Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 6525 329604 326354 2026-04-30T12:04:08Z Neema225 27639 329604 wikitext text/x-wiki {{Infobox tim nazzjonali tal-futbol | isem = Serbja | pajjiż = Serbja | psewdonimu = Орлови (L-Ajkli) | assoċjazzjoni = [[Assoċjazzjoni tal-Futbol tas-Serbja]] | konfederazzjoni = [[UEFA]] (Ewropa) | kowċ = [[Dragan Stojković]] | kaptan = [[Dušan Tadić]] | rekord_preżenzi = [[Dušan Tadić]] (106) | rekord_gowls = [[Aleksandar Mitrović]] (57) | stadju = | kodiċi_FIFA = SRB | pożizzjoni_FIFA = 21 | data_pożizzjoni_FIFA = Ottubru 2022 | pożizzjoni_massima_FIFA = 6 | data_pożizzjoni_massima_FIFA = Diċembru 1998 | pożizzjoni_minima_FIFA = 101 | data_pożizzjoni_minima_FIFA = Diċembru 1994 | l-ewwel_logħba = {{fb|Repubblika Ċeka}} 1–3 Serbja {{flagicon|Serbja}}<br />([[Uherské Hradiště]], [[Repubblika Ċeka]]; 16 ta' Awwissu 2006) | l-ikbar_rebħa = {{fb|Ażerbajġan}} 1–6 Serbja {{flagicon|Serbja}}<br />([[Baku]], [[Ażerbajġan]]; 17 ta' Ottubru 2007)<br />{{flagicon|Serbja}} Serbja 6–1 {{fb-lemin|Bulgarija}}<br />([[Belgrad]], [[Serbja]]; 19 ta' Novembru 2008)<br />{{flagicon|Serbja}} Serbja 6–1 {{fb-lemin|Wales}}<br />([[Novi Sad]], [[Serbja]]; 11 ta' Settembru 2012) | l-ikbar_telfa = {{fb|Ukrajna}} 5–0 Serbja {{flagicon|Serbja}}<br />([[Lviv]], [[Ukrajna]]; 7 ta' Ġunju 2019) | preżenzi_tazza_tad-dinja = 12 | l-ewwel_preżenza_tazza_tad-dinja = 1930 | l-aqwa_riżultat_tazza_tad-dinja = Ir-raba' post ([[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1930|1930]], [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1962|1962]]) | isem_tazza_reġjonali = [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol|Kampjonati Ewropej]] | preżenzi_tazza_reġjonali = 5 | l-ewwel_preżenza_tazza_reġjonali = [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1960|1960]] | l-aqwa_riżultat_tazza_reġjonali = Finalisti telliefa ([[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1960|1960]], [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1968|1968]]) | pattern_la1 = _srb25h | pattern_b1 = _srb25h | pattern_ra1 = _srb25h | pattern_sh1 = _srb25h | pattern_so1 = | leftarm1 = 0000FF | body1 = 0000FF | rightarm1 = 0000FF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _blueborder | pattern_b2 = _srb25a | pattern_ra2 = _blueborder | pattern_sh2 = _srb25a | pattern_so2 = _bluetopl | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} It-'''tim nazzjonali tal-futbol tas-Serbja''' (bis-[[Lingwa Serba|Serb]]: Фудбалска репрезентација Србије; ''Fudbalska reprezentacija Srbije'') jirrappreżenta lis-[[Serbja]] fil-[[futbol]] internazzjonali u hu mmexxi mill-[[Assoċjazzjoni tal-Futbol tas-Serbja]]. It-tim nazzjonali tas-Serbja, taħt it-tmexxija ta’ Veljko Paunović, se jilgħab żewġ logħbiet ta’ ħbiberija qabel it-Tazza tad-Dinja 2026 — fil-31 ta’ Mejju kontra Kap Verde f’Lisbona u fl-4 ta’ Ġunju kontra l-Messiku, wieħed mill-ospitanti tat-turnew. Dawn il-logħbiet huma parti mill-preparazzjonijiet għal kompetizzjonijiet internazzjonali li ġejjin.<ref>{{Ċita web|url=https://meridiansport.rs/fudbal/paunovic-vodi-orlove-u-portugal-na-megdan-ucesniku-mundijala/|titlu=Paunović vodi Orlove u Portugal na megdan učesniku Mundijala|data=2026-04-29|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-30}}</ref> == Storja == === Is-snin tal-Jugożlavja === Bejn l-1920 u l-1992 it-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Jugożlavja|tim nazzjonali tal-Jugożlavja]] kien attiv f'isem ir-[[Renju tas-Serbi, il-Kroati u s-Sloveni]] (sal-1929), ir-[[Renju tal-Jugożlavja]] (sal-1941) u r-[[Repubblika Soċjalista Federali tal-Jugożlavja]] (sal-1992). Tul dan iż-żmien tim wieħed biss irrappreżenta l-entitajiet politiċi li llum jiffurmaw is-[[Slovenja]], il-[[Kroazja]], il-[[Bożnija u Ħerżegovina]], is-[[Serbja]], il-[[Montenegro]], il-[[Kosovo]] u l-[[Maċedonja ta' Fuq]]. Minkejja dan, l-[[Assoċjazzjoni tal-Futbol tas-Serbja|Assoċjazzjoni tal-Futbol Serba]] ilha membru tal-[[FIFA]] mill-1921 u waħda mill-membri oriġinali tal-[[UEFA]] fl-1954. Iż-żewġ organizzazzjonijiet jirrikonoxxu lis-Serbja bħala d-dixxendenti tat-tim nazzjonali Jugożlav sabiex ir-riżultati u l-prestazzjonijiet tal-Jugożlavja għaddew lilhom. L-istess każ ġara fil-21 ta' Mejju 2006 wara d-deċiżjoni meħuda mill-Montenegro li tinfired u s-Serbja wirtu l-istorja qasira tat-tim tas-Serbja u Montenegro. Wara l-1992, twieled tim nazzjonali ġdid li jirrappreżenta lir-[[Repubblika Federali tal-Jugożlavja]]. It-tim kellu jistenna sat-23 ta' Diċembru 1994 sabiex jilgħab logħba uffiċjali, telfa ta' 2–0 kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Brażil|Brażil]]. Minħabba s-sanzjonijiet eżistenti mill-FIFA u l-UEFA, it-tim nazzjonali ma setax jikkompeti fit-Tazza tad-Dinja tal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1994|1994]] u fil-Kampjonati Ewropej tal-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 1996|1996]]. Taħt dan l-isem huma kkwalifikaw għall-edizzjoni tal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1998|1998]] tat-Tazza tad-Dinja u l-Kampjonati Ewropej tas-sena [[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2000|2000]]. === Serbja u Montengro === Fis-sena 2002, il-Parlament federali ta' Belgrad laħaq qbil biex l-istat jinqaleb minn federazzjoni għal konfederazzjoni. Il-parlament iddeċieda wkoll li jibdel isem l-istat biex sar l-Unjoni Statali tas-Serbja u Montengro. It-tim nazzjonali ħa l-isem tas-Serbja u Montenegro sal-2006 u b'din id-denominazzjoni kkwalifika għat-Tazza tad-Dinja tal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|2006]]. Fil-21 ta' Mejju 2006, il-Montenegro approvaw l-indipendenza mis-Serbja permezz ta' referendum, bid-diviżjoni tieħu l-effett fit-3 ta' Ġunju tal-istess sena. Minkejja dan, is-Serbja u Montenegro, iddeċidew li jikkompetu taħt dan l-isem. It-tim nazzjonali ġie eliminat fl-ewwel rawnd bi tliet telfiet: 1–0 kontra n-[[Tim nazzjonali tal-futbol tan-Netherlands|Netherlands]], 6–0 kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina|Arġentina]] u 3–2 kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Kosta tal-Avorju|Kosta tal-Avorju]]. === L-indipendenza === [[Stampa:FIFA World Cup 2010 Serbia Ghana.jpg|thumb|225px|It-tim nazzjonali Serb skjerat għal-logħba mit-Tazza tad-Dinja tal-2010 kontra l-Gana]] Wara li l-Montenegro ddikjaraw l-indipendenza, is-Serbja lagħbu l-ewwel logħba bħala pajjiż indipendenti kontra r-[[Tim nazzjonali tal-futbol tar-Repubblika Ċeka|Repubblika Ċeka]] f'rebħa ta' 3–1. L-ewwel kompetizzjoni kienet il-[[Kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|fażi ta kwalifikazzjoni]] għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|Kampjonati Ewropej tal-2008]] fl-2007, liema fażi rathom jispiċċaw fit-tielet post, tliet punti wara l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]] u r-rebbieħa tal-grupp, il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Polonja|Polonja]]. Huma kkwalifikaw għat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2010|Tazza tad-Dinja tal-2010]] meta rnexxielhom jirbħu l-grupp fuq [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Franza|Franza]], però ġew eliminati fl-ewwel rawnd b'żewġ telfiet u rebħa waħda kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ġermanja|Ġermanja]]. == Ħoloq esterni == * {{sr}} {{Sit uffiċjali}} * [https://www.rsssf.org/tabless/serb-intres.html Lista tal-logħbiet internazzjonali tas-Serbja] fuq RSSSF {{Timijiet nazzjonali tal-UEFA}} [[Kategorija:Timijiet nazzjonali tal-futbol tal-Ewropa|Serbja]] [[Kategorija:Futbol fis-Serbja]] b7k5julrxwsv0s7538ntkdhrqqxu1b9 0 28963 329605 280008 2026-04-30T14:13:42Z ~2026-11526-54 27723 329605 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Margaret Abela''' (twieldet fl-14 ta' Marzu 1950) hija l-mara tat-tmien [[President ta' Malta|President tar-Repubblika ta' Malta]], [[George Abela]], u b'hekk kienet [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta|l-Ewwel Mara ta' Malta]] matul il-mandat tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/biography-the-new-president.251604|titlu=Biography - The new President|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2022-09-02}}</ref> == Edukazzjoni == Hija bdiet l-edukazzjoni preprimarja tagħha mas-sorijiet Franġiskani tal-[[Kappella]] tal-Pilar fil-[[Valletta|Belt Valletta]], temmet l-edukazzjoni primarja tagħha fl-Iskola Primarja ta' Sant'Iermu u l-edukazzjoni sekondarja tagħha fl-Iskola Sekondarja u Teknika ta' [[Santa Marija|Marija]] Assunta fil-[[Ħamrun]]. == Ħajja bikrija == Wara li lestiet l-istudji tagħha, hija ħadmet full-time fid-dipartiment tal-amministrazzjoni tal-Università l-Antika ta' Malta fil-Belt Valletta, u iktar 'il quddiem f'Tal-Qroqq, [[l-Imsida]]. Wara li żżewġet, hija wettqet xogħol amministrattiv mad-ditta tad-[[dritt]] ''Abela Advocates'' tar-raġel tagħha u sussegwentement anke tat-tifel tagħhom [[Robert Abela]]. == Ħajja personali == Hija żżewġet lil George Abela fit-23 ta' Mejju 1976 u kellhom żewġt itfal, Robert u Maria.<ref>{{Ċita web|url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Presidents%20of%20Malta/pages/dr-george-abela.aspx|titlu=Dr George Abela|sit=www.gov.mt|data-aċċess=2022-09-02}}</ref> Robert Abela ħa l-ġurament u sar l-14 il-[[Prim Ministru ta' Malta]] fit-13 ta' Jannar 2020.<ref>{{Ċita web|url=https://www.reuters.com/|titlu=Reuters {{!}} Breaking International News & Views|sit=Reuters|lingwa=en|data-aċċess=2022-09-02}}</ref> == Interessi u kontributi soċjali == Għal bosta snin hija kienet involuta soċjalment fil-komunità tal-Parroċċa ta' [[Ħal Tarxien]], fejn kienet tagħti lezzjonijiet tal-katekiżmu lit-tfal li kienu qed iħejju għall-Praċett. == Unuri == * L-[[Estonja]]: Riċevitur tal-Ewwel Klassi tal-Ordni tas-Salib ta' Terra Mariana (fil-31 ta' Mejju 2012, serje 989 - nru 98). == Ara wkoll == * [[President ta' Malta]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta|L-Ewwel Mara jew l-Ewwel Raġel ta' Malta]] == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Abela, Margaret}} [[Kategorija:Twieldu fl-1950]] 4bmttlu40165cf0kdzhxbvw78l4rm6a 329606 329605 2026-04-30T15:40:48Z ToniSant 4257 added [[Category:Nisa]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329606 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Margaret Abela''' (twieldet fl-14 ta' Marzu 1950) hija l-mara tat-tmien [[President ta' Malta|President tar-Repubblika ta' Malta]], [[George Abela]], u b'hekk kienet [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta|l-Ewwel Mara ta' Malta]] matul il-mandat tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/biography-the-new-president.251604|titlu=Biography - The new President|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2022-09-02}}</ref> == Edukazzjoni == Hija bdiet l-edukazzjoni preprimarja tagħha mas-sorijiet Franġiskani tal-[[Kappella]] tal-Pilar fil-[[Valletta|Belt Valletta]], temmet l-edukazzjoni primarja tagħha fl-Iskola Primarja ta' Sant'Iermu u l-edukazzjoni sekondarja tagħha fl-Iskola Sekondarja u Teknika ta' [[Santa Marija|Marija]] Assunta fil-[[Ħamrun]]. == Ħajja bikrija == Wara li lestiet l-istudji tagħha, hija ħadmet full-time fid-dipartiment tal-amministrazzjoni tal-Università l-Antika ta' Malta fil-Belt Valletta, u iktar 'il quddiem f'Tal-Qroqq, [[l-Imsida]]. Wara li żżewġet, hija wettqet xogħol amministrattiv mad-ditta tad-[[dritt]] ''Abela Advocates'' tar-raġel tagħha u sussegwentement anke tat-tifel tagħhom [[Robert Abela]]. == Ħajja personali == Hija żżewġet lil George Abela fit-23 ta' Mejju 1976 u kellhom żewġt itfal, Robert u Maria.<ref>{{Ċita web|url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Presidents%20of%20Malta/pages/dr-george-abela.aspx|titlu=Dr George Abela|sit=www.gov.mt|data-aċċess=2022-09-02}}</ref> Robert Abela ħa l-ġurament u sar l-14 il-[[Prim Ministru ta' Malta]] fit-13 ta' Jannar 2020.<ref>{{Ċita web|url=https://www.reuters.com/|titlu=Reuters {{!}} Breaking International News & Views|sit=Reuters|lingwa=en|data-aċċess=2022-09-02}}</ref> == Interessi u kontributi soċjali == Għal bosta snin hija kienet involuta soċjalment fil-komunità tal-Parroċċa ta' [[Ħal Tarxien]], fejn kienet tagħti lezzjonijiet tal-katekiżmu lit-tfal li kienu qed iħejju għall-Praċett. == Unuri == * L-[[Estonja]]: Riċevitur tal-Ewwel Klassi tal-Ordni tas-Salib ta' Terra Mariana (fil-31 ta' Mejju 2012, serje 989 - nru 98). == Ara wkoll == * [[President ta' Malta]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta|L-Ewwel Mara jew l-Ewwel Raġel ta' Malta]] == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Abela, Margaret}} [[Kategorija:Twieldu fl-1950]] [[Kategorija:Nisa]] fy3fvuvd5o5jikw251qghj9z67x6023 329607 329606 2026-04-30T15:41:51Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies ħajjin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329607 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Margaret Abela''' (twieldet fl-14 ta' Marzu 1950) hija l-mara tat-tmien [[President ta' Malta|President tar-Repubblika ta' Malta]], [[George Abela]], u b'hekk kienet [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta|l-Ewwel Mara ta' Malta]] matul il-mandat tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/biography-the-new-president.251604|titlu=Biography - The new President|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2022-09-02}}</ref> == Edukazzjoni == Hija bdiet l-edukazzjoni preprimarja tagħha mas-sorijiet Franġiskani tal-[[Kappella]] tal-Pilar fil-[[Valletta|Belt Valletta]], temmet l-edukazzjoni primarja tagħha fl-Iskola Primarja ta' Sant'Iermu u l-edukazzjoni sekondarja tagħha fl-Iskola Sekondarja u Teknika ta' [[Santa Marija|Marija]] Assunta fil-[[Ħamrun]]. == Ħajja bikrija == Wara li lestiet l-istudji tagħha, hija ħadmet full-time fid-dipartiment tal-amministrazzjoni tal-Università l-Antika ta' Malta fil-Belt Valletta, u iktar 'il quddiem f'Tal-Qroqq, [[l-Imsida]]. Wara li żżewġet, hija wettqet xogħol amministrattiv mad-ditta tad-[[dritt]] ''Abela Advocates'' tar-raġel tagħha u sussegwentement anke tat-tifel tagħhom [[Robert Abela]]. == Ħajja personali == Hija żżewġet lil George Abela fit-23 ta' Mejju 1976 u kellhom żewġt itfal, Robert u Maria.