Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 12 329772 329083 2026-05-05T12:41:56Z Ziv 24637 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 021.jpg]] → [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 329772 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] 94ttnwx7wvhteufulphmkpufhdpw0nn 0 6207 329773 321012 2026-05-05T12:41:58Z Ziv 24637 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 021.jpg]] → [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 329773 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#CC9966|name=Konkatidral ta' San Ġwann|img1=Concatedral de San Juan, La Valeta, isla de Malta, Malta, 2021-08-25, DD 246-248 HDR.jpg|width1=300px|lbl1=Post|row1=[[Belt Valletta]] ({{Flagicon|MLT}} [[Malta]])|lbl2=Denominazzjoni|row2=[[Knisja Kattolika]]|lbl3=Websajt|row3=https://www.stjohnscocathedral.com|hdr2=Storja|lbl21=Ismijiet preċedenti|row21=''Knisja Konventwali ta’ San Ġwann Il-Knisja Maġġuri Konventwali u Parrokkjali tal-Ordni Ġerolimitan iddedikata lil San Ġwann Battista''|lbl22=Status|row22=Konkatidral|lbl23=Fundatur(i)|row23=[[Jean de la Cassière]]|lbl24=Ikkonsagrati|row24=20 ta’ Frar 1578|lbl25=Perit|row25=[[Ġlormu Cassar]]|lbl26=Stil|row26=Mannerist (estern) [[Barokk]] (interjuri)|hdr3=Kleru|lbl31=Arċidjoċesi|row31=[[Arċidjoċesi ta’ Malta]]|row32=[[Charles Scicluna]]|lbl32=Arċisqof|lbl33=Rettur|row33=[[Victor Zammit McKeon]]}} Il-'''Konkatidral ta` San Ġwann''' jinsab fil-[[Belt Valletta]] u ġawhra ta[[L-Arti|l-arti]] u tal-istil [[Barokk]]. [[Ordni Militari Sovran ta' Malta|L-Ordni ta' San Ġwann]] bena din il-knisja bħala l-Knisja Konventwali tal-Ordni, jiġifieri din kienet il-knisja prinċipali fejn l-Ordni seta' jamministra s-servizzi reliġjużi. Il-knisja bdiet tinbena fl-1572 fi żmien il-Gran Mastru [[Jean de la Cassière]] fuq id-disinn tal-[[arkitett]] [[Malti]], [[Ġlormu Cassar]]. Il-knisja hija ddedikata lil [[San Ġwann Battista]], il-qaddis patrun tal-Ordni. == Storja == Il-faċċata sempliċi, li għandha kampnar kbir fuq kull naħa, hija awstera u għandha l-karattru ta' fortizza li jirrifletti l-istat sobriju tal-Ordni wara l-[[Assedju ta' Malta (1565)|Assedju l-Kbir]]. In-navata hija twila 53 metru u wiesgħa 15-il metru u għandha [[Kappella|kappelli]] tal-ġenb fuq kull naħa. Dawn il-kappelli kienu assenjati lid-diversi lingwi skont l-anzjanità. Il-lingwi ta' [[Franza]], l-[[Italja]] u [[Aragona]], li kienu predominanti, tqiegħdu l-aktar qrib l-altar. Kif it-tbexbix tas-[[Seklu XVII|seklu 17]] daħħal l-istil Barokk ġdid, il-[[Gran Mastru Kottoner]] ordna d-dekorazzjoni tal-knisja minn ġewwa. Il-[[Kavallieri]] kienu ħerqana li jħabbtuha mal-knejjes kbar ta' [[Ruma]] u l-karattru pompuż u dimostrattiv tal-era tahom materjal kemm riedu biex jagħmlu dan. L-artist Kalabriż [[Mattia Preti]], li kien ikkummissjonat b'dan ix-xogħol, bidel ġewwa f'ċelebrazzjoni ta' arti Barokka. Huwa l-kuntrast bejn il-faċċata sempliċi u sobrija tal-binja mal-karattru festiv ta' ġewwa li jagħmel lil San Ġwann [[monument]] daqstant uniku. Il-Gran Mastru [[Manuel Pinto da Fonseca]] għamel donazzjonijiet sostanzjali lill-Knisja Konventwali tal-Ordni, fosthom żewġ qniepen kbar u tqal fonduti mill-Mastru Funditur tal-Ordni, [[Aloisio Bouchut]], fl-1747 u fl-1748; dawn għadhom imdendlin fil-kampnari tal-Konkatidral. Dawn il-qniepen ġew fonduti mill-[[bronż]] ta' żewġ bażiliski li ħallew warajhom it-Torok fl-assedju tal-1565. === Kif il-Knisja Konventwali saret Konkatidral === Bosta jikkonfondu għaliex il-Konkatidral ta’ San Ġwann hu msejjaħ hekk - Konkatidral u mhux [[Katidral]]. L-Ordni kien bena l-Knisja Konventwali biex din isservi esklużivament bħala knisja tal-Ordni. L-Isqof ta’ Malta qatt ma kellu xi jeddijiet fuq din il-knisja sakemm l-Ordni baqa’ f’Malta. Meta [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] keċċa lill-Ordni minn Malta, l-Isqof [[Labini]], immedjatament talab lill-awtoritajiet Franċiżi biex il-knisja ta’ San Ġwann tgħaddi taħt idejh. Din it-talba kienet aċċettata fuq bażi temporanja ta’ sena. Meta mbagħad Malta waqgħet f’idejn l-Ingliżi, dawn ma ridux li l-knisja ta’ San Ġwann tingħata f’idejn l-Isqof ta’ Malta. L-argument tagħhom kien illi jekk il-Knisja Konventwali kienet nbniet mill-Ordni, li kien jiggverna lil Malta, mela l-knisja ta’ San Ġwann kellha bi dritt taqa’ f’idejn l-awtorità governattiva, li f’dan il-każ kienet l-[[Gvernatur Ingliż]]. Biss qatt ma azzardaw li jbiddlu din il-knisja f'waħda Anglikana għax kienu jafu li l-konsegwenzi kienu jkunu kbar. [[Stampa:HsaraKonKatidral.JPG|thumb|250px|Il-Konkatidral ta’ San Ġwann jeħlisha ħafif mill-ħsara tal-attakki mill-ajru matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]]]Din il-kwistjoni baqgħet għal bosta snin taħt it-tapit. Sadattant, l-Isqof kellu biża’ kbir li din il-knisja tant prestiġġjuża bir-rikkezzi tagħha xi darba taqa’ f’idejn il-Gvern barrani, li kien ta’ twemmin Anglikan, l-aktar għax issa bdew jiġu l-[[Għalliem|għalliema]] [[Metodiżmu|Metodisti]]. L-Isqof Mattei ra kif għamel u ġab l-approvazzjoni mingħand il-Papa biex din il-knisja taqa’ taħt r-responsabbiltà tiegħu. Bi ftehim mal-Gvernatur Ingliż li aċċetta s-sitwazzjoni, fis-27 ta’ Jannar 1816, il-[[Papa Piju VII]] ta r-rikonoxximent u eleva l-istatus tal-knisja għal dak ta’ “Konkatidral”, jiġifieri Katidral li jaqsam id-dinjità u l-preċedenza onorarja tiegħu mal-Katidral tal-[[Mdina|Imdina]]. Biex ma tinkisirx ir-rieda tajba mal-Gvern Ingliż, b’mod diplomatiku ntlaħaq ftehim li bih l-Gvern Ingliż kellu ċerta setgħa nominali fuq il-Konkatidral. B’hekk fuq il-presbiterju b'mod simboliku, mat-tron tal-Isqof tqiegħed ukoll it-tron irriżervat għall-Gvernatur. Intant, l-awtorità tal-Gvernatur ''vis a vis'' il-Knisja f’Malta kienet tkun manifestata fl-istess Konkatidral f’Jum il-gandlora meta kull sena il-Gvernatur kien jagħmel id-diskors tiegħu lill-kleru minn fuq il-presbiterju. Fi snin aktar riċenti qamu diżgwidi oħra, din id-darba mal-Gvern Malti dwar min kellu d-dritt tal-proprjetà tal-Konkatidral. === It-tibdil ta' xogħol artistiku min-Nazzareni === Il-pittur famuż [[Giuseppi Hyzler]] (1787-1858), artist Malti ta’ dixxendenza [[Ġermanja|Ġermaniża]], kien issieħeb ma’ moviment artistiku f'Ruma magħruf bħala n-Nazzareni. Meta ġie lura minn Ruma, fl-1823, hu ħajjar lil bosta artisti Maltin biex isegwu dan l-istil. Hyzler ħadem ħafna ma’ ħuh Vincenzo u mal-assistent tiegħu [[Giuseppe Calleja]], kif ukoll ma’ ħames artisti oħra, l-aktar f’xogħlijiet fil-knejjes. Hyzler kien ħass li l-arti Barokka fil-Konkatidral ta’ San Ġwann kienet frivola u esaġerata, u allura ma kienx għad hemm lokha. B’hekk ħa l-inkarigu li jqaxxar l-induratura tal-ħitan u jneħħi l-[[Skultura|iskultura]] Barokka li kien hemm fil-kappelli u n-navata. Kienu laħaq biss dar il-kappella ta’ Franza, (iddedikata lil [[Pawlu l-Appostlu|San Pawl]]), meta mbagħad ix-xogħol waqaf. Tul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-Konkatidral ta' San Ġwann ġarrab ħsarat kbar waqt attakk bil-bombi mill-ajru fuq il-Belt Valletta. Parti mill-Anness sofriet l-aktar u l-knisja nnifisha ħelset qerda totali għal ftit. Il-kampnari u l-Sagristija wkoll saritilhom ħsara kbira u l-bieb prinċipali nfaqa' 'l ġewwa. Fortunatament, dak li kien hemm fil-knisja kien diġà ġie trasferit f'post ieħor fil-ħin. == Intern == [[Stampa:Nave of Co-Cathedral of St John, Valletta, showing marble flooring.jpg|daqsminuri|309x309px|L-intern tal-Konkatidral ta' San Ġwann]] L-intern tal-Konkatidral, il-biċċa kbira huwa magħmul mill-[[pittur]] magħruf Mattia Preti. Suor [[Maria de Dominici]] kienet fost l-artisti u assistenti oħra li ħadmu ma' Preti. L-istil huwa dak [[Barokk]] u l-intern huwa mżejjen ħafna speċjalment fil-faċċata. Preti ħadem fil-ħitan u pinġa l-artali li kellhom xeni mil-ħajja ta' [[San Ġwann]]. Viċin l-entrata prinċipali, wieħed jista' jara' il-monumenti tal-[[Gran Mastru Fra Marc'Antonio Zondadari]]. === Opri tal-arti === [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|thumb|left|300px|Il-Qtugħ ir-Ras ta' San Ġwann, 1608.]] Il-Konkatidral huwa mimli b'xogħlijiet importanti tal-[[arti]] kemm f'dak li hu [[pittura]] kif ukoll skultura. Wieħed mill-aktar xogħlijiet prestiġjużi u importanti huma l-pitturi [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|''l-Qtugħ ir-Ras ta' San Ġwann'']] u ''l-Meditazzjoni ta' San Ġirolamu'', it-tnejn xogħlijiet tal-pittur famuż Michelangelo Merisi da [[Caravaggio|Caravaggio.]] Dawn jinsabu fl-Oratorju. ==== Caravaggio ==== Caravaggio kien ġie Malta fl-1607. Dan l-artist famuż jibqa’ jissemma bħala l-ewwel u l-aqwa esponent tal-istil ta' arti magħruf bħala il-''chiaroscuro''. Caravaggio jibqa' magħruf ukoll bħala l-artist pijunier tar-[[Realiżmu]]. Hu kien jagħżel il-mudelli tiegħu min-nies kwalunkwe li kien jiltaqa’ magħhom. Fl-arti Karavaġġeska jispiċċa l-idealiżmu tas-sbuħija u l-perfezzjoni tal-figura umana. Minflok tispikka r-realtà bid-difetti u anki l-kruha kollha tagħha. Hekk pereżempju fil-pittura ta’ San Ġirolamu, dan il-karattru hu rrappreżentat b'mod mill-aktar uman, bil-fattizzi li jagħmluh bniedem li kien jeżisti verament. Fil-figura ta' dan il-qaddis ma tidhirx figura iddillistika b'wiċċ b'fattizzi perfetti biex il-qaddis ikun perfett fis-sbuħija tiegħu. F'dan ir-ritratt, il-figura għandha l-ġilda mkemxa tal-pala tal-id. Din għandha tonalità ta' kulur differenti minn dik tad-driegħ bajdanija, bħalma jiġri fir-realtà meta bniedem ikun liebes u protett mix-xemx. Karatteristika oħra importanti tal-pitturi ta’ Caravaggio hi l-kompożizzjoni tal-pittura bis-saħħa tad-dawl bħalma naraw fil-kapulavur tiegħu ''l-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann''. Hawn naraw id-dawl fuq l-iġsma tal-karattri ġej minn sors wieħed, minn naħa ta' fuq, bħallikieku l-uniku dawl dieħel mit-tieqa hu dak li hemm fis-saqaf tal-oratorju. Fl-arti, dan id-dawl jissejjaħ, ''luce della cantina.'' ==== Arazzi Fjammingi ==== Fil-mużew tal-Konkatidral ta’ San Ġwann hemm sett ta' arazzi magħruf bħala “L-Arazzi Fjammingi” li nġieb Malta fl-1701. L-arazzi kienu kkumissjonati mill-Gran Mastru Perellos biex iżejnu l-Knisja Konventwali tal-Ordni ta’ San Ġwann. Dan is-sett hu msejjaħ hekk għaliex kien maħdum minn Judocus de Vos, fil-belt Fjamminga ta’ [[Brussell]]. Is-sett hu magħmul minn ħmistax-il biċċa tapizzerija, kull waħda, 7.5 m b’6.5 m, u minn 14-il panew żgħir (kull wieħed 2 m b’7.5 m). Dan is-sett jittratta t-tema tat-“Trijonf tal-Fidi”. Dawn l-arazzi kienu maħdumin fuq disinn ta’ [[Peter Paul Rubens]] u ta’ [[Nicholas Poussielgue]]. Fl-antik, dawn it-tapizzerji kienu jiddendlu fil-Konkatidral għall-festi ta’ Corpus u ta’ San Ġwann il-Battista, fil-Pentekoste u fl-Imnarja. == Illum == Illum il-Konkatidral ta’ San Ġwann hu wkoll post fejn isiru avvenimenti kulturali u hu wieħed mill-attrazzjonijiet l-aktar popolari mat-turisti f'Malta. Huwa amministrat mill-Fondazzjoni tal-Konkatidral ta' San Ġwann li twaqqfet fl-2001 biex tiżgura l-konservazzjoni u r-restawr kull fejn u meta jkun meħtieġ, kif ukoll tieħu ħsieb id-dħul u li l-finanzi minn dan id-dħul ikunu sostenibbli. {{Knejjes Parrokkjali f’Malta}} [[Kategorija:Katidrali f'Malta]] [[Kategorija:Belt Valletta]] [[Kategorija:Ordni Militari Sovran ta' Malta]] c6aohvzz22ni8hqa4uo9804n17bs3io 0 21283 329781 327370 2026-05-06T11:16:47Z Makenzis 12206 329781 wikitext text/x-wiki {{stub|sport}} {{Infobox klabb tal-futbol |stampa=[[Stampa:Clube de Regatas do Flamengo logo.svg|140px]] }} '''Clube de Regatas do Flamengo''', magħrufa sempliċement bħala '''Flamengo''', huwa klabb sportiv ibbażat f'[[Rio de Janeiro]], il-[[Brażil]]. Fundat fl-1895, il-klabb huwa magħruf l-aktar għall-[[futbol]]. == Unuri == === Kompetizzjonijiet domestiċi === * [[Campeonato Brasileiro Série A]]: 1980, 1982, 1983, 1992, 2009, 2019, 2020 * [[Tazza tal-Brażil]]: 1990, 2006, 2013 === Kompetizzjonijiet internazzjonali === * [[Tazza Interkontinentali (futbol)|Tazza Interkontinentali]]: 1981 * [[Tazza Libertadores]]: 1981 == Ħoloq esterni == * [https://www.flamengo.com.br/ Sit uffiċjali] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Brażiljani]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1985]] 9bxtz2v98sq22px3mvw3q2sux2oqjil 2 25623 329777 329688 2026-05-05T16:15:45Z Trigcly 17859 aġġornament 329777 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1978)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] gyhih2ydd0nx9od6chwfavk8c44fzbp 0 34097 329780 327468 2026-05-05T19:27:30Z Le Petit Chat 26026 /* Protettorat Franċiż */ 329780 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Sfax''' (صفاقس) {{Awdjo|Sfa9es.wav}} / sˤfeːqəs / ) , it- tieni l-akbar belt u ċentru ekonomiku tat- [[Tuneżija]], hija belt portwarja fil-lvant tal-pajjiż, li tinsab madwar 270 kilomètres minn [[Tuneż|Tunis]] . Rikka fl-industrija u l-port tagħha, il-belt għandha rwol ekonomiku ewlieni, billi tesporta żejt taż-żebbuġa u ħut frisk jew iffriżat. Sfax hija ċentru tan-negozju u tiftaħar b'diversi attrazzjonijiet turistiċi, bħall- medina, Thyna, u l-pjanuri tal-melħ tagħha, minkejja l-istorja twila ta' impjanti tal-ipproċessar tal-fosfat. Fl-2019, Sfax kellha 600,000 abitant — iż-żona metropolitana tagħha, Greater Sfax, kellha madwar 900,000 abitant — u hija żona urbana mifruxa ħafna (li tkopri 220 km², bejn wieħed u ieħor l-istess daqs ta' Greater Tunis, li għandha kważi d-doppju tal-popolazzjoni), ċatta, u tinsab f'tessut urban strutturat minn għanqbuta ta' rotot tat-trasport. Hija mdawra fil-lvant mill-Baħar Mediterran u l-bidu tal-Golf ta' Gabès. == Ġeografija == Il-belt ta' Sfax tinsab fiċ-Ċentru-Lvant tat- [[Tuneżija]], fuq ix-xtut tal- [[Mediterran|Baħar Mediterran]] . It-territorju tiegħu huwa mdawwar minn Agareb fil-Punent, Menzel Chaker fit-Tramuntana, Sakiet Ezzit u Sakiet Eddaïer fil-Lvant .{{Municipalités limitrophes|ville=Sfax|nord=[[Menzel Chaker]]|ouest=[[Agareb]]|est=[[Sakiet Ezzit]]<br>[[Sakiet Eddaïer]]|sud=[[Mer Méditerranée]]|municipalité=Sfax}} == Storja == === Dinastiji Musulmani === Sfax, li qabel kienet Taparura Rumana, ġiet mibnija mill-ġdid mill [[Aglabidi|-Aghlabidi]] fid- IX seklu seklu bl-użu ta’ materjali mill-belt Rumana li tinsab madwar tliet kilometri ’l bogħod. Huma bnew il-ħitan li jagħtu lill- medina l-konfigurazzjoni attwali tagħha. Il-belt kellha tirreżisti l- Ħilaliani li ġew mill [[Eġittu|-Eġittu]] fl- 1057 u, mill- 1095 sal- 1099, ikkostitwiet emirat żgħir indipendenti <ref>[https://web.archive.org/web/20200613183007/http://www.tunisieindustrie.nat.tn/fr/doc.asp?docid=602&mcat=13&mrub=105 Gouvernorat de Sfax (Portail de l'industrie tunisienne)].