Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 14024 329791 329710 2026-05-06T20:42:21Z Themeramisin 27761 329791 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Michael Joe Jackson''' (twieled fl-29 ta' Awissu 1958 - miet fil-25 ta' Ġunju 2009), magħruf aħjar bħala '''Michael Jackson''', kien mużiċista u attur u [[kantant]] mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. == Tfulija == Michael Joe Jackson<ref>{{Ċita web|url=https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|titlu=Michael Jackson {{!}} Biography {{!}} AllMusic|data=2015-05-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150507080746/https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|arkivju-data=2015-05-07|url-status=bot: unknown}}</ref> twieled f’Gary, Indiana, li jagħmel parti minn [[Chicago]] fl-Istati Uniti tal-[[Amerika]], f’familja ta’ ħaddiema. Il-ġenituri tiegħu, Joe u Katherine, it-tnejn Afro-Amerikani, iżżewġu fl-1949.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Barnes|isem=Brooks|data=2009-06-26|titlu=A Star Idolized and Haunted, Michael Jackson Dies at 50|url=https://www.nytimes.com/2009/06/26/arts/music/26jackson.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Kellhom familja kbira ta’ disa’ ulied – tlett ibniet u sitt subien: Rebbie, Jackie, Tito, Jermaine, La Toya, Marlon, Michael, Randy u Janet. L-ewwel tmienja twieldu bejn l-1950 u l-1961. Janet ġiet ħames snin wara. Michael trabba bħala Xhud ta’ Ġehovah, setta Kristjana, minn ommu Katherine, mara devota ħafna. Il-kantant kien jibża’ ħafna minn missieru li kien strett wisq u juża ċ-ċinturin fuq uliedu meta jagħmlu xi ħaġa ħażina, xi ħaġa li kienet meqjusa normali f’dawk iż-żminijiet. “Missieri kien jaqbad miegħi, xi ħaġa li kont nobgħod u li minħabba fiha kont nibki kuljum. Kien hemm żminijiet li meta kien jiġi jarani kont inħossni ma niflaħx u nibda nirremetti,” kien stqarr lil [[Oprah Winfrey]] fl-1993. Iżda kien ukoll grazzi għal missieru li Michael u ħutu kisbu l-fama. Fil-ħamsinijiet hu kien idoqq l-R&B ma’ ħuh f’band, ''The Falcons'', li ma damitx wisq. Sakemm twieldet oħthom iż-żgħira, it-tliet subien il-kbar – Jackie, Tito u Jermaine – kienu diġà bdew il-grupp tagħhom. Michael u Marlon daħlu fih iktar tard. Missierhom ra opportunità ta’ karriera mużikali fihom li f’tiegħu ma rnexxietx, u ma’ uliedu kien għalliem aħrax u kien iġegħilhom jippruvaw il-kanzunetta b’intensità kbira. == ''Jackson 5'' == Meta Jackson kellu għaxar snin il-''[[Jackson 5]]'' diġà kienu jdoqqu fuq livell professjonali u jduru l-klabbs. Hu beda jkanta magħhom minn mindu kellu sitt snin. Ta’ tmien snin sar il-kantant ewlieni flimkien ma’ ħuh Jermaine. F’wieħed minnhom rahom il-produttur Bobby Taylor li ħeġġeġ lil Motown biex jagħmel kuntratt magħhom. Berry Gordy, il-fundatur ta’ Motown, kien qal li huma kienu l-aħħar stilel li ħadem magħhom. Gordy iktar tard sar il-kunjatu ta’ Jermaine ukoll. Il-grupp għamel suċċess minnufih b’erba’ kanzunetti li telgħu fl-ewwel post. Permezz tagħhom kisbu ħafna ammiraturi kif ukoll programm fuq it-televixin. Iżda kellhom prezz xi jħallsu għaliex is-suċċess wara sar piż. F’nofs is-sebgħinijiet il-grupp, minbarra Jermaine, imxew għal mal-Epic Records li rrekordjaw magħhom żewġ albums u d-diska ‘Enjoy Yourself’. F’dawk iż-żminijiet Michael diġà kien beda jispikka. Il-produtturi tal-Epic Records, Gamble u Huff, jiftakruh jieħu interess fl-irrekordjar tat-teknoloġija u kif jinstema’. Għalihom li fl-1979 ħareġ għal rasu Off the Wall ma’ Quincy Jones bħala produttur, kienet mossa tajba. == Lejn il-quċċata tal-karriera mużikali == B’‘Off the Wall’ ma’ [[Quincy Jones]] biegħ 20 miljun kopja madwar id-dinja, u permezz tiegħu Jackson rebaħ tliet premji importanti. Minkejja s-suċċess il-kantant ħass li xorta seta’ jagħmel ħoss akbar. Fl-1982 wara li ħareġ id-diska ‘Someone in the Dark’ għall-film ''E.T the Extra-Terrestrial'' li biha kiseb Grammy għall-Aħjar Album għat-Tfal. Fl-istess sena ħareġ ‘Thriller’ u kiseb suċċess ta’ barra minn hawn. Il-kanzunetta damet fl-ewwel post għal 37 ġimgħa u fil-quċċata tas-suċċess, biegħ miljun kopja fil-ġimgħa. Sal-lum id-diska biegħet mal-mitt miljun kopja madwar id-dinja u hija l-aktar waħda li nbiegħet fl-istorja tal-mużika pop. Il-vidjow tagħha, twil erbatax-il minuta, witta t-triq għal vidjows mużikali li ġew warajh inkluż ‘Scream’, li kien ħadem ma’ oħtu Janet fl-1995 li sewa $7 miljun u probabbli hu l-aktar vidjow li sewa flus. Is-suċċess tiegħu tista’ tgħid wassal għall-falliment tiegħu għax l-album ‘History’, li biegħ seba’ miljun kopja, tqies li kien falla. Fl-1983 iddebutta ż-żifna magħrufa tiegħu ‘Moon Walk’ fil-programm televiżiv ‘Motown 25: Yesterday, Today, Forever’. Sena wara rebaħ tmien Grammy’s u beda l-Victory Tour ma’ ħutu. F’dan iż-żmien għamel ħbieb ma’ Paul McCartney. Fl-1987 ħareġ l-ewwel album ‘Bad’ li għamel suċċess kbir iżda b’inqas bejgħ minn ‘Thriller’. Fl-2008 l-album laħaq biegħ it-30 miljun kopja madwar id-dinja. It-tour tal-album dam sentejn u ta 123 kunċert quddiem 4.4 miljun ruħ. It-tfal żvantaġġjati kienu jitħallew jidħlu b’xejn u mill-qligħ kien jagħti ħafna donazzjonijiet lill-isptarijiet u orfanatrofji. Fl-1988 ħareġ l-ewwel awtobijografija tiegħu: ‘Moon Walk’ li ħadet erba’ snin biex titlesta. Il-laqam King of Pop ingħatalu fl-1989 minn ħabibtu l-attriċi Liz Taylor meta kien qed jagħmel ħafna flus mill-bejgħ tal-albums biss. == Kulur tal-ġilda u operazzjonijiet == Jingħad li l-ewwel operazzjoni li għamel kien f’imnieħru meta kellu xi għoxrin sena, wara li kissru waqt li kien qed jiżfen. L-operazzjoni ma kinitx ta’ suċċess, għax baqa’ jbati bi problemi tan-nifs. Għalhekk baqgħu jsirulu l-operazzjonijiet fuq imnieħru. Wara saret anki bidla f’geddumu, fil-forma tax-xagħar t’għajnejh, f’xufftejh u ħalqu u li hu jgħid li kienu riżultat tal-pubertà, telf ta’ piż, dieta stretta, bidla fl-istil tax-xagħar u dwal fuq il-palk. Ħafna jsostnu li l-kantant għamel operazzjoni kożmetika biex jiċċara l-ġilda; għalkemm hu jsostni li l-kulur tal-ġilda nbidel minħabba l-marda vitilgo li qabditu fl-1986, li hi marda kronika li biha l-ġilda tiċċara (depigmentation) u li għamlitu sensittiv għax-[[xemx]]. == Mewtu == Lisa-Marie Presley li għamlet sentejn miżżewġa ma’ Jackson qalet li hu kien jaf li ħajtu se tintemm bħal ta’ missierha [[Elvis Presley]], li wkoll kien miet b’attakk f’qalbu tort ta’ pilloli preskritti, iżda fl-età ta’ 42 sena. “Ridt ‘insalvah’ minn dak li kien inevitabbli li għadu kif ġara. Anki familtu u min kien iħobbu xtaq ‘isalvah’ imma ħadd ma kien jaf kif… “Kellu forza dinamika li ma kienx ta’ min ma jagħtix kasha. Meta kien jużaha fit-tajjeb kienet toħroġ l-aħjar tagħha, iżda meta kien jużaha ħażin ir-riżultat kien ikun ħażin ħafna… “Għejjejt emozzjonalment u spiritwalment nipprova nsalvah minn imġieba distruttiva… Kont mgħaddsa f’din il-kwistjoni imma jien kelli nieħu ħsieb lil uliedi wkoll. Għalhekk kelli nieħu l-aktar deċiżjoni diffiċli: li nitilqu għal xortih anke jekk kont inħobbu u ppruvajt inwaqqfu.” “Jien fortunata li kont ersaqt daqshekk viċin tiegħu u li qattajt dawk is-snin miegħu. Nispera li issa jitneħħa mit-tbatija, pressjoni u l-inkwiet. Ħaqqu jkun ħieles minn kollox u nispera li qiegħed f’post aħjar”.<ref>{{Ċita web|url=https://variety.com/2018/music/news/joe-jackson-dead-dies-89-1202859242/|titlu=Joe Jackson, Jackson Family Patriarch, Dies at 89|kunjom=Morris|isem=Chris|kunjom2=Morris|isem2=Chris|data=2018-06-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Filwaqt li kien qed iħejji għall-kunċert ''This Is It'' fl-2009, Jackson miet nhar il-25 ta’ Ġunju fl-età ta’ ħamsin sena, b’attakk f’qalbu. Jidher li kienu ġew amministrati lilu mediċini qawwija bħall-propofol u l-lorazepam, u hemm min jgħid li nqatel mit-tobba. Iċ-ċerimonja tal-funeral tiegħu ixxandret dirett fuq it-televixin mad-dinja kollha, u b’kollox rawha madwar biljun ruħ. == Diskografija == * ''Got to Be There'' (1972) * ''Ben'' (1972) * ''Music & Me'' (1973) * ''Forever, Michael'' (1975) * ''Off the Wall'' (1979) * ''Thriller'' (1982) * ''Bad'' (1987) * ''Dangerous'' (1991) * ''HIStory: Past, Present and Future, Book I'' (1995) * ''Invincible'' (2001) == Filmografija == * ''The Wiz'' (1978) * ''Captain EO'' (1986) * ''Moonwalker'' (1988) * ''Michael Jackson's Ghosts'' (1997) * ''Men in Black II'' (2002) * ''Miss Cast Away and the Island Girls'' (2004) * ''Michael Jackson's This Is It'' (2009) * ''Bad 25'' (2012) * ''Michael Jackson's Journey from Motown to Off the Wall'' (2016) == Tours == * Bad (1987–1989) * Dangerous World Tour (1992–1993) * HIStory World Tour (1996–1997) * MJ & Friends (1999) == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Jackson, Michael}} [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Mietu fl-2009]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Xhieda ta' Ġeħova]] 6vl6h9w6cko6p681ydrxehycbz9nthy 329792 329791 2026-05-06T20:49:56Z Themeramisin 27761 329792 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Michael Joe Jackson''' (twieled fl-29 ta' Awissu 1958 - miet fil-25 ta' Ġunju 2009), magħruf aħjar bħala '''Michael Jackson''', kien attur u mużiċista u [[kantant]] mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. == Tfulija == Michael Joe Jackson<ref>{{Ċita web|url=https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|titlu=Michael Jackson {{!}} Biography {{!}} AllMusic|data=2015-05-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150507080746/https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|arkivju-data=2015-05-07|url-status=bot: unknown}}</ref> twieled f’Gary, Indiana, li jagħmel parti minn [[Chicago]] fl-Istati Uniti tal-[[Amerika]], f’familja ta’ ħaddiema. Il-ġenituri tiegħu, Joe u Katherine, it-tnejn Afro-Amerikani, iżżewġu fl-1949.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Barnes|isem=Brooks|data=2009-06-26|titlu=A Star Idolized and Haunted, Michael Jackson Dies at 50|url=https://www.nytimes.com/2009/06/26/arts/music/26jackson.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Kellhom familja kbira ta’ disa’ ulied – tlett ibniet u sitt subien: Rebbie, Jackie, Tito, Jermaine, La Toya, Marlon, Michael, Randy u Janet. L-ewwel tmienja twieldu bejn l-1950 u l-1961. Janet ġiet ħames snin wara. Michael trabba bħala Xhud ta’ Ġehovah, setta Kristjana, minn ommu Katherine, mara devota ħafna. Il-kantant kien jibża’ ħafna minn missieru li kien strett wisq u juża ċ-ċinturin fuq uliedu meta jagħmlu xi ħaġa ħażina, xi ħaġa li kienet meqjusa normali f’dawk iż-żminijiet. “Missieri kien jaqbad miegħi, xi ħaġa li kont nobgħod u li minħabba fiha kont nibki kuljum. Kien hemm żminijiet li meta kien jiġi jarani kont inħossni ma niflaħx u nibda nirremetti,” kien stqarr lil [[Oprah Winfrey]] fl-1993. Iżda kien ukoll grazzi għal missieru li Michael u ħutu kisbu l-fama. Fil-ħamsinijiet hu kien idoqq l-R&B ma’ ħuh f’band, ''The Falcons'', li ma damitx wisq. Sakemm twieldet oħthom iż-żgħira, it-tliet subien il-kbar – Jackie, Tito u Jermaine – kienu diġà bdew il-grupp tagħhom. Michael u Marlon daħlu fih iktar tard. Missierhom ra opportunità ta’ karriera mużikali fihom li f’tiegħu ma rnexxietx, u ma’ uliedu kien għalliem aħrax u kien iġegħilhom jippruvaw il-kanzunetta b’intensità kbira. == ''Jackson 5'' == Meta Jackson kellu għaxar snin il-''[[Jackson 5]]'' diġà kienu jdoqqu fuq livell professjonali u jduru l-klabbs. Hu beda jkanta magħhom minn mindu kellu sitt snin. Ta’ tmien snin sar il-kantant ewlieni flimkien ma’ ħuh Jermaine. F’wieħed minnhom rahom il-produttur Bobby Taylor li ħeġġeġ lil Motown biex jagħmel kuntratt magħhom. Berry Gordy, il-fundatur ta’ Motown, kien qal li huma kienu l-aħħar stilel li ħadem magħhom. Gordy iktar tard sar il-kunjatu ta’ Jermaine ukoll. Il-grupp għamel suċċess minnufih b’erba’ kanzunetti li telgħu fl-ewwel post. Permezz tagħhom kisbu ħafna ammiraturi kif ukoll programm fuq it-televixin. Iżda kellhom prezz xi jħallsu għaliex is-suċċess wara sar piż. F’nofs is-sebgħinijiet il-grupp, minbarra Jermaine, imxew għal mal-Epic Records li rrekordjaw magħhom żewġ albums u d-diska ‘Enjoy Yourself’. F’dawk iż-żminijiet Michael diġà kien beda jispikka. Il-produtturi tal-Epic Records, Gamble u Huff, jiftakruh jieħu interess fl-irrekordjar tat-teknoloġija u kif jinstema’. Għalihom li fl-1979 ħareġ għal rasu Off the Wall ma’ Quincy Jones bħala produttur, kienet mossa tajba. == Lejn il-quċċata tal-karriera mużikali == B’‘Off the Wall’ ma’ [[Quincy Jones]] biegħ 20 miljun kopja madwar id-dinja, u permezz tiegħu Jackson rebaħ tliet premji importanti. Minkejja s-suċċess il-kantant ħass li xorta seta’ jagħmel ħoss akbar. Fl-1982 wara li ħareġ id-diska ‘Someone in the Dark’ għall-film ''E.T the Extra-Terrestrial'' li biha kiseb Grammy għall-Aħjar Album għat-Tfal. Fl-istess sena ħareġ ‘Thriller’ u kiseb suċċess ta’ barra minn hawn. Il-kanzunetta damet fl-ewwel post għal 37 ġimgħa u fil-quċċata tas-suċċess, biegħ miljun kopja fil-ġimgħa. Sal-lum id-diska biegħet mal-mitt miljun kopja madwar id-dinja u hija l-aktar waħda li nbiegħet fl-istorja tal-mużika pop. Il-vidjow tagħha, twil erbatax-il minuta, witta t-triq għal vidjows mużikali li ġew warajh inkluż ‘Scream’, li kien ħadem ma’ oħtu Janet fl-1995 li sewa $7 miljun u probabbli hu l-aktar vidjow li sewa flus. Is-suċċess tiegħu tista’ tgħid wassal għall-falliment tiegħu għax l-album ‘History’, li biegħ seba’ miljun kopja, tqies li kien falla. Fl-1983 iddebutta ż-żifna magħrufa tiegħu ‘Moon Walk’ fil-programm televiżiv ‘Motown 25: Yesterday, Today, Forever’. Sena wara rebaħ tmien Grammy’s u beda l-Victory Tour ma’ ħutu. F’dan iż-żmien għamel ħbieb ma’ Paul McCartney. Fl-1987 ħareġ l-ewwel album ‘Bad’ li għamel suċċess kbir iżda b’inqas bejgħ minn ‘Thriller’. Fl-2008 l-album laħaq biegħ it-30 miljun kopja madwar id-dinja. It-tour tal-album dam sentejn u ta 123 kunċert quddiem 4.4 miljun ruħ. It-tfal żvantaġġjati kienu jitħallew jidħlu b’xejn u mill-qligħ kien jagħti ħafna donazzjonijiet lill-isptarijiet u orfanatrofji. Fl-1988 ħareġ l-ewwel awtobijografija tiegħu: ‘Moon Walk’ li ħadet erba’ snin biex titlesta. Il-laqam King of Pop ingħatalu fl-1989 minn ħabibtu l-attriċi Liz Taylor meta kien qed jagħmel ħafna flus mill-bejgħ tal-albums biss. == Kulur tal-ġilda u operazzjonijiet == Jingħad li l-ewwel operazzjoni li għamel kien f’imnieħru meta kellu xi għoxrin sena, wara li kissru waqt li kien qed jiżfen. L-operazzjoni ma kinitx ta’ suċċess, għax baqa’ jbati bi problemi tan-nifs. Għalhekk baqgħu jsirulu l-operazzjonijiet fuq imnieħru. Wara saret anki bidla f’geddumu, fil-forma tax-xagħar t’għajnejh, f’xufftejh u ħalqu u li hu jgħid li kienu riżultat tal-pubertà, telf ta’ piż, dieta stretta, bidla fl-istil tax-xagħar u dwal fuq il-palk. Ħafna jsostnu li l-kantant għamel operazzjoni kożmetika biex jiċċara l-ġilda; għalkemm hu jsostni li l-kulur tal-ġilda nbidel minħabba l-marda vitilgo li qabditu fl-1986, li hi marda kronika li biha l-ġilda tiċċara (depigmentation) u li għamlitu sensittiv għax-[[xemx]]. == Mewtu == Lisa-Marie Presley li għamlet sentejn miżżewġa ma’ Jackson qalet li hu kien jaf li ħajtu se tintemm bħal ta’ missierha [[Elvis Presley]], li wkoll kien miet b’attakk f’qalbu tort ta’ pilloli preskritti, iżda fl-età ta’ 42 sena. “Ridt ‘insalvah’ minn dak li kien inevitabbli li għadu kif ġara. Anki familtu u min kien iħobbu xtaq ‘isalvah’ imma ħadd ma kien jaf kif… “Kellu forza dinamika li ma kienx ta’ min ma jagħtix kasha. Meta kien jużaha fit-tajjeb kienet toħroġ l-aħjar tagħha, iżda meta kien jużaha ħażin ir-riżultat kien ikun ħażin ħafna… “Għejjejt emozzjonalment u spiritwalment nipprova nsalvah minn imġieba distruttiva… Kont mgħaddsa f’din il-kwistjoni imma jien kelli nieħu ħsieb lil uliedi wkoll. Għalhekk kelli nieħu l-aktar deċiżjoni diffiċli: li nitilqu għal xortih anke jekk kont inħobbu u ppruvajt inwaqqfu.” “Jien fortunata li kont ersaqt daqshekk viċin tiegħu u li qattajt dawk is-snin miegħu. Nispera li issa jitneħħa mit-tbatija, pressjoni u l-inkwiet. Ħaqqu jkun ħieles minn kollox u nispera li qiegħed f’post aħjar”.<ref>{{Ċita web|url=https://variety.com/2018/music/news/joe-jackson-dead-dies-89-1202859242/|titlu=Joe Jackson, Jackson Family Patriarch, Dies at 89|kunjom=Morris|isem=Chris|kunjom2=Morris|isem2=Chris|data=2018-06-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Filwaqt li kien qed iħejji għall-kunċert ''This Is It'' fl-2009, Jackson miet nhar il-25 ta’ Ġunju fl-età ta’ ħamsin sena, b’attakk f’qalbu. Jidher li kienu ġew amministrati lilu mediċini qawwija bħall-propofol u l-lorazepam, u hemm min jgħid li nqatel mit-tobba. Iċ-ċerimonja tal-funeral tiegħu ixxandret dirett fuq it-televixin mad-dinja kollha, u b’kollox rawha madwar biljun ruħ. == Diskografija == * ''Got to Be There'' (1972) * ''Ben'' (1972) * ''Music & Me'' (1973) * ''Forever, Michael'' (1975) * ''Off the Wall'' (1979) * ''Thriller'' (1982) * ''Bad'' (1987) * ''Dangerous'' (1991) * ''HIStory: Past, Present and Future, Book I'' (1995) * ''Invincible'' (2001) == Filmografija == * ''The Wiz'' (1978) * ''Captain EO'' (1986) * ''Moonwalker'' (1988) * ''Michael Jackson's Ghosts'' (1997) * ''Men in Black II'' (2002) * ''Miss Cast Away and the Island Girls'' (2004) * ''Michael Jackson's This Is It'' (2009) * ''Bad 25'' (2012) * ''Michael Jackson's Journey from Motown to Off the Wall'' (2016) == Tours == * Bad (1987–1989) * Dangerous World Tour (1992–1993) * HIStory World Tour (1996–1997) * MJ & Friends (1999) == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Jackson, Michael}} [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Mietu fl-2009]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Xhieda ta' Ġeħova]] 08a6vvb2beag1fciurrecwyninwoi4p 0 14648 329798 309206 2026-05-07T09:32:55Z ~2026-27656-91 27929 /* Ħoloq esterni */ 329798 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Chris Smalling |stampa = [[Stampa:CSKA-MU 2017 (15).jpg|225px]] |isem_sħiħ = Christopher Lloyd Smalling |data_twelid = {{data tat-twelid u età|1989|11|22}} |post_twelid = [[Greenwich]] |pajjiż_twelid = [[Ingilterra]] |tul = 1.94 m |rwol = [[Difensur]] |klabb_kurrenti = [[AS Roma|Roma]] |numru = 6 |snin_mixtla1 = 2002–2004 |klabb_mixtla1 = [[Millwall FC|Millwall]] |snin_mixtla2 = 2006–2007 |klabb_mixtla2 = [[Maidstone United FC|Maidstone United]] |snin1 = 2007–2008 |klabb1 = [[Maidstone United FC|Maidstone United]] |snin2 = 2008–2010 |klabb2 = [[Fulham FC|Fulham]] |snin3 = 2010–2020 |klabb3 = [[Manchester United FC|Manchester United]] |snin4 = 2019–2020 |klabb4 = → [[AS Roma|Roma]] (self) |snin5 = 2020– |klabb5 = [[AS Roma|Roma]] |snin_nazzjonali1 = 2009–2011 |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra ta' taħt il-21 sena|Ingilterra U21]] |snin_nazzjonali2 = 2011– |tim_nazzjonali2 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|Ingilterra]] }} '''Christopher Lloyd "Chris" Smalling''' (twieled fit-22 ta' Novembru 1989) huwa plejer tal-[[futbol]] [[Ingilterra|Ingliż]] li jilgħab mal-klabb ta' [[AS Roma|Roma]] bħala [[difensur]]. == Karriera == === Klabb === Meta kellu sbatax-il sena, Smalling iddebutta mat-tim reġjonali ta' [[Maidstone United FC|Maidstone United]] kontra [[Canvey Island FC|Canvey Island]]. Matul l-ewwel sena mat-tim tal-kbar hu lagħab tnax-il konfront fejn skorja gowl wieħed, eżattament fl-aħħar logħba tiegħu mal-klabb. F'Ġunju tal-2008 Smalling iffirma kuntratt mal-klabb mill-[[Premier League]] [[Fulham FC|Fulham]].<ref>{{ċita aħbar |kunjom=Beattie |isem=Chris |url=http://www.tribalfootball.com/chris-smalling-fulham-move-proof-theres-talent-outside-football-league-220069 |titlu=Chris Smalling: Fulham move proof there's talent outside Football League |data-aċċess=2009-05-25 |data=2009-01-04 |pubblikatur=Tribal Football |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110813022453/http://www.tribalfootball.com/articles/chris-smalling-fulham-move-proof-theres-talent-outside-football-league-220069 |arkivju-data=2011-08-13 |url-status=dead }}</ref> Fl-24 ta' Mejju 2009, Smalling iddebutta ma' Fulham meta daħal bħala sostitut għal [[Aaron Hughes]] fis-77 minuta fl-aħħar partita tal-[[Premier League 2008–09|istaġun 2008–09]] kontra [[Everton FC|Everton]]. L-ewwel partita tiegħu mal-ewwel ħdax waslet fis-17 ta' Settembru 2009, fil-partita valida għall-[[UEFA Europa League]] kontra [[CSKA Sofia]], bil-partita tintemm 1–1. Fil-kampjonat, l-ewwel logħba tiegħu mill-ewwel minuta kienet dik kontra [[Chelsea FC|Chelsea]] fit-28 ta' Diċembru 2009, fejn kien involut f'episodju deċisiv meta skorja [[awtogowl]] li ta liċ-Chelsea rebħa ta' 2–1. Fis-26 ta' Jannar 2010, [[Manchester United FC|Manchester United]] ħabbru li kienu xtraw lil Smalling, bil-plejer jibqa' ma' Fulham sa tmiem l-[[Premier League 2009–10|istaġun 2009–10]] qabel ma jingħaqad mal-klabb il-ġdid fl-istaġun segwenti.<ref>{{ċita aħbar |isem=Ben |kunjom=Hibbs |titlu=Reds swoop for Smalling |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2010/Jan/Reds-swoop-for-Smalling.aspx |pubblikatur=Manchester United FC |data=2010-01-26 |data-aċċess=2010-01-26 |lingwa=Ingliż }}</ref> Dan it-trasferiment kien uffiċjalizzat fl-1 ta' Lulju 2010. Id-debutt tiegħu fil-kampjonat wasal fir-rebħa ta' 3–0 kontra [[West Ham United FC|West Ham United]] tat-28 ta' Awwissu, meta daħal bħala sostitut għal [[Jonny Evans]]. === Internazzjonali === Nhar il-11 ta' Awwissu 2009, Smalling iddebutta mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra ta' taħt il-21 sena|tim nazzjonali Ingliż ta' taħt il-21 sena]] bħala sostitut fil-konfront kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Olanda ta' taħt il-21 sena|Olanda]] li ntemm 0–0. Smalling ġie magħżul fl-iskwadra għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol ta' taħt il-21 sena 2011|Kampjonati Ewropej ta' taħt il-21 sena 2011]]. Fit-13 ta' Novembru 2010, Smalling ġie imsejjaħ għall-ewwel darba mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|tim nazzjonali tal-kbar]] għal-logħba ta' ħbiberija kontra [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Franza|Franza]] tas-17 ta' Novembru;<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.thefa.com/England/News/match-centre/2010/EnglandvFrance/Previews/Squad-named |titlu=Capello names squad |pubblikatur=FA |data=2010-11-13 |data-aċċess=2010-11-14 |lingwa=Ingliż }}</ref> madanakollu, ma ġie użat matul it-telfa ta' 2–1. Id-debutt tiegħu wasal fit-2 ta' Settembru 2011 meta lagħab bħala difensur lemini fil-konfront kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Bulgarija|Bulgarija]], validu għall-[[Kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2012|kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej 2012]].<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/14770875.stm |titlu=Bulgaria 0-3 England |isem=Phil |kunjom=McNulty |data=2011-09-02 |pubblikatur=BBC Sport |data-aċċess=2011-09-03 |lingwa=Ingliż }}</ref> == Statistika tal-karriera == === Klabb === ''Statistika korretta sat-18 ta' Settembru 2011''<ref name="clubstats">{{ċita web |url=http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/smalling.html |titlu=Chris Smalling |data-aċċess=2010-08-08 |isem=Andrew |kunjom=Endlar |pubblikatur=StretfordEnd.co.uk |lingwa=Ingliż }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Klabb !rowspan="2"|Staġun !colspan="2"|Kampjonat !colspan="2"|Tazza !colspan="2"|League Cup !colspan="2"|Ewropa !colspan="2"|Oħrajn !colspan="2"|Total |- !Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls |- |rowspan="3"|[[Fulham FC|Fulham]] |[[Premier League 2008–09|2008–09]] |1||0||0||0||0||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||1||0 |- |[[Premier League 2009–10|2009–10]] |12||0||1||0||1||0||4||0||colspan="2"|–||18||0 |- !Total !13!!0!!1!!0!!1!!0!!4!!0!!colspan="2"|–!!19!!0 |- |rowspan="3"|[[Manchester United FC|Manchester United]] |[[Premier League 2010–11|2010–11]] |16||0||4||0||3||1||9||0||1||0||33||1 |- |[[Premier League 2011–12|2011–12]] |5||1||0||0||0||0||1||0||1||1||7||2 |- !Total !21!!1!!4!!0!!3!!1!!10!!0!!2!!1!!40!!3 |- !colspan="2"|Total fil-karriera !45!!2!!5!!0!!5!!1!!14!!0!!5!!1!!74!!4 |} === Internazzjonali === {{Li bidu|ENG}} {{Li partita|2 ta' Settembru 2011|Sofija|BUL|0|3|ENG||Kwal Ewropej|2012}} {{Li partita|6 ta' Settembru 2011|Londra|ENG|1|0|WAL||Kwal Ewropej|2012}} {{Li tmiem|2|0}} == Unuri == === Klabb === ;Manchester United * [[Premier League]]: 2010–11, 2012–13 * [[FA Community Shield]]: 2010, 2011, 2013 == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{soccerbase}} * founder of [https://smm-panel.net/ smm panel] {{DEFAULTSORT:Smalling, Chris}} [[Kategorija:Twieldu fl-1989]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Futbolers Ingliżi]] [[Kategorija:Plejers ta' Fulham FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Manchester United FC]] [[Kategorija:Plejers ta' AS Roma]] 7j6eb8xz4yfcmuq000k3snxybrs0wl3 0 16042 329794 329651 2026-05-07T01:26:51Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Storja */ 329794 wikitext text/x-wiki {{grammatika}} Il-'''Mozambique''', uffiċjalment ir-Repubblika tal-Możambik (bil-Portugiż: República de Moçambique), huwa pajjiż fl-Afrika , fuq ix-xtut ta' l-Oċean Indjan.14 Hija mdawwar fit-Tramuntana mat-[[Tanżanija]] u l-[[Malawi]], fil-majjistral maż-[[Żambja]], fil-punent miż-Żimbabwe, fil-Lbiċ mas-[[Sważiland]], fin-nofsinhar u l-Lbiċ mal-[[Afrika t'Isfel]] u lejn il-lvant mal-Oċean Indjan, fejn tmiss marittimament mal-Madagaskar, il-[[Komoros]] u t-territorji Franċiżi ta' Europa Island, Juan de Nova u Bassas da l-Indja. L-oriġini ta 'isimha hija Msumbiji, il-port Swaħili fil-Gżira tal-Możambik. Fl-ewwel tliet snin tiegħu wara li ħa l-presidenza fl-2015, il-gvern ta' Filipe Nyusi wassal biex il-Możambik niżel fl-Indiċi tad-Demokrazija tal-Economist Intelligence Unit, u minn reġim ibridu għal wieħed awtoritarju.<ref>{{Ċita web|url=https://issafrica.org/iss-today/can-mozambiques-march-to-authoritarianism-be-stopped|titlu=Can Mozambique’s march to authoritarianism be stopped?|sit=ISS Africa|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Storja == L-ewwel abitanti tal-Możambik kienu kaċċaturi u jiġbru Khoisan, antenati tal-popli Khoikhoi. Għalkemm ma nstabux ħafna fdalijiet fossili ta' ominidi, huwa raġonevoli li wieħed jaħseb li minħabba l-lokalità tiegħu fil-post fejn setgħet seħħet l-oriġini tal-bnedmin moderni, it-territorju attwali tal-Możambik ilu popolat għal ħafna eluf ta' snin. Diversi sejbiet arkeoloġiċi jippermettu l-istudju ta' avvenimenti kruċjali fil-preistorja tal-Możambik, bħall-istabbiliment tal-popli Bantu fis-seklu iii, li introduċiet il-metallurġija bejn l-1 u r-4 seklu QK matul it-tielet fażi ta' espansjoni tiegħu. Minbarra l-għarfien espert tagħhom fil-ħidma mal-ħadid, il-Bantu kienu bdiewa tajbin, tkabbir taċ-ċereali, għeruq tal-ikel u siġar differenti u ż-żamma tal-bhejjem u bhejjem iżgħar, li pproduċiet żieda fil-popolazzjoni u espansjoni konsegwenti tul l-oċean. dak li llum hu ż-Żimbabwe u l-punent tal-Możambik tal-lum. Minbarra l-Bantu kien hemm popli oħra tal-biedja u ż-żamma tal-bhejjem fiż-żona tal-Możambik tal-lum.L-aktar magħruf mill-organizzazzjonijiet amministrattivi Bantu kien l-Imperu Monomotapa. Fl-aħħar tas-seklu X gruppi Nyika ħarġu fin-nofsinhar-ċentru tal-Możambik. Ukoll fis-seklu X, settlement magħruf bħala Mapungubwe, li kien jinkludi ħafna Nyikas, żviluppat fiż-żona ta 'fuq tax-Xmara Limpopo. === Preżenza Għarbija u Asjatika === [[Stampa:Al-Idrisi's world map.JPG|thumb|Al Idrisi Planisphere.]] Fis-seklu 8 in-negozjanti Għarab bdew jinnegozjaw f'dak li llum hu l-Możambik, iġibu fuħħar, drapp, ħġieġ, melħ u metalli u jixtru deheb, żejt tal-palm, qrun tar-rinoċeronti u avorju. Barra minn hekk, Persjani, Ċiniżi u Indoneżjani vvjaġġaw lejn il-kosta għall-kummerċ. Fis-seklu 10, l-esploratur Al-Masudi ddeskriva attività kummerċjali importanti fil-Golf Persjan u f'Bilad bħala Sofala. "Sofala (belt qrib Beira tal-lum), imwaqqfa mill-Shirazis fl-aħħar tas-seklu 10, kien il-punt ta 'kuntatt bejn żewġ kulturi Afrikani b'saħħitha: il-kultura Musulmana u kummerċjali tal-kosta tal-lvant, u l-kultura animista u metallurġika taż-Żimbabwe. Min-naħa tiegħu, il-ġeografiku Al-Idrisi jgħid li fis-seklu 12 il-provinċja attwali ta’ Sofala kienet sors importanti ta’ ħadid, deheb u pil, filwaqt li rrimarka wkoll li dak iż-żmien iċ-Ċina u l-Indja diġà żammew relazzjonijiet kummerċjali stabbli mal-Afrika tal-Lvant. Sas-seklu 13 kien hemm bejn tletin u erbgħin belt-stat Swaħili fuq il-kosta Afrikana tal-Lvant. Fil-Możambik, l-estensjoni estrema tan-Nofsinhar tagħha kienet il-belt ta 'Angoche. Ħafna portijiet ta' żmienna, bħall- Gżira tal- Możambik, Ibo, u probabbilment Inhambane, inbnew fi bliet tal- kummerċ Swaħili tal- qedem. Huwa meqjus li l-esploratur Ċiniż Zheng He kważi laħaq il-Kanal tal-Możambik fil-vjaġġi tiegħu fl-1410s. “Fis-seklu 14, bliet Għarab Afrikani, jew Swaħili, tal-kummerċ iffjorixxu tul il-kosta mis-Somalja fit-Tramuntana sa Kilwa f'dik li llum hija t-Tanżanija tan-Nofsinhar. Tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Możambik, sa Angoche, żviluppaw sultanati iżgħar tas-Swaħili. Sas-seklu 16 kienu ħarġu serje ta' swieq madwar ir-reġjun, appoġġjati minn kummerċ intra-reġjonali ta' materja prima u kummerċ fuq distanzi twal fid-deheb, ram, avorju u skjavi. === Kolonizzazzjoni Ewropea === [[Stampa:Gama route 1.png|thumb|L-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, li ddefinixxa l-istorja tal-Afrika tal-Lvant fis-seklu 15.]] [[Stampa:Mozambique n2.jpg|thumb|Tempju Kattoliku fil-Gżira tal-Możambik, wirt tal-kolonizzazzjoni Portugiża.]] L-era kolonjali bdiet fl-1505, meta l-Portugiżi waqqfu forti f'Sopala, u damet sa l-1975, meta l-Możambik kiseb l-indipendenza sħiħa mill-Portugall. Il-vjaġġ ta' Vasco da Gama madwar il-Kap tat-Tama Tajba fl-1498 immarka d-dħul tal-Portugall fil-kummerċ, il-politika u s-soċjetà tal-Oċean Indjan. Tabilħaqq, mill-1500 post kummerċjali Portugiżi saru portijiet permanenti fuq ir-rotta l-ġdida lejn il-lvant, sabiex fl-1505 ittieħdet id-deċiżjoni li tokkupa l-Afrika tal-Lvant. Barra minn hekk, fl-1507 twaqqfet insedjament permanenti fil-Gżira tal-Możambik, li jintlaħaq l-għan li ż-żona jkollha l-kontroll Portugiż madwar l-1530.25​ Ladarba l-port ta' Sofala kien ikkontrollat ​​fil-bidu tas-seklu 16, gruppi ta' negozjanti Portugiżi marru jfittxu deheb, organizzaw gwarnixxini u postijiet tal-kummerċ f'Vila de Sena u Tete fuq ix-Xmara Zambezi, u fittxew li jistabbilixxu monopolju. Matul dak il-perjodu, l-akbar theddida għall-eġemonija Portugiża kienet it-Torok, li bejn l-1538 u l-1553 nedew diversi attakki mill-Baħar l-Aħmar u l-Golf Persjan. Dawn l-avvanzi, i]da, ma setgux jirnexxu min[abba d-diffikultajiet fil-provvista tal-injam biex jinbnew il-vapuri.Barra minn hekk, l-isforzi difensivi Portugi]i kellhom il-konsegwenza li jdg[ajfu l-qawwa navali taghom. Huwa għalhekk li nfetaħ vojt, użat mill-Ingliżi u l-Olandiżi biex jestendi lejn il-Lvant. Iż-żona tal-Możambik tal-lum kienet tappartjeni lil Spanja mill-1580 sal-1640, minħabba l-għaqda tagħha mal-Portugall.[ċitazzjoni meħtieġa] Min-naħa tagħhom, il-Franċiżi bdew l-esplorazzjonijiet tagħhom biss fil-bidu tas-seklu 17, u waqqfu l-Lvant Franċiż tagħhom. India Company fl-1664. .​ Fil-ħeġġa tagħhom biex jippreservaw il-monopolju kummerċjali tagħhom u l-interessi strateġiċi tagħhom fiż-żona, il-Portugiżi ma qagħdux lura milli jxerrdu kull tip ta 'biża' biex joħolqu atmosfera ta' ostilità estrema lejn Ewropej oħra.​ Il-paċi ġiet iffirmata mal-Ingliżi (fl-1635) u l-Olandiżi (fl-1640), miġjuba fost l-oħrajn mit-tliet telfiet Olandiżi fis-snin 1600, fit-tentattivi tagħhom biex jistabbilixxu ruħhom fiż-żona, kif ukoll mid-diffikultajiet tan-navigazzjoni ppreżentati minn il-kanal tal-Możambik. === Konsolidazzjoni Portugiża === [[Stampa:Sofala1683.jpg|thumb|Sofala fl-1683.]] L-Imperu Portugiż irnexxielu jkeċċi lill-kompetituri kolonjali Ewropej tiegħu 'l bogħod mill-kosti tal-Afrika tal-Lvant. «Il-Portugiżi ppruvaw jilleġittimizzaw u jikkonsolidaw il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kummerċ u l-kolonizzazzjoni billi ħolqu prazos (għotjiet tal-art) marbuta mal-okkupazzjoni Ewropea. Għalkemm inizjalment il- prazos ġew żviluppati biex jitmexxew mill- Ewropej, permezz ta' żwiġijiet imħallta saru ċentri Luso-Afrikani jew Luso-indiġeni, difiżi minn armati kbar ta' skjavi Afrikani msejħa chikunda. Fil-Możambik, il-kapijiet tat-tribujiet Afrikani biegħu skjavi lill-Ewropej u l-iskjavitù kienet ipprattikata minn negozjanti Għarab, Persjani u Indjani u mill-Portugiżi (prazeiros).Fil-fatt, bejn l-1500 u l-1800, kważi miljun ruħ Dak li llum hu l-Możambik u l-Madagaskar kienu mibjugħa bħala skjavi. Għalkemm l-influwenza Portugiża kibret, is-setgħa tagħha kienet limitata u eżerċitata permezz ta 'xi uffiċjali u settlers, li kienu garantiti awtonomija kbira. Jekk bejn l-1500 u l-1700 kien possibbli li tiġi kkontrollata l-espansjoni kummerċjali Għarbija, bil-waqgħa tal-Forti Ġesù fil-Gżira ta' Mombasa fl-1698 (issa li tappartjeni lill-Kenja), il-Portugiżi sabu ruħhom f'sitwazzjoni ta' żvantaġġ u l-qawwa tagħhom naqset. Bħala riżultat, l-investiment naqas filwaqt li Lisbona ddedikat ruħha għal negozju aktar qligħ mal-Indja u l-Lvant Imbiegħed, kif ukoll il-kolonizzazzjoni tal-Brażil. === Sekli 18 u 19 === [[Stampa:Stamp Mozambique 1877 25r.jpg|thumb|Bolla tal-posta mill-1877.]] Matul is-sekli 18 u 19, il-Mazrui u l-Għarab Omani kkontrollaw ħafna mill-kummerċ marittimu tar-reġjun, u ċaqalqu l-influwenza Portugiża fin-nofsinhar. Sal-1780, il-Portugiż kienu tilfu kull influwenza fit-tramuntana ta' Cabo Delgado minħabba l-avvanzi tal-Oman.Ħafna prazos sparixxew fl-ewwel nofs tas-seklu 19. F'dak iż-żmien, poteri kolonjali oħra bħall-imperi Brittaniċi u Franċiżi (dawn tal-aħħar ġejjin mill-Madagaskar) saru dejjem aktar involuti fil-kummerċ u l-politika tal-Afrika tal-Lvant Portugiża. F'dak is-sens, biss bil-qsim tal-Afrika waqt il-Konferenza ta 'Berlin fl-1885, il-penetrazzjoni Portugiża ġiet trasformata f'okkupazzjoni militari, li wasslet għal amministrazzjoni kolonjali vera matul l-ewwel snin tas-seklu 20. Tabilħaqq, il-Portugall talab strixxa ta 'art mill-Możambik sal-Angola, li ġiet aċċettata mill-awtoritajiet imperjali Ġermaniżi, il-ġirien kolonjali tiegħu fit-Tramuntana tal-Afrika tal-Lvant Ġermaniża, iżda mhux mill-Ingliżi. Minħabba d-djun tal-Portugiż, u l-kapaċità militari Portugiża, iżgħar mill-Ingliżi, fl-1891 il-Portugall kien sfurzat jirrinunzja għall-pretensjonijiet tiegħu u jaċċetta l-linji definiti mill-Ingliżi. F'dak is-sens, għalkemm il-mappa tal-Możambik kienet definita mill-erba' sekli taħt dominazzjoni Portugiża, ir-riżultat huwa dovut aktar għal sekwenza każwali ta 'tentattivi ta' espansjoni milli għal politika ta' suċċess. === Seklu 20 === [[Stampa:Beira-c1905.jpg|thumb|Triq Beira fil-bidu tal-seklu 20]] [[Stampa:Lourenco-Marques-pc-c1905.jpg|thumb|Avenue ċentrali ta' Lourenço Marques (kurrenti Maputo) fl-1905.]] Fil-bidu tas-seklu 19, il-Portugiżi kienu ttrasferixxew ħafna mill-amministrazzjoni lil kumpaniji privati ​​kbar, bħall-Możambik (provinċji attwali ta' Manica u Sofala), Zambezia jew Niassa (provinċji attwali ta' Cabo Delgado u Niassa), immexxija u ffinanzjati prinċipalment mir-Renju Unit, li stabbilixxa linji tal-ferrovija biex jgħaqqad Beira ma 'Nyasaland u Rhodesia tat-Tramuntana, u żviluppa pjantaġġuni taz-zokkor, copra u sisal. Għalkemm l-iskjavitù tneħħa uffiċjalment, lejn l-aħħar tas-seklu 19 il-kumpaniji implimentaw politiki tax-xogħol sfurzat, u jipprovdu lill-irġiel biex jaħdmu fil-minjieri u fil-pjantaġġuni fil-kolonji Brittaniċi ġirien, kif ukoll fl-Afrika t'Isfel. Il-Kumpanija Zambezia, l-aktar profittabbli, approprjat diversi prazeiros, u stabbilixxiet postijiet militari avvanzati. Inbnew toroq, portijiet u mezzi oħra ta' komunikazzjoni, b'mod partikolari ferrovija li tgħaqqad iż-Żimbabwe u l-port ta' Beira. Minħabba r-riżultati ħżiena tiegħu, taħt l-Estado Novo ta' Salazar, il-kontroll tal-Imperu Portugiż żdied u l-konċessjonijiet ma ġewx imġedda, u għalhekk fl-1929 il-Kumpanija ta' Niassa sparixxa u fl-1942 dik tal-Możambik. Fl-1951 il-kolonji Portugiżi kollha fl-Afrika ngħataw l-isem ta' Provinċji Ultramarini tal-Portugall. Matul dan il-perjodu intensifikat il-konċentrazzjoni tal-poter f'idejn kumpaniji u individwi Portugiżi. Fis-snin ħamsin, il-Portugiżi implimentaw serje ta’ pjanijiet ta’ żvilupp biex jespandu u jimmodernizzaw l-infrastruttura nazzjonali tat-trasport u l-komunikazzjonijiet. Prezzijiet għoljin ta’ wara l-gwerra għall-prodotti tropikali taw spinta lill-ekonomija, li rriżulta detrimentali għall-popolazzjoni indiġena. Il-Front tal-Liberazzjoni tal-Możambik (Frelimo) nieda gwerra tal-gwerilliera kontra l-gvern Portugiż fl-1964. Fl-1975, minħabba l-effetti tar-Rivoluzzjoni tal-Qronfol fil-Portugall, il-Możambik kiseb l-indipendenza tiegħu flimkien mar-reġjuni l-oħra li kienu għadhom jappartjenu lill-imperu kolonjali Portugiż. Il-Możambik sar ir-Repubblika Popolari tal-Możambik. Il-gvern tal-Frelimo ddikjara n-nazzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni, il-kura tas-saħħa, il-banek barranin, u ħafna korporazzjonijiet transnazzjonali. Ġew promossi rħula komunali, li ġabru flimkien bdiewa mxerrda; ġew organizzati forom kollettivi ta’ produzzjoni; u l-assistenza medika, teknika, u edukattiva ġiet simplifikata. Ir-reġim tal-Frelimo ddefinixxa lilu nnifsu bħala soċjalista, u adotta l-Marxiżmu-Leniniżmu bħala l-orjentazzjoni ideoloġika tiegħu. Ftit wara l-indipendenza, faqqgħet gwerra ċivili bejn Frelimo, appoġġjat mill-Unjoni Sovjetika u Kuba, u l-oppożizzjoni, ir-Reżistenza Nazzjonali Możambikana (Renamo), appoġġjata mill-Afrika t'Isfel u l-Istati Uniti. Ir-reġim ta' Samora Machel mexxa ġlieda awtoritarja kontra t-tribaliżmu u pprova jnaqqas l-influwenza tar-reliġjonijiet, li ntlaqgħet b'reżistenza mill-popolazzjoni. Il-gwerra ċivili damet tliet deċennji, beda fl-1977. Is-suldati tal-FRELIMO wettqu wkoll delitti serji tal-gwerra matul il-gwerra ċivili.<ref>{{Ċita web|url=https://www.hrw.org/reports/1990/WR90/AFRICA.BOU-07.htm#P403_90345|titlu=AFRICA.BOU|sit=www.hrw.org|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Il-FRELIMO ġiegħel lin-nies jaħdmu għalihom, u l-perjodi ta' koskrizzjoni spiss estendew lil hinn minn dak li kien permess legalment. L-għajxien f’irħula komunali sar obbligatorju f’ċerti provinċji. Madankollu, f'xi żoni, in-normi kulturali kienu jeħtieġu li l-familji jgħixu ċerta distanza minn xulxin.