<ref>{{Ċita web|url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Presidents%20of%20Malta/pages/dr-george-abela.aspx|titlu=Dr George Abela|sit=www.gov.mt|data-aċċess=2022-09-02}}</ref> Robert Abela ħa l-ġurament u sar l-14 il-[[Prim Ministru ta' Malta]] fit-13 ta' Jannar 2020.<ref>{{Ċita web|url=https://www.reuters.com/|titlu=Reuters {{!}} Breaking International News & Views|sit=Reuters|lingwa=en|data-aċċess=2022-09-02}}</ref> == Interessi u kontributi soċjali == Għal bosta snin hija kienet involuta soċjalment fil-komunità tal-Parroċċa ta' [[Ħal Tarxien]], fejn kienet tagħti lezzjonijiet tal-katekiżmu lit-tfal li kienu qed iħejju għall-Praċett. == Unuri == * L-[[Estonja]]: Riċevitur tal-Ewwel Klassi tal-Ordni tas-Salib ta' Terra Mariana (fil-31 ta' Mejju 2012, serje 989 - nru 98). == Ara wkoll == * [[President ta' Malta]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta|L-Ewwel Mara jew l-Ewwel Raġel ta' Malta]] == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Abela, Margaret}} [[Kategorija:Twieldu fl-1950]] [[Kategorija:Nisa]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] o01k0attq0mr3umkxbsq3xalf3axhqw 0 34383 329614 329600 2026-05-01T08:15:03Z Trigcly 17859 /* Produzzjoni tal-ħsejjes */ 329614 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''Rettilu''', xi kultant imsejjaħ '''rettili''' b'mod invarjabbli bejn is-singular u l-plural, spiss jiġi definit bħala [[annimal]] vertebrat tetrapodu b'metaboliżmu ektotermiku u bi żvilupp amnijotiku. Tradizzjonalment ir-rettili huma magħmula minn erba' [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]]: ''Testudines'' (fkieren), ''Crocodilia'' (kukkudrilli, alligaturi u garjal), ''Squamata'' (gremxul u [[Serp|sriep]]) u ''Rhynchocephalia'' (tuatara), b'madwar 12,000 [[speċi]] eżistenti fil-Bażi tad-Data tar-Rettili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.reptile-database.org/db-info/news.html|titlu=Reptile Database News|sit=www.reptile-database.org|data-aċċess=2026-04-23}}</ref> L-istudju tal-ordnijiet tar-rettili tradizzjonali, normalment flimkien mal-istudju tal-[[Anfibju|anfibji]] moderni, jissejjaħ erpetoloġija.[[Stampa:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|daqsminuri|Tuatara.]]Ir-rettili ġew soġġetti għal diversi definizzjonijiet tassonomiċi kunfliġġenti.<ref>Modesto, S.P.; Anderson, J.S. (2004). "The phylogenetic definition of Reptilia". ''Systematic Biology''. '''53''' (5): 815–821. doi:10.1080/10635150490503026. <nowiki>PMID 15545258</nowiki>.</ref> Fit-tassonomija evoluzzjonarja klassika, ir-rettili jinġabru taħt il-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] '''''Reptilia''''' (pronunzja: /rɛpˈtɪliə/ ''rep-TIL-ee-ə''), skont l-użu komuni. It-tassonomija kladistika moderna tqis lil dak il-grupp bħala parafiletiku, peress li l-evidenza ġenetika u paleontoloġika ddeterminat li l-[[Għasfur|għasafar]] (il-klassi ''Aves'') huma l-uniku grupp li għadu eżistenti ta' ''Dinosauria'', grupp monofiletiku ewlieni ta' diapsidi li huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli ma rettili ħajjin oħra, u għaldaqstant l-għasafar jinsabu fost ir-rettili (taħt l-''Archosauria'') minn perspettiva filoġenetika. Għalhekk, bosta sistemi kladistiċi jiddefinixxi mill-ġdid ir-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku li jinkludi l-għasafar, għalkemm id-definizzjoni preċiża ta' dan il-grupp monofiletiku jvarja minn awtur għal ieħor. Kunċett simili huwa dak tal-grupp monofiletiku tas-''Sauropsida'', li jirreferi għall-amnijoti kollha bħala relatati iktar mill-qrib mar-rettili moderni milli mal-mammiferi.<ref>Gauthier, J.A. (1994). "The diversification of the amniotes". In Prothero, D.R.; Schoch, R.M. (eds.). ''Major Features of Vertebrate Evolution''. Vol. 7. Knoxville, TN: The Paleontological Society. pp. 129–159. doi:10.1017/S247526300000129X.</ref> L-iżjed membri bikrin magħrufa tan-nisel tar-rettili tfaċċaw matul il-perjodu Karboniferu aħħari, wara li evolvew minn tetrapodi rettilomorfi avvanzati li kulma jmur adattaw ruħhom iktar għall-ħajja fuq l-art niexfa.<ref>Reisz, R. R. (1981). ''A diapsid reptile from the Pennsylvanian of Kansas''. Natural History Museum, University of Kansas.</ref> Id-data ġenetika u tal-fossili ssostni li l-ikbar żewġ insla tar-rettili, l-arkosawromorfi (il-kukkudrilli, l-għasafar u l-annimali relatati) u l-lepidosawromorfi (il-gremxul u l-annimali relatati), varjaw minn xulxin matul il-perjodu Permjan.<ref>Ezcurra, M.D.; Scheyer, T.M.; Butler, R.J. (2014). "The origin and early evolution of Sauria: Reassessing the Permian saurian fossil record and the timing of the crocodile-lizard divergence". ''PLOS ONE''. '''9''' (2) e89165. Bibcode:2014PLoSO...989165E. doi:10.1371/journal.pone.0089165. PMC 3937355. <nowiki>PMID 24586565</nowiki>.</ref> Minbarra r-rettili ħajjin, hemm diversità kbira ta' gruppi li issa huma estinti, f'xi każijiet minħabba avvenimenti ta' estinzjoni tal-massa. B'mod partikolari, l-avveniment tal-estinzjoni fil-perjodu Kretaċju–Paleoġen qered għalkollox il-pterosawri, il-plesjosawri u d-[[Dinosawru|dinosawri]] kollha li ma kinux tjur, flimkien ma' bosta speċijiet ta' kukkudrilloformi u ''Squamata'' (eż. możasawri). Ir-rettili moderni li mhumiex tjur huma mifruxa mal-[[Kontinent|kontinenti]] kollha għajr l-[[Antartika]]. Ir-rettili eżistenti jvarjaw bħala daqs mill-wiżgħa nana ċkejkna ta' Jaragua (''Sphaerodactylus ariasae''), li tikber biss sa 17-il millimetru (0.7 pulzieri); sal-kukkudrill tal-baħar (''Crocodylus porosus''), li jista' jaqbeż tul ta' 6 metri (19.7 pied) u jiżen iktar minn 1,000 kilogramma (2,200 libbra). Bħala tetrapodi, ir-rettili ġeneralment ikollhom erba' saqajn, jew fil-każ tas-sriep u l-gremxul bla saqajn, ikunu dixxendenti minn antenati b'erba' saqajn iżda jkunu tilfu saqajhom matul l-[[evoluzzjoni]]. Għad-differenza tal-anfibji anamnijotiċi, ir-rettili ma jiddependux fuq il-korpi tal-ilma għar-riproduzzjoni u ma jkollhom l-ebda stadju ta' larvi akkwatiċi. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma ovipari b'bajd bil-qoxra, għalkemm diversi speċijiet ta' ''Squamata'' huma vivipari, bħal uħud mir-rettili monofiletiċi estinti tal-baħar.<ref>Sander, P. Martin (2012). "Reproduction in early amniotes". ''Science''. '''337''' (6096): 806–808. Bibcode:2012Sci...337..806S. doi:10.1126/science.1224301. <nowiki>PMID 22904001</nowiki>. S2CID 7041966.</ref> Bħala amnijoti, il-bajd tar-rettili jkollu membrana ekstraembrijonika li żżomm l-ilma u li tiffaċilita l-iskambju bijokimiku mal-ambjent estern, u b'hekk ir-rettili jkunu jistgħu jirriproduċu fuq l-art niexfa, saħansitra f'ħabitats aridi u estremi. L-ispeċijiet vivipari jkollhom il-bajd li jiżviluppa u li jfaqqas fi ħdan il-ġisem tal-omm, normalment b'inkubazzjoni interna, għalkemm xi speċijiet jistgħu jitimgħu l-bajd bħala feti permezz ta' diversi forom ta' plaċenti analogi, u wħud jipprovdu l-indukrar parentali inizjali għall-frieħ tagħhom. == Klassifikazzjoni == === Tassonomija klassika u riċerka === [[Stampa:Reptile003d (group).jpg|daqsminuri|Ir-rettili minn ''Nouveau Larousse Illustré'', 1897–1904, ta' min jinnota l-inklużjoni tal-anfibji (taħt il-''Crocodilia'').]] Fis-seklu 13, il-kategorija tar-''rettili'' ġiet rikonoxxuta fl-[[Ewropa]] bħala waħda li tikkonsisti minn taħlita ta' ħlejqiet li jbidu l-bajd, fosthom "is-sriep, diversi mostri fantastiċi, gremxul, diversi anfibji, u dud", kif irreġistrat minn Beauvais fil-''Mera tan-Natura'' tiegħu. Fis-seklu 18, ir-rettili mill-bidu nett tal-klassifikazzjoni, ġew raggruppati mal-anfibji. [[Carl Linnaeus]], li kien jaħdem fl-[[Żvezja|Iżvezja]] li ma tantx kellha wisq speċijiet, u fejn il-lifgħa u s-serp tal-ħaxix spiss jinstabu jikkaċċjaw fl-ilma, inkluda r-rettili u l-anfibji kollha fil-klassi "III – ''Amphibia''" fis-''Systema Naturæ'' tiegħu. It-[[Terminoloġija|termini]] "rettilu" u "anfibju" fil-biċċa l-kbira kienu interkambjabbli, għalkemm "rettilu" (mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''repere'', "tkaxkar") kien ippreferut mill-[[Franza|Franċiżi]]. [[J.N. Laurenti]] kien l-ewwel wieħed li uża formalment it-terminu ''Reptilia'' għal għażla wiesgħa ta' rettili u ta' anfibji bażikament kif kien għamel Linnaeus. Illum il-ġurnata, iż-żewġ gruppi għadhom trattati bl-istess intestatura unika, jiġifieri l-erpetoloġija. Ma kienx qabel il-bidu tas-seklu 19 li kien ċar li r-rettili u l-anfibji fil-fatt huma annimali pjuttost differenti, u [[P.A. Latreille]] ħoloq il-klassi ''Batracia'' (1825) għal dawn tal-aħħar, u qasam it-tetrapodi fl-erba' klassijiet ta' familji ta' rettili, anfibji, għasafar u mammiferi. L-anatomista [[Renju Unit|Brittaniku]] [[T.H. Huxley]] wassal biex id-definizzjoni ta' Latreille ssir popolari, u flimkien ma' [[Richard Owen]], wessa' r-''Reptilia'' biex jinkludu d-diversi fossili ta' "mostri antedilluvjani", fosthom id-dinosawri u d-''Dicynodon'', li huwa sinapsidu qisu mammiferu li huwa għen biex jiġi deskritt. Din ma kinitx l-unika skema ta' klassifikazzjoni possibbli: fil-lekċers ta' Hunter mogħtija fil-Kulleġġ Irjali tal-[[Kirurgu|Kirurgi]] fl-1863, Huxley ġabar il-vertebrati mal-mammiferi, mas-sawrojdi u mal-iktjojdi (dawn tal-aħħar jinkludu l-ħut u l-anfibji). Sussegwentement huwa ppropona l-ismijiet tas-sawropsidi u tal-iktjopsidi għal dawn iż-żewġ gruppi tal-aħħar. Fl-1866, Haeckel wera li l-vertebrati setgħu jinqasmu abbażi tal-istrateġiji riproduttivi tagħhom, u li r-rettili, l-għasafar u l-mammiferi kienu magħqudin mill-bajd amnijotiku. It-termini ''sawropsidi'' ("uċuħ tal-gremxul") u ''teropsidi'' ("uċuħ tal-bestji") reġgħu ntużaw fl-1916 minn [[E.S. Goodrich]] biex jiddistingwi bejn il-gremxul, l-għasafar u l-qrabat tagħhom minn naħa waħda (sawropsidi) u l-mammiferi u l-qrabat estinti tagħhom (teropsidi) fuq in-naħa l-oħra. Goodrich appoġġa din id-diviżjoni skont in-natura tal-[[Qalb|qlub]] u tal-istrutturi taċ-ċirkolazzjoni tad-[[demm]] f'kull grupp, u karatteristiċi oħra, bħall-istruttura tal-parti ta' quddiem tal-[[moħħ]]. Skont Goodrich, iż-żewġ insla evolvew minn grupp uniku bikri, il-protosawri ("l-ewwel gremxul"), fejn huwa inkluda xi annimali li llum il-ġurnata jitqiesu bħala anfibji qishom rettili, kif ukoll rettili bikrin. [[Stampa:MosasaurDiscovery.jpg|daqsminuri|Inċiżjoni tas-seklu 18 ta' "mostru antedilluvjan", il-możasawru, skopert f'barriera tal-[[ġebla tal-ġir]] f'[[Maastricht]] fl-1770.]] Fl-1956, [[D.M.S. Watson]] osserva li l-ewwel żewġ gruppi nfirdu fi stadju bikri ħafna fl-istorja tar-rettili, għaldaqstant huwa qasam il-protosawri ta' Goodrich bejniethom. Huwa ta interpretazzjoni mill-ġdid tas-sawropsidi u tat-teropsidi sabiex jeskludi l-għasafar u l-mammiferi, rispettivament. B'hekk is-sawropsidi tiegħu kienu jinkludu l-''Procolophonia'', l-''Eosuchia'', il-''Millerosauria'', il-''Chelonia'' (fkieren), l-''iSquamata'' (gremxul u sriep), ir-''Rhynchocephalia'', il-''Crocodilia'', it-"tecodonti" (l-''Archosauria'' bażiċi parafiletiċi), id-dinosawri li ma kinux tjur, il-pterosawri, l-iktijosawri u s-sawropteriġjani. Fl-aħħar tas-seklu 19 ġew offruti għadd ta' definizzjonijiet tar-''Reptilia''. Il-karatteristiċi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] elenkati minn Lydekker fl-1896, pereżempju, jinkludu kondil oċċipitali uniku, ġog tax-xedaq iffurmat mill-għadam tal-kwadrat u artikolari, u ċerti karatteristiċi tal-vertebri. L-annimali li spikkaw permezz ta' dawn il-formulazzjonijiet, l-amnijoti għajr il-mammiferi u l-għasafar, għadhom jitqiesu bħala r-rettili llum il-ġurnata. Id-diviżjoni bejn is-sinapsidi u s-sawropsidi ssupplimentat approċċ ieħor, wieħed li jaqsam ir-rettili f'erba' subklassijiet abbażi tal-għadd u tal-pożizzjoni ta' fetħiet fil-ġnub tal-kranju wara l-għajnejn. Din il-klassifikazzjoni nbdiet minn [[Henry Fairfield Osborn]] u ġiet elaborata u saret popolari permezz tal-''Paleontoloġija tal-Vertebrati'' ta' Romer. Dawn l-erba' subklassijiet kienu: * l-anapsidi – l-ebda fetħa fil-ġnub tal-kranju – kotilosawri u l-''chelonia'' (fkieren u qrabathom); * is-sinapsidi – fetħa baxxa waħda fil-ġnub tal-kranju – pelikosawri u terapsidi (ir-"rettili qishom mammiferi"); * l-ewriapsidi – fetħa għolja waħda fil-ġnub tal-kranju (fuq iż-żona postorbitali u skwamożali) – protorosawri (rettili żgħar u bikrin qishom gremxul) u s-sawropteriġjani u l-iktijosawri tal-baħar, dawn tal-aħħar imsejħa parapsidi fix-xogħol ta' Osborn; * id-diapsidi – żewġ fetħiet fil-ġnub tal-kranju – il-biċċa l-kbira tar-rettili, fosthom il-gremxul, is-sriep, il-kukkudrilli, id-dinosawri u l-pterosawri. Il-kompożizzjoni tal-ewriapsidi ma kinitx ċerta. Xi kultant, l-iktijosawri tqiesu donnhom żdiedu b'mod indipendenti mill-ewriapsidi l-oħra, u ngħataw l-isem iktar antik ta' parapsidi. Iktar 'il quddiem il-parapsidi ġew skartati fil-biċċa l-kbira bħala grupp (l-iktijosawri ġew ikklassifikati bħala ''incertae sedis'' jew mal-ewriapsidi). Madankollu, erba' subklassijiet (jew tlieta jekk l-ewriapsidi jitwaħħdu mad-diapsidi) baqgħu bejn wieħed u ieħor universali għax-xogħol mhux speċjalist matul is-seklu 20. Din fil-biċċa l-kbira ġiet abbandunata mir-riċerkaturi reċenti. B'mod partikolari, instab li l-kundizzjoni tal-anapsidi tant tokkorri b'mod varjabbli fost il-gruppi mhux relatati li issa ma titqiesx bħala distinzjoni utli. === Filoġenetika u definizzjoni moderna === [[Stampa:Varanodon1DB.jpg|daqsminuri|Il-klassifikazzjonijiet filoġenetiċi jiġbru flimkien lir-"rettili qishom mammiferi", bħal dan il-''varanodon'', flimkien ma' sinapsidi oħra, mhux ma' rettili eżistenti.]] Sal-bidu tas-seklu 21, il-paleontologi tal-vertebrati bdew jadottaw tassonomija filoġenetika, fejn il-gruppi kollha jiġu defini b'tali mod li jkunu monofiletiċi; jiġifieri, gruppi li jinkludu d-dixxendenti kollha ta' antenat partikolari. Storikament ir-rettili ġew definiti bħala parafiletiċi, peress li jeskludu l-għasafar u l-mammiferi. Dawn evolvew rispettivament mid-dinosawri u minn terapsidi bikrin, li t-tnejn li huma tradizzjonalment kienu jissejħu "rettili". L-għasafar huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli dawn tal-aħħar huma mal-bqija tar-rettili eżistenti. [[Colin Tudge]] kiteb:<blockquote>Il-mammiferi huma grupp monofiletiku, u għaldaqstant dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni lesti li jirrikonoxxu t-[[takson]] tradizzjonali ''Mammalia''; u l-għasafar ukoll huma grupp monofiletiku, li universalment jitqies li jappartjeni għat-takson formali ''Aves''. Il-''Mammalia'' u l-''Aves'' fil-fatt huma sottogruppi monofiletiċi fi ħdan grupp monofiletiku kbir tal-''Amniota''. Iżda l-klassi tradizzjonali tar-''Reptilia'' mhijiex grupp monofiletiku. Hija biss sezzjoni mill-grupp monofiletiku tal-''Amniota'': is-sezzjoni li jifdal wara li jitneħħew il-''Mammalia'' u l-''Aves''. Ma tistax tiġi definita kif suppost skont is-sinapomorfji. Minflok, tiġi definita skont taħlita tal-karatteristiċi li għandha u tal-karatteristiċi li ma għandhiex: ir-rettili huma l-amnijoti li ma jkollhomx pil jew rix. L-iktar l-iktar, dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni jissuġġerixxu li wieħed jista' jgħid li r-''Reptilia'' tradizzjonali huma amnijoti "li ma jkunux tjur u li ma jkunux mammiferi".