</ref> . Bħal ħafna bliet kostali, waqgħet taħt il-ħakma tar-re [[Normanni|Norman]] Roger II ta’ Sqallija fl- 1148 <ref>{{Ċita ktieb|sena=1985|titlu=Anglo-Norman Studies VII|url=https://books.google.fr/books?id=4DZf-RBtZ7IC&pg=PA35&dq=sfax+roger+II+1148&hl=fr&ei=wtUyTKeKA5KKOJPE2M0E&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=sfax%20roger%20II%201148&f=false|lingwa=en|edizzjoni=Boydell & Brewer|post=Woodbridge|paġna=35|paġni=245|isbn=978-0851154169}}.</ref>, qabel ma ġiet integrata mill-ġdid fl-isfera Musulmana mill- [[Kalifat Almohad|Almohadi]] ta ’ Abd al-Mumin fl- 1159. Dan wara tliet snin ta' rewwixta mibdija minn Omar, inkluż il-massakru tal-Insara tal-belt.{{Data|25 février 1156}} <ref>{{Ċita ktieb|sena=1960|titlu=Histoire de la domination normande en Italie et en Sicile|edizzjoni=Burt Franklin|post=New York|paġna=236|paġni=}}.</ref> . === Protettorat Franċiż === [[Stampa:Prise_de_Sfax_-_1881.jpg|xellug|daqsminuri|Rappreżentazzjoni tal-qbid ta' Sfax fl-1881.]] Sfax esperjenzat l- insurrezzjoni mmexxija minn Ali Ben Ghedhahem fl-1864 u dik tal- 1881 biex tiċħad il- protettorat Franċiż . It-truppi [[Franza|Franċiżi]] mbagħad ibbumbardjawha biex jeqirduha <ref>[https://web.archive.org/web/20200613183007/http://www.tunisieindustrie.nat.tn/fr/doc.asp?docid=602&mcat=13&mrub=105 Gouvernorat de Sfax (Portail de l'industrie tunisienne)].</ref> . Sfax hija l-belt fejn iddistingwew ruħhom żewġ attivisti kbar għall-indipendenza nazzjonali, assassinati mill-organizzazzjoni terroristika kolonjali, l- Id l-Ħamra. It- trejdjunjonista Farhat Hached (nattiv tal- [[arċipelagu]] ta' Kerkennah ) inqatel fi{{Data|5|décembre|1952}} <ref>[https://web.archive.org/web/20200613183007/http://www.tunisieindustrie.nat.tn/fr/doc.asp?docid=602&mcat=13&mrub=105 Gouvernorat de Sfax (Portail de l'industrie tunisienne)].</ref> u l-mexxej Destourjan Hédi Chaker li nqatel fi{{Data|13|septembre|1953}} <ref>[https://web.archive.org/web/20200613183007/http://www.tunisieindustrie.nat.tn/fr/doc.asp?docid=602&mcat=13&mrub=105 Gouvernorat de Sfax (Portail de l'industrie tunisienne)].</ref> . Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], ġiet ibbumbardjata wkoll mill- [[Alleati tat-Tieni Gwerra Dinjija|Alleati]] matul il- kampanja Tuneżina waqt li kienet okkupata mit-truppi [[Qawwiet tal-Assi tat-Tieni Gwerra Dinjija|tal-Assi]] fl-1942-1943 .<gallery mode="packed" caption="Mapep tal-belt ta' Sfax bejn l-1888 u l-1942"> Stampa:Plan_Sfax_1888.jpg|ħolqa=Fichier:Plan_Sfax_1888.jpg|alt=Plan de Sfax en 1888.| Mappa ta' Sfax fl-1888. Stampa:Plan_Sfax_1903.jpg|ħolqa=Fichier:Plan_Sfax_1903.jpg|alt=Plan de Sfax en 1903.| Mappa ta' Sfax fl-1903. Stampa:Plan_Sfax_1916.jpg|ħolqa=Fichier:Plan_Sfax_1916.jpg|alt=Plan de Sfax en 1916.| Mappa ta' Sfax fl-1916. Stampa:Plan_Sfax_1928.jpg|ħolqa=Fichier:Plan_Sfax_1928.jpg|alt=Plan de Sfax en 1928.| Mappa ta' Sfax fl-1928. Stampa:Plan_Sfax_1937.jpg|ħolqa=Fichier:Plan_Sfax_1937.jpg|alt=Plan de Sfax en 1937.| Mappa ta' Sfax fl-1937. Stampa:Sfax_1942_US_Army_Map.jpg|ħolqa=Fichier:Sfax_1942_US_Army_Map.jpg|alt=Plan de Sfax par l'Armée de terre des États-Unis en 1942.| Mappa ta' Sfax mill- Armata tal-Istati Uniti fl-1942. </gallery> == Arkitettura u ppjanar urban == === Ċentru === [[Stampa:Sfax.jpg|xellug|daqsminuri|Il-ħitan tal-medina .]] Il-qalba ċentrali taż-żona urbana tikkonsisti minn medina mdawra b'ħitan ( ''sour'' jew ''assour'', plural ''aswar'' ) u belt moderna, stabbilita matul il- protettorat Franċiż tat-Tuneżija, li tinkludi l- muniċipju u l- [[Gare de Sfax|istazzjon tal-ferrovija]] . Id-distretti tal-uffiċċji jestendu f'kumpless portwarju vast li ilu attiv mill- 1897 ( port kummerċjali, tas-sajd, u tal-passiġġieri). Fl- 1984, sar proġett ta' rinnovazzjoni ewlieni f'parti mill-belt moderna, inkluż l-iżvilupp tad-distrett ta' Sfax El Jadida (Sfax il-Ġdida). Preċedentement, din iż-żona kienet art abbandunata ta' ċimiterji abbandunati. Barra minn hekk, il-medina saret dejjem aktar skarsa fil-popolazzjoni u qed tispeċjalizza fil-produzzjoni ekonomika (imsejħa " Soukalizzazzjoni L-abitanti telqu jfittxu akkomodazzjoni akbar. Għalhekk, din iż-żona kellha biss 3 812 habitants fl- 1998 meta mqabbla ma' 10 668 fl -1956 . Il-gvern Tuneżin qed jipproponih{{Data|17|février|2012}} għall-inklużjoni fil-Lista [[Sit ta' Wirt Dinji|tal-Wirt Dinji]] [[UNESCO|tal-UNESCO]] . Sal -1970ijiet, il-konurbazzjoni bilkemm estendiet lil hinn mill-belt ta’ Sfax, biċ-ċentri urbani ta’ Sakiet Ezzit u Sakiet Eddaïer, li dak iż-żmien kienu bliet żgħar mibnija madwar attivitajiet ta’ pproċessar agrikolu (għasir taż-żebbuġ u mtieħen taż-żejt ). Id-distrett ta’ Picville jaf ismu lil Paul Pic, resident ta’ Sfax mill- 1868, li ħawwel vinja li tkopri erja ta’ 34 ettari fl- 1892 fiż-żona taħt il-kontroll ċivili ta' Sfax. Huwa kien ukoll president tal-Kamra Konġunta tal-Kummerċ u l-Agrikoltura tan-Nofsinhar tat-Tuneżija fl- 1897 . Dan id-distrett jinsab fil-punent tal-medina u jestendi għal ġnien pubbliku . Mill-bidu tal-urbanizzazzjoni tiegħu, inbnew bini żgħir ta' sular wieħed jew tnejn b'terrazzi hemmhekk, ħafna drabi maġenb xulxin, tul it-toroq li jaqsmu d-distrett.<gallery> Stampa:Bab_Diwan,_Sfax.jpg|ħolqa=Fichier:Bab_Diwan,_Sfax.jpg|alt=Vue de Bab Diwan qui constitue l'entrée la plus importante de la médina.| Veduta ta' Bab Diwan, li hija l-aktar daħla importanti għall-medina. Stampa:Médina_de_sfax.jpg|ħolqa=Fichier:Médina_de_sfax.jpg|alt=Vue de Sfax depuis la médina.| Veduta ta' Sfax mill-medina. Stampa:Souqs_in_Sfax.jpg|ħolqa=Fichier:Souqs_in_Sfax.jpg|alt=Souk Erbaa dans la médina.| Souk Erbaa fil-medina. Stampa:Tunisia-Sfax-Place-republique-2005.jpg|ħolqa=Fichier:Tunisia-Sfax-Place-republique-2005.jpg|alt=Place de la République.| Pjazza tar-Repubblika. Stampa:Vue_centre_ville_église_orthodoxe_sfax.jpg|ħolqa=Fichier:Vue_centre_ville_église_orthodoxe_sfax.jpg|alt=Vue du centre-ville de Sfax.| Veduta taċ-ċentru ta' Sfax. </gallery> === Edukazzjoni === Sfax hija d-dar tal-istituzzjonijiet edukattivi ewlenin tan-Nofsinhar tas-Saħel L- Università ta’ Sfax hija għalhekk waħda miċ-ċentri ewlenin tat-tagħlim universitarju fil-pajjiż bil-fakultajiet tagħha tal-mediċina, il-maniġment u x-xjenza, inkluż l-Istitut Għoli tax-Xjenza tal-Kompjuter u l-Multimedia u l-Iskola Nazzjonali tal-Elettronika u t-Telekomunikazzjoni. Fost l-iskejjel sekondarji l-aktar magħrufa tal-belt hemm l- Iskola Sekondarja Pilota ta' Sfax, l-Iskola Sekondarja Hédi-Chaker (li qabel kienet skola sekondarja tas-subien), l-Iskola Sekondarja tal-15 ta' Novembru 1955 (imsejħa wkoll El Hay), u l-Iskola Sekondarja tal-20-.{{Data|Mars 1956}} jew l-iskola sekondarja Habib Maazoun. Fl [[2007|-2007]], l-iskola medja pilota ta’ Sfax fetħet il-bibien tagħha. Hemm ukoll librerija fiċ-ċentru tal-belt u ċentru kulturali Franċiż li jinsab ħdejn l-istazzjon tal-ferrovija. == Ekonomija == === Port === [[Stampa:Retour_du_pêcheur.jpg|xellug|daqsminuri|Lura mis-sajd 'il barra mill-kosta ta' Sfax.]] Sfax huwa l-port kummerċjali ewlieni tat-Tuneżija f'termini ta' traffiku ( 2000 ) u t-tieni f'termini ta' valur. Il-port għandu żewġ karatteristiċi distintivi Huwa wieħed mill-ftit postijiet fil-Mediterran fejn il-medda tal-marea taqbeż 1.5 sa 2 metri fl- ekwinozji, u, imkenni mir-riħ 'il barra mix-xatt mill-Gżejjer Kerkennah u l-ilmijiet baxxi tal- Golf ta' Gabès li jtaffu l-effetti tal- mewġ, mhu meħtieġ l-ebda moll jew breakwater . Minkejja l-kummerċ marittimu sinifikanti mal-Gżejjer Kerkennah u l-bqija tal-pajjiż, il-port baqa', sal -1886, moll sempliċi tal- [[injam]] twil ħamsin metru. Port artifiċjali ġie skavat fir- ramel u nfetaħ għat-traffiku fl- 1891. Madankollu, it-tħaffir tal-fosfat malajr għamlitu inadegwat, u ġie skavat port ġdid. Bħal f'Tunis, il-materjal imħaffer intuża biex jirkupra l-art mill-baħar. Bħall-portijiet Tuneżini ewlenin kollha, Sfax sofra matul il- Kampanja Tuneżina. L- Afrika Korps sploda parti mill-mollijiet qabel ma rtira.{{Data|11 avril 1943}} . ==== Agrikoltura ==== [[Stampa:Sfax_oliviers.jpg|daqsminuri|Siġar taż-żebbuġ mir-reġjun ta' Sfax.]] Is-sajd għandu wkoll rwol sinifikanti fl-ekonomija reġjonali, b'flotta ta' madwar 300 dgħajsa tas-sajd bit-trawler u bil-gambli, ħamsin dgħajsa tas-sajd għat-tonn bit- tartarun, 1 500 barques, u 2 000 barques dgħajsa bil-qlugħ. Il-belt tipproduċi madwar 25 000 tonnes ta' ħut kull sena, li jirrappreżentaw terz tal-produzzjoni nazzjonali. Parti sostanzjali minn din il-qabda tiġi esportata (madwar 10 000 tonnes ), jew 70% tat-total. % tal-esportazzjonijiet tal-frott tal-baħar Tuneżin. Ir-reġjuni tal-madwar, min-naħa tagħhom, huma ffukati fuq l-agrikoltura, li tikkostitwixxi r-riżorsa ewlenija tagħhom B'sitt miljun siġra taż-żebbuġ — xi wħud minnhom imorru lura għal żmien ir-Rumani — u kważi ħames miljun siġra tal-lewż, il- gvernatorat ta' Sfax jikklassifika fl-ewwel post fost ir-reġjuni li jipproduċu ż-żejt taż-żebbuġ (38.5 % b'aktar minn 200 000 tonnes ) u lewż (30 % tal-produzzjoni nazzjonali) . It-trobbija tal-bhejjem tirrappreżenta settur daqstant importanti tal-ekonomija reġjonali. 340 000  , 50 000  , u kważi 30 000  , ir-reġjun jokkupa wkoll pożizzjoni prominenti f'dan il-qasam. Industrija tal-ħalib żviluppat flimkien ma' din it-trobbija intensiva tal-bhejjem, u r-reġjun jipproduċi total ta' 75 000 tonnes ta' ħalib fis-sena. == Trasport == === Trasport pubbliku === [[Stampa:Bahnhof_Sfax.jpg|daqsminuri|Ferrovija fl-istazzjon ta' Sfax.]] Is-settur tat-trasport pubbliku għadu meqjus bħala l-punt dgħajjef ta’ Sfax. Fil-fatt, il -Kumpanija tat-Trasport Reġjonali ta’ Sfax, imwaqqfa fuq{{Data|17 avril 1963}} biex timmaniġġja t-trasport tal-passiġġieri tbati minn nuqqas ta’ riżorsi. Wara li f’{{Data|31 décembre 2009}} B'flotta ta' 369 véhicules (b'medja ta' seba' snin) u infrastruttura tat-traffiku limitata, il-kumpanija ma tistax iżżomm l-iskedi u tipprovdi servizz ta' kwalità lill-klijenti. Għalhekk dawn il-fatturi jinkoraġġixxu l-użu ta’ vetturi personali jew taxis kondiviżi. L-istazzjon ta' Sfax, li jinsab fiċ-ċentru tal-belt, iservi l-ferroviji tal-SNCFT lejn u minn Tunis fit-tramuntana, u lejn Gafsa, Métlaoui, u Tozeur fin-nofsinhar, u Gabès fin-nofsinhar. Il-linja tat-tramuntana nbniet bejn l-1895 u l-1912, u l-linja tan-nofsinhar bejn l-1898 u l-1909; din tal-aħħar tlestiet ħafna qabel, peress li ppermettiet lill-Kumpanija tal-Fosfat u l-Ferrovija ta' Sfax-Gafsa tittrasporta l-fosfat mill-baċiri tal-minjieri fil-punent tat-Tuneżija lejn l-impjanti tal-ipproċessar fi Sfax (SIAPE u NPK). L-ivvjaġġar tal-passiġġieri fuq din il-linja huwa bil-mod minħabba li l-linji tal-kejl dejqa jillimitaw il-veloċitajiet għal 60 km/siegħa. === Trasport bl-ajru === [[Stampa:Aéroport_Sfax_Thyna.JPG|daqsminuri|It-terminal tal-ajruport jidher mit-tarmak.]] L-Ajruport Internazzjonali ta' Sfax-Thyna, li fetaħ fl- 1980, jinsab sitt kilometri lejn il-Lbiċ tal-belt. B'kapaċità ta' 500 000 passagers fis-sena, it-terminal attwali jkopri 8 000 mètres carrés . Ma kienx qed jintuża biżżejjed matul il-presidenza ta' Ben Ali. Fl -2008, wara r-rinovazzjoni tiegħu, immaniġġja biss 80 000 passagers, jew 16% tat-total. % tar-rata massima operattiva tagħha. Il-passiġġieri mbagħad jitqassmu fuq żewġ titjiriet ta’ kull ġimgħa lejn Pariġi, ftit titjiriet lejn Tripoli u vjaġġi organizzati għall- pellegrinaġġ lejn [[Mekka|il-Mekka]] . === Trasport marittimu === [[Stampa:Kerkennah_Islands_Ferry.jpg|daqsminuri|Veduta tal- ''Loud'', li jgħaqqad Sfax mal-Kerkennah.]] Sfax hija servuta minn servizz ta' lanċa li jgħaqqadha mal-arċipelagu ta' Kerkennah, grazzi b'mod partikolari għall-vapur ''Loud'' == Saħħa == Il-belt ta’ Sfax hija servuta minn ċentru sptarjali universitarju ffinanzjat b’valur ta’ 140 miljun [[ewro]] miċ [[Ċina|-Ċina.]] Din il-faċilità tal-kura tas-saħħa ġiet inawgurata fi{{Data|10 décembre 2020}} mill-President Kaïs Saïed . Istituzzjonijiet pubbliċi oħra jinkludu l-Poliklinika Ibn-Khaldoun u l-Isptar Habib-Bourguiba . Id-direttorat reġjonali tas-saħħa pubblika f'Sfax hija kumpanija li l-funzjoni tagħha hija li tmexxi l-affarijiet tas-saħħa pubblika f'Sfax u s-sitwazzjoni tal-istabbilimenti tas-saħħa pubblika. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|SEN}} [[Dakar]] ([[Senegal]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Marburg]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Casablanca]] ([[Marokk]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Safi (Marokk)|Safi]] ([[Marokk]]) ; * {{Flagicon|ALG}} [[Oran]] ([[Alġerija]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Grenoble]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Makhachkala]] ([[Russja]]). == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 1tcjcabcwu20vo1vnztrkhubyshnyli 829 34400 329774 2026-05-05T13:23:25Z MediaWiki message delivery 8472 /* Databox has 2 new parameters */ sezzjoni ġdida 329774 wikitext text/x-wiki == Databox has 2 new parameters == ''Sorry for posting in English, you can help by translating it'' The code in this module added 2 new parameters: * <code>useImage</code> * <code>excludeProperties</code> '''How to use them'''<br> Invoke either or both parameters into the template when entering the databox template: '''<nowiki>{{</nowiki>Databox}}''', placing a pipe <code>|</code> and then the parameter name, followed by an equals sign<code>=</code> and ending with the value (no spaces are required), it will have a form like:<br> <nowiki>{{Databox|parameterName=value}}</nowiki> * <code>useImage=</code> <nowiki>{{</nowiki>Databox|useImage=<code>add the [[d:Property:P18|P18 (image)]] filename here</code>}} * <code>excludeProperties=</code> <nowiki>{{</nowiki>Databox|excludeProperties=<code>add comma-separated property ID's here (P105,P171)</code>}} '''Parameter behaviour'''<br> Both parameters when used will make changes to the invoked databox at the local page level.<br> ''They do not affect any other Databoxes on the wiki''. * <code>'''useImage:'''</code> This parameter allows the local databox to choose which image of the item's P18 files to display. A Wikidata item can have multiple files for its property Image (P18). By default, only the most recently uploaded (or Preferred) file will be displayed when a databox is invoked. * <code>'''excludeProperties:'''</code> This parameter allows the local databox to exclude additional properties from being included in the current databox (only). Databox code already contains a global list of properties to exclude from being displayed, this exclusion list affects '''all''' databoxes on the current wiki. Adding or removing properties under '''local site excluded properties = {''' of the code at [[Module:Databox]] will affect all databoxes currently displayed and any future ones. Editors' may want to have more control over what data/properties are shown for individual databoxes to stop it from becoming too long or containing irrelevant data for the current article, page or topic. [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Databox|Databox - additional Parameters]] - More information about these parameters can be found here. <br> [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Databox|User Talk: Databox - additional Parameters]] - Questions and feedback about these parameters are welcome here (or as a reply to this topic).