<ref>{{Ċita web|url=https://priory.com/psych/traumacult.htm|titlu=War Traumas in Central Mozambique|sit=priory.com|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Għalhekk, in-nies spiss kienu jiġu mġiegħla jidħlu f'irħula komunali taħt il-ponta ta' arma mis-suldati tal-FRELIMO jew mill-alleati Żimbabweni tagħhom. Kif jiftakar resident lokali wieħed:<ref>{{Ċita web|url=https://priory.com/psych/traumacult.htm|titlu=War Traumas in Central Mozambique|sit=priory.com|data-aċċess=2026-05-01}}</ref> Qatt ma ridt nitlaq mid-dar il-qadima tiegħi u mmur fir-raħal komunali. Anke bil-gwerra, ridt nibqa' fejn kelli l-art u l-imħażen tiegħi. Għal żmien twil, qatt ma konna għexna ma' daqstant nies flimkien f'post wieħed. Kulħadd kellu jgħix fil-bitħa tiegħu. Il-Komeredes [suldati Żimbabwjani] ġew id-dar tiegħi u qaluli li kelli mmur fir-raħal komunali, fejn kien hemm tant nies. Ippruvajt nirrifjuta, u mbagħad taw in-nar lid-dar tiegħi, lill-imħażen tiegħi, u lill-għelieqi tiegħi. Heddewni li joqtluni u qaluli lill-familja tiegħi u lili biex nibqgħu sejrin. Ġewwa r-raħal komunali, konna ngħixu bħal ħnieżer. Kien bħal maqjel tal-ħnieżer. Kien hemm tant minna ngħixu qrib ħafna ta' xulxin. Jekk xi ħadd jorqod ma' martu, kulħadd seta' jisma' x'qed jagħmlu. Meta konna mmorru fl-għelieqi jew fiċ-ċimiterji biex nidfnu l-mejtin, is-suldati kellhom jimxu warajna u quddiemna. Meta n-nisa kienu jmorru ħdejn ix-xmara biex jinħaslu, is-suldati kellhom imorru wkoll, u spiss kienu jaraw lin-nisa tagħna għarwenin. Kienet diżgrazzja sħiħa f'dak l-għeluq. Normalment konna niddependu fuq l-għajnuna umanitarja għall-ikel, imma qatt ma konna nafu meta kienet se tasal. Kien terribbli; għalhekk ħafna nies kienu jaħarbu mill-villaġġ komunali lura lejn djarhom fejn kienu stazzjonati s-suldati tar-RENAMO. L-istupru sar ukoll prattika mifruxa fost is-suldati tal-FRELIMO. Bħala parti minn sensiela ta' miżuri ta' wara l-indipendenza, il-FRELIMO introduċiet "kampijiet ta' riedukazzjoni" fejn intbagħtu delinkwenti minorenni, avversarji politiċi, u elementi allegatament antisoċjali bħal prostituti, ħafna drabi mingħajr proċess minħabba nuqqas ta' mħallfin. Aktar tard, osservaturi barranin iddeskrivewhom bħala "ċentri infami ta' tortura u mewt." Huwa stmat li 30,000 priġunier mietu f'dawn il-kampijiet. Il-gvern ġie akkużat ukoll li qatel eluf ta' nies hekk kif ipprova jestendi l-kontroll tiegħu madwar il-pajjiż. Il-gwerra ċivili ntemmet fl-1992. Iżda l-Frelimo żamm il-poter tiegħu. Il-partit għamel dan permezz ta' repressjoni politika, manipulazzjoni tal-proċessi elettorali u sistemi ta' patrunaġġ.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Madankollu, ix-xenarju politiku nbidel fl-aħħar għaxar snin. Huwa aktar diffiċli għall-istat li jżomm – jew jespandi – il-qabda awtoritarja tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> Ir-reġimi awtoritarji jikkontrollaw l-oppożizzjoni u d-dissens, iżda l-kapaċità tal-istat li jagħmel dan qed tonqos.<ref>{{Ċita web|url=https://theconversation.com/mozambiques-cycles-of-violence-wont-end-until-frelimos-grip-on-power-is-broken-247575|titlu=Mozambique’s cycles of violence won’t end until Frelimo’s grip on power is broken|kunjom=Sambo|isem=Manuel Francisco|data=2025-01-21|sit=The Conversation|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-04-08}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Afrika}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} [[Kategorija:Pajjiżi tal-Afrika]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Możambik]] fbosx8bze1o7zlqkicv5b7jruj7o149 0 16260 329795 328356 2026-05-07T01:27:53Z ĠanniĠuzeppi 27231 /* Storja */ 329795 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Bolivarjana tal-Veneżwela |isem_nattiv = <small>''República Bolivariana de Venezuela''</small> |isem_komuni = Veneżwela |stampa_bandiera = Flag of Venezuela.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Venezuela.svg |stampa_mappa = VEN orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Veneżwela |ħolqa_emblema = Arma tal-Venezwela |ħolqa_demografija = Demografija tal-Veneżwela |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''<br /><small>''Glorja lill-Poplu Kuraġġuż''</small><br /><center>[[Stampa:United States Navy Band - Gloria al Bravo Pueblo.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Caracas]] |l-ikbar_belt = [[Caracas]] |latd=10 |latm=30 |latNS=N |lonġd=66 |lonġm=58 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[repubblika federali|federali]] |titlu_kap1 = [[President tal-Veneżwela|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Veneżwela|Viċi President]] |titlu_kap3 = [[Lista ta' Kelliema tal-Assemblea Nazzjonali tal-Veneżwela|President tal-Assemblea Nazzjonali]] |isem_kap1 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap2 = [[Delcy Rodríguez]] (ikkontestat) |isem_kap3 = |żona_kklassifika = 33 |poż_erja = 33 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 916,445 |erja_mi_kw = 353,841 |perċentwal_ilma = 0.32 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 28,946,101<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-07 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201230052534/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |arkivju-data=2020-12-30 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 44 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 30.2 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 77 |poż_densità_popolazzjoni = 181 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $396.848 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=32&pr.y=1&sy=2009&ey=2013&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=299&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|titlu=Venezuela|pubblikatur=Fond Monetarju Internazzjonali|data-aċċess=2012-04-01|lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $13,633<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.748<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/mediacentre/humandevelopmentreportpresskits/2013report/ |titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|sena=2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14|lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 71 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Spanja]]}} |avveniment_stabbilit1 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit1 = 5 ta' Lulju 1811 |avveniment_stabbilit2 = mill-Gran Kolombja |data_stabbilit2 = 13 ta' Jannar 1830 |avveniment_stabbilit3 = Rikonoxxuta |data_stabbilit3 = 30 ta' Marzu 1845 |avveniment_stabbilit4 = [[Kostituzzjoni tal-Venezwela|Kostituzzjoni attwali]] |data_stabbilit4 = 20 ta' Diċembru 1999 |valuta = [[bolívar tal-Veneżwela|Bolívar fuerte]] |kodiċi_valuta = VEF |żona_ħin = [[Ħin fil-Veneżwela|VET]] |differenza_ħku = –4 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.ve]] |kodiċi_telefoniku = +58 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $345.651 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $11,527<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} Il-'''Venezwela''' ({{awdjo|en-us-Venezuela.ogg|ˌvɛnəˈzweɪlə}}, uffiċjalment imsejħa r-'''Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela''' ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Bolivariana de Venezuela''), hi pajjiż li tinsab fil-kosta tat-tramuntana tal-[[Amerika t'Isfel]]. It-territorju tal-Venezwela jkopri madwar 916,445 kilometru kwadru (353,841 mi kw) b'popolazzjoni stmata ta' madwar 29,100,000. Il-Venezwela hija kkunsidrata bħala stat ma' [[Pajjiżi megadiversi|bijodiversità estremament għolja]]. Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina; Il-maġġoranza l-kbira tal-Venezwelani jgħixu fl-ibliet tat-Tramuntana u l-kapitali. Il-Venezwela hija pajjiż tropikali, imdawwar fit-Tramuntana bil-Baħar Karibew jew il-Baħar tal-Antilles, b'estensjoni ta' 2,813 km; fin-nofsinhar, mar-Repubblika Federattiva tal-[[Brażil]] b'fruntiera ta' 2,000 km; lejn il-Lvant, mal-Oċean Atlantiku u r-Repubblika tal-[[Gujana]], li magħhom għandha linja tal-fruntiera ta' 743 km; u lejn il-punent, mar-Repubblika tal-[[Kolombja]]. Il-Venezwela għandha fruntieri marittimi ma' Aruba, [[Curaçao]], [[Saint Kitts u Nevis]], [[Trinidad u Tobago]] u [[Stati Uniti]]. It-territorju tal-Venezwela kien ikkolonizzat minn [[Spanja]] fl-1522 fost reżistenza mill-popli indiġeni. Fl-1811, sar wieħed mill-ewwel territorji Spanjoli Amerikani li ddikjaraw l-indipendenza tiegħu mill-Ispanjoli u saru parti mill-ewwel Repubblika federali tal-Kolombja (Gran Colombia). Hija sseparat bħala pajjiż sovran sħiħ fl-1830. Matul is-seklu 19, il-Venezwela sofriet taqlib politiku u awtokrazija, u baqgħet iddominata minn dittaturi militari reġjonali sa nofs is-seklu 20. Mill-1958, il-pajjiż kellu serje ta' gvernijiet demokratiċi, bl-eċċezzjoni fejn il-biċċa l-kbira tar-reġjun kien iggvernat minn dittatorjati militari, u l-perjodu kien ikkaratterizzat minn prosperità ekonomika. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżijiet politiċi kbar u inkwiet soċjali mifrux, inklużi l-irvellijiet fatali ta' Caracazo tal-1989, żewġ attentati ta' kolp ta' stat fl-1992, u l-impeachment ta' president fuq akkużi ta' abbuż ta' fondi pubbliċi fl-1993 kollass tal-fiduċja fil-partiti eżistenti wassal għall-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1998, il-katalist għar-Rivoluzzjoni Bolivarjana, li bdiet b'Assemblea Kostitwenti fl-1999, fejn ġiet imposta Kostituzzjoni ġdida tal-Venezwela. Il-politiki populisti tal-benesseri soċjali tal-gvern ġew imsaħħa biż-żieda fil-prezzijiet taż-żejt, iż-żieda temporanja tal-infiq soċjali, u t-tnaqqis tal-inugwaljanza ekonomika u l-faqar fl-ewwel snin tar-reġim. Madankollu, il-faqar beda jiżdied b'rata mgħaġġla fis-snin 2010 L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-2013 kienet ikkontestata ħafna u qanqlet protesti mifruxa li qanqlet kriżi nazzjonali oħra li għadha sal-lum. Il-Venezwela esperjenzat ritorn demokratiku lura u saret stat awtoritarju. Tikklassifika baxx fuq il-miżuri internazzjonali tal-libertà tal-istampa u l-libertajiet ċivili u għandha livelli għoljin ta' korruzzjoni perċepita. Il-Venezwela hija pajjiż li qed jiżviluppa li għandu l-akbar riżervi taż-żejt magħrufa fid-dinja u kien wieħed mill-esportaturi ewlenin taż-żejt fid-dinja. Preċedentement, il-pajjiż kien esportatur sottożviluppat ta' rodotti agrikoli bħall-kafè u l-kawkaw, iżda ż-żejt malajr beda jiddomina l-esportazzjonijiet u d-dħul tal-gvern. L-eċċessi u l-politika ħażina tal-gvern eżistenti wasslu għall-kollass tal-ekonomija kollha tal-Venezwela. Il-pajjiż jissielet ma' iperinflazzjoni rekord, nuqqas ta' oġġetti bażiċi, qgħad, faqar, mard, mortalità għolja tat-trabi, malnutrizzjoni, problemi ambjentali, kriminalità serja u korruzzjoni. Dawn il-fatturi ppreċipitaw il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela li fiha aktar minn 7.7 miljun ruħ kienu ħarbu mill-pajjiż sa Ġunju 2024. Fl-2017, l-aġenziji tal-klassifikazzjoni tal-kreditu ddikjaraw lill-Venezwela bħala inadempjenti fil-ħlasijiet tad-dejn. Il-kriżi fil-Venezwela kkontribwiet għal deterjorament rapidu tas-sitwazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem. L-elezzjoni presidenzjali tal-2024 saret fit-28 ta' Lulju, 2024 biex jiġi elett president għal terminu ta' sitt snin li jibda mill-10 ta' Jannar, 2025. Stħarriġ li sar qabel l-elezzjoni indikaw li l-kandidat tal-oppożizzjoni González se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro, il-biċċa l-kbira tal-mexxejja tad-dinja esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. == Etimoloġija == Skont l-aktar verżjoni popolari u aċċettata, fl-1499, spedizzjoni mmexxija minn Alonso de Ojeda żaret il-kosta tal-Venezwela. Il-stilts houses fiż-żona tal-Lag Maracaibo fakkru lin-navigatur Taljan Américo Vespucio tal-belt ta' Venezja, l-Italja, u għalhekk sejjaħ ir-reġjun Veneziola, jew “Little Venezja”. Il-verżjoni Spanjola ta' Veneziola hija l-Venezwela. Martín Fernández de Enciso, membru tal-ekwipaġġ ta' Vespucci u Ojeda, ta' verżjoni differenti. Fix-xogħol tiegħu Summa de Geography, jistqarr li l-ekwipaġġ sab popli indiġeni li sejħu lilhom infushom Veneciuela. Għalhekk, l-isem "Venezuela" seta' evolva mill-kelma indiġena. Preċedentement, l-isem uffiċjali kien l-Stat tal-Venezwela (1830–1856), ir-Repubblika tal-Venezwela (1856–1864), Stati Uniti tal-Venezwela (1864–1953), u għal darb'oħra r-Repubblika tal-Venezwela (1953–1999). == Storja == === Storja prekolombjana === [[File:IdolosRoques.jpg|thumb|left|Immaġni tal-kult skolpita fiċ-ċeramika, Arċipelagu Los Roques.]] [[File:Petroglifo, Parque Waraira Repano.jpg|thumb|left|Petroglyph fil-Park Nazzjonali Waraira Repano.]] Hemm evidenza li kien hemm preżenza umana fiż-żona bħalissa magħrufa bħala l-Venezwela madwar 15,000 sena ilu. Instabu għodod fuq it-terrazzi għoljin tax-xmara tax-Xmara Pedregal fil-punent tal-Venezwela. Artifacts tal-kaċċa tal-Pleistocene tard, inklużi l-lanza, instabu f'serje simili ta' siti fil-majjistral tal-Venezwela; Skont id-dating bir-radjukarbonju, dawn iddataw għal bejn 13,000 u 7,000 QK. Mhux magħruf kemm kienu jgħixu nies fil-Venezwela qabel il-konkwista Spanjola; Ġie stmat għal miljun. Minbarra l-popli indiġeni magħrufa llum, il-popolazzjoni kienet tinkludi gruppi bħall-Kalina (Karibs), Auaké, Caquetio, Mariche u Timoto-Cuicas. Il-kultura Timoto-Cuica kienet l-aktar soċjetà kumplessa fil-Venezwela prekolombjana, b'rħula permanenti ppjanati minn qabel imdawra b'għelieqi imwarrbin imsaqqija. Id-​djar tagħhom kienu magħmula mill-​ġebel u l-​injam b'soqfa tal-​pajm. Kienu paċifiċi u jiddependu fuq it-tkabbir tal-għelejjel. L-għelejjel reġjonali kienu jinkludu patata u ullucos. Ħallew l-arti, partikolarment fuħħar antropomorfiku, iżda l-ebda monumenti kbar. Huma mibrum fibri tal-pjanti biex jinsġu fi tessuti u twapet għad-djar. Huma akkreditati li ivvintaw l-arepa, staple fil-kċina Venezwelana. Wara l-konkwista, il-popolazzjoni naqset b'mod sinifikanti, prinċipalment minħabba t-tixrid ta' mard infettiv mill-Ewropa. Kien hemm żewġ assi ewlenin tal-popolazzjoni pre-Kolombjana mit-tramuntana għan-nofsinhar: kienu jkabbru qamħ fil-punent u kassava fil-lvant. Partijiet kbar tal-pjanuri kienu kkultivati ​​b'taħlita ta' slash and burn u agrikoltura sedentarja permanenti. === Kolonizzazzjoni === [[File:Musterung-Welser-Armada.png|thumb|left|In-Navy Welser Ġermaniża qed tesplora l-Venezwela. Il-Welsers Ġermaniżi ħakmu l-Venezwela mill-1528 sal-1546, qabel ma reġgħet ittieħdet mill-Imperu Spanjol. Pittura mill-1560 minn Hieronymus Köler.]] Fl-1498, matul it-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Ameriki, Kristofru Kolombu salpa ħdejn id-Delta tal-Orinoco u niżel fil-Golf ta' Paria. Sorpriż bil-kurrent marittimu kbir ta' ilma ħelu li ddevja l-kors tiegħu lejn il-lvant, Columbus esprima f’ittra lil Isabella u Ferdinand li żgur laħaq il-Ġenna fid-Dinja (ġenna terrestri): Dawn huma sinjali kbar tal-Ġenna Terrestri. għax qatt ma qrajt jew smajt li hemm daqshekk ilma ħelu ġewwa u daqshekk qrib l-ilma mielaħ; It-temperatura ħafifa ħafna wkoll tikkorrobora dan; u jekk l-ilma li nitkellem dwaru ma ġejx mill-Ġenna, allura hija meravilja akbar, għax ma nemminx li xmara daqshekk kbira u fonda qatt kienet magħrufa li teżisti f'din id-dinja. Il-kolonizzazzjoni Spanjola tal-Venezwela kontinentali bdiet fl-1522, u stabbilixxiet l-ewwel insedjament permanenti tagħhom fl-Amerika t'Isfel fil-belt attwali ta' Cumaná. ==== Kolonizzazzjoni Ġermaniża ==== Fis-seklu 16, ir-Re ta' Spanja ta għotja lill-familja Ġermaniża Welser. Klein-Venedig saret l-aktar inizjattiva estensiva fil-kolonizzazzjoni Ġermaniża tal-Ameriki mill-1528 sal-1546. Il-Welsers kienu bankiera tal-Habsburgs u finanziaturi ta' Karlu V, Imperatur Ruman Imqaddes, li kien sultan ta' Spanja u kien ħa self kbir mingħandhom biex iħallas tixħim għall-elezzjoni imperjali tiegħu. Fl-1528, Karlu V ta lill-Welsers id-dritt li jesploraw, jiggvernaw u jikkolonizzaw it-territorju, kif ukoll li jfittxu l-belt mitika tad-deheb ta' El Dorado. L-ewwel expedition kienet immexxija minn Ambrosius Ehinger, li stabbilixxa Maracaibo fl-1529. Wara l-mewt tal-ewwel Ehinger (1533), imbagħad Nikolaus Federmann u Georg von Speyer (1540), Philipp von Hutten baqa' jesplora l-intern. Fl-assenza ta' von Hutten mill-kapitali provinċjali, il-kuruna ta' Spanja talbet id-dritt li taħtar gvernatur. Malli Hutten irritorna lejn il-kapitali, Santa Ana de Coro, fl-1546, il-gvernatur Spanjol Juan de Carvajal kellu maqtula lil Hutten u Bartholomeus VI. Welser. Charles V sussegwentement irrevoka l-għotja ta' Welser. Il-Welsers ittrasportaw minaturi Ġermaniżi, kif ukoll 4,000 skjav Afrikan, lejn il-kolonja biex iħawlu pjantaġġuni tal-kannamieli. Ħafna settlers Ġermaniżi mietu minn mard tropikali, li ma kellhom ebda immunità għalih, jew minn gwerer ma' l-abitanti indiġeni. === Tard tas-seklu 16 sal-bidu tas-seklu 18 === [[File:1562 Diego Gutierrez Amazonas.jpg|thumb|left|«Nova Andaluzia» u Paria fuq mappa Spanjola mill-1562]] [[File:Mapa de Venezuela 1635.jpg|thumb|Il-provinċja tal-Venezwela u l-parti tan-nofsinhar ta' Nueva Andalucía. Mappa tal-1635.]] Kaċikijiet indiġeni (mexxejja) bħal Guaicaipuro (c. 1530–1568) u Tamanaco (miet fl-1573) ippruvaw jirreżistu l-inkursjonijiet Spanjoli, iżda l-ġodda eventwalment irażżnuhom. Fis-seklu 16, matul il-kolonizzazzjoni Spanjola, popli indiġeni bħall-Mariches, dixxendenti tal-Kalina, ikkonvertew għall-Kattoliċiżmu Ruman. Xi tribujiet jew mexxejja reżistenti huma mfakkar fl-ismijiet tal-postijiet, inklużi Caracas, Chacao, u Los Teques. L-ewwel insedjamenti kolonjali kienu ċċentrati fuq il-kosta tat-Tramuntana, iżda f'nofs is-seklu 18, l-Ispanjol avvanzat aktar 'l ġewwa tul ix-Xmara Orinoco. Hawnhekk, il-Ye'kuana organizzaw reżistenza fl-1775-76. L-insedjamenti tal-Lvant tal-Venezwela ta' Spanja ġew inkorporati fil-provinċja ta' Nueva Andalucía. Amministrata mill-Qorti Rjali ta 'Santo Domingo mill-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-Venezwela saret parti mill-Viċiroyalty ta' New Granada fil-bidu tas-seklu 18, u mbagħad ġiet riorganizzata bħala Kaptanja Ġenerali awtonoma li bdiet fl-1777. Caracas, imwaqqfa fiċ-ċentru ċentrali. reġjun kostali fl-1567, kien jinsab tajjeb biex isir post ewlieni, li kien qrib il-port kostali ta 'La Guaira u f'wied, f'firxa muntanjuża, li pprovdiet fortizza difensiva kontra l-pirati u klima aktar sħuna. [[File:Venezuela en 1810.jpg|thumb|left|Mappa tal-Kaptanja Ġenerali tal-Venezwela fl-1810, minn Agustín Codazzi.]] === Indipendenza u seklu 19 === [[File:Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|thumb|Il-Liberatur, Simón Bolívar.]] [[File:Martin Tovar y Tovar 02.jpg|thumb|left|L-iffirmar tal-indipendenza tal-Venezwela, pittura minn Martín Tovar y Tovar.]] [[File:19 de abril.jpg|thumb|Rivoluzzjoni tad-19 ta' April, 1810, bidu ta' l-indipendenza tal-Venezwela, minn Martín Tovar y Tovar]] [[File:John J. Peoli - General Jose Antonio Paez - 1910.10.4 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|left|José Antonio Páez Herrera, kap tal-armata nazzjonali u kap militari tad-dipartiment tal-Venezwela, mexxa fl-1826 il-moviment separatista magħruf bħala La Cosiata, li ssepara lill-Venezwela mill-Gran Kolombja fl-1830.]] [[File:Combate de Maiquetia, el 2 de septiembre de 1859.jpg|thumb|Battalja ta' Maiquetia fit-2 ta' Settembru, 1859, parti mill-Gwerra Federali]] Wara rewwixti falluti, il-Venezwela, taħt it-tmexxija ta' Francisco de Miranda, marixxall tal-Venezwela li kien iġġieled fir-rivoluzzjonijiet Amerikani u Franċiżi, iddikjarat l-indipendenza bħala l-Ewwel Repubblika tal-Venezwela fil-5 ta' Lulju, 1811. Din bdiet il-Gwerra tal-Indipendenza mill-Venezwela. Terremot devastanti ta' Caracas fl-1812, flimkien mar-ribelljoni tal-llaneros Venezwelani, għenu biex iwaqqgħu r-repubblika. Simón Bolívar, mexxej ġdid tal-forzi tal-indipendenza, nieda l-Kampanja Ammirabbli tiegħu fl-1813 minn New Granada, u ħa l-biċċa l-kbira tat-territorju u ġie pproklamat bħala Il-Liberatur. It-Tieni Repubblika tal-Venezwela ġiet ipproklamata fis-7 ta' Awwissu, 1813, iżda damet biss ftit xhur qabel ma' tgħaffeġ mill-mexxej tar-Royalist José Tomás Boves u l-armata personali tiegħu ta' llaneros. It-tmiem tal-invażjoni Franċiża tal-patrija ta' Spanja fl-1814 ppermetta li tasal forza expeditionary kbira taħt il-kmand tal-Ġeneral Pablo Morillo, bil-għan li jirkupra t-territorju mitluf fil-Venezwela u New Granada. Meta l-gwerra laħqet staġnar fl-1817, Bolívar stabbilixxa mill-ġdid it-Tielet Repubblika tal-Venezwela f'territorju li għadu kkontrollat ​​mill-patrijotti, l-aktar fir-reġjuni ta' Guyana u Llanos. Din ir-repubblika ma damitx wisq peress li sentejn biss wara, waqt il-Kungress ta' Angostura tal-1819, l-għaqda tal-Venezwela ma' New Granada ġiet iddekretata biex tifforma r-Repubblika tal-Kolombja. Il-gwerra kompliet sakemm inkisbu r-rebħa u s-sovranità sħiħa wara l-Battalja ta' Carabobo fl-24 ta' Ġunju, 1821. Fl-24 ta' Lulju, 1823, José Prudencio Padilla u Rafael Urdaneta għenu biex jissiġillaw l-indipendenza tal-Venezwela bir-rebħa tagħhom fil-Battalja tal-Lag Maracaibo. Il-kungress ta' New Granada ta lil Bolívar il-kontroll tal-armata ta' Granada; Fil-kap tiegħu, huwa ħeles diversi pajjiżi u waqqaf ir-Repubblika tal-Kolombja (Gran Colombia). Sucre ħeles lill-Ekwador u sar it-tieni president tal-Bolivja. Il-Venezwela baqgħet parti mill-Gran Kolombja sal-1830, meta ribelljoni mmexxija minn José Antonio Páez ppermettiet il-proklamazzjoni ta' Venezwela indipendenti ġdida, fit-22 ta' Settembru; Páez sar l-ewwel president tal-Stat il-ġdid tal-Venezwela. Bejn kwart u terz tal-popolazzjoni tal-Venezwela ntilfet matul dawn l-għoxrin sena ta' gwerra (inklużi bejn wieħed u ieħor nofs il-Venezwelani ta' dixxendenza Ewropea), li sal-1830, kienet stmata għal 800,000. Fil-bandiera tal-Venezwela, isfar jirrappreżenta l-ġid tal-art, blu l-baħar li jifred il-Venezwela minn [[Spanja]], u aħmar id-demm imxerred mill-eroj tal-indipendenza. [[File:Catedral de Caracas 1867.jpg|thumb|Katidral ta' [[Caracas]], fl-1867.]] [[File:Road to Petare.jpg|thumb|left|Camino de Petare fl-aħħar tas-seklu 19]] [[File:Cipriano Castro in Caracas, 1899.jpg|thumb|left|Dħul ta' Cipriano Castro f'[[Caracas]] fl-1899]] L-iskjavitù fil-Venezwela ġiet abolita fl-1854. Ħafna mill-storja tal-Venezwela fis-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn taqlib politiku u ħakma dittatorjali, inkluż il-mexxej tal-indipendenza José Antonio Páez, li rebaħ il-presidenza tliet darbiet u serva 11-il sena bejn l-1830 u l-1863. Dan laħaq il-qofol tiegħu fil-Gwerra Federali (1859-1863). Fit-tieni nofs tas-seklu, Antonio Guzmán Blanco, kawdillo ieħor, serva 13-il sena, bejn l-1870 u l-1887, bi tliet presidenti oħra mxerrda. Fl-1895, tilwima li ilha fit-tul l-[[Renju Unit]] dwar it-territorju Essequibo, li l-[[Renju Unit]] sostniet bħala parti mill-Gujana Brittanika u l-Venezwela meqjusa bħala territorju tal-Venezwela, faqqgħet fil-Kriżi tal-Venezwela tal-1895. It-tilwima saret kriżi diplomatika meta l-lobbyist tal-Venezwela, William L. Scruggs, ipprova jargumenta li l-kondotta Brittanika dwar il-kwistjoni kisret id-Duttrina Monroe tal-[[Stati Uniti]] tal-1823, u uża l-influwenza tiegħu f'[[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington D.C.]], biex isegwi l-kwistjoni. Il-President tal-[[Stati Uniti]] Grover Cleveland imbagħad adotta interpretazzjoni wiesgħa tad-duttrina li ddikjarat interess Amerikan fi kwalunkwe materja fl-emisfera. Il-[[Renju Unit]] eventwalment qablet mal-arbitraġġ, iżda fin-negozjati dwar it-termini tagħha kienet kapaċi tipperswadi lill-[[Istati Uniti]] fuq ħafna dettalji. Tribunal iltaqa' f'[[Pariġi]] fl-1898 biex jiddeċiedi l-kwistjoni u fl-1899 ta' l-biċċa l-kbira tat-territorju kkontestat lill-Gujana Brittanika. Fl-1899, Cipriano Castro, megħjun minn ħabib tiegħu Juan Vicente Gómez, ħa l-poter f'[[Caracas]]. Castro naqas mid-djun barranin konsiderevoli tal-Venezwela u rrifjuta li jħallas kumpens lill-barranin li nqabdu fil-gwerer ċivili tal-Venezwela. Dan wassal għall-Kriżi tal-Venezwela tal-1902–1903, li fiha l-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]] u l-[[Italja]] imponew imblokk navali qabel ma ġie miftiehem arbitraġġ internazzjonali fil-Qorti Permanenti tal-Arbitraġġ il-ġdida. Fl-1908, faqqgħet tilwima oħra mal-Pajjiżi l-Baxxi, li ġiet solvuta meta Castro mar il-Ġermanja għall-kura medika u malajr twaqqa' minn Juan Vicente Gómez (1908-1935). === seklu 20 === [[File:Ciudad de Valencia (1900).jpg|thumb|Valencia madwar is-sena 1900.]] [[File:Stadsgezicht met Hotel Majestica in Caracas in Venezuela, Bestanddeelnr 252-8437.jpg|thumb|left|[[Caracas]] matul l-1940s.]] [[File:Antigua Catedral de El Tocuyo 03.jpg|thumb|El Tocuyo, Lara, qabel it-terremot tal-1950.]] [[File:Rómulo Betancourt, 1961.jpg|thumb|left|Rómulo Betancourt (president 1945-1948 / 1959-1964), wieħed mill-mexxejja demokratiċi ewlenin tal-Venezwela.]] [[File:Militares en la azotea del congreso de Venezuela en 1948.jpg|thumb|left|Militari fuq il-bejt tal-kungress waqt il-kolp ta' stat fil-Venezwela fl-1948]] L-iskoperta ta' depożiti ta' żejt enormi fil-Lag Maracaibo matul l-[[Ewwel Gwerra Dinjija]] kienet kruċjali għall-Venezwela u ttrasformat l-ekonomija tagħha milli tiddependi ħafna fuq l-esportazzjonijiet agrikoli. Dan wassal għal boom li dam fis-snin tmenin; Fl-1935, il-prodott gross domestiku per capita tal-Venezwela kien l-ogħla fl-Amerika Latina. Gómez ibbenefika ħafna minn dan, hekk kif il-korruzzjoni ffjorixxiet, iżda fl-istess ħin, is-sors il-ġdid tad-dħul għenu jiċċentralizza l-istat u jiżviluppa l-awtorità tiegħu. Huwa baqa' l-aktar bniedem b'saħħtu fil-Venezwela sal-mewt tiegħu fl-1935. Is-sistema tad-dittatorjat Gomecista (1935–1945) kompliet fil-biċċa l-kbira taħt Eleazar López Contreras, iżda bdiet fl-1941, taħt Isaías Medina Angarita, kienet rilassata. Angarita tat sensiela ta' riformi, fosthom il-legalizzazzjoni tal-partiti politiċi kollha. Wara t-[[Tieni Gwerra Dinjija]], l-immigrazzjoni min-Nofsinhar tal-Ewropa u l-pajjiżi ifqar tal-Amerika Latina ddiversifikaw b'mod partikolari s-soċjetà Venezwelana. Fl-1945, kolp ta' stat ċivili-militari waqqa' lil Medina Angarita u wassal għal perjodu ta' gvern demokratiku (1945–1948) taħt il-partit Azzjoni Demokratika tas-sħubija tal-massa, inizjalment taħt Rómulo Betancourt, sakemm Rómulo Gallegos rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela fl-1947 (l-ewwel elezzjonijiet ħielsa u ġusti fil-Venezwela). Gallegos ħakem sakemm twaqqa' minn ġunta militari mmexxija mit-trijonvirat Luis Felipe Llovera Páez, Marcos Pérez Jiménez, u l-Ministru tad-Difiża ta' Gallegos Carlos Delgado Chalbaud, fil-kolp ta' stat tal-Venezwela tal-1948. <gallery> File:Marcos Pérez Jiménez 1952.JPG|Marcos Pérez Jiménez fid-diskors inawgurali tiegħu fl-1952. File:Suárez Flamerich y PJ.jpg|Suárez Flamerich u Marcos Pérez Jiménez waqt l-ewwel xogħlijiet tal-Highway Caracas-La Guaira. File:Inauguracicon del Centro Simon Bolivar, Venezuela 1954.png|Inawgurazzjoni taċ-Ċentru Simón Bolívar minn Marco Perez Jimenes fl-1954. File:Marcos Pérez Jiménez en BAEL.jpg|Marcos Pérez Jiménez jirrevedi l-inawgurazzjoni tal-Bażi tal-Ajru El Libertador. File:Protestas Contra MPJ en Noviembre de 1957 en Venezuela.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fil-21 ta' Novembru, 1957. File:Afiche contra la dictadura de Marcos Pérez Jiménez.jpg|Protesti kontra Marcos Pérez Jiménez fl-1958. File:23 de Enero de 1958.png|Kolp ta' stat fil-Venezwela tal-1958. </gallery> [[File:Raúl Leoni 1965.jpg|thumb|left|Raúl Leoni fl-1965 (Kien id-39 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-11 ta' Marzu, 1964 sal-11 ta' Marzu, 1969)]] [[File:Carlos Andrés Pérez.jpg|thumb|Il-President Carlos Andrés Pérez]] L-aktar raġel b'saħħtu fil-ġunta militari (1948-1958) kien Pérez Jiménez u kien suspettat li kien wara l-mewt ta' Chalbaud, li miet f'ħtif ħażin fl-1950. Meta l-ġunta tilfet b'mod mhux mistenni l-elezzjoni presidenzjali tal-1952, injorat il- riżultati u Jiménez ġie installat bħala president Jiménez tkeċċa fit-23 ta' Jannar, 1958. Fi sforz biex tiġi kkonsolidata demokrazija żagħżugħa, it-tliet partiti politiċi ewlenin (Accion Democratica (AD), COPEI u Unión Republicana Democratica (URD), bl-eċċezzjoni notevoli tal-Partit Komunista tal-Venezwela), iffirmaw il-ftehim dwar il-qsim tal-poter tal-Patt Puntofijo. AD u COPEI ddominaw il-pajsaġġ politiku għal erba' deċennji. Matul il-presidenzi ta' Rómulo Betancourt (1959-64, it-tieni mandat tiegħu) u Raúl Leoni (1964-69), seħħew movimenti importanti ta' gwerillieri. Il-maġġoranza ħallew l-armi tagħhom taħt l-ewwel presidenza ta' Rafael Caldera (1969-74). Caldera kien rebaħ l-elezzjonijiet tal-1968 għall-COPEI, l-ewwel darba li partit minbarra Azzjoni Demokratika sar president permezz ta' elezzjoni demokratika. L-ordni demokratika l-ġdida kellha l-antagonisti tagħha. Betancourt sofra attakk ippjanat mid-dittatur Dumnikan Rafael Trujillo fl-1960, u xellugin esklużi mill-Patt bdew ribelljoni billi organizzaw ruħhom fil-Forzi Armati tal-Ħelsien Nazzjonali, sponsorjati mill-Partit Komunista u Fidel Castro. Fl-1962 ippruvaw jiddestabilizzaw il-militar, b'ribelli falluti. Betancourt ippromwova politika barranija, id-Duttrina Betancourt, li fiha rrikonoxxa biss gvernijiet eletti b'vot popolari. [[File:Caracas Sabana Grande 1973.jpg|thumb|left|Distrett ta' Sabana Grande, Caracas (1973)]] [[File:Luis Herrera Campins.jpg|thumb|Luis Herrera Campíns (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-12 ta' Marzu, 1979 sal-2 ta' Frar, 1984)]] [[File:Bancomaracaibo pierregb.jpg|thumb|left|Kwartieri ġenerali tal-Banco de Maracaibo fi Pjazza Venezwela (Plaza Venezuela), Caracas fl-1985 jew il-bidu tad-disgħinijiet.]] [[File:Lusinchi 89.JPG|thumb|Jaime Lusinchi (Kien id-43 President tar-Repubblika tal-Venezwela mill-2 ta' Frar, 1984 sal-2 ta' Frar, 1989)]] [[File:1972. Rafael Caldera - Los Causahabientes.jpg|thumb|left|Rafael Caldera kien l-40 u l-45 president tal-Venezwela fil-perjodi (11 ta' Marzu, 1969-12 ta' Marzu, 1974 u 2 ta' Frar, 1994-2 ta' Frar, 1999)]] L-elezzjoni presidenzjali tal-Venezwela tal-1973 ta' Carlos Andrés Pérez ħabtet ma' kriżi taż-żejt, li fiha d-dħul tal-Venezwela sploda hekk kif il-prezzijiet taż-żejt żdiedu; L-industriji taż-żejt ġew nazzjonalizzati fl-1976. Dan wassal għal żidiet massivi fl-infiq pubbliku, iżda wkoll żidiet fid-djun barranin, sakemm il-kollass tal-prezzijiet taż-żejt matul it-tmeninijiet iddgħajfet l-ekonomija. Meta l-gvern beda jiżvaluta l-munita fl-1983 biex jissodisfa l-obbligi finanzjarji tiegħu, l-istandards tal-għajxien naqsu b'mod drammatiku. Politiki ekonomiċi falluti u korruzzjoni dejjem tikber fil-gvern wasslu għal żieda fil-faqar u l-kriminalità, l-indikaturi soċjali għall-agħar, u żieda fl-instabilità politika. Fis-snin tmenin, il-Kummissjoni Presidenzjali għar-Riforma tal-Istat (COPRE) ħarġet bħala mekkaniżmu għall-innovazzjoni politika. Il-Venezwela ddeċentralizzat is-sistema politika tagħha u diversifikat l-ekonomija tagħha, u naqqset id-daqs tal-Istat. Il-COPRE ħadmet bħala mekkaniżmu ta' innovazzjoni, anke billi inkorpora fl-aġenda politika kwistjonijiet li kienu ġew esklużi mid-deliberazzjoni pubblika mill-atturi ewlenin tas-sistema demokratika. L-aktar suġġetti diskussi ġew inkorporati fl-aġenda pubblika: id-deċentralizzazzjoni, il-parteċipazzjoni politika, il-muniċipalizzazzjoni, ir-riformi tal-ordni ġudizzjarja u r-rwol tal-Istat fi strateġija ekonomika ġdida. Ir-realtà soċjali għamlet il-bidliet diffiċli biex jiġu implimentati. Il-kriżijiet ekonomiċi tas-snin 80 u 90 wasslu għal kriżi politika. Mijiet ta' nies inqatlu mill-forzi tas-sigurtà u l-militar fl-irvellijiet ta' Caracazo tal-1989, matul it-tieni mandat presidenzjali ta' Carlos Andrés Pérez (1989-1993) u wara l-implimentazzjoni ta' miżuri ta' awsterità ekonomika. Hugo Chávez, li fl-1982 kien wiegħed li jkeċċi gvernijiet b’żewġ partiti, uża rabja dejjem tikber fuq miżuri ta' awsterità ekonomika biex jiġġustifika attentat ta' kolp ta' stat fi Frar tal-1992; It-tieni attentat ta' kolp ta' stat seħħ f'Novembru. Il-President Carlos Andrés Pérez (ri-elett fl-1988) tneħħa taħt akkużi ta' abbuż fl-1993, li wassal għall-presidenza interim ta' Ramón José Velásquez (1993-1994). Il-mexxej tal-kolp ta' stat Chávez kien maħfra f'Marzu 1994 mill-President Rafael Caldera (1994-1999, it-tieni mandat tiegħu), b'sala nadifa u d-drittijiet politiċi tiegħu rrestawrati, li ppermettielu jirbaħ u jżomm il-presidenza kontinwament mill-1999. sal-mewt tiegħu fl-2013. Chávez rebaħ l-elezzjonijiet tal-1998, 2000, 2006 u 2012 u r-referendum presidenzjali tal-2004. === Dittatorjat tax-Xellug Estrem === ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Chávez: 1999-2013 ==== [[File:Demostration by the opposition against the reform - caracas.jpg|thumb|Protesti f'Caracas, 2007]] Kollass ta' fiduċja fil-partiti eżistenti wassal biex Hugo Chávez jiġi elett president fl-1998 u t-tnedija sussegwenti ta' "Rivoluzzjoni Bolivariana", li bdiet b'assemblea kostitwenti fl-1999 biex tikteb Kostituzzjoni ġdida. Ir-Rivoluzzjoni tirreferi għal moviment soċjali populista u proċess politiku tax-xellug estrem immexxi minn Chávez, li waqqaf il-Moviment tal-Ħames Repubblika fl-1997 u l-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela fl-2007. Ir-"Rivoluzzjoni Bolivarjana" hija msemmija għal Simón Bolívar. Skont Chávez u partitarji oħra, ir-“Rivoluzzjoni Bolivarjana” fittxet li tibni moviment tal-massa biex timplimenta l-Bolivarianiżmu: demokrazija popolari, indipendenza ekonomika, distribuzzjoni ġusta tad-dħul, u tmiem il-korruzzjoni politika. Jinterpretaw l-ideat ta' Bolívar minn perspettiva populista, bl-użu ta' retorika soċjalista. Dan wassal għall-formazzjoni tal-Ħames Repubblika tal-Venezwela, komunement magħrufa bħala r-Repubblika Bolivarjana tal-Venezwela, li għadha sal-lum. Il-Venezwela ġiet ikkunsidrata bħala r-Repubblika Bolivarjana wara l-adozzjoni tal-Kostituzzjoni l-ġdida tal-1999. Wara l-elezzjoni ta' Chávez, il-Venezwela saret sistema ta' partiti dominanti, iddominata mill-Partit Soċjalista Magħqud tal-Venezwela. F'April 2002, Chávez tkeċċa għal żmien qasir mill-poter fl-attentat ta' kolp ta' stat tal-Venezwela tal-2002 wara dimostrazzjonijiet popolari mill-avversarji tiegħu, iżda Chávez irritorna wara jumejn bħala riżultat ta' dimostrazzjonijiet minn partitarji foqra ta' Chávez u azzjonijiet tal-militar. Chávez baqa' fil-poter wara strajk nazzjonali totali li dam minn Diċembru 2002 sa Frar 2003, inkluż strajk/lockout fil-kumpanija taż-żejt statali PDVSA. It-titjira tal-kapital qabel u matul l-istrajk wasslet għall-impożizzjoni mill-ġdid tal-kontrolli tal-kambju. Fl-għaxar snin ta' wara, il-gvern kien sfurzat jiżvaluta l-munita. Dawn l-iżvalutar ma tejbux is-sitwazzjoni tan-nies li jiddependu fuq prodotti importati jew prodotti prodotti lokalment li jiddependu fuq inputs importati, filwaqt li l-bejgħ taż-żejt iddenominat f'dollari jammonta għall-maġġoranza tal-esportazzjonijiet. Il-profitti mill-industrija taż-żejt intilfu għall-“inġinerija soċjali” u l-korruzzjoni, aktar milli jmorru lejn l-investimenti meħtieġa biex tinżamm il-produzzjoni taż-żejt. Chávez baqa' ħaj minn aktar testijiet politiċi, inkluż referendum ta' recall f'Awwissu 2004. Huwa ġie elett għal mandat ġdid f'Diċembru 2006 u għat-tielet mandat f'Ottubru 2012. Madankollu, qatt ma ħalu l-ġurament minħabba kumplikazzjonijiet mediċi; Miet f'Marzu tal-2013. <gallery> File:20021210-Toma-de-bomba4.jpg|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo 2.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:2002-2003 Colas paro petroleo.png|Konġestjonijiet twal tat-traffiku fi stazzjonijiet tal-petrol fl-10 ta’ Diċembru 2002 waqt l-istrajk ġenerali fil-Venezwela tal-2002-2003 File:Protestas en la Universidad de Oriente Núcleo Nueva Esparta 1.jpg|thumb|Protesti f'Margarita, 2004 File:Marcha de RCTV de 2008 01.jpg||Protesti f'Caracas, 2007 </gallery> ==== Il-gvern tax-xellug estrem ta' Maduro: 2013- ==== L-elezzjonijiet presidenzjali li saru f'April 2013 kienu l-ewwel minn meta Chávez ħa l-kariga fl-1999 li fihom ismu ma deherx fuq il-vot. Taħt il-gvern "Bolivarian", il-Venezwela għaddiet minn wieħed mill-aktar pajjiżi sinjuri fl-Amerika Latina għal wieħed mill-ifqar. Il-politiki soċjoekonomiċi ta' Hugo Chávez li jiddependu fuq il-bejgħ taż-żejt u l-importazzjoni ta' oġġetti rriżultaw f'ammonti kbar ta' dejn, l-ebda bidla fil-korruzzjoni fil-Venezwela, u laħqet il-qofol tagħha fi kriżi fil-Venezwela. Bħala riżultat, il-kriżi tar-refuġjati tal-Venezwela, l-akbar emigrazzjoni ta' nies fl-istorja tal-Amerika Latina, seħħet, b'aktar minn 7 miljun, madwar 20% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, emigraw. Chávez beda l-missjonijiet Bolivariani, programmi "immirati biex jgħinu lill-foqra". Il-faqar beda jiżdied fis-snin 2010. Nicolás Maduro ġie magħżul minn Chávez bħala s-suċċessur tiegħu, u fl-2013 insemmih viċi president. Maduro ilu president tal-Venezwela mill-14 ta' April 2013, meta rebaħ l-elezzjoni presidenzjali wara l-mewt ta' Chávez, b'51% tal-voti, meta mqabbel ma' 49% ta' Henrique Capriles. Ir-Roundtable tal-Unità Demokratika sfidat l-elezzjoni ta' Maduro bħala frodi, iżda verifika ta' 56% tal-voti ma wriet l-ebda diskrepanzi, u l-Qorti Suprema tal-Venezwela ddeċidiet li Maduro kien il-president leġittimu. Il-mexxejja tal-Oppożizzjoni u xi midja internazzjonali jqisu lill-gvern ta' Maduro bħala dittatorjat. Minn Frar 2014, mijiet ta' eluf ta' nies ipprotestaw għal livelli għoljin ta' vjolenza kriminali, korruzzjoni, iperinflazzjoni, u skarsezza kronika ta' oġġetti bażiċi minħabba l-politiki tal-gvern. Id-dimostrazzjonijiet u l-irvellijiet irriżultaw f’aktar minn 40 mewt f'inkwiet bejn Chavista u dimostranti tal-oppożizzjoni. u mexxejja tal-oppożizzjoni, inklużi Leopoldo López u Antonio Ledezma, ġew arrestati. Gruppi tad-drittijiet tal-bniedem ikkundannaw l-arrest ta' López. L-elezzjonijiet parlamentari tal-2015, li saru fis-6 ta' Diċembru, 2015, irriżultaw fir-rebħa tar-Roundtable tal-Unità Demokratika (MUD), il-moviment ewlieni tal-oppożizzjoni għall-gvern tal-President Nicolás Maduro, b'56.3% tal-voti u 112 tal-voti il-167 deputat tal-Assemblea Nazzjonali (inklużi 3 deputati għar-Rappreżentanza Indiġena għall-Assemblea Nazzjonali), li jikkorrispondu għal maġġoranza kwalifikata. Il-Venezwela żvalutat il-munita tagħha fi Frar 2013 minħabba skarsezza dejjem tikber, li kienet tinkludi ħalib u ħtiġijiet oħra. Dan wassal għal żieda fil-malnutrizzjoni, speċjalment fost it-tfal. L-ekonomija kienet saret dipendenti fuq l-esportazzjonijiet taż-żejt, biż-żejt mhux raffinat jammonta għal 86% tal-esportazzjonijiet, u prezz għoli għal kull barmil biex jappoġġja programmi soċjali. Fil-bidu tal-2014, il-prezz taż-żejt niżel minn aktar minn $100 għal $40 Dan poġġa pressjoni fuq l-ekonomija, li ma setgħetx taffordja aktar programmi soċjali kbar. Il-Gvern beda jieħu aktar flus mingħand PDVSA, il-kumpanija taż-żejt tal-istat, u rriżulta f'nuqqas ta' investiment mill-ġdid fl-għelieqi u l-impjegati. Il-produzzjoni naqset mill-quċċata tagħha ta' kważi 3 sa 1 miljun barmil (480 sa 160 elf metru kubu) kuljum. Fl-2014, il-Venezwela daħlet f'riċessjoni, u fl-2015, kellha l-ogħla inflazzjoni fid-dinja, li taqbeż il-100%. Fl-2017, l-amministrazzjoni ta' Donald Trump imponiet aktar sanzjonijiet ekonomiċi kontra PDVSA u uffiċjali tal-Venezwela. Il-problemi ekonomiċi, kif ukoll il-kriminalità, kienu l-kawżi tal-protesti tal-Venezwela mill-2014 sal-lum. Mill-2014, madwar 5.6 miljun ruħ ħarbu mill-Venezwela. <gallery> File:2014 Venezuelan Protests (12F).jpg|Protesti f'Caracas fl-2014 File:Marcha hacia el Palacio de Justicia de Maracaibo - Venezuela 06.jpg|Protesti f'Maracaibo fl-2014 File:People lines in Venezuela.JPG|Il-Venezweljani jagħmlu linja biex jixtru l-ikel f'ħanut File:Escasez en Venezuela, Central Madeirense 8.JPG|Nuqqas fil-Venezwela File:March of Empty Pots 24 January 2015.jpg|Protesti f'Caracas fl-2015 </gallery> [[File:Venezuela protest 26 October.jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas fl-2016]] F'Jannar 2016, Maduro ddikjara "emerġenza ekonomika", li żvela l-kobor tal-kriżi u kabbar il-poteri tiegħu. F'Lulju 2016, infetħu temporanjament il-qsim tal-fruntieri Kolombjani biex jippermettu lill-Venezwelani jixtru ikel u oġġetti bażiċi tas-saħħa. F'Settembru 2016, studju indika li 15% tal-Venezweli kienu qed jieklu "skart tal-ikel mormi minn stabbilimenti kummerċjali." Sa Ottubru 2016 kienu seħħew 200 rewwixta fil-ħabs. Il-Qorti Suprema allinjata ma' Maduro, li kienet qed taqleb id-deċiżjonijiet tal-Assemblea Nazzjonali minn meta l-oppożizzjoni ħadet il-kontroll, assumiet il-funzjonijiet tal-assemblea, u ħolqot il-kriżi kostituzzjonali tal-Venezwela tal-2017. F'Awwissu 2017, l-Assemblea Nazzjonali ġiet eletta Assemblea Kostitwenti tal-2017 u neħħa l-poteri tagħha lill-Assemblea Nazzjonali. L-elezzjoni qajmet tħassib dwar dittatorjat emerġenti. F'Diċembru 2017, Maduro ddikjara li l-partiti tal-oppożizzjoni ġew esklużi mill-elezzjonijiet presidenzjali tas-sena ta' wara wara li bojkottjaw l-elezzjoni tas-Sindku. <gallery> File:Escasez de gasolina en Venezuela.png|Nuqqas ta' petrol fil-Venezwela fl-2017 File:We Are Millions march Venezuela.