</blockquote>Minkejja l-proposti bikrin biex ir-''Reptilia'' parafiletiċi jiġu sostitwiti bis-sawropsidi monofiletiċi, li jinkludu l-għasafar, dak it-terminu qatt ma ġie adottat b'mod mifrux, jew meta beda jiġi adottat, ma ġiex applikat b'mod konsistenti. Meta ntuża t-terminu sawropsidi, spiss kien jinkludi l-istess kontenut jew saħansitra kellu l-istess definizzjoni bħar-''Reptilia''. Fl-1988, [[Jacques Gauthier]] ippropona definizzjonali tar-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku ewlieni li jinkludi l-fkieren, il-gremxul u s-sriep, il-kukkudrilli u l-għasafar, flimkien mal-antenati komuni tagħhom u d-dixxendenti kollha tagħhom. Filwaqt li d-definizzjoni ta' Gauthier kienet qrib għall-konsensus modern, minkejja dan bdiet titqies bħala mhux adegwata minħabba r-relazzjoni effettiva tal-fkieren ma' rettili oħra dak iż-żmien ma kinitx mifhuma sew. Minn dak iż-żmien saru reviżjonijiet kbar li inkludew l-assenjar mill-ġdid tas-sinapsidi bħala mhux rettili, u l-klassifikazzjoni tal-fkieren bħala diapsidi. Id-definizzjoni ta' Gauthier fl-1994 u ta' Laurin u Reisz fl-1995 tas-sawropsidi wasslet għal definizzjoni tal-ambitu tal-grupp bħala wieħed distint u usa' minn dak tar-''Reptilia'', u jħaddan il-''Mesosauridae'' kif ukoll ir-''Reptilia'' ''sensu stricto''. Varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet oħra ġew proposti minn xjenzati oħra fis-snin ta' wara d-dokument ta' Gauthier. L-ewwel waħda fost tali definizzjonijiet, li ppruvat taderixxi mal-istandards tal-Kodiċi Filoġenetiku ġiet ippubblikata minn Modesto u Anderson fl-2004. Modesto u Anderson irrieżaminaw il-bosta definizzjonijiet preċedenti u pproponew definizzjoni modifikata, u kellhom il-ħsieb li jżommu l-iżjed kontenut tradizzjonali tal-grupp filwaqt li jħalluh stabbli u monofiletiku. Huma ddefinew ir-''Reptilia'' bħala l-amnijoti kollha li huma eqreb għal-''Lacerta agilis'' u għall-''Crocodylus niloticus'' mill-''[[Homo sapiens]]''. Din id-definizzjoni hija ekwivalenti għall-iktar definizzjoni komuni tas-sawropsidi, li Modesto u Anderson sostnew li kienu sinonimu tar-''Reptilia'', peress li dan it-terminu tal-aħħar huwa magħruf iktar u jintuża iktar spiss. Madankollu, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet preċedenti tar-''Reptilia'', id-definizzjoni ta' Modesto u Anderson tinkludi l-għasafar, peress li huma fi ħdan il-grupp monofiletiku li jinkludi kemm il-gremxul kif ukoll il-kukkudrilli. === Tassonomija === Klassifikazzjoni ġenerali tar-rettili estinti u ħajjin, li tiffoka fuq il-gruppi ewlenin: * '''''Reptilia'''/'''Sauropsida''''' ** ''Araeoscelidia?'' ** <abbr>†</abbr>'''''Parareptilia''''' (x'aktarx parafiletiċi) *** '''''Diapsida'''/'''Neodiapsida''''' **** <abbr>†</abbr>''Drepanosauromorpha'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Younginiformes'' (x'aktarx parafiletiċi) **** <abbr>†</abbr>Ichthyosauromorpha (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Thalattosauria'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Sauropterygia'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Choristodera'' (kollokazzjoni inċerta) **** '''''Sauria''''' ***** '''''Lepidosauromorpha''''' ****** ''Lepidosauria'' ******* ''Rhynchocephalia'' (tuatara) ******* ''Squamata'' (gremxul u sriep) ***** '''''Pantestudines''''' (fkieren u qrabat, kollokazzjoni inċerta) ***** '''''Archosauromorpha''''' ****** <abbr>†</abbr>''Protorosauria'' (parafiletiċi) ****** <abbr>†</abbr>''Rhynchosauria'' ****** <abbr>†</abbr>''Allokotosauria'' ****** ''Archosauriformes'' ******* <abbr>†</abbr>''Phytosauria'' ******* '''''Archosauria''''' ******** ''Pseudosuchia'' ********* ''Crocodilia'' (kukkudrilli u qrabat) ******** ''Avemetatarsalia/Ornithodira'' ********* <abbr>†</abbr>''Pterosauria'' ********* ''Dinosauria'' ********** <abbr>†</abbr>''Ornithischia'' ********** ''Saurischia'' (inkluż l-għasafar ('''''Aves''''')) === Filoġenija === L-"arblu tar-razza" tar-rettili jsegwi verżjoni ssimplifikata tar-relazzjonijiet li nstabu minn M.S. Lee fl-2013. L-istudji ġenetiċi kollha appoġġaw l-ipoteżi li l-fkieren huma diapsidi; uħud poġġew il-fkieren fi ħdan l-''Archosauromorpha'', għalkemm uħud minflok poġġew il-fkieren bħala ''Lepidosauromorpha''. === Il-pożizzjoni tal-fkieren === Il-kollokazzjoni tal-fkieren storikament kienet varjabbli ferm. Klassikament, il-fkieren ġew meqjusa bħala relatati mar-rettili anapsidi primittivi. Fl-analiżi komparattiva tagħhom tal-kronoloġija tal-organoġenesi, Werneburg u Sánchez-Villagra (2009) sabu appoġġ għall-ipoteżi li l-fkieren jagħmlu parti minn grupp monofiletiku separat fi ħdan is-sawropsidi, barra mill-grupp monofiletiku sawrjan. Normalment ix-xogħol molekolari wassal għall-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi. Sal-2013 ġew sekwenzjati tliet ġenomi tal-fkieren. Ir-riżultati jikkollokaw il-fkieren bħala grupp monofiletiku relatat mal-arċosawri, li huma l-grupp li jinkludi l-''Crocodilia'', id-dinosawri li mhumiex tjur u l-għasafar. == Storja evoluzzjonarja == === Oriġini tar-rettili === L-oriġini tar-rettili tmur lura madwar 310–320 miljun sena ilu, fl-artijiet bassasa bl-istim tal-perjodu Karboniferu aħħari, meta l-ewwel rettili evolvew minn rettilomorfi avvanzati. L-iktar annimal tal-qedem magħruf li jaf kien amnijota huwa l-''Casineria'' (għalkemm jaf kien temnospondil). Sensiela ta' impronti tas-saqajn mis-saff tal-fossili ta' Nova Scotia li jmorru lura għal 315-il miljun sena fihom impronti tipiċi tas-swaba' tar-rettili u impronti tal-qxur tal-ġilda. Dawn l-impronti tas-saqajn issa ġew attribwiti lill-''Hylonomus'', li storikament jitqies bħala l-iktar rettilu tal-qedem magħruf, iżda l-kollokazzjoni tiegħu fil-grupp dan l-aħħar ġiet dubitata. Dan kien annimal żgħir qisu gremxula, twil madwar 20 sa 30 ċentimetru (7.9 pulzieri sa 11.8 pulzier), b'bosta snien ippuntati li jindikaw dieta [[Insettivoru|insettivora]]. Eżempji oħra jinkludu l-''Westlothiana'' (li attwalment jitqies bħala rettilomorfu iktar milli amnijota reali) u l-''Paleothyris'', it-tnejn li huma ta' daqs simili u x'aktarx b'imġiba simili. Madankollu, il-mikrosawri xi kultant tqiesu bħala rettili reali, għaldaqstant jaf hija possibbli oriġini iktar bikrija. Fost ir-rettili reali mhux ambigwi mill-perjodu Karboniferu hemm l-''Erpetonyx'' u l-''Carbonodraco,'' it-tnejn li huma mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. === Żieda tar-rettili === L-iżjed amnijoti bikrin, fosthom l-anapsidi primittivi (jiġifieri l-amnijoti li huma eqreb għar-rettili moderni milli għall-mammiferi), fil-biċċa l-kbira ħadulhom posthom it-tetrapodi primittivi l-kbar bħall-''Cochleosaurus'', u baqgħu parti żgħira tal-fawna sal-Kollass Karboniferu tal-Foresti Pluvjali. Dan il-kollass ħesrem affettwa diversi gruppi kbar. It-tetrapodi primittivi ġew devastati partikolarment, filwaqt li r-rettili primittivi marru aħjar, peress li kienu adattati [[Ekoloġija|ekoloġikament]] għall-kundizzjonijiet iktar nexfin li ġew wara. It-tetrapodi primittivi, bħall-anfibji moderni, ikollhom jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd; f'kuntrast ma' dan, l-amnijoti, bħar-rettili moderni – li l-bajd tagħhom fih qoxra li permezz tagħha jista' jinbied fuq l-art – kienu adattati aħjar għall-kundizzjonijiet il-ġodda. L-amnijoti kisbu niċeċ ġodda b'rata iktar mgħaġġla minn qabel il-kollass u ferm iktar malajr mit-tetrapodi primittivi. Kisbu strateġiji ġodda tal-alimentazzjoni, inkluż strateġiji [[Erbivoru|erbivori]] u [[Karnivoru|karnivori]], mentri qabel kienu insettivori u pixxivori biss. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ir-rettili ddominaw il-komunitajiet u kellhom diversità akbar mit-tetrapodi primittivi, għaldaqstant dan witta t-triq għall-perjodu Mesożojku (magħruf bħala l-Era tar-Rettili). Eżami tal-2021 tad-diversità tar-rettili fil-perjodu Karboniferu u fil-perjodu Permjan jissuġġerixxi livell ferm ogħla ta' diversità milli kien maħsub qabel, li huwa komparabbli jew saħansitra li jaqbeż dak tas-sinapsidi. Għalhekk ġiet proposta l-"Ewwel Era tar-Rettili". === Anapsidi, sinapsidi, diapsidi u sawropsidi === Tradizzjonalment kien maħsub li l-ewwel rettili kellhom kranju ta' anapsidi li wirtuh mill-antenati tagħhom. Dan it-tip ta' kranju kien fih għamla b'saħħitha b'toqob għall-imnieħer, għall-għajnejn u għall-glandola pineali. L-iskoperti ta' fetħiet qishom tas-sinapsidi fil-kranju ta' diversi membri tal-''Parareptilia'' (il-grupp li fih il-biċċa l-kbira tal-amnijoti tradizzjonalment magħrufa bħala "anapsidi"), inkluż il-lantanosukojdi, il-millerettidi, il-bolosawridi, xi nikteroleteridi, xi prokolofonojdi u mqar xi mesosawri, wasslu biex l-affarijiet ikunu iktar ambigwi u attwalment ma hemmx ċertezza dwar jekk l-amnijoti anċestrali kellhomx kranju qisu tal-anapsidi jew kranju qisu tas-sinapsidi. Tradizzjonalment dawn l-annimali jissejħu "anapsidi" u jiffurmaw grupp bażiku parafiletiku li minnu evolvew gruppi oħra. Ftit wara li tfaċċaw l-ewwel amnijoti, in-nisel tas-sinapsidi nqasam għalih waħdu; dan il-grupp kien karatterizzat minn fetħa fil-kranju wara kull għajn biex b'hekk il-muskolu tax-xedaq kellu biżżejed spazju biex jiċċaqlaq. Dawn huma l-"amnijoti qishom mammiferi" jew mammiferi primittivi, li iktar 'il quddiem wasslu għall-mammiferi reali. Ftit wara, grupp ieħor evolva karatteristika simili, din id-darba b'fetħa doppja wara kull għajn, u b'hekk issejjaħ ''Diapsida'' ("żewġ ħnejjiet"). Il-funzjoni tat-toqob f'dawn il-gruppi kienet li jitħaffef il-kranju u jkun hemm biżżejjed spazju biex il-muskoli tax-xedaq jiċċaqilqu, u b'hekk l-annimal seta' jkollu gidma qawwija. Storikament, filwaqt li l-grupp tar-rettili qishom gremxul tal-perjodu Karboniferu aħħari u tal-perjodu Permjan bikri tal-''Araeoscelidia'', li (ġeneralment) huma diapsidi morfoloġikament, ġew meqjusa bħala l-iżjed rappreżentanti bikrin tal-grupp monofiletiku tad-diapsidi, l-istudji filoġenetiċi mis-snin 20 tas-seklu 20 wasslu għal dubji serji rigward ir-relazzjoni tagħhom ma' diapsidi oħra (''Neodiapsida''), u ġew meqjusa bħala fergħa diverġenti bikrija ħafna tar-''Reptilia'' jew saħansitra barra mir-''Reptilia'' għalkollox. Tradizzjonalment kien maħsub li l-fkieren kienu pararettili ħajjin, abbażi tal-istruttura tal-kranju tagħhom bħala anapsidi, u dan ġie meqjus bħala karatteristika primittiva. Ir-raġunament li wassal għal din il-klassifikazzjoni ġie kkontestat, u wħud argumentaw li l-fkieren huma diapsidi li evolvew kranji tal-anapsidi, u b'hekk tejbu d-difiżi tagħhom. Studji filoġenetiċi morfoloġiċi li saru wara b'dan il-ħsieb ikkollokaw il-fkieren sew fi ħdan id-diapsidi. L-istudji molekolari kollha appoġġaw il-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi, l-iktar bħala grupp relatat mal-arċosawri eżistenti. === Rettili Permjani === Lejn l-aħħar tal-perjodu Karboniferu, l-amnijoti saru t-tetrapodi dominanti fost il-fawna. Filwaqt li xorta waħda kienu jeżistu rettilomorfi terrestri primittivi, l-amnijoti sinapsidi evolvew fl-ewwel megafawna (annimali ġganteski) tassew terrestri fil-forma ta' pelikosawri, bħall-edafosawru u d-dimetrodon karnivoru. F'nofs il-perjodu Permjan, il-klima saret iktar niexfa, u dan irriżulta f'bidla fil-fawna: il-pelikosawri ġew sostitwiti mit-terapsidi. Bosta gruppi ta' rettili primittivi baqgħu jiffjorixxu matul il-perjodu Permjan. Il-parejasawri erbivori kienu l-ewwel nisel tar-rettili li laħqu daqs kbir, u l-ikbar rappreżentanti tal-grupp kellhom massa tal-ġisem li x'aktarx li qabżet l-1,000 kilogramma (2,200 libbra). Wieħed mill-iktar rettili primittivi bikrin magħrufa huwa l-mesosawru, [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] mill-Permjan Bikri tan-Nofsinhar tal-[[Afrika]] u tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] li kien reġa' lura fl-ilma u kien kiseb saqajn bis-swaba' magħqudin, u kien jiekol il-krustaċji fl-ambjenti tal-baħar jew tal-laguni. L-iżjed diapsidi reali bikrin (neodiapsidi), bħall-''Youngina'', tfaċċaw matul il-perjodu Permjan Nofsani-Aħħari. Il-''Weigeltisauridae'', grupp ta' diapsidi mill-Permjan Aħħari, huma l-eqdem tetrapodi magħrufa li kienu jtiru permezz ta' għadmiet innovattivi qishom vireg li kienu jiġu estiżi minn ġisimhom u kienu jiffurmaw ġwienaħ għall-igglajdjar bejn is-siġar. L-antenati tar-rettili moderni (li jagħmlu parti mill-grupp monofiletiku tas-''Sauria'') ma baqgħux jagħmlu parti mill-istess grupp sal-Permjan Aħħari, kif joħroġ fid-dieher minn speċijiet bħall-protosawru qisu varan magħruf mill-Permjan Aħħari tal-[[Ewropa]], li huwa ċar li huwa arċosawromorfu, relatat iktar mill-qrib