<br> [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny_Benjafield (WMDE)]] on behalf of the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team will be updating the local code for the Template:Databox and Module:Databox pages in the coming weeks. If you do not wish to update to the newest version, please let them know at their [[m:User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|User talk:Danny_Benjafield (WMDE)]] or reply here. Thank you, - [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 13:23, 5 Mejju 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=30504313 --> 3s1htdm09xfyv4w21qqhbmzfjoz7qpe 0 34401 329775 2026-05-05T16:12:17Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 329775 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Notophthalmus viridescensPCCA20040816-3983A.jpg|daqsminuri|Gremxula tal-ilma tal-Lvant.]] L-'''anfibji''', ġieli spelluta bil-varjant '''amfibji''', huma [[Annimal|annimali]] vertebrati ektotermiċi, anamnijotiċi u b'erba' riġlejn li jikkostitwixxu l-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] ''Amphibia''. Fl-iżjed sens wiesa' tiegħu, dan huwa grupp parafiletiku li jinkludi t-tetrapodi kollha, iżda li jeskludi l-amnijoti (tetrapodi b'membrana amnijotika, bħar-[[Rettilu|rettili]] moderni, l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]]). L-anbija kollha eżistenti (ħajjin) jagħmlu parti mis-sottoklassi monofiletika ''Lissamphibia'', bi tliet [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]] ħajjin: ''Anura'' (iż-żrinġijiet u r-rospi), ''Urodela'' (is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (ċeċiljani). L-anfibji evolvew biex fil-biċċa l-kbira huma semiakkwatiċi, u adattaw biex jgħixu varjetà wiesgħa ta' ħabitats. Il-biċċa l-kbira tal-[[Speċi|ispeċijiet]] jgħixu fl-ilma ħelu, fl-artijiet mistagħdra jew fl-ekosistemi terrestri (bħall-boskijiet riparji, kif ukoll ħabitats fossorjali u saħansitra arboreali). Iċ-ċiklu tal-ħajja tagħhom tipikament jibda bħala larvi akkwatiċi bil-garġi, magħrufa bħala mrieżep, iżda xi speċijiet żviluppaw adattamenti fl-imġiba biex jagħmlu tajjeb għal din il-ħtieġa. Il-frieħ tal-anfibji ġeneralment jgħaddu minn metamorfosi minn larvi akkwatiċi bil-garġi għal adulti li jieħdu n-nifs bil-[[Pulmun|pulmuni]]. L-anfibji jużaw il-ġilda tagħhom bħala interfaċċa respiratorja sekondarja, u xi salamandri u żrinġijiet terrestri żgħar saħansitra ma għandhomx pulmuni u jiddependu għalkollox fuq il-ġilda tagħhom. Superfiċjalment huma simili għar-rettili bħall-gremxul, iżda għad-differenza tar-rettili u ta' amnijoti oħra, jeħtieġu l-aċċess għall-korpi tal-ilma biex jitnisslu. Minħabba l-ħtiġijiet riproduttivi kumplessi u l-ġilda permeabbli tagħhom, l-anfibji spiss huma indikaturi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] għall-kundizzjonijiet tal-ħabitats; fid-deċennji reċenti kien hemm deklin qawwi fil-popolazzjonijiet tal-anfibji għal bosta speċijiet madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Kuntrarjament għal ħsieb żbaljat komuni, l-anfibji adulti ġeneralment ma jistgħux jieħdu n-nifs taħt l-ilma. L-isptarijiet tal-organiżmi selvaġġi jirrapportaw li żball frekwenti li jagħmlu n-nies li jġibu ż-żrinġijiet u r-rospi għat-trattamenti hu li jpoġġuhom f'akkwarji mimlijin bl-ilma mingħajr ma jipprovdulhom mezz kif joħorġu minnhom. B'hekk, dawn jistgħu jegħrqu. L-iżjed anfibji bikrin evolvew fil-perjodu Devonjan minn sarkoteriġjani tetrapodomorfi (ħut b'lobi bħala pinen, artikolati qishom riġlejn) li evolvew pulmuni primittivi, li kienu ta' għajnuna biex jadattaw għall-art niexfa. Dawn iddiversifikaw u saru dominanti ekoloġikament matul il-perjodu Karboniferu u l-perjodu Permjan, iżda iktar 'il quddiem ġew spustati f'ambjenti terrestri mir-rettili u mis-sinapsidi bażali bikrin (il-predeċessuri tal-mammiferi).<ref>Atkins, Jade B.; Reisz, Robert R.; Maddin, Hillary C. (22 March 2019). "Braincase simplification and the origin of lissamphibians". ''PLOS ONE''. '''14''' (3) e0213694. Bibcode:2019PLoSO..1413694A. doi:10.1371/journal.pone.0213694. ISSN 1932-6203. PMC 6430379. <nowiki>PMID 30901341</nowiki>.</ref> L-oriġini tal-lissanfibji moderni, li tfaċċaw għall-ewwel darba matul il-perjodu Triassiku Bikri, madwar 250 miljun sena ilu, ilha tiġi kkontestata. L-iżjed ipoteżi popolari hi li x'aktarx oriġinaw mit-temnospondili, l-iżjed grupp diversifikat ta' anfibji [[Preistorja|preistoriċi]], matul il-perjodu Permjan. Skont ipoteżi oħra oriġinaw mil-lepospondili. Ir-raba' grupp ta' lissanfibji, l-''Albanerpetontidae'', saru estinti madwar 2 miljun sena ilu.<ref>Marjanović, David; Laurin, Michel (2019). "Phylogeny of Paleozoic limbed vertebrates reassessed through revision and expansion of the largest published relevant data matrix". ''PeerJ''. '''6''' e5565. Bibcode:2019PeerJ...6e5565M. doi:10.7717/peerj.5565. PMC 6322490. <nowiki>PMID 30631641</nowiki>.</ref> L-għadd ta' speċijiet ta' anfibji magħrufa huwa ta' madwar 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. L-iżgħar anfibju (u vertebrat) fid-dinja huwa żrinġ minn New Guinea (''Paedophryne amauensis'') b'tul ta' 7.7 mm (0.30 pulzieri) biss. L-ikbar anfibju ħaj huwa s-salamandra ġganteska tan-Nofsinhar taċ-[[Ċina]] (''Andrias sligoi'') b'tul ta' 1.8 metru (5 piedi u 11-il pulzier), iżda dan huwa ċkejken meta wieħed iqis it-temnospondili preistoriċi bħall-mastodonsawru li seta' jilħaq tul ta' 6 [[Metru|metri]] (20 pied).<ref>{{Ċita web|url=http://bryangee.weebly.com/2/post/2019/09/back-to-school-temno-superlatives.html|titlu=Back to school: temno superlatives|sit=Bryan Gee, Ph.D.|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-05}}</ref> L-istudju tal-anfibji jissejjaħ batrakoloġija, filwaqt li l-istudju kemm tar-rettili kif ukoll tal-anfibji f'daqqa jissejjaħ erpetoloġija. == Klassifikazzjoni == Il-[[kelma]] "anfibju" ġejja mit-terminu bil-Grieg Antik ἀμφίβιος (''amphíbios''), li jfisser "żewġ tipi ta' ħajja", fejn ἀμφί tfisser "ta' żewġ tipi" u βίος tfisser "ħajja". Inizjalment it-terminu ntuża bħala aġġettiv ġenerali għall-annimali li setgħu jgħixu fuq l-art u fl-ilma, inkluż il-foki u l-lontri. Tradizzjonalment, il-klassi tal-''Amphibia'' tinkludi t-tetrapodi vertebrati kollha li mhumiex amnijoti. L-''Amphibia'' bl-iżjed mod wiesa' (''sensu lato'') kienet maqsuma fi tliet sottoklassijiet, tnejn minnhom estinti: * is-sottoklassi tal-''Lepospondyli''† (grupp tal-perjodu Paleożojku Aħħari potenzjalment polifiletiku ta' speċijiet żgħar, x'aktarx relatati iktar mill-qrib mal-amnijoti milli mal-''Lissamphibia''); * is-sottoklassi tat-''Temnospondyli''† (grupp diversifikat tal-perjodu Paleożojku Aħħari u tal-perjodu Mesożojku Bikri, li wħud minnhom kienu predaturi kbar); * is-sottoklassi tal-''Lissamphibia'' (l-anfibji moderni kollha, inkluż iż-żrinġijiet, ir-rospi, is-salamandri, il-gremxul tal-ilma u ċ-ċeċiljani); ** ''Salientia'' (żrinġijiet, rospi u qrabat): mill-perjodu Triassiku Bikri sal-preżent — 7,360 speċi attwali f'53 familja. Is-saljenzjani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Anura''. ** ''Caudata'' (salamandri, gremxul tal-ilma u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 764 speċi attwali f'disa' familji. Il-kawdatani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Urodela''. ** ''Gymnophiona'' (ċeċiljani u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 215-il speċi attwali f'10 familj. Xi kultant jintuża l-isem ''Apoda'' għaċ-ċeċiljani. ** ''Allocaudata''† (albanerpetontidi): mill-perjodu Ġurassiku Nofsani sal-perjodu Plejstoċen Bikri. The actual number of species in each group depends on the taxonomic classification followed. The two most common systems are the classification adopted by the website AmphibiaWeb, University of California, Berkeley, and the classification by herpetologist Darrel Frost and the American Museum of Natural History, available as the online reference database "Amphibian Species of the World". The numbers of species cited above follows Frost and the total number of known (living) amphibian species as of 31 March 2019, is exactly 8,000, of which nearly 90% are frogs. With the phylogenetic classification, the taxon Labyrinthodontia has been discarded as it is a polyparaphyletic group without unique defining features apart from shared primitive characteristics. Classification varies according to the preferred phylogeny of the author and whether they use a stem-based or a node-based classification. Traditionally, amphibians as a class are defined as all tetrapods with a larval stage, while the group that includes the common ancestors of all living amphibians (frogs, salamanders and caecilians) and all their descendants is called Lissamphibia. The phylogeny of Paleozoic amphibians is uncertain, and Lissamphibia may possibly fall within extinct groups, like the Temnospondyli (traditionally placed in the subclass Labyrinthodontia) or the Lepospondyli, and in some analyses even in the amniotes. This means that advocates of phylogenetic nomenclature have removed a large number of basal Devonian and Carboniferous amphibian-type tetrapod groups that were formerly placed in Amphibia in Linnaean taxonomy, and included them elsewhere under cladistic taxonomy. If the common ancestor of amphibians and amniotes is included in Amphibia, it becomes a paraphyletic group. All modern amphibians are included in the subclass Lissamphibia, which is usually considered a clade, a group of species that have evolved from a common ancestor. The three modern orders are Anura (the frogs), Caudata (or Urodela, the salamanders), and Gymnophiona (or Apoda, the caecilians). It has been suggested that salamanders arose separately from a temnospondyl-like ancestor, and even that caecilians are the sister group of the advanced reptiliomorph amphibians, and thus of amniotes. Although the fossils of several older proto-frogs with primitive characteristics are known, the oldest "true frog", with hopping adaptations is ''Prosalirus bitis'', from the Early Jurassic Kayenta Formation of Arizona. It is anatomically very similar to modern frogs. The oldest known caecilians are ''Funcusvermis gilmorei'' (from the Late Triassic) and ''Eocaecilia micropodia'' (from the Early Jurassic), both from Arizona. The earliest salamander is ''Beiyanerpeton jianpingensis'' from the Late Jurassic of northeastern China. Authorities disagree as to whether Salientia is a superorder that includes the order Anura, or whether Anura is a sub-order of the order Salientia. The Lissamphibia are traditionally divided into three orders, but an extinct salamander-like family, the Albanerpetontidae, is now considered part of Lissamphibia alongside the superorder Salientia. Furthermore, Salientia includes all three recent orders plus the Triassic proto-frog, ''Triadobatrachus''. == Storja evoluzzjonarja == The first major groups of amphibians developed in the Devonian period, around 370 million years ago, from lobe-finned fish which were similar to the modern coelacanth and lungfish. These ancient lobe-finned fish had evolved multi-jointed leg-like fins with digits that enabled them to crawl along the sea bottom. Some fish had developed primitive lungs that help them breathe air when the stagnant pools of the Devonian swamps were low in oxygen. They could also use their strong fins to hoist themselves out of the water and onto dry land if circumstances so required. Eventually, their bony fins would evolve into limbs and they would become the ancestors to all tetrapods, including modern amphibians, reptiles, birds, and mammals. Despite being able to crawl on land, many of these prehistoric tetrapodomorph fish still spent most of their time in the water. They had started to develop lungs, but still breathed predominantly with gills. Many examples of species showing transitional features have been discovered. ''Ichthyostega'' was one of the first primitive amphibians, with nostrils and more efficient lungs. It had four sturdy limbs, a neck, a tail with fins and a skull very similar to that of the lobe-finned fish, ''Eusthenopteron''. Amphibians evolved adaptations that allowed them to stay out of the water for longer periods. Their lungs improved and their skeletons became heavier and stronger, better able to support the weight of their bodies on land. They developed "hands" and "feet" with five or more digits; the skin became more capable of retaining body fluids and resisting desiccation. The fish's hyomandibula bone in the hyoid region behind the gills diminished in size and became the stapes of the amphibian ear, an adaptation necessary for hearing on dry land. An affinity between the amphibians and the teleost fish is the multi-folded structure of the teeth and the paired supra-occipital bones at the back of the head, neither of these features being found elsewhere in the animal kingdom. At the end of the Devonian period (360 million years ago), the seas, rivers and lakes were teeming with life while the land was the realm of early plants and devoid of vertebrates, though some, such as ''Ichthyostega'', may have sometimes hauled themselves out of the water. It is thought they may have propelled themselves with their forelimbs, dragging their hindquarters in a similar manner to that used by the elephant seal. In the early Carboniferous (360 to 323 million years ago), the climate was relatively wet and warm. Extensive swamps developed with mosses, ferns, horsetails and calamites. Air-breathing arthropods evolved and invaded the land where they provided food for the carnivorous amphibians that began to adapt to the terrestrial environment. There were no other tetrapods on the land and the amphibians were at the top of the food chain, with some occupying ecological positions currently held by crocodiles. Though equipped with limbs and the ability to breathe air, most still had a long tapering body and strong tail. Others were the top land predators, sometimes reaching several metres in length, preying on the large insects of the period and the many types of fish in the water. They still needed to return to water to lay their shell-less eggs, and even most modern amphibians have a fully aquatic larval stage with gills like their fish ancestors. It was the development of the amniotic egg, which prevents the developing embryo from drying out, that enabled the reptiles to reproduce on