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2017 File:Enfrentamiento en el Puente de Las Mercedes Venezuela 2017.jpg|Id-dimostranti jikkonfrontaw lill-GNB fuq il-pont Las Mercedes fis-26 ta' Mejju, 2017 f'Caracas, il-Venezwela. File:Marcha Neomar Lander 06 Venezuela 2017.jpg|Marċ bil-lejl b'tifkira ta' Neomar Lander fit-8 ta' Ġunju 2017 f'Caracas File:Escuderos 19 de junio 2017.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan eating from garbage.jpg|Raġel Venezwelan jiekol miż-żibel File:Mother of All Marches - Caracas.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Venezuelan Assembly special session 11.jpg|Protesti tal-Caracas tal-2017 File:Tank Woman.jpg|thumb|Il-“Mara Tank” waqt il-Omm tal-Marċi Kollha f'Caracas File:Paola Ramírez body.jpg|Kadavru ta' Paola Ramírez wara li nqatlet waqt il-protesti fil-Venezwela fl-2017. </gallery> [[File:©UNICEF-ECU-2018-Arcos.jpg|thumb|left|Mijiet ta' Venezweljani f'sitwazzjonijiet ta' mobilità umana jistennew fil-kju fid-Dwana fl-Ekwador biex jittimbraw il-passaporti tagħhom u jkomplu l-vjaġġ tagħhom. F'Awwissu ta' din is-sena, bejn 3,000 u 7,000 Venezwelan daħlu kuljum fl-Ekwador, ħafna minnhom qegħdin fi tranżitu lejn il-Perù. Xi familji jridu jqattgħu l-lejl fil-Pont Rumichaca, il-fruntiera bejn il-Kolombja u l-Ekwador, fejn it-temperaturi jinżlu għal 3 gradi Celsius.]] Maduro rebaħ l-elezzjonijiet tal-2018 bi 68% tal-voti. Ir-riżultat ġie kkontestat mill-Arġentina, iċ-Ċilì, il-Kolombja, il-Brażil, il-Kanada, il-Ġermanja, Franza u Stati Uniti, li qiesuh frawdolenti u rrikonoxxew lil Juan Guaidó bħala president. Pajjiżi oħra komplew jirrikonoxxu lil Maduro, għalkemm iċ-Ċina, iffaċċjata bi pressjoni finanzjarja għall-pożizzjoni tagħha, bdiet tkopri lilha nnifisha billi naqqset is-self, ikkanċellat joint ventures u wriet ir-rieda tagħha li taħdem mal-partijiet kollha. F'Awwissu 2019, Trump impona embargo ekonomiku kontra l-Venezwela. F'Marzu 2020, Trump akkuża lil Maduro u lill-uffiċjali tal-Venezwela bi traffikar tad-droga, narkoterroriżmu, u korruzzjoni. [[File:Venezuelan protests - 23 January 2019.jpg|thumb|left|Protesti f'Caracas, 2019]] [[File:Uprising against Nicolás Maduro of 2019.png|thumb|Protesti f'Caracas, 2019]] <gallery> File:2018 Venezuelan protests 17 March 2018.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Huelga trabajadores.jpg|Protesti tal-Venezwela tal-2018 File:Marcha Venezuela 12 de febrero de 2018.jpg|Konċentrazzjoni bħala ġieħ lil dawk li mietu waqt il-protesti tal-2018 </gallery> F'Ġunju 2020, rapport iddokumenta għajbien sfurzat li seħħew fl-2018-19. Ġew irrappurtati 724 għajbien furzat ta' detenuti politiċi. Ir-rapport sostna li l-forzi tas-sigurtà ssuġġettaw lill-vittmi għat-tortura. Ir-rapport sostna li l-gvern uża l-għajbien sfurzat biex isikket lill-avversarji u vuċijiet kritiċi oħra. [[File:Protestas en Caracas contra la reelección de Nicolás Maduro, 2024.jpg|thumb|left|Id-dimostranti f'Caracas jiġġieldu kontra l-forza pubblika waqt il-protesti tal-Venezwela tal-2024.]] [[File:Freedom ratings in Venezuela (1998 to 2017).png|thumb|Klassifikazzjonijiet tal-Venezwela mill-1998 sal-2017 mill-NGO Freedom House iffinanzjata mill-gvern tal-Istati Uniti (1 = b'xejn, 7 = mhux b'xejn)]] Maduro ikkontesta għat-tielet mandat konsekuttiv fl-elezzjoni presidenzjali tal-2024, filwaqt li l-eks diplomatiku Edmundo González Urrutia rrappreżenta lill-Pjattaforma Unitaria ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Plataforma Unitaria Democrástica; PUD), l-alleanza politika ewlenija tal-oppożizzjoni. Stħarriġ li ttieħdet qabel l-elezzjoni indikaw li González kien se jirbaħ b'marġni wiesa'. Wara li l-Kunsill Elettorali Nazzjonali (CNE) ikkontrollat ​​mill-gvern ħabbar riżultati parzjali li juru rebħa dejqa għal Maduro fid-29 ta' Lulju, il-mexxejja tad-dinja fil-biċċa l-kbira esprimew xettiċiżmu dwar ir-riżultati mitluba u ma rrikonoxxewx it-talbiet tas-CNE bi ftit eċċezzjonijiet biss. Kemm González kif ukoll Maduro iddikjaraw lilhom infushom rebbieħa tal-elezzjonijiet. Ir-riżultati elettorali ma' ġewx rikonoxxuti miċ-Ċentru Carter u l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani minħabba nuqqas ta' riżultati granulari, u ġew ikkontestati mill-oppożizzjoni, li ddikjarat rebħa kbira u tat aċċess għall-għadd tal-voti miġbura mill-osservaturi elettorali mill-biċċa l-kbira tal-voti. ċentri bħala evidenza. Wara t-tħabbir tar-riżultati mill-awtoritajiet elettorali, faqqgħu protesti madwar il-pajjiż. Dan wassal għal arresti tal-massa, inklużi minorenni, u fil-maġġoranza l-kbira tal-każijiet, individwi mhux armati. Kien hemm ukoll imwiet u oħrajn li ġew ittorturati fil-jiem ta' wara biex jitrażżnu l-protesti fit-toroq. B'dan il-mod, Maduro żamm il-poter, u kkonsolida dak li l-midja internazzjonali, il-politiċi u l-organizzazzjonijiet madwar id-dinja sejħu dittatorjat.<ref>{{Ċita web|url=https://cnnespanol.cnn.com/2024/07/29/resumen-noticas-elecciones-presidenciales-en-venezuela-de-2024-29-jul-orix/|titlu=Resumen y resultados de las elecciones en Venezuela 2024 del 28 y el 29 de julio de 2024|kunjom=Amaya|isem=Sol|data=2024-07-29|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> Fis-sigħat bikrin tat-3 ta' Jannar 2026, il-President tal-Istati Uniti Donald Trump ħabbar li l-President Nicolás Maduro u martu Cilia Flores kienu ġew arrestati u mkeċċija mill-pajjiż wara attakk imwettaq mill-Istati Uniti. Dakinhar stess, il-Qorti Suprema tal-Ġustizzja ordnat lil Delcy Rodríguez biex tassumi l-presidenza tar-Repubblika bħala president aġent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.clarin.com/mundo/delcy-rodriguez-figura-clave-linea-sucesion-maduro_0_aRVxDvHTyN.html|titlu=Proclaman a Delcy Rodríguez como presidenta de Venezuela tras la detención de Maduro|kunjom=Clarín|isem=Redacción|data=2026-01-03|sit=Clarín|lingwa=es|data-aċċess=2026-05-06}}</ref> == Ġeografija == [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|left|Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela Topography.png|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Paramo de la Culata, Sierra Nevada de Mérida]] [[File:Venezuela relief location map.jpg|thumb|Mappa Topògrafika tal-Venezwela]] [[File:Serranía del Interior.JPG|thumb|left|Tributarju żgħir tax-Xmara San Juan (min-naħa tiegħu, tributarju tax-Xmara Guárico), li jappartjeni għall-baċin Orinoco, joħroġ mill-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tas-Serranía del Interior.]] Il-Venezwela tinsab fit-tramuntana tal-Amerika t'Isfel; Ġeoloġikament, it-territorju kontinentali tiegħu jistrieħ fuq il-pjanċa tal-Amerika t'Isfel. Għandha erja totali ta' 916,445 km² (353,841 sq mi) u żona territorjali ta' 882,050 km² (340,560 sq mi), li jagħmlu l-Venezwela t-33 l-akbar pajjiż fid-dinja. It-territorju li jikkontrolla jinsab bejn latitudnijiet 0° u 16°N u lonġitudnijiet 59° u 74°W. Il-pajjiż, li huwa għamla ta' trijangolu, għandu kosta ta' 2,800 km (1,700 mi) fit-tramuntana, li tinkludi bosta gżejjer fil-Karibew u tmiss lejn il-Grigal mal-Oċean Atlantiku tat-Tramuntana. Il-biċċa l-kbira tal-osservaturi jiddeskrivu l-Venezwela f'termini ta' erba' reġjuni topografiċi definiti pjuttost tajjeb: l-artijiet baxxi ta' Maracaibo fil-majjistral, il-muntanji tat-tramuntana li jestendu f'ark wiesa' tal-lvant-punent mill-fruntiera mal-Kolombja tul il-kosta tat-Tramuntana tal-Karibew, il-pjanuri wesgħin fil- ċentrali tal-Venezwela u l-għoljiet tal-Gujana fix-Xlokk. Il-Muntanji tat-Tramuntana huma l-estensjonijiet estremi tal-Grigal tal-firxa tal-muntanji tal-Andes tal-Amerika t'Isfel. Pico Bolívar, l-ogħla punt fil-pajjiż f'4,979 m (16,335 pied), jinsab f'dan ir-reġjun. Fin-Nofsinhar, l-Artijiet Għolja tal-Guiana mqassma fihom it-truf tat-Tramuntana tal-Baċin tal-Amażonja u l-Angel Falls, l-ogħla kaskata tad-dinja, kif ukoll tepuis, muntanji kbar f'forma ta 'mejda. Iċ-ċentru tal-pajjiż huwa kkaratterizzat mill-llanos, li huma pjanuri estensivi li jestendu mill-fruntiera mal-[[Kolombja]] fil-punent estrem sad-delta tax-Xmara Orinoco fil-lvant. L-Orinoco, bil-ħamrija alluvjali rikka tiegħu, jgħaqqad l-akbar u l-aktar sistema importanti tax-xmajjar fil-pajjiż; Joriġina f'wieħed mill-akbar baċiri idrografiċi fl-Amerika Latina. Il-Caroní u l-Apure huma xmajjar importanti oħra. [[File:GolfodeCariaco.jpg|thumb|left|Golf tal-Cariaco (Golfo de Cariaco)]] [[File:Guanaguanare.JPG|thumb|Cayo de Agua, Arċipelagu Los Roques, Baħar Karibew]] Il-Venezwela tmiss mal-Kolombja lejn il-punent, il-Gujana lejn il-lvant, u l-Brażil fin-nofsinhar. Ħdejn il-kosta tal-Venezwela hemm gżejjer tal-Karibew bħal Trinidad u Tobago, Grenada, Curaçao, Aruba u l-Antilles Leeward. Il-Venezwela għandha tilwim territorjali mal-Gujana, li qabel kienet ir-Renju Unit, fil-biċċa l-kbira relatati maż-żona Essequibo u mal-Kolombja fuq il-Golf tal-Venezwela. Fl-1895, wara snin ta' tentattivi diplomatiċi biex tissolva t-tilwima tal-fruntiera, faqqgħet it-tilwima tal-fruntiera tax-Xmara Essequibo. Din ġiet sottomessa lil kummissjoni "newtrali" (magħmula minn rappreżentanti Brittaniċi, Amerikani u Russi u mingħajr rappreżentant dirett tal-Venezwela), li fl-1899 iddeċidiet l-aktar kontra t-talba tal-Venezwela. L-ogħla punt: Pico Bolívar 4,978 m. L-aktar punt baxx: Baħar Karibew 0 m. Elevazzjoni medja: 450 m.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Klima === Il-Venezwela tinsab kompletament fit-tropiċi 'l fuq mill-ekwatur sa madwar 12° N. Il-klima tagħha tvarja minn pjanuri umda ta' elevazzjoni baxxa, fejn it-temperaturi medji annwali jilħqu 35 °C (95.0 °F), għal artijiet glaċjali u għolja (paramos) b'medja temperatura annwali ta '8 °C (46.4 °F). Il-preċipitazzjoni annwali tvarja minn 430 mm (16.9 pulzieri) fil-partijiet semi-aridi tal-majjistral għal aktar minn 1,000 mm (39.4 pulzieri) fid-Delta tal-Orinoco fil-lvant imbiegħed u l-foresti tropikali tal-Amażonja fin-nofsinhar. Il-livell ta 'preċipitazzjoni huwa aktar baxx fil-perjodu minn Awwissu sa April. Dawn il-perjodi huma magħrufa bħala staġuni sħun-imxarrab u kiesaħ-xott. Karatteristika oħra tal-klima hija din il-varjazzjoni fil-pajjiż kollu minħabba l-eżistenza ta' firxa ta' muntanji msejħa “Coast Range” li taqsam il-pajjiż mil-lvant għall-punent. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni tgħix f'dawn il-muntanji. [[File:Venezuela Köppen.png|thumb|Mappa tal-Venezwela mill-klassifikazzjoni tal-klima Köppen]] Il-pajjiż huwa maqsum f'erba' żoni ta' temperatura orizzontali bbażati primarjament fuq l-elevazzjoni, bi klimi tropikali, niexfa, moderati bi xtiewi niexfa, u polari (tundra alpina), fost oħrajn. Fiż-żona tropikali, taħt it-800 m (2,625 pied), it-temperaturi huma sħan, b'medji annwali jvarjaw bejn 26 u 28 °C (78.8 u 82.4 °F). Iż-żona moderata tvarja minn 800 sa 2,000 m (2,625 sa 6,562 pied) b'medji ta' 12 sa 25 °C (53.6 sa 77.0 °F); Ħafna mill-ibliet tal-Venezwela, inkluża l-kapitali, jinsabu f’dan ir-reġjun. Kundizzjonijiet aktar kesħin b'temperaturi ta' 9 sa 11 °C (48.2 sa 51.8 °F) jinstabu fiż-żona kiesħa bejn 2,000 u 3,000 m (6,562 u 9,843 pied), speċjalment fl-Andes tal-Venezwela, fejn mergħat u għelieqi tas-silġ Temperaturi permanenti b'medji annwali taħt it-8 °C (46 °F) ikopru artijiet 'il fuq minn 3,000 metru (9,843 pied) fil-paramos. L-ogħla temperatura rreġistrata kienet 42 °C (108 °F) f'Machiques, u l-inqas temperatura rreġistrata kienet -11 °C (12 °F), irrappurtata minn altitudni għolja diżabitata fil-Páramo de Piedras Blancas (l-istat ta' Mérida). Il-klima tal-Venezwela hija tropikali; sħuna u umda; aktar moderata fl-artijiet għoljin.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Użu tal-Art<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> === Art agrikola: 24.4% (est. 2022) Art li tinħarat: 2.9% (est. 2022) Uċuħ tar-raba' permanenti: 0.8% (est. 2022) Mergħa permanenti: 20.6% (est. 2022) Foresti: 52.3% (est. 2022) Oħrajn: 23.3% (est. 2022) 10,550 kilometru kwadru (2012) === Bijodiversità u konservazzjoni === [[File:Curacao-Icterus-Icterus-2013.JPG|thumb|L-annimal nazzjonali tal-Venezwela huwa t-turpial tal-Venezwela.]] Il-Venezwela tinsab fi ħdan l-isfera Neotropikali; Porzjonijiet kbar tal-pajjiż kienu oriġinarjament koperti minn foresti tal-weraq wiesgħa niedja. Wieħed minn 17-il pajjiż megadiversi, il-ħabitats tal-Venezwela jvarjaw mill-Muntanji tal-Andes fil-punent sal-foresti tropikali tal-Baċir tal-Amażonja fin-nofsinhar, sa pjanuri estensivi u l-kosta tal-Karibew fiċ-ċentru u d-delta tax-xmara Orinoco fil-Lvant. Dawn jinkludu shrublands xeric fil-majjistral imbiegħed u foresti tal-mangrovja kostali fil-grigal. Il-foresti sħab tagħha u l-foresti tropikali tal-artijiet baxxi huma partikolarment sinjuri. L-annimali tal-Venezwela huma diversi u jinkludu l-lamantini, it-tlett sabaq, il-bnadi b'żewġ sieba, id-delfini tax-Xmara Amazon, u l-kukkudrilli Orinoco, li ġew irrappurtati li jilħqu sa 6.6 m (22 pied) fit-tul. Il-Venezwela hija dar għal total ta' 1,417 speċi ta' għasafar, li 48 minnhom huma endemiċi. Għasafar importanti jinkludu ibises, ospreys, kingfishers, u t-turpial isfar-oranġjo tal-Venezwela, l-għasfur nazzjonali. Mammiferi notevoli jinkludu l-anteater ġgant, il-ġaguar, u l-capybara, l-akbar gerriema tad-dinja. Aktar minn nofs l-ispeċi tal-għasafar u l-mammiferi tal-Venezwela jinsabu fil-foresti tal-Amażonja fin-nofsinhar tal-Orinoco. Fil-każ tal-fungi, RWG Dennis ipprovda kont li ġie diġitizzat u r-rekords saru disponibbli onlajn bħala parti mid-database Cybertruffle Robigalia. Dik id-database tinkludi kważi 3,900 speċi fungali rreġistrati fil-Venezwela, iżda hija' l bogħod milli tkun kompluta, u n-numru totali attwali ta' speċi fungali diġà magħrufa fil-Venezwela huwa probabbilment ogħla, minħabba l-istima ġeneralment aċċettata li s'issa Skopri biss madwar 7% tal-faqqiegħ kollu fid-dinja. [[File:Shakira posando.JPG|thumb|Kukkudrill f'Hato El Cedral fl-stat Apure]] Fost il-pjanti tal-Veneżwela, aktar minn 25,000 speċi ta 'orkidej jinstabu fil-foresta sħaba tal-pajjiż u l-ekosistemi tal-foresti tal-artijiet baxxi. Dawn jinkludu l-orkidea Mayflower (Cattleya mossiae), il-fjura nazzjonali. Is-siġra nazzjonali tal-Venezwela hija l-araguaney. L-uċuħ tat-tepuis jappoġġjaw ukoll diversi pjanti karnivori, inkluża l-pjanta tal-pitcher tal-swamp, Heliamphora, u l-bromeliad insettivori, Brocchinia reducta. Il-Venezwela hija fost l-20 pajjiż bl-ogħla endemiżmu. Fost l-annimali tagħha, 23% tal-ispeċijiet tar-rettili u 50% tal-ispeċijiet ta' anfibji, inkluż iż-żrinġ tat-Trinidad poison dart, huma endemiċi. Għalkemm l-informazzjoni disponibbli għadha żgħira ħafna, sar l-ewwel sforz biex jiġi stmat in-numru ta’ speċi fungali endemiċi għall-Venezwela: 1334 speċi fungali ġew identifikati b'mod tentattiv bħala possibbilment endemiċi. Madwar 38% tal-aktar minn 21,000 speċi ta' pjanti magħrufa mill-Veneżwela huma uniċi għall-pajjiż. Il-Veneżwela hija waħda mill-10 pajjiżi bl-akbar bijodiversità fuq il-pjaneta, madankollu hija waħda mill-mexxejja fid-deforestazzjoni minħabba fatturi ekonomiċi u politiċi. Kull sena, madwar 287,600 ettaru ta 'foresti jinqerdu b'mod permanenti, u żoni oħra huma degradati mill-minjieri, it-tħaffir taż-żejt u l-qtugħ tas-siġar. Bejn l-1990 u l-2005, il-Venezwela tilfet uffiċjalment 8.3% tal-kopertura tal-foresti tagħha, li hija madwar 4.3 miljun ettaru. Bi tweġiba, ġew implimentati protezzjonijiet federali għall-ħabitat kritiku; Pereżempju, bejn 20% u 33% tal-artijiet tal-foresti huma protetti. Il-Venezwela kellha punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti fl-2019 ta' 8.78/10, u kklassifikaha fid-19-il post globalment fost 172 pajjiż. Ir-riżerva tal-bijosfera tal-pajjiż hija parti min-Netwerk Dinji tar-Riżervi tal-Biosfera; ħames artijiet mistagħdra huma reġistrati taħt il-Konvenzjoni Ramsar. Fl-2003, 70% tal-art tal-pajjiż kienet taħt ġestjoni ta' konservazzjoni f'aktar minn 200 żona protetta, inklużi 43 park nazzjonali. It-43 park nazzjonali tal-Venezwela jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Canaima, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, u l-Park Nazzjonali ta' Mochima. Fit-tarf tan-nofsinhar hemm riserva għat-tribujiet Yanomami tal-pajjiż. Li tkopri 32,000 mil kwadru (82,880 kilometru kwadru), iż-żona hija off-limiti għall-bdiewa, minaturi, u s-settlers kollha mhux Yanomami. Il-Venezwela kienet waħda mill-ftit pajjiżi li ma ppreżentawx INDC fil-COP21. Ħafna ekosistemi terrestri huma kkunsidrati fil-periklu, speċjalment il-foresta niexfa fir-reġjuni tat-Tramuntana tal-pajjiż u s-sikek tal-qroll fuq il-kosta tal-Karibew. Fil-Venezwela hemm 105 żona protetta, li jkopru madwar 26% tal-wiċċ kontinentali, tal-baħar u tal-gżejjer tal-pajjiż. === Idrografija === [[File:LakeVal.jpg|thumb|Il-Lag ta' Valencia, darba mfaħħar minn Alexander von Humboldt għas-sbuħija tiegħu, huwa mniġġes bil-kbir minħabba għadd ta' sistemi tad-drenaġġ li jarmu l-iskart.]] [[File:Río Apure 2.jpg|thumb|left|Xatt il-lemin tax-Xmara Apure, ħdejn il-belt ta' El Samán, l-Istat ta' Apure, Venezwela.]] Il-pajjiż huwa magħmul minn tliet baċiri idrografiċi: il-Baħar Karibew, l-Oċean Atlantiku u l-Lag ta' Valencia, li jifforma baċin endorreiku. Il-biċċa l-kbira tal-ilmijiet tax-xmara tal-Venezwela jbattu tul ix-xaqliba tal-Atlantiku. L-akbar baċin f’din iż-żona huwa l-baċin estensiv tal-Orinoco (2,101 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja) li l-erja tal-wiċċ tiegħu, qrib il-miljun km 2, hija akbar minn dik tal-Venezwela kollha, għalkemm għandu preżenza ta' 65% fil-pajjiż. Id-daqs ta' dan il-baċir – simili għal dak tad-Danubju – jagħmilha t-tielet l-akbar fl-Amerika t'Isfel, u jagħti lok għal fluss ta' madwar 33,000 m 3 /s, li jagħmel l-Orinoko it-tielet l-akbar fid-dinja, u wkoll wieħed minn l-aktar siewja mil-lat tar-riżorsi naturali rinnovabbli. Ix-xmara jew fergħa Casiquiare hija unika fid-dinja, peress li hija derivazzjoni naturali tal-Orinoco li, wara madwar 500 km fit-tul, tgħaqqadha max-Xmara Negro (2,250 km<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref>, kondiviż mal-Kolombja u l-Brażil), li min-naħa tagħha hija tributarja tal-Amażonja. [[File:Erosión en El Samán del Apure.jpg|thumb|left|Erożjoni fuq ix-xellug tax-Xmara Apure, quddiem il-belt ta' El Samán.]] [[File:Coro con el Mar Caribe de Fondo.JPG|thumb|Il-ġibjun ta' El Isiro huwa wieħed mill-ġibjuni ewlenin tal-ilma ħelu ta' Falcón.]] [[File:Aguas violetas en el parque metropolitano laguna guaranao.jpg|thumb|left|Park metropolitan Laguna de Guaranao (Parque metropolitano Laguna de Guaranao), Falcón]] [[File:Puente del Rio Chama El Vigia.jpg|thumb|Bridge Over the Xmara Chama (Río Chama), huwa parti mill-awtostrada ewlenija li tgħaqqad dan ir-Reġjun maċ-ċentru tal-pajjiż.]] [[File:Rio Chama.JPG|thumb|left|Xmara Chama fil-livell ta' La Mucuy Park, Tabay, Mérida.]] [[File:Paragliding Mérida.jpg|thumb|Veduta tas-sodda tax-Xmara Chama li taqsam il-Muniċipalità ta' Sucre tal-istat ta' Mérida.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Ix-xmara tgħaddi mill-muniċipalità ta' Catatumbo, Zulia]] L-Orinoco jirċievi direttament jew indirettament xmajjar bħall-Ventuari, il-Caura, il-Caroní, il-Meta, l-Arauca, l-Apure u ħafna oħrajn. Xmajjar oħra tal-Venezwela li joħorġu fl-Atlantiku huma l-ilmijiet tal-baċiri ta' San Juan u Cuyuní. Fl-aħħarnett, hemm ix-Xmara Amazon, li tirċievi l-Guainía, in-Negru u oħrajn. Baċiri oħra huma l-Golf ta' Paria u x-Xmara Essequibo. It-tieni baċin idrografiku l-aktar importanti huwa dak tal-Baħar Karibew. Ix-xmajjar f’dan ir-reġjun huma ġeneralment qosra u għandhom fluss baxx u irregolari, b'xi eċċezzjonijiet bħall-Catatumbo, li joriġina fil-Kolombja u jbattal fil-baċin tal-Lag Maracaibo. Fost ix-xmajjar li jilħqu l-baċin tal-Lag Maracaibo hemm il-Chama, l-Escalante, il-Catatumbo, u l-kontribuzzjonijiet mill-baċini iżgħar tax-xmajjar Tocuyo, Yaracuy, Neverí u Manzanares. Minimu jgħaddi fil-baċin tal-Lag ta' Valencia. Mit-tul totali tax-xmajjar, total ta' 5400 km huma navigabbli. Xmajjar oħra ta' min isemmi huma l-Apure, Arauca, Caura, Meta, Barima, Portuguesa, Ventuari u Zulia, fost oħrajn. Il-lagi ewlenin fil-pajjiż huma Maracaibo - l-akbar fl-Amerika t'Isfel - miftuħa għall-baħar permezz tal-kanal naturali, iżda b'ilma ħelu, u Valencia bis-sistema endorheic tagħha. Korpi ta 'ilma notevoli oħra huma l-ġibjun Guri, il-laguna Altagracia, il-ġibjun Camatagua u l-laguna Mucubají fl-Andes. [[File:A day of fishing aground.jpg|thumb|left|Chacachacare, Margarita, Nueva Esparta]] [[File:El Guamache Bay, Margarita island.jpg|thumb|Bajja ta' Guamache (Bahía de Guamache), Gżira Margarita, Nueva Esparta, Venezwela]] [[File:Playa Puerto Cruz.JPG|thumb|left|Bajja fil-Gżira Margarita, Nueva Esparta, imsejħa Playa Puerto Cruz.]] [[File:Cerro Wichuj(Cara de Indio) (12111191594).jpg|thumb|Il-foresti tropikali tal-Amażonja u x-xmara Autana, l-stat tal-Amazonas]] ==== Lagi ==== Il-lag ewlieni tal-ilma mielaħ huwa l-Lag Maracaibo - 13,010 kilometru kwadru.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref><gallery> File:Lake Valencia, Venezuela.jpg|Ritratt bis-satellita tal-Lag Tacarigua (Lag Valencia) meħud minn astronawta tan-NASA File:Panorama lagodeValencia.JPG|Veduta tal-lag ta' Valencia File:Lake maracaibo.JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Lago de Maracaibo..JPG|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:Maracaibo MODIS 2004jun26.jpg|Il-Lag Maracaibo huwa lag kostali ta' l-ilma ħelu li jinsab fl-iktar parti tal-punent tal-Venezwela, bejn l-istati ta' Zulia, Trujillo u Mérida. File:General Rafael Urdaneta Bridge view from the lake to Cabimas side.jpg|Veduta tal-Pont Ġenerali Rafael Urdaneta, Fuq il-Lag Maracaibo. File:LA LAGUNA VICTORIA.JPG|Laguna Victoria, fl-Mérida File:Tacarigua Lagoon, Miranda State, Venezuela.JPG|Il-laguna Tacarigua hija laguna kostali li tinsab fl-Miranda File:Yapascua Carabobo 07-07-2019.jpg|Il-laguna Yapascua fl-Miranda </gallery> [[File:SaltoAngel1.jpg|thumb|left|Angel Falls ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]: Salto Ángel, Pemón: Kerepakupai vená li tfisser "waqgħa mill-aktar post fonda"), imsejħa wkoll id-dinja mitlufa, hija l-ogħla kaskata fid-dinja, b'għoli ta' 979 m (807 m) ta' waqgħa mingħajr interruzzjoni), li joriġinaw fl-Auyantepuy. Hija tinsab fil-park nazzjonali Canaima, stat Bolívar]] [[File:PicoBolivar2.jpg|thumb|Bolívar Peak (Pico Bolívar) hija l-ogħla karatteristika ġeografika fil-Venezwela, b'altitudni ta' 5007 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m. Hija parti minn sett ta 'qċaċet li jinsabu fis-Sierra Nevada, fi ħdan il-park nazzjonali omonimu fil-firxa tal-muntanji ta' Mérida (l-Istat ta 'Mérida), filwaqt li l-iktar punt baxx tal-Venezwela jinsab fil-Baħar Karibew.]] [[File:Paramos de la culatas.jpg|thumb|left|Páramo de La Culata, Sierra Névada, Mérida]] [[File:Pico El Leon.jpg|thumb|Pico El León, Sierra Névada, Mérida]] === Eżenzjoni === [[File:Vistas desade el Cerro Galicia.JPG|thumb|left|Eżenzjoni tal-firxa tal-muntanji Falcón osservata mill-għoljiet tal-Galicia.]] [[File:Flores para la Nieve.JPG|thumb|Pico Bolívar, l-ogħla muntanja fil-Venezwela, fis-Sierra Nevada de Mérida]] [[File:CAYO SOMBRERO PARQUE NACIONAL MORROCOY FALCON 02.JPG|thumb|left|Cayo Sombrero, il-Park Nazzjonali ta' Morrocoy, Falcón.]] Il-pajsaġġ naturali tal-Venezwela huwa l-prodott tal-interazzjoni tal-pjanċi tettoniċi li mill-Paleozoic ikkontribwew għad-dehra attwali tiegħu. Seba' unitajiet fiżiċi-naturali ġew immudellati fuq l-istrutturi ffurmati, differenzjati fl-eżenzjoni u r-riżorsi naturali tagħhom. L-eżenzjoni tal-Venezwela għandha l-karatteristiċi li ġejjin: kosta b'diversi peniżoli u gżejjer, widien tal-firxa tal-muntanji tal-Andes (tramuntana u majjistral), Lake Maracaibo (bejn il-ktajjen, fuq il-kosta); delta tax-Xmara Orinoco, reġjun ta' penillanuras u plateaus (tepuis, fil-Lvant tal-Orinoco) li flimkien jiffurmaw il-massif Guayanas (plateaus, Xlokk tal-pajjiż).<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Venezuela|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|data-aċċess=2025-10-03|lingwa=en|data=2025-10-01|pubblikatur=Central Intelligence Agency|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210531110017/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/venezuela/|arkivju-data=2021-05-31|url-status=dead}}</ref> L-eqdem formazzjonijiet tal-blat fl-Amerika t'Isfel jinstabu fil-kantina kumplessa tal-għoljiet tal-Gujana u fil-linja kristallina tal-meded marittimi u muntanjużi tal-Venezwela. Il-parti tal-Venezwela tal-Altiplano tal-Gujana tikkonsisti fi blokk granitiku kbir ta' gneiss u blat kristallin ieħor mill-Arkean, b'saffi sottostanti ta' ġebel ramli u tafal tax-shale. Il-qalba tal-granit u l-firxa tal-muntanji hija, fil-biċċa l-kbira, akkumpanjata minn saffi sedimentarji tal-Kretaċeju, mitwija fi struttura antiklinali. Fost dawn is-sistemi orografiċi hemm pjanuri miksija b’saffi Terzjarji u Kwaternarji ta' żrar, ramel u marl tafal. Id-dipressjoni fiha laguni u lagi, fosthom Maracaibo, u tippreżenta, fil-wiċċ, depożiti alluvjali mill-Kwaternarju. * Medda tal-Muntanji Kostali (Cordillera de las Montañas Costeras) Magħruf ukoll bħala l-Medda tal-Muntanji Kostali, testendi tul il-kosta tat-tramuntana tal-Venezwela. Dan ir-reġjun huwa magħruf għall-foresti tropikali lush tiegħu, veduti kostali tal-isturdament u varjetà rikka ta' flora u fawna. Depressjonijiet intermontani, jew widien, bejn il-meded tal-muntanji ħafna drabi huma dar għal art agrikola fertili u komunitajiet vibranti. Dawn il-widien joffru kuntrast qawwi mal-muntanji imħatteb li jogħlew b'mod spettakolari mill-kosta. [[File:La vegetación más abundante señala el canal de los ríos.jpg|thumb|Los Llanos, stat ta' Apure]] * Lara-Falcón Highlands (Tierras Altas de Lara-Falcón) Jinsabu fil-majjistral tal-Venezwela, is-Sierra Lara-Falcón tippreżenta eżenzjoni definita minn plateaus u għoljiet irrumblati. Dawn l-artijiet għolja jipprovdu kuntrast sinifikanti mal-artijiet baxxi u ż-żoni kostali tal-madwar. L-eżenzjoni hija kkaratterizzata minn plateaus bil-mod inklinati li jappoġġjaw l-agrikoltura, inkluża l-kultivazzjoni tal-kafè u l-kawkaw. Il-klima semi-arida ta' dan ir-reġjun u l-pajsaġġi pittoreski tiegħu jagħmluha ċentru importanti agrikolu u turistiku. * Artijiet baxxi tal-Lag Maracaibo (Lago de Maracaibo) Hija tkopri l-baċin tal-Lag Maracaibo u l-pjanuri madwar il-Golf tal-Venezwela. Dan ir-reġjun joffri żewġ pjanuri distinti: dik tat-Tramuntana hija relattivament niexfa, filwaqt li dik tan-Nofsinhar hija umda u bit-tikek bis-swamps. L-eżenzjoni hawnhekk hija prinċipalment ikkaratterizzata minn art ċatta, bl-eċċezzjoni ta' xi żoni elevati ħdejn il-lag. Il-Lag Maracaibo innifsu jinsab f'dipressjoni, imdawwar b'artijiet b'ħafna żejt u żoni agrikoli produttivi. * L-Andes (Los Andes) L-Andes tal-Venezwela, parti mill-firxa tal-muntanji tal-Andes, joffru solliev sorprendenti b'qċaċet imponenti, widien fondi u baċiri fertili intermontani. Iddominati minn dawn il-meded ta' muntanji burly, inkluż l-ogħla quċċata tal-Venezwela, Bolívar Peak, il-pajsaġġi imħatteb u pittoresk tar-reġjun huma definiti mit-terren ta' altitudni għolja tiegħu. [[File:Playa Grande in Choroni.jpg|thumb|Medda tal-Muntanji Kostali fil-Venezwela]] [[File:Playa Manaure.jpg|thumb|left|Veduta tal-Bajja ta' Manaure, Komunità Cardón (Punt Fijo).]] L-eżenzjoni unika ta' din iż-żona għandha l-oriġini tagħha fl-Aħħar Età tas-Silġ, meta l-avvanz u l-irtirar tal-glaċieri skolpiw il-pajsaġġ, iffurmat mill-klima kiesħa ta' altitudni għolja. Dan il-wirt glaċjali ħalla impronta dejjiema, bil-glaċieri jaqtgħu widien fondi u jillustraw qċaċet miżgħuda, filwaqt li widien intramontani protetti joffru ħamrija fertili u mikroklima moderata, u joħolqu kundizzjonijiet ideali għall-agrikoltura u l-istabbiliment tal-bniedem. * Il-Pjanuri (Las Pianuras) Il-Llanos huma baċiri sedimentarji estensivi li huma kkaratterizzati minn eżenzjoni predominantement ċatta. Madankollu, il-Llanos tal-Lvant għandhom plateaus baxxi u d-depressjoni Unare, maħluqa mill-erożjoni tal-plateaux, li jżidu d-diversità mat-terren. Dan ir-reġjun huwa soġġett għal għargħar staġjonali, li jibdel il-pjanuri ċatti f'art mistagħdra vasta matul l-istaġun tax-xita. L-eżenzjoni hawn tinfluwenza l-ekosistemi uniċi tar-reġjun, li jinkludu mergħat estensivi u annimali selvaġġi abbundanti. [[File:Vuelo Santa Elena-Canaima (2004) 23.jpg|thumb|Reġjun naturali Guayana fil-Venezwela]] * Tarka tal-Gujana (Escudo Guayanés) It-Tarka tal-Gujana tippreżenta eżenzjoni varjata, iffurmata minn proċessi ġeoloġiċi fuq miljuni ta' snin. Dan ir-reġjun jinkludi peniżoli, firxiet ta' muntanji imħatteb, għoljiet, u t-tepuis emblematiċi, jew muntanji b'wiċċ ċatt. Tepuis jogħlew bħala plateaus iżolati u ċatti li jogħlew b'mod spettakolari fuq it-terren tal-madwar. Dan l-eżenzjoni unika tikkontribwixxi għall-bijodiversità notevoli u l-importanza xjentifika tar-reġjun. * Delta tal-Orinoco (Delta del orinoco) L-eżenzjoni tad-Delta tal-Orinoco hija kkaratterizzata minn sistema kumplessa ta' art u ilma. Huwa magħmul minn kanali numerużi, gżejjer u depożiti sedimentarji mobbli. Filwaqt li l-ħelsien jista' jidher relattivament uniformi, jaħbi ambjent dinamiku influwenzat minn għargħar staġjonali u depożizzjoni tas-sediment. Dan il-ħelsien tad-deltaiku kumpless jappoġġja ħajja akkwatika diversa u l-għajxien tal-komunitajiet indiġeni adattati għall-pajsaġġi tiegħu li dejjem jinbidlu. === Widien === [[File:Venezuela - Caracas - Mirador de Valle Arriba.jpg|thumb|Il Wied ta' Caracas]] [[File:Valle de Mifafí 2.jpg|thumb|left|Wied ta' Mifafí, Stat ta' Mérida]] [[File:Colonia Tovar, estado Aragua, Venezuela.jpg|thumb|left|Chalets fuq ix-xtut tat-traċċi tal-muntanji li jkopru u jippreċedu d-daħla għal Colonia Tovar, Tovar, Aragua]] Il-widien huma bla dubju l-aktar tip ta' pajsaġġ importanti fit-territorju tal-Venezwela, mhux minħabba l-estensjoni spazjali tagħhom, iżda minħabba li huma l-ambjent fejn huma kkonċentrati l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni u l-attivitajiet ekonomiċi tal-pajjiż. Min-naħa l-oħra, hemm widien madwar kważi l-ispazju nazzjonali kollu, ħlief fil-baċini sedimentarji kbar tal-Llanos u d-dipressjoni tal-Lag Maracaibo, ħlief ukoll fil-penplains tal-Amażonja. Minħabba l-immudellar tagħhom, il-widien tat-territorju Venezwelan prinċipalment jappartjenu għal żewġ tipi: widien tat-tip tax-xmara u widien tat-tip glaċjali. Ħafna aktar frekwenti, tal-ewwel jiddominaw fil-biċċa l-kbira tal-aħħar, li huma ristretti għall-ogħla partijiet tal-Andes. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-widien glaċjali huma fdalijiet ta' era ġeoloġika passata, li ntemmet madwar 10,000 sa 12,000 sena ilu. Il-widien Andini fondi u dojoq huma differenti ħafna mid-depressjonijiet wesgħin ta' Aragua u Carabobo, fil-Muntanji Kostali, jew mill-widien nestled fil-Mesas de Monagas. Dawn l-eżempji jindikaw li l-konfigurazzjoni tal-eżenzjoni lokali hija deċiżiva fl-identifikazzjoni ta' tipi reġjonali ta' widien. Bl-istess mod, minħabba l-klima sħuna tagħhom, il-widien Gujaniżi huma distinti mill-widien Andini moderati jew kesħin minħabba l-ambjent umdu tagħhom. It-tnejn huma, min-naħa tagħhom, differenti mid-depressjonijiet semi-aridi tal-istati Lara u Falcón. Il-widien Andini, essenzjalment agrikoli, popolati kmieni iżda llum jitilfu l-veloċità, ma jiffaċċjawx l-istess problemi ta' okkupazzjoni spazjali bħall-widien urbanizzati ħafna u industrijalizzati tas-sezzjoni ċentrali tal-Muntanji Kostali. Min-naħa l-oħra, il-widien tal-Gujana depopulati u prattikament verġni jikkostitwixxu kategorija oħra li tissejjaħ id-Dinja mitlufa. Il-widien Andini huma bla dubju l-aktar impressjonanti fit-territorju tal-Venezwela minħabba l-enerġija tar-rilievi li jagħlquhom, li l-qċaċet tagħhom ħafna drabi jiddominaw il-qiegħ tal-widien bi 3,000 sa 3,500 metru ta' altitudni relattiva. Huma wkoll l-aktar pittoresk f'termini ta' stil ta' ħabitat, forom ta' użu tal-art, produzzjoni artiġjanali u t-tradizzjonijiet kollha marbuta ma' dawn l-attivitajiet. === Deżerti === [[File:Medanos de Coro Falcon.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Médanos de Coro, il-Peniżola ta' Paraguaná, l-Stat ta' Falcón, il-Venezwela.]] Il-Venezwela għandha diversità kbira ta' pajsaġġi u klimi, inklużi żoni niexfa u niexfa. Id-deżert ewlieni tal-pajjiż jinsab fl-stat ta' Falcón ħdejn il-belt ta' Coro. Issa huwa park protett, il-Park Nazzjonali Médanos de Coro. Il-park huwa l-akbar tat-tip tiegħu fil-Venezwela, b'erja ta' 91 kilometru kwadru. Il-pajsaġġ huwa bit-tikek bil-kakti u pjanti xerofiti oħra li jistgħu jgħixu f'kundizzjonijiet mingħajr umdità ħdejn id-deżert. Il-fawna tad-deżert hija magħmula prinċipalment minn gremxul, igwani u rettili oħra. Għalkemm inqas komuni, id-deżert huwa dar għal xi volpijiet, anteaters ġganti u fniek. Hemm ukoll xi popolazzjonijiet ta' għasafar indiġeni, bħall-isparra, l-għasafar tropikali, il-ħamiema skuża, u s-summien bil-kbir. Żoni oħra tad-deżert tal-pajjiż jinkludu parti mid-Deżert tal-Guajira fil-Muniċipalità ta' Guajira fit-Tramuntana tal-Stat ta' Zulia u li qed tiffaċċja l-Golf tal-Venezwela, il-Médanos ta' Capanaparo fil-Park Nazzjonali ta' Santos Luzardo fl-Stat ta' Apure, il-Médanos tal-Gżira ta' Zapara fl-Stat ta' Zulia, l-hekk imsejħa Hundición de Yay fil-Muniċipalità ta' Andrés Eloy Blanco tal-Stat ta' Lara, u l-Formazzjoni Urumaco wkoll fl-Stat ta' Falcón. == Xjenza u teknoloġija == Il-Venezwela kellha diversi xjentisti li kkontribwew b'mod sinifikanti għax-xjenzi naturali u mediċi, kif ukoll għall-avvanz teknoloġiku. L-ewwel vaċċin li jfejjaq il-lebbra u l-leishmaniasis ġie żviluppat minn Jacinto Convit, filwaqt li Baruj Benacerraf wettaq dimostrazzjonijiet dwar ir-risponsi immuni għall-antiġeni u l-varjazzjoni tagħhom f'kull persuna, li qalgħulu l-Premju Nobel fil-Fiżjoloġija jew il-Mediċina fl-1980. Fil-qasam tat-teknoloġija , Humberto Fernández Morán ikkontribwixxa għall-iżvilupp tal-mikroskopju elettroniku u l-iskalpell tad-djamanti, l-aħħar ta 'l-invenzjoni tiegħu stess, li kien l-ewwel li introduċa l-kunċett ta' cryoultramicrotomy. Storikament, l-ewwel vestiġju tat-teknoloġija magħmula mill-Venezwelani jinstab fl-iżvilupp tal-morsa Rincones, li ppermetta li partijiet jiġu rkuprati mill-bjar taż-żejt. L-attivitajiet teknoloġiċi fil-pajjiż se jiksbu impetu ġdid lejn nofs is-seklu 20 bil-ħolqien. ta' istituti ġodda mmirati lejn il-promozzjoni u l-professjonalizzazzjoni tal-attività xjentifika u teknoloġika fil-pajjiż.​ Istituzzjonijiet bħal dawn, bħall-Kunsill Nazzjonali għar-Riċerka Xjentifika u Teknoloġika (CONICIT) u l-Istitut Venezwelan tar-Riċerka Xjentifika, huma r-referenzi ewlenin f'dawn il-kwistjonijiet. Kollha huma marbuta mal-Ministeru tax-Xjenza u t-Teknoloġija. Min-naħa l-oħra, hemm l-Osservatorju Astronomiku Nazzjonali ta' Llano del Hato li, f'3600 m 'l fuq mil-livell tal-baħar. n. m., hija waħda mill-ogħla li jinsabu fid-dinja. == Demografija == Il-Venezwela hija fost l-aktar pajjiżi urbanizzati fl-Amerika Latina il-maġġoranza l-kbira tal-Veneżweli jgħixu fi bliet tat-Tramuntana, speċjalment fil-kapitali Caracas, li hija wkoll l-aktar belt popolata. Madwar 93% tal-popolazzjoni tgħix f'żoni urbani fit-tramuntana tal-pajjiż; 73% jgħixu inqas minn 100 kilometru mill-kosta. Għalkemm kważi nofs l-art tal-Venezwela tinsab fin-Nofsinhar tal-Orinoco, 5% biss tal-Veneżweli jgħixu hemmhekk. L-akbar u l-aktar belt importanti fin-nofsinhar tal-Orinoco hija Ciudad Guayana (Belt ta' Guayana), li hija s-sitt agglomerazzjoni urbana l-aktar popolata. Il-popolazzjoni tal-Venezwela fl-2011 qabżet it-28 miljun abitant, u kien stmat li se titla' għal 42 miljun sal-2050. Madankollu, il-kriżi soċjali, ekonomika u politika li esperjenza l-pajjiż matul l-għaxar snin tal-2010 ikkontribwiet għal kriżi enormi. eżodu tal-popolazzjoni tal-pajjiż, li jirriżulta fi tnaqqis sinifikanti fil-popolazzjoni tal-Venezwela, li sal-2020 reġgħet naqset għal 28.5 miljun ċittadin. Minkejja li għandha rata għolja ta' twelid, il-Venezwela fl-istess ħin għandha l-ogħla rata ta' emigrazzjoni fir-reġjun kollu. Fl-2009, kien stmat li aktar minn miljun Venezwelan kienu emigraw minn meta Hugo Chávez ħa l-poter L-emigrazzjoni fuq skala kbira għadha għaddejja u żdiedet matul il-presidenza ta' Nicolás Maduro, b'madwar 6.5 miljun mill-1999. Il-Venezwelani telqu mill-pajjiż. ==== Evoluzzjoni storika taċ-ċensimenti tal-popolazzjoni fil-Venezwela ==== * 1873: (7 ta' Novembru): 1,732,411 (Densità: 1.9 abitant/km²) * 1883: (27 ta' April) 2,005,139 (Densità: 2.2 abitant/km²) * 1891: (15 ta' Jannar) 2,221,572 (Densità: 2.5 abitant/km²) * 1920: (1 ta' Jannar) 2,479,525 (Densità: 2.8 abitant/km²) * 1926: (31 ta' Jannar) 2,814,131 (Densità: 3.1 abitant/km²) * 1936: (26 ta' Diċembru) 3,364,347 (Densità: 3.7 abitant/km²) * 1941: (7 ta' Diċembru) 3,850,771 (Densità: 4.3 abitant/km²) * 1950: (26 ta' Novembru) 5,034,838 (Densità: 5.6 abitant/km²) * 1961: (26 ta' Frar) 7,523,999 (Densità: 8.4 abitant/km²) * 1971: (2 ta' Novembru) 10,721,522 (Densità: 11.9 abitant/km²) * 1981: (20 ta' Ottubru) 14,516,735 (Densità: 16.2 abitant/km²) * 1990: (21 ta' Ottubru) 18,105,265 (Densità: 20.1 abitant/km²) * 2001: (22 ta' Ottubru) 23,054,210 (Densità: 25.5 abitant/km²) * 2011: (30 ta' Ottubru) 27,227,930 (Densità: 30.1 abitant/km²) === Bliet ewlenin === Il-popolazzjoni tal-Venezwela għandha t-tendenza li tikkonċentra l-aktar fiż-żoni kostali u muntanjużi, jew minħabba aċċess aktar faċli għall-portijiet, fil-każ tal-kosta; jew minħabba l-klima aktar moderata, fil-każ ta' żoni muntanjużi. L-aktar ċentru tal-popolazzjoni importanti barra ż-żona kostali/muntanji hija Ciudad Guayana, fil-konfluwenza tax-xmajjar Orinoco u Caroní, fil-Lvant tal-pajjiż. L-ibliet ewlenin tal-Venezwela huma elenkati hawn taħt f'termini ta' importanza, estensjoni u numru ta' abitanti. Id-dejta tal-popolazzjoni tappartjeni għall-aħħar Ċensiment tal-Popolazzjoni u tad-Djar tal-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika għall-2011. === Etnografija === [[Stampa:Boys in the river of Venezuela 2.jpg|thumb|Tfal mill-Gżira Margarita, l-istat ta' Nueva Esparta.]] Il-Veneżweli għandhom taħlita rikka ta' wirt li jinkludi tliet familji etniċi, dawn ikunu Ewropej, Amerinjani u Afrikani, li l-integrazzjoni tagħhom bdiet bit-twaqqif tal-Kolonja. Fil-bidu tas-seklu 20, wara s-sejba taż-żejt u perjodi ta' gwerra fl-Ewropa, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni tal-massa importanti ta' Ewropej l-aktar minn Spanja, Italja u Portugall, li fiha l-proċess ta' taħlit kompla importanti, u llum Illum il-maġġoranza tal-popolazzjoni għandha antenati jew oriġini mħallta. Bħala fatt importanti, ta' min jinnota li, mill-perjodu kolonjali sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-fluss ta' immigranti mill-Gżejjer Kanarji kien importanti ħafna, l-impatt kulturali tagħhom kien sinifikanti ħafna fl-iżvilupp tal-Ispanjol fl- il-gastronomija u d-drawwiet tiegħu. Skont studju ġenetiku tad-DNA awtosomali li sar fl-2008 mill-Università ta' Brażilja, il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni tal-Venezwela hija: 60.60% tal-kontribuzzjoni Ewropea, 23% tal-kontribuzzjoni Amerindjana u 16.30% tal-kontribuzzjoni Afrikana. Skont iċ-Ċensiment Nazzjonali XIV tal-Popolazzjoni u d-Djar, meta n-nies ġew mistoqsija dwar l-oriġini etnika-razzjali tagħhom, bl-għażliet: "Iswed", "Afro-dixxendenti", "Kannella", "Abjad", Oħrajn; 49.9% tal-popolazzjoni qalu li kienu ‘morena’ (jiġifieri ta' ġilda skura), filwaqt li 42.2% identifikaw lilhom infushom bħala ‘abjad’. 