mal-arċosawri (''Crocodilia'' u għasafar) milli mal-gremxul, mas-sriep jew mal-fkieren. === Rettili Mesożojċi === Fl-aħħar tal-perjodu Permjan seħħet l-ikbar estinzjoni tal-massa magħrufa, avveniment li ddewwem b'sensiela ta' żewġ mewġiet distinti jew iktar ta' estinzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-pararettili bikrin u tal-megafawna sinapsidi għebu, u ġew sostitwiti bir-rettili reali, b'mod partikolari l-arċisawromorfi. Dawn kienu kkaratterizzati minn riġlejn ta' wara tawwalin u poża wieqfa, filwaqt li l-forom bikrin kienu jidhru qishom kukkudrilli b'riġlejn twal. L-arċosawri saru l-grupp dominanti matul il-perjodu Triassiku, għalkemm għaddew 30 miljun sena qabel ma d-diversità tagħhom ma saret tant kbira daqs l-annimali li għexu fil-perjodu Permjan. L-arċosawri żviluppaw fid-dinosawri u fil-pterosawri magħrufa sew, kif ukoll fl-antenati tal-''Crocodilia''. Ladarba r-rettili, l-ewwel rawisukjani u mbagħad id-dinosawri, iddominaw il-perjodu Mesożojku, l-intervall huwa magħruf b'mod popolari bħala l-"Era tar-Rettili". Id-dinosawri żviluppaw ukoll f'forom iżgħar, inkluż it-teropodi iżgħar bir-rix. Fil-perjodu Kretaċju, dawn wasslu għall-ewwel għasafar reali. L-eqreb grupp tal-arċosawromorfi huwa tal-lepidosawromorfi, li jinkludi l-gremxul u t-tuatara, kif ukoll il-qrabat fossili tagħhom. Il-lepidosawromorfi kienu jinkludu mill-inqas grupp ewlieni tar-rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku: il-możasawri, li għexu matul il-perjodu Kretaċju. Il-kollokazzjoni filoġenetika ta' gruppi prinċipali oħra ta' rettili tal-baħar fossili – l-iktjopteriġjani (inkluż l-iktjosawri) u s-sawropteriġjani, li evolvew fil-perjodu Triassiku bikri – hija iktar kontroversjali. Awturi differenti rabtu dawn il-gruppi mal-lepidosawromorfi jew mal-arċosawromorfi, u l- iktjopteriġjani ġew ippreżentati wkoll bħala diapsidi li ma kinux jagħmlu parti mal-inqas grupp monofiletiku inklużiv, li fih il-lepidosawromorfi u l-arċosawromorfi. === Rettili Ċenożojċi === Fi tmiem il-perjodu Kretaċju, għebet għalkollox il-megafawna tar-rettili tal-perjodu Mesożojku. Mir-rettili l-kbar tal-baħar, baqgħu jgħixu biss il-fkieren tal-baħar; u mir-rettili l-kbar mhux tal-baħar, ħelsuha mill-estinzjoni l-''Crocodilia'' semiakkwatiċi u ''Choristoderes'' pjuttost simili biss, u l-aħħar membri ta' dawn tal-aħħar, bħal-''Lazarussuchus'', saru estinti fil-perjodu Mijoċen. Mis-sensiela kbira ta' dinosawri li ddominaw il-perjodu Mesożojku baqgħu ħajjin biss l-għasafar bil-munqar żgħir. Din ix-xejra drammatika ta' estinzjoni fl-aħħar tal-perjodu Mesożojku wasslet għall-perjodu Ċenożojku. Il-mammiferi u l-għasafar melew in-niċeċ il-vojta li ħalliet warajha l-megafawna tar-rettili, filwaqt li d-diversifikazzjoni tar-rettili majnat, u d-diversifikazzjoni tal-għasafar u tal-mammiferi kellha żvolta esponenzjali. Madankollu, ir-rettili baqgħu komponenti importanti tal-megafawna, b'mod partikolari fil-forma tal-fkieren il-kbar u l-fkieren ġganteski. Wara l-estinzjoni tal-biċċa l-kbira tan-nisel tal-arċosawri u tar-rettili tal-baħar sal-aħħar tal-perjodu Kretaċju, id-diversifikazzjoni tar-rettili baqgħet għaddejja matul il-perjodu Ċenożojku. L-i''Squamata'' ħadu daqqa ta' ħarta enormi matul l-avveniment tal-K–Pg, u rkupraw biss 10 miljun sena wara, iżda esperjenzaw avveniment kbir ta' radjazzjoni ladarba rkupraw, u llum il-ġurnata l-i''Squamata'' jiffurmaw il-maġġoranza tar-rettili ħajjin (> 95 %). Bejn wieħed u ieħor huma magħrufa madwar 10,000 speċi eżistenti ta' rettili tradizzjonali, u l-għasafar iżidu madwar 10,000 speċi oħra, kważi d-doppju tal-għadd ta' mammiferi, irrappreżentati b'madwar 5,700 speċi ħajja (esklużi l-ispeċijiet domestikati). {| class="wikitable" |+Diversità ta' speċijiet ta' rettili ħajjin (2013) !Grupp ta' rettili !Speċijiet deskritti !Persentaġġ tal-ispeċijiet ta' rettili |- |''Squamata'' |9,193 |96.3 % |- |''-'' Gremxul |5,634 |''59'' ''%'' |- |''-'' Sriep |3,378 |35 % |- |''- Amphisbaenians'' |181 |''2'' ''%'' |- |Fkieren |327 |3.4 % |- |''Crocodilia'' |25 |0.3 % |- |''Rhynchocephalia'' |1 |0.01 % |- |Total |9,546 |100 % |} == Morfoloġija u fiżjoloġija == === Ċirkolazzjoni === Il-lepidosawri u l-fkieren kollha għandhom [[qalb]] bi tliet kompartimenti, li tikkonsisti minn żewġ atrija, ventrikolu maqsum b'mod varjabbli, u żewġ aorti li jwasslu għaċ-ċirkolazzjoni sistemika. Il-livell ta' taħlit tad-[[demm]] ossiġenat u deossiġenat fil-qlub bi tliet kompartimenti jvarja skont l-ispeċijiet u l-istat fiżjoloġiku. F'kundizzjonijiet differenti, id-demm deossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-ġisem jew id-demm ossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-[[Pulmun|pulmuni]]. Tressqet ipoteżi li din il-varjazzjoni fil-fluss tad-demm tippermetti iktar termoregolazzjoni effettiva u żminijiet itwal ta' għadis għall-ispeċijiet akkwatiċi, iżda ma ntweriex li hija xi vantaġġ fis-saħħa. Pereżempju, il-qlub tal-igwani, bħall-maġġoranza tal-qlub tal-i''Squamata'', huma magħmula minn tliet kompartimenti – żewġ atriji u ventrikolu wieħed – u muskoli kardijaċi involontarji. L-istrutturi prinċipali tal-qalb huma s-''sinus venosus'', l-istimolatur kardijaku, l-atriju tax-xellug, l-atriju tal-lemin, il-valvola atrijoventrikolari, il-''cavum venosum'', il-''cavum arteriosum'', il-''cavum pulmonale'', ix-xifer muskolari, ix-xifer ventrikolari, il-vini pulmonari u l-ħnejjiet aortiċi f'pari. Xi speċijiet tal-i''Squamata'' (eż. il-pituni u l-varani) għandhom qlub bi tliet kompartimenti li jsiru qlub b'erba' kompartimenti matul il-kontrazzjoni. Dan huwa possibbli permezz ta' xifer muskolari li jaqsam mill-ġdid il-ventrikolu matul id-dijastola ventrikolari u jifirdu għalkollox matul is-sistola ventrikolari. Minħabba dan ix-xifer, uħud minn dawn l-i''Squamata'' kapaċi jipproduċu differenzjali fil-pressjoni ventrikolari li huma ekwivalenti għal dawk tal-qlub tal-mammiferi u tat-tjur. Il-''Crocodilia'' għandhom qalb li [[Anatomija|anatomikament]] fiha erba' kompartimenti, simili għall-għasafar, iżda għandhom ukoll żewġ aorti sistemiċi u għaldaqstant kapaċi jgħaddu mingħajr iċ-ċirkolazzjoni pulmonari. Fil-fkieren, il-ventrikolu mhux maqsum b'mod perfett, għaldaqstant jista' jkun hemm taħlita ta' demm aerat u mhux aerat. === Metaboliżmu === Ir-rettili moderni li mhumiex tjur għandhom xi forma jew oħra ta' demm biered (jiġifieri xi taħlita ta' pojkilotermija, ektotermija u bradimetaboliżmu) u b'hekk għandhom mezzi fiżjoloġiċi limitati biex iżommu t-temperatura tal-ġisem kostanti u sikwit jiddependu fuq sorsi esterni ta' sħana. Minħabba temperatura ewlenija inqas stabbli fil-ġisem mill-għasafar u mill-mammiferi, il-bijokimika tar-rettili tirrikjedi enzimi kapaċi li jżommu l-effiċjenza fuq medda usa' ta' temperaturi milli fil-każ tal-annimali b'demm sħun. Il-medda tat-temperatura tal-ġisem ottimali tvarja skont l-ispeċijiet, iżda tipikament tkun inqas minn dik tal-annimali b'demm sħun; għal bosta gremxul, din tinżel fil-medda ta' 24–35 °C (75–95 °F), filwaqt li speċijiet adattati għas-sħana estrema, bħall-igwana tad-deżert Amerikan ''Dipsosaurus dorsalis'', jista' jkollhom temperatura fiżjoloġiċi ottimali fil-medda tal-mammiferi, jiġifieri bejn 35 u 40 °C (95 u 104 °F). Filwaqt li t-temperatura ottimali spiss tinkiseb meta l-annimal ikun attiv, il-metaboliżmu bażi baxx iwassal biex it-temperatura tal-ġisem tinżel f'daqqa meta l-annimal ma jkunx attiv. Bħal fl-annimali kollha, l-azzjoni tal-muskoli tar-rettili tipproduċi s-sħana. Fir-rettili l-kbar, bħall-fkieren tal-baħar, il-proporzjon baxx bejn is-superfiċe u l-volum iwassal biex din is-sħana prodotta b'mod metaboliku żżomm lill-annimali iktar sħan mill-ambjent tagħhom, minkejja li ma għandhomx metaboliżmu ta' annimal b'demm sħun. Din il-forma ta' omeotermija tissejjaħ ġigantotermija; ġie ssuġġerit li kienet xi ħaġa komuni fost id-dinosawri l-kbar u rettili kbar estinti oħra. Il-benefiċċju ta' metaboliżmu simili hu li jirrikjedi ferm inqas enerġija biex isostni l-funzjonijiet tal-ġisem. Permezz tal-użu tal-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-madwar, jew billi jibqgħu kesħin meta ma jkollhomx bżonn jiċċaqilqu, ir-rettili jistgħu jiffrankaw ammonti konsiderevoli ta' enerġija meta mqabbla ma' annimali endotermiċi tal-istess daqs. Kukkudrill għandu bżonn bejn 0.1 u 0.2 % tal-ikel meħtieġ minn [[iljun]] tal-istess piż u jista' jgħix sa nofs sena mingħajr ma jiekol. Permezz ta' inqas rekwiżiti tal-ikel u permezz ta' metaboliżmi adattivi, ir-rettili jiddominaw fost l-annimali f'reġjuni fejn id-disponibbiltà ta' kaloriji netti hija wisq baxxa biex issostni l-mammiferi u l-għasafar kbar. Ġeneralment huwa maħsub li r-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-output għoli ta' enerġija meħtieġ għall-kaċċa jew għat-titjir fuq distanzi twal. Il-kapaċità enerġetika ogħla jaf kienet responsabbli għall-evoluzzjoni tad-demm sħun fl-għasafar u fil-mammiferi. Madankollu, l-investigazzjoni tal-korrelazzjonijiet bejn il-kapaċità attiva u t-termofiżjoloġija turi li hemm relazzjoni batuta. Il-biċċa l-kbira tar-rettili eżistenti huma [[Karnivoru|karnivori]] li jadottaw strateġija ta' stennija għall-priża tagħhom għall-ikel; mhux ċar jekk ir-rettili għandhomx demm biered minħabba l-ekoloġija tagħhom. Studji enerġetiċi fuq xi rettili wrew kapaċitajiet attivi ugwali jew ikbar minn dawk ta' annimali ta' daqs simili b'demm sħun. === Sistema respiratorja === Ir-rettili kollha jieħdu n-nifs permezz tal-pulmuni tagħhom. Il-fkieren tal-ilma żviluppaw ġilda iktar permeabbli, u xi speċijiet immodifikaw il-''cloaca'' tagħhom biex iżidu l-erja għall-iskambju tal-gassijiet. Anke b'dawn l-adattamenti, it-teħid tan-nifs qatt ma jitwettaq għalkollox mingħajr il-pulmuni. Il-ventilazzjoni tal-pulmuni titwettaq b'mod differenti f'kull grupp prinċipali ta' rettili. Fl-i''Squamata'', il-pulmuni jiġu ventilati kważi b'mod esklużiv mill-muskolatura assjali. Din hija wkoll l-istess muskolatura li tintuża waqt iċ-ċaqliq. Minħabba din il-kwistjoni, il-biċċa l-kbira tal-i''Squamata'' jkollhom iżommu n-nifs tagħhom waqt ġirjiet intensivi. Madankollu, uħud sabu tarf dan l-intopp. Il-varanidi, u xi ftit speċijiet oħra ta' gremxul, jużaw l-ippompjar tal-muskoli tal-ħalq biex jikkomplementaw it-teħid tan-nifs assjali normali tagħhom. Dan jippermetti lill-annimali jimlew għalkollox il-pulmuni tagħhom waqt xi ċaqliq intensiv, u b'hekk jibqgħu attivi aerobikament għal żmien twil. Huwa magħruf li l-gremxul tegu għandhom protodijaframma, li tissepara l-kavità pulmonari mill-kavità vixxerali. Filwaqt li effettivament mhijiex kapaċi tiċċaqlaq, din tippermetti inflazzjoni akbar tal-pulmuni, billi jitneħħa l-piż vixxerali mill-pulmuni. Fil-fatt il-''Crocodilia'' għandhom dijaframma muskolari li hija analoga għad-dijaframma tal-mammiferi. Id-differenza hi li l-muskoli għad-dijaframma tal-''Crocodilia'' jiġbdu lura l-għadma pubika (parti mill-pelvi, li tista' tiċċaqlaq fil-''Crocodilia''), u b'hekk il-fwied jinżel 'l isfel, u jillibera l-ispazju għall-espansjoni tal-pulmuni. Dan it-tip ta' konfigurazzjoni dijaframmatika ġieli ssejjaħ bħala l-"pistun epatiku". Il-mogħdijiet tal-arja jiffurmaw għadd ta' kompartimenti tubulari doppji fi ħdan kull pulmun. Bl-inalazzjoni u bl-eżalazzjoni l-arja tgħaddi mill-mogħdijiet tal-arja fl-istess direzzjoni, u b'hekk jinħoloq fluss tal-arja unidirezzjonali li jgħaddi mill-pulmuni. Sistema simili hija preżenti fl-għasafar, fil-varani u fl-igwani. Il-biċċa l-kbira tar-rettili ma għandhomx palat sekondarju, li jfisser li jridu jżommu n-nifs meta jibilgħu. Il-''Crocodilia'' evolvew palat sekondarju bl-għadam li permezz tiegħu jkunu jistgħu jibqgħu jieħdu n-nifs meta jkunu taħt l-ilma (u jipproteġu moħħhom minn xi ħsara kkawżata mill-priża f'xi taqbida). Ix-xaħmet l-art (il-familja ''Scincidae'') evolvew ukoll palat sekondarju bl-għadam, b'livelli differenti. Is-sriep ħadu approċċ differenti u minflok estendew it-trakea tagħhom. L-estensjoni trakeali tagħhom tispikka 'l barra, u tippermetti lil dawn l-annimali jibilgħu priża kbira mingħajr ma jkollhom xi asfissjoni. ==== Fkieren tal-ilma u fkieren tal-art ==== Bosta studji ffukaw fuq il-fehim ta' kif il-fkieren tal-ilma jieħdu n-nifs. Sa issa ġew studjati ftit speċijiet bir-reqqa biżżejjed biex tinkiseb idea dwar kif dawk il-fkieren jieħdu n-nifs. Ir-riżultati varjati jindikaw li l-fkieren tal-ilma sabu varjetà ta' soluzzjonijiet għal din il-problema. Id-diffikultà hi li l-biċċa l-kbira tal-qxur tal-fkieren tal-ilma huma riġidi u ma jippermettux għat-tip ta' espansjoni u ta' kontrazzjoni li amnijoti oħra jużaw għall-ventilazzjoni tal-pulmuni tagħhom. Xi fkieren tal-ilma, bħal-''Lissemys punctata'', għandhom saff ta' muskoli madwar il-pulmuni. Permezz tal-kontrazzjoni, il-fkieren tal-ilma jistgħu jagħmlu l-eżalazzjoni. Meta jkunu qed jistrieħu, il-fkieren tal-ilma jistgħu jdaħħlu r-riġlejn fil-kavità tal-ġisem u jimbuttaw l-arja 'l barra mill-pulmuni. Meta l-fkieren tal-ilma jdaħħlu riġlejhom fil-kavità, il-pressjoni fi ħdan il-pulmuni titnaqqas, u l-fkieren tal-ilma jistgħu jiġbdu l-arja 'l ġewwa. Il-pulmuni tal-fkieren tal-ilma huma mehmuża man-naħa ta' ġewwa tal-parti ta' fuq tal-qoxra (karapaċi), filwaqt li l-parti t'isfel tal-pulmuni mehmuża (permezz ta' tessuti konnettivi) mal-bqija tal-vixxeri. Bl-użu ta' sensiela ta' muskoli speċjali (bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal dijaframma), il-fkieren tal-ilma huma kapaċi jimbuttaw il-vixxeri tagħhom 'il fuq u 'l isfel, u dan jirriżulta f'respirazzjoni effettiva, peress li bosta minn dawn il-muskoli għandhom punti fejn jiġu mehmużin flimkien mar-riġlejn ta' quddiem tagħhom (tabilħaqq, bosta mill-muskoli jespandu fil-kavitajiet tar-riġlejn matul il-kontrazzjoni). It-teħid tan-nifs waqt iċ-ċaqliq ġie studjat fi tliet speċijiet, u dawn juru xejriet differenti. Il-fkieren tal-baħar ħodor femminili adulti ma jeħdux nifs meta jitkaxkru fuq il-bajjiet biex ibidu. Waqt iċ-ċaqliq tagħhom fuq l-art iżommu n-nifs u