land and which led to their dominance in the period that followed. After the Carboniferous rainforest collapse amphibian dominance gave way to reptiles, and amphibians were further devastated by the Permian–Triassic extinction event. During the Triassic Period (252 to 201 million years ago), the reptiles continued to out-compete the amphibians, leading to a reduction in both the amphibians' size and their importance in the biosphere. According to the fossil record, Lissamphibia, which includes all modern amphibians and is the only surviving lineage, may have branched off from the extinct groups Temnospondyli and Lepospondyli at some period between the Late Carboniferous and the Early Triassic. The relative scarcity of fossil evidence precludes precise dating, but the most recent molecular study, based on multilocus sequence typing, suggests a Late Carboniferous/Early Permian origin for extant amphibians. The origins and evolutionary relationships between the three main groups of amphibians is a matter of debate. A 2005 molecular phylogeny, based on rDNA analysis, suggests that salamanders and caecilians are more closely related to each other than they are to frogs. It also appears that the divergence of the three groups took place in the Paleozoic or early Mesozoic (around 250 million years ago), before the breakup of the supercontinent Pangaea and soon after their divergence from the lobe-finned fish. The briefness of this period, and the swiftness with which radiation took place, would help account for the relative scarcity of primitive amphibian fossils. There are large gaps in the fossil record, the discovery of the dissorophoid temnospondyl ''Gerobatrachus'' from the Early Permian in Texas in 2008 provided a missing link with many of the characteristics of modern frogs. Molecular analysis suggests that the frog–salamander divergence took place considerably earlier than the palaeontological evidence indicates. One study suggested that the last common ancestor of all modern amphibians lived about 315 million years ago, and that stereospondyl temnospondyls are the closest relatives to the caecilians. However, most studies support a single monophyletic origin of all modern amphibians within the dissorophoid temnospondyls. As they evolved from lunged fish, amphibians had to make certain adaptations for living on land, including the need to develop new means of locomotion. In the water, the sideways thrusts of their tails had propelled them forward, but on land, quite different mechanisms were required. Their vertebral columns, limbs, limb girdles and musculature needed to be strong enough to raise them off the ground for locomotion and feeding. Terrestrial adults discarded their lateral line systems and adapted their sensory systems to receive stimuli via the medium of the air. They needed to develop new methods to regulate their body heat to cope with fluctuations in ambient temperature. They developed behaviours suitable for reproduction in a terrestrial environment. Their skins were exposed to harmful ultraviolet rays that had previously been absorbed by the water. The skin changed to become more protective and prevent excessive water loss. == Referenzi == jaf93vqqmxrmsl9qwb45pi5wcxrcw0p 329776 329775 2026-05-05T16:14:38Z Trigcly 17859 added [[Category:Klassifikazzjoni Xjentifika]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329776 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Notophthalmus viridescensPCCA20040816-3983A.jpg|daqsminuri|Gremxula tal-ilma tal-Lvant.]] L-'''anfibji''', ġieli spelluta bil-varjant '''amfibji''', huma [[Annimal|annimali]] vertebrati ektotermiċi, anamnijotiċi u b'erba' riġlejn li jikkostitwixxu l-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] ''Amphibia''. Fl-iżjed sens wiesa' tiegħu, dan huwa grupp parafiletiku li jinkludi t-tetrapodi kollha, iżda li jeskludi l-amnijoti (tetrapodi b'membrana amnijotika, bħar-[[Rettilu|rettili]] moderni, l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]]). L-anbija kollha eżistenti (ħajjin) jagħmlu parti mis-sottoklassi monofiletika ''Lissamphibia'', bi tliet [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]] ħajjin: ''Anura'' (iż-żrinġijiet u r-rospi), ''Urodela'' (is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (ċeċiljani). L-anfibji evolvew biex fil-biċċa l-kbira huma semiakkwatiċi, u adattaw biex jgħixu varjetà wiesgħa ta' ħabitats. Il-biċċa l-kbira tal-[[Speċi|ispeċijiet]] jgħixu fl-ilma ħelu, fl-artijiet mistagħdra jew fl-ekosistemi terrestri (bħall-boskijiet riparji, kif ukoll ħabitats fossorjali u saħansitra arboreali). Iċ-ċiklu tal-ħajja tagħhom tipikament jibda bħala larvi akkwatiċi bil-garġi, magħrufa bħala mrieżep, iżda xi speċijiet żviluppaw adattamenti fl-imġiba biex jagħmlu tajjeb għal din il-ħtieġa. Il-frieħ tal-anfibji ġeneralment jgħaddu minn metamorfosi minn larvi akkwatiċi bil-garġi għal adulti li jieħdu n-nifs bil-[[Pulmun|pulmuni]]. L-anfibji jużaw il-ġilda tagħhom bħala interfaċċa respiratorja sekondarja, u xi salamandri u żrinġijiet terrestri żgħar saħansitra ma għandhomx pulmuni u jiddependu għalkollox fuq il-ġilda tagħhom. Superfiċjalment huma simili għar-rettili bħall-gremxul, iżda għad-differenza tar-rettili u ta' amnijoti oħra, jeħtieġu l-aċċess għall-korpi tal-ilma biex jitnisslu. Minħabba l-ħtiġijiet riproduttivi kumplessi u l-ġilda permeabbli tagħhom, l-anfibji spiss huma indikaturi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] għall-kundizzjonijiet tal-ħabitats; fid-deċennji reċenti kien hemm deklin qawwi fil-popolazzjonijiet tal-anfibji għal bosta speċijiet madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Kuntrarjament għal ħsieb żbaljat komuni, l-anfibji adulti ġeneralment ma jistgħux jieħdu n-nifs taħt l-ilma. L-isptarijiet tal-organiżmi selvaġġi jirrapportaw li żball frekwenti li jagħmlu n-nies li jġibu ż-żrinġijiet u r-rospi għat-trattamenti hu li jpoġġuhom f'akkwarji mimlijin bl-ilma mingħajr ma jipprovdulhom mezz kif joħorġu minnhom. B'hekk, dawn jistgħu jegħrqu. L-iżjed anfibji bikrin evolvew fil-perjodu Devonjan minn sarkoteriġjani tetrapodomorfi (ħut b'lobi bħala pinen, artikolati qishom riġlejn) li evolvew pulmuni primittivi, li kienu ta' għajnuna biex jadattaw għall-art niexfa. Dawn iddiversifikaw u saru dominanti ekoloġikament matul il-perjodu Karboniferu u l-perjodu Permjan, iżda iktar 'il quddiem ġew spustati f'ambjenti terrestri mir-rettili u mis-sinapsidi bażali bikrin (il-predeċessuri tal-mammiferi).<ref>Atkins, Jade B.; Reisz, Robert R.; Maddin, Hillary C. (22 March 2019). "Braincase simplification and the origin of lissamphibians". ''PLOS ONE''. '''14''' (3) e0213694. Bibcode:2019PLoSO..1413694A. doi:10.1371/journal.pone.0213694. ISSN 1932-6203. PMC 6430379. <nowiki>PMID 30901341</nowiki>.</ref> L-oriġini tal-lissanfibji moderni, li tfaċċaw għall-ewwel darba matul il-perjodu Triassiku Bikri, madwar 250 miljun sena ilu, ilha tiġi kkontestata. L-iżjed ipoteżi popolari hi li x'aktarx oriġinaw mit-temnospondili, l-iżjed grupp diversifikat ta' anfibji [[Preistorja|preistoriċi]], matul il-perjodu Permjan. Skont ipoteżi oħra oriġinaw mil-lepospondili. Ir-raba' grupp ta' lissanfibji, l-''Albanerpetontidae'', saru estinti madwar 2 miljun sena ilu.<ref>Marjanović, David; Laurin, Michel (2019). "Phylogeny of Paleozoic limbed vertebrates reassessed through revision and expansion of the largest published relevant data matrix". ''PeerJ''. '''6''' e5565. Bibcode:2019PeerJ...6e5565M. doi:10.7717/peerj.5565. PMC 6322490. <nowiki>PMID 30631641</nowiki>.</ref> L-għadd ta' speċijiet ta' anfibji magħrufa huwa ta' madwar 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. L-iżgħar anfibju (u vertebrat) fid-dinja huwa żrinġ minn New Guinea (''Paedophryne amauensis'') b'tul ta' 7.7 mm (0.30 pulzieri) biss. L-ikbar anfibju ħaj huwa s-salamandra ġganteska tan-Nofsinhar taċ-[[Ċina]] (''Andrias sligoi'') b'tul ta' 1.8 metru (5 piedi u 11-il pulzier), iżda dan huwa ċkejken meta wieħed iqis it-temnospondili preistoriċi bħall-mastodonsawru li seta' jilħaq tul ta' 6 [[Metru|metri]] (20 pied).<ref>{{Ċita web|url=http://bryangee.weebly.com/2/post/2019/09/back-to-school-temno-superlatives.html|titlu=Back to school: temno superlatives|sit=Bryan Gee, Ph.D.|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-05}}</ref> L-istudju tal-anfibji jissejjaħ batrakoloġija, filwaqt li l-istudju kemm tar-rettili kif ukoll tal-anfibji f'daqqa jissejjaħ erpetoloġija. == Klassifikazzjoni == Il-[[kelma]] "anfibju" ġejja mit-terminu bil-Grieg Antik ἀμφίβιος (''amphíbios''), li jfisser "żewġ tipi ta' ħajja", fejn ἀμφί tfisser "ta' żewġ tipi" u βίος tfisser "ħajja". Inizjalment it-terminu ntuża bħala aġġettiv ġenerali għall-annimali li setgħu jgħixu fuq l-art u fl-ilma, inkluż il-foki u l-lontri. Tradizzjonalment, il-klassi tal-''Amphibia'' tinkludi t-tetrapodi vertebrati kollha li mhumiex amnijoti. L-''Amphibia'' bl-iżjed mod wiesa' (''sensu lato'') kienet maqsuma fi tliet sottoklassijiet, tnejn minnhom estinti: * is-sottoklassi tal-''Lepospondyli''† (grupp tal-perjodu Paleożojku Aħħari potenzjalment polifiletiku ta' speċijiet żgħar, x'aktarx relatati iktar mill-qrib mal-amnijoti milli mal-''Lissamphibia''); * is-sottoklassi tat-''Temnospondyli''† (grupp diversifikat tal-perjodu Paleożojku Aħħari u tal-perjodu Mesożojku Bikri, li wħud minnhom kienu predaturi kbar); * is-sottoklassi tal-''Lissamphibia'' (l-anfibji moderni kollha, inkluż iż-żrinġijiet, ir-rospi, is-salamandri, il-gremxul tal-ilma u ċ-ċeċiljani); ** ''Salientia'' (żrinġijiet, rospi u qrabat): mill-perjodu Triassiku Bikri sal-preżent — 7,360 speċi attwali f'53 familja. Is-saljenzjani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Anura''. ** ''Caudata'' (salamandri, gremxul tal-ilma u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 764 speċi attwali f'disa' familji. Il-kawdatani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Urodela''. ** ''Gymnophiona'' (ċeċiljani u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 215-il speċi attwali f'10 familj. Xi kultant jintuża l-isem ''Apoda'' għaċ-ċeċiljani. ** ''Allocaudata''† (albanerpetontidi): mill-perjodu Ġurassiku Nofsani sal-perjodu Plejstoċen Bikri. The actual number of species in each group depends on the taxonomic classification followed. The two most common systems are the classification adopted by the website AmphibiaWeb, University of California, Berkeley, and the classification by herpetologist Darrel Frost and the American Museum of Natural History, available as the online reference database "Amphibian Species of the World". The numbers of species cited above follows Frost and the total number of known (living) amphibian species as of 31 March 2019, is exactly 8,000, of which nearly 90% are frogs. With the phylogenetic classification, the taxon Labyrinthodontia has been discarded as it is a polyparaphyletic group without unique defining features apart from shared primitive characteristics. Classification varies according to the preferred phylogeny of the author and whether they use a stem-based or a node-based classification. Traditionally, amphibians as a class are defined as all tetrapods with a larval stage, while the group that includes the common ancestors of all living amphibians (frogs, salamanders and caecilians) and all their descendants is called Lissamphibia. The phylogeny of Paleozoic amphibians is uncertain, and Lissamphibia may possibly fall within extinct groups, like the Temnospondyli (traditionally placed in the subclass Labyrinthodontia) or the Lepospondyli, and in some analyses even in the amniotes. This means that advocates of phylogenetic nomenclature have removed a large number of basal Devonian and Carboniferous amphibian-type tetrapod groups that were formerly placed in Amphibia in Linnaean taxonomy, and included them elsewhere under cladistic taxonomy. If the common ancestor of amphibians and amniotes is included in Amphibia, it becomes a paraphyletic group. All modern amphibians are included in the subclass Lissamphibia, which is usually considered a clade, a group of species that have evolved from a common ancestor. The three modern orders are Anura (the frogs), Caudata (or Urodela, the salamanders), and Gymnophiona (or Apoda, the caecilians). It has been suggested that salamanders arose separately from a temnospondyl-like ancestor, and even that caecilians are the sister group of the advanced reptiliomorph amphibians, and thus of amniotes. Although the fossils of several older proto-frogs with primitive characteristics are known, the oldest "true frog", with hopping adaptations is ''Prosalirus bitis'', from the Early Jurassic Kayenta Formation of Arizona. It is anatomically very similar to modern frogs. The oldest known caecilians are ''Funcusvermis gilmorei'' (from the Late Triassic) and ''Eocaecilia micropodia'' (from the Early Jurassic), both from Arizona. The earliest salamander is ''Beiyanerpeton jianpingensis'' from the Late Jurassic of northeastern China. Authorities disagree as to whether Salientia is a superorder that includes the order Anura, or whether Anura is a sub-order of the order Salientia. The Lissamphibia are traditionally divided into three orders, but an extinct salamander-like family, the Albanerpetontidae, is now considered part of Lissamphibia alongside the superorder Salientia. Furthermore, Salientia includes all three recent orders plus the Triassic proto-frog, ''Triadobatrachus''. == Storja evoluzzjonarja == The first major groups of amphibians developed in the Devonian period, around 370 million years ago, from lobe-finned fish which were similar to the modern coelacanth and lungfish. These ancient lobe-finned fish had evolved multi-jointed leg-like fins with digits that enabled them to crawl along the sea bottom. Some fish had developed primitive lungs that help them breathe air when the stagnant pools of the Devonian swamps were low in oxygen. They could also use their strong fins to hoist themselves out of the water and onto dry land if circumstances so required. Eventually, their bony fins would evolve into limbs and they would become the ancestors to all tetrapods, including modern amphibians, reptiles, birds, and mammals. Despite being able to crawl on land, many of these prehistoric tetrapodomorph fish still spent most of their time in the water. They had started to develop lungs, but still breathed predominantly with gills. Many examples of species showing transitional features have been discovered. ''Ichthyostega'' was one of the first primitive amphibians, with nostrils and more efficient lungs. It had four sturdy limbs, a neck, a tail with fins and a skull very similar to that of the lobe-finned fish, ''Eusthenopteron''. Amphibians evolved adaptations that allowed them to stay out of the water for longer periods. Their lungs improved and their skeletons became heavier and stronger, better able to support the weight of their bodies on land. They developed "hands" and "feet" with five or more digits; the skin became more capable of retaining body fluids and resisting desiccation. The fish's hyomandibula bone in the hyoid region behind the gills diminished in size and became the stapes of the amphibian ear, an adaptation necessary for hearing on dry land. An affinity between the amphibians and the teleost fish is the multi-folded structure of the teeth and the paired supra-occipital bones at the back of the head, neither of these features being found elsewhere in the animal kingdom. At the end of the Devonian period (360 million years ago), the seas, rivers and lakes were teeming with life while the land was the realm of early plants and devoid of vertebrates, though some, such as ''Ichthyostega'', may have sometimes hauled themselves out of the water. It is thought they may have propelled themselves with their forelimbs, dragging their hindquarters in a similar manner to that used by the elephant seal. In the early Carboniferous (360 to 323 million years ago), the climate was relatively wet and warm. Extensive swamps developed with mosses, ferns, horsetails and calamites. Air-breathing arthropods evolved and invaded the land where they provided food for the carnivorous amphibians that began to adapt to the terrestrial environment. There were no other tetrapods on the land and the amphibians were at the top of the food chain, with some occupying ecological positions currently held by crocodiles. Though equipped with limbs and the ability to breathe air, most still had a long tapering body and strong tail. Others were the top land predators, sometimes reaching several metres in length, preying on the large insects of the period and the many types of fish in the water. They still needed to return to water to lay their shell-less eggs, and even most modern amphibians have a fully aquatic larval stage with gills like their fish ancestors. It was the development of the amniotic egg, which prevents the developing embryo from drying out, that enabled the reptiles to reproduce on land and which led to their dominance in the period that followed. After the Carboniferous rainforest collapse amphibian dominance gave way to reptiles, and amphibians were further devastated by the Permian–Triassic extinction event. During the Triassic Period (252 to 201 million years ago), the reptiles continued to out-compete the amphibians, leading to a reduction in both the amphibians' size and their importance in the biosphere. According to the fossil record, Lissamphibia, which includes all modern amphibians and is the only surviving lineage, may have branched off from the extinct groups Temnospondyli and Lepospondyli at some period between the Late Carboniferous and the Early Triassic. The relative scarcity of fossil evidence precludes precise dating, but the most recent molecular study, based on multilocus sequence typing, suggests a Late Carboniferous/Early Permian origin for extant amphibians. The origins and evolutionary relationships between the three main groups of amphibians is a matter of debate. A 2005 molecular phylogeny, based on rDNA analysis, suggests that salamanders and caecilians are more closely related to each other than they are to frogs. It also appears that the divergence of the three groups took place in the Paleozoic or early Mesozoic (around 250 million years ago), before the breakup of the supercontinent Pangaea and soon after their divergence from the lobe-finned fish. The briefness of this period, and the swiftness with which radiation took place, would help account for the relative scarcity of primitive amphibian fossils. There are large gaps in the fossil record, the discovery of the dissorophoid temnospondyl ''Gerobatrachus'' from the Early Permian in Texas in 2008 provided a missing link with many of the characteristics of modern frogs. Molecular analysis suggests that the frog–salamander divergence took place considerably earlier than the palaeontological evidence indicates. One study suggested that the last common ancestor of all modern amphibians lived about 315 million years ago, and that stereospondyl temnospondyls are the closest relatives to the caecilians. However, most studies support a single monophyletic origin of all modern amphibians within the dissorophoid temnospondyls. As they evolved from lunged fish, amphibians had to make certain adaptations for living on land, including the need to develop new means of locomotion. In the water, the sideways thrusts of their tails had propelled them forward, but on land, quite different mechanisms were required. Their vertebral columns, limbs, limb girdles and musculature needed to be strong enough to raise them off the ground for locomotion and feeding. Terrestrial adults discarded their lateral line systems and adapted their sensory systems to receive stimuli via the medium of the air. They needed to develop new methods to regulate their body heat to cope with fluctuations in ambient temperature. They developed behaviours suitable for reproduction in a terrestrial environment. Their skins were exposed to harmful ultraviolet rays that had previously been absorbed by the water. The skin changed to become more protective and prevent excessive water loss. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni Xjentifika]] 8cuycmox085wuu9gxc9t5l4sdx7uxjv 329778 329776 2026-05-05T16:48:39Z Trigcly 17859 /* Klassifikazzjoni */ 329778 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Notophthalmus viridescensPCCA20040816-3983A.jpg|daqsminuri|Gremxula tal-ilma tal-Lvant.]] L-'''anfibji''', ġieli spelluta bil-varjant '''amfibji''', huma [[Annimal|annimali]] vertebrati ektotermiċi, anamnijotiċi u b'erba' riġlejn li jikkostitwixxu l-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] ''Amphibia''. Fl-iżjed sens wiesa' tiegħu, dan huwa grupp parafiletiku li jinkludi t-tetrapodi kollha, iżda li jeskludi l-amnijoti (tetrapodi b'membrana amnijotika, bħar-[[Rettilu|rettili]] moderni, l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]]). L-anbija kollha eżistenti (ħajjin) jagħmlu parti mis-sottoklassi monofiletika ''Lissamphibia'', bi tliet [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]] ħajjin: ''Anura'' (iż-żrinġijiet u r-rospi), ''Urodela'' (is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (ċeċiljani). L-anfibji evolvew biex fil-biċċa l-kbira huma semiakkwatiċi, u adattaw biex jgħixu varjetà wiesgħa ta' ħabitats. Il-biċċa l-kbira tal-[[Speċi|ispeċijiet]] jgħixu fl-ilma ħelu, fl-artijiet mistagħdra jew fl-ekosistemi terrestri (bħall-boskijiet riparji, kif ukoll ħabitats fossorjali u saħansitra arboreali). Iċ-ċiklu tal-ħajja tagħhom tipikament jibda bħala larvi akkwatiċi bil-garġi, magħrufa bħala mrieżep, iżda xi speċijiet żviluppaw adattamenti fl-imġiba biex jagħmlu tajjeb għal din il-ħtieġa. Il-frieħ tal-anfibji ġeneralment jgħaddu minn metamorfosi minn larvi akkwatiċi bil-garġi għal adulti li jieħdu n-nifs bil-[[Pulmun|pulmuni]]. L-anfibji jużaw il-ġilda tagħhom bħala interfaċċa respiratorja sekondarja, u xi salamandri u żrinġijiet terrestri żgħar saħansitra ma għandhomx pulmuni u jiddependu għalkollox fuq il-ġilda tagħhom. Superfiċjalment huma simili għar-rettili bħall-gremxul, iżda għad-differenza tar-rettili u ta' amnijoti oħra, jeħtieġu l-aċċess għall-korpi tal-ilma biex jitnisslu. Minħabba l-ħtiġijiet riproduttivi kumplessi u l-ġilda permeabbli tagħhom, l-anfibji spiss huma indikaturi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] għall-kundizzjonijiet tal-ħabitats; fid-deċennji reċenti kien hemm deklin qawwi fil-popolazzjonijiet tal-anfibji għal bosta speċijiet madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Kuntrarjament għal ħsieb żbaljat komuni, l-anfibji adulti ġeneralment ma jistgħux jieħdu n-nifs taħt l-ilma. L-isptarijiet tal-organiżmi selvaġġi jirrapportaw li żball frekwenti li jagħmlu n-nies li jġibu ż-żrinġijiet u r-rospi għat-trattamenti hu li jpoġġuhom f'akkwarji mimlijin bl-ilma mingħajr ma jipprovdulhom mezz kif joħorġu minnhom. B'hekk, dawn jistgħu jegħrqu. L-iżjed anfibji bikrin evolvew fil-perjodu Devonjan minn sarkoteriġjani tetrapodomorfi (ħut b'lobi bħala pinen, artikolati qishom riġlejn) li evolvew pulmuni primittivi, li kienu ta' għajnuna biex jadattaw għall-art niexfa. Dawn iddiversifikaw u saru dominanti ekoloġikament matul il-perjodu Karboniferu u l-perjodu Permjan, iżda iktar 'il quddiem ġew spustati f'ambjenti terrestri mir-rettili u mis-sinapsidi bażali bikrin (il-predeċessuri tal-mammiferi).<ref>Atkins, Jade B.; Reisz, Robert R.; Maddin, Hillary C. (22 March 2019). "Braincase simplification and the origin of lissamphibians". ''PLOS ONE''. '''14''' (3) e0213694. Bibcode:2019PLoSO..1413694A. doi:10.1371/journal.pone.0213694. ISSN 1932-6203. PMC 6430379. <nowiki>PMID 30901341</nowiki>.</ref> L-oriġini tal-lissanfibji moderni, li tfaċċaw għall-ewwel darba matul il-perjodu Triassiku Bikri, madwar 250 miljun sena ilu, ilha tiġi kkontestata. L-iżjed ipoteżi popolari hi li x'aktarx oriġinaw mit-temnospondili, l-iżjed grupp diversifikat ta' anfibji [[Preistorja|preistoriċi]], matul il-perjodu Permjan. Skont ipoteżi oħra oriġinaw mil-lepospondili. Ir-raba' grupp ta' lissanfibji, l-''Albanerpetontidae'', saru estinti madwar 2 miljun sena ilu.<ref>Marjanović, David; Laurin, Michel (2019). "Phylogeny of Paleozoic limbed vertebrates reassessed through revision and expansion of the largest published relevant data matrix". ''PeerJ''. '''6''' e5565. Bibcode:2019PeerJ...6e5565M. doi:10.7717/peerj.5565. PMC 6322490. <nowiki>PMID 30631641</nowiki>.</ref> L-għadd ta' speċijiet ta' anfibji magħrufa huwa ta' madwar 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. L-iżgħar anfibju (u vertebrat) fid-dinja huwa żrinġ minn New Guinea (''Paedophryne amauensis'') b'tul ta' 7.7 mm (0.30 pulzieri) biss. L-ikbar anfibju ħaj huwa s-salamandra ġganteska tan-Nofsinhar taċ-[[Ċina]] (''Andrias sligoi'') b'tul ta' 1.8 metru (5 piedi u 11-il pulzier), iżda dan huwa ċkejken meta wieħed iqis it-temnospondili preistoriċi bħall-mastodonsawru li seta' jilħaq tul ta' 6 [[Metru|metri]] (20 pied).<ref>{{Ċita web|url=http://bryangee.weebly.com/2/post/2019/09/back-to-school-temno-superlatives.html|titlu=Back to school: temno superlatives|sit=Bryan Gee, Ph.D.|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-05}}</ref> L-istudju tal-anfibji jissejjaħ batrakoloġija, filwaqt li l-istudju kemm tar-rettili kif ukoll tal-anfibji f'daqqa jissejjaħ erpetoloġija. == Klassifikazzjoni == Il-[[kelma]] "anfibju" ġejja mit-terminu bil-Grieg Antik ἀμφίβιος (''amphíbios''), li jfisser "żewġ tipi ta' ħajja", fejn ἀμφί tfisser "ta' żewġ tipi" u βίος tfisser "ħajja". Inizjalment it-terminu ntuża bħala aġġettiv ġenerali għall-annimali li setgħu jgħixu fuq l-art u fl-ilma, inkluż il-foki u l-lontri. Tradizzjonalment, il-klassi tal-''Amphibia'' tinkludi t-tetrapodi vertebrati kollha li mhumiex amnijoti. L-''Amphibia'' bl-iżjed mod wiesa' (''sensu lato'') kienet maqsuma fi tliet sottoklassijiet, tnejn minnhom estinti: * is-sottoklassi tal-''Lepospondyli''† (grupp tal-perjodu Paleożojku Aħħari potenzjalment polifiletiku ta' speċijiet żgħar, x'aktarx relatati iktar mill-qrib mal-amnijoti milli mal-''Lissamphibia''); * is-sottoklassi tat-''Temnospondyli''† (grupp diversifikat tal-perjodu Paleożojku Aħħari u tal-perjodu Mesożojku Bikri, li wħud minnhom kienu predaturi kbar); * is-sottoklassi tal-''Lissamphibia'' (l-anfibji moderni kollha, inkluż iż-żrinġijiet, ir-rospi, is-salamandri, il-gremxul tal-ilma u ċ-ċeċiljani); ** ''Salientia'' (żrinġijiet, rospi u qrabat): mill-perjodu Triassiku Bikri sal-preżent — 7,360 speċi attwali f'53 familja. Is-saljenzjani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Anura''. ** ''Caudata'' (salamandri, gremxul tal-ilma u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 764 speċi attwali f'disa' familji. Il-kawdatani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Urodela''. ** ''Gymnophiona'' (ċeċiljani u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 215-il speċi attwali f'10 familj. Xi kultant jintuża l-isem ''Apoda'' għaċ-ċeċiljani. ** ''Allocaudata''† (albanerpetontidi): mill-perjodu Ġurassiku Nofsani sal-perjodu Plejstoċen Bikri. L-għadd reali ta' speċijiet f'kull grupp jiddependi fuq il-klassifikazzjoni tassonomika segwita. L-iżjed żewġ sistemi komuni huma l-klassifikazzjoni adottata mis-sit web ''AmphibiaWeb'', tal-Università ta' California, Berkeley, u l-klassifikazzjoni tal-erpetologu [[Darrel Frost]] u l-[[Mużew]] [[Stati Uniti|Amerikan]] tal-Istorja Naturali, disponibbli bħala bażi tad-data ta' referenza online msejħa "Speċijiet Anfibji tad-Dinja". L-għadd ta' speċijiet kkwotati hawn fuq isegwi l-klassifikazzjoni ta' Frost u l-għadd totali ta' speċijiet ta' anfibji (ħajjin) magħrufa sal-31 ta' Marzu 2019, huwa eżattament ta' 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. Bil-klassifikazzjoni filoġenetika, it-[[takson]] ''Labyrinthodontia'' ġie skartat peress li huwa grupp poliparafiletiku mingħajr karatteristiċi uniċi ta' definizzjoni apparti l-karatteristiċi primittivi kondiviżi. Il-klassifikazzjoni tvarja skont il-filoġenija ppreferuta tal-awtur u jekk tintużax klassifikazzjoni abbażi tan-nodi jew klassifikazzjoni abbażi taz-zkuk. Tradizzjonalment, bħala klassi l-anfibji huma definiti kollha bħala tetrapodi bi stadju bħala larva, filwaqt li l-grupp li jinkludi l-antenati komuni tal-anfibji ħajjin kollha (żrinġijiet, salamandri u ċeċiljani) u d-dixxendenti kollha tagħhom jissejjaħ ''Lissamphibia''. Il-filoġenija tal-anfibji Paleożojċi mhix ċerta, u l-lissanfibji jaf jinzertaw fi ħdan gruppi estinti, bħat-temnospondili (li tradizzjonalment jitpoġġew fis-sottoklassi ''Labyrinthodontia'') jew il-lepospondili, u xi analiżijiet saħansitra fl-amnijoti. Dan ifisser li dawk li huma favur in-nomeklatura filoġenetika neħħew għadd kbir ta' gruppi ta' tetrapodi anfibji bażali Devonjani u Karboniferi li preċedentement kienu tpoġġew fl-''Amphibia'' skont it-tassonomija ta' [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], u ġew inklużi xi mkien ieħor skont it-tassonomija kladistika. Jekk l-antenat komuni tal-anfibji u tal-amnijoti jiġi inkluż fl-''Amphibia'', isir grupp parafiletiku. L-anfibji moderni kollha huma inklużi fis-sottoklassi ''Lissamphibia'', li normalment titqies bħala grupp ta' speċijiet li evolvew minn antenat komuni. It-tliet ordnijiet moderni huma l-''Anura'' (iż-żrinġijiet), il-''Caudata'' (jew l-''Urodela''; is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (jew l-''Apoda''; iċ-ċeċiljani). Ġie ssuġġerit li s-salamandri tfaċċaw separatament minn antenat qisu temnospondil, u saħansitra li ċ-ċeċiljani huma grupp relatat tal-anfibji rettilomorfi avvanzati, u b'hekk tal-amnijoti. Għalkemm il-fossili ta' diversi protożrinġijiet iktar antiki b'karatteristiċi primittivi huma magħrufa, l-eqdem fosthom iż-"żrinġ reali", b'adattamenti bħall-qbiż, huwa l-''Prosalirus bitis'', mill-Formazzjoni ta' Kayenta ta' Arizona tal-perjodu Ġurassiku Bikri. [[Anatomija|Anatomikament]] huwa simili ħafna għaż-żrinġijiet moderni. L-eqdem ċeċiljani magħrufa huma l-''Funcusvermis gilmorei'' (mill-perjodu Triassiku Aħħari) u l-''Eocaecilia micropodia'' (mill-perjodu Ġurassiku Bikri), it-tnejn minn Arizona. L-iżjed salamandra bikrija hija l-''Beiyanerpeton jianpingensis'' tal-Grigal taċ-Ċina mill-perjodu Ġurassiku Aħħari. L-awtoritajiet ma jaqblux dwar jekk is-''Salientia'' hijiex superordni li tinkludi l-ordni tal-''Anura'', jew jekk l-''Anura'' hijiex sottoordni tal-ordni tas-''Salientia''. Tradizzjonalment, il-''Lissamphibia'' jinqasmu fi tliet ordnijiet, iżda familja estinta simili għas-salamandri, l-''Albanerpetontidae'', issa titqies bħala parti mil-''Lissamphibia'' flimkien mas-superordni tas-''Salientia''. Barra minn hekk, is-''Salientia'' jinkludu t-tliet ordnijiet reċenti kollha flimkien mal-protożrinġ Triassiku, it-''Triadobatrachus''. == [[Storja]] [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarja]] == The first major groups of amphibians developed in the Devonian period, around 370 million years ago, from lobe-finned fish which were similar to the modern coelacanth and lungfish. These ancient lobe-finned fish had evolved multi-jointed leg-like fins with digits that enabled them to crawl along the sea bottom. Some fish had developed primitive lungs that help them breathe air when the stagnant pools of the Devonian swamps were low in oxygen. They could also use their strong fins to hoist themselves out of the water and onto dry land if circumstances so required. Eventually, their bony fins would evolve into limbs and they would become the ancestors to all tetrapods, including modern amphibians, reptiles, birds, and mammals. Despite being able to crawl on land, many of these prehistoric tetrapodomorph fish still spent most of their time in the water. They had started to develop lungs, but still breathed predominantly with gills. Many examples of species showing transitional features have been discovered. ''Ichthyostega'' was one of the first primitive amphibians, with nostrils and more efficient lungs. It had four sturdy limbs, a neck, a tail with fins and a skull very similar to that of the lobe-finned fish, ''Eusthenopteron''. Amphibians evolved adaptations that allowed them to stay out of the water for longer periods. Their lungs improved and their skeletons became heavier and stronger, better able to support the weight of their bodies on land. They developed "hands" and "feet" with five or more digits; the skin became more capable of retaining body fluids and resisting desiccation. The fish's hyomandibula bone in the hyoid region behind the gills diminished in size and became the stapes of the amphibian ear, an adaptation necessary for hearing on dry land. An affinity between the amphibians and the teleost fish is the multi-folded structure of the teeth and the paired supra-occipital bones at the back of the head, neither of these features being found elsewhere in the animal kingdom. At the end of the Devonian period (360 million years ago), the seas, rivers and lakes were teeming with life while the land was the realm of early plants and devoid of vertebrates, though some, such as ''Ichthyostega'', may have sometimes hauled themselves out of the water. It is thought they may have propelled themselves with their forelimbs, dragging their hindquarters in a similar manner to that used by the elephant seal. In the early Carboniferous (360 to 323 million years ago), the climate was relatively wet and warm. Extensive swamps developed with mosses, ferns, horsetails and calamites. Air-breathing arthropods evolved and invaded the land where they provided food for the carnivorous amphibians that began to adapt to the terrestrial environment. There were no other tetrapods on the land and the amphibians were at the top of the food chain, with some occupying ecological positions currently held by crocodiles. Though equipped with limbs and the ability to breathe air, most still had a long tapering body and strong tail. Others were the top land predators, sometimes reaching several metres in length, preying on the large insects of the period and the many types of fish in the water. They still needed to return to water to lay their shell-less eggs, and even most modern amphibians have a fully aquatic larval stage with gills like their fish ancestors. It was the development of the amniotic egg, which prevents the developing embryo from drying out, that enabled the reptiles to reproduce on land and which led to their dominance in the period that followed. After the Carboniferous rainforest collapse amphibian dominance gave way to reptiles, and amphibians were further devastated by the Permian–Triassic extinction event. During the Triassic Period (252 to 201 million years ago), the reptiles continued to out-compete the amphibians, leading to a reduction in both the amphibians' size and their importance in the biosphere. According to the fossil record, Lissamphibia, which includes all modern amphibians and is the only surviving lineage, may have branched off from the extinct groups Temnospondyli and Lepospondyli at some period between the Late Carboniferous and the Early Triassic. The relative scarcity of fossil evidence precludes precise dating, but the most recent molecular study, based on multilocus sequence typing, suggests a Late Carboniferous/Early Permian origin for extant amphibians. The origins and evolutionary relationships between the three main groups of amphibians is a matter of debate. A 2005 molecular phylogeny, based on rDNA analysis, suggests that salamanders and caecilians are more closely related to each other than they are to frogs. It also appears that the divergence of the three groups took place in the Paleozoic or early Mesozoic (around 250 million years ago), before the breakup of the supercontinent Pangaea and soon after their divergence from the lobe-finned fish. The briefness of this period, and the swiftness with which radiation took place, would help account for the relative scarcity of primitive amphibian fossils. There are large gaps in the fossil record, the discovery of the dissorophoid temnospondyl ''Gerobatrachus'' from the Early Permian in Texas in 2008 provided a missing link with many of the characteristics of modern frogs. Molecular analysis suggests that the frog–salamander divergence took place considerably earlier than the palaeontological evidence indicates. One study suggested that the last common ancestor of all modern amphibians lived about 315 million years ago, and that stereospondyl temnospondyls are the closest relatives to the caecilians. However, most studies support a single monophyletic origin of all modern amphibians within the dissorophoid temnospondyls. As they evolved from lunged fish, amphibians had to make certain adaptations for living on land, including the need to develop new means of locomotion. In the water, the sideways thrusts of their tails had propelled them forward, but on land, quite different mechanisms were required. Their vertebral columns, limbs, limb girdles and musculature needed to be strong enough to raise them off the ground for locomotion and feeding. Terrestrial adults discarded their lateral line systems and adapted their sensory systems to receive stimuli via the medium of the air. They needed to develop new methods to regulate their body heat to cope with fluctuations in ambient temperature. They developed behaviours suitable for reproduction in a terrestrial environment. Their skins were exposed to harmful ultraviolet rays that had previously been absorbed by the water. The skin changed to become more protective and prevent excessive water loss. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni Xjentifika]] l7lzlsoz0pcowntroduvwuvjom4vkcq 329779 329778 2026-05-05T17:28:33Z Trigcly 17859 /* Storja evoluzzjonarja */ 329779 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Notophthalmus viridescensPCCA20040816-3983A.jpg|daqsminuri|Gremxula tal-ilma tal-Lvant.]] L-'''anfibji''', ġieli spelluta bil-varjant '''amfibji''', huma [[Annimal|annimali]] vertebrati ektotermiċi, anamnijotiċi u b'erba' riġlejn li jikkostitwixxu l-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] ''Amphibia''. Fl-iżjed sens wiesa' tiegħu, dan huwa grupp parafiletiku li jinkludi t-tetrapodi kollha, iżda li jeskludi l-amnijoti (tetrapodi b'membrana amnijotika, bħar-[[Rettilu|rettili]] moderni, l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]]). L-anbija kollha eżistenti (ħajjin) jagħmlu parti mis-sottoklassi monofiletika ''Lissamphibia'', bi tliet [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]] ħajjin: ''Anura'' (iż-żrinġijiet u r-rospi), ''Urodela'' (is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (ċeċiljani). L-anfibji evolvew biex fil-biċċa l-kbira huma semiakkwatiċi, u adattaw biex jgħixu varjetà wiesgħa ta' ħabitats. Il-biċċa l-kbira tal-[[Speċi|ispeċijiet]] jgħixu fl-ilma ħelu, fl-artijiet mistagħdra jew fl-ekosistemi terrestri (bħall-boskijiet riparji, kif ukoll ħabitats fossorjali u saħansitra arboreali). Iċ-ċiklu tal-ħajja tagħhom tipikament jibda bħala larvi akkwatiċi bil-garġi, magħrufa bħala mrieżep, iżda xi speċijiet żviluppaw adattamenti fl-imġiba biex jagħmlu tajjeb għal din il-ħtieġa. Il-frieħ tal-anfibji ġeneralment jgħaddu minn metamorfosi minn larvi akkwatiċi bil-garġi għal adulti li jieħdu n-nifs bil-[[Pulmun|pulmuni]]. L-anfibji jużaw il-ġilda tagħhom bħala interfaċċa respiratorja sekondarja, u xi salamandri u żrinġijiet terrestri żgħar saħansitra ma għandhomx pulmuni u jiddependu għalkollox fuq il-ġilda tagħhom. Superfiċjalment huma simili għar-rettili bħall-gremxul, iżda għad-differenza tar-rettili u ta' amnijoti oħra, jeħtieġu l-aċċess għall-korpi tal-ilma biex jitnisslu. Minħabba l-ħtiġijiet riproduttivi kumplessi u l-ġilda permeabbli tagħhom, l-anfibji spiss huma indikaturi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] għall-kundizzjonijiet tal-ħabitats; fid-deċennji reċenti kien hemm deklin qawwi fil-popolazzjonijiet tal-anfibji għal bosta speċijiet madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Kuntrarjament għal ħsieb żbaljat komuni, l-anfibji adulti ġeneralment ma jistgħux jieħdu n-nifs taħt l-ilma. L-isptarijiet tal-organiżmi selvaġġi jirrapportaw li żball frekwenti li jagħmlu n-nies li jġibu ż-żrinġijiet u r-rospi għat-trattamenti hu li jpoġġuhom f'akkwarji mimlijin bl-ilma mingħajr ma jipprovdulhom mezz kif joħorġu minnhom. B'hekk, dawn jistgħu jegħrqu. L-iżjed anfibji bikrin evolvew fil-perjodu Devonjan minn sarkoteriġjani tetrapodomorfi (ħut b'lobi bħala pinen, artikolati qishom riġlejn) li evolvew pulmuni primittivi, li kienu ta' għajnuna biex jadattaw għall-art niexfa. Dawn iddiversifikaw u saru dominanti ekoloġikament matul il-perjodu Karboniferu u l-perjodu Permjan, iżda iktar 'il quddiem ġew spustati f'ambjenti terrestri mir-rettili u mis-sinapsidi bażali bikrin (il-predeċessuri tal-mammiferi).<ref>Atkins, Jade B.; Reisz, Robert R.; Maddin, Hillary C. (22 March 2019). "Braincase simplification and the origin of lissamphibians". ''PLOS ONE''. '''14''' (3) e0213694. Bibcode:2019PLoSO..1413694A. doi:10.1371/journal.pone.0213694. ISSN 1932-6203. PMC 6430379. <nowiki>PMID 30901341</nowiki>.</ref> L-oriġini tal-lissanfibji moderni, li tfaċċaw għall-ewwel darba matul il-perjodu Triassiku Bikri, madwar 250 miljun sena ilu, ilha tiġi kkontestata. L-iżjed ipoteżi popolari hi li x'aktarx oriġinaw mit-temnospondili, l-iżjed grupp diversifikat ta' anfibji [[Preistorja|preistoriċi]], matul il-perjodu Permjan. Skont ipoteżi oħra oriġinaw mil-lepospondili. Ir-raba' grupp ta' lissanfibji, l-''Albanerpetontidae'', saru estinti madwar 2 miljun sena ilu.<ref>Marjanović, David; Laurin, Michel (2019). "Phylogeny of Paleozoic limbed vertebrates reassessed through revision and expansion of the largest published relevant data matrix". ''PeerJ''. '''6''' e5565. Bibcode:2019PeerJ...6e5565M. doi:10.7717/peerj.5565. PMC 6322490. <nowiki>PMID 30631641</nowiki>.</ref> L-għadd ta' speċijiet ta' anfibji magħrufa huwa ta' madwar 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. L-iżgħar anfibju (u vertebrat) fid-dinja huwa żrinġ minn New Guinea (''Paedophryne amauensis'') b'tul ta' 7.7 mm (0.30 pulzieri) biss. L-ikbar anfibju ħaj huwa s-salamandra ġganteska tan-Nofsinhar taċ-[[Ċina]] (''Andrias sligoi'') b'tul ta' 1.8 metru (5 piedi u 11-il pulzier), iżda dan huwa ċkejken meta wieħed iqis it-temnospondili preistoriċi bħall-mastodonsawru li seta' jilħaq tul ta' 6 [[Metru|metri]] (20 pied).<ref>{{Ċita web|url=http://bryangee.weebly.com/2/post/2019/09/back-to-school-temno-superlatives.html|titlu=Back to school: temno superlatives|sit=Bryan Gee, Ph.D.|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-05}}</ref> L-istudju tal-anfibji jissejjaħ batrakoloġija, filwaqt li l-istudju kemm tar-rettili kif ukoll tal-anfibji f'daqqa jissejjaħ erpetoloġija. == Klassifikazzjoni == Il-[[kelma]] "anfibju" ġejja mit-terminu bil-Grieg Antik ἀμφίβιος (''amphíbios''), li jfisser "żewġ tipi ta' ħajja", fejn ἀμφί tfisser "ta' żewġ tipi" u βίος tfisser "ħajja". Inizjalment it-terminu ntuża bħala aġġettiv ġenerali għall-annimali li setgħu jgħixu fuq l-art u fl-ilma, inkluż il-foki u l-lontri. Tradizzjonalment, il-klassi tal-''Amphibia'' tinkludi t-tetrapodi vertebrati kollha li mhumiex amnijoti. L-''Amphibia'' bl-iżjed mod wiesa' (''sensu lato'') kienet maqsuma fi tliet sottoklassijiet, tnejn minnhom estinti: * is-sottoklassi tal-''Lepospondyli''† (grupp tal-perjodu Paleożojku Aħħari potenzjalment polifiletiku ta' speċijiet żgħar, x'aktarx relatati iktar mill-qrib mal-amnijoti milli mal-''Lissamphibia''); * is-sottoklassi tat-''Temnospondyli''† (grupp diversifikat tal-perjodu Paleożojku Aħħari u tal-perjodu Mesożojku Bikri, li wħud minnhom kienu predaturi kbar); * is-sottoklassi tal-''Lissamphibia'' (l-anfibji moderni kollha, inkluż iż-żrinġijiet, ir-rospi, is-salamandri, il-gremxul tal-ilma u ċ-ċeċiljani); ** ''Salientia'' (żrinġijiet, rospi u qrabat): mill-perjodu Triassiku Bikri sal-preżent — 7,360 speċi attwali f'53 familja. Is-saljenzjani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Anura''. ** ''Caudata'' (salamandri, gremxul tal-ilma u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 764 speċi attwali f'disa' familji. Il-kawdatani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Urodela''. ** ''Gymnophiona'' (ċeċiljani u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 215-il speċi attwali f'10 familj. Xi kultant jintuża l-isem ''Apoda'' għaċ-ċeċiljani. ** ''Allocaudata''† (albanerpetontidi): mill-perjodu Ġurassiku Nofsani sal-perjodu Plejstoċen Bikri. L-għadd reali ta' speċijiet f'kull grupp jiddependi fuq il-klassifikazzjoni tassonomika segwita. L-iżjed żewġ sistemi komuni huma l-klassifikazzjoni adottata mis-sit web ''AmphibiaWeb'', tal-Università ta' California, Berkeley, u l-klassifikazzjoni tal-erpetologu [[Darrel Frost]] u l-[[Mużew]] [[Stati Uniti|Amerikan]] tal-Istorja Naturali, disponibbli bħala bażi tad-data ta' referenza online msejħa "Speċijiet Anfibji tad-Dinja". L-għadd ta' speċijiet kkwotati hawn fuq isegwi l-klassifikazzjoni ta' Frost u l-għadd totali ta' speċijiet ta' anfibji (ħajjin) magħrufa sal-31 ta' Marzu 2019, huwa eżattament ta' 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. Bil-klassifikazzjoni filoġenetika, it-[[takson]] ''Labyrinthodontia'' ġie skartat peress li huwa grupp poliparafiletiku mingħajr karatteristiċi uniċi ta' definizzjoni apparti l-karatteristiċi primittivi kondiviżi. Il-klassifikazzjoni tvarja skont il-filoġenija ppreferuta tal-awtur u jekk tintużax klassifikazzjoni abbażi tan-nodi jew klassifikazzjoni abbażi taz-zkuk. Tradizzjonalment, bħala klassi l-anfibji huma definiti kollha bħala tetrapodi bi stadju bħala larva, filwaqt li l-grupp li jinkludi l-antenati komuni tal-anfibji ħajjin kollha (żrinġijiet, salamandri u ċeċiljani) u d-dixxendenti kollha tagħhom jissejjaħ ''Lissamphibia''. Il-filoġenija tal-anfibji Paleożojċi mhix ċerta, u l-lissanfibji jaf jinzertaw fi ħdan gruppi estinti, bħat-temnospondili (li tradizzjonalment jitpoġġew fis-sottoklassi ''Labyrinthodontia'') jew il-lepospondili, u xi analiżijiet saħansitra fl-amnijoti. Dan ifisser li dawk li huma favur in-nomeklatura filoġenetika neħħew għadd kbir ta' gruppi ta' tetrapodi anfibji bażali Devonjani u Karboniferi li preċedentement kienu tpoġġew fl-''Amphibia'' skont it-tassonomija ta' [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], u ġew inklużi xi mkien ieħor skont it-tassonomija kladistika. Jekk l-antenat komuni tal-anfibji u tal-amnijoti jiġi inkluż fl-''Amphibia'', isir grupp parafiletiku. L-anfibji moderni kollha huma inklużi fis-sottoklassi ''Lissamphibia'', li normalment titqies bħala grupp ta' speċijiet li evolvew minn antenat komuni. It-tliet ordnijiet moderni huma l-''Anura'' (iż-żrinġijiet), il-''Caudata'' (jew l-''Urodela''; is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (jew l-''Apoda''; iċ-ċeċiljani). Ġie ssuġġerit li s-salamandri tfaċċaw separatament minn antenat qisu temnospondil, u saħansitra li ċ-ċeċiljani huma grupp relatat tal-anfibji rettilomorfi avvanzati, u b'hekk tal-amnijoti. Għalkemm il-fossili ta' diversi protożrinġijiet iktar antiki b'karatteristiċi primittivi huma magħrufa, l-eqdem fosthom iż-"żrinġ reali", b'adattamenti bħall-qbiż, huwa l-''Prosalirus bitis'', mill-Formazzjoni ta' Kayenta ta' Arizona tal-perjodu Ġurassiku Bikri. [[Anatomija|Anatomikament]] huwa simili ħafna għaż-żrinġijiet moderni. L-eqdem ċeċiljani magħrufa huma l-''Funcusvermis gilmorei'' (mill-perjodu Triassiku Aħħari) u l-''Eocaecilia micropodia'' (mill-perjodu Ġurassiku Bikri), it-tnejn minn Arizona. L-iżjed salamandra bikrija hija l-''Beiyanerpeton jianpingensis'' tal-Grigal taċ-Ċina mill-perjodu Ġurassiku Aħħari. L-awtoritajiet ma jaqblux dwar jekk is-''Salientia'' hijiex superordni li tinkludi l-ordni tal-''Anura'', jew jekk l-''Anura'' hijiex sottoordni tal-ordni tas-''Salientia''. Tradizzjonalment, il-''Lissamphibia'' jinqasmu fi tliet ordnijiet, iżda familja estinta simili għas-salamandri, l-''Albanerpetontidae'', issa titqies bħala parti mil-''Lissamphibia'' flimkien mas-superordni tas-''Salientia''. Barra minn hekk, is-''Salientia'' jinkludu t-tliet ordnijiet reċenti kollha flimkien mal-protożrinġ Triassiku, it-''Triadobatrachus''. == [[Storja]] [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarja]] == L-ewwel gruppi ewlenin ta' anfibji żviluppaw fil-perjodu Devonjan, madwar 370 miljun sena ilu, mill-ħut b'lobi bħala pinen li kien simili għaċ-ċelakanti u l-pixxipulmun moderni. Dan il-ħut tal-qedem b'lobi bħala pinen kien evolva pinen qishom riġlejn b'diversi ġogi u swaba' li permezz tagħhom setgħu jitkaxkru fil-qiegħ tal-baħar. Xi ħut kien żviluppa pulmuni primittivi li jgħinuhom jieħdu l-arja meta l-għadajjar bl-ilma qiegħed tal-artijiet bassasa Devonjani ma tantx kellhom [[ossiġenu]]. Setgħu jużaw ukoll il-pinen b'saħħithom tagħhom biex jolzaw lilhom infushom 'il barra mill-ilma għal fuq l-art niexfa jekk iċ-ċirkostanzi kienu jeħtieġu dan. Eventwalment, il-pinen tal-għadam tagħhom evolvew f'riġlejn u saru l-antenati tat-tetrapodi kollha, inkluż l-anfibji, ir-rettili, l-għasafar u l-mammiferi moderni. Minkejja li kienu kapaċi jitkaxkru fuq l-art, ħafna minn dan il-ħut tetrapodomorfu preistoriku xorta kien iqatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu fl-ilma. Kienu bdew jiżviluppaw il-pulmuni, iżda xorta waħda kienu jieħdu n-nifs bil-garġi. Ġew skoperti bosta eżempji ta' speċijiet b'karatteristiċi tranżizzjonali. L-''Ichthyostega'' kienu wħud mill-ewwel anfibji primittivi, bl-imnieħer u b'pulmuni iktar effiċjenti. Kellhom erba' riġlejn sodi, għonq, denb bil-pinen u kranju simili ħafna għal dak tal-ħut b'lobi bħala pinen, l-''Eusthenopteron''. L-anfibji evolvew adattamenti li permezz tagħhom setgħu jdumu iktar barra mill-ilma. Il-pulmuni tagħhom ittejbu u l-iskeletri tagħhom saru itqal u iktar b'saħħithom, u b'hekk kienu kapaċi jirfdu l-piż ta' ġisimhom fuq l-art. Żviluppaw "idejn" u "saqajn" b'ħames swaba' jew iktar; il-ġilda saret iktar kapaċi żżomm il-fluwidi tal-ġisem u tirreżisti t-tnixxif. L-għadma tal-ijomandibola tal-ħut fin-naħa tal-ijojdi wara l-garġi ċkienet u saret l-i''stapes'' tal-widna tal-anfibji, adattament li kien meħtieġ għas-smigħ fuq l-art niexfa. Affinità bejn l-anfibji u l-ħut teleost hija l-istruttura b'bosta tiwi tas-snien u l-par għadam sovraoċċipitali fuq in-naħa ta' wara tar-ras, li huma karatteristiċi li mhumiex preżenti mkien fost ir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] tal-annimali. At the end of the Devonian period (360 million years ago), the seas, rivers and lakes were teeming with life while the land was the realm of early plants and devoid of vertebrates, though some, such as ''Ichthyostega'', may have sometimes hauled themselves out of the water. It is thought they may have propelled themselves with their forelimbs, dragging their hindquarters in a similar manner to that used by the elephant seal. In the early Carboniferous (360 to 323 million years ago), the climate was relatively wet and warm. Extensive swamps developed with mosses, ferns, horsetails and calamites. Air-breathing arthropods evolved and invaded the land where they provided food for the carnivorous amphibians that began to adapt to the terrestrial environment. There were no other tetrapods on the land and the amphibians were at the top of the food chain, with some occupying ecological positions currently held by crocodiles. Though equipped with limbs and the ability to breathe air, most still had a long tapering body and strong tail. Others were the top land predators, sometimes reaching several metres in length, preying on the large insects of the period and the many types of fish in the water. They still needed to return to water to lay their shell-less eggs, and even most modern amphibians have a fully aquatic larval stage with gills like their fish ancestors. It was the development of the amniotic egg, which prevents the developing embryo from drying out, that enabled the reptiles to reproduce on land and which led to their dominance in the period that followed. After the Carboniferous rainforest collapse amphibian dominance gave way to reptiles, and amphibians were further devastated by the Permian–Triassic extinction event. During the Triassic Period (252 to 201 million years ago), the reptiles continued to out-compete the amphibians, leading to a reduction in both the amphibians' size and their importance in the biosphere. According to the fossil record, Lissamphibia, which includes all modern amphibians and is the only surviving lineage, may have branched off from the extinct groups Temnospondyli and Lepospondyli at some period between the Late Carboniferous and the Early Triassic. The relative scarcity of fossil evidence precludes precise dating, but the most recent molecular study, based on multilocus sequence typing, suggests a Late Carboniferous/Early Permian origin for extant amphibians. The origins and evolutionary relationships between the three main groups of amphibians is a matter of debate. A 2005 molecular phylogeny, based on rDNA analysis, suggests that salamanders and caecilians are more closely related to each other than they are to frogs. It also appears that the divergence of the three groups took place in the Paleozoic or early Mesozoic (around 250 million years ago), before the breakup of the supercontinent Pangaea and soon after their divergence from the lobe-finned fish. The briefness of this period, and the swiftness with which radiation took place, would help account for the relative scarcity of primitive amphibian fossils. There are large gaps in the fossil record, the discovery of the dissorophoid temnospondyl ''Gerobatrachus'' from the Early Permian in Texas in 2008 provided a missing link with many of the characteristics of modern frogs. Molecular analysis suggests that the frog–salamander divergence took place considerably earlier than the palaeontological evidence indicates. One study suggested that the last common ancestor of all modern amphibians lived about 315 million years ago, and that stereospondyl temnospondyls are the closest relatives to the caecilians. However, most studies support a single monophyletic origin of all modern amphibians within the dissorophoid temnospondyls. As they evolved from lunged fish, amphibians had to make certain adaptations for living on land, including the need to develop new means of locomotion. In the water, the sideways thrusts of their tails had propelled them forward, but on land, quite different mechanisms were required. Their vertebral columns, limbs, limb girdles and musculature needed to be strong enough to raise them off the ground for locomotion and feeding. Terrestrial adults discarded their lateral line systems and adapted their sensory systems to receive stimuli via the medium of the air. They needed to develop new methods to regulate their body heat to cope with fluctuations in ambient temperature. They developed behaviours suitable for reproduction in a terrestrial environment. Their skins were exposed to harmful ultraviolet rays that had previously been absorbed by the water. The skin changed to become more protective and prevent excessive water loss. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni Xjentifika]] aq08c5xcdnx4c67tfpywmwda4a0ir00 329782 329779 2026-05-06T11:33:49Z Trigcly 17859 /* Storja evoluzzjonarja */ 329782 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Notophthalmus viridescensPCCA20040816-3983A.jpg|daqsminuri|Gremxula tal-ilma tal-Lvant.]] L-'''anfibji''', ġieli spelluta bil-varjant '''amfibji''', huma [[Annimal|annimali]] vertebrati ektotermiċi, anamnijotiċi u b'erba' riġlejn li jikkostitwixxu l-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] ''Amphibia''. Fl-iżjed sens wiesa' tiegħu, dan huwa grupp parafiletiku li jinkludi t-tetrapodi kollha, iżda li jeskludi l-amnijoti (tetrapodi b'membrana amnijotika, bħar-[[Rettilu|rettili]] moderni, l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]]). L-anbija kollha eżistenti (ħajjin) jagħmlu parti mis-sottoklassi monofiletika ''Lissamphibia'', bi tliet [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]] ħajjin: ''Anura'' (iż-żrinġijiet u r-rospi), ''Urodela'' (is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (ċeċiljani). L-anfibji evolvew biex fil-biċċa l-kbira huma semiakkwatiċi, u adattaw biex jgħixu varjetà wiesgħa ta' ħabitats. Il-biċċa l-kbira tal-[[Speċi|ispeċijiet]] jgħixu fl-ilma ħelu, fl-artijiet mistagħdra jew fl-ekosistemi terrestri (bħall-boskijiet riparji, kif ukoll ħabitats fossorjali u saħansitra arboreali). Iċ-ċiklu tal-ħajja tagħhom tipikament jibda bħala larvi akkwatiċi bil-garġi, magħrufa bħala mrieżep, iżda xi speċijiet żviluppaw adattamenti fl-imġiba biex jagħmlu tajjeb għal din il-ħtieġa. Il-frieħ tal-anfibji ġeneralment jgħaddu minn metamorfosi minn larvi akkwatiċi bil-garġi għal adulti li jieħdu n-nifs bil-[[Pulmun|pulmuni]]. L-anfibji jużaw il-ġilda tagħhom bħala interfaċċa respiratorja sekondarja, u xi salamandri u żrinġijiet terrestri żgħar saħansitra ma għandhomx pulmuni u jiddependu għalkollox fuq il-ġilda tagħhom. Superfiċjalment huma simili għar-rettili bħall-gremxul, iżda għad-differenza tar-rettili u ta' amnijoti oħra, jeħtieġu l-aċċess għall-korpi tal-ilma biex jitnisslu. Minħabba l-ħtiġijiet riproduttivi kumplessi u l-ġilda permeabbli tagħhom, l-anfibji spiss huma indikaturi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] għall-kundizzjonijiet tal-ħabitats; fid-deċennji reċenti kien hemm deklin qawwi fil-popolazzjonijiet tal-anfibji għal bosta speċijiet madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Kuntrarjament għal ħsieb żbaljat komuni, l-anfibji adulti ġeneralment ma jistgħux jieħdu n-nifs taħt l-ilma. L-isptarijiet tal-organiżmi selvaġġi jirrapportaw li żball frekwenti li jagħmlu n-nies li jġibu ż-żrinġijiet u r-rospi għat-trattamenti hu li jpoġġuhom f'akkwarji mimlijin bl-ilma mingħajr ma jipprovdulhom mezz kif joħorġu minnhom. B'hekk, dawn jistgħu jegħrqu. L-iżjed anfibji bikrin evolvew fil-perjodu Devonjan minn sarkoteriġjani tetrapodomorfi (ħut b'lobi bħala pinen, artikolati qishom riġlejn) li evolvew pulmuni primittivi, li kienu ta' għajnuna biex jadattaw għall-art niexfa. Dawn iddiversifikaw u saru dominanti ekoloġikament matul il-perjodu Karboniferu u l-perjodu Permjan, iżda iktar 'il quddiem ġew spustati f'ambjenti terrestri mir-rettili u mis-sinapsidi bażali bikrin (il-predeċessuri tal-mammiferi).<ref>Atkins, Jade B.; Reisz, Robert R.; Maddin, Hillary C. (22 March 2019). "Braincase simplification and the origin of lissamphibians". ''PLOS ONE''. '''14''' (3) e0213694. Bibcode:2019PLoSO..1413694A. doi:10.1371/journal.pone.0213694. ISSN 1932-6203. PMC 6430379. <nowiki>PMID 30901341</nowiki>.</ref> L-oriġini tal-lissanfibji moderni, li tfaċċaw għall-ewwel darba matul il-perjodu Triassiku Bikri, madwar 250 miljun sena ilu, ilha tiġi kkontestata. L-iżjed ipoteżi popolari hi li x'aktarx oriġinaw mit-temnospondili, l-iżjed grupp diversifikat ta' anfibji [[Preistorja|preistoriċi]], matul il-perjodu Permjan. Skont ipoteżi oħra oriġinaw mil-lepospondili. Ir-raba' grupp ta' lissanfibji, l-''Albanerpetontidae'', saru estinti madwar 2 miljun sena ilu.<ref>Marjanović, David; Laurin, Michel (2019). "Phylogeny of Paleozoic limbed vertebrates reassessed through revision and expansion of the largest published relevant data matrix". ''PeerJ''. '''6''' e5565. Bibcode:2019PeerJ...6e5565M. doi:10.7717/peerj.5565. PMC 6322490. <nowiki>PMID 30631641</nowiki>.</ref> L-għadd ta' speċijiet ta' anfibji magħrufa huwa ta' madwar 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. L-iżgħar anfibju (u vertebrat) fid-dinja huwa żrinġ minn New Guinea (''Paedophryne amauensis'') b'tul ta' 7.7 mm (0.30 pulzieri) biss. L-ikbar anfibju ħaj huwa s-salamandra ġganteska tan-Nofsinhar taċ-[[Ċina]] (''Andrias sligoi'') b'tul ta' 1.8 metru (5 piedi u 11-il pulzier), iżda dan huwa ċkejken meta wieħed iqis it-temnospondili preistoriċi bħall-mastodonsawru li seta' jilħaq tul ta' 6 [[Metru|metri]] (20 pied).<ref>{{Ċita web|url=http://bryangee.weebly.com/2/post/2019/09/back-to-school-temno-superlatives.html|titlu=Back to school: temno superlatives|sit=Bryan Gee, Ph.D.|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-05}}</ref> L-istudju tal-anfibji jissejjaħ batrakoloġija, filwaqt li l-istudju kemm tar-rettili kif ukoll tal-anfibji f'daqqa jissejjaħ erpetoloġija. == Klassifikazzjoni == Il-[[kelma]] "anfibju" ġejja mit-terminu bil-Grieg Antik ἀμφίβιος (''amphíbios''), li jfisser "żewġ tipi ta' ħajja", fejn ἀμφί tfisser "ta' żewġ tipi" u βίος tfisser "ħajja". Inizjalment it-terminu ntuża bħala aġġettiv ġenerali għall-annimali li setgħu jgħixu fuq l-art u fl-ilma, inkluż il-foki u l-lontri. Tradizzjonalment, il-klassi tal-''Amphibia'' tinkludi t-tetrapodi vertebrati kollha li mhumiex amnijoti. L-''Amphibia'' bl-iżjed mod wiesa' (''sensu lato'') kienet maqsuma fi tliet sottoklassijiet, tnejn minnhom estinti: * is-sottoklassi tal-''Lepospondyli''† (grupp tal-perjodu Paleożojku Aħħari potenzjalment polifiletiku ta' speċijiet żgħar, x'aktarx relatati iktar mill-qrib mal-amnijoti milli mal-''Lissamphibia''); * is-sottoklassi tat-''Temnospondyli''† (grupp diversifikat tal-perjodu Paleożojku Aħħari u tal-perjodu Mesożojku Bikri, li wħud minnhom kienu predaturi kbar); * is-sottoklassi tal-''Lissamphibia'' (l-anfibji moderni kollha, inkluż iż-żrinġijiet, ir-rospi, is-salamandri, il-gremxul tal-ilma u ċ-ċeċiljani); ** ''Salientia'' (żrinġijiet, rospi u qrabat): mill-perjodu Triassiku Bikri sal-preżent — 7,360 speċi attwali f'53 familja. Is-saljenzjani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Anura''. ** ''Caudata'' (salamandri, gremxul tal-ilma u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 764 speċi attwali f'disa' familji. Il-kawdatani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Urodela''. ** ''Gymnophiona'' (ċeċiljani u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 215-il speċi attwali f'10 familj. Xi kultant jintuża l-isem ''Apoda'' għaċ-ċeċiljani. ** ''Allocaudata''† (albanerpetontidi): mill-perjodu Ġurassiku Nofsani sal-perjodu Plejstoċen Bikri. L-għadd reali ta' speċijiet f'kull grupp jiddependi fuq il-klassifikazzjoni tassonomika segwita. L-iżjed żewġ sistemi komuni huma l-klassifikazzjoni adottata mis-sit web ''AmphibiaWeb'', tal-Università ta' California, Berkeley, u l-klassifikazzjoni tal-erpetologu [[Darrel Frost]] u l-[[Mużew]] [[Stati Uniti|Amerikan]] tal-Istorja Naturali, disponibbli bħala bażi tad-data ta' referenza online msejħa "Speċijiet Anfibji tad-Dinja". L-għadd ta' speċijiet kkwotati hawn fuq isegwi l-klassifikazzjoni ta' Frost u l-għadd totali ta' speċijiet ta' anfibji (ħajjin) magħrufa sal-31 ta' Marzu 2019, huwa eżattament ta' 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. Bil-klassifikazzjoni filoġenetika, it-[[takson]] ''Labyrinthodontia'' ġie skartat peress li huwa grupp poliparafiletiku mingħajr karatteristiċi uniċi ta' definizzjoni apparti l-karatteristiċi primittivi kondiviżi. Il-klassifikazzjoni tvarja skont il-filoġenija ppreferuta tal-awtur u jekk tintużax klassifikazzjoni abbażi tan-nodi jew klassifikazzjoni abbażi taz-zkuk. Tradizzjonalment, bħala klassi l-anfibji huma definiti kollha bħala tetrapodi bi stadju bħala larva, filwaqt li l-grupp li jinkludi l-antenati komuni tal-anfibji ħajjin kollha (żrinġijiet, salamandri u ċeċiljani) u d-dixxendenti kollha tagħhom jissejjaħ ''Lissamphibia''. Il-filoġenija tal-anfibji Paleożojċi mhix ċerta, u l-lissanfibji jaf jinzertaw fi ħdan gruppi estinti, bħat-temnospondili (li tradizzjonalment jitpoġġew fis-sottoklassi ''Labyrinthodontia'') jew il-lepospondili, u xi analiżijiet saħansitra fl-amnijoti. Dan ifisser li dawk li huma favur in-nomeklatura filoġenetika neħħew għadd kbir ta' gruppi ta' tetrapodi anfibji bażali Devonjani u Karboniferi li preċedentement kienu tpoġġew fl-''Amphibia'' skont it-tassonomija ta' [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], u ġew inklużi xi mkien ieħor skont it-tassonomija kladistika. Jekk l-antenat komuni tal-anfibji u tal-amnijoti jiġi inkluż fl-''Amphibia'', isir grupp parafiletiku. L-anfibji moderni kollha huma inklużi fis-sottoklassi ''Lissamphibia'', li normalment titqies bħala grupp ta' speċijiet li evolvew minn antenat komuni. It-tliet ordnijiet moderni huma l-''Anura'' (iż-żrinġijiet), il-''Caudata'' (jew l-''Urodela''; is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (jew l-''Apoda''; iċ-ċeċiljani). Ġie ssuġġerit li s-salamandri tfaċċaw separatament minn antenat qisu temnospondil, u saħansitra li ċ-ċeċiljani huma grupp relatat tal-anfibji rettilomorfi avvanzati, u b'hekk tal-amnijoti. Għalkemm il-fossili ta' diversi protożrinġijiet iktar antiki b'karatteristiċi primittivi huma magħrufa, l-eqdem fosthom iż-"żrinġ reali", b'adattamenti bħall-qbiż, huwa l-''Prosalirus bitis'', mill-Formazzjoni ta' Kayenta ta' Arizona tal-perjodu Ġurassiku Bikri. [[Anatomija|Anatomikament]] huwa simili ħafna għaż-żrinġijiet moderni. L-eqdem ċeċiljani magħrufa huma l-''Funcusvermis gilmorei'' (mill-perjodu Triassiku Aħħari) u l-''Eocaecilia micropodia'' (mill-perjodu Ġurassiku Bikri), it-tnejn minn Arizona. L-iżjed salamandra bikrija hija l-''Beiyanerpeton jianpingensis'' tal-Grigal taċ-Ċina mill-perjodu Ġurassiku Aħħari. L-awtoritajiet ma jaqblux dwar jekk is-''Salientia'' hijiex superordni li tinkludi l-ordni tal-''Anura'', jew jekk l-''Anura'' hijiex sottoordni tal-ordni tas-''Salientia''. Tradizzjonalment, il-''Lissamphibia'' jinqasmu fi tliet ordnijiet, iżda familja estinta simili għas-salamandri, l-''Albanerpetontidae'', issa titqies bħala parti mil-''Lissamphibia'' flimkien mas-superordni tas-''Salientia''. Barra minn hekk, is-''Salientia'' jinkludu t-tliet ordnijiet reċenti kollha flimkien mal-protożrinġ Triassiku, it-''Triadobatrachus''. == [[Storja]] [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarja]] == L-ewwel gruppi ewlenin ta' anfibji żviluppaw fil-perjodu Devonjan, madwar 370 miljun sena ilu, mill-ħut b'lobi bħala pinen li kien simili għaċ-ċelakanti u l-pixxipulmun moderni. Dan il-ħut tal-qedem b'lobi bħala pinen kien evolva pinen qishom riġlejn b'diversi ġogi u swaba' li permezz tagħhom setgħu jitkaxkru fil-qiegħ tal-baħar. Xi ħut kien żviluppa pulmuni primittivi li jgħinuhom jieħdu l-arja meta l-għadajjar bl-ilma qiegħed tal-artijiet bassasa Devonjani ma tantx kellhom [[ossiġenu]]. Setgħu jużaw ukoll il-pinen b'saħħithom tagħhom biex jolzaw lilhom infushom 'il barra mill-ilma għal fuq l-art niexfa jekk iċ-ċirkostanzi kienu jeħtieġu dan. Eventwalment, il-pinen tal-għadam tagħhom evolvew f'riġlejn u saru l-antenati tat-tetrapodi kollha, inkluż l-anfibji, ir-rettili, l-għasafar u l-mammiferi moderni. Minkejja li kienu kapaċi jitkaxkru fuq l-art, ħafna minn dan il-ħut tetrapodomorfu preistoriku xorta kien iqatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu fl-ilma. Kienu bdew jiżviluppaw il-pulmuni, iżda xorta waħda kienu jieħdu n-nifs bil-garġi. Ġew skoperti bosta eżempji ta' speċijiet b'karatteristiċi tranżizzjonali. L-''Ichthyostega'' kienu wħud mill-ewwel anfibji primittivi, bl-imnieħer u b'pulmuni iktar effiċjenti. Kellhom erba' riġlejn sodi, għonq, denb bil-pinen u kranju simili ħafna għal dak tal-ħut b'lobi bħala pinen, l-''Eusthenopteron''. L-anfibji evolvew adattamenti li permezz tagħhom setgħu jdumu iktar barra mill-ilma. Il-pulmuni tagħhom ittejbu u l-iskeletri tagħhom saru itqal u iktar b'saħħithom, u b'hekk kienu kapaċi jirfdu l-piż ta' ġisimhom fuq l-art. Żviluppaw "idejn" u "saqajn" b'ħames swaba' jew iktar; il-ġilda saret iktar kapaċi żżomm il-fluwidi tal-ġisem u tirreżisti t-tnixxif. L-għadma tal-ijomandibola tal-ħut fin-naħa tal-ijojdi wara l-garġi ċkienet u saret l-i''stapes'' tal-widna tal-anfibji, adattament li kien meħtieġ għas-smigħ fuq l-art niexfa. Affinità bejn l-anfibji u l-ħut teleost hija l-istruttura b'bosta tiwi tas-snien u l-par għadam sovraoċċipitali fuq in-naħa ta' wara tar-ras, li huma karatteristiċi li mhumiex preżenti mkien fost ir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] tal-annimali. Fl-aħħar tal-perjodu Devonjan (360 miljun sena ilu), l-ibħra, ix-xmajjar u l-lagi kienu qed joktru bil-ħajja filwaqt li fuq l-art bdew ifeġġu l-[[Pjanta|pjanti]] bikrin mingħajr il-preżenza ta' vertebrati, għalkemm uħud, bħall-''Ichthyostega'', jaf xi drabi olzaw lilhom infushom 'il barra mill-ilma. Huwa maħsub li x'aktarx kienu jimbuttaw lilhom infushom 'il fuq bir-riġlejn ta' quddiem, u mbagħad kienu jkaxkru l-kumplament ta' ġisimhom b'mod simili għal kif tagħmel il-foka iljunfant. Fil-perjodu Karboniferu Bikri (bejn 360 u 323 miljun sena ilu), il-klima kienet relattivament sħun u bix-xita. L-artijiet bassasa estensivi żviluppaw bil-muski, bil-felċi, bid-denb iż-żiemel u bil-''Calamites''. L-artropodi li bdew jirrespiraw l-arja evolvew u invadew l-art fejn ipprovdew l-ikel għall-anfibji [[Karnivoru|karnivori]] li bdew jadattaw għall-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] terrestri. Ma kien hemm l-ebda tetrapodu ieħor fuq l-art u l-anfibji kienu fil-quċċata tal-katina tal-ikel, u wħud kienu jokkupaw il-pożizzjonijiet ekoloġiċi li attwalment huma okkupati mill-kukkudrilli. Għalkemm kienu mgħammra bir-riġlejn u bil-kapaċità li jieħdu n-nifs, il-biċċa l-kbira xorta waħda kellhom ġisem tawwali u denb b'saħħtu. Oħrajn kienu l-aqwa predaturi tal-art, u xi kultant kienu jilħqu tul ta' diversi metri, u kienu jieklu l-insetti kbar tal-perjodu u l-bosta tipi ta' ħut fl-ilma. Xorta kellhom bżonn jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd bla qoxra tagħhom, u saħansitra l-iżjed anfibji moderni għandhom stadju ta' larva akkwatika għalkollox bil-garġi bħall-antenati tagħhom li kienu ħut. Kien l-iżvilupp tal-bajd amnijotiku, li tipprevjeni l-embrijun li jkun qed jiżviluppa milli jinxef għalkollox, li ppermetta lir-rettili jirriproduċu fuq l-art u li wassal għad-dominanza tagħhom fil-perjodu ta' wara. Wara l-kollass tal-foresti pluvjali fil-perjodu Karboniferu, id-dominanza tal-anfibji għaddiet f'idejn ir-rettili, u l-anfibji qalgħu daqqa ta' ħarta ulterjuri mill-avveniment ta' estinzjoni tal-perjodu Permjan–Triassiku. Matul il-perjodu Triassiku (bejn 252 u 201 miljun sena ilu), ir-rettili baqgħu fid-dominanza meta mqabbel mal-anfibji, u dan wassal għal tnaqqis kemm fid-daqs tal-anfibji kif ukoll fl-importanza tagħhom fil-bijosfera. Skont ir-rekords tal-fossili, il-''Lissamphibia'', li tinkludi l-anfibji moderni kollha u hija l-uniku nisel li għadu eżistenti, jaf kienet fergħa li nqatgħet mill-gruppi estinti tat-temnospondili u tal-lepospondili f'xi żmien bejn il-perjodu Karboniferu Aħħari u l-perjodu Triassiku Bikri. L-iskarsezza relattiva ta' evidenza fossili tipprekludi datazzjoni preċiża, iżda l-iżjed studju molekolari reċenti, ibbażat fuq is-sekwenzjar tat-tipi f'diversi postijiet, jissuġġerixxi oriġini fil-perjodu Karboniferu Aħħari/Permjan Bikri għall-anfibji eżistenti. Ma hemmx qbil dwar l-oriġini u r-relazzjonijiet evoluzzjonarji bejn it-tliet gruppi prinċipali ta' anfibji. Filoġenija molekolari tal-2005, ibbażata fuq analiżi tal-rDNA, tissuġġerixxi li s-salamandri u ċ-ċeċiljani huma relatati iktar mill-qrib ma' xulxin milli huma relatati maż-żrinġijiet. Milli jidher id-diverġenza tat-tliet gruppi seħħet fil-perjodu Paleożojku jew fil-perjodu Mesożojku Bikri (madwar 250 miljun sena ilu), qabel il-firda tas-superkontinent Panġea u ftit wara d-diverġenza tagħhom mill-ħut b'lobi bħala pinen. Il-qosor ta' dan il-perjodu, u l-ħeffa li biha seħħet ir-radjazzjoni, jgħinu biex jispjegaw l-iskarsezza relattiva ta' fossili ta' anfibji primittivi. Hemm diskrepanzi kbar fir-rekords tal-fossili. L-iskoperta tat-temnospondilu dissorofojdi ''Gerobatrachus'' mill-perjodu Permjan Bikri f'Texas fl-2008 pprovdiet il-ħolqa nieqsa b'bosta mill-karatteristiċi taż-żrinġijiet moderni. L-analiżi molekolari tissuġġerixxi li d-diverġenza bejn iż-żrinġijiet u s-salamandri seħħet konsiderevolment qabel mhuwa indikat fl-evidenza paleontoloġika. Studju partikolari ssuġġerixxa li l-aħħar antenat komuni tal-anfibji moderni kollha għex madwar 315-il miljun sena ilu, u li t-temnospondili sterjospondili huma l-eqreb qrabat taċ-ċeċiljani. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-istudji jappoġġaw oriġini monofiletika unika tal-anfibji moderni kollha fi ħdan it-temnospondili dissorofojdi. As they evolved from lunged fish, amphibians had to make certain adaptations for living on land, including the need to develop new means of locomotion. In the water, the sideways thrusts of their tails had propelled them forward, but on land, quite different mechanisms were required. Their vertebral columns, limbs, limb girdles and musculature needed to be strong enough to raise them off the ground for locomotion and feeding. Terrestrial adults discarded their lateral line systems and adapted their sensory systems to receive stimuli via the medium of the air. They needed to develop new methods to regulate their body heat to cope with fluctuations in ambient temperature. They developed behaviours suitable for reproduction in a terrestrial environment. Their skins were exposed to harmful ultraviolet rays that had previously been absorbed by the water. The skin changed to become more protective and prevent excessive water loss. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni Xjentifika]] 2orbk5ym6dl5gztfp8k1jol8h8bdmvn