2.8% qalu li huma 'suwed', u 0.7% 'Afro-dixxendenti', filwaqt li 2.7% iddikjaraw li jappartjenu għal grupp ta' oriġini Amerindja, u l-bqija (1.1%) semmew li kienu minn' razez oħra' (b'referenza għal razez oħra). etniċi).282 Fost dawk li għarfu lilhom infushom bħala Amerindjani, 58% qalu li kienu mill-grupp etniku Wayúu, 7% Warao, 5% Kariña, 4% Pemón, 3% Piaroa, 3% Jivi, 3% Añu, 3% Cumanagoto. , 2% Yukpa, 2% Chaima, 1% Yanomami u popli oħra 9%. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika (Sors: INE, Ċensiment tal-2011) ==== * Moreno: 49.9% * Abjad: 42.2% * Iswed: 2.8% * Indiġeni: 2.7% * Oħrajn: 1.1% * Afro-dixxendenti: 0.7% === Indiġeni === [[File:Alto orinoco5.jpg|thumb|Tfal tal-grupp etniku Yanomami fl-Amazonas.]] Huma grupp ta' minoranza li fl-2011 irrappreżentaw 2.7% tal-popolazzjoni totali tal-pajjiż, b'total ta' 1,511,329 ruħ etniku skont iċ-Ċensiment tal-Venezwela tal-2011, li minnhom gruppi żgħar li jinsabu fl-aktar partijiet iżolati u remoti tal-pajjiż iżommu l-kultura tagħhom intatt Il-poplu indiġenu f'kuntatt mal-bniedem belt abjad u mestizo għandhom ċertu assimilazzjoni, li jqiegħdu l-kultura tagħhom fil-periklu li tisparixxi minħabba l-influwenzi tal-pajjiżi ġirien. L-influwenza indiġena hija limitata għall-vokabularju ta' xi kliem – bħall-ismijiet tal-postijiet – u għall-gastronomija. === Emigrazzjoni === Il-kriżi tal-migrazzjoni tal-Venezwela, imsejħa wkoll l-eżodu tal-Venezwela, hija kriżi umanitarja minħabba ż-żieda fil-fluss migratorju mill-Venezwela li tmur lura għall-2016. Fl-2015, kien hemm 697,562 Venezwelan barra l-pajjiż, li jirrappreżentaw 2.3 % tal-popolazzjoni totali. Fl-2017 kien kważi 5.4% tal-popolazzjoni tal-pajjiż, madwar miljun 421 elf ruħ Fl-2018, 2.3 miljun Venezwelan huma barra minn pajjiżhom, madwar 7% tal-popolazzjoni hija l-pajjiż bl-akbar popolazzjoni immigranti ta' oriġini Venezwela id-dinja, li tgħodd fl-2019 b'1,626,000 persuna.296 F'Ġunju 2024, l-Aġenzija tan-NU għar-Refuġjati, li tiċċita dejta mill-pjattaforma R4V, tiddikjara li diġà hemm 7 .7 miljun Venezwelan li emigraw mill-pajjiż. === Komunitajiet barranin === [[File:ColoniaTovarMountains.jpg|thumb|Colonia Tovar hija belt mwaqqfa fl-1843 minn settlers Kattoliċi mil-Lbiċ tal-Ġermanja. L-abitanti tagħha jitkellmu djalett imsejjaħ Colonist German.]] Il-Venezwela hija dar għal kolonja importanti ta' Taljani, Spanjoli, Portugiżi, Għarab u Ċiniżi, minbarra għadd kbir ta' nies mill-Kolombja u wkoll mill-Konu tan-Nofsinhar u mill-Karibew. Bil-bidu tal-isfruttament taż-żejt fl-1914, ġew stabbiliti kumpaniji u ċittadini, l-aktar mill-Stati Uniti. Aktar tard, matul il-perjodu ta' wara l-gwerra, il-Venezwela rċeviet it-tielet l-akbar mewġa ta' immigrazzjoni Ewropea fl-Amerika 16 Immigranti li ġejjin prinċipalment mill-Italja u Spanja, u immigranti ġodda mill-Portugall, il-Lvant Nofsani, Ġermanja, Kroazja, Żvizzera, Pajjiżi l-Baxxi, Ċina, Ungerija, Turkija, Ukrajna, Polonja, Armenja, u Russja, fost l-oħrajn, imħeġġa fl-istess ħin mill-programm ta' immigrazzjoni u kolonizzazzjoni implimentat mill-Gvern Dan il-proċess ħoloq komunitajiet kbar li fosthom jispikkaw it-Taljani-Venezwelani, l-Ispaniċi-Venezwelani u l-Luso-Venezwelani. Skont dejta uffiċjali minn Spanja, il-Venezwela hija t-tielet pajjiż fid-dinja li għandha l-akbar komunità ta' Spanjoli L-istess pożizzjoni tinżamm fil-każ tal-komunità Taljana, iżda biss fil-livell tal-Amerika Latina. Il-komunità Lusitana hija t-tieni wara lsigno de menos l-Brażil. Matul is-snin sebgħin, il-Venezwela rċeviet immigrazzjoni minn diversi pajjiżi tal-Amerika Latina, primarjament il-Kolombja, il-Perù u l-Ekwador. Ma' dan żdiedet l-immigrazzjoni mill-Konu tan-Nofsinhar ta' nies li qed jaħarbu mid-dittatorjati u li raw fil-Venezwela mod kif joħorġu mis-sitwazzjoni diffiċli tagħhom. Dawn il-mewġ kontinwu ta' migrazzjoni żiedu l-mużajk razzjali kumpless tal-pajjiż. Il-popolazzjoni Venezwelana mwielda f'pajjiżi oħra kienet tirrappreżenta 4.4% tat-total nazzjonali. L-akbar immigrazzjoni ġejja mill-Kolombja, Spanja, il-Portugall u l-Italja, fost pajjiżi oħra bħal Ħaiti, ir-Repubblika Dominicana, Trinidad u Tobago, bil-Venezwela tkun it-tieni pajjiż fl-Amerika Latina li għandu l-aktar immigrazzjoni kemm mill-Ewropa kif ukoll mill-Amerika stess, wara Arġentina. === Edukazzjoni === [[File:Biblioteca de la Universidad Central de Venezuela.jpg|thumb|Il-Belt Università ta' Caracas ġiet iddikjarata Sit ta' Wirt Dinji tal-Umanità fl-2000.]] L-edukazzjoni ilha b’xejn u obbligatorja mis-27 ta’ Ġunju 1870, b’digriet tal-President Antonio Guzmán Blanco, filwaqt li fit-3 ta’ Awwissu 1910, fi żmien il-gvern ta’ Juan Vicente Gómez, ġiet ippubblikata fil-Gazzetta Uffiċjali Nru 11,068, 11,069 u 11,070, il-kodiċi tal-Istruzzjoni Pubblika tal-25 ta’ Ġunju, li jistabbilixxi li l-istruzzjoni fil-Venezwela hija maqsuma f’pubbliku, sussidjat u privat. Fil-Venezwela, l-edukazzjoni hija strutturata fil-livelli preskolastiċi, bażiċi, diversifikati u ogħla. Hija rregolata mil-Liġi Organika tal-Edukazzjoni, li tagħmilha obbligatorja minn qabel l-iskola sal-livell sekondarju diversifikat (minn 6 sa 15-il sena), u b’xejn fl-iskejjel immexxija direttament mill-Istat sal-livell undergraduate.​ F’din il-materja , l-Istat għandu s-setgħa li joħloq is-servizzi rilevanti biex jiffaċilita u jżomm l-aċċess għat-tipi kollha ta’ edukazzjoni. Skont dejta uffiċjali, għall-perjodu akkademiku 2005-2006, total ta’ 1,010,946 tifel u tifla kienu rreġistrati fl-edukazzjoni ta' qabel l-iskola. L-edukazzjoni bażika kellha madwar 4,885,779 irreġistrati għal dak l-istess perjodu, filwaqt li 671,140 student kienu reġistrati f'ċentri ta' edukazzjoni medju jew sekondarju, diversifikati u professjonali Il-pajjiż kellu wkoll 25,835 skola u units edukattivi. L-evoluzzjoni tal-litteriżmu kienet qed tikber u speċjalment aċċellerata matul il-perjodu 1950-2005. Fis-snin sebgħin, meta l-Venezwela kienet qed tesperjenza tkabbir enormi minħabba l-bejgħ taż-żejt, ir-rata tal-litteriżmu żdiedet minn 77% għal 93% sal-1999, u b'hekk kienet waħda mill-ogħla rati ta' litteriżmu fir-reġjun. 14-il sena telgħet minn 52.2% fl-1950 għal 95.39% fl-2015. Fl-2005, il-Venezwela ddikjarat lilha nnifisha bħala territorju ħieles mill-illitteriżmu, wara li rreġistra miljun u nofs ruħ bejn l-2003 u l-2005. Din l-aħbar, madankollu, kienet tikkontradixxi statistika uffiċjali u projezzjonijiet dwar is-suġġett. === Saħħa === Il-gvern tal-Venezwela jamministra sistema tas-sigurtà soċjali li tkopri, fost oħrajn, inċidenti tax-xogħol, mard u pensjonijiet. L-istennija tal-għomor hija 71.5 snin għall-irġiel u 77.8 snin għan-nisa, skont stimi għall-2006, għalkemm naqset konsiderevolment f'dawn l-aħħar snin. Il-maġġoranza tal-imwiet u l-imwiet fil-vaganzi huma kkawżati minn inċidenti kkaġunati mit-teħid tal-alkoħol, u min-nuqqas ta' konformità mar-regolamenti tas-sigurtà bħaċ-ċinturini tas-sigurtà, fost oħrajn. Ċertu mard jinsab prinċipalment f'żoni rurali tal-Venezwela, minħabba n-nuqqas ta 'sanità f'dawn iż-żoni. Fl-1940s, saret kampanja intensa biex isir fumigazzjoni bid-DDT u jiġu eliminati n-nemus li jittrasmettu l-malarja, id-deni isfar u l-marda ta' Chagas. Madankollu, mis-snin sebgħin, dan il-mard li jinġarr min-nemus reġa żdied. Mill-2007 u l-2008 'l hawn, bosta indikaturi tas-saħħa wrew deterjorament sinifikanti. Għalhekk, il-mortalità tat-trabi kibret minn 4,747 mewt fi tfal taħt sena fl-2007 għal 11,466 mewt fl-2016 u l-mortalità materna fl-istess perjodu minn 198 mewta materna għal 756. Filwaqt li fl-2008 ġew irreġistrati 31,719 każ ta' malarja, dan in-numru żdied. għal 240,613 fl-2016. === Lingwi === [[File:Dialectos del español venezolano (2).png|thumb|Djaletti Spanjoli Venezwelan]] Il-Kostituzzjoni tal-Venezwela tirrikonoxxi l-Ispanjol u l-lingwi tal-popli indiġeni tal-Venezwela bħala uffiċjali. L-Spanjol huwa l-lingwa materna tal-maġġoranza tal-Venezwelani. Il-varjant tal-Ispanjol użat huwa l-Ispanjol Venezwelan, li min-naħa tiegħu huwa maqsum f'diversi djaletti. Il-lingwi tal-Veneżweljani indiġeni huma mitkellma minn inqas minn 1% tal-popolazzjoni totali tal-Venezwela. Fost dawn il-lingwi hemm Wayuunaiki, Warao, Pemón u oħrajn. Il-Lingwa tas-Sinjali tal-Venezwela (LSV) mhijiex kostituzzjonalment lingwa uffiċjali, madankollu, tintuża mill-kultura torox tal-pajjiż u kostituzzjonalment it-torox u l-mut għandhom id-dritt jesprimu lilhom infushom u jikkomunikaw taħt din il-lingwa. Ġeneralment, il-Lingwa tas-Sinjali Venezwelana tintuża fi programmi tal-aħbarijiet televiżivi minn interpreti. L-immigranti minn pajjiżi oħra jużaw il-lingwi tagħhom stess, minbarra l-Spanjol. Fost l-aktar lingwi mhux nattivi mitkellma hemm l-Għarbi, iċ-Ċiniż, l-Ingliż, it-Taljan u l-Portugiż. L-Ingliż jintuża bħala lingwa materna mill-Venezwelani li joqogħdu fi bliet qrib il-Gujana, bħal San Martín de Turumbán. Fir-rigward tad-djaletti, Portugiż u l-Portuñol huwa mitkellem fuq il-fruntiera mal-Brażil, speċjalment f'Santa Elena de Uairén. Coloniero German huwa djalett Ġermaniż użat f'Colonia Tovar, fl-stat ta' Aragua. === Reliġjon === [[File:Catedral de Caracas.JPG|thumb|left|Katidral Metropolitan ta' Santa Ana (Caracas)]] [[File:Basilica de Nuestra Señora de Chiquinquira.jpg|thumb|Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá) hija l-aktar tempju Kattoliku traffikuż fiż-Zulia u tinsab f'Maracaibo.]] [[File:Iglesia Santa Rosalía.jpg|thumb|left|Knisja ta' Santa Rosalía f'Caracas]] [[File:Catedral de Guanare.jpg|thumb|Katidral tal-Madonna ta' Coromoto]] [[File:Virgen de la Chiquinquira en la Basílica de la Chinita, Maracaibo, Venezuela full.jpg|thumb|Tabella żgħira li fuqha tidher ix-xbieha tal-Verġni ta' Chiquinquirá, Il-Bażilika tal-Madonna ta' Chiquinquirá (Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá).]] Il-Kostituzzjoni Nazzjonali tistabbilixxi l-libertà tar-reliġjon. L-Insara jiffurmaw aktar minn 80% tal-popolazzjoni. Fost dawn, madwar 71% jidentifikaw bħala Kattoliċi. Madwar 17% jappartjenu għal knejjes evanġeliċi, il-Knisja Anglikana u gruppi Protestanti oħra bħax-Xhieda ta' Jehovah, Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem u l-Knisja Adventista tas-Seba' Jum. 2% tal-Venezwelani huma membri ta' reliġjonijiet oħra bħall-Iżlam, l-Induiżmu, il-Buddiżmu u l-Ġudaiżmu. Il-prattikanti tar-reliġjonijiet b'għeruq pre-Ispaniċi jirrappreżentaw 2% oħra tal-popolazzjoni. L-atei huma 2% tal-Veneżweli, filwaqt li l-agnostiċi huma 6%. Min-naħa l-oħra, Santeria għandha segwaċi fost il-popolazzjoni Afro-dixxendenti. Fost il-manifestazzjonijiet reliġjużi popolari tal-Venezwela hemm ix-xjaten taż-żfin ta' Corpus Christi. Din id-dimostrazzjoni ssir f'diversi reġjuni tal-pajjiż minn gruppi differenti msejħa fratellanzi jew fratellanzi, li jiċċelebraw il-preżenza ta' Kristu fis-Santissimu Sagrament tal-Ewkaristija skont id-duttrina tal-Kattoliċiżmu B'kollox hemm 11-il fratellanza li jġibu flimkien aktar minn ħamest elef ruħ, l-aktar famużi minnhom huwa x-xjaten taż-żfin ta' Yare. Dawn il-manifestazzjonijiet ġew rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità fl-2012. Bl-istess mod, il-partit San Pedro huwa festival reliġjuż ieħor ipproklamat wirt kulturali intanġibbli tal-Umanità mill-[[UNESCO]]. === Kriminalità === Il-kriminalità fil-Venezwela hija problema li taffettwa l-pajjiż kollu, għalkemm is-severità eżatta tal-problema mhix magħrufa minħabba li l-NGOs jimmaniġġjaw informazzjoni mhux uffiċjali u m'għandhom l-ebda mod biex jivverifikaw l-informazzjoni uffiċjali dwar il-kriminalità fil-Venezwela kienet ikklassifikata bħala l-iktar nazzjon perikoluż id-dinja skont l-istħarriġ ta' Gallup fl-2013 u fl-2015. Fl-2013 19% biss tal-Venezweli ħassewhom siguri li jimxu waħedhom bil-lejl, bi kważi kwart ta' dawk li wieġbu jindikaw li huma jew membru tal-familja kienu ġew ikkupjati fl-aħħar sena. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar meta 14% biss ħassewhom siguri fl-2015, l-inqas persentaġġ globali rreġistrat mill-2005.​ Ir-rata ta' omiċidju intenzjonali tal-pajjiż hija wkoll waħda mill-ogħla fid-dinja. Skont in-[[Nazzjonijiet Uniti]], din it-tip ta' problema hija dovuta għas-sitwazzjoni politika u ekonomika fqira fil-pajjiż. traffikar tas-sess u xogħol tal-skjavi “Bħala riżultat tal-livelli għoljin ta' kriminalità, il-Venezweli ġew imġiegħla jimmodifikaw xi drawwiet tal-istil tal-ħajja. == Organizzazzjoni territorjali == [[File:Venezuela, administrative divisions (+claims) - es - colored.svg|thumb|Stati tal-Venezwela]] [[File:Venezuela Regiones Administrativas.svg|thumb|Reġjuni tal-Venezwela]] Diviżjoni Politika Territorjali: 23 Stat, Distrett Kapitali 1 (Preċedentement imsejjaħ id-Distrett Federali) u d-Dipendenzi Federali magħmula minn 311-il gżira, ċwievet u gżejjer. Il-Venezwela hija maqsuma f'4 reġjuni naturali kbar: ir-Reġjun tal-Karibew, ir-Reġjun Andin, ir-Reġjun ta' Llanos u r-Reġjun tal-Amażonja. Uffiċjalment hija organizzata f'9 reġjuni ġeografiċi li huma: Medda tal-muntanji Ċentrali, hija magħmula mill-istati: Yaracuy, Carabobo, Aragua, Miranda, Distrett Kapitali u t-tramuntana tal-istati Anzoátegui, Cojedes u Guárico. Il-firxa tal-muntanji tal-Lvant, hija magħmula mill-istat ta 'Sucre fl-intier tagħha u t-tramuntana tal-stati ta' Anzoátegui u Monagas. Sistema Corian, magħmula mill-stat ta' Falcón u t-tramuntana tal-istati ta' Lara u Yaracuy. Il-Lag Maracaibo, ikopri l-stat ta' Zulia, it-tramuntana tal-stat ta' Táchira u l-majjistral tal-istati ta' Mérida u Trujillo. L-Andes, magħmula mill-stati: Táchira, Mérida, Trujillo u n-nofsinhar tal-stat ta' Lara u l-punent tal-stati ta' Barinas u Portuguesa. Los Llanos jokkupa r-reġjun ċentrali tal-pajjiż u huwa magħmul mill-stati: Apure, Barinas, Portuguesa, Cojedes, Guárico, Anzoátegui u Monagas. Sistema Deltaic, magħmula mill-grigal tal-stat Monagas u d-Delta Amacuro kollu. Fin-Nofsinhar tal-Orinoco, jinkludi l-stati ta' Bolívar, Amazonas u n-Nofsinhar tad-Delta Amacuro. Reġjun insulari, jiġbor fih l-stat ta' Nueva Esparta bit-3 gżejjer tiegħu: Margarita, Coche u Cubagua u l-aġenziji federali li jinsabu fit-tramuntana tal-Venezwela fuq il-Baħar Karibew. == Kultura == [[File:TeresaCarreño.jpg|thumb|Il-Kumpless Kulturali Teresa Carreño, f’Caracas, huwa wieħed mill-aktar importanti fl-Amerika Latina u t-tieni l-akbar fl-Amerika t'Isfel.]] [[File:Catatumbolightning.jpg|thumb|Sajjetti Catatumbo.]] Il-kultura tal-Venezwela hija melting pot li fundamentalment tintegra tliet familji differenti: l-indiġeni, l-Afrikani u l-Ewropej. L-ewwel tnejn min-naħa tagħhom kellhom kulturi differenzjati skond it-tribujiet. It-traskultura u l-assimilazzjoni, tipiċi tas-sinkretiżmu kulturali, wasslu għall-kultura attwali tal-Venezwela, simili f'ħafna aspetti għall-bqija tal-Amerika Latina, għalkemm l-ambjent naturali jikkawża differenzi importanti. L-influwenza indiġena hija limitata għal xi kliem fil-lessiku u l-gastronomija. L-influwenza Afrikana bl-istess mod, minbarra l-istrumenti mużikali bħat-tanbur. L-influwenza Spanjola kienet aktar importanti u b'mod partikolari kienet ġejja mir-reġjuni ta' Andalusia u Extremadura, postijiet ta' oriġini tal-maġġoranza ta' settlers fiż-żona tal-Karibew matul l-era kolonjali. Bħala eżempju ta' dan, nistgħu nsemmu l-binjiet, xi wħud mill-mużika, ir-reliġjon Kattolika u l-lingwa. Influwenza Spanjola ovvja hija l-ġlied tal-barrin u ċerti karatteristiċi tal-gastronomija. Il-Venezwela kienet ukoll arrikkita minn kurrenti oħra ta' oriġini Antilliana u Ewropea fis-seklu 19, speċjalment ta' oriġini Franċiża. Fi stadju aktar reċenti, dimostrazzjonijiet ta' oriġini Amerikana u immigrazzjoni ġdida ta' oriġini Spanjola, Taljana u Portugiża faqqgħet fil-bliet il-kbar u r-reġjuni taż-żejt, u żiedu l-mużajk kulturali diġà kumpless. Għalhekk, pereżempju, mill-Stati Uniti ġejja l-influwenza tat-togħma għall-baseball u l-kostruzzjonijiet arkitettoniċi moderni. === Letteratura === Il-letteratura Venezwelana bdiet tiżviluppa mill-era kolonjali, b'indirizzi għall-artijiet il-ġodda u l-abitanti oriġinali tagħhom. Kronaki u stili varji ta' poeżija kienu l-manifestazzjonijiet letterarji ewlenin matul is-seklu 18. F'dan l-ewwel perjodu tispikka l-figurata' Andrés Bello, poeta, filologu, grammatiku u edukatur ta' fama universali. Bello żviluppa xogħlijiet bħal Allocution on Poetry (1823) u Silva on Agriculture in the Torrid Zone (1826), li kienu prekursuri tat-tema Amerikanista li kienet tiġi żviluppata ftit tal-ħin wara f'żoni oħra tal-kontinent. Simón Rodríguez jirrappreżenta eżempju ieħor ta' fama fil-kontinent kollu, b'xogħlijiet bħal Soċjetajiet Amerikani (1828), Difiża ta’ Bolívar (1830), Osservazzjonijiet fuq it-terren ta' Vincocaya (1830), u Dwal u virtujiet soċjali (1834). [[File:AndresBello.jpg|thumb|Andrés Bello huwa meqjus bħala l-aktar figura intellettwali prominenti u importanti fil-kultura Hispana Amerikana tas-seklu 19, kif ukoll wieħed mill-aktar umanisti importanti fl-Amerika.]] Id-daħla tas-seklu 19 u l-Indipendenza raw it-twelid ta' letteratura politika raffinata, inkluża l-awtobijografija ta' Francisco de Miranda u l-ittri ta' Bolívar, kif ukoll oratorju ta' sbuħija retorika u stilistika kbira li kienet se tgħaddi l-kitbiet tal-aktar diversi. eroj tal-proċess emanċipatorju. Wara l-Indipendenza, il-letteratura Venezwelana bdiet tiddiversifika, iżda bdiet tevolvi b'rata mgħaġġla biss fi żmien Guzmán Blanco. Matul il-perjodu bejn l-emanċipazzjoni tal-Venezwela mill-Gran Kolombja, il-ħajja tal-poeta Zulian, filologu politiku u storiku Rafael María Baralt, l-ewwel Latin Amerikan li okkupa siġġu numru fl-Akkademja Rjali Spanjola u awtur tal-ewwel ktieb dwar l-Istorja tal-Venezwela (1887), minbarra sensiela ta' pubblikazzjonijiet li ffurmaw kontribuzzjonijiet għal-letteratura Hispanika bl-ewwel Diccionario Matrix de la Lengua Castellana (1850) u d-Diccionario de Galicismos (1855); ta' għadd bla għadd ta' odi bħal To Christopher Columbus (1849) u l-aktar famużi Adieu lill-Patrija (1843), u diversi esejs politiċi. Ir-Romantiċiżmu, l-ewwel ġeneru letterarju importanti fil-Venezwela, żviluppa f'nofs dak il-perjodu, b'figuri bħal Juan Antonio Pérez Bonalde u Eduardo Blanco jispikkaw fi ħdan dan il-moviment. Fl-aħħar tas-seklu 19, seħħ il-moderniżmu u fil-bidu tas-seklu 20, seħħet id-dehra ta' avant-garde. Il-costumbriżmu, b’għeruq romantiċi, ħa għeruq fondi fil-Venezwela permezz ta' awturi bħal Nicanor Bolet Peraza, Daniel Mendoza u Fermín Toro. Mill-1880, fil-Venezwela bdew jitfasslu moviment letterarju u tradizzjoni ta' ambizzjoni usa'. Cecilio Acosta u Arístides Rojas, fost oħrajn, indikaw it-tranżizzjoni lejn pożizzjonijiet intellettwali u kreattivi ġodda. Fil-qasam tal-moderniżmu spikkaw fost l-oħrajn Manuel Díaz Rodríguez u Luis Urbaneja Ahelpohl. Is-sena 1910 normalment tittieħed bħala l-punt tat-tluq għal esperjenzi estetiċi ġodda li jirreaġixxu kontra l-moderniżmu u jippruvaw jiktbu dwar il-ħajja komuni, sabiex toħroġ espressjoni letterarja ġdida ta' natura realistika, li fiha jerġgħu jitfaċċaw essenzi qodma tal-kostumbriżmu. F'dan il-mument fit-trajettorja tar-rumanz Venezwelan, l-ismijiet ta' José Rafael Pocaterra (Memorji ta' Venezweljan tad-Dekadenza), Teresa de la Parra (Ifigenia) u l-figura kbira ta' Rómulo Gallegos, li waqqaf l-iskola tar-realiżmu maġiku, huma rilevanti l-Amerika Latina, b’xogħlijiet bħal Doña Bárbara (1929), Cantaclaro (1934), u Canaima (1935). Awturi Venezwelani rikonoxxuti oħra huma Andrés Eloy Blanco, Arturo Uslar Pietri (li introduċa t-terminu Realiżmu Maġiku fil-letteratura), Miguel Otero Silva, Mariano Picón Salas, Guillermo Meneses, Adriano González León, Antonia Palacios, José Antonio Ramos Sucre, Salvador Garmendia, Francisco. Lazo Martí, Rafael Cadenas, José Ignacio Cabrujas, u Víctor Bravo, fost oħrajn. Bħala parti mix-xogħol letterarju, fil-Venezwela l-Premju Rómulo Gallegos huwa organizzat kull sentejn għall-aktar rumanz li jispikka fid-dinja li titkellem bl-Ispanjol, premju meqjus minn ħafna bħala l-aktar premju letterarju importanti fl-Amerika Latina. === Mużika === [[File:04162012Bailes071 (cropped).JPG|thumb|Joropo, żfin nazzjonali tal-Venezwela.]] Il-mużika Venezwelana hija kkaratterizzata minn taħlit ta' elementi Spanjoli u Afrikani, tipiċi li jappartjenu għal poplu prinċipalment mestiż. L-aktar ġeneru rappreżentattiv tal-pajjiż huwa l-mużika llanera, li tuża strumenti bħal cuatro, l-arpa, il-maracas, il-bandola u l-capachos. Dan ir-ritmu sar ikkonsagrat bħala l-mużika tal-identità nazzjonali, sal-punt li l-Venezweli jissejħu llaneros barra minn Malta. Dan il-ġeneru kellu l-oriġini tiegħu fir-reġjun illum inkluż fl-stati ta' Apure, Barinas, Guárico, Cojedes u Portuguesa, fejn huwa kkultivat ta' spiss. [[File:Hombre cantando por dinero en las cercanías del Hotel Humbodlt.jpg|thumb|Il-cuatro huwa l-istrument tipiku u l-aktar emblematiku tal-mużika Venezwelana, minbarra li huwa assi ta' interess kulturali tan-nazzjon.]] Ġeneru ieħor ta' sinifikat kulturali kbir huwa l-bagalja, oriġinarjament miż-Zulia—għalkemm għandha varjanti fil-Lvant tal-pajjiż. Illum il-ġurnata' huwa ġeneru li huwa relatat mal-Milied madwar il-Venezwela. Fost l-esponenti tal-bagpipe Zuliana, jispikka r-rispett reverenzjali lejn Ricardo Aguirre, li kkompona dak li hu meqjus bħala l-innu tal-ġeneru, La Gray Zuliana. Il-waltz Venezwelan igawdi wkoll rikonoxximent, u ġie żviluppat fuq kollox minn surmasti kbar tal-kitarra bħal Antonio Lauro u Alirio Díaz. Għalkemm huwa derivattiv tal-waltz Ewropew, huwa mitmugħ mill-karatteristiċi mużikali tipiċi tal-pajjiż, li jiġi esegwit bl-istrumenti klassiċi tal-mużika llanera, inklużi l-kitarra, it-treble, il-pjanu u l-klarinett. Għandu l-għeruq tiegħu fir-reġjun ċentrali-punent tal-pajjiż u fir-reġjun Andin, fejn jintużaw il-vjolin u l-mandolina. It-togħma mużikali tal-Veneżweli hija differenti ħafna minn dik tal-pajjiżi tal-Amerika t'Isfel Biss mal-Kolombja għandhom xi gosti komuni, bħal vallenato fuq il-kosta u mużika llanera, għax huma mill-fruntiera. Huwa ċar li huwa Karibew: is-salsa u l-merengue huma mużika biex tisma' u mhux biss biex tiżfen, bħal f’pajjiżi oħra. Il-pop u l-hip hop huma wkoll ġeneri li huma popolari ħafna fost iż-żgħażagħ. L-iktar żfin rappreżentattiv tan-nazzjon Venezwelan huwa l-joropo. Għandu moviment mgħaġġel b’ritmu ternarju, li jinkludi tap dance ikkulurit u referenza żgħira għall-valz Ewropew, u għalhekk jirrappreżenta l-aktar forma espressiva ġenwina fost il-manifestazzjonijiet tal-mużika kolonjali. Minħabba l-influwenza u l-prossimità tal-pajjiżi Anglo-Amerikani, jiġu prodotti wkoll heavy metal, reggae u ska, kif ukoll ġeneri rock u pop oħra, li jinstemgħu speċjalment fost il-komunitajiet taż-żgħażagħ ta’ bliet kbar. Bl-istess mod, il-mużika elettronika magħmula fil-Venezwela ilha tgawdi rikonoxximent internazzjonali akbar. Fost l-esponenti kollha tal-mużika Venezwelana, l-aktar ċċelebrat huwa Simón Díaz, li l-kult u l-interpretazzjoni tiegħu tal-mużika llanera, flimkien mal-personalità tiegħu, kisbu l-istatus li jitqies bħala l-aktar folklorist Venezwelan importanti ta' kull żmien. L-melodia tiegħu Caballo Viejo ġiet koperta u tradotta f'diversi lingwi madwar id-dinja. Fl-2008 Díaz irċieva Premju Grammy Onorarju mill-Bord tad-Diretturi tal-Akkademja tar-Reġistrazzjoni tal-Amerika Latina. Bl-istess mod fil-mużika klassika, il-Venezwela spikkat f'dawn l-aħħar snin talli daqqet fuq palkijiet Ewropej mill-Orkestra Sinfonika Simón Bolívar, kisbet ftit fama internazzjonali u poġġiet ruħha bħala waħda mill-aqwa orkestri fid-dinja flimkien mad-direttur tagħha Gustavo Dudamel li jmexxi wkoll il- Orkestra Filarmonika ta' Los Angeles. === Arti tal-plastik === [[File:Miranda en la Carraca by Arturo Michelena.jpg|thumb|Miranda in La Carraca, żejt fuq tila miżbugħa minn Arturo Michelena fl-1896, huwa l-aktar xogħol popolari u użat tal-pittura Venezwelana.]] Il-pittura u l-iskultura Venezwelana kienu tradizzjonalment influwenzati minn temi storiċi u l-proċess politiku esperjenzat mill-pajjiż matul l-Indipendenza tiegħu. Ħafna pitturi u skulturi tas-seklu dsatax huma spiss ippreżentati bħala rappreżentazzjonijiet ta’ mumenti ewlenin fl-istorja, għemejjel erojċi, u allegoriji tan-nazzjon. Dawk li spikkaw f'din il-fażi kienu Juan Lovera, Arturo Michelena, Martín Tovar y Tovar, Tito Salas, fost oħrajn. Madankollu, il-pittura romantika kellha l-akbar esponent tagħha f'Cristobal Rojas, li fil-biċċa l-kbira taddevja minn dawk it-temi ġeneralizzati. Fost dawk li kkontribwew ħafna għall-arti kinetika kien hemm Carlos Cruz-Díez, Jesús Soto u Juvenal Ravelo. Din it-tendenza partikolari saret popolari ħafna fil-pajjiż, u hemm xogħlijiet ta' dan it-tip f'diversi istituzzjonijiet kulturali, u anke fuq l-awtostradi, fil-Metro u f'ajruporti bħal Maiquetía. L-astrazzjoni u s-simboliżmu kellhom wieħed mill-akbar żviluppaturi tiegħu f'Armando Reverón, li x-xogħol tiegħu qed jibda jiġi skopert mill-ġdid u rikonoxxut internazzjonalment. Alejandro Otero spikka wkoll fl-astrazzjoni u l-kinetikiżmu, filwaqt li r-realiżmu soċjali kien marbut max-xogħol ta' César Rengifo. Pitturi tal-pajsaġġ kbar kienu Manuel Cabré, Luis Álvarez de Lugo, fost oħrajn, li jispikkaw fil-pittura tal-għolja El Ávila. Isem ieħor huwa Pedro León Zapata, magħruf bħala karikatur famuż. Francisco Narváez, Alejandro Colina, Gertrud Goldschmidt, Lía Bermúdez, fost oħrajn, jispikkaw fl-iskultura. L-attivitajiet u l-kreazzjonijiet fil-qasam tad-disinn grafiku wkoll kellhom post speċjali fil-pajjiż. Bl-istess mod, hemm bosta artisti li ddedikaw lilhom infushom għall-produzzjoni tal-arti kontemporanja, li jidhru fix-xena nazzjonali u internazzjonali. Jenfasizza x-xogħol ta' Yucef Merhi, pijunier tal-arti diġitali, kif ukoll ix-xogħol ta' José Antonio Hernández-Díez. === Inġenji === L-istorja tal-artiġjanat u l-artiġjani ma tistax tiġi sseparata minn anteċedenti li jmorru lura għal aktar minn 14,000 sena, meta l-ewwel settlers Amerinjani abitaw it-territorju attwali tal-Venezwela. Huma żviluppaw tekniki tipiċi tas-soċjetajiet tal-kaċċaturi u l-ġbir għat-tinqix tal-ġebel u l-injam, sabiex joħolqu oġġetti li jiffavorixxu l-interazzjoni tagħhom mal-ambjent u l-użu tar-riżorsi tiegħu. Xi żmien wara, meta kisbu l-għarfien li jippermettilhom jittrattaw riżorsi naturali oħra, bħat-tafal, irnexxielhom jaqbdu parti mid-dinja u l-kosmogonija tagħhom fuq l-art immudellata u msajra. L-ewwel vestiġji taċ-ċeramika ġejjin mill-Orinoco tan-nofs, mit-tradizzjonijiet kulturali magħrufa bħala Saladoide u Barrancoide. L-insiġ u l-basket kienu użati b'mod utilitarju u fil-festi sagri. Fiċ-ċimiterji indiġeni ta' Quíbor, instabu fdalijiet ta' plottijiet sħaħ li servew bħala appoġġ għall-katavri. Qfief bħal dawn kienu jintużaw bħala urni fejn kienu jitqiegħdu partijiet mill-iskeletru niexef biex jiġu depożitati fi spazji oħra bħala dfin sekondarju. Xi frammenti arkeoloġiċi taċ-ċeramika juru impressjonijiet ta' basktrija li jissuġġerixxu li ċertu nisġiet servew bħala appoġġ għal qsari jew platti kbar, filwaqt li l-biċċiet kienu dekorati jew lesti qabel ma jinħarqu. Ħafna mit-tekniki pprattikati fis-snajja attwali twieldu f'dan il-perjodu storiku. === Arkitettura === [[File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|thumb|left|Knisja ta' San Martin ta' Tours is an example of German architecture in Colonia Tovar, Aragua]] [[File:Casco Central Santa Ana de Coro, estado Falcon, Venezuela.jpg|thumb|Ċentru storiku ta' Coro, belt fejn huma ppreservati eżempji importanti ta' arkitettura eklektika li jgħaqqdu stili indiġeni, Mudejar u Olandiżi. Ġiet imsemmija Sit ta' Wirt Dinji mill-UNESCO fl-1993.]] [[File:Catedral Nuestra Señora del Pilar.jpg|thumb|left|Katidral tal-Madonna tal-Pilar fl−Barinas hija eżempju tal-Arkitettura tal-Epoka Spanjola]] [[File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|thumb|Il-Katidral ta' Ciudad Bolívar hija eżempju tal-arkitettura bikrija tal-Venezwela indipendenti]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela 3.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Petare2004-8b.jpg|thumb|Arkitettura tal-Epoka Spanjola fiż-Żona l-Qadima ta' Petare, Miranda]] [[File:Hacienda La Vega, El Paraiso, Caracas, Venezuela.jpg|thumb|left|Il-Hacienda La Vega f'Caracas, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Conjunto Hacienda La Trinidad 3.jpg|thumb|Il-Hacienda La Vega f'Baruta, Miranda, li tmur lura għall-1590, hija eżempju ta' arkitettura matul l-era Spanjola]] [[File:Turen portuguesa venezuela.jpg|thumb|left|Arkitettura unika ta' Turén]] Ix-xogħol arkitettoniku fil-pajjiż jista' jmur lura għall-1000 QK, meta l-ewwel settlers wettqu xogħol ta' l-art bil-ħsieb ta' żvilupp agrikolu, ħakmu wkoll l-immaniġġjar tal-ġebel għal bini maħsub għall-ħażna. Aktar tard żviluppa arkitettura indiġena fi spazji akkwatiċi u tal-ġungla, li kellha l-aktar eżempji rappreżentattivi tagħha fid-djar tas-stilt, ix-shabonos u l-churuatas (għarix) ta' interess kollettiv, ikkaratterizzati minn ponta konika u struttura ċirkolari. Dawn tal-aħħar huma l-aktar proliferati fil-pajjiż, għandhom speċifiċità skont kull grupp etniku indiġenu u saru ikona tal-kultura Venezwelana. Bit-twaqqif tal-Kolonja, inkisbet arkitettura kkaratterizzata fuq kollox minn sobriety u sempliċità. Minħabba l-ftit perċezzjoni tal-ġeoloġija ekonomika li kienet inizjalment mogħtija lill-provinċja ta' dak iż-żmien, għażlet għal iffrankar ta' riżorsi allokati għall-kostruzzjoni, li ddetermina modestja mmarkata fil-bini ta' din il-fażi Id-djar bahareque u adobe, bi twieqi kbar, u mibnija madwar patios bil-weraq u hallways, proliferaw sakemm saru l-aktar komuni għal dak iż-żmien. L-akkomodazzjoni popolari hija notevoli mingħajr ħafna ostentazzjoni, u l-arkitettura reliġjuża wkoll baqgħet marbuta ma 'dak l-ispirtu, li dam matul is-seklu 19. Madankollu, il-kuluri pittoresk u jleqqu li bihom huma mżejna l-ħitan ta' barra tad-djar huma karatteristiċi tal-arkitettura kolonjali tal-pajjiż, b'mod partikolari fl-ibliet sħan, bħal Coro u Maracaibo. Is-seklu 20 kien ikkaratterizzat aktar mill-iżvilupp urban tiegħu mmirat lejn il-modernizzazzjoni. L-influwenza neo-barokka u Moorish kienu evidenti fil-kostruzzjoni tat-Teatru Nazzjonali u ċ-Ċirku l-Ġdid, minn periti notevoli bħal Alejandro Chataing. Kostruzzjonijiet bħat-Teatru Teresa Carreño u t-Torrijiet taċ-Ċentru Simón Bolívar, kif ukoll l-Iżvilupp mill-ġdid ta' El Silencio u l-Belt Università ta' Caracas (magħmula minn Carlos Raúl Villanueva), jiżvelaw l-impuls mogħti lill-arkitettura modernista fil-pajjiż, peress li fin-nofs. tas-seklu. Ta' min jinnota wkoll is-skyscrapers imponenti fil-kapitali mibnija waqt l-isplużjoni taż-żejt, bit-Twin Towers ta' Parque Central jispikkaw. === Gastronomija === Il-gastronomija tal-Venezwela hija mod varjat ta' kif tipprepara ikel u xorb magħmul f'dak il-pajjiż, li jikkostitwixxi r-riżultat tat-taħlita kulturali u gastronomika mill-Ewropa—speċjalment Spanja, l-Italja, il-Ġermanja, Franza, l-Olanda u l-Portugall—u l-Afrika—a sal- popolazzjonijiet ta' skjavi miġjuba mill-Ispanjoli—bil-gastronomija tal-popli indiġeni tal-pajjiż. [[File:Pabellón Criollo Venezolano.jpg|thumb|Pavaljun Creole, meqjus bħala l-platt nazzjonali tal-Venezwela.]] Għalkemm għandha dawn il-karatteristiċi universalment, il-gastronomija tal-Venezwela hija varjabbli u diversa daqs it-territorju nnifsu. Fir-reġjun kapitali tal-pajjiż, hija nnutata diversità akbar minħabba li hija punt ta' konfluwenza, peress li hija ċ-ċentru taż-żoni produttivi, u fejn tiġi riċevuta l-akbar influwenza Spanjola, Taljana u Ewropea oħra. Fir-reġjun tal-Lvant, minħabba li hija żona tal-Karibew, tippredomina kċina bbażata fuq ħut, awwisti u molluski bl-għaġin jew ross, li tiżvela wkoll l-influwenza tal-ikel marittimu Ewropew. Fil-Llanos huwa magħruf sew il-konsum taċ-ċanga u l-annimali kkaċċjati, kif ukoll il-produzzjoni kbira tiegħu ta' ġobon u prodotti tal-ħalib. Zulia, il-punent tal-pajjiż u Guayana mhumiex 'il bogħod minn dawn l-istess karatteristiċi, differenti fil-laħam tal-mogħoż, mogħoż u fenek, ġobon bħal palmita fl-ewwel tnejn, u fil-preżenza tal-qamħ f'dak l-aħħar reġjun, fejn Huma jipproduċu ġobon bħal Guayanés, ġobon bl-idejn, fost oħrajn Fl-Andes hemm orjentazzjoni aktar Ewropea, fejn aktar ħaxix u tuberi, qamħ, laħam tan-nagħaġ, trota kkultivata u prodotti tal-ħalib. Il-kċina tal-Venezwela għandha platti oħra magħrufa bħall-arepa, tip ta' bun inkaljat b'forma ċirkolari ta' għaġina tal-qamħ li jiġi kkunsmat mimli b’ikel ieħor jew użat bħala side dish, il-cahapas, il-mogħoż fil-ġewż tal-Indi, ir-reġina pepiada. , iċ-ċanga fuq stick, ixwi iswed, grill Creole, soppa tat-tripa, pisca Andina u bollos pelones fost oħrajn. It-tequeños, minbarra li huma wirt kulturali, huma l-aktar tip ta' appetizer apprezzat fil-pajjiż, u l-preparazzjoni ta' empanadas hija wkoll estensiva ħafna. Ta' kontribuzzjoni barranija huma l-fabada (minn Spanja) u l-pasticho (mill-Italja). Fost l-aktar xarbiet popolari hemm chicha Venezwelana u papelón bil-lumi. Il-birra hija l-iktar xarba alkoħolika kkunsmata, u l-punch tal-krema huwa wkoll prodott. Ir-rum Venezwelan għandu tradizzjoni kbira u huwa fost l-aqwa fid-dinja. === Ċinema u teatru === Iċ-ċinema Venezwelana bdiet il-produzzjoni tagħha fl-1896, sena biss wara l-ewwel produzzjoni tal-aħwa Lumière fi Franza. Iċ-ċinema nazzjonali ħa wkoll wieħed mill-aktar passi importanti tiegħu fl-1934 meta l-kwartieri ġenerali tal-laboratorji nazzjonali u Maracay Films ġew stabbiliti fil-belt ta' Maracay. Il-Miracle of the Lake, l-ewwel dokumentarju bil-kulur li sar fil-Venezwela u l-Amerika Latina, jiġi ffilmjat f'dan il-laboratorju. [[File:Teatro Nacional de Noche.JPG|thumb|Faċċata tat-Teatru Nazzjonali tal-Venezwela, Caracas.]] Iċ-ċinema Venezwelana, min-naħa tagħha, kienet ikkaratterizzata minn produzzjoni irregolari, għalkemm esperjenzat era tad-deheb fis-snin sebgħin u tmenin b’diretturi bħal Mauricio Walerstein, Clemente de la Cerda u Román Chalbaud, dan tal-aħħar awtur tal-film meqjus minn ħafna bħala li hu. l-aqwa esponent taċ-ċinema Venezwelana: The smoking fish (1977). Forsi l-aktar produttur tal-films ta' suċċess fil-pajjiż kienet Margot Benacerraf, li rebħet il-Palma tad-Deheb għall-Venezwela fil-Festival ta' Cannes tal-1959 bix-xogħol tagħha Araya. L-aktar diretturi rappreżentattivi huma Fina Torres, Elia Schneider, Alberto Arvelo, José Ramón Novoa u Diego Rísquez. Il-korp governattiv huwa ċ-Ċentru Nazzjonali Awtonomu taċ-Ċinematografija. Il-ħames films l-aktar li dehru fl-istorja taċ-ċinema Venezwelana huma Papita, maní, tostón (2013) ta' Luis Carlos Hueck (b'1,840,281 miljun telespettatur), Culpable Homicide (1984) ta' César Bolívar (1,335,552), Macu, The Policeman's Wife (1987). ) minn Solveig Hoogesteijn (1,180,621), Express Kidnapping (2005) minn Jonathan Jakubowicz, u Zero Hour (2010) minn Diego Velasco.