mbagħad jieħdu n-nifs f'daqqa meta jieqfu jistrieħu. Il-fkieren tal-ilma tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] jieħdu nifs kontinwament waqt iċ-ċaqliq, u ċ-ċiklu tal-ventilazzjoni mhuwiex ikkoordinat maċ-ċaqliq tar-riġlejn. Dan għaliex jużaw il-muskoli addominali tagħhom biex jieħdu n-nifs waqt iċ-ċaqliq. L-aħħar speċi li ġiet studjata hija l-fekruna tal-ilma tal-widnejn ħomor, li tieħu n-nifs waqt iċ-ċaqliq, iżda tieħu nifs inqas fil-fond waqt iċ-ċaqliq milli tieħu waqt il-pawżiet żgħar li tieħu bejn ċaqliqa u oħra, u dan jindika li jaf hemm xi interferenza mekkanika bejn iċ-ċaqliq tar-riġlejn u t-teħid tan-nifs. Il-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq ġew osservati wkoll jieħdu n-nifs waqt li jkunu ssiġillati għalkollox fil-qxur tagħhom. === Produzzjoni tal-ħsejjes === Meta mqabbla maż-żrinġijiet, mal-għasafar u mal-mammiferi, ir-rettili jagħmlu inqas ħsejjes. Il-produzzjoni tal-ħsejjes normalment tkun limitata għaz-zekzik, li jiġi prodott sempliċement billi l-arja tiġi mbottata minn glottide parzjalment magħluqa u ma jitqiesx bħala vokalizzazzjoni reali. Il-kapaċità tal-vokalizzazzjoni teżisti fil-''Crocodilia'', xi gremxul u fkieren tal-ilma; u tipikament tinvolvi l-vibrazzjoni ta' strutturi qishom mitwijin fuq xulxin fil-larinġi jew fil-glottide. Xi wiżgħat u fkieren tal-ilma għandhom il-kordi vokali b'tessuti konnettivi rikki bl-elastina. ==== Smigħ fis-sriep ==== Is-smigħ fil-bnedmin jiddependi fuq tliet partijiet tal-widna; il-widna esterna li tiddirieġi l-mewġ tal-ħsejjes fil-kanal tal-widna, in-nofs tal-widna li jittrażmetti l-mewġ tal-ħsejjes li jidħlu fil-widna interna, u l-widna interna li tgħin fis-smigħ u fiż-żamma tal-bilanċ. Għad-differenza tal-bnedmin u ta' mammiferi oħra, is-sriep ma għandhomx widna esterna, in-nofs tal-widna u tanbur, iżda għandhom struttura tal-widna interna bil-koklej imqabbdin direttament mal-għadma tax-xedaq tagħhom. Huma kapaċi jħossu l-vibrazzjonijiet li jiġi ġġenerati mill-mewġ tal-ħsejjes fix-xedaq tagħhom meta jitkaxkru mal-art. Dan isir bl-użu ta' mekkanoriċetturi, li huma nervituri sensorji tul ġisem is-sriep li jiddirieġu l-vibrazzjonijiet tul in-nervituri tas-sinsla għall-moħħ. Is-sriep għandhom perċezzjoni awditorja sensittiva u jistgħu jindunaw minn fejn ikunu ġejjin il-ħsejjes sabiex iħossu l-preżenza ta' xi priża jew predatur, iżda għadu mhux ċar kemm is-sriep huma sensittivi għall-mewġ tal-ħsejjes fl-arja. === Ġilda === Il-ġilda tar-rettili hija miksija b'epidermide bil-qrejjen, u b'hekk hija impermeabbli u għaldaqstant ir-rettili jistgħu jgħixu fuq l-art niexfa, għad-differenza tal-anfibji. Meta mqabbla mal-ġilda tal-mammiferi, il-ġilda tar-rettili hija pjuttost irqiqa u ma fihiex is-saff dermali oħxon li jipproduċi l-ġlud fil-mammiferi. Il-partijiet esposti tar-rettili huma protetti bil-qxur (skwami), xi kultant b'bażi bl-għadam (osteodermi), li jiffurmaw armatura. Fil-lepidosawri, bħall-gremxul u s-sriep, il-ġilda kollha hija miksija bi qxur epidermali mrikkbin fuq xulxin. Xi darba kien maħsub li dawn il-qxur kienu tipiċi tal-klassi tar-''Reptilia'' kollha, iżda issa huwa magħruf li huma preżenti biss fil-lepidosawri. Il-qxur ta' fuq il-ġilda tal-fkieren tal-ilma u tal-kukkudrilli għandhom oriġini dermali u mhux epidermali. Fil-fkieren tal-ilma, il-ġisem jinħeba fi ħdan qoxra iebsa magħmula minn qxur tal-ġilda fużi flimkien. Il-ġlud tar-rettili, peress li ma għandhom dermide ħoxna, mhumiex b'saħħithom daqs il-ġlud tal-mammiferi. Dawn jintużaw fl-oġġetti tal-ġilda għal skopijiet dekorattivi fiż-żraben, fiċ-ċintorini u fil-basktijiet, b'mod partikolari il-ġlud tal-kukkudrilli. ==== Bdil tal-qxur ==== Ir-rettili jibdlu l-ġilda tagħhom permezz ta' proċess imsejjaħ ekdiżi li jseħħ kontinwament matul ħajjithom. B'mod partikolari, ir-rettili iżgħar fl-età donnhom jibdlu l-ġilda tagħhom darba kull 5 jew 6 ġimgħat, filwaqt li l-adulti jibdlu l-ġilda tagħhom 3 sa 4 darbiet fis-sena. Ir-rettili iżgħar fl-età jibdlu l-ġilda tagħhom iktar spiss minħabba r-rata ta' tkabbir rapida tagħhom. Ladarba jilħqu d-daqs finali tagħhom, il-frekwenza tat-tibdil tal-ġilda tonqos drastikament. Il-proċess tal-ekdiżi jinvolvi l-iffurmar ta' saff ġdid ta' ġilda taħt is-saff l-antik. L-enzimi proteolitiċi u l-fluwidu linfatiku jiġu rrilaxxati bejn is-saff l-antik u s-saff il-ġdid tal-ġilda. B'hekk, dan jolza s-saff l-antik mis-saff il-ġdid biex il-ġilda tkun tista' tinbidel. Is-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom minn rashom sa denbhom, filwaqt li l-gremxul jibdlu l-ġilda tagħha roqgħa roqgħa. Id-disekdiżi, marda komuni tal-ġilda fis-sriep u fil-gremxul, isseħħ meta l-ekdiżi ma tirnexxix. Hemm bosta raġunijiet għaliex l-ekdiżi jaf ma tirnexxiex u tista' tkun marbuta man-nuqqas ta' umdità, temperatura mhux adegwata, nuqqasijiet nutrizzjonali, nuqqas ta' ilma u tidrib trawmatiku. In-nuqqasijiet nutrizzjonali jrażżnu l-enzimi proteolitiċi, filwaqt li n-nuqqas ta' ilma jnaqqas il-fluwidi linfatiċi meħtieġa għas-separazzjoni tas-saffi tal-ġilda. It-tidrib trawmatiku min-naħa l-oħra, jiffurmaw ġerħiet li ma jħallux qxur ġodda jiffurmaw u b'hekk ixekklu l-proċess tal-ekdiżi. === Eskrezzjoni === Excretion is performed mainly by two small kidneys. In diapsids, uric acid is the main nitrogenous waste product; turtles, like mammals, excrete mainly urea. Unlike the kidneys of mammals and birds, reptile kidneys are unable to produce liquid urine more concentrated than their body fluid. This is because they lack a specialized structure called a loop of Henle, which is present in the nephrons of birds and mammals. Because of this, many reptiles use the colon to aid in the reabsorption of water. Some are also able to take up water stored in the bladder. Excess salts are also excreted by nasal and lingual salt glands in some reptiles. In all reptiles, the urinogenital ducts and the rectum both empty into an organ called a cloaca. In some reptiles, a midventral wall in the cloaca may open into a urinary bladder, but not all. It is present in all turtles and tortoises as well as most lizards, but is lacking in the monitor lizard, the legless lizards. It is absent in the snakes, alligators, and crocodiles. Many turtles and lizards have proportionally very large bladders. Charles Darwin noted that the Galapagos tortoise had a bladder which could store up to 20% of its body weight. Such adaptations are the result of environments such as remote islands and deserts where water is very scarce. Other desert-dwelling reptiles have large bladders that can store a long-term reservoir of water for up to several months and aid in osmoregulation. Turtles have two or more accessory urinary bladders, located lateral to the neck of the urinary bladder and dorsal to the pubis, occupying a significant portion of their body cavity. Their bladder is also usually bilobed with a left and right section. The right section is located under the liver, which prevents large stones from remaining in that side while the left section is more likely to have calculi. === Diġestjoni === Most reptiles are insectivorous or carnivorous and have simple and comparatively short digestive tracts due to meat being fairly simple to break down and digest. Digestion is slower than in mammals, reflecting their lower resting metabolism and their inability to divide and masticate their food. Their poikilotherm metabolism has very low energy requirements, allowing large reptiles like crocodiles and large constrictors to live from a single large meal for months, digesting it slowly. While modern reptiles are predominantly carnivorous, during the early history of reptiles several groups produced some herbivorous megafauna: in the Paleozoic, the pareiasaurs; and in the Mesozoic several lines of dinosaurs. Today, turtles are the only predominantly herbivorous reptile group, but several lines of agamas and iguanas have evolved to live wholly or partly on plants. Herbivorous reptiles face the same problems of mastication as herbivorous mammals but, lacking the complex teeth of mammals, many species swallow rocks and pebbles (so called gastroliths) to aid in digestion: The rocks are washed around in the stomach, helping to grind up plant matter. Fossil gastroliths have been found associated with both ornithopods and sauropods, though whether they actually functioned as a gastric mill in the latter is disputed. Salt water crocodiles also use gastroliths as ballast, stabilizing them in the water or helping them to dive. A dual function as both stabilizing ballast and digestion aid has been suggested for gastroliths found in plesiosaurs. === Nervituri === The reptilian nervous system contains the same basic part of the amphibian brain, but the reptile cerebrum and cerebellum are slightly larger. Most typical sense organs are well developed with certain exceptions, most notably the snake's lack of external ears (middle and inner ears are present). There are twelve pairs of cranial nerves. Due to their short cochlea, reptiles use electrical tuning to expand their range of audible frequencies. === Vista === Most reptiles are diurnal animals. The vision is typically adapted to daylight conditions, with color vision and more advanced visual depth perception than in amphibians and most mammals. Reptiles usually have excellent vision, allowing them to detect shapes and motions at long distances. They often have poor vision in low-light conditions. Birds, crocodiles and turtles have three types of photoreceptor: rods, single cones and double cones, which gives them sharp color vision and enables them to see ultraviolet wavelengths. The lepidosaurs appear to have lost the duplex retina and only have a single class of receptor that is cone-like or rod-like depending on whether the species is diurnal or nocturnal. In many burrowing species, such as blind snakes, vision is reduced. Many lepidosaurs have a photosensory organ on the top of their heads called the parietal eye, which are also called third eye, pineal eye or pineal gland. This "eye" does not work the same way as a normal eye does as it has only a rudimentary retina and lens and thus, cannot form images. It is, however, sensitive to changes in light and dark and can detect movement. Some snakes have extra sets of visual organs (in the loosest sense of the word) in the form of pits sensitive to infrared radiation (heat). Such heat-sensitive pits are particularly well developed in the pit vipers, but are also found in boas and pythons. These pits allow the snakes to sense the body heat of birds and mammals, enabling pit vipers to hunt rodents in the dark. Most reptiles, as well as birds, possess a nictitating membrane, a translucent third eyelid which is drawn over the eye from the inner corner. In crocodilians, it protects its eyeball surface while allowing a degree of vision underwater. However, many squamates, geckos and snakes in particular, lack eyelids, which are replaced by a transparent scale. This is called the brille, spectacle, or eyecap. The brille is usually not visible, except for when the snake molts, and it protects the eyes from dust and dirt. === Riproduzzjoni === Reptiles generally reproduce sexually, though some are capable of asexual reproduction. All reproductive activity occurs through the cloaca, the single exit/entrance at the base of the tail where waste is also eliminated. Most reptiles have copulatory organs, which are usually retracted or inverted and stored inside the body. In turtles and crocodilians, the male has a single median penis, while squamates, including snakes and lizards, possess a pair of hemipenes, only one of which is typically used in each session. Tuatara, however, lack copulatory organs, and so the male and female simply press their cloacas together as the male discharges sperm. Most reptiles lay amniotic eggs covered with leathery or calcareous shells. An amnion (5), chorion (6), and allantois (8) are present during embryonic life. The eggshell (1) protects the crocodile embryo (11) and keeps it from drying out, but it is flexible to allow gas exchange. The chorion (6) aids in gas exchange between the inside and outside of the egg. It allows carbon dioxide to exit the egg and oxygen gas to enter the egg. The albumin (9) further protects the embryo and serves as a reservoir for water and protein. The allantois (8) is a sac that collects the metabolic waste produced by the embryo. The amniotic sac (10) contains amniotic fluid (12) which protects and cushions the embryo. The amnion (5) aids in osmoregulation and serves as a saltwater reservoir. The yolk sac (2) surrounding the yolk (3) contains protein and fat rich nutrients that are absorbed by the embryo via vessels (4) that allow the embryo to grow and metabolize. The air space (7) provides the embryo with oxygen while it is hatching. This ensures that the embryo will not suffocate while it is hatching. There are no larval stages of development. Viviparity and ovoviviparity have evolved in squamates and many extinct clades of reptiles. Among squamates, many species, including all boas and most vipers, use this mode of reproduction. The degree of viviparity varies; some species simply retain the eggs until just before hatching, others provide maternal nourishment to supplement the yolk, and yet others lack any yolk and provide all nutrients via a structure similar to the mammalian placenta. The earliest documented case of viviparity in reptiles is the Early Permian mesosaurs, although some individuals or taxa in that clade may also have been oviparous because a putative isolated egg has also been found. Several groups of Mesozoic marine reptiles also exhibited viviparity, such as mosasaurs, ichthyosaurs, and Sauropterygia, a group that includes pachypleurosaurs and Plesiosauria. Asexual reproduction has been identified in squamates in six families of lizards and one snake. In some species of squamates, a population of females is able to produce a unisexual diploid clone of the mother. This form of asexual reproduction, called parthenogenesis, occurs in several species of gecko, and is particularly widespread in the teiids (especially ''Aspidocelis'') and lacertids (''Lacerta''). In captivity, Komodo dragons (Varanidae) have reproduced by parthenogenesis. Parthenogenetic species are suspected to occur among chameleons, agamids, xantusiids, and typhlopids. Some reptiles exhibit temperature-dependent sex determination (TDSD), in which the incubation temperature determines whether a particular egg hatches as male or female. TDSD is most common in turtles and crocodiles, but also occurs in lizards and tuatara. To date, there has been no confirmation of whether TDSD occurs in snakes. === Lonġevità === Giant tortoises are among the longest-lived vertebrate animals (over 100 years by some estimates) and have been used as a model for studying longevity. DNA analysis of the genomes of Lonesome George, the iconic last member of ''Chelonoidis abingdonii'', and the Aldabra giant tortoise ''Aldabrachelys gigantea'' led to the detection of lineage-specific variants affecting DNA repair genes that might contribute to our understanding of increased lifespan. == Konjizzjoni == Reptiles were traditionally considered less intelligent on average than mammals and birds, but this is increasingly suspected to be the result of poor methodologies in past research and overreliance on brain size as indicators of intelligence rather than a genuine trait of reptiles. The size of their brain relative to their body is much less than that of mammals, the encephalization quotient being about one tenth of that of mammals, though larger reptiles can show more complex brain development. Larger lizards, like the monitors, are known to exhibit complex behavior, including cooperation and cognitive abilities allowing them to optimize their foraging and territoriality over time. Crocodiles have relatively larger brains and show a fairly complex social structure. The Komodo dragon is even known to engage in play, as are turtles, which are also considered to be social creatures, and sometimes switch between monogamy and promiscuity in their sexual behavior.^{[''citation needed'']} One study found that wood turtles were better than white rats at learning to navigate mazes. Another study found that giant tortoises are capable of learning through operant conditioning, visual discrimination and retained learned behaviors with long-term memory. Sea turtles have been regarded as having simple brains, but their flippers are used for a variety of foraging tasks (holding, bracing, corralling) in common with marine mammals. There is evidence that reptiles are sentient and able to feel emotions including anxiety and pleasure. == Mekkaniżmi ta' difiża == Many small reptiles, such as snakes and lizards, that live on the ground or in the water are vulnerable to being preyed on by all kinds of carnivorous animals. Thus, avoidance is the most common form of defense in reptiles. At the first sign of danger, most snakes and lizards crawl away into the undergrowth, and turtles and crocodiles will plunge into water and sink out of sight. === Mimetizzazzjoni u twissija === Reptiles tend to avoid confrontation through camouflage. Two major groups of reptile predators are birds and other reptiles, both of which have well-developed color vision. Thus the skins of many reptiles have cryptic coloration of plain or mottled gray, green, and brown to allow them to blend into the background of their natural environment. Aided by the reptiles' capacity for remaining motionless for long periods, the camouflage of many snakes is so effective that people or domestic animals are most typically bitten because they accidentally step on them. When camouflage fails to protect them, blue-tongued skinks will try to ward off attackers by displaying their blue tongues, and the frill-necked lizard will display its brightly colored frill. These same displays are used in territorial disputes and during courtship. If danger arises so suddenly that flight is useless, crocodiles, turtles, some lizards, and some snakes hiss loudly when confronted by an enemy. Rattlesnakes rapidly vibrate the tip of the tail, which is composed of a series of nested, hollow beads to ward off approaching danger. In contrast to the normal drab coloration of most reptiles, the lizards of the genus ''Heloderma'' (the Gila monster and the beaded lizard) and many of the coral snakes have high-contrast warning coloration, warning potential predators they are venomous. A number of non-venomous North American snake species have colorful markings similar to those of the coral snake, an oft cited example of Batesian mimicry. === Difiża alternattiva fis-sriep === Camouflage does not always fool a predator. When caught out, snake species adopt different defensive tactics and use a complicated set of behaviors when attacked. Some species, like cobras or hognose snakes, first elevate their head and spread out the skin of their neck in an effort to look large and threatening. Failure of this strategy may lead to other measures practiced particularly by cobras, vipers, and closely related species, which use venom to attack. The venom is modified saliva, delivered through fangs from a venom gland. Some non-venomous snakes, such as American hognose snakes or European grass snake, play dead when in danger; some, including the grass snake, exude a foul-smelling liquid to deter attackers. === Difiża fil-kukkudrilli === When a crocodilian is concerned about its safety, it will gape to expose the teeth and tongue. If this does not work, the crocodilian gets a little more agitated and typically begins to make hissing sounds. After this, the crocodilian will start to change its posture dramatically to make itself look more intimidating. The body is inflated to increase apparent size. If absolutely necessary, it may decide to attack an enemy. Some species try to bite immediately. Some will use their heads as sledgehammers and literally smash an opponent, some will rush or swim toward the threat from a distance, even chasing the opponent onto land or galloping after it. The main weapon in all crocodiles is the bite, which can generate very high bite force. Many species also possess canine-like teeth. These are used primarily for seizing prey, but are also used in fighting and display. === Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb === Geckos, skinks, and some other lizards that are captured by the tail will shed part of the tail structure through a process called autotomy and thus be able to flee. The detached tail will continue to thrash, creating a deceptive sense of continued struggle and distracting the predator's attention from the fleeing prey animal. The detached tails of leopard geckos can wiggle for up to 20 minutes. The tail grows back in most species, but some, like crested geckos, lose their tails for the rest of their lives. In many species the tails are of a separate and dramatically more intense color than the rest of the body so as to encourage potential predators to strike for the tail first. In the shingleback skink and some species of geckos, the tail is short and broad and resembles the head, so that the predators may attack it rather than the more vulnerable front part. Reptiles that are capable of shedding their tails can partially regenerate them over a period of weeks. The new section will however contain cartilage rather than bone, and will never grow to the same length as the original tail. It is often also distinctly discolored compared to the rest of the body and may lack some of the external sculpting features seen in the original tail. == Rabtiet mal-bniedem == === Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet === Dinosaurs have been widely depicted in culture since the English palaeontologist Richard Owen coined the name ''dinosaur'' in 1842. As soon as 1854, the Crystal Palace Dinosaurs were on display to the public in south London. One dinosaur appeared in literature even earlier, as Charles Dickens placed a ''Megalosaurus'' in the first chapter of his novel ''Bleak House'' in 1852. The dinosaurs featured in books, films, television programs, artwork, and other media have been used for both education and entertainment. The depictions range from the realistic, as in the television documentaries of the 1990s and first decade of the 21st century, to the fantastic, as in the monster movies of the 1950s and 1960s. The snake or serpent has played a powerful symbolic role in different cultures. In Egyptian history, the Nile cobra adorned the crown of the pharaoh. It was worshipped as one of the gods and was also used for sinister purposes: murder of an adversary and ritual suicide (Cleopatra). In Greek mythology, snakes are associated with deadly antagonists, as a chthonic symbol, roughly translated as ''earthbound''. The nine-headed Lernaean Hydra that Hercules defeated and the three Gorgon sisters are children of Gaia, the earth. Medusa was one of the three Gorgon sisters who Perseus defeated. Medusa is described as a hideous mortal, with snakes instead of hair and the power to turn men to stone with her gaze. After killing her, Perseus gave her head to Athena who fixed it to her shield called the Aegis. The Titans are depicted in art with their legs replaced by bodies of snakes for the same reason: They are children of Gaia, so they are bound to the earth. In Hinduism, snakes are worshipped as gods, with many women pouring milk on snake pits. The cobra is seen on the neck of Shiva, while Vishnu is depicted often as sleeping on a seven-headed snake or within the coils of a serpent. There are temples in India solely for cobras sometimes called ''Nagraj'' (King of Snakes), and it is believed that snakes are symbols of fertility. In the annual Hindu festival of Nag Panchami, snakes are venerated and prayed to. In religious terms, the snake and jaguar are arguably the most important animals in ancient Mesoamerica. "In states of ecstasy, lords dance a serpent dance; great descending snakes adorn and support buildings from Chichen Itza to Tenochtitlan, and the Nahuatl word ''coatl'' meaning serpent or twin, forms part of primary deities such as Mixcoatl, Quetzalcoatl, and Coatlicue." In Christianity and Judaism, a serpent appears in Genesis to tempt Adam and Eve with the forbidden fruit from the Tree of Knowledge of Good and Evil. The turtle has a prominent position as a symbol of steadfastness and tranquility in religion, mythology, and folklore from around the world. A tortoise's longevity is suggested by its long lifespan and its shell, which was thought to protect it from any foe. In the cosmological myths of several cultures a ''World Turtle'' carries the world upon its back or supports the heavens. === Mediċina === Deaths from snakebites are uncommon in many parts of the world, but are still counted in tens of thousands per year in India. Snakebite can be treated with antivenom made from the venom of the snake. To produce antivenom, a mixture of the venoms of different species of snake is injected into the body of a horse in ever-increasing dosages until the horse is immunized. Blood is then extracted; the serum is separated, purified and freeze-dried. The cytotoxic effect of snake venom is being researched as a potential treatment for cancers. '''Gila monsters''' produce compounds that reduce plasma glucose; one of these substances is now used in the anti-diabetes drug exenatide (Byetta), a glucagon-like peptide-1 (GLP-1) receptor agonist like semiglutide (Ozempic). Another toxin from Gila monster saliva has been studied for use as an anti-Alzheimer's drug. Geckos have also been used as '''folk medicine''', especially in China, without any evidence that they have any active compounds. Turtles have been used in Chinese traditional medicine for thousands of years, with every part of the turtle believed to have medical benefits (again, without scientific evidence). Growing demand for '''turtle meat''' has placed pressure on vulnerable wild populations of turtles. === Trobbija kummerċjali === Crocodiles are protected in many parts of the world, and are farmed commercially. Their hides are tanned and used to make leather goods such as shoes and handbags; crocodile meat is also considered a delicacy. The most commonly farmed species are the saltwater and Nile crocodiles. Farming has resulted in an increase in the saltwater crocodile population in Australia, as eggs are usually harvested from the wild, so landowners have an incentive to conserve their habitat. Crocodile leather is made into wallets, briefcases, purses, handbags, belts, hats, and shoes. Crocodile oil has been used for various purposes. Snakes are also farmed, primarily in East and Southeast Asia, and their production has become more intensive in the last decade. Snake farming has been troubling for conservation in the past as it can lead to overexploitation of wild snakes and their natural prey to supply the farms. However, farming snakes can limit the hunting of wild snakes, while reducing the slaughter of higher-order vertebrates like cows. The energy efficiency of snakes is higher than expected for carnivores, due to their ectothermy and low metabolism. Waste protein from the poultry and pig industries is used as feed in snake farms. Snake farms produce meat, snake skin, and antivenom. Turtle farming is another known but controversial practice. Turtles have been farmed for a variety of reasons, ranging from food to traditional medicine, the pet trade, and scientific conservation. Demand for turtle meat and medicinal products is one of the main threats to turtle conservation in Asia. Though commercial breeding would seem to insulate wild populations, it can stoke the demand for them and increase wild captures. Even the potentially appealing concept of raising turtles at a farm to release into the wild is questioned by some veterinarians who have had some experience with farm operations. They caution that this may introduce into the wild populations infectious diseases that occur on the farm, but have not (yet) been occurring in the wild. === Rettili fil-magħluq === A herpetarium is a zoological exhibition space for reptiles and amphibians. In the Western world, some snakes (especially relatively docile species such as the ball python and corn snake) are sometimes kept as pets. Numerous species of lizard are kept as pets, including bearded dragons, iguanas, anoles, and geckos (such as the popular leopard gecko and the crested gecko). Turtles and tortoises are increasingly popular pets, but keeping them can be challenging due to their particular requirements, such as temperature control, the need for UV light sources, and a varied diet. The long lifespans of turtles and especially tortoises mean they can potentially outlive their owners. Good hygiene and significant maintenance is necessary when keeping reptiles, due to the risks of ''Salmonella'' and other pathogens. Regular hand-washing after handling is an important measure to prevent infection. == Referenzi == [[Kategorija:Rettili]] [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] 93yn9t7h8gzopjmfemv5ba9urpwvsjn 0 34388 329608 329602 2026-04-30T15:46:23Z ToniSant 4257 +infobox 329608 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Aleksandar “Aca” Nikolić''' (28 ta’ Ottubru 1924 – 12 ta’ Marzu 2000) kien plejer u kowċ professjonali tal-[[baskitbol]] Serb. Huwa kien ukoll professur fil-Fakultà tal-Isport u l-Edukazzjoni Fiżika fl-Università ta’ Belgrad.<ref name="15+godina" /> Nikolić spiss jitqies bħala “Missier tal-baskitbol Jugoslav u Serb.<ref name="15+godina">{{Ċita web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2015&mm=03&dd=12&nav_id=967770|titlu=15 godina od smrti Profesora|data=12 March 2015|pubblikatur=[[B92]]|titlu-traduzzjoni=15 Years since Professor Died|data-aċċess=12 March 2015}}</ref> == Karriera sportiva == Bħala small forward, Nikolić lagħab seba’ staġuni fil-Lega Federali tal-Jugoslavja bejn l-1945 u l-1951. Matul il-karriera tiegħu bħala plejer, irrappreżenta lill-Armata Jugoslava (1945), lil Partizan (1946), lil Crvena zvezda (1945, 1947–1949), kif ukoll lil Železničar Čačak u BSK Beograd (1951).<ref name="aba">{{Ċita web|url=https://www.aba-liga.com/news/40833/aleksandar-nikolic-the-professor/|titlu=Aleksandar Nikolić - The Professor|sit=aba-liga.com|data-aċċess=29 October 2020}}</ref> Huwa rebaħ il-Kampjonat tal-Jugoslavja fl-1945 mal-Armata Jugoslava, u aktar tard fl-1947, 1948 u 1949 ma’ Crvena zvezda. Temm il-karriera tiegħu bħala plejer ma’ BSK Beograd fl-1951. == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Mietu fl-2000]] [[Kategorija:Twieldu fl-1924]] mrqjjrjcmv2cv78iaz9dnmffuz73bkv 329609 329608 2026-04-30T15:46:31Z ToniSant 4257 added [[Category:Basketball]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329609 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Aleksandar “Aca” Nikolić''' (28 ta’ Ottubru 1924 – 12 ta’ Marzu 2000) kien plejer u kowċ professjonali tal-[[baskitbol]] Serb. Huwa kien ukoll professur fil-Fakultà tal-Isport u l-Edukazzjoni Fiżika fl-Università ta’ Belgrad.<ref name="15+godina" /> Nikolić spiss jitqies bħala “Missier tal-baskitbol Jugoslav u Serb.<ref name="15+godina">{{Ċita web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2015&mm=03&dd=12&nav_id=967770|titlu=15 godina od smrti Profesora|data=12 March 2015|pubblikatur=[[B92]]|titlu-traduzzjoni=15 Years since Professor Died|data-aċċess=12 March 2015}}</ref> == Karriera sportiva == Bħala small forward, Nikolić lagħab seba’ staġuni fil-Lega Federali tal-Jugoslavja bejn l-1945 u l-1951. Matul il-karriera tiegħu bħala plejer, irrappreżenta lill-Armata Jugoslava (1945), lil Partizan (1946), lil Crvena zvezda (1945, 1947–1949), kif ukoll lil Železničar Čačak u BSK Beograd (1951).<ref name="aba">{{Ċita web|url=https://www.aba-liga.com/news/40833/aleksandar-nikolic-the-professor/|titlu=Aleksandar Nikolić - The Professor|sit=aba-liga.com|data-aċċess=29 October 2020}}</ref> Huwa rebaħ il-Kampjonat tal-Jugoslavja fl-1945 mal-Armata Jugoslava, u aktar tard fl-1947, 1948 u 1949 ma’ Crvena zvezda. Temm il-karriera tiegħu bħala plejer ma’ BSK Beograd fl-1951. == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Mietu fl-2000]] [[Kategorija:Twieldu fl-1924]] [[Kategorija:Basketball]] qfbme15701xm8wq9ey2f0ccs7wgm5ls 329610 329609 2026-04-30T15:46:51Z ToniSant 4257 added [[Category:Sportivi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329610 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Aleksandar “Aca” Nikolić''' (28 ta’ Ottubru 1924 – 12 ta’ Marzu 2000) kien plejer u kowċ professjonali tal-[[baskitbol]] Serb. Huwa kien ukoll professur fil-Fakultà tal-Isport u l-Edukazzjoni Fiżika fl-Università ta’ Belgrad.<ref name="15+godina" /> Nikolić spiss jitqies bħala “Missier tal-baskitbol Jugoslav u Serb.<ref name="15+godina">{{Ċita web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2015&mm=03&dd=12&nav_id=967770|titlu=15 godina od smrti Profesora|data=12 March 2015|pubblikatur=[[B92]]|titlu-traduzzjoni=15 Years since Professor Died|data-aċċess=12 March 2015}}</ref> == Karriera sportiva == Bħala small forward, Nikolić lagħab seba’ staġuni fil-Lega Federali tal-Jugoslavja bejn l-1945 u l-1951. Matul il-karriera tiegħu bħala plejer, irrappreżenta lill-Armata Jugoslava (1945), lil Partizan (1946), lil Crvena zvezda (1945, 1947–1949), kif ukoll lil Železničar Čačak u BSK Beograd (1951).<ref name="aba">{{Ċita web|url=https://www.aba-liga.com/news/40833/aleksandar-nikolic-the-professor/|titlu=Aleksandar Nikolić - The Professor|sit=aba-liga.com|data-aċċess=29 October 2020}}</ref> Huwa rebaħ il-Kampjonat tal-Jugoslavja fl-1945 mal-Armata Jugoslava, u aktar tard fl-1947, 1948 u 1949 ma’ Crvena zvezda. Temm il-karriera tiegħu bħala plejer ma’ BSK Beograd fl-1951. == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Mietu fl-2000]] [[Kategorija:Twieldu fl-1924]] [[Kategorija:Basketball]] [[Kategorija:Sportivi]] 3y2h66r2ws09fql2l3zk13ufkn9h5eq 329611 329610 2026-04-30T15:47:54Z ToniSant 4257 +defaultsort +awtorità 329611 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Aleksandar “Aca” Nikolić''' (28 ta’ Ottubru 1924 – 12 ta’ Marzu 2000) kien plejer u kowċ professjonali tal-[[baskitbol]] Serb. Huwa kien ukoll professur fil-Fakultà tal-Isport u l-Edukazzjoni Fiżika fl-Università ta’ Belgrad.<ref name="15+godina" /> Nikolić spiss jitqies bħala “Missier tal-baskitbol Jugoslav u Serb.<ref name="15+godina">{{Ċita web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2015&mm=03&dd=12&nav_id=967770|titlu=15 godina od smrti Profesora|data=12 March 2015|pubblikatur=[[B92]]|titlu-traduzzjoni=15 Years since Professor Died|data-aċċess=12 March 2015}}</ref> == Karriera sportiva == Bħala small forward, Nikolić lagħab seba’ staġuni fil-Lega Federali tal-Jugoslavja bejn l-1945 u l-1951. Matul il-karriera tiegħu bħala plejer, irrappreżenta lill-Armata Jugoslava (1945), lil Partizan (1946), lil Crvena zvezda (1945, 1947–1949), kif ukoll lil Železničar Čačak u BSK Beograd (1951).<ref name="aba">{{Ċita web|url=https://www.aba-liga.com/news/40833/aleksandar-nikolic-the-professor/|titlu=Aleksandar Nikolić - The Professor|sit=aba-liga.com|data-aċċess=29 October 2020}}</ref> Huwa rebaħ il-Kampjonat tal-Jugoslavja fl-1945 mal-Armata Jugoslava, u aktar tard fl-1947, 1948 u 1949 ma’ Crvena zvezda. Temm il-karriera tiegħu bħala plejer ma’ BSK Beograd fl-1951. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Nikolić, Aleks}} [[Kategorija:Mietu fl-2000]] [[Kategorija:Twieldu fl-1924]] [[Kategorija:Basketball]] [[Kategorija:Sportivi]] n7t76gt9ut0l2jwh8qo2e6iv9cg3i1u 0 34389 329612 2026-05-01T07:14:49Z PaulAqui 25469 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:en:Special:Redirect/revision/1351850518|Candidates in the 2026 Maltese general election]]" 329612 wikitext text/x-wiki   Din il-paġna hija lista tal- kandidati fl-Elezzjoni Ġenerali ta' Malta tal-2026 . L-iskadenza biex tippreżenta bħala kandidat hija l-11 ta' Mejju 2026. <ref name="r986">{{Ċita web|url=https://electoral.gov.mt/Contents/Item/Display/80653|titlu=Nomination of Agents by Political Parties|data=2026-04-29|sit=Electoral Commission of Malta General Election 2026|data-aċċess=2026-04-29}}</ref> == Partijiet == {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" class="unsortable" |Partijiet ! Kandidati ! Distretti |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Labour Party (Malta)}}" | | [[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]] | ''TBD'' | 13 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Nationalist Party (Malta)}}" | | [[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]] | ''TBD'' | 13 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|AD+PD}}" | | [[AD+PD]] | 8 | 13 |- ! class="unsortable" style="background:#1BA99E;" | | Momentum | 7 | 13 |- ! class="unsortable" style="background:#C00;" | | [[Partit Popolari (Malta)|Aħna Maltin]] | ''TBD'' | 13 |- | style="background:{{party color|Imperium Europa}};" | | [[Imperium Europa]] | ''TBD'' | ''TBD'' |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Independent politician}}" | |Indipendenti | ''TBD'' | ''TBD'' |} == Kandidati == {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! rowspan="2" width="10%" |Distrett ! width="10%" |[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]]<ref name="j703">{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/labour-announces-approval-of-26-candidates-including-13-first-timers/|titlu=Labour announces approval of 26 candidates, including 13 first-timers|isem=John Paul|awtur=Cordina|data=2026-04-28|sit=Newsbook|data-aċċess=2026-04-29}}</ref> ! width="10%" |[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]] ! width="10%" |[[AD+PD]]<ref name="m019">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/141361/adpd_approves_candidates_for_upcoming_general_election|titlu=ADPD approves candidates for upcoming general election|isem=Jade|awtur=Bezzina|data=2026-04-29|sit=MaltaToday|data-aċċess=2026-04-29}}</ref> ! width="10%" |Momentum<ref name="b242">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/momentum-election-candidates.1127709|titlu=These are Momentum's election candidates|data=2026-04-30|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-04-30}}</ref> ! width="10%" |[[Partit Popolari (Malta)|Aħwa Maltin]] ! width="10%" |[[Imperium Europa]] ! width="10%" |Independenti |- ! style="background:{{party color|Labour Party (Malta)}};" | ! style="background:{{party color|Nationalist Party (Malta)}};" | ! style="background:{{party color|AD+PD}};" | ! style="background:#1BA99E;" | ! style="background:#C00;" | ! style="background:{{party color|Imperium Europa}};" | ! style="background:{{party color|Independent politician}};" | |- |Distrett 1<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Ray Abela*<br /><br />Cressida Galea*<br /><br />[[Davina Sammut Hili]]*<br /><br />Fleur Abela<br /><br />Yana Borg Debono Grech<br /><br />Joseph Bugeja<br /><br />John Grech<br /><br />Olaf McKay<br /><br />Francesca Zarb | style="background:#BCD4E6;" |Darren Carabott*<br /><br />[[Mario De Marco|Mario de Marco]]*<br /><br />Paula Mifsud Bonnici*<br /><br />Justin Schembri*<br /><br />James Aaron Ellul | style="background:#ddeec5;" |Mark Zerafa | style="background:#AFEEEE;" |Billy McBee | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |Eman Cross |''TBD'' |- |Distrett 2<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Byron Camilleri*<br /><br />Georvin Bugeja | style="background:#BCD4E6;" |Bernice Bonello*<br /><br />Stephen Spiteri*<br /><br />John Baptist Camilleri<br /><br />Leone Sciberras<br /><br />Roderick Zerafa | style="background:#ddeec5;" |Mario Mallia | style="background:#AFEEEE;" |Matthew Agius | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 3<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Ray Abela*<br /><br />[[Alicia Bugeja Said]]* | style="background:#BCD4E6;" |Janice Abela Chetcuti*<br /><br />Carmelo Mifsud Bonnici*<br /><br />Stephen Spiteri*<br /><br />Andrew Agius<br /><br />John Baptist Camilleri<br /><br />Errol Cutajar<br /><br />Ray Gatt<br /><br />Leone Sciberras | style="background:#ddeec5;" |Brain Decelis | style="background:#AFEEEE;" |Mark Philip Camilleri Gambin | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 4(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Byron Camilleri*<br /><br />Katya De Giovanni* | style="background:#BCD4E6;" |Bernice Bonello*<br /><br />Carmelo Mifsud Bonnici*<br /><br />Mark Anthony Sammut*<br /><br />Duncan Borg Myatt<br /><br />Stefan Caruana<br /><br />Michael Piccinino | style="background:#ddeec5;" |Brain Decelis | style="background:#AFEEEE;" |Alastair Farrugia | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 5<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Julia Farrugia*<br /><br />Omar Farrugia*<br /><br />Remenda Grech<br /><br />Roderick Zerafa | style="background:#BCD4E6;" |Toni Bezzina*<br /><br />Stanley Zammit*<br /><br />Stefan Caruana<br /><br />Oliver Cini<br /><br />Owen Sciberras | style="background:#ddeec5;" |Melissa Bagley | style="background:#AFEEEE;" |Alastair Farrugia | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 6<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Malcolm Paul Agius Galea*<br /><br />Omar Farrugia*<br /><br />Ramona Attard* | style="background:#BCD4E6;" |Jerome Caruana Cilia*<br /><br />Frederick Aquilina<br /><br />Julian Borg<br /><br />Annabelle Cilia<br /><br />Oliver Cini<br /><br />George Muscat | style="background:#ddeec5;" |Sandra Gauci | style="background:#AFEEEE;" |Billy McBee | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 7<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Malcolm Paul Agius Galea*<br /><br />Naomi Cachia*<br /><br />Julia Farrugia*<br /><br />Samantha Pace Gasan | style="background:#BCD4E6;" |Rebekah Borg*<br /><br />[[Adrian Delia]]*<br /><br />Ian Vassallo Hagi*<br /><br />Andrew Agius<br /><br />Charles Azzopardi<br /><br />Paul Mazzola<br /><br />Anton Mifsud | style="background:#ddeec5;" |Carmel Cacopardo | style="background:#AFEEEE;" |Pierre Schembri Wismayer | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 8<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Ramona Attard*<br /><br />Cressida Galea*<br /><br />Alex Muscat*<br /><br />Yana Borg Debono Grech<br /><br />Joseph Bugeja<br /><br />John Grech | style="background:#BCD4E6;" |Ivan Castillo*<br /><br />[[Adrian Delia]]*<br /><br />[[Beppe Fenech Adami]]*<br /><br />Justin Schembri*<br /><br />Julie Zahra*<br /><br />Ludwig Cauchi<br /><br />Edmond Cuschieri<br /><br />Angelo Micallef<br /><br />George Muscat<br /><br />David Pace Ross | style="background:#ddeec5;" |Mario Mallia | style="background:#AFEEEE;" |Matthew Agius | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 9<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Rebecca Buttigieg* | style="background:#BCD4E6;" |Graziella Attard Previ*<br /><br />Graham Bencini*<br /><br />Eve Borg Bonello*<br /><br />Albert Buttigieg*<br /><br />[[Beppe Fenech Adami]]*<br /><br />Joe Giglio*<br /><br />Julie Zahra*<br /><br />Marilena Gauci<br /><br />Jonathan Muscat<br /><br />Noel Muscat<br /><br />[[Alex Perici Calascione]]<br /><br />Charles Selvaggi | style="background:#ddeec5;" |Mark Zerafa | style="background:#AFEEEE;" |[[Arnold Cassola]] | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |Eman Cross |''TBD'' |- |Distrett 10<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Rebecca Buttigieg*<br /><br />Katya De Giovanni*<br /><br />Deborah Schembri<br /><br />David Caruana | style="background:#BCD4E6;" |Janice Abela Chetcuti*<br /><br />Graziella Attard Previ*<br /><br />Graham Bencini*<br /><br />Eve Borg Bonello*<br /><br />Albert Buttigieg*<br /><br />Joe Giglio*<br /><br />Mark Anthony Sammut*<br /><br />Errol Cutajar<br /><br />Marilena Gauci<br /><br />Noel Muscat<br /><br />Rachel Williams | style="background:#ddeec5;" |Marcus Lauri | style="background:#AFEEEE;" |[[Arnold Cassola]]<br /><br />Pierre Schembri Wismayer | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 11<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Alex Muscat*<br /><br />Francesca Zarb | style="background:#BCD4E6;" |Ivan Bartolo*<br /><br />Rebekah Borg*<br /><br />[[Bernard Grech]]*<br /><br />Dione Borg<br /><br />Edmond Cuschieri<br /><br />Joseph Grech | style="background:#ddeec5;" |Carmel Cacopardo | style="background:#AFEEEE;" |Mark Philip Camilleri Gambin | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 12<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |[[Alicia Bugeja Said]]*<br /><br />Naomi Cachia*<br /><br />Deborah Schembri<br /><br />Carlos Zarb | style="background:#BCD4E6;" |Alex Borg*<br /><br />Ivan Castillo*<br /><br />Graziella Galea*<br /><br />Ian Vassallo Hagi*<br /><br />Charles Azzopardi<br /><br />Joseph Grech<br /><br />Anton Mifsud<br /><br />Jonathan Muscat<br /><br />Rachel Williams | style="background:#ddeec5;" |Sandra Gauci<br /><br />Luke Caruana | style="background:#AFEEEE;" |Carmel Asciak | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 13<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |''TBD'' | style="background:#BCD4E6;" |Alex Borg*<br /><br />Norma Camilleri<br /><br />Beppe Galea<br /><br />Luke Said<br /><br />Frank Anthony Tabone | style="background:#ddeec5;" |Luke Caruana | style="background:#AFEEEE;" |Carmel Asciak | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |} [[Kategorija:Elezzjonijiet ġenerali f'Malta]] hgk4fd7gchpl5oe0x3sn9im8a88dwfd 0 34390 329613 2026-05-01T07:15:19Z PaulAqui 25469 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:en:Special:Redirect/revision/1351850518|Candidates in the 2026 Maltese general election]]" 329613 wikitext text/x-wiki   Din il-paġna hija lista tal- kandidati fl-Elezzjoni Ġenerali ta' Malta tal-2026 . L-iskadenza biex tippreżenta bħala kandidat hija l-11 ta' Mejju 2026. <ref name="r986">{{Ċita web|url=https://electoral.gov.mt/Contents/Item/Display/80653|titlu=Nomination of Agents by Political Parties|data=2026-04-29|sit=Electoral Commission of Malta General Election 2026|data-aċċess=2026-04-29}}</ref> == Partijiet == {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" class="unsortable" |Partijiet ! Kandidati ! Distretti |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Labour Party (Malta)}}" | | [[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]] | ''TBD'' | 13 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Nationalist Party (Malta)}}" | | [[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]] | ''TBD'' | 13 |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|AD+PD}}" | | [[AD+PD]] | 8 | 13 |- ! class="unsortable" style="background:#1BA99E;" | | Momentum | 7 | 13 |- ! class="unsortable" style="background:#C00;" | | [[Partit Popolari (Malta)|Aħna Maltin]] | ''TBD'' | 13 |- | style="background:{{party color|Imperium Europa}};" | | [[Imperium Europa]] | ''TBD'' | ''TBD'' |- ! class="unsortable" style="background-color: {{party color|Independent politician}}" | |Indipendenti | ''TBD'' | ''TBD'' |} == Kandidati == {| class="wikitable" style="font-size:90%;" ! rowspan="2" width="10%" |Distrett ! width="10%" |[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]]<ref name="j703">{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/labour-announces-approval-of-26-candidates-including-13-first-timers/|titlu=Labour announces approval of 26 candidates, including 13 first-timers|isem=John Paul|awtur=Cordina|data=2026-04-28|sit=Newsbook|data-aċċess=2026-04-29}}</ref> ! width="10%" |[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]] ! width="10%" |[[AD+PD]]<ref name="m019">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/141361/adpd_approves_candidates_for_upcoming_general_election|titlu=ADPD approves candidates for upcoming general election|isem=Jade|awtur=Bezzina|data=2026-04-29|sit=MaltaToday|data-aċċess=2026-04-29}}</ref> ! width="10%" |Momentum<ref name="b242">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/momentum-election-candidates.1127709|titlu=These are Momentum's election candidates|data=2026-04-30|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-04-30}}</ref> ! width="10%" |[[Partit Popolari (Malta)|Aħwa Maltin]] ! width="10%" |[[Imperium Europa]] ! width="10%" |Independenti |- ! style="background:{{party color|Labour Party (Malta)}};" | ! style="background:{{party color|Nationalist Party (Malta)}};" | ! style="background:{{party color|AD+PD}};" | ! style="background:#1BA99E;" | ! style="background:#C00;" | ! style="background:{{party color|Imperium Europa}};" | ! style="background:{{party color|Independent politician}};" | |- |Distrett 1<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Ray Abela*<br /><br />Cressida Galea*<br /><br />[[Davina Sammut Hili]]*<br /><br />Fleur Abela<br /><br />Yana Borg Debono Grech<br /><br />Joseph Bugeja<br /><br />John Grech<br /><br />Olaf McKay<br /><br />Francesca Zarb | style="background:#BCD4E6;" |Darren Carabott*<br /><br />[[Mario De Marco|Mario de Marco]]*<br /><br />Paula Mifsud Bonnici*<br /><br />Justin Schembri*<br /><br />James Aaron Ellul | style="background:#ddeec5;" |Mark Zerafa | style="background:#AFEEEE;" |Billy McBee | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |Eman Cross |''TBD'' |- |Distrett 2<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Byron Camilleri*<br /><br />Georvin Bugeja | style="background:#BCD4E6;" |Bernice Bonello*<br /><br />Stephen Spiteri*<br /><br />John Baptist Camilleri<br /><br />Leone Sciberras<br /><br />Roderick Zerafa | style="background:#ddeec5;" |Mario Mallia | style="background:#AFEEEE;" |Matthew Agius | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 3<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Ray Abela*<br /><br />[[Alicia Bugeja Said]]* | style="background:#BCD4E6;" |Janice Abela Chetcuti*<br /><br />Carmelo Mifsud Bonnici*<br /><br />Stephen Spiteri*<br /><br />Andrew Agius<br /><br />John Baptist Camilleri<br /><br />Errol Cutajar<br /><br />Ray Gatt<br /><br />Leone Sciberras | style="background:#ddeec5;" |Brain Decelis | style="background:#AFEEEE;" |Mark Philip Camilleri Gambin | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 4(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Byron Camilleri*<br /><br />Katya De Giovanni* | style="background:#BCD4E6;" |Bernice Bonello*<br /><br />Carmelo Mifsud Bonnici*<br /><br />Mark Anthony Sammut*<br /><br />Duncan Borg Myatt<br /><br />Stefan Caruana<br /><br />Michael Piccinino | style="background:#ddeec5;" |Brain Decelis | style="background:#AFEEEE;" |Alastair Farrugia | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 5<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Julia Farrugia*<br /><br />Omar Farrugia*<br /><br />Remenda Grech<br /><br />Roderick Zerafa | style="background:#BCD4E6;" |Toni Bezzina*<br /><br />Stanley Zammit*<br /><br />Stefan Caruana<br /><br />Oliver Cini<br /><br />Owen Sciberras | style="background:#ddeec5;" |Melissa Bagley | style="background:#AFEEEE;" |Alastair Farrugia | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 6<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Malcolm Paul Agius Galea*<br /><br />Omar Farrugia*<br /><br />Ramona Attard* | style="background:#BCD4E6;" |Jerome Caruana Cilia*<br /><br />Frederick Aquilina<br /><br />Julian Borg<br /><br />Annabelle Cilia<br /><br />Oliver Cini<br /><br />George Muscat | style="background:#ddeec5;" |Sandra Gauci | style="background:#AFEEEE;" |Billy McBee | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 7<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Malcolm Paul Agius Galea*<br /><br />Naomi Cachia*<br /><br />Julia Farrugia*<br /><br />Samantha Pace Gasan | style="background:#BCD4E6;" |Rebekah Borg*<br /><br />[[Adrian Delia]]*<br /><br />Ian Vassallo Hagi*<br /><br />Andrew Agius<br /><br />Charles Azzopardi<br /><br />Paul Mazzola<br /><br />Anton Mifsud | style="background:#ddeec5;" |Carmel Cacopardo | style="background:#AFEEEE;" |Pierre Schembri Wismayer | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 8<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Ramona Attard*<br /><br />Cressida Galea*<br /><br />Alex Muscat*<br /><br />Yana Borg Debono Grech<br /><br />Joseph Bugeja<br /><br />John Grech | style="background:#BCD4E6;" |Ivan Castillo*<br /><br />[[Adrian Delia]]*<br /><br />[[Beppe Fenech Adami]]*<br /><br />Justin Schembri*<br /><br />Julie Zahra*<br /><br />Ludwig Cauchi<br /><br />Edmond Cuschieri<br /><br />Angelo Micallef<br /><br />George Muscat<br /><br />David Pace Ross | style="background:#ddeec5;" |Mario Mallia | style="background:#AFEEEE;" |Matthew Agius | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 9<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Rebecca Buttigieg* | style="background:#BCD4E6;" |Graziella Attard Previ*<br /><br />Graham Bencini*<br /><br />Eve Borg Bonello*<br /><br />Albert Buttigieg*<br /><br />[[Beppe Fenech Adami]]*<br /><br />Joe Giglio*<br /><br />Julie Zahra*<br /><br />Marilena Gauci<br /><br />Jonathan Muscat<br /><br />Noel Muscat<br /><br />[[Alex Perici Calascione]]<br /><br />Charles Selvaggi | style="background:#ddeec5;" |Mark Zerafa | style="background:#AFEEEE;" |[[Arnold Cassola]] | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |Eman Cross |''TBD'' |- |Distrett 10<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Rebecca Buttigieg*<br /><br />Katya De Giovanni*<br /><br />Deborah Schembri<br /><br />David Caruana | style="background:#BCD4E6;" |Janice Abela Chetcuti*<br /><br />Graziella Attard Previ*<br /><br />Graham Bencini*<br /><br />Eve Borg Bonello*<br /><br />Albert Buttigieg*<br /><br />Joe Giglio*<br /><br />Mark Anthony Sammut*<br /><br />Errol Cutajar<br /><br />Marilena Gauci<br /><br />Noel Muscat<br /><br />Rachel Williams | style="background:#ddeec5;" |Marcus Lauri | style="background:#AFEEEE;" |[[Arnold Cassola]]<br /><br />Pierre Schembri Wismayer | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 11<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |Alex Muscat*<br /><br />Francesca Zarb | style="background:#BCD4E6;" |Ivan Bartolo*<br /><br />Rebekah Borg*<br /><br />[[Bernard Grech]]*<br /><br />Dione Borg<br /><br />Edmond Cuschieri<br /><br />Joseph Grech | style="background:#ddeec5;" |Carmel Cacopardo | style="background:#AFEEEE;" |Mark Philip Camilleri Gambin | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 12<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |[[Alicia Bugeja Said]]*<br /><br />Naomi Cachia*<br /><br />Deborah Schembri<br /><br />Carlos Zarb | style="background:#BCD4E6;" |Alex Borg*<br /><br />Ivan Castillo*<br /><br />Graziella Galea*<br /><br />Ian Vassallo Hagi*<br /><br />Charles Azzopardi<br /><br />Joseph Grech<br /><br />Anton Mifsud<br /><br />Jonathan Muscat<br /><br />Rachel Williams | style="background:#ddeec5;" |Sandra Gauci<br /><br />Luke Caruana | style="background:#AFEEEE;" |Carmel Asciak | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |- |Distrett 13<br /><br />(5 siġġijiet) | style="background:#fcc;" |''TBD'' | style="background:#BCD4E6;" |Alex Borg*<br /><br />Norma Camilleri<br /><br />Beppe Galea<br /><br />Luke Said<br /><br />Frank Anthony Tabone | style="background:#ddeec5;" |Luke Caruana | style="background:#AFEEEE;" |Carmel Asciak | style="background:#FFB2B1;" |''TBD'' | style="background:#D3D3D3;" |''TBD'' |''TBD'' |} [[Kategorija:Elezzjonijiet ġenerali f'Malta]] hgk4fd7gchpl5oe0x3sn9im8a88dwfd