​ Min-naħa tagħha, il-manifestazzjonijiet teatrali tal-Venezwela huma ddokumentati ħażin matul il-perjodu prekolombjan, parzjalment minħabba l-viżjoni Ewrocentrika tad-dinja u l-ftit żvilupp tat-tribujiet indiġeni lokali, meta mqabbla mal-Aztecs, Mayans u Incas. Madankollu, it-teatru wettaq funzjoni importanti f'termini ta 'tixrid tal-identità tat-tribù, żviluppa aktar fl-Andes tal-Venezwela, fejn kien użat għal skopijiet edukattivi u reliġjużi. Il-professjonalizzazzjoni tat-teatru kienet tiġi fi żmien il-Kolonja, madwar is-seklu 17. Intqal li t-teatru modern tal-Venezwela kien influwenzat fil-biċċa l-kbira mill-biċċiet ta' Tennessee Williams għat-trattament tiegħu tal-problemi tal-bnedmin, u ġie popolarizzat permezz tal-hekk imsejħa teatru tat-Trinità Qaddisa tal-Venezwela: José Ignacio Cabrujas, Isaac Chocron u Román. Chalbaud. L-attività tagħha hija abbundanti u tfittex li tarrikkixxi ruħha b’xogħlijiet universali u tekniki ta' interpretazzjoni ġodda Hemm bosta gruppi teatrali bħall-Kumpanija Nazzjonali tat-Teatru, Rajatabla, Theja, u s-Sedja tal-Palk tal-Venezwela. === Sports === L-oriġini tal-isport fil-Venezwela jistgħu jiġu rintraċċati lura għall-era kolonjali, meta l-baqar ġew introdotti fil-pajjiż fit-tieni nofs tas-seklu 16. Dan jagħti lok għall-coleus, sport ekwestri li jikkonsisti fit-twaqqigħ ta' barri minn denb, li joriġina minn xogħol agrikolu fil-pjanuri. Ta' l-istess data, jingħaddu l-blalen tal-Kreoli, logħba simili għall-boccia u l-petanque. Din l-aħħar modalità ġiet introdotta mill-patrijiet Spanjoli f'dak l-istess perjodu storiku, iżda l-popolarità tagħha kienet se tikber fis-seklu 20. Iż-żewġ prattiċi għandhom tradizzjoni twila fil-pajjiż. Xi arti marzjali bħall-garrote Tocuyan u l-ġlieda kontra sottomissjoni Karive huma wkoll indiġeni. [[File:TOROS COLEADOS.jpg|thumb|Coleo de toros huwa l-isport nazzjonali, li joriġina fiż-żoni rurali taċ-ċentru tal-pajjiż fi żminijiet kolonjali.]] Il-baseball huwa l-isport ewlieni fil-pajjiż. Il-popolarità ta' dan l-isport kibret b'mod straordinarju wara li, fl-1941, dan in-nazzjon ta' l-Amerika t’Isfel kien inkurunat fit-Tazza tad-Dinja tal-Baseball F'dan il-qasam spikkat b’mod notevoli, li ħadet seba' titli tas-Serje tal-Karibew, u kienet tlett darbiet tal-Baseball. Medalja tad-deheb fit-Tazza tad-Dinja. Il-Venezwelan Professional Baseball League, imwaqqfa fl-1945, hija dik li torganizza l-kompetizzjoni annwali ewlenija fil-qasam, u għandha tmien timijiet. Barra minn hekk, il-Venezwela hija t-tieni l-akbar esportatur ta' plejers tal-baseball, ssuperat biss mir-Repubblika Dominicana. Fl-2008, total ta' 729 plejer tal-baseball tal-Venezwela kellhom kuntratt fil-baseball professjonali barrani Huwa importanti ħafna għall-pajjiż li jsegwi l-karriera sportiva tal-Venezweli fil-kampjonat tal-baseball Amerikan. Ta' min jinnota li l-Venezwela tidher bħala waħda mill-potenzi dinjija f’dan l-isport. Għandu wkoll tim tal-baseball tan-nisa li rebaħ il-midalja tal-bronż fil-kampjonat dinji tal-baseball f’dik il-kategorija fl-2016. Il-basketball huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar sports popolari fil-pajjiż Din id-dixxiplina sportiva hija rappreżentata mill-Federazzjoni tal-Basketball tal-Venezwela (FVB) affiljata mal-FIBA. L-attività tagħha hija maqsuma fil-Lega Professjonali u l-Lega Nazzjonali. It-tim f'avvenimenti internazzjonali pparteċipa fil-Logħob Olimpiku ta' Barċellona tal-1992, li kien l-unika parteċipazzjoni Olimpika tiegħu, u fit-Tazzi tad-Dinja tal-1990, 2002, 2006 u 2023. Ikkwalifika wkoll għal diversi Tournaments tal-Ameriki (Pre-Olimpiċi), Kampjonati. FIBA Americas (Pre-Tazza tad-Dinja) u Logħob Pan Amerikan. Fl-NBA ipparteċipaw diversi Venezweljani, l-aktar magħruf ikun Carl Herrera. L-akbar proeza tal-basketball Venezwelan s'issa kienet il-midalja tad-deheb fil-Kampjonat FIBA ​​tal-Ameriki tal-2015, u mhux inqas importanti t-tliet titli tal-Kampjonat tal-Basketball tal-Amerika t'Isfel fl-1991, 2014 u 2016. Il-futbol ra l-popolarità tiegħu tiżdied f'dawn l-aħħar snin, u sar sport li jiġbed folol fil-pajjiż. Organizzata mill-Federazzjoni tal-Futbol Venezwelana (FVF), affiljata mal-FIFA. Iż-żieda fir-rebħiet u l-kwalità tal-logħob tat-tim tal-futbol tal-Venezwela sa mill-2001 stimulat l-iżvilupp f'din id-dixxiplina, kif ukoll l-attrazzjoni tal-partitarji. Il-Venezwela organizzat Copa América għall-ewwel darba fit-42 edizzjoni tagħha fl-2007, għalkemm l-aħjar parteċipazzjoni tagħha fit-tournament kienet fl-2011, u kisbet ir-raba' post L-akbar kisbiet tal-futbol Venezwelan kienu żewġ titli fil-Kampjonat tan-Nisa ta' taħt is-17-il sena tal-Amerika t'Isfel fl-2013. u 2016 u runner-up fil-Kampjonat tal-Futbol ta' l-Amerika t’Isfel 2013 Laħqu wkoll runner-up fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol U-20 2017 Fil-varjazzjoni tagħha tal-futsal, il-Venezwela kisbet karriera importanti. sar champion fil-Kampjonat Dinji tal-Futsal AMF fl-1997.387​Fl-isports bil-mutur, l-iktar Venezwelan prominenti kien Johnny Cecotto. Sar l-iżgħar champion tad-dinja fl-istorja tal-muturi billi rebaħ il-Grand Prix ta' Franċiż fit-350cc, u żied il-Kampjonat tad-Dinja 750cc mat-titli tiegħu. F'din id-dixxiplina jispikka wkoll Carlos Lavado, li reba darbtejn il-Kampjonat tad-Dinja tal-250cc, u Pastor Maldonado, sewwieq tat-tlielaq tal-Formula 1, rebbie[ tal-Grand Prix ta' Spanja tal-2012.388 Min-naħa l-oħra, fl-isports individwali l-aktar prominenti fil-Venezwela huwa l-boxing, b'bażi kbira ta' partitarji. Il-pajjiż ipproduċa boxers mill-aqwa fil-livell internazzjonali, u huwa segwit b'interess mill-Venezwelani. Fl-isport tax-xitwa, il-Venezwela spikkat fl-iski Nordiku ma' César Baena. F'dak li għandu x'jaqsam mal-atletika, fit-triple jump, il-Venezwela spikkat grazzi għal Yulimar Rojas li rebħet il-midalja tal-fidda fil-Logħob Olimpiku ta' Rio 2016, u ħames snin wara kienet se ssir championa Olimpika fil-Logħob Olimpiku ta' Tokyo 2020, u b'hekk stabbiliet rekord. rekord dinji u Olimpiku b’qabża ta’ 15.67 m. Fil-karate, il-Venezwela hija l-uniku pajjiż fl-Amerika Latina li huwa fost l-aqwa 15 fid-dinja, fit-12-il post speċifikament, biex b'hekk rebaħ 3 midalji tad-deheb, 3 tal-fidda u 8 tal-bronż għal total ta' 14 fid-dinja , bl-aktar esponent prominenti ta' dan l-isport ikun Antonio Díaz. Ir-rugby ilu jiġi pprattikat ukoll mis-snin ħamsin, introdott fil-pajjiż minn ħaddiema taż-żejt ta' oriġini Brittanika. Illum il-ġurnata hija popolari ħafna fil-livell universitarju. === Pageants tas-sbuħija === Il-Venezwela hija distinta bħala “fabbrika ta' rġejjen tas-sbuħija”, peress li għandha t-titlu ta' Miss Univers 7 darbiet – konkors internazzjonali u annwali ta' sbuħija femminili li fih tiġi ġġudikata s-sbuħija integrali –, taħt biss l-Istati Uniti li rebħuha 9 drabi, kienu l-Amerikani li g[enu biex jintrodu/u l-konkors fil-Venezwela. Miss Venezuela bdiet bħala konkors tas-sbuħija fl-1952 sponsorjat mil-linja tal-ajru Pan Am u kumpanija li timmanifattura l-malji tal-għawm. Il-pajjiż għandu aktar minn 200 akkademja tal-immudellar fejn tfajliet mill-età ta’ 4 snin huma mħarrġa f’dixxiplini bħall-makeup, il-faxxinu, it-taħdit fil-pubbliku, il-pożi tar-ritratti, l-espressjoni tal-ġisem, minbarra ħiliet oħra, peress li l-industrija renjanti saret waħda mill- l-aktar negozji qligħ u effiċjenti fil-pajjiż. Għalhekk, ir-renji huma parti mill-kultura popolari fil-Venezwela fejn isiru kważi 600 kompetizzjoni tas-sbuħija kull sena Il-kittieb Raúl Gallegos innota fil-ktieb tiegħu tal-2016, "Crude Nation: How Oil Riches Ruined Venezuela", "il-ġid taż-Żejt kabbar kultura. fejn id-dehra hija ta' importanza kbira.”​ Fl-istess ħin, il-Venezwela għandha waħda mill-ogħla rati ta' proċeduri kożmetiċi per capita fid-dinja.​ Il-fama tal-Venezwela fejn tidħol il-produzzjoni ta' rġejjen rebbieħa tal-kuruna qasmet il-fruntieri, peress li hemm diversi kandidati minn pajjiżi oħra, li jqabbdu s-servizzi tal-aġenziji tal-mudelli ta' dan il-pajjiż biex iħarrġuhom u b’hekk ikollhom opportunitajiet akbar biex jirbħu fil-konkorsi li fihom jipparteċipa.​ Il-moviment femminista fil-Venezwela wera matul is-snin kontra l-kult tal-konkors. === Simboli nazzjonali === Fil-Venezwela, minbarra li jirrikonoxxu l-bandiera, l-innu u t-tarka bħala simboli nazzjonali, elementi tipiċi oħra tal-flora u l-fawna nazzjonali ġew imsemmija bħala simboli tan-nazzjon.​ Jiġifieri: * L-​araguaney (Tabebuia chrysantha) ilha s-​siġra nazzjonali mid-​29 taʼ Mejju, 1948.​ Ismu huwa magħmul minn kelma taʼ oriġini indiġena u taħlita ta' kliem Grieg li jfisser fjura tad-​deheb, b’referenza għall-​kulur isfar. * L-orkidea (Cattleya mossiae) ġiet iddikjarata l-fjura nazzjonali fit-23 ta' Mejju, 1951. L-ispeċi mossiae ġiet skoperta fil-Venezwela fl-1830. * It-turpial (Icterus icterus) ilu l-għasfur nazzjonali mit-23 ta' Mejju, 1958. Huwa għasfur b'wienaħ ta' madwar 24 ċentimetru, li huwa distint mill-kulur isfar-oranġjo tiegħu mal-ġisem kollu, ħlief ir-ras u l-ġwienaħ. li huma suwed b'partijiet bojod, u post blu madwar l-għajnejn. * Alma llanera huwa joropo rilaxxat fl-1914, li l-mużika tiegħu kienet komposta minn Pedro Elías Gutiérrez ibbażat fuq test ta' Rafael Bolívar Coronado Huwa meqjus bħala t-tieni innu nazzjonali tal-Venezwela. * Il-liquiliqui huwa l-kostum tipiku nazzjonali tal-Venezwela, iddikjarat fis-17 ta' Marzu, 2017. Jintuża l-aktar bħala ilbies maskili għal festi u avvenimenti soċjali, kif ukoll għaż-żfin joropo. Tikkonsisti f'ġakketta, qliezet u espadrilles. F'ċerti partijiet qed isir b'trims ta' kuluri differenti u jintuża bħala kostum komuni jew taż-żfin bl-espadrilles. === Festi === Il-Venezwela hija r-raba' pajjiż fl-Amerika Latina fin-numru ta' festi.397​ Hemm ukoll festi importanti ħafna fil-livell reġjonali minħabba s-sinifikat kulturali tagħhom, bħal dik tad-Divina Pastora (14 ta' Jannar) f'Lara, n 19​ il-Verġni tal-Consolación (15 ta' Awwissu) f'Táchira, il-Virgen del Socorro (13 ta' Novembru) f'Carabobo u l-Verġni ta' Chiquinquirá (18 ta' Novembru) fiż-Zulia, li tiġi ċċelebrata bil-Fiera La Chinita. == Bliet skond il-popolazzjoni == <gallery> File:Caracas Panoramica 1.jpg|Caracas File:A view of Caracas, Venezuela.jpg|Caracas File:Plaza Venezuela Noche.jpg|Caracas File:Edificios de Oficinas Conjunto Parque Central alt.jpg|Caracas File:Caracas 20150125 372.jpg|Caracas File:Vista Correo Carmelitas.jpg|Caracas File:Casa Amarilla de Caracas - 2015.JPG|Caracas File:Catedral de Caracas.JPG|Caracas File:Bolivar-plaza-caballo-caracas.JPG|Caracas File:Maracaibo panoramica avenida Cecilio Acosta cuted.jpg|Maracaibo, Zulia File:Valencia panorama.jpg|Valencia, Carabobo File:Parque Urb Prebo Valencia Edo. Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Plaza Bolívar de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Sur de Valencia desde la Torre Castillito.jpg|Valencia, Carabobo File:Street in Valencia city.jpg|Valencia, Carabobo File:Teatro municipal de Valencia.jpg|Valencia, Carabobo File:Arco de Carabobo.JPG|Valencia, Carabobo File:Ccmetropolis.JPG|Valencia, Carabobo File:BarquisimetoCollage.png|Barquisimeto, Lara File:Maracay cerro (cropped).jpg|Maracay, Aragua File:Concejo Municipal Girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Redoma San Jacinto.jpg|Maracay, Aragua File:La soledad, maracay.jpg|Maracay, Aragua File:Plaza girardot.jpg|Maracay, Aragua File:Maracay norte.jpg|Maracay, Aragua File:Vista aérea de Ciudad Guayana, estado Bolívar. Venezuela.jpg|Ciudad Guayana, Bolívar File:Salto la Llovizna, Bolívar, Venezuela (2).JPG|Ciudad Guayana, Bolívar File:Petare 1.JPG|Petare, Miranda File:Petare2004-8b.jpg|Petare, Miranda File:Road to Petare.jpg|Petare, Miranda File:Bigott Foundation.jpg|Petare, Miranda File:Plaza Sucre Petare.jpg|Petare, Miranda File:Petare.jpg|Petare, Miranda File:Comercio Petare.jpg|Petare, Miranda File:Campus Santa Maria.jpg|Petare, Miranda File:CapillaMaríaMagdalena.jpg|Petare, Miranda File:MuseodePetare.jpg|Petare, Miranda File:Fundalamas.jpg|Petare, Miranda File:Cabletren de Petare Municipio Sucre Caracas Venezuela.jpg|Petare, Miranda File:Plaza El Estudiante de Maturin.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia de San Simón (Maturín) by Cesar Perez.jpg|Maturín, Monagas File:Torre Espacial Lumino-Cromática.jpg|Maturín, Monagas File:Redoma Juana La Avanzadora (Noche).JPG|Maturín, Monagas File:Plaza los escritores de Maturin 2017.jpg|Maturín, Monagas File:Iglesia Católica Nuestra Señora del Carmen.JPG|Maturín, Monagas File:IglesiaCalderasBarinasVenezuela.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza del estudiante (José Félix Rivas).jpg|Barinas, Barinas File:Casa de la Cultura Napoleon Sebastian Artega en Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Bolívar de Barinas Estatua Ecuestre.jpg|Barinas, Barinas File:Plaza Paez de Barinas.jpg|Barinas, Barinas File:CollageSCB.jpg|San Cristóbal, Táchira File:Ciudad Bolívar historical zone.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:House of the Congress of Angostura.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Ciudad Bolivar.JPG|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Cathedral of Ciudad Bolivar.jpg|Ciudad Bolívar, Bolívar File:Catedral Barcelona Anzoátegui Venezuela.jpg|Barcelona, Anzoátegui File:Cumana sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Avenida Perimetral - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Vista Casco Histórico de Cumaná, Edo. Sucre.jpg|Cumaná, Sucre File:Iglesia Catedral de Cumaná, Venezuela.jpg|Cumaná, Sucre File:Calle Sucre, San Francisco - panoramio.jpg|Cumaná, Sucre File:Puntofijo callecolombia.JPG|Punto Fijo, Falcón File:Panoramica de cabimas hacia el oeste.png|Cabimas, Zulia File:Plaza Bolívar de la Ciudad de Mérida.jpg|Mérida, Mérida File:Sur de Mérida (Venezuela).JPG|Mérida, Mérida File:Ciudad de Merida, Venezuela.jpg|Mérida, Mérida File:Vista panorámica plaza Heroinas.jpg|Mérida, Mérida File:Teleferico Mukumbari Merida Vzla.jpg|Mérida, Mérida File:Plaza Gran Mariscal de Ayacucho Antonio José de Sucre I.JPG|Mérida, Mérida File:Parque Nacional Mochima Puerto La cruz, Edo Anzoategui..JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Puerto La Cruz desde una azotea.JPG|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Vista aérea de Las Villas.jpg|Puerto La Cruz, Anzoátegui File:Noviembrea (25).jpg|Guatire, Miranda File:Ciudad Ojeda.jpg|Ciudad Ojeda, Zulia File:Monumento a la Federación Venezolana I.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Estación de Servicio Lara, Coro, Estado Falcón, Venezuela.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Balcon Arcaya.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:North American F-86K Sabre, Venezuela - Air Force AN1944608.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Patio Casa de las Ventanas de Hierro.jpg|Santa Ana de Coro, Falcón File:Turmero, Urb. San Pablo.jpg|Turmero, Aragua File:Los Teques cathedral.jpg|Los Teques, Miranda File:Los Teques, 1940s.jpg|Los Teques, Miranda File:Metroteques.JPG|Los Teques, Miranda File:Los Teques 2000 002.jpg|Los Teques, Miranda File:Parque Knoop 000b.jpg|Los Teques, Miranda File:Paseo Lamas de los Teques y sus sombrillas.jpg|Los Teques, Miranda File:Santuario a la Virgen de Coromoto - Guanare, Edo Portuguesa.jpg|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 010.JPG|Guanare, Portuguesa File:Guanare 2010 004.JPG|Guanare, Portuguesa File:Catedral de Guanare.jpg|Guanare, Portuguesa File:Gobernación del Estado Yaracuy.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Rafael Andrade.JPG|San Felipe, Yaracuy File:Museo Carmelo Fernández.jpg|San Felipe, Yaracuy File:La Catedral de San Felipe.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Cacique Yaracuy.jpg|San Felipe, Yaracuy File:Plaza Bolívar de San Felipe (2017).jpg|San Felipe, Yaracuy File:Acarigua 2010 003.JPG|Acarigua, Portuguesa File:Producción de arroz, Acarigua, Venezuela.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 004.JPG|Acarigua, Portugues File:Acarigua 2010 001.JPG|Acarigua, Portugues File:Iglesia matriz de Carora.jpg|Carora, Lara File:Paseo la Virgen El Tigre Anzoátegui.jpg|El Tigre, Anzoátegui File:Centro Comercial San Remo Mall.JPG|El Tigre, Anzoátegui File:Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:Laguna de Nueva Casarapa- Guarenas.jpg|Guarenas, Miranda File:27 DE FEBRERO (DOÑA MENCA DE LEONI).JPG|Guarenas, Miranda File:Valle del Turbio y Tarabana.jpg|Cabudare, Miranda File:Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Calle Independencia Casco Histórico.jpg|Carúpano, Sucre File:Av. Perimetral.jpg|Carúpano, Sucre File:Bahía de Guayacán de los Pescadores.jpg|Carúpano, Sucre File:El Boquete.jpg|Carúpano, Sucre File:Letras de Carúpano.jpg|Carúpano, Sucre File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|San Fernando de Apure, Apure File:Catedral San Agustín Guacara.jpg|San Agustín de Guacara, Carabobo File:Noche en Puerto Cabello.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Teatro Municipal - panoramio (2).jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia Nuestra Señora de la Coromoto - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza Bolívar - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Plaza el Agila - panoramio.jpg|Puerto Cabello, Carabobo File:Iglesia, casco histórico de Puerto Cabello 2.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Sirenas, malecón de Puerto Cabello.JPG|Puerto Cabello, Carabobo File:Eltocuyo.jpg|El Tocuyo, Lara File:Río Tocuyo, Venezuela.jpg|El Tocuyo, Lara File:Avenida Circumvalacion 2 El Tocuyo. 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Catedral de El Tocuyo (Templo La Concepcion) 1999 001.jpg|El Tocuyo, Lara File:Panorámica de Valera.jpg|Valera, Trujillo File:Valera con zoom desde Carvajal.JPG|Valera, Trujillo File:Valera vista de las acacias.jpg|Valera, Trujillo File:Valera desde Sabana Libre 4.JPG|Valera, Trujillo File:Valera centro.JPG|Valera, Trujillo File:Vista aérea de La Victoria. estado Aragua. Venezuela.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Cuartel en La Victoria, Edo. Aragua.JPG|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Un buen dia en la Plaza Campo Elias.jpg|Nuestra Señora de La Victoria, Aragua File:Alcaldía de Francisco Linares Alcántara.jpg|Valle de Santa Rita de Cascia File:Abadía de Güigüe (Carabobo, Venezuela).jpg|Güigüe, Carabobo File:Aereo1.jpg|Anaco, Anzoátegui File:Catedral calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Represa calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Silos calabozo venezuela.jpg|Calabozo, Guárico File:Casastipicasclbz.jpg|Calabozo, Guárico File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Quibors.jpg|Quíbor, Lara File:Plaza Bolívar El Vigía.png|El Vigía, Mérida File:Iglesia San Juan Bautista, San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Blanquera.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Catedral Inmaculada Concepción iluminación..jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Autodromo Internacional de San Carlos.jpg|San Carlos de Austria, Cojedes File:Mariarakirche.jpg|Mariara, Carabobo File:Asi es ocumare del tuy y los indios coromotanos.jpg|Ocumare del Tuy, Miranda File:Plaza Bolivar de Yaritagua 1.jpg|Yaritagua, Yaracuy File:Nuestra Señora del Rosario de Cúa Church 1.jpg|Cúa, Miranda File:Perimetral Avenue, Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Iafetren.JPG|Cúa, Miranda File:View of Cúa.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 1.jpg|Cúa, Miranda File:Street of Cúa 3.jpg|Cúa, Miranda File:Iglesia de Araure.JPG|Araure, Portuguesa File:Morros de San Juan1.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:TOROS COLEADOS.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Tarde junto al sanjuanote.JPG|San Juan de los Morros, Guárico File:Mirador a los Morros de San Juan.jpg|San Juan de los Morros, Guárico File:Basílica de Nuestra Señora de la Consolación.JPG|Táriba, Táchira File:IglesiacatedralnuestraseñoradelcarmenGuasdualitoapureVenezuela.png|Guasdualito, Apure File:2da avenida mas importante de pto.ayacucho la 23 de enero-venezuela.jpg|Puerto Ayacucho File:Panoramica de machique.jpg|Machiques, Zulia File:Plaza Sucre de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Calle Centro de Cagua.jpg|Cagua, Aragua File:Iglesia Parroquial de Cagua - panoramio.jpg|Cagua, Aragua File:Cruce de las calles Rondón y Bolívar desde el C. C. Multicentro - panoramio.jpg|Cagua File:Playa paraiso.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Hotel Wyndham Concorde Resort Isla de Margarita, Porlamar Nueva Esparta, Venezuela 14.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Modern Architerture in Porlamar, Margarita Island.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Building in Porlamar 2.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Centro de Polamar 1982.jpg|Porlamar, Nueva Esparta File:Via del Tren Cua - Charallave - Caracas - panoramio.jpg|Santa Rosa de Lima de Charallave, Miranda File:Castillo de Santa Rosa, La Asunción.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:CASA DE LA ASUNCION EN NUEVA ESPARTA VENEZUELA.JPG|La Asunción, Nueva Esparta File:Panorámica de la población de La Asunción.jpg|La Asunción, Nueva Esparta File:Collage Valle de la Pascua.png|Valle de la Pascua, Guárico File:Plaza Cristobal Mendoza.jpg|Trujillo, Trujillo File:VirgendelaPaz.jpg|Trujillo, Trujillo File:Quibor 1999 001.jpg|Quíbor, Lara File:Imge013.jpg|Tinaquillo, Cojedes File:Taguanes.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:Iglesia de Tinaquillo, Estado Cojedes, Venezuela.JPG|Tinaquillo, Cojedes File:IMG-20220410-WA0029.jpg|Puerto Píritu, Anzoátegui File:Fertiles Valles de El Limón.jpg|El Limón, Aragua File:Socopó (2020).jpg|Socopó, Barinas File:Plaza Bolívar de Socopó.JPG|Socopó, Barinas File:Estatua de Simón Bolívar (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Iglesia Cristo Rey (Socopó).JPG|Socopó, Barinas File:Vista de ciudad de Bocono.jpg|Boconó, Trujillo File:Plaza de punta de mata.jpg|Punta de Mata, Monagas File:Plaza Bolívar en Ejido (Campo Elías).jpg|San Buenaventura de Ejido, Mérida File:Upatalognview.JPG|Upata, Bolívar File:Ciudad de Rubio sede de la TV Comunitaria.jpg|Santa Bárbara de Rubio, Táchira File:Puerto Viejo, Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Plaza Mayor de Catia La Mar.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Cielo y vista aereas de Catia La Mar 2012 005.jpg|Catia La Mar, La Guaira File:Tumeremo.jpg|Tumeremo, Bolívar File:Monumento al Nazareno en Caripito.jpg|Caripito, Monagas File:Recreación sobre Agua.JPG|Santa Bárbara del Zulia File:Vista de Tucupita.jpg|Tucupita, Delta Amacuro File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Estatua de Maria Lionza en Chivacoa.tif|Chivacoa, Yaracuy File:Vista desde Cerro el Morro.jpg|Lechería, Anzoátegui File:Casas en Puerto Morro, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 264.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Hotel en Lechería, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Muelle del CC Plaza Mayor, edo. Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Lechería, Estado Anzoátegui, Venezuela 263.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Puerto Morro, estado Anzoátegui.JPG|Lechería, Anzoátegui File:Fuertemilitarzaraza.jpg|Zaraza, Guárico File:Salias-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Club-agrodiza.jpg|Zaraza, Guárico File:Los-alamos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:Centrocolonialzaraza.jpg|Zaraza File:Silos-2008.jpg|Zaraza, Guárico File:San gabriel Catedral.jpg|Zaraza, Guárico File:Plaza Bolívar de Nirgua.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Carnavales de salom1.jpg|Nirgua, Yaracuy File:Plaza Bolívar de Santa Rita.jpg|Santa Rita, Zulia File:CASCO-DENTRAL-DE-GUANTA.jpg|Guanta, Anzoátegui File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Morón, Carabobo File:SantoCristo.jpg|Pariaguán, Anzoátegui File:Plaza Bolivar ( San Juan de Colón).jpg|San Juan de Colón, Táchira File:Altagracia de Orituco centro.jpg|Nuestra Señora de Altagracia de Orituco, Guárico File:Plaza Bolívar de San Antonio de Los Altos, Estado Miranda 01.jpg|San Antonio de Los Altos, Miranda File:Iglesia Caicara del Orinoco.jpeg|Caicara del Orinoco, Bolívar File:Iglesia de Biruaca.JPG|Biruaca, Apure File:SVMI Maiquetia.jpg|Urimare, Vargas, La Guaira File:Dawn in Puerto Encantado.jpg|Port Imsaħħra (Puerto Encantado), Higuerote, Miranda File:Panorámica de Santa Bárbara de Barinas.jpg|Santa Bárbara de Barinas File:Plaza Bolívar de San José de Guanipa.jpg|San José de Guanipa, Anzoátegui File:Iglesia Santa Ana de Morón.jpg|Santa Ana de Morón, Carabobo File:Troncal 3 between Morón and Boca de Aroa, Venezuela.jpg|Santa Ana de Morón File:Panoramic view of Pampatar beach.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Turismo en Pampatar 5.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Bahía Playa de Pampatar..jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Pampatar - Vista Parcial - panoramio.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Panoramic view of Pampatar, Margarita Island.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:Fortín de Pampatar.jpg|Pampatar, Nueva Esparta File:La Guaira, estado Vargas.jpg|La Guaira, La Guaira File:Vargas01.JPG|La Guaira, La Guaira File:Litoral Central.JPG|La Guaira, La Guaira File:La Guaira, puerto y aeropuerto.JPG|La Guaira, La Guaira File:PEDRO MARIA UREÑA.jpg|Ureña, Táchira File:Barrio Bonilla De Ureña.jpg|Ureña, Táchira File:Maiquetia coast.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Maiquetiaairport.jpg|Maiquetía, Nueva Esparta File:Vista de Maiquetía - Gustavo Langenberg Winckelmann (1896).jpg|Maiquetía File:Canales de Río Chico.JPG|Río Chico File:PLAYAS DE RIO CHICO.jpg|Río Chico File:Virgen de Las Mercedes (Río Chico).jpg|Río Chico File:IMAG0566.jpg|Tinaco, Cojedes File:Amanecer Tinaquero.jpg|Tinaco, Cojedes File:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg|Puerto Miranda, Guárico File:Cordero-tachira-1-.jpg|Cordero, Táchira File:Iglesia de Ntra Sra del Carmen.JPG|San Sebastián de los Reyes File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (6).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar 30 File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (9).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Santa Elena de Uairen, Bolívar, Venezuela - panoramio (3).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Sector 10, Santa Elena de Uairén, Bolívar, Venezuela - panoramio (5).jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Iglesia de Santa Elena de Uairén..jpg|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:Aereopuerto de Santa Elena de Uairén.JPG|Santa Elena de Uairen, Bolívar File:El Callao 1.jpg|El Callao, Bolívar File:Entrada a Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Plaza Bolívar de Magdaleno.jpg|Magdaleno, Aragua File:Vista Playas de Macuto.JPG|Macuto, Vargas, La Guaira File:Virgen Las Mercedes, San José de Barlovento.jpg|San José de Barlovento, Miranda File:Venezuela - Naiguatá - Vista al muelle tras el atardecer.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Malecon Principal - Club Puerto Azul.jpg|Naiguatá, Vargas, La Guaira File:Michelena.jpg|Michelena, Táchira File:Iglesia San Martin de Tours II.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia Tovar Flores.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Hotel Selva Negra Colonia Tovar Edo. Aragua.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Colonia tovar10.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Chalet en la Colonia Tovar.JPG|Colonia Tovar, Aragua File:Paisaje Colonia Tovar.jpg|Colonia Tovar, Aragua File:Cantarrana.png|Cantarrana, Sucre File:El Palmar Plaza Bolívar.JPG|El Palmar, Bolívar File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|El Junko, Vargas, La Guaira File:Plaza Bolívar de Atabapo.jpg|San Fernando de Atabapo, Amazonas File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Caruao, Vargas, La Guaira File:Curiapolandschaft.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Curiapo.jpg|Curiapo, Delta Amacuro File:Campamente el Rio del Cuyuni El Dorado - panoramio.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Puente colgante sobre el río Cuyuní.jpg|El Dorado, Sifontes, Bolívar File:Iglesiachuspa.jpg|Chuspa, La Guaira File:San Carlos de Rio Negro 2002.jpg|San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Pedra de Cucuí - panoramio.jpg|Pedra de Cucuí, San Carlos de Río Negro, Amazonas File:Turismo isla la tortuga venezuela.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Village Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Montañas en Los Roques Venezuela.JPG|Gran Roque, Dependencias Federales File:Iglesia del Gran Roque.jpg|Gran Roque, Dependencias Federales File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Chuspa, La Guaira File:Queniquea.png|Queniquea, Táchira </gallery> == Gallerija == <gallery> File:Petroindustrial.jpg|Refinería El Palito File:Lago Dique.png|Lag Dique (Lago Dique), Parroċċa ta' Carayaca, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Playa Mono Manso - Chuspa - Venezuela.jpg|Bajja Mono Manso, Chuspa, Parroċċa ta' Caruao, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Parroquia el junko estado vargas Venezuela.jpg|Parroċċa El Junko, Muniċipalità ta' Vargas, La Guaira File:Cerro Maria lionza.jpg|Muntanji ta' Sorte (Montaña de Sorte) File:Río Icabarú.jpg|Ikabaru File:Higuerote 2000 064.JPG|Cabo Codera, Municipio Brion, Miranda File:Scratching the Sky.jpg|Pico Naiguatá/Naiguatá Peak File:CADENA MONTAÑOSA DEL IMATACA.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:Sierra Imataca.jpg|Sierra de Imataca/Firxa tal-muntanji ta' Imataca File:PicoBolivar2.jpg|Pico Bolívar/Bolivar Peak File:Peak Bolivar Venezuela's largest.JPG|Sierra Nevada de Mérida/Firxa tal-muntanji Merida Nevada File:Pico Bonpland visto desde el Pico Humboldt.JPG|Pico Bonpland/Bonpland Peak File:Pico Humboldt.jpg|Pico Humboldt/Humboldt Peak File:Monte Roraima derivado 2013 000.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Los Jacuzzis.jpg|Mountajna Roraima/Roraima Mountaint (Monte Roraima) File:Roraima.jpg|Fuq ix-xellug, il-Kukenán tepuy; lejn il-lemin ir-Roraima. </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Veneżwela]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] 2h094wdx0zg4r4fnlfm9t83qmf8va5o 0 16345 329783 320900 2026-05-06T12:29:53Z Makenzis 12206 329783 wikitext text/x-wiki {{stub|sport}} {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = São Paulo | stampa = [[Stampa:Sao paulo fc.png|200px]] | ismijiet_oħra = ''Tricolor'' (Tliet-kuluri)<br />''Soberano'' (Sovrani)<br />''Clube da Fé'' (Klabb b'rieda)<br />''O Mais Querido'' (It-Tgħożżi) | isem_sħiħ = São Paulo Futebol Clube | fundazzjoni = 16 ta' Diċembru 1935 | grawnd = [[Estádio do Morumbi|Morumbi]], [[São Paulo]] | jesa' = 67,428 | titlu_ċermen = President | president = Juvenal Juvêncio | kowċ = | kampjonat = [[Campeonato Brasileiro Série A]] | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://www.saopaulofc.net/ | pattern_la1 = _spfc21h | pattern_b1 = _spfc21h | pattern_ra1 = _spfc21h | pattern_sh1 = _adidasred | pattern_so1 = _3_stripes_red | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _spfc21a | pattern_b2 = _spfc21a | pattern_ra2 = _spfc21a | pattern_sh2 = _adidaswhite | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF0000 | body2 = 000000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} '''São Paulo Futebol Clube''', huwa klabb tal-[[futbol]] professjonali bbażat f'[[São Paulo]], il-Brażil. Il-klabb jikkompeti fil-[[Campeonato Paulista]], kampjonat tal-istati f'[[São Paulo (stat)|São Paulo]], u fil-[[Campeonato Brasileiro Série A]] jew ''Brasileirão'', kampjonat nazzjonali Brażiljan. == Ħoloq esterni == * [http://www.saopaulofc.net Sit uffiċjali] == Ara wkoll == * [[Klabbs ċampjins tad-dinja (futbol)]] [[Kategorija:São Paulo FC]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Brażiljani]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1930]] 5ns81ivz549ztedx68lt34qj5kwewbj 0 16385 329793 329712 2026-05-06T20:50:38Z Themeramisin 27761 329793 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''William Shakespeare''' ([[Stratford-upon-Avon]], 26 ta' April 1564 - Stratford-upon-Avon, 23 ta' April 1616) kien attur u poeta u drammaturgu Ingliż, meqjus bħala l-aqwa kittieb fl-ilsien Ingliż u l-aqwa drammaturgu tad-dinja. Ħafna jsejħulu wkoll il-poeta nazzjonali tal-[[Ingilterra]] u l-"Bard of Avon". Ix-xogħlijiet li wasslulna tiegħu jinkludu 38 dramm, 154 sunett, żewġ poeżiji narrattivi twal, u ħafna poeżiji. Id-drammi tiegħu nqalbu fl-ilsna ewlenin kollha tad-dinja u jsiru rappreżentazzjonijiet tagħhom iktar minn ta' kull drammaturgu ieħor fid-dinja. Ta' 18-il sena, iżżewweġ lil Anne Hathaway, li minnha kellu tliet ulied: Susanna, u t-tewmin Hamnet u Judith. Bejn l-1585 u l-1592, beda karriera mimlija suċċessi f'Londra bħala attur, kittieb u propjetarju bi sħab ta' kumpanija drammatika bl-isem ''The Lord Chamberlain's Men'', iktar tard imsejħa ''the King's Men''. Irtira fi Stratford xi tliet snin qabel ma miet. Billi ftit li xejn jeżisti tagħrif storiku fuq il-ħajja privata tiegħu, tul iż-żmien ħafna spekulaw fuq id-dehra fiżika tiegħu, is-sesswalità tiegħu, it-twemmin reliġjuż tiegħu, u jekk hux tassew il-kitbiet tiegħu kitibhomx hu jew oħrajn. Shakespeare kiteb ħafna mix-xogħlijiet tiegħu bejn l-1589 u l-1613. Id-drammi tiegħu tal-bidu kienu kummiedji u drammi storiċi, ġeneri li hu għolla għal livell artistiku għoli lejn l-aħħar tas-seklu sittax. Imbagħad sal-1608 kiteb l-aktar traġedji, fosthom ''Hamlet'', ''King Lear'', ''Othello'', u ''Macbeth'', meqjusin fost l-aqwa xogħlijiet fil-letteratura Ingliża. Fl-aħħar fażi tiegħu, kiteb l-aktar traġikummiedji, magħrufin l-aktar bħala ''romanzi'', u ħadem ma' drammaturgi oħra. Ħafna mid-drammi tiegħu ġew ippubblikati f'ħajtu. Fl-1623, tnejn milli kienu jaħdmu miegħu ippubblikaw il-''[[First Folio]]'', antoloġija tad-drammi kollha tiegħu ħlief tnejn. Shakespeare kien poeta u drammaturgu stmat f'ħajtu, imma l-fama kbira li għandu llum ma bediex igawdiha qabel is-seklu 19. Ir-[[Romantiċi]] faħħru l-ġenjalità tiegħu u l-[[Vittorjani]] tant kienu jadurawh li [[George Bernard Shaw]] sejħilha ''bardolatry''. Fis-seklu 20, xogħlijiet ġew riskoperti minn movimenti ġodda. Id-drammi tiegħu għadhom popolari ħafna fi żmienna u kontinwament jiġu studjati, esegwiti, u ri-interpretati f'kuntesti kulturali u politiċi diversi madwar id-dinja. == Drammi ta' Shakespeare == === Kummiedji === * Kollox tajjeb li jispiċċa tajjeb (All's Well That Ends Well) * Hekk Kif Jogħġbok (As You Like It) * Il-Kummiedja tal-Iżbalji (The Comedy of Errors) * Mitlufa l-Piena tal-Imħabba (Love's Labour's Lost) * Qies għal Qies (Measure for Measure) * [[Il-Merkant ta’ Venezja]] (The Merchant of Venice) * In-Nisa Ferħanin ta' Windsor (The Merry Wives of Windsor) * [[Ħolma ta’ Lejla Sajfija]] (A Midsummer Night's Dream) * Ħafna Storbju fuq Xejn (Much Ado About Nothing) * Perikle, Prinċep ta' Tiru * L-Imqarba Mmansata (The Taming of the Shrew) * [[It-Tempesta (Shakespeare)|It-Tempesta]] (The Tempest) * It-Tnax-il Lejl (Twelfth Night) * Iż-Żewġ Ġentlomi ta' [[Verona]] (The Two Gentlemen of Verona) * Iż-Żewġ Qraba Nobbli (The Two Noble Kinsmen) * Ħrafa tax-Xitwa (The Winter's Tale) === ''Drammi Storiċi'' === * Ir-Re Ġwanni * Rikardu II * Enriku IV, Parti 1 * Enriku IV, Parti 2 * Enriku V * Enriku VI, Parti 1 * Enriku VI, Parti 2 * Enriku VI, Parti 3 * Rikardu III * Enriku VIII === Traġedji === * [[Romeo u Ġuljetta]] (Romeo and Juliet) * Korjolanu (Coriolanus) * Titu Androniku (Titus Andronicus) * Timon ta' Ateni (Timon of Athens) * Ġulju Ċesri (Julius Caesar) * [[Macbeth]] * Hamlet * Trojlu u Kressida (Troilus and Cressida) * Ir-Re Lear (King Lear) * Otello (Othello) * Antonju u Kleopatra (Antony and Cleopatra) * Ċimbelinu (Cymbeline) === Traduzzjonijiet għall-Malti === Alfred Palma qaleb għall-Malti ħafna drammi ta' Shakespeare: 1994: Romeo u Ġuljetta; 1995: Il-Merkant ta’ Venezja; 1996: L-Imqarba Mmansata; 1996: Ħolma ta’ Lejla Sajfija; 1996: It-Tempesta; 1996: Il-Kummiedja tal-Iżbalji; 1996: It-Tnax-il Lejl; 1996: Macbeth; 1997: Hekk Kif Jogħġbok; 1997: Hamlet; 1997: Ġulju Ċesri. {{DEFAULTSORT:Shakespeare, William}} [[Kategorija:Twieldu fl-1564]] [[Kategorija:Mietu fl-1616]] [[Kategorija:William Shakespeare| ]] [[Kategorija:Drammaturgi Brittaniċi]] [[Kategorija:Poeti Brittaniċi]] 4axll398b1gj8ictpnb1h311fvzgwv9 2 25623 329789 329777 2026-05-06T18:37:45Z Trigcly 17859 aġġornament 329789 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1979)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] qd14mnrap7jbnf69adlkgf7rb7zpj1r 0 32233 329796 308469 2026-05-07T09:11:38Z Kruusamägi 4845 added [[Category:Bliet tal-Istati Uniti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329796 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Las Vegas}} '''Las Vegas''' hija belt Amerikana, l-akbar belt fl- istat ta ' Nevada u ċentru ekonomiku u turistiku ewlieni tal- Istati Uniti tal-Punent . Fl-2016, kellha popolazzjoni ta ' {{nombre|648225|habitants}} . Hija tinsab fin-nofs tad -deżert ta 'Mojave, l-aktar niexfa mill-erba' deżerti tal-Amerika ta 'Fuq, fil -Kontea ta' Clark . Il- [[Il-Knisja ta’ Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem|Mormons]] waqqfu l-belt fl- 1855, li saret fil-bidu tas {{s|XX}} belt agrikola. Grazzi għal-liġijiet liberali tal-logħob tal-istat, il-belt kisbet fama dinjija għall- casinos tagħha. Minħabba l-kapaċità kbira tal-lukanda tal-belt ( {{unité|149422|chambres}} fl-2018 <ref>{{Ċita web|url=https://www.statista.com/statistics/221045/room-inventory-in-las-vegas/|titlu=Las Vegas: room inventory 2019|sit=Statista|lingwa=en|data-aċċess=2020-04-29}}</ref>, wara [[Londra]] fil-klassifika dinjija) <ref>{{Ċita web|url=https://www.statista.com/statistics/487966/number-hotels-london-by-room-amount-united-kingdom/|titlu=Number of hotels in London by room amount 2015|sit=Statista|lingwa=en|data-aċċess=2020-04-29}}</ref>, hija wkoll post ta 'għażla għall-organizzazzjoni ta' konferenzi kbar. Las Vegas hija wkoll mekka tax-xiri, partikolarment biċ-ċentri kummerċjali kbar tagħha (il- Fashion Show Mall jinsab fuq l- Istrixxa ta 'Las Vegas ). Fl -2004, il-belt laqgħet {{unité|37.4|millions}} viżitatur, inklużi 81 % mill- Kalifornja . Las Vegas hija s-sede tal-kontea tagħha u ilha mit-twaqqif tagħha fl -1909, iżda mhix il-kapitali tal-istat, li hija Carson City . Hija wkoll is-sede ta' djoċesi Kattolika . Il-popolazzjoni tal- agglomerazzjoni tagħha ttriplikat f'għoxrin sena u kellha {{unité|1951270|habitants}} fl -2010 . Las Vegas hija kemm it-tletin muniċipalità kif ukoll it-tletin żona urbana fil-pajjiż. Iż-żona metropolitana ta' Las Vegas ma tikkorrispondix maż-żona metropolitana (MSA) ; it-territorju tiegħu jkopri madwar {{unité|1906|km|2}} li jiġbor flimkien {{nombre|1868220|habitants}} mill- {{formatnum:1951269}} li għandha ż-żona metropolitana (Kontea ta' Clark). Tużżana muniċipalitajiet jiffurmaw iż-żona metropolitana ( Enterprise, North Las Vegas, Spring Valley, Winchester, Paradise, Boulder City u Henderson ). Iż-żona metropolitana estiża (CSA) tkopri żewġ kontej (Clark u Nye), jew {{unité|67487|km²}} għal popolazzjoni ta' {{unité|2013326|habitants}} . Il-belt tinsab f’wied, il-Wied ta’ Las Vegas, fil-qalba ta’ baċin niexef imdawwar b’muntanji b’silġ fix-xitwa: Spring Range (2,512 metru), Rainbow Mountain lejn il-punent, Las Vegas Range fit-tramuntana, Sunrise Muntanji u Frenchman Mountain fil-lvant (1,025 metru), Black Mountain fin-nofsinhar (1,552 metru). Il-pajsaġġi tal-madwar huma deżert u karatteristiċi tar-reġjun ġeoloġiku tal-Gran Baċin. [[Kategorija:Bliet tal-Istati Uniti]] hfl23s4ucxrgswz0hh8mb3lavcrz9i7 0 34200 329797 329711 2026-05-07T09:15:27Z Themeramisin 27761 329797 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Grammatika}} '''Claire Rhiannon Holt''' ([[Brisbane]], 11 ta’ [[Ġunju]] 1988) hija attur u mudella [[Awstralja|Awstraljana]] li saret ċittadina [[Stati Uniti|Amerikana]]. Huwa kiseb fama internazzjonali grazzi għar-rwoli tiegħu fis-sensiela televiżiva ''H2O'', ''The Vampire Diaries'' u ''The Originals'' u l-film ''47 Meters Down'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm2322853/trivia/|titlu=Claire Holt - Trivia|sit=IMDb|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Bijografija == Claire Rhiannon Holt twieldet u trabbiet fi [[Brisbane]], Għandha żewġ aħwa nisa u ħu. Għall-ewwel studjat biex issir tabiba, iżda bdiet tidher f'xi reklami biex taqla' xi flus u, wara li ħadmet għal żmien qasir bħala mudella, iddeċidiet li ssir attriċi. === Karriera === Hi kisbet l-ewwel rwol tagħha bħala Emma Gilbert ''f’H2O'', mill -2006 sal- 2009. Fis-sajf tal-2010 iffilmjat il-film televiżiv ''Mean Girls 2'', is-segwiment ta’ ''Mean Girls'', filwaqt li fl -2011 interpretat ir-rwol rikorrenti ta’ Samara Cook f’Pretty ''Little Liars'' . Waqt l-għażla tal-atturi għas-sensiela televiżiva ''The Secret Circle'', ġiet iffirmata biex tidher fir-rwol tal-vampira Rebekah Mikaelson, f’The ''Vampire Diaries'', rwol li interpretat ukoll fl-ewwel staġun tal -ispin-off tas- sensiela u f’dawk ta’ wara, intitolati ''The Originals'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/vampire-diaries-spinoff-originals-claire-holt-421332/|titlu=‘Vampire Diaries’ Spinoff ‘The Originals’ Adds Claire Holt|kunjom=Goldberg|isem=Lesley|data=2013-02-13|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> [[Stampa:Claire_Holt_at_PaleyFest_2014.jpg|daqsminuri|Claire Holt fil-Paley Fest 2014]] == Ħajja privata == F'Lulju 2015, ħabbret l-għerusija tagħha mal-għarus tagħha ta' żmien twil, il-produttur tat-televiżjoni Matt Kaplan, u żżewġu f'ċerimonja privata fit-28 ta' April 2016. Fis-27 ta' April 2017, Kaplan ressqet divorzju, fejn semmiet "differenzi irrikonċiljabbli." <ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/848671/claire-holt-s-husband-files-for-divorce-just-before-the-couple-s-1-year-wedding-anniversary|titlu=Claire Holt's Husband Files for Divorce Just Before the Couple's 1-Year Wedding Anniversary|data=2017-05-05|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fit-3 ta' Diċembru 2017, ħabbret l-għerusija tagħha mal- iżviluppatur tal-proprjetà immobbli Andrew Joblon. Fl-4 ta' Marzu 2018, ħabbret li kellha korriment. Il-koppja żżewġet fit-18 ta' Awwissu 2018. Għandhom tlett itfal: James imwieled fit-28 ta' Marzu 2019, Elle Madeline, imwielda fit-12 ta' Settembru 2020 u Ford Matthew, imwieled fid-9 ta' Novembru 2023. <ref>{{Ċita web|url=https://www.instylemag.com.au/claire-holt-wedding?category=Fashion|titlu='Vampire Diaries' Actress Claire Holt Just Got Married|kunjom=Tsoukatos|isem=Arielle|data=2018-08-20|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1028199/claire-holt-gives-birth-to-a-baby-boy-1-year-after-suffering-miscarriage|titlu=Claire Holt Gives Birth to a Baby Boy 1 Year After Suffering Miscarriage|data=2019-03-29|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1187443/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-2-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 2 With Husband Andrew Joblon|data=2020-09-13|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1389692/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-3-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 3 With Husband Andrew Joblon|data=2023-11-10|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fil-21 ta' Novembru 2019, ħabbret li kienet saret ċittadina [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-7721619/Vampire-Diaries-actress-Claire-Holt-celebrates-citizen.html|titlu=Vampire Diaries actress Claire Holt celebrates becoming a US citizen|kunjom=Place|isem=Tom|data=2019-11-25|sit=Mail Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Filmografija == === Ċinema === * ''Messengers 2: The Scarecrow (2009)'' * ''47 Meters Down'' , dirett minn Johannes Roberts (2017) * ''The Divorce Party'', dirett minn Hughes William Thompson (2019) * ''Film tal-Orrur bla Titlu'', dirett minn Nick Simon (2021) === Televiżjoni === * ''H2O'' ( ''H2O: Just Add Water'' ) – Serje televiżiva, 52 episodju (2006-2008) * ''Mean Girls 2'', dirett minn Melanie Mayron – Film għat-TV (2011) * ''Pretty Little Liars'' – Serje televiżiva, 5 episodji (2011) * ''The Vampire Diaries'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2011–2015) * ''L-Oriġinali'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2013–2018) * ''Aquarius'' – Serje televiżiva, 22 episodju (2015-2016) * ''Legacies'' – Serje televiżiva, episodji 4x05 - 4x15 (2021-2022) * ''Ibbażat fuq Storja Vera'' – Serje televiżiva, episodju 1x05 (2023) [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1988]] 1absyprm3pkzmkj7ir6s1lf9130z2uv 0 34401 329784 329782 2026-05-06T14:28:06Z Trigcly 17859 /* Storja evoluzzjonarja */ 329784 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Notophthalmus viridescensPCCA20040816-3983A.jpg|daqsminuri|Gremxula tal-ilma tal-Lvant.]] L-'''anfibji''', ġieli spelluta bil-varjant '''amfibji''', huma [[Annimal|annimali]] vertebrati ektotermiċi, anamnijotiċi u b'erba' riġlejn li jikkostitwixxu l-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] ''Amphibia''. Fl-iżjed sens wiesa' tiegħu, dan huwa grupp parafiletiku li jinkludi t-tetrapodi kollha, iżda li jeskludi l-amnijoti (tetrapodi b'membrana amnijotika, bħar-[[Rettilu|rettili]] moderni, l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]]). L-anbija kollha eżistenti (ħajjin) jagħmlu parti mis-sottoklassi monofiletika ''Lissamphibia'', bi tliet [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]] ħajjin: ''Anura'' (iż-żrinġijiet u r-rospi), ''Urodela'' (is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (ċeċiljani). L-anfibji evolvew biex fil-biċċa l-kbira huma semiakkwatiċi, u adattaw biex jgħixu varjetà wiesgħa ta' ħabitats. Il-biċċa l-kbira tal-[[Speċi|ispeċijiet]] jgħixu fl-ilma ħelu, fl-artijiet mistagħdra jew fl-ekosistemi terrestri (bħall-boskijiet riparji, kif ukoll ħabitats fossorjali u saħansitra arboreali). Iċ-ċiklu tal-ħajja tagħhom tipikament jibda bħala larvi akkwatiċi bil-garġi, magħrufa bħala mrieżep, iżda xi speċijiet żviluppaw adattamenti fl-imġiba biex jagħmlu tajjeb għal din il-ħtieġa. Il-frieħ tal-anfibji ġeneralment jgħaddu minn metamorfosi minn larvi akkwatiċi bil-garġi għal adulti li jieħdu n-nifs bil-[[Pulmun|pulmuni]]. L-anfibji jużaw il-ġilda tagħhom bħala interfaċċa respiratorja sekondarja, u xi salamandri u żrinġijiet terrestri żgħar saħansitra ma għandhomx pulmuni u jiddependu għalkollox fuq il-ġilda tagħhom. Superfiċjalment huma simili għar-rettili bħall-gremxul, iżda għad-differenza tar-rettili u ta' amnijoti oħra, jeħtieġu l-aċċess għall-korpi tal-ilma biex jitnisslu. Minħabba l-ħtiġijiet riproduttivi kumplessi u l-ġilda permeabbli tagħhom, l-anfibji spiss huma indikaturi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] għall-kundizzjonijiet tal-ħabitats; fid-deċennji reċenti kien hemm deklin qawwi fil-popolazzjonijiet tal-anfibji għal bosta speċijiet madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Kuntrarjament għal ħsieb żbaljat komuni, l-anfibji adulti ġeneralment ma jistgħux jieħdu n-nifs taħt l-ilma. L-isptarijiet tal-organiżmi selvaġġi jirrapportaw li żball frekwenti li jagħmlu n-nies li jġibu ż-żrinġijiet u r-rospi għat-trattamenti hu li jpoġġuhom f'akkwarji mimlijin bl-ilma mingħajr ma jipprovdulhom mezz kif joħorġu minnhom. B'hekk, dawn jistgħu jegħrqu. L-iżjed anfibji bikrin evolvew fil-perjodu Devonjan minn sarkoteriġjani tetrapodomorfi (ħut b'lobi bħala pinen, artikolati qishom riġlejn) li evolvew pulmuni primittivi, li kienu ta' għajnuna biex jadattaw għall-art niexfa. Dawn iddiversifikaw u saru dominanti ekoloġikament matul il-perjodu Karboniferu u l-perjodu Permjan, iżda iktar 'il quddiem ġew spustati f'ambjenti terrestri mir-rettili u mis-sinapsidi bażali bikrin (il-predeċessuri tal-mammiferi).<ref>Atkins, Jade B.; Reisz, Robert R.; Maddin, Hillary C. (22 March 2019). "Braincase simplification and the origin of lissamphibians". ''PLOS ONE''. '''14''' (3) e0213694. Bibcode:2019PLoSO..1413694A. doi:10.1371/journal.pone.0213694. ISSN 1932-6203. PMC 6430379. <nowiki>PMID 30901341</nowiki>.</ref> L-oriġini tal-lissanfibji moderni, li tfaċċaw għall-ewwel darba matul il-perjodu Triassiku Bikri, madwar 250 miljun sena ilu, ilha tiġi kkontestata. L-iżjed ipoteżi popolari hi li x'aktarx oriġinaw mit-temnospondili, l-iżjed grupp diversifikat ta' anfibji [[Preistorja|preistoriċi]], matul il-perjodu Permjan. Skont ipoteżi oħra oriġinaw mil-lepospondili. Ir-raba' grupp ta' lissanfibji, l-''Albanerpetontidae'', saru estinti madwar 2 miljun sena ilu.<ref>Marjanović, David; Laurin, Michel (2019). "Phylogeny of Paleozoic limbed vertebrates reassessed through revision and expansion of the largest published relevant data matrix". ''PeerJ''. '''6''' e5565. Bibcode:2019PeerJ...6e5565M. doi:10.7717/peerj.5565. PMC 6322490. <nowiki>PMID 30631641</nowiki>.</ref> L-għadd ta' speċijiet ta' anfibji magħrufa huwa ta' madwar 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. L-iżgħar anfibju (u vertebrat) fid-dinja huwa żrinġ minn New Guinea (''Paedophryne amauensis'') b'tul ta' 7.7 mm (0.30 pulzieri) biss. L-ikbar anfibju ħaj huwa s-salamandra ġganteska tan-Nofsinhar taċ-[[Ċina]] (''Andrias sligoi'') b'tul ta' 1.8 metru (5 piedi u 11-il pulzier), iżda dan huwa ċkejken meta wieħed iqis it-temnospondili preistoriċi bħall-mastodonsawru li seta' jilħaq tul ta' 6 [[Metru|metri]] (20 pied).<ref>{{Ċita web|url=http://bryangee.weebly.com/2/post/2019/09/back-to-school-temno-superlatives.html|titlu=Back to school: temno superlatives|sit=Bryan Gee, Ph.D.|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-05}}</ref> L-istudju tal-anfibji jissejjaħ batrakoloġija, filwaqt li l-istudju kemm tar-rettili kif ukoll tal-anfibji f'daqqa jissejjaħ erpetoloġija. == Klassifikazzjoni == Il-[[kelma]] "anfibju" ġejja mit-terminu bil-Grieg Antik ἀμφίβιος (''amphíbios''), li jfisser "żewġ tipi ta' ħajja", fejn ἀμφί tfisser "ta' żewġ tipi" u βίος tfisser "ħajja". Inizjalment it-terminu ntuża bħala aġġettiv ġenerali għall-annimali li setgħu jgħixu fuq l-art u fl-ilma, inkluż il-foki u l-lontri. Tradizzjonalment, il-klassi tal-''Amphibia'' tinkludi t-tetrapodi vertebrati kollha li mhumiex amnijoti. L-''Amphibia'' bl-iżjed mod wiesa' (''sensu lato'') kienet maqsuma fi tliet sottoklassijiet, tnejn minnhom estinti: * is-sottoklassi tal-''Lepospondyli''† (grupp tal-perjodu Paleożojku Aħħari potenzjalment polifiletiku ta' speċijiet żgħar, x'aktarx relatati iktar mill-qrib mal-amnijoti milli mal-''Lissamphibia''); * is-sottoklassi tat-''Temnospondyli''† (grupp diversifikat tal-perjodu Paleożojku Aħħari u tal-perjodu Mesożojku Bikri, li wħud minnhom kienu predaturi kbar); * is-sottoklassi tal-''Lissamphibia'' (l-anfibji moderni kollha, inkluż iż-żrinġijiet, ir-rospi, is-salamandri, il-gremxul tal-ilma u ċ-ċeċiljani); ** ''Salientia'' (żrinġijiet, rospi u qrabat): mill-perjodu Triassiku Bikri sal-preżent — 7,360 speċi attwali f'53 familja. Is-saljenzjani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Anura''. ** ''Caudata'' (salamandri, gremxul tal-ilma u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 764 speċi attwali f'disa' familji. Il-kawdatani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Urodela''. ** ''Gymnophiona'' (ċeċiljani u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 215-il speċi attwali f'10 familj. Xi kultant jintuża l-isem ''Apoda'' għaċ-ċeċiljani. ** ''Allocaudata''† (albanerpetontidi): mill-perjodu Ġurassiku Nofsani sal-perjodu Plejstoċen Bikri. L-għadd reali ta' speċijiet f'kull grupp jiddependi fuq il-klassifikazzjoni tassonomika segwita. L-iżjed żewġ sistemi komuni huma l-klassifikazzjoni adottata mis-sit web ''AmphibiaWeb'', tal-Università ta' California, Berkeley, u l-klassifikazzjoni tal-erpetologu [[Darrel Frost]] u l-[[Mużew]] [[Stati Uniti|Amerikan]] tal-Istorja Naturali, disponibbli bħala bażi tad-data ta' referenza online msejħa "Speċijiet Anfibji tad-Dinja". L-għadd ta' speċijiet kkwotati hawn fuq isegwi l-klassifikazzjoni ta' Frost u l-għadd totali ta' speċijiet ta' anfibji (ħajjin) magħrufa sal-31 ta' Marzu 2019, huwa eżattament ta' 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. Bil-klassifikazzjoni filoġenetika, it-[[takson]] ''Labyrinthodontia'' ġie skartat peress li huwa grupp poliparafiletiku mingħajr karatteristiċi uniċi ta' definizzjoni apparti l-karatteristiċi primittivi kondiviżi. Il-klassifikazzjoni tvarja skont il-filoġenija ppreferuta tal-awtur u jekk tintużax klassifikazzjoni abbażi tan-nodi jew klassifikazzjoni abbażi taz-zkuk. Tradizzjonalment, bħala klassi l-anfibji huma definiti kollha bħala tetrapodi bi stadju bħala larva, filwaqt li l-grupp li jinkludi l-antenati komuni tal-anfibji ħajjin kollha (żrinġijiet, salamandri u ċeċiljani) u d-dixxendenti kollha tagħhom jissejjaħ ''Lissamphibia''. Il-filoġenija tal-anfibji Paleożojċi mhix ċerta, u l-lissanfibji jaf jinzertaw fi ħdan gruppi estinti, bħat-temnospondili (li tradizzjonalment jitpoġġew fis-sottoklassi ''Labyrinthodontia'') jew il-lepospondili, u xi analiżijiet saħansitra fl-amnijoti. Dan ifisser li dawk li huma favur in-nomeklatura filoġenetika neħħew għadd kbir ta' gruppi ta' tetrapodi anfibji bażali Devonjani u Karboniferi li preċedentement kienu tpoġġew fl-''Amphibia'' skont it-tassonomija ta' [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], u ġew inklużi xi mkien ieħor skont it-tassonomija kladistika. Jekk l-antenat komuni tal-anfibji u tal-amnijoti jiġi inkluż fl-''Amphibia'', isir grupp parafiletiku. L-anfibji moderni kollha huma inklużi fis-sottoklassi ''Lissamphibia'', li normalment titqies bħala grupp ta' speċijiet li evolvew minn antenat komuni. It-tliet ordnijiet moderni huma l-''Anura'' (iż-żrinġijiet), il-''Caudata'' (jew l-''Urodela''; is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (jew l-''Apoda''; iċ-ċeċiljani). Ġie ssuġġerit li s-salamandri tfaċċaw separatament minn antenat qisu temnospondil, u saħansitra li ċ-ċeċiljani huma grupp relatat tal-anfibji rettilomorfi avvanzati, u b'hekk tal-amnijoti. Għalkemm il-fossili ta' diversi protożrinġijiet iktar antiki b'karatteristiċi primittivi huma magħrufa, l-eqdem fosthom iż-"żrinġ reali", b'adattamenti bħall-qbiż, huwa l-''Prosalirus bitis'', mill-Formazzjoni ta' Kayenta ta' Arizona tal-perjodu Ġurassiku Bikri. [[Anatomija|Anatomikament]] huwa simili ħafna għaż-żrinġijiet moderni. L-eqdem ċeċiljani magħrufa huma l-''Funcusvermis gilmorei'' (mill-perjodu Triassiku Aħħari) u l-''Eocaecilia micropodia'' (mill-perjodu Ġurassiku Bikri), it-tnejn minn Arizona. L-iżjed salamandra bikrija hija l-''Beiyanerpeton jianpingensis'' tal-Grigal taċ-Ċina mill-perjodu Ġurassiku Aħħari. L-awtoritajiet ma jaqblux dwar jekk is-''Salientia'' hijiex superordni li tinkludi l-ordni tal-''Anura'', jew jekk l-''Anura'' hijiex sottoordni tal-ordni tas-''Salientia''. Tradizzjonalment, il-''Lissamphibia'' jinqasmu fi tliet ordnijiet, iżda familja estinta simili għas-salamandri, l-''Albanerpetontidae'', issa titqies bħala parti mil-''Lissamphibia'' flimkien mas-superordni tas-''Salientia''. Barra minn hekk, is-''Salientia'' jinkludu t-tliet ordnijiet reċenti kollha flimkien mal-protożrinġ Triassiku, it-''Triadobatrachus''. == [[Storja]] [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarja]] == L-ewwel gruppi ewlenin ta' anfibji żviluppaw fil-perjodu Devonjan, madwar 370 miljun sena ilu, mill-ħut b'lobi bħala pinen li kien simili għaċ-ċelakanti u l-ħut modern bil-pulmuni. Dan il-ħut tal-qedem b'lobi bħala pinen kien evolva pinen qishom riġlejn b'diversi ġogi u swaba' li permezz tagħhom setgħu jitkaxkru fil-qiegħ tal-baħar. Xi ħut kien żviluppa pulmuni primittivi li jgħinuhom jieħdu l-arja meta l-għadajjar bl-ilma qiegħed tal-artijiet bassasa Devonjani ma tantx kellhom [[ossiġenu]]. Setgħu jużaw ukoll il-pinen b'saħħithom tagħhom biex jolzaw lilhom infushom 'il barra mill-ilma għal fuq l-art niexfa jekk iċ-ċirkostanzi kienu jeħtieġu dan. Eventwalment, il-pinen tal-għadam tagħhom evolvew f'riġlejn u saru l-antenati tat-tetrapodi kollha, inkluż l-anfibji, ir-rettili, l-għasafar u l-mammiferi moderni. Minkejja li kienu kapaċi jitkaxkru fuq l-art, ħafna minn dan il-ħut tetrapodomorfu preistoriku xorta kien iqatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu fl-ilma. Kienu bdew jiżviluppaw il-pulmuni, iżda xorta waħda kienu jieħdu n-nifs bil-garġi. Ġew skoperti bosta eżempji ta' speċijiet b'karatteristiċi tranżizzjonali. L-''Ichthyostega'' kienu wħud mill-ewwel anfibji primittivi, bl-imnieħer u b'pulmuni iktar effiċjenti. Kellhom erba' riġlejn sodi, għonq, denb bil-pinen u kranju simili ħafna għal dak tal-ħut b'lobi bħala pinen, l-''Eusthenopteron''. L-anfibji evolvew adattamenti li permezz tagħhom setgħu jdumu iktar barra mill-ilma. Il-pulmuni tagħhom ittejbu u l-iskeletri tagħhom saru itqal u iktar b'saħħithom, u b'hekk kienu kapaċi jirfdu l-piż ta' ġisimhom fuq l-art. Żviluppaw "idejn" u "saqajn" b'ħames swaba' jew iktar; il-ġilda saret iktar kapaċi żżomm il-fluwidi tal-ġisem u tirreżisti t-tnixxif. L-għadma tal-ijomandibola tal-ħut fin-naħa tal-ijojdi wara l-garġi ċkienet u saret l-i''stapes'' tal-widna tal-anfibji, adattament li kien meħtieġ għas-smigħ fuq l-art niexfa. Affinità bejn l-anfibji u l-ħut teleost hija l-istruttura b'bosta tiwi tas-snien u l-par għadam sovraoċċipitali fuq in-naħa ta' wara tar-ras, li huma karatteristiċi li mhumiex preżenti mkien fost ir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] tal-annimali. Fl-aħħar tal-perjodu Devonjan (360 miljun sena ilu), l-ibħra, ix-xmajjar u l-lagi kienu qed joktru bil-ħajja filwaqt li fuq l-art bdew ifeġġu l-[[Pjanta|pjanti]] bikrin mingħajr il-preżenza ta' vertebrati, għalkemm uħud, bħall-''Ichthyostega'', jaf xi drabi olzaw lilhom infushom 'il barra mill-ilma. Huwa maħsub li x'aktarx kienu jimbuttaw lilhom infushom 'il fuq bir-riġlejn ta' quddiem, u mbagħad kienu jkaxkru l-kumplament ta' ġisimhom b'mod simili għal kif tagħmel il-foka iljunfant. Fil-perjodu Karboniferu Bikri (bejn 360 u 323 miljun sena ilu), il-klima kienet relattivament sħun u bix-xita. L-artijiet bassasa estensivi żviluppaw bil-muski, bil-felċi, bid-denb iż-żiemel u bil-''Calamites''. L-artropodi li bdew jirrespiraw l-arja evolvew u invadew l-art fejn ipprovdew l-ikel għall-anfibji [[Karnivoru|karnivori]] li bdew jadattaw għall-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] terrestri. Ma kien hemm l-ebda tetrapodu ieħor fuq l-art u l-anfibji kienu fil-quċċata tal-katina tal-ikel, u wħud kienu jokkupaw il-pożizzjonijiet ekoloġiċi li attwalment huma okkupati mill-kukkudrilli. Għalkemm kienu mgħammra bir-riġlejn u bil-kapaċità li jieħdu n-nifs, il-biċċa l-kbira xorta waħda kellhom ġisem tawwali u denb b'saħħtu. Oħrajn kienu l-aqwa predaturi tal-art, u xi kultant kienu jilħqu tul ta' diversi metri, u kienu jieklu l-insetti kbar tal-perjodu u l-bosta tipi ta' ħut fl-ilma. Xorta kellhom bżonn jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd bla qoxra tagħhom, u saħansitra l-iżjed anfibji moderni għandhom stadju ta' larva akkwatika għalkollox bil-garġi bħall-antenati tagħhom li kienu ħut. Kien l-iżvilupp tal-bajd amnijotiku, li tipprevjeni l-embrijun li jkun qed jiżviluppa milli jinxef għalkollox, li ppermetta lir-rettili jirriproduċu fuq l-art u li wassal għad-dominanza tagħhom fil-perjodu ta' wara. Wara l-kollass tal-foresti pluvjali fil-perjodu Karboniferu, id-dominanza tal-anfibji għaddiet f'idejn ir-rettili, u l-anfibji qalgħu daqqa ta' ħarta ulterjuri mill-avveniment ta' estinzjoni tal-perjodu Permjan–Triassiku. Matul il-perjodu Triassiku (bejn 252 u 201 miljun sena ilu), ir-rettili baqgħu fid-dominanza meta mqabbel mal-anfibji, u dan wassal għal tnaqqis kemm fid-daqs tal-anfibji kif ukoll fl-importanza tagħhom fil-bijosfera. Skont ir-rekords tal-fossili, il-''Lissamphibia'', li tinkludi l-anfibji moderni kollha u hija l-uniku nisel li għadu eżistenti, jaf kienet fergħa li nqatgħet mill-gruppi estinti tat-temnospondili u tal-lepospondili f'xi żmien bejn il-perjodu Karboniferu Aħħari u l-perjodu Triassiku Bikri. L-iskarsezza relattiva ta' evidenza fossili tipprekludi datazzjoni preċiża, iżda l-iżjed studju molekolari reċenti, ibbażat fuq is-sekwenzjar tat-tipi f'diversi postijiet, jissuġġerixxi oriġini fil-perjodu Karboniferu Aħħari/Permjan Bikri għall-anfibji eżistenti. Ma hemmx qbil dwar l-oriġini u r-relazzjonijiet evoluzzjonarji bejn it-tliet gruppi prinċipali ta' anfibji. Filoġenija molekolari tal-2005, ibbażata fuq analiżi tal-rDNA, tissuġġerixxi li s-salamandri u ċ-ċeċiljani huma relatati iktar mill-qrib ma' xulxin milli huma relatati maż-żrinġijiet. Milli jidher id-diverġenza tat-tliet gruppi seħħet fil-perjodu Paleożojku jew fil-perjodu Mesożojku Bikri (madwar 250 miljun sena ilu), qabel il-firda tas-superkontinent Panġea u ftit wara d-diverġenza tagħhom mill-ħut b'lobi bħala pinen. Il-qosor ta' dan il-perjodu, u l-ħeffa li biha seħħet ir-radjazzjoni, jgħinu biex jispjegaw l-iskarsezza relattiva ta' fossili ta' anfibji primittivi. Hemm diskrepanzi kbar fir-rekords tal-fossili. L-iskoperta tat-temnospondilu dissorofojdi ''Gerobatrachus'' mill-perjodu Permjan Bikri f'Texas fl-2008 pprovdiet il-ħolqa nieqsa b'bosta mill-karatteristiċi taż-żrinġijiet moderni. L-analiżi molekolari tissuġġerixxi li d-diverġenza bejn iż-żrinġijiet u s-salamandri seħħet konsiderevolment qabel mhuwa indikat fl-evidenza paleontoloġika. Studju partikolari ssuġġerixxa li l-aħħar antenat komuni tal-anfibji moderni kollha għex madwar 315-il miljun sena ilu, u li t-temnospondili sterjospondili huma l-eqreb qrabat taċ-ċeċiljani. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-istudji jappoġġaw oriġini monofiletika unika tal-anfibji moderni kollha fi ħdan it-temnospondili dissorofojdi. Meta evolvew minn ħut bil-pulmuni, l-anfibji kellhom jagħmlu ċerti adattamenti biex jgħixu fuq l-art, inkluż il-ħtieġa li jiżviluppaw mezzi ġodda ta' ċaqliq. Fl-ilma, id-daqqiet laġenba ta' denbhom kien jimbuttahom 'il quddiem, iżda fuq l-art kienu meħtieġa mekkaniżmi pjuttost differenti. Is-sinsla tagħhom, riġlejhom, l-istrutturi madwar riġlejhom u l-muskolatura tagħhom kellhom bżonn ikunu b'saħħithom biżżejjed biex jolzaw lilhom infushom mill-art għaċ-ċaqliq u għall-ikel. L-adulti terrestri skartaw is-sistemi laterali tagħhom u adattaw is-sistemi sensorji tagħhom biex jirċievu stimoli mill-arja. Kellhom bżonn jiżviluppaw metodi ġodda biex jirregolaw is-sħana ta' ġisimhom biex ikampaw mal-fluttwazzjonijiet fit-temperatura ambjentali. Huma żviluppaw imġiba idonea għar-riproduzzjoni f'ambjent terrestri. Il-ġilda tagħhom ġiet esposta għal raġġi ultravjola dannużi li qabel kienu assorbiti mill-ilma. B'hekk il-ġilda nbidlet biex issir iktar protettiva u tipprevjeni t-telf eċċessiv tal-ilma. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni Xjentifika]] 2mrfuvlmwlgsfd3zuwfqj1ixoc7mby9 329787 329784 2026-05-06T17:13:28Z Trigcly 17859 żieda stampi 329787 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Notophthalmus viridescensPCCA20040816-3983A.jpg|daqsminuri|Gremxula tal-ilma tal-Lvant.]] L-'''anfibji''', ġieli spelluta bil-varjant '''amfibji''', huma [[Annimal|annimali]] vertebrati ektotermiċi, anamnijotiċi u b'erba' riġlejn li jikkostitwixxu l-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] ''Amphibia''. Fl-iżjed sens wiesa' tiegħu, dan huwa grupp parafiletiku li jinkludi t-tetrapodi kollha, iżda li jeskludi l-amnijoti (tetrapodi b'membrana amnijotika, bħar-[[Rettilu|rettili]] moderni, l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]]). L-anbija kollha eżistenti (ħajjin) jagħmlu parti mis-sottoklassi monofiletika ''Lissamphibia'', bi tliet [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]] ħajjin: ''Anura'' (iż-żrinġijiet u r-rospi), ''Urodela'' (is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (ċeċiljani). L-anfibji evolvew biex fil-biċċa l-kbira huma semiakkwatiċi, u adattaw biex jgħixu varjetà wiesgħa ta' ħabitats. Il-biċċa l-kbira tal-[[Speċi|ispeċijiet]] jgħixu fl-ilma ħelu, fl-artijiet mistagħdra jew fl-ekosistemi terrestri (bħall-boskijiet riparji, kif ukoll ħabitats fossorjali u saħansitra arboreali). Iċ-ċiklu tal-ħajja tagħhom tipikament jibda bħala larvi akkwatiċi bil-garġi, magħrufa bħala mrieżep, iżda xi speċijiet żviluppaw adattamenti fl-imġiba biex jagħmlu tajjeb għal din il-ħtieġa. Il-frieħ tal-anfibji ġeneralment jgħaddu minn metamorfosi minn larvi akkwatiċi bil-garġi għal adulti li jieħdu n-nifs bil-[[Pulmun|pulmuni]]. L-anfibji jużaw il-ġilda tagħhom bħala interfaċċa respiratorja sekondarja, u xi salamandri u żrinġijiet terrestri żgħar saħansitra ma għandhomx pulmuni u jiddependu għalkollox fuq il-ġilda tagħhom. Superfiċjalment huma simili għar-rettili bħall-gremxul, iżda għad-differenza tar-rettili u ta' amnijoti oħra, jeħtieġu l-aċċess għall-korpi tal-ilma biex jitnisslu. Minħabba l-ħtiġijiet riproduttivi kumplessi u l-ġilda permeabbli tagħhom, l-anfibji spiss huma indikaturi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] għall-kundizzjonijiet tal-ħabitats; fid-deċennji reċenti kien hemm deklin qawwi fil-popolazzjonijiet tal-anfibji għal bosta speċijiet madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Kuntrarjament għal ħsieb żbaljat komuni, l-anfibji adulti ġeneralment ma jistgħux jieħdu n-nifs taħt l-ilma. L-isptarijiet tal-organiżmi selvaġġi jirrapportaw li żball frekwenti li jagħmlu n-nies li jġibu ż-żrinġijiet u r-rospi għat-trattamenti hu li jpoġġuhom f'akkwarji mimlijin bl-ilma mingħajr ma jipprovdulhom mezz kif joħorġu minnhom. B'hekk, dawn jistgħu jegħrqu. L-iżjed anfibji bikrin evolvew fil-perjodu Devonjan minn sarkoteriġjani tetrapodomorfi (ħut b'lobi bħala pinen, artikolati qishom riġlejn) li evolvew pulmuni primittivi, li kienu ta' għajnuna biex jadattaw għall-art niexfa. Dawn iddiversifikaw u saru dominanti ekoloġikament matul il-perjodu Karboniferu u l-perjodu Permjan, iżda iktar 'il quddiem ġew spustati f'ambjenti terrestri mir-rettili u mis-sinapsidi bażali bikrin (il-predeċessuri tal-mammiferi).<ref>Atkins, Jade B.; Reisz, Robert R.; Maddin, Hillary C. (22 March 2019). "Braincase simplification and the origin of lissamphibians". ''PLOS ONE''. '''14''' (3) e0213694. Bibcode:2019PLoSO..1413694A. doi:10.1371/journal.pone.0213694. ISSN 1932-6203. PMC 6430379. <nowiki>PMID 30901341</nowiki>.</ref> L-oriġini tal-lissanfibji moderni, li tfaċċaw għall-ewwel darba matul il-perjodu Triassiku Bikri, madwar 250 miljun sena ilu, ilha tiġi kkontestata. L-iżjed ipoteżi popolari hi li x'aktarx oriġinaw mit-temnospondili, l-iżjed grupp diversifikat ta' anfibji [[Preistorja|preistoriċi]], matul il-perjodu Permjan. Skont ipoteżi oħra oriġinaw mil-lepospondili. Ir-raba' grupp ta' lissanfibji, l-''Albanerpetontidae'', saru estinti madwar 2 miljun sena ilu.<ref>Marjanović, David; Laurin, Michel (2019). "Phylogeny of Paleozoic limbed vertebrates reassessed through revision and expansion of the largest published relevant data matrix". ''PeerJ''. '''6''' e5565. Bibcode:2019PeerJ...6e5565M. doi:10.7717/peerj.5565. PMC 6322490. <nowiki>PMID 30631641</nowiki>.</ref> L-għadd ta' speċijiet ta' anfibji magħrufa huwa ta' madwar 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. L-iżgħar anfibju (u vertebrat) fid-dinja huwa żrinġ minn New Guinea (''Paedophryne amauensis'') b'tul ta' 7.7 mm (0.30 pulzieri) biss. L-ikbar anfibju ħaj huwa s-salamandra ġganteska tan-Nofsinhar taċ-[[Ċina]] (''Andrias sligoi'') b'tul ta' 1.8 metru (5 piedi u 11-il pulzier), iżda dan huwa ċkejken meta wieħed iqis it-temnospondili preistoriċi bħall-mastodonsawru li seta' jilħaq tul ta' 6 [[Metru|metri]] (20 pied).<ref>{{Ċita web|url=http://bryangee.weebly.com/2/post/2019/09/back-to-school-temno-superlatives.html|titlu=Back to school: temno superlatives|sit=Bryan Gee, Ph.D.|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-05}}</ref> L-istudju tal-anfibji jissejjaħ batrakoloġija, filwaqt li l-istudju kemm tar-rettili kif ukoll tal-anfibji f'daqqa jissejjaħ erpetoloġija. == Klassifikazzjoni == [[Stampa:Biofluorescence in Ceratophrys cranwelli - 41598 2020 59528 Fig2-bottom (cropped).png|daqsminuri|Bosta anfibji — bħaċ-''Ceratophrys cranwelli'' — huma bijofluworexxenti fid-dlam.]] [[Stampa:Paratype of Paedophryne amauensis (LSUMZ 95004).png|daqsminuri|L-iżgħar vertebrat magħruf fid-dinja, il-''Paedophryne amauensis'', fuq munita ta' 10 ċenteżmi ta' dollaru Amerikan. Bħala skala, il-munita għandha dijametru ta' 17.9 mm.]] Il-[[kelma]] "anfibju" ġejja mit-terminu bil-Grieg Antik ἀμφίβιος (''amphíbios''), li jfisser "żewġ tipi ta' ħajja", fejn ἀμφί tfisser "ta' żewġ tipi" u βίος tfisser "ħajja". Inizjalment it-terminu ntuża bħala aġġettiv ġenerali għall-annimali li setgħu jgħixu fuq l-art u fl-ilma, inkluż il-foki u l-lontri. Tradizzjonalment, il-klassi tal-''Amphibia'' tinkludi t-tetrapodi vertebrati kollha li mhumiex amnijoti. L-''Amphibia'' bl-iżjed mod wiesa' (''sensu lato'') kienet maqsuma fi tliet sottoklassijiet, tnejn minnhom estinti: * is-sottoklassi tal-''Lepospondyli''† (grupp tal-perjodu Paleożojku Aħħari potenzjalment polifiletiku ta' speċijiet żgħar, x'aktarx relatati iktar mill-qrib mal-amnijoti milli mal-''Lissamphibia''); * is-sottoklassi tat-''Temnospondyli''† (grupp diversifikat tal-perjodu Paleożojku Aħħari u tal-perjodu Mesożojku Bikri, li wħud minnhom kienu predaturi kbar); * is-sottoklassi tal-''Lissamphibia'' (l-anfibji moderni kollha, inkluż iż-żrinġijiet, ir-rospi, is-salamandri, il-gremxul tal-ilma u ċ-ċeċiljani); ** ''Salientia'' (żrinġijiet, rospi u qrabat): mill-perjodu Triassiku Bikri sal-preżent — 7,360 speċi attwali f'53 familja. Is-saljenzjani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Anura''. ** ''Caudata'' (salamandri, gremxul tal-ilma u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 764 speċi attwali f'disa' familji. Il-kawdatani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Urodela''. ** ''Gymnophiona'' (ċeċiljani u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 215-il speċi attwali f'10 familj. Xi kultant jintuża l-isem ''Apoda'' għaċ-ċeċiljani. ** ''Allocaudata''† (albanerpetontidi): mill-perjodu Ġurassiku Nofsani sal-perjodu Plejstoċen Bikri. [[Stampa:Triadobatrachus.jpg|daqsminuri|It-''Triadobatrachus massinoti'', protożrinġ tal-[[Madagaskar|Madagascar]] mill-perjodu Triassiku Bikri.]] L-għadd reali ta' speċijiet f'kull grupp jiddependi fuq il-klassifikazzjoni tassonomika segwita. L-iżjed żewġ sistemi komuni huma l-klassifikazzjoni adottata mis-sit web ''AmphibiaWeb'', tal-Università ta' California, Berkeley, u l-klassifikazzjoni tal-erpetologu [[Darrel Frost]] u l-[[Mużew]] [[Stati Uniti|Amerikan]] tal-Istorja Naturali, disponibbli bħala bażi tad-data ta' referenza online msejħa "Speċijiet Anfibji tad-Dinja". L-għadd ta' speċijiet kkwotati hawn fuq isegwi l-klassifikazzjoni ta' Frost u l-għadd totali ta' speċijiet ta' anfibji (ħajjin) magħrufa sal-31 ta' Marzu 2019, huwa eżattament ta' 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. Bil-klassifikazzjoni filoġenetika, it-[[takson]] ''Labyrinthodontia'' ġie skartat peress li huwa grupp poliparafiletiku mingħajr karatteristiċi uniċi ta' definizzjoni apparti l-karatteristiċi primittivi kondiviżi. Il-klassifikazzjoni tvarja skont il-filoġenija ppreferuta tal-awtur u jekk tintużax klassifikazzjoni abbażi tan-nodi jew klassifikazzjoni abbażi taz-zkuk. Tradizzjonalment, bħala klassi l-anfibji huma definiti kollha bħala tetrapodi bi stadju bħala larva, filwaqt li l-grupp li jinkludi l-antenati komuni tal-anfibji ħajjin kollha (żrinġijiet, salamandri u ċeċiljani) u d-dixxendenti kollha tagħhom jissejjaħ ''Lissamphibia''. Il-filoġenija tal-anfibji Paleożojċi mhix ċerta, u l-lissanfibji jaf jinzertaw fi ħdan gruppi estinti, bħat-temnospondili (li tradizzjonalment jitpoġġew fis-sottoklassi ''Labyrinthodontia'') jew il-lepospondili, u xi analiżijiet saħansitra fl-amnijoti. Dan ifisser li dawk li huma favur in-nomeklatura filoġenetika neħħew għadd kbir ta' gruppi ta' tetrapodi anfibji bażali Devonjani u Karboniferi li preċedentement kienu tpoġġew fl-''Amphibia'' skont it-tassonomija ta' [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], u ġew inklużi xi mkien ieħor skont it-tassonomija kladistika. Jekk l-antenat komuni tal-anfibji u tal-amnijoti jiġi inkluż fl-''Amphibia'', isir grupp parafiletiku. [[Stampa:Eusthenopteron BW (flipped).jpg|daqsminuri|Rikostruzzjoni tal-''Eusthenopteron'', ħuta akkwatika għalkollox b'lobi bħala pinen.]] [[Stampa:Tiktaalik BW.jpg|daqsminuri|Rikostruzzjoni tat-''Tiktaalik'', ħuta tetrapodomorfa avvanzata.]] L-anfibji moderni kollha huma inklużi fis-sottoklassi ''Lissamphibia'', li normalment titqies bħala grupp ta' speċijiet li evolvew minn antenat komuni. It-tliet ordnijiet moderni huma l-''Anura'' (iż-żrinġijiet), il-''Caudata'' (jew l-''Urodela''; is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (jew l-''Apoda''; iċ-ċeċiljani). Ġie ssuġġerit li s-salamandri tfaċċaw separatament minn antenat qisu temnospondil, u saħansitra li ċ-ċeċiljani huma grupp relatat tal-anfibji rettilomorfi avvanzati, u b'hekk tal-amnijoti. Għalkemm il-fossili ta' diversi protożrinġijiet iktar antiki b'karatteristiċi primittivi huma magħrufa, l-eqdem fosthom iż-"żrinġ reali", b'adattamenti bħall-qbiż, huwa l-''Prosalirus bitis'', mill-Formazzjoni ta' Kayenta ta' Arizona tal-perjodu Ġurassiku Bikri. [[Anatomija|Anatomikament]] huwa simili ħafna għaż-żrinġijiet moderni. L-eqdem ċeċiljani magħrufa huma l-''Funcusvermis gilmorei'' (mill-perjodu Triassiku Aħħari) u l-''Eocaecilia micropodia'' (mill-perjodu Ġurassiku Bikri), it-tnejn minn Arizona. L-iżjed salamandra bikrija hija l-''Beiyanerpeton jianpingensis'' tal-Grigal taċ-Ċina mill-perjodu Ġurassiku Aħħari. L-awtoritajiet ma jaqblux dwar jekk is-''Salientia'' hijiex superordni li tinkludi l-ordni tal-''Anura'', jew jekk l-''Anura'' hijiex sottoordni tal-ordni tas-''Salientia''. Tradizzjonalment, il-''Lissamphibia'' jinqasmu fi tliet ordnijiet, iżda familja estinta simili għas-salamandri, l-''Albanerpetontidae'', issa titqies bħala parti mil-''Lissamphibia'' flimkien mas-superordni tas-''Salientia''. Barra minn hekk, is-''Salientia'' jinkludu t-tliet ordnijiet reċenti kollha flimkien mal-protożrinġ Triassiku, it-''Triadobatrachus''. == [[Storja]] [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarja]] == [[Stampa:Diplocaulus vale21DB.jpg|xellug|daqsminuri|Il-lepospondilu ''Diplocaulus'' tal-perjodu Permjan fil-biċċa l-kbira kien akkwatiku.]] L-ewwel gruppi ewlenin ta' anfibji żviluppaw fil-perjodu Devonjan, madwar 370 miljun sena ilu, mill-ħut b'lobi bħala pinen li kien simili għaċ-ċelakanti u l-ħut modern bil-pulmuni. Dan il-ħut tal-qedem b'lobi bħala pinen kien evolva pinen qishom riġlejn b'diversi ġogi u swaba' li permezz tagħhom setgħu jitkaxkru fil-qiegħ tal-baħar. Xi ħut kien żviluppa pulmuni primittivi li jgħinuhom jieħdu l-arja meta l-għadajjar bl-ilma qiegħed tal-artijiet bassasa Devonjani ma tantx kellhom [[ossiġenu]]. Setgħu jużaw ukoll il-pinen b'saħħithom tagħhom biex jolzaw lilhom infushom 'il barra mill-ilma għal fuq l-art niexfa jekk iċ-ċirkostanzi kienu jeħtieġu dan. Eventwalment, il-pinen tal-għadam tagħhom evolvew f'riġlejn u saru l-antenati tat-tetrapodi kollha, inkluż l-anfibji, ir-rettili, l-għasafar u l-mammiferi moderni. Minkejja li kienu kapaċi jitkaxkru fuq l-art, ħafna minn dan il-ħut tetrapodomorfu preistoriku xorta kien iqatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu fl-ilma. Kienu bdew jiżviluppaw il-pulmuni, iżda xorta waħda kienu jieħdu n-nifs bil-garġi. Ġew skoperti bosta eżempji ta' speċijiet b'karatteristiċi tranżizzjonali. L-''Ichthyostega'' kienu wħud mill-ewwel anfibji primittivi, bl-imnieħer u b'pulmuni iktar effiċjenti. Kellhom erba' riġlejn sodi, għonq, denb bil-pinen u kranju simili ħafna għal dak tal-ħut b'lobi bħala pinen, l-''Eusthenopteron''. L-anfibji evolvew adattamenti li permezz tagħhom setgħu jdumu iktar barra mill-ilma. Il-pulmuni tagħhom ittejbu u l-iskeletri tagħhom saru itqal u iktar b'saħħithom, u b'hekk kienu kapaċi jirfdu l-piż ta' ġisimhom fuq l-art. Żviluppaw "idejn" u "saqajn" b'ħames swaba' jew iktar; il-ġilda saret iktar kapaċi żżomm il-fluwidi tal-ġisem u tirreżisti t-tnixxif. L-għadma tal-ijomandibola tal-ħut fin-naħa tal-ijojdi wara l-garġi ċkienet u saret l-i''stapes'' tal-widna tal-anfibji, adattament li kien meħtieġ għas-smigħ fuq l-art niexfa. Affinità bejn l-anfibji u l-ħut teleost hija l-istruttura b'bosta tiwi tas-snien u l-par għadam sovraoċċipitali fuq in-naħa ta' wara tar-ras, li huma karatteristiċi li mhumiex preżenti mkien fost ir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] tal-annimali. [[Stampa:Eryops - National Museum of Natural History - IMG 1974.JPG|daqsminuri|It-temnospondilu ''Eryops'' kellu riġlejn sodi biex jirfdu ġismu fuq l-art.]] Fl-aħħar tal-perjodu Devonjan (360 miljun sena ilu), l-ibħra, ix-xmajjar u l-lagi kienu qed joktru bil-ħajja filwaqt li fuq l-art bdew ifeġġu l-[[Pjanta|pjanti]] bikrin mingħajr il-preżenza ta' vertebrati, għalkemm uħud, bħall-''Ichthyostega'', jaf xi drabi olzaw lilhom infushom 'il barra mill-ilma. Huwa maħsub li x'aktarx kienu jimbuttaw lilhom infushom 'il fuq bir-riġlejn ta' quddiem, u mbagħad kienu jkaxkru l-kumplament ta' ġisimhom b'mod simili għal kif tagħmel il-foka iljunfant. Fil-perjodu Karboniferu Bikri (bejn 360 u 323 miljun sena ilu), il-klima kienet relattivament sħun u bix-xita. L-artijiet bassasa estensivi żviluppaw bil-muski, bil-felċi, bid-denb iż-żiemel u bil-''Calamites''. L-artropodi li bdew jirrespiraw l-arja evolvew u invadew l-art fejn ipprovdew l-ikel għall-anfibji [[Karnivoru|karnivori]] li bdew jadattaw għall-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] terrestri. Ma kien hemm l-ebda tetrapodu ieħor fuq l-art u l-anfibji kienu fil-quċċata tal-katina tal-ikel, u wħud kienu jokkupaw il-pożizzjonijiet ekoloġiċi li attwalment huma okkupati mill-kukkudrilli. Għalkemm kienu mgħammra bir-riġlejn u bil-kapaċità li jieħdu n-nifs, il-biċċa l-kbira xorta waħda kellhom ġisem tawwali u denb b'saħħtu. Oħrajn kienu l-aqwa predaturi tal-art, u xi kultant kienu jilħqu tul ta' diversi metri, u kienu jieklu l-insetti kbar tal-perjodu u l-bosta tipi ta' ħut fl-ilma. Xorta kellhom bżonn jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd bla qoxra tagħhom, u saħansitra l-iżjed anfibji moderni għandhom stadju ta' larva akkwatika għalkollox bil-garġi bħall-antenati tagħhom li kienu ħut. Kien l-iżvilupp tal-bajd amnijotiku, li tipprevjeni l-embrijun li jkun qed jiżviluppa milli jinxef għalkollox, li ppermetta lir-rettili jirriproduċu fuq l-art u li wassal għad-dominanza tagħhom fil-perjodu ta' wara. Wara l-kollass tal-foresti pluvjali fil-perjodu Karboniferu, id-dominanza tal-anfibji għaddiet f'idejn ir-rettili, u l-anfibji qalgħu daqqa ta' ħarta ulterjuri mill-avveniment ta' estinzjoni tal-perjodu Permjan–Triassiku. Matul il-perjodu Triassiku (bejn 252 u 201 miljun sena ilu), ir-rettili baqgħu fid-dominanza meta mqabbel mal-anfibji, u dan wassal għal tnaqqis kemm fid-daqs tal-anfibji kif ukoll fl-importanza tagħhom fil-bijosfera. Skont ir-rekords tal-fossili, il-''Lissamphibia'', li tinkludi l-anfibji moderni kollha u hija l-uniku nisel li għadu eżistenti, jaf kienet fergħa li nqatgħet mill-gruppi estinti tat-temnospondili u tal-lepospondili f'xi żmien bejn il-perjodu Karboniferu Aħħari u l-perjodu Triassiku Bikri. L-iskarsezza relattiva ta' evidenza fossili tipprekludi datazzjoni preċiża, iżda l-iżjed studju molekolari reċenti, ibbażat fuq is-sekwenzjar tat-tipi f'diversi postijiet, jissuġġerixxi oriġini fil-perjodu Karboniferu Aħħari/Permjan Bikri għall-anfibji eżistenti. Ma hemmx qbil dwar l-oriġini u r-relazzjonijiet evoluzzjonarji bejn it-tliet gruppi prinċipali ta' anfibji. Filoġenija molekolari tal-2005, ibbażata fuq analiżi tal-rDNA, tissuġġerixxi li s-salamandri u ċ-ċeċiljani huma relatati iktar mill-qrib ma' xulxin milli huma relatati maż-żrinġijiet. Milli jidher id-diverġenza tat-tliet gruppi seħħet fil-perjodu Paleożojku jew fil-perjodu Mesożojku Bikri (madwar 250 miljun sena ilu), qabel il-firda tas-superkontinent Panġea u ftit wara d-diverġenza tagħhom mill-ħut b'lobi bħala pinen. Il-qosor ta' dan il-perjodu, u l-ħeffa li biha seħħet ir-radjazzjoni, jgħinu biex jispjegaw l-iskarsezza relattiva ta' fossili ta' anfibji primittivi. Hemm diskrepanzi kbar fir-rekords tal-fossili. L-iskoperta tat-temnospondilu dissorofojdi ''Gerobatrachus'' mill-perjodu Permjan Bikri f'Texas fl-2008 pprovdiet il-ħolqa nieqsa b'bosta mill-karatteristiċi taż-żrinġijiet moderni. L-analiżi molekolari tissuġġerixxi li d-diverġenza bejn iż-żrinġijiet u s-salamandri seħħet konsiderevolment qabel mhuwa indikat fl-evidenza paleontoloġika. Studju partikolari ssuġġerixxa li l-aħħar antenat komuni tal-anfibji moderni kollha għex madwar 315-il miljun sena ilu, u li t-temnospondili sterjospondili huma l-eqreb qrabat taċ-ċeċiljani. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-istudji jappoġġaw oriġini monofiletika unika tal-anfibji moderni kollha fi ħdan it-temnospondili dissorofojdi. Meta evolvew minn ħut bil-pulmuni, l-anfibji kellhom jagħmlu ċerti adattamenti biex jgħixu fuq l-art, inkluż il-ħtieġa li jiżviluppaw mezzi ġodda ta' ċaqliq. Fl-ilma, id-daqqiet laġenba ta' denbhom kien jimbuttahom 'il quddiem, iżda fuq l-art kienu meħtieġa mekkaniżmi pjuttost differenti. Is-sinsla tagħhom, riġlejhom, l-istrutturi madwar riġlejhom u l-muskolatura tagħhom kellhom bżonn ikunu b'saħħithom biżżejjed biex jolzaw lilhom infushom mill-art għaċ-ċaqliq u għall-ikel. L-adulti terrestri skartaw is-sistemi laterali tagħhom u adattaw is-sistemi sensorji tagħhom biex jirċievu stimoli mill-arja. Kellhom bżonn jiżviluppaw metodi ġodda biex jirregolaw is-sħana ta' ġisimhom biex ikampaw mal-fluttwazzjonijiet fit-temperatura ambjentali. Huma żviluppaw imġiba idonea għar-riproduzzjoni f'ambjent terrestri. Il-ġilda tagħhom ġiet esposta għal raġġi ultravjola dannużi li qabel kienu assorbiti mill-ilma. B'hekk il-ġilda nbidlet biex issir iktar protettiva u tipprevjeni t-telf eċċessiv tal-ilma. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni Xjentifika]] cx315tcdzb61fcdj8jwflrsivedsnyg 0 34402 329785 2026-05-06T15:40:55Z Themeramisin 27761 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1347803642|Ahmed Malek]]" 329785 wikitext text/x-wiki '''Ahmed Malek''' huwa attur Eġizzjan. Huwa ggradwa mir-RADA. Malek ħa sehem fil-film Clash ta’ Mohamed Diab, li fetaħ l-Un Certain Regard fil-Festival tal-Films ta’ Cannes tal-2016. Rwoli oħra jinkludu Sheikh Jackson (2017), Hepta: The Last Lecture u La Tottfea El Shams. Kellu l-ewwel rwol tiegħu bl-Ingliż (kien jitkellem ukoll bid-Dari, il-Pashto u l-Badimaya, lingwa Aboriġina Awstraljana) fil-film Awstraljan tal-2020 The Furnace. Għar-rwol tiegħu ġie nominat għall-Premju AACTA tal-2021 għall-Aqwa Attur f’Rwol Ewlieni. Malek deher fil-film tal-2022 The Swimmers, fejn iddrammatizza l-ħajjiet ta’ Yusra u Sarah Mardini. Fl-2023, Malek kellu r-rwol ta’ Musa fil-miniserje Boiling Point fuq BBC One. aw48otz8odfbg0sozg9mokhpv9sclxt 329786 329785 2026-05-06T15:41:54Z Themeramisin 27761 329786 wikitext text/x-wiki '''Ahmed Malek''' huwa attur Eġizzjan. Huwa ggradwa mir-RADA. [[File:Ahmed Malek (face) at The 2018 CFC Annual BBQ Fundraiser (29661973467) (cropped).jpg|ħolqa=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Ahmed%20Malek%20(face)%20at%20The%202018%20CFC%20Annual%20BBQ%20Fundraiser%20(29661973467)%20(cropped).jpg|daqsminuri| ]] Malek ħa sehem fil-film Clash ta’ Mohamed Diab, li fetaħ l-Un Certain Regard fil-Festival tal-Films ta’ Cannes tal-2016. Rwoli oħra jinkludu Sheikh Jackson (2017), Hepta: The Last Lecture u La Tottfea El Shams. Kellu l-ewwel rwol tiegħu bl-Ingliż (kien jitkellem ukoll bid-Dari, il-Pashto u l-Badimaya, lingwa Aboriġina Awstraljana) fil-film Awstraljan tal-2020 The Furnace. Għar-rwol tiegħu ġie nominat għall-Premju AACTA tal-2021 għall-Aqwa Attur f’Rwol Ewlieni. Malek deher fil-film tal-2022 The Swimmers, fejn iddrammatizza l-ħajjiet ta’ Yusra u Sarah Mardini. Fl-2023, Malek kellu r-rwol ta’ Musa fil-miniserje Boiling Point fuq BBC One. ot6q7iirhkoiatryesmu6982s07zyjg 0 34403 329788 2026-05-06T18:35:11Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 329788 wikitext text/x-wiki L-'''''Orthohantavirus''''' huwa [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' viruses li jinkludi l-'''''hantaviruses''''' (tal-[[Familja (bijoloġija)|familja]] ''Hantaviridae'') li jikkawżaw il-mard fil-[[bniedem]]. L-''orthohantaviruses'', minn hawn 'il quddiem imsejħa ''hantaviruses'', jinsabu b'mod naturali primarjament fir-rodituri. Inġenerali, kull ''hantavirus'' jinġarr minn [[speċi]] waħda ta' roditur u kull roditur li jkollu ''hantavirus'' iġorr speċi waħda ta' ''hantavirus''. Il-''hantaviruses'' fl-ambjent naturali tagħhom normalment jikkawżaw infezzjoni asintomatika persistenti. Madankollu, fil-bniedem il-''hantaviruses'' jikkawżaw żewġ mardiet: id-deni emorraġiku b'sindromu renali (HFRS, hemorrhagic fever with renal syndrome) u s-sindromu pulmonari bil-''hantavirus'' (HPS, hantavirus pulmonary syndrome). L-HFRS jiġi kkawżat bil-''hantaviruses'' fl-[[Afrika]], fl-[[Asja]] u fl-[[Ewropa]], imsejħa ''hantaviruses'' tad-[[Id-Dinja|Dinja]] l-Antika, u l-HPS jiġi kkawżat normalment bil-''hantaviruses'' fl-Amerki, imsejħa ''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida. Il-''hantaviruses'' jiġu trażmessi prinċipalment permezz ta' aerosols u qtar li jkun fihom eskrezzjonijiet (ħmieġ) tar-rodituri, kif ukoll permezz ta' ikel ikkontaminat, gidmiet u grif tar-rodituri. Il-virus tal-Andes, li jinstab fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]], huwa ''hantavirus'' magħruf attwalment li għalih ġiet iddokumentata trażmissjoni limitata bejn il-bnedmin. Fatturi ambjentali bħax-xita, it-temperatura u l-umdità jinfluwenzaw it-trażmissjoni. L-HFRS huwa mmarkat minn mard tal-kliewi, b'nefħa tal-kliewi, eċċess ta' proteini fil-awrina, u [[demm]] fl-awrina. Ir-rata ta' fatalità tal-HFRS tvarja minn inqas minn 1 % sa 15 % skont liema jkun il-virus. Forma mhux qalila tal-HFRS spiss imsejħa bħala ''nephropathia epidemica'' sikwit tiġi kkawżata mill-virus ta' Puumala u mill-virus ta' Dobrava-[[Belgrad]]. Għall-HPS, is-sintomi inizjali huma qishom tal-influwenza, bid-deni, uġigħ ta' ras u uġigħ muskolari, segwiti minn falliment respiratorju f'daqqa. L-HPS għandu rata ta' fatalità ogħla mill-HFRS, ta' 30–60 %. Għall-HFRS u għall-HPS, il-mard huwa r-riżultat ta' permeabbiltà vaskulari miżjuda, tnaqqis fl-għadd ta' pjastrini, u reazzjoni eċċessiva tas-sistema immunitarja. Il-ġenoma tal-''hantavirus'' tikkonsisti minn tliet segmenti tal-RNA li jikkodifikaw proteina kull wieħed: polimerażi dipendenti fuq l-RNA (RdRp), prekursur tal-glikoproteina spika, u l-proteina N. Is-segmenti jkunu integrati f'proteini N biex jiffurmaw kumplessi tar-ribonukleoproteini (RNP) u kull waħda jkollha kopja mehmuża tal-RdRp. Il-kumplessi tal-RNP huma mdawra b'involukru ta' lipidi bi proteini spika li jinbtu mill-wiċċ tiegħu. Ir-replikazzjoni tibda meta l-ispiki jeħlu ma' wiċċ iċ-ċelloli. Wara li jidħol fiċ-ċellola, l-involukru jagħmel fużjoni mal-endożomi u mal-liżożomi, li jbattal l-RNPs fiċ-ċitoplażma. L-RdRp imbagħad jittraskrivi l-ġenoma biex jipproduċi l-RNA messaġġier (mRNA) għat-traduzzjoni minn ribożomi ospitanti biex jipproduċu proteini virali u biex tiġi rreplikata l-ġenoma għall-viruses proġeniċi. Il-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Antika jinġemgħu fl-apparat ta' Golgi u jiksbu l-involukru tagħhom minnu, qabel ma jiġu ttrasportati lejn il-membrana ċellolari biex jitilqu miċ-ċellola permezz tal-eżoċitosi. Il-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida jinġemgħu qrib il-membrana ċellolari u jiksbu l-involukru tagħhom minnha meta jitilqu miċ-ċellola billi jinbtu mill-wiċċ tagħha. Il-''hantaviruses'' ġew skoperti għall-ewwel darba wara l-Gwerra Koreana. Matul il-gwerra, l-HFRS kien marda komuni fost is-suldati stazzjonati qrib ix-xmara Hantan. L-ewwel ''hantavirus'' ġie iżolat fl-1978 fil-[[Korea t'Isfel]], u ngħata l-isem ta' virus ta' Hantan. Intwera li kien responsabbli għat-tifqigħa matul il-gwerra. Fi żmien ftit snin, ''hantaviruses'' oħrajn li jikkawżaw l-HFRS ġew skoperti madwar l-Ewrasja kollha. Fl-1982, l-[[Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa]] għażlet isem l-HFRS, u fl-1987, il-''hantaviruses'' ġew ikklassifikati bħala ġeneru distint għall-ewwel darba. Kollettivament ingħataw l-isem tal-virus ta' Hantan u tax-xmara Hantan. Fl-1993, tifqigħa tal-HPS seħħet fir-reġjun tal-Erba' Rkejjen fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], u dan wassal għall-iskoperta ta' ''hantaviruses'' patoġeniċi tad-Dinja l-Ġdida u tat-tieni marda kkawżata mill-''hantaviruses''. Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-''hantaviruses'' instabu mhux biss fir-rodituri iżda wkoll fit-talpi, fil-bugeddum u fil-friefet il-lejl. == Mard == Hantaviruses are sorted into Old World hantaviruses (OWHVs), which typically cause hemorrhagic fever with renal syndrome (HFRS) in Africa, Asia, and Europe, and New World hantaviruses (NWHVs) which are associated with hantavirus pulmonary syndrome (HPS) in the Americas. The case fatality rate of HFRS ranges from less than 1% to 15%, while for HPS it is 30–60%. The severity of symptoms of HFRS varies depending on the virus: Hantaan virus causes severe HFRS, Seoul virus moderate HFRS, Puumala virus mild HFRS, and Dobrava-Belgrade virus infection varies from mild to severe depending on genotype. The mild form of HFRS caused by Puumala virus and Dobrava-Belgrade virus is often called nephropathia epidemica (NE). Repeated infections of hantaviruses have not been observed, so recovering from infection likely grants life-long immunity. HFRS is characterized by five phases: febrile, hypotensive, low urine production (oliguria), high urine production (polyuria), and recovery. Symptoms usually occur 12–16 days after exposure to the virus. Acute kidney disease occurs with kidney swelling, excess protein in urine (proteinuria), and blood in urine (hematuria). Other symptoms include headache, lower back pain, nausea, vomiting, diarrhea, bloody stool, the appearance of spots on the skin (petechiae), and hemorrhaging in the respiratory tract. Renal failure leads oliguria, and restoration of kidney health comes with polyuria. Recovery typically takes a few months. In more mild cases, the different phases of HFRS may be hard to distinguish, or some phases may be absent, while in more severe cases, the phases may overlap. HPS is mainly caused by two viruses: Andes virus and Sin Nombre virus. The disease has three phases: prodromal (early), cardiopulmonary, and recovery. Symptoms occur about 1–8 weeks after exposure to the virus. Early symptoms include fever, headache, muscle pain, shortness of breath (dyspnea), and low platelet count (thrombocytopenia). During the cardiopulmonary phase, there is elevated heart rate (tachycardia), irregular heartbeats (arrhythmias), and cardiogenic shock. Pulmonary capillary leakage can lead to acute respiratory distress syndrome, buildup of fluids in the lungs (pulmonary edema), hypotension, and buildup of fluid in the chest cavity (pleural effusion). These symptoms can cause sudden death. After the cardiopulmonary phase is resolved, recovery typically takes 3 to 6 months, with polyuria. While HFRS is associated with renal disease and HPS with cardiopulmonary disease, HFRS may sometimes include cardiopulmonary symptoms associated with HPS and HPS may sometimes include renal symptoms associated with HFRS. == Trażmissjoni == Hantaviruses that cause illness in humans are mainly transmitted by rodents. In rodents, hantaviruses usually cause an asymptomatic, persistent infection. Infected animals can spread the virus to uninfected animals through aerosols or droplets from their feces, urine, saliva, and blood, through consumption of contaminated food, from virus particles shed from skin or fur, via grooming, or through biting and scratching. Hantaviruses can also spread through the fecal-oral route and across the placenta during pregnancy from mother to child. They can survive for 10 days at room temperature, 15 days in a temperate environment, and more than 18 days at 4 degrees Celsius (39 degrees Fahrenheit), which aids in the transmission of the virus. Environmental conditions favorable to the reproduction and spread of rodents are known to increase disease transmission. Living in a rural environment, in unhygienic settings, and interacting with environments shared with hosts are the biggest risk factors for infection, especially among people who are hikers, farmers, and forestry workers, as well as those in mining, the military, and zoology. In one outbreak in North America in 2017, Seoul virus infected 31 people through contact with pet rats. Andes virus has often been said by researchers to be known to spread from person to person, the only such hantavirus, usually after coming into close contact with an infected person. It was also reported to spread through human saliva, airborne droplets from coughing and sneezing, and to newborns through breast milk and the placenta. A 2021 systematic review, however, found human-to-human transmission of the Andes virus to not be strongly supported by evidence, though possible in limited circumstances, especially between close household contacts such as sexual partners. There is also suspicion that Puumala virus can spread from person to person through blood and platelet transfusions. In April–May 2026, the first recorded hantavirus outbreak aboard a cruise ship occurred on the Dutch-flagged MV Hondius, operated by Oceanwide Expeditions. On 2 May 2026, a cluster of passengers with severe respiratory illness aboard the ship, which was carrying 147 passengers and crew, was reported to the WHO. As of 4 May 2026, seven cases had been identified, including three deaths. Doctors established the strain involved was Andes virus, which can spread by limited human-to-human transmission. WHO assessed the risk to the global population as low. Hantaviruses that cause HFRS can be transmitted through the bites of mites and ticks. Research has also shown that pigs can be infected with Hantaan virus without severe symptoms, and sows can transmit the virus to offspring through the placenta. Pig-to-human transmission may also be possible; one swine breeder was infected with hantavirus with no contact with rodents or mites. Hantaan virus and Puumala virus have been detected in cattle, deer, and rabbits, and antibodies to Seoul virus have been detected in cats and dogs, but the role of these hosts for hantaviruses is unknown. Infection in these other animals can potentially facilitate the evolution of hantaviruses by gene reassortment. In addition to rodents, some hantaviruses are found in small insectivorous mammals, such as moles, shrews, and bats. Hantavirus antigen, indicative of infection, has also been detected in a variety of bird species. Human built environments are important in hantavirus transmission. Deforestation and excess agriculture may destroy rodents' natural habitat. The expansion of agricultural land is associated with a decline in predator populations, which enables hantavirus host species to use farm monocultures as nesting and foraging sites. Agricultural sites built in close proximity to rodents' natural habitats can facilitate the proliferation of rodents as they may be attracted to animal feed. Sewers and stormwater drainage systems may be inhabited by rodents, especially in areas with poor solid waste management. Maritime trade and travel have also been implicated in the spread of hantaviruses. Research results are inconsistent on whether urban living increases or decreases hantavirus incidence. Seroprevalence, which shows past infection to hantavirus, is consistently higher in occupations and areas that have greater exposure to rodents. Poor living conditions on battlefields, in military camps, and in refugee camps expose soldiers and refugees to infection. == Ambjent == Rodent species that carry hantaviruses inhabit a diverse range of habitats, including desert-like biomes, equatorial and tropical forests, swamps, savannas, fields, and salt marshes. The seroprevalence of hantaviruses in their host species has been observed to range from 5.9% to 38% in the Americas, and 3% to about 19% worldwide, depending on testing method and location. In some places, such as South Korea, routine trapping of wild rodents is performed to surveil hantavirus circulation. High humidity can benefit rodent populations in warm climates, where it may positively impact plant growth and thus food availability. Increased forest coverage is associated with increased hantavirus incidence, particularly in Europe. Climate change and environmental degradation increase contact areas between rodent hosts and humans, which increases potential exposure to hantaviruses. An example of this was the 1993 Four Corners outbreak in the United States, which was immediately preceded by elevated rainfall from the 1992-1993 El Niño warming period. This caused a substantial growth in the food supply for rodents, which led to rapid growth in their population and facilitated greater spread of the hantavirus that caused that outbreak. Rainfall is consistently associated with hantavirus incidence in various patterns. Heavy rainfall is a risk factor for outbreaks in the following months, but may negatively affect incidence by flooding rodent burrows and nests. In places that have wet and dry seasons, infections are more common in the wet season than in the dry season. Low rainfall and drought are associated with decreased incidence since such conditions result in a smaller rodent population, but displacement of rodent populations via drought or flood can lead to an increase in rodent-human interactions and infections. In Europe, however, no association between rainfall and disease incidence has been found. Temperature has varying effects on hantavirus transmission. Higher temperatures create unfavorable environments for virus survival and decreases activity levels of Neotropic rodents, but it can cause rodents to seek shelter from heat in human settings and is beneficial for aerosol production. Lower temperature can prolong virus survival outside a host. Higher average winter temperature is associated with reduced survival of bank voles, the natural reservoir of Puumala virus, but increased survival of striped field mice in China, the natural reservoirs of Hantaan virus. Extreme temperatures, whether hot or cold, are associated with lower disease incidence. == Ġenoma u struttura == The genome of hantaviruses is segmented into three parts: the large (L), medium (M), and small (S) segments. Each part is a single-stranded negative-sense RNA strand and consists of 10,000–15,000 nucleotides in total. The segments form into circles via non-covalent bonding of the ends of the genome. The L segment is about 6.6 kilobases (kb) in length and encodes a viral RNA-dependent RNA polymerase (RdRp), which mediates transcription and replication of viral RNA. The M segment, about 3.7 kb in length, encodes a glycoprotein precursor that is co-translated and cleaved into Gn and Gc. Gn and Gc bind to cell receptors, regulate immune responses, and induce protective antibodies. The S segment is around 2.1 kb in length and encodes the nucleocapsid protein N, which binds to and protects viral RNA. An open reading frame in the N gene on the S segment of some orthohantaviruses also encodes the non-structural protein NS that inhibits interferon production in host cells. The untranslated regions at the ends of the genome are highly conserved and participate in the replication and transcription of the genome. Individual hantavirus particles (virions) are usually spherical, but may be oval, pleomorphic, or tubular. The diameter of the virion is 70–350 nanometers (nm). The outer part of the virion is a lipid envelope that is about 5 nm thick. Embedded in the envelope are the surface spike glycoproteins Gn and Gc, which are arranged in a lattice pattern. Each surface spike is composed of a tetramer of Gn and Gc (four units each) that has four-fold rotational symmetry, and extends about 10 nm out from the envelope. Gn forms the stalk of the spike and Gc the head. Inside the envelope are helical nucleocapsids made of many copies of the nucleocapsid protein N, which are attached to the virus's genome to form ribonucleoprotein (RNP) complexes. Each RNP complex has a copy of RdRp attached to it. Hantaviruses do not encode matrix proteins to assist with structuring the virion, so how surface proteins organize into a sphere with a symmetrical lattice is not yet known. == Ċiklu tal-ħajja == Vascular endothelial cells and macrophages are the primary cells infected by hantaviruses. Podocytes, tubular cells, dendritic cells, and lymphocytes can also be infected. Attachment and entry into the host cell is mediated by the binding of the viral glycoprotein spikes to host cell receptors, particularly β3 integrins. Decay acceleration factors, complement receptors, and, for New World hantaviruses, protocadherin-1 have also been proposed to be involved in attachment. After attachment, hantaviruses rely on several ways to enter a cell, including micropinocytosis, clathrin-independent receptor-mediated endocytosis and cholesterol- or caveolae-dependent endocytosis. Old World hantaviruses use clathrin-dependent endocytosis while New World hantaviruses use clathrin-independent endocytosis. After entering a cell, virions form vesicles that are transported to early endosomes, then late endosomes and lysosomal compartments. A decrease in pH then causes the viral envelope to fuse with the endosome or lysosome. This fusion releases viral ribonucleoprotein complexes into the cell cytoplasm, which initiates transcription and replication by RdRp. RdRp transcribes viral -ssRNA into complementary positive-sense strands, then snatches 5′ ("five prime") ends of host messenger RNA (mRNA) to prepare mRNA for translation by host ribosomes to produce viral proteins. Complementary RNA strands are also used to produce copies of the genome, which are encapsulated by N proteins to form RNPs. During virion assembly, the glycoprotein precursor is cleaved in the endoplasmic reticulum into the Gn and Gc glycoproteins by host cell signal peptidases. Gn and Gc are modified by N-glycan chains, which stabilize the spike structure and assist in assembly in the Golgi apparatus for Old World hantaviruses or at the cell membrane for New World hantaviruses. Old World hantaviruses obtain their viral envelope from the Golgi apparatus and are then transported to the cell membrane in vesicles to leave the cell via exocytosis. On the other hand, New World hantavirus RNPs are transported to the cell membrane, where they bud from the surface of the cell to obtain their envelope and leave the cell. == Evoluzzjoni == The most common form of evolution for hantaviruses is mutations through single nucleotide substitutions, insertions, and deletions. Hantaviruses are usually restricted to individual natural reservoir species and evolve alongside their hosts, but this one-species-one-hantavirus relationship is not true for all hantaviruses. The exact evolutionary history of hantaviruses is likely obscured by many instances of genome reassortment, host spillover, and host-switching. Within species, geography has affected the evolution of hantaviruses. For example, Hantaan virus and Seoul virus have both formed multiple lineages corresponding to their geographic distribution. Because hantaviruses have segmented genomes, they are capable of genetic recombination and reassortment in which segments from different viruses can combine to form new viruses. This occurs often in nature and facilitates the adaptation of hantaviruses to multiple hosts and ecosystems. Recombination in OWHVs of the S and M segments is usually observed amongst viruses within species, but can occur between species. Reassortment in NWHVs of the S and M segments has been observed in rodents. Among Puumala viruses isolated from rodents in 2005-2009, 19.1% of them were identified as reassortments. Diploid progeny are also possible, in which virions may possess two of the same segment from two parent viruses. == Klassifikazzjoni == ''Orthohantavirus'' belongs to the family ''Hantaviridae'', which contains all hantaviruses. The genus has 37 species, listed hereafter with the exemplar virus of the species. In general, species bear the name of the exemplar virus with the suffix -''ense''. * ''Orthohantavirus andesense'', Andes virus * ''Orthohantavirus artybashense'', Artybash virus * ''Orthohantavirus asamaense'', Asama virus * ''Orthohantavirus asikkalaense'', Asikkala virus * ''Orthohantavirus bayoui'', Bayou virus * ''Orthohantavirus boweense'', Bowé virus * ''Orthohantavirus brugesense'', Bruges virus * ''Orthohantavirus caobangense'', Cao Bằng virus * ''Orthohantavirus carrizalense'', Carrizal virus * ''Orthohantavirus chocloense'', Choclo virus * ''Orthohantavirus dabieshanense'', Dàbiéshān virus * ''Orthohantavirus delgaditoense'', Caño Delgadito virus * ''Orthohantavirus dobravaense'', Dobrava-Belgrade virus * ''Orthohantavirus fugongense'', Fúgòng virus * ''Orthohantavirus hantanense'', Hantaan virus * ''Orthohantavirus jejuense'', Jeju virus * ''Orthohantavirus kenkemeense'', Kenkeme virus * ''Orthohantavirus khabarovskense'', Khabarovsk virus * ''Orthohantavirus lankaense'', Lanka virus * ''Orthohantavirus luxiense'', Lúxī virus * ''Orthohantavirus mamorense'', Rio Mamoré virus * ''Orthohantavirus maporalense'', Maporal virus * ''Orthohantavirus montanoense'', Montaño virus * ''Orthohantavirus nigrorivense'', Black Creek Canal virus * ''Orthohantavirus ozarkense'', Ozark virus * ''Orthohantavirus prospectense'', Prospect Hill virus * ''Orthohantavirus puumalaense'', Puumala virus * ''Orthohantavirus rockportense'', Rockport virus * ''Orthohantavirus sagercreekense'' Sager Creek virus * ''Orthohantavirus sangassouense'', Sangassou virus * ''Orthohantavirus seoulense'', Seoul virus * ''Orthohantavirus sinnombreense'', Sin Nombre virus * ''Orthohantavirus tatenalense'', Tatenale virus * ''Orthohantavirus thailandense'', which contains Anjozorobe virus and Thailand virus * ''Orthohantavirus tigrayense'', Tigray virus * ''Orthohantavirus tulaense'', Tula virus * ''Orthohantavirus wufangense'', Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1 Many other hantaviruses are unclassified, though some may be isolates of other viruses: * Academ virus * Adler virus * Alto Paraguay virus * Amga virus/Seewis virus * Anajatuba virus * Ash River virus * Asturias virus * Azagny virus * Belgrade virus * Biya river virus * Bloodland Lake virus * Blue River virus * Boginia virus * Calabazo virus * Camp Ripley virus * Castelo dos Sonhos virus * CGRn9415 virus * Dode virus * El Moro Canyon virus * Fox Creek virus * Fusong virus * Gōu virus * hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014 * HoJo virus * Iamonia virus * Isla Vista virus * Jemez Springs virus * Jerboa hantavirus * Jurong virus * Kielder hantavirus * Laguna Negra virus * Landiras virus * Leakey virus * Lechiguanas virus * Liánghé virus * Lohja virus * Malacky virus * Muleshoe virus * Necocli virus * Orán virus * Oxbow virus * Playa de Oro virus * Powell Butte virus * Prairie vole virus * Qiān Hú Shān virus/Qiāndǎo Lake virus * Rio Mearim virus * Río Segundo virus * Sapporo rat virus * Sarufutsu virus * Serang virus * Shěnyáng virus * Taimyr virus * Tanganya virus * Tualatin River virus * Uurainen virus * Vladivostok virus * Yakeshi virus * Yuánjiāng virus == Storja == Hantavirus hemorrhagic disease was likely first described in the ''Huangdi Neijing'', an ancient Chinese medical text, in Imperial China during the Warring States Period of 475–221 BCE. Hantaviruses have been suggested as a cause of "trench nephritis" in soldiers during the US Civil War and in British soldiers in Flanders, Belgium during the First World War. The disease was also mentioned in East Asia, where it was probably endemic, and was first described scientifically in Vladivostok in 1913–1914. During the Second World War in 1942, an outbreak of disease with symptoms characteristic of hantavirus infection occurred in Salla, Eastern Lapland, Finland among German and Finnish soldiers. This outbreak was later reported in 1980 to be caused by a virus transmitted by bank voles and was named Puumala virus. Also during the war, around 10,000 Japanese soldiers stationed in Manchuria developed HFRS. Around 3,200 cases of HFRS occurred among United Nations soldiers stationed near the Hantan river during the Korean War, where it was first identified in 1951 and named "Korean hemorrhagic fever" and "epidemic hemorrhagic fever". After the war, in 1976 in South Korea, Dr. Ho Wang Lee tested striped field mice and showed that antigens from their lungs were reactive to antibodies in sera from war survivors. In 1978, the virus was isolated for the first time and named Hantaan virus after the river. Retrospective analysis showed that Hantaan virus was responsible for the war outbreak. Other hantaviruses that caused HFRS were then discovered throughout Eurasia. The disease had a variety of names, so in 1982, the World Health Organization officially named it "hemorrhagic fever with renal syndrome". In 1985, this group of viruses were named "hantaviruses" after Hantaan virus, and in 1987, the genus ''Hantavirus'' was established to accommodate them in the then-family ''Bunyaviridae''. The first hantavirus vaccine, ''Hantavax'', was developed in 1990 by a research team led by Dr. Ho Wang Lee. The vaccine is only effective against hantavirus strains in Northeast Asia, such as the Hantaan virus(HTNV) and Seoul virus(SEOV). It is not approved for use in Europe or the United States. In 1993, an outbreak of highly lethal acute respiratory distress syndrome occurred in the Four Corners region of the United States. This outbreak was determined to be caused by a hantavirus, now named Sin Nombre virus, and represented the first confirmed instance of pathogenic hantaviruses in the Americas as well as the discovery of a new type of disease caused by hantaviruses. The new disease was named "hantavirus pulmonary syndrome". During subsequent years, numerous other hantaviruses were discovered in the Americas, including Andes virus, which has been claimed to be transmissible from person to person. HFRS, however, remains much more common than HPS—more than 100,000 cases of HFRS occur each year, compared to only a few hundred cases of HPS annually. Over time, hundreds of bunyaviruses were discovered but could not be accommodated within the genera of the ''Bunyaviridae'' family. To address this, in 2017 bunyaviruses were elevated to the rank of order, ''Bunyavirales'', and hantaviruses, along with the other bunyavirus genera, were elevated to the rank of family. Hantaviruses, also called hantavirids, now also refer to members of the family ''Hantaviridae''. The prior genus of ''Hantavirus'' was renamed ''Orthohantavirus'' to distinguish them from members of the family, and the genus's members are often called orthohantaviruses. In 2019, additional genera and subfamilies were created to classify non-rodent hantaviruses, and in 2023, binomial nomenclature was adopted for hantaviruses. == Referenzi == 93rm6qd92o0g2oxg26hdwgnnrij8btt 329790 329788 2026-05-06T18:47:10Z Trigcly 17859 added [[Category:Bijoloġija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329790 wikitext text/x-wiki L-'''''Orthohantavirus''''' huwa [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' viruses li jinkludi l-'''''hantaviruses''''' (tal-[[Familja (bijoloġija)|familja]] ''Hantaviridae'') li jikkawżaw il-mard fil-[[bniedem]]. L-''orthohantaviruses'', minn hawn 'il quddiem imsejħa ''hantaviruses'', jinsabu b'mod naturali primarjament fir-rodituri. Inġenerali, kull ''hantavirus'' jinġarr minn [[speċi]] waħda ta' roditur u kull roditur li jkollu ''hantavirus'' iġorr speċi waħda ta' ''hantavirus''. Il-''hantaviruses'' fl-ambjent naturali tagħhom normalment jikkawżaw infezzjoni asintomatika persistenti. Madankollu, fil-bniedem il-''hantaviruses'' jikkawżaw żewġ mardiet: id-deni emorraġiku b'sindromu renali (HFRS, hemorrhagic fever with renal syndrome) u s-sindromu pulmonari bil-''hantavirus'' (HPS, hantavirus pulmonary syndrome). L-HFRS jiġi kkawżat bil-''hantaviruses'' fl-[[Afrika]], fl-[[Asja]] u fl-[[Ewropa]], imsejħa ''hantaviruses'' tad-[[Id-Dinja|Dinja]] l-Antika, u l-HPS jiġi kkawżat normalment bil-''hantaviruses'' fl-Amerki, imsejħa ''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida. Il-''hantaviruses'' jiġu trażmessi prinċipalment permezz ta' aerosols u qtar li jkun fihom eskrezzjonijiet (ħmieġ) tar-rodituri, kif ukoll permezz ta' ikel ikkontaminat, gidmiet u grif tar-rodituri. Il-virus tal-Andes, li jinstab fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]], huwa ''hantavirus'' magħruf attwalment li għalih ġiet iddokumentata trażmissjoni limitata bejn il-bnedmin. Fatturi ambjentali bħax-xita, it-temperatura u l-umdità jinfluwenzaw it-trażmissjoni. L-HFRS huwa mmarkat minn mard tal-kliewi, b'nefħa tal-kliewi, eċċess ta' proteini fil-awrina, u [[demm]] fl-awrina. Ir-rata ta' fatalità tal-HFRS tvarja minn inqas minn 1 % sa 15 % skont liema jkun il-virus. Forma mhux qalila tal-HFRS spiss imsejħa bħala ''nephropathia epidemica'' sikwit tiġi kkawżata mill-virus ta' Puumala u mill-virus ta' Dobrava-[[Belgrad]]. Għall-HPS, is-sintomi inizjali huma qishom tal-influwenza, bid-deni, uġigħ ta' ras u uġigħ muskolari, segwiti minn falliment respiratorju f'daqqa. L-HPS għandu rata ta' fatalità ogħla mill-HFRS, ta' 30–60 %. Għall-HFRS u għall-HPS, il-mard huwa r-riżultat ta' permeabbiltà vaskulari miżjuda, tnaqqis fl-għadd ta' pjastrini, u reazzjoni eċċessiva tas-sistema immunitarja. Il-ġenoma tal-''hantavirus'' tikkonsisti minn tliet segmenti tal-RNA li jikkodifikaw proteina kull wieħed: polimerażi dipendenti fuq l-RNA (RdRp), prekursur tal-glikoproteina spika, u l-proteina N. Is-segmenti jkunu integrati f'proteini N biex jiffurmaw kumplessi tar-ribonukleoproteini (RNP) u kull waħda jkollha kopja mehmuża tal-RdRp. Il-kumplessi tal-RNP huma mdawra b'involukru ta' lipidi bi proteini spika li jinbtu mill-wiċċ tiegħu. Ir-replikazzjoni tibda meta l-ispiki jeħlu ma' wiċċ iċ-ċelloli. Wara li jidħol fiċ-ċellola, l-involukru jagħmel fużjoni mal-endożomi u mal-liżożomi, li jbattal l-RNPs fiċ-ċitoplażma. L-RdRp imbagħad jittraskrivi l-ġenoma biex jipproduċi l-RNA messaġġier (mRNA) għat-traduzzjoni minn ribożomi ospitanti biex jipproduċu proteini virali u biex tiġi rreplikata l-ġenoma għall-viruses proġeniċi. Il-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Antika jinġemgħu fl-apparat ta' Golgi u jiksbu l-involukru tagħhom minnu, qabel ma jiġu ttrasportati lejn il-membrana ċellolari biex jitilqu miċ-ċellola permezz tal-eżoċitosi. Il-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida jinġemgħu qrib il-membrana ċellolari u jiksbu l-involukru tagħhom minnha meta jitilqu miċ-ċellola billi jinbtu mill-wiċċ tagħha. Il-''hantaviruses'' ġew skoperti għall-ewwel darba wara l-Gwerra Koreana. Matul il-gwerra, l-HFRS kien marda komuni fost is-suldati stazzjonati qrib ix-xmara Hantan. L-ewwel ''hantavirus'' ġie iżolat fl-1978 fil-[[Korea t'Isfel]], u ngħata l-isem ta' virus ta' Hantan. Intwera li kien responsabbli għat-tifqigħa matul il-gwerra. Fi żmien ftit snin, ''hantaviruses'' oħrajn li jikkawżaw l-HFRS ġew skoperti madwar l-Ewrasja kollha. Fl-1982, l-[[Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa]] għażlet isem l-HFRS, u fl-1987, il-''hantaviruses'' ġew ikklassifikati bħala ġeneru distint għall-ewwel darba. Kollettivament ingħataw l-isem tal-virus ta' Hantan u tax-xmara Hantan. Fl-1993, tifqigħa tal-HPS seħħet fir-reġjun tal-Erba' Rkejjen fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], u dan wassal għall-iskoperta ta' ''hantaviruses'' patoġeniċi tad-Dinja l-Ġdida u tat-tieni marda kkawżata mill-''hantaviruses''. Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-''hantaviruses'' instabu mhux biss fir-rodituri iżda wkoll fit-talpi, fil-bugeddum u fil-friefet il-lejl. == Mard == Hantaviruses are sorted into Old World hantaviruses (OWHVs), which typically cause hemorrhagic fever with renal syndrome (HFRS) in Africa, Asia, and Europe, and New World hantaviruses (NWHVs) which are associated with hantavirus pulmonary syndrome (HPS) in the Americas. The case fatality rate of HFRS ranges from less than 1% to 15%, while for HPS it is 30–60%. The severity of symptoms of HFRS varies depending on the virus: Hantaan virus causes severe HFRS, Seoul virus moderate HFRS, Puumala virus mild HFRS, and Dobrava-Belgrade virus infection varies from mild to severe depending on genotype. The mild form of HFRS caused by Puumala virus and Dobrava-Belgrade virus is often called nephropathia epidemica (NE). Repeated infections of hantaviruses have not been observed, so recovering from infection likely grants life-long immunity. HFRS is characterized by five phases: febrile, hypotensive, low urine production (oliguria), high urine production (polyuria), and recovery. Symptoms usually occur 12–16 days after exposure to the virus. Acute kidney disease occurs with kidney swelling, excess protein in urine (proteinuria), and blood in urine (hematuria). Other symptoms include headache, lower back pain, nausea, vomiting, diarrhea, bloody stool, the appearance of spots on the skin (petechiae), and hemorrhaging in the respiratory tract. Renal failure leads oliguria, and restoration of kidney health comes with polyuria. Recovery typically takes a few months. In more mild cases, the different phases of HFRS may be hard to distinguish, or some phases may be absent, while in more severe cases, the phases may overlap. HPS is mainly caused by two viruses: Andes virus and Sin Nombre virus. The disease has three phases: prodromal (early), cardiopulmonary, and recovery. Symptoms occur about 1–8 weeks after exposure to the virus. Early symptoms include fever, headache, muscle pain, shortness of breath (dyspnea), and low platelet count (thrombocytopenia). During the cardiopulmonary phase, there is elevated heart rate (tachycardia), irregular heartbeats (arrhythmias), and cardiogenic shock. Pulmonary capillary leakage can lead to acute respiratory distress syndrome, buildup of fluids in the lungs (pulmonary edema), hypotension, and buildup of fluid in the chest cavity (pleural effusion). These symptoms can cause sudden death. After the cardiopulmonary phase is resolved, recovery typically takes 3 to 6 months, with polyuria. While HFRS is associated with renal disease and HPS with cardiopulmonary disease, HFRS may sometimes include cardiopulmonary symptoms associated with HPS and HPS may sometimes include renal symptoms associated with HFRS. == Trażmissjoni == Hantaviruses that cause illness in humans are mainly transmitted by rodents. In rodents, hantaviruses usually cause an asymptomatic, persistent infection. Infected animals can spread the virus to uninfected animals through aerosols or droplets from their feces, urine, saliva, and blood, through consumption of contaminated food, from virus particles shed from skin or fur, via grooming, or through biting and scratching. Hantaviruses can also spread through the fecal-oral route and across the placenta during pregnancy from mother to child. They can survive for 10 days at room temperature, 15 days in a temperate environment, and more than 18 days at 4 degrees Celsius (39 degrees Fahrenheit), which aids in the transmission of the virus. Environmental conditions favorable to the reproduction and spread of rodents are known to increase disease transmission. Living in a rural environment, in unhygienic settings, and interacting with environments shared with hosts are the biggest risk factors for infection, especially among people who are hikers, farmers, and forestry workers, as well as those in mining, the military, and zoology. In one outbreak in North America in 2017, Seoul virus infected 31 people through contact with pet rats. Andes virus has often been said by researchers to be known to spread from person to person, the only such hantavirus, usually after coming into close contact with an infected person. It was also reported to spread through human saliva, airborne droplets from coughing and sneezing, and to newborns through breast milk and the placenta. A 2021 systematic review, however, found human-to-human transmission of the Andes virus to not be strongly supported by evidence, though possible in limited circumstances, especially between close household contacts such as sexual partners. There is also suspicion that Puumala virus can spread from person to person through blood and platelet transfusions. In April–May 2026, the first recorded hantavirus outbreak aboard a cruise ship occurred on the Dutch-flagged MV Hondius, operated by Oceanwide Expeditions. On 2 May 2026, a cluster of passengers with severe respiratory illness aboard the ship, which was carrying 147 passengers and crew, was reported to the WHO. As of 4 May 2026, seven cases had been identified, including three deaths. Doctors established the strain involved was Andes virus, which can spread by limited human-to-human transmission. WHO assessed the risk to the global population as low. Hantaviruses that cause HFRS can be transmitted through the bites of mites and ticks. Research has also shown that pigs can be infected with Hantaan virus without severe symptoms, and sows can transmit the virus to offspring through the placenta. Pig-to-human transmission may also be possible; one swine breeder was infected with hantavirus with no contact with rodents or mites. Hantaan virus and Puumala virus have been detected in cattle, deer, and rabbits, and antibodies to Seoul virus have been detected in cats and dogs, but the role of these hosts for hantaviruses is unknown. Infection in these other animals can potentially facilitate the evolution of hantaviruses by gene reassortment. In addition to rodents, some hantaviruses are found in small insectivorous mammals, such as moles, shrews, and bats. Hantavirus antigen, indicative of infection, has also been detected in a variety of bird species. Human built environments are important in hantavirus transmission. Deforestation and excess agriculture may destroy rodents' natural habitat. The expansion of agricultural land is associated with a decline in predator populations, which enables hantavirus host species to use farm monocultures as nesting and foraging sites. Agricultural sites built in close proximity to rodents' natural habitats can facilitate the proliferation of rodents as they may be attracted to animal feed. Sewers and stormwater drainage systems may be inhabited by rodents, especially in areas with poor solid waste management. Maritime trade and travel have also been implicated in the spread of hantaviruses. Research results are inconsistent on whether urban living increases or decreases hantavirus incidence. Seroprevalence, which shows past infection to hantavirus, is consistently higher in occupations and areas that have greater exposure to rodents. Poor living conditions on battlefields, in military camps, and in refugee camps expose soldiers and refugees to infection. == Ambjent == Rodent species that carry hantaviruses inhabit a diverse range of habitats, including desert-like biomes, equatorial and tropical forests, swamps, savannas, fields, and salt marshes. The seroprevalence of hantaviruses in their host species has been observed to range from 5.9% to 38% in the Americas, and 3% to about 19% worldwide, depending on testing method and location. In some places, such as South Korea, routine trapping of wild rodents is performed to surveil hantavirus circulation. High humidity can benefit rodent populations in warm climates, where it may positively impact plant growth and thus food availability. Increased forest coverage is associated with increased hantavirus incidence, particularly in Europe. Climate change and environmental degradation increase contact areas between rodent hosts and humans, which increases potential exposure to hantaviruses. An example of this was the 1993 Four Corners outbreak in the United States, which was immediately preceded by elevated rainfall from the 1992-1993 El Niño warming period. This caused a substantial growth in the food supply for rodents, which led to rapid growth in their population and facilitated greater spread of the hantavirus that caused that outbreak. Rainfall is consistently associated with hantavirus incidence in various patterns. Heavy rainfall is a risk factor for outbreaks in the following months, but may negatively affect incidence by flooding rodent burrows and nests. In places that have wet and dry seasons, infections are more common in the wet season than in the dry season. Low rainfall and drought are associated with decreased incidence since such conditions result in a smaller rodent population, but displacement of rodent populations via drought or flood can lead to an increase in rodent-human interactions and infections. In Europe, however, no association between rainfall and disease incidence has been found. Temperature has varying effects on hantavirus transmission. Higher temperatures create unfavorable environments for virus survival and decreases activity levels of Neotropic rodents, but it can cause rodents to seek shelter from heat in human settings and is beneficial for aerosol production. Lower temperature can prolong virus survival outside a host. Higher average winter temperature is associated with reduced survival of bank voles, the natural reservoir of Puumala virus, but increased survival of striped field mice in China, the natural reservoirs of Hantaan virus. Extreme temperatures, whether hot or cold, are associated with lower disease incidence. == Ġenoma u struttura == The genome of hantaviruses is segmented into three parts: the large (L), medium (M), and small (S) segments. Each part is a single-stranded negative-sense RNA strand and consists of 10,000–15,000 nucleotides in total. The segments form into circles via non-covalent bonding of the ends of the genome. The L segment is about 6.6 kilobases (kb) in length and encodes a viral RNA-dependent RNA polymerase (RdRp), which mediates transcription and replication of viral RNA. The M segment, about 3.7 kb in length, encodes a glycoprotein precursor that is co-translated and cleaved into Gn and Gc. Gn and Gc bind to cell receptors, regulate immune responses, and induce protective antibodies. The S segment is around 2.1 kb in length and encodes the nucleocapsid protein N, which binds to and protects viral RNA. An open reading frame in the N gene on the S segment of some orthohantaviruses also encodes the non-structural protein NS that inhibits interferon production in host cells. The untranslated regions at the ends of the genome are highly conserved and participate in the replication and transcription of the genome. Individual hantavirus particles (virions) are usually spherical, but may be oval, pleomorphic, or tubular. The diameter of the virion is 70–350 nanometers (nm). The outer part of the virion is a lipid envelope that is about 5 nm thick. Embedded in the envelope are the surface spike glycoproteins Gn and Gc, which are arranged in a lattice pattern. Each surface spike is composed of a tetramer of Gn and Gc (four units each) that has four-fold rotational symmetry, and extends about 10 nm out from the envelope. Gn forms the stalk of the spike and Gc the head. Inside the envelope are helical nucleocapsids made of many copies of the nucleocapsid protein N, which are attached to the virus's genome to form ribonucleoprotein (RNP) complexes. Each RNP complex has a copy of RdRp attached to it. Hantaviruses do not encode matrix proteins to assist with structuring the virion, so how surface proteins organize into a sphere with a symmetrical lattice is not yet known. == Ċiklu tal-ħajja == Vascular endothelial cells and macrophages are the primary cells infected by hantaviruses. Podocytes, tubular cells, dendritic cells, and lymphocytes can also be infected. Attachment and entry into the host cell is mediated by the binding of the viral glycoprotein spikes to host cell receptors, particularly β3 integrins. Decay acceleration factors, complement receptors, and, for New World hantaviruses, protocadherin-1 have also been proposed to be involved in attachment. After attachment, hantaviruses rely on several ways to enter a cell, including micropinocytosis, clathrin-independent receptor-mediated endocytosis and cholesterol- or caveolae-dependent endocytosis. Old World hantaviruses use clathrin-dependent endocytosis while New World hantaviruses use clathrin-independent endocytosis. After entering a cell, virions form vesicles that are transported to early endosomes, then late endosomes and lysosomal compartments. A decrease in pH then causes the viral envelope to fuse with the endosome or lysosome. This fusion releases viral ribonucleoprotein complexes into the cell cytoplasm, which initiates transcription and replication by RdRp. RdRp transcribes viral -ssRNA into complementary positive-sense strands, then snatches 5′ ("five prime") ends of host messenger RNA (mRNA) to prepare mRNA for translation by host ribosomes to produce viral proteins. Complementary RNA strands are also used to produce copies of the genome, which are encapsulated by N proteins to form RNPs. During virion assembly, the glycoprotein precursor is cleaved in the endoplasmic reticulum into the Gn and Gc glycoproteins by host cell signal peptidases. Gn and Gc are modified by N-glycan chains, which stabilize the spike structure and assist in assembly in the Golgi apparatus for Old World hantaviruses or at the cell membrane for New World hantaviruses. Old World hantaviruses obtain their viral envelope from the Golgi apparatus and are then transported to the cell membrane in vesicles to leave the cell via exocytosis. On the other hand, New World hantavirus RNPs are transported to the cell membrane, where they bud from the surface of the cell to obtain their envelope and leave the cell. == Evoluzzjoni == The most common form of evolution for hantaviruses is mutations through single nucleotide substitutions, insertions, and deletions. Hantaviruses are usually restricted to individual natural reservoir species and evolve alongside their hosts, but this one-species-one-hantavirus relationship is not true for all hantaviruses. The exact evolutionary history of hantaviruses is likely obscured by many instances of genome reassortment, host spillover, and host-switching. Within species, geography has affected the evolution of hantaviruses. For example, Hantaan virus and Seoul virus have both formed multiple lineages corresponding to their geographic distribution. Because hantaviruses have segmented genomes, they are capable of genetic recombination and reassortment in which segments from different viruses can combine to form new viruses. This occurs often in nature and facilitates the adaptation of hantaviruses to multiple hosts and ecosystems. Recombination in OWHVs of the S and M segments is usually observed amongst viruses within species, but can occur between species. Reassortment in NWHVs of the S and M segments has been observed in rodents. Among Puumala viruses isolated from rodents in 2005-2009, 19.1% of them were identified as reassortments. Diploid progeny are also possible, in which virions may possess two of the same segment from two parent viruses. == Klassifikazzjoni == ''Orthohantavirus'' belongs to the family ''Hantaviridae'', which contains all hantaviruses. The genus has 37 species, listed hereafter with the exemplar virus of the species. In general, species bear the name of the exemplar virus with the suffix -''ense''. * ''Orthohantavirus andesense'', Andes virus * ''Orthohantavirus artybashense'', Artybash virus * ''Orthohantavirus asamaense'', Asama virus * ''Orthohantavirus asikkalaense'', Asikkala virus * ''Orthohantavirus bayoui'', Bayou virus * ''Orthohantavirus boweense'', Bowé virus * ''Orthohantavirus brugesense'', Bruges virus * ''Orthohantavirus caobangense'', Cao Bằng virus * ''Orthohantavirus carrizalense'', Carrizal virus * ''Orthohantavirus chocloense'', Choclo virus * ''Orthohantavirus dabieshanense'', Dàbiéshān virus * ''Orthohantavirus delgaditoense'', Caño Delgadito virus * ''Orthohantavirus dobravaense'', Dobrava-Belgrade virus * ''Orthohantavirus fugongense'', Fúgòng virus * ''Orthohantavirus hantanense'', Hantaan virus * ''Orthohantavirus jejuense'', Jeju virus * ''Orthohantavirus kenkemeense'', Kenkeme virus * ''Orthohantavirus khabarovskense'', Khabarovsk virus * ''Orthohantavirus lankaense'', Lanka virus * ''Orthohantavirus luxiense'', Lúxī virus * ''Orthohantavirus mamorense'', Rio Mamoré virus * ''Orthohantavirus maporalense'', Maporal virus * ''Orthohantavirus montanoense'', Montaño virus * ''Orthohantavirus nigrorivense'', Black Creek Canal virus * ''Orthohantavirus ozarkense'', Ozark virus * ''Orthohantavirus prospectense'', Prospect Hill virus * ''Orthohantavirus puumalaense'', Puumala virus * ''Orthohantavirus rockportense'', Rockport virus * ''Orthohantavirus sagercreekense'' Sager Creek virus * ''Orthohantavirus sangassouense'', Sangassou virus * ''Orthohantavirus seoulense'', Seoul virus * ''Orthohantavirus sinnombreense'', Sin Nombre virus * ''Orthohantavirus tatenalense'', Tatenale virus * ''Orthohantavirus thailandense'', which contains Anjozorobe virus and Thailand virus * ''Orthohantavirus tigrayense'', Tigray virus * ''Orthohantavirus tulaense'', Tula virus * ''Orthohantavirus wufangense'', Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1 Many other hantaviruses are unclassified, though some may be isolates of other viruses: * Academ virus * Adler virus * Alto Paraguay virus * Amga virus/Seewis virus * Anajatuba virus * Ash River virus * Asturias virus * Azagny virus * Belgrade virus * Biya river virus * Bloodland Lake virus * Blue River virus * Boginia virus * Calabazo virus * Camp Ripley virus * Castelo dos Sonhos virus * CGRn9415 virus * Dode virus * El Moro Canyon virus * Fox Creek virus * Fusong virus * Gōu virus * hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014 * HoJo virus * Iamonia virus * Isla Vista virus * Jemez Springs virus * Jerboa hantavirus * Jurong virus * Kielder hantavirus * Laguna Negra virus * Landiras virus * Leakey virus * Lechiguanas virus * Liánghé virus * Lohja virus * Malacky virus * Muleshoe virus * Necocli virus * Orán virus * Oxbow virus * Playa de Oro virus * Powell Butte virus * Prairie vole virus * Qiān Hú Shān virus/Qiāndǎo Lake virus * Rio Mearim virus * Río Segundo virus * Sapporo rat virus * Sarufutsu virus * Serang virus * Shěnyáng virus * Taimyr virus * Tanganya virus * Tualatin River virus * Uurainen virus * Vladivostok virus * Yakeshi virus * Yuánjiāng virus == Storja == Hantavirus hemorrhagic disease was likely first described in the ''Huangdi Neijing'', an ancient Chinese medical text, in Imperial China during the Warring States Period of 475–221 BCE. Hantaviruses have been suggested as a cause of "trench nephritis" in soldiers during the US Civil War and in British soldiers in Flanders, Belgium during the First World War. The disease was also mentioned in East Asia, where it was probably endemic, and was first described scientifically in Vladivostok in 1913–1914. During the Second World War in 1942, an outbreak of disease with symptoms characteristic of hantavirus infection occurred in Salla, Eastern Lapland, Finland among German and Finnish soldiers. This outbreak was later reported in 1980 to be caused by a virus transmitted by bank voles and was named Puumala virus. Also during the war, around 10,000 Japanese soldiers stationed in Manchuria developed HFRS. Around 3,200 cases of HFRS occurred among United Nations soldiers stationed near the Hantan river during the Korean War, where it was first identified in 1951 and named "Korean hemorrhagic fever" and "epidemic hemorrhagic fever". After the war, in 1976 in South Korea, Dr. Ho Wang Lee tested striped field mice and showed that antigens from their lungs were reactive to antibodies in sera from war survivors. In 1978, the virus was isolated for the first time and named Hantaan virus after the river. Retrospective analysis showed that Hantaan virus was responsible for the war outbreak. Other hantaviruses that caused HFRS were then discovered throughout Eurasia. The disease had a variety of names, so in 1982, the World Health Organization officially named it "hemorrhagic fever with renal syndrome". In 1985, this group of viruses were named "hantaviruses" after Hantaan virus, and in 1987, the genus ''Hantavirus'' was established to accommodate them in the then-family ''Bunyaviridae''. The first hantavirus vaccine, ''Hantavax'', was developed in 1990 by a research team led by Dr. Ho Wang Lee. The vaccine is only effective against hantavirus strains in Northeast Asia, such as the Hantaan virus(HTNV) and Seoul virus(SEOV). It is not approved for use in Europe or the United States. In 1993, an outbreak of highly lethal acute respiratory distress syndrome occurred in the Four Corners region of the United States. This outbreak was determined to be caused by a hantavirus, now named Sin Nombre virus, and represented the first confirmed instance of pathogenic hantaviruses in the Americas as well as the discovery of a new type of disease caused by hantaviruses. The new disease was named "hantavirus pulmonary syndrome". During subsequent years, numerous other hantaviruses were discovered in the Americas, including Andes virus, which has been claimed to be transmissible from person to person. HFRS, however, remains much more common than HPS—more than 100,000 cases of HFRS occur each year, compared to only a few hundred cases of HPS annually. Over time, hundreds of bunyaviruses were discovered but could not be accommodated within the genera of the ''Bunyaviridae'' family. To address this, in 2017 bunyaviruses were elevated to the rank of order, ''Bunyavirales'', and hantaviruses, along with the other bunyavirus genera, were elevated to the rank of family. Hantaviruses, also called hantavirids, now also refer to members of the family ''Hantaviridae''. The prior genus of ''Hantavirus'' was renamed ''Orthohantavirus'' to distinguish them from members of the family, and the genus's members are often called orthohantaviruses. In 2019, additional genera and subfamilies were created to classify non-rodent hantaviruses, and in 2023, binomial nomenclature was adopted for hantaviruses. == Referenzi == [[Kategorija:Bijoloġija]] krfk4qlpou7s3kqgw7fpqamzef55on4 329799 329790 2026-05-07T10:32:40Z Trigcly 17859 /* Mard */ 329799 wikitext text/x-wiki L-'''''Orthohantavirus''''' huwa [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' viruses li jinkludi l-'''''hantaviruses''''' (tal-[[Familja (bijoloġija)|familja]] ''Hantaviridae'') li jikkawżaw il-mard fil-[[bniedem]]. L-''orthohantaviruses'', minn hawn 'il quddiem imsejħa ''hantaviruses'', jinsabu b'mod naturali primarjament fir-rodituri. Inġenerali, kull ''hantavirus'' jinġarr minn [[speċi]] waħda ta' roditur u kull roditur li jkollu ''hantavirus'' iġorr speċi waħda ta' ''hantavirus''. Il-''hantaviruses'' fl-ambjent naturali tagħhom normalment jikkawżaw infezzjoni asintomatika persistenti. Madankollu, fil-bniedem il-''hantaviruses'' jikkawżaw żewġ mardiet: id-deni emorraġiku b'sindromu renali (HFRS, hemorrhagic fever with renal syndrome) u s-sindromu pulmonari bil-''hantavirus'' (HPS, hantavirus pulmonary syndrome). L-HFRS jiġi kkawżat bil-''hantaviruses'' fl-[[Afrika]], fl-[[Asja]] u fl-[[Ewropa]], imsejħa ''hantaviruses'' tad-[[Id-Dinja|Dinja]] l-Antika, u l-HPS jiġi kkawżat normalment bil-''hantaviruses'' fl-Amerki, imsejħa ''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida. Il-''hantaviruses'' jiġu trażmessi prinċipalment permezz ta' aerosols u qtar li jkun fihom eskrezzjonijiet (ħmieġ) tar-rodituri, kif ukoll permezz ta' ikel ikkontaminat, gidmiet u grif tar-rodituri. Il-virus tal-Andes, li jinstab fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]], huwa ''hantavirus'' magħruf attwalment li għalih ġiet iddokumentata trażmissjoni limitata bejn il-bnedmin. Fatturi ambjentali bħax-xita, it-temperatura u l-umdità jinfluwenzaw it-trażmissjoni. L-HFRS huwa mmarkat minn mard tal-kliewi, b'nefħa tal-kliewi, eċċess ta' proteini fl-awrina, u [[demm]] fl-awrina. Ir-rata ta' fatalità tal-HFRS tvarja minn inqas minn 1 % sa 15 % skont liema jkun il-virus. Forma mhux qalila tal-HFRS spiss imsejħa nefropatija epidemika sikwit tiġi kkawżata mill-virus ta' Puumala u mill-virus ta' Dobrava-[[Belgrad]]. Għall-HPS, is-sintomi inizjali huma qishom tal-influwenza, bid-deni, uġigħ ta' ras u uġigħ muskolari, segwiti minn falliment respiratorju f'daqqa. L-HPS għandu rata ta' fatalità ogħla mill-HFRS, ta' 30–60 %. Għall-HFRS u għall-HPS, il-mard huwa r-riżultat ta' permeabbiltà vaskulari miżjuda, tnaqqis fl-għadd ta' pjastrini, u reazzjoni eċċessiva tas-sistema immunitarja. Il-ġenoma tal-''hantavirus'' tikkonsisti minn tliet segmenti tal-RNA li jikkodifikaw proteina kull wieħed: polimerażi dipendenti fuq l-RNA (RdRp), prekursur tal-glikoproteina spika, u l-proteina N. Is-segmenti jkunu integrati f'proteini N biex jiffurmaw kumplessi tar-ribonukleoproteini (RNP) u kull waħda jkollha kopja mehmuża tal-RdRp. Il-kumplessi tal-RNP huma mdawra b'involukru ta' lipidi bi proteini spika li jinbtu mill-wiċċ tiegħu. Ir-replikazzjoni tibda meta l-ispiki jeħlu ma' wiċċ iċ-ċelloli. Wara li jidħol fiċ-ċellola, l-involukru jagħmel fużjoni mal-endożomi u mal-liżożomi, li jbattal l-RNPs fiċ-ċitoplażma. L-RdRp imbagħad jittraskrivi l-ġenoma biex jipproduċi l-RNA messaġġier (mRNA) għat-traskrizzjoni minn ribożomi ospitanti biex jipproduċu proteini virali u biex tiġi rreplikata l-ġenoma għall-viruses proġeniċi. Il-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Antika jinġemgħu fl-apparat ta' Golgi u jiksbu l-involukru tagħhom minnu, qabel ma jiġu ttrasportati lejn il-membrana ċellolari biex jitilqu miċ-ċellola permezz tal-eżoċitosi. Il-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida jinġemgħu qrib il-membrana ċellolari u jiksbu l-involukru tagħhom minnha meta jitilqu miċ-ċellola billi jinbtu mill-wiċċ tagħha. Il-''hantaviruses'' ġew skoperti għall-ewwel darba wara l-Gwerra Koreana. Matul il-gwerra, l-HFRS kien marda komuni fost is-suldati stazzjonati qrib ix-xmara Hantan. L-ewwel ''hantavirus'' ġie iżolat fl-1978 fil-[[Korea t'Isfel]], u ngħata l-isem ta' virus ta' Hantan. Intwera li kien responsabbli għat-tifqigħa matul il-gwerra. Fi żmien ftit snin, ''hantaviruses'' oħrajn li jikkawżaw l-HFRS ġew skoperti madwar l-Ewrasja kollha. Fl-1982, l-[[Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa]] għażlet isem l-HFRS, u fl-1987, il-''hantaviruses'' ġew ikklassifikati bħala ġeneru distint għall-ewwel darba. Kollettivament ingħataw l-isem tal-virus ta' Hantan u tax-xmara Hantan. Fl-1993, tifqigħa tal-HPS seħħet fir-reġjun tal-Erba' Rkejjen fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], u dan wassal għall-iskoperta ta' ''hantaviruses'' patoġeniċi tad-Dinja l-Ġdida u tat-tieni marda kkawżata mill-''hantaviruses''. Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-''hantaviruses'' instabu mhux biss fir-rodituri iżda wkoll fit-talpi, fil-bugeddum u fil-friefet il-lejl. == Mard == Il-''hantaviruses'' huma maqsuma f'''hantaviruses'' tad-Dinja l-Antika (OWHVs, Old World hantaviruses), li tipikament jikkawżaw deni emorraġiku b'sindromu renali (HFRS) fl-Afrika, fl-Asja u fl-Ewropa, u ''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida (NWHVs, New World hantaviruses) li huma assoċjati mas-sindromu pulmonari tal-hantavirus (HPS) fl-Amerki. Ir-rata ta' fatalità tal-HFRS tvarja minn inqas minn 1 % sa 15 %, filwaqt li tal-HPS hija 30–60 %. Is-severità tas-sintomi tal-HFRS tvarja skont il-virus: il-virus ta' Hantan jikkawża HFRS sever, il-virus ta' [[Seoul]] jikkawża HFRS moderat, il-virus ta' Puumala jikkawża HFRS mhux qalil, u l-virus ta' Dobrava-Belgrad jikkawża HFRS mhux qalil sa sever skont il-ġenotip. Il-forma mhux qalila tal-HFRS ikkawżata mill-virus ta' Puumala u mill-virus ta' Dobrava-Belgrad spiss tissejjaħ nefropatija epidemika (NE). Ma ġewx osservati infezzjonijiet ripetuti, għaldaqstant il-fejqan wara infezzjoni x'aktarx li jagħti immunità għall-għomor kollu. L-HFRS huwa kkaratterizzat minn ħames fażijiet: deni, ipotensjoni, produzzjoni baxxa tal-awrina (oligurija), produzzjoni għolja tal-awrina (poliurija), u rkupru. Normalment is-sintomi jseħħu 12–16-il jum wara l-esponiment għall-virus. Il-mard akut tal-kliewi jseħħ b'nefħa tal-kliewi, proteini eċċessivi fl-awrina (proteinurija), u demm fl-awrina (ematurija). Sintomi oħra jinkludu l-uġigħ ta' ras, l-uġigħ fil-parti t'isfel tad-dahar, nawżea, rimettar, diarrea, demm fl-eskrezzjoni, it-tfaċċar ta' tikek fuq il-ġilda (peteki), u emorraġija fil-pajp tan-nifs. Il-falliment renali jwassal għall-oligurija, u rkupru tas-saħħa tal-kliewi jinkiseb bil-poliurija. L-irkupru tipikament idum ftit xhur. F'każijiet inqas qalila, il-fażijiet differenti tal-HFRS jaf ikunu diffiċli biex jiġu distinti, jew xi fażijiet jaf ikunu assenti, filwaqt li f'każijiet iktar severi, il-fażijiet jistgħu jitrikkbu fuq xulxin. L-HPS huwa prinċipalment ikkawżat minn żewġ viruses: il-virus tal-Andes u l-virus Sin Nombre (mingħajr isem). Il-marda għandha tliet fażijiet: prodromali (bikrija), kardjopulmonari u l-irkupru. Is-sintomi jokkorru madwar 1–8 ġimgħat wara l-esponiment għall-virus. Is-sintomi bikrin jinkludu d-deni, l-uġigħ ta' ras, l-uġigħ fil-muskoli, il-qtugħ ta' nifs (dispnea), u għadd baxx ta' pjastrini (tromboċitopenija). Matul il-fażi kardjopulmonari, il-qalb tħabbat ferm iktar (takikardija), tħabbat b'mod irregolari (aritmiji), u jkun hemm xokk karjoġeniku. It-tnixxija kapillari pulmonari tista' twassal għal sindromu ta' problemi respiratorji akuti, jibdew jinġemgħu l-fluwidi fil-pulmuni (edema pulmonari), ipotensjoni, u jibda jinġema' l-fluwidu fil-kavità addominali (effużjoni plewrali). Dawn is-sintomi jistgħu jikkawżaw il-[[mewt]] ħesrem. Wara li l-fażi kardjopulmonari tgħaddi, tipikament l-irkupru jseħħ f'bejn 3 sa 6 xhur, bil-poliurija. Filwaqt li l-HFRS huwa assoċjat mal-mard renali u l-HPS mal-mard kardjopulmonari, xi kultant l-HFRS jista' jinkludi sintomi kardjopulmonari assoċjati mal-HPS u l-HPS xi kultant jaf jinkludi sintomi renali assoċjati mal-HFRS. == Trażmissjoni == Hantaviruses that cause illness in humans are mainly transmitted by rodents. In rodents, hantaviruses usually cause an asymptomatic, persistent infection. Infected animals can spread the virus to uninfected animals through aerosols or droplets from their feces, urine, saliva, and blood, through consumption of contaminated food, from virus particles shed from skin or fur, via grooming, or through biting and scratching. Hantaviruses can also spread through the fecal-oral route and across the placenta during pregnancy from mother to child. They can survive for 10 days at room temperature, 15 days in a temperate environment, and more than 18 days at 4 degrees Celsius (39 degrees Fahrenheit), which aids in the transmission of the virus. Environmental conditions favorable to the reproduction and spread of rodents are known to increase disease transmission. Living in a rural environment, in unhygienic settings, and interacting with environments shared with hosts are the biggest risk factors for infection, especially among people who are hikers, farmers, and forestry workers, as well as those in mining, the military, and zoology. In one outbreak in North America in 2017, Seoul virus infected 31 people through contact with pet rats. Andes virus has often been said by researchers to be known to spread from person to person, the only such hantavirus, usually after coming into close contact with an infected person. It was also reported to spread through human saliva, airborne droplets from coughing and sneezing, and to newborns through breast milk and the placenta. A 2021 systematic review, however, found human-to-human transmission of the Andes virus to not be strongly supported by evidence, though possible in limited circumstances, especially between close household contacts such as sexual partners. There is also suspicion that Puumala virus can spread from person to person through blood and platelet transfusions. In April–May 2026, the first recorded hantavirus outbreak aboard a cruise ship occurred on the Dutch-flagged MV Hondius, operated by Oceanwide Expeditions. On 2 May 2026, a cluster of passengers with severe respiratory illness aboard the ship, which was carrying 147 passengers and crew, was reported to the WHO. As of 4 May 2026, seven cases had been identified, including three deaths. Doctors established the strain involved was Andes virus, which can spread by limited human-to-human transmission. WHO assessed the risk to the global population as low. Hantaviruses that cause HFRS can be transmitted through the bites of mites and ticks. Research has also shown that pigs can be infected with Hantaan virus without severe symptoms, and sows can transmit the virus to offspring through the placenta. Pig-to-human transmission may also be possible; one swine breeder was infected with hantavirus with no contact with rodents or mites. Hantaan virus and Puumala virus have been detected in cattle, deer, and rabbits, and antibodies to Seoul virus have been detected in cats and dogs, but the role of these hosts for hantaviruses is unknown. Infection in these other animals can potentially facilitate the evolution of hantaviruses by gene reassortment. In addition to rodents, some hantaviruses are found in small insectivorous mammals, such as moles, shrews, and bats. Hantavirus antigen, indicative of infection, has also been detected in a variety of bird species. Human built environments are important in hantavirus transmission. Deforestation and excess agriculture may destroy rodents' natural habitat. The expansion of agricultural land is associated with a decline in predator populations, which enables hantavirus host species to use farm monocultures as nesting and foraging sites. Agricultural sites built in close proximity to rodents' natural habitats can facilitate the proliferation of rodents as they may be attracted to animal feed. Sewers and stormwater drainage systems may be inhabited by rodents, especially in areas with poor solid waste management. Maritime trade and travel have also been implicated in the spread of hantaviruses. Research results are inconsistent on whether urban living increases or decreases hantavirus incidence. Seroprevalence, which shows past infection to hantavirus, is consistently higher in occupations and areas that have greater exposure to rodents. Poor living conditions on battlefields, in military camps, and in refugee camps expose soldiers and refugees to infection. == Ambjent == Rodent species that carry hantaviruses inhabit a diverse range of habitats, including desert-like biomes, equatorial and tropical forests, swamps, savannas, fields, and salt marshes. The seroprevalence of hantaviruses in their host species has been observed to range from 5.9% to 38% in the Americas, and 3% to about 19% worldwide, depending on testing method and location. In some places, such as South Korea, routine trapping of wild rodents is performed to surveil hantavirus circulation. High humidity can benefit rodent populations in warm climates, where it may positively impact plant growth and thus food availability. Increased forest coverage is associated with increased hantavirus incidence, particularly in Europe. Climate change and environmental degradation increase contact areas between rodent hosts and humans, which increases potential exposure to hantaviruses. An example of this was the 1993 Four Corners outbreak in the United States, which was immediately preceded by elevated rainfall from the 1992-1993 El Niño warming period. This caused a substantial growth in the food supply for rodents, which led to rapid growth in their population and facilitated greater spread of the hantavirus that caused that outbreak. Rainfall is consistently associated with hantavirus incidence in various patterns. Heavy rainfall is a risk factor for outbreaks in the following months, but may negatively affect incidence by flooding rodent burrows and nests. In places that have wet and dry seasons, infections are more common in the wet season than in the dry season. Low rainfall and drought are associated with decreased incidence since such conditions result in a smaller rodent population, but displacement of rodent populations via drought or flood can lead to an increase in rodent-human interactions and infections. In Europe, however, no association between rainfall and disease incidence has been found. Temperature has varying effects on hantavirus transmission. Higher temperatures create unfavorable environments for virus survival and decreases activity levels of Neotropic rodents, but it can cause rodents to seek shelter from heat in human settings and is beneficial for aerosol production. Lower temperature can prolong virus survival outside a host. Higher average winter temperature is associated with reduced survival of bank voles, the natural reservoir of Puumala virus, but increased survival of striped field mice in China, the natural reservoirs of Hantaan virus. Extreme temperatures, whether hot or cold, are associated with lower disease incidence. == Ġenoma u struttura == The genome of hantaviruses is segmented into three parts: the large (L), medium (M), and small (S) segments. Each part is a single-stranded negative-sense RNA strand and consists of 10,000–15,000 nucleotides in total. The segments form into circles via non-covalent bonding of the ends of the genome. The L segment is about 6.6 kilobases (kb) in length and encodes a viral RNA-dependent RNA polymerase (RdRp), which mediates transcription and replication of viral RNA. The M segment, about 3.7 kb in length, encodes a glycoprotein precursor that is co-translated and cleaved into Gn and Gc. Gn and Gc bind to cell receptors, regulate immune responses, and induce protective antibodies. The S segment is around 2.1 kb in length and encodes the nucleocapsid protein N, which binds to and protects viral RNA. An open reading frame in the N gene on the S segment of some orthohantaviruses also encodes the non-structural protein NS that inhibits interferon production in host cells. The untranslated regions at the ends of the genome are highly conserved and participate in the replication and transcription of the genome. Individual hantavirus particles (virions) are usually spherical, but may be oval, pleomorphic, or tubular. The diameter of the virion is 70–350 nanometers (nm). The outer part of the virion is a lipid envelope that is about 5 nm thick. Embedded in the envelope are the surface spike glycoproteins Gn and Gc, which are arranged in a lattice pattern. Each surface spike is composed of a tetramer of Gn and Gc (four units each) that has four-fold rotational symmetry, and extends about 10 nm out from the envelope. Gn forms the stalk of the spike and Gc the head. Inside the envelope are helical nucleocapsids made of many copies of the nucleocapsid protein N, which are attached to the virus's genome to form ribonucleoprotein (RNP) complexes. Each RNP complex has a copy of RdRp attached to it. Hantaviruses do not encode matrix proteins to assist with structuring the virion, so how surface proteins organize into a sphere with a symmetrical lattice is not yet known. == Ċiklu tal-ħajja == Vascular endothelial cells and macrophages are the primary cells infected by hantaviruses. Podocytes, tubular cells, dendritic cells, and lymphocytes can also be infected. Attachment and entry into the host cell is mediated by the binding of the viral glycoprotein spikes to host cell receptors, particularly β3 integrins. Decay acceleration factors, complement receptors, and, for New World hantaviruses, protocadherin-1 have also been proposed to be involved in attachment. After attachment, hantaviruses rely on several ways to enter a cell, including micropinocytosis, clathrin-independent receptor-mediated endocytosis and cholesterol- or caveolae-dependent endocytosis. Old World hantaviruses use clathrin-dependent endocytosis while New World hantaviruses use clathrin-independent endocytosis. After entering a cell, virions form vesicles that are transported to early endosomes, then late endosomes and lysosomal compartments. A decrease in pH then causes the viral envelope to fuse with the endosome or lysosome. This fusion releases viral ribonucleoprotein complexes into the cell cytoplasm, which initiates transcription and replication by RdRp. RdRp transcribes viral -ssRNA into complementary positive-sense strands, then snatches 5′ ("five prime") ends of host messenger RNA (mRNA) to prepare mRNA for translation by host ribosomes to produce viral proteins. Complementary RNA strands are also used to produce copies of the genome, which are encapsulated by N proteins to form RNPs. During virion assembly, the glycoprotein precursor is cleaved in the endoplasmic reticulum into the Gn and Gc glycoproteins by host cell signal peptidases. Gn and Gc are modified by N-glycan chains, which stabilize the spike structure and assist in assembly in the Golgi apparatus for Old World hantaviruses or at the cell membrane for New World hantaviruses. Old World hantaviruses obtain their viral envelope from the Golgi apparatus and are then transported to the cell membrane in vesicles to leave the cell via exocytosis. On the other hand, New World hantavirus RNPs are transported to the cell membrane, where they bud from the surface of the cell to obtain their envelope and leave the cell. == Evoluzzjoni == The most common form of evolution for hantaviruses is mutations through single nucleotide substitutions, insertions, and deletions. Hantaviruses are usually restricted to individual natural reservoir species and evolve alongside their hosts, but this one-species-one-hantavirus relationship is not true for all hantaviruses. The exact evolutionary history of hantaviruses is likely obscured by many instances of genome reassortment, host spillover, and host-switching. Within species, geography has affected the evolution of hantaviruses. For example, Hantaan virus and Seoul virus have both formed multiple lineages corresponding to their geographic distribution. Because hantaviruses have segmented genomes, they are capable of genetic recombination and reassortment in which segments from different viruses can combine to form new viruses. This occurs often in nature and facilitates the adaptation of hantaviruses to multiple hosts and ecosystems. Recombination in OWHVs of the S and M segments is usually observed amongst viruses within species, but can occur between species. Reassortment in NWHVs of the S and M segments has been observed in rodents. Among Puumala viruses isolated from rodents in 2005-2009, 19.1% of them were identified as reassortments. Diploid progeny are also possible, in which virions may possess two of the same segment from two parent viruses. == Klassifikazzjoni == ''Orthohantavirus'' belongs to the family ''Hantaviridae'', which contains all hantaviruses. The genus has 37 species, listed hereafter with the exemplar virus of the species. In general, species bear the name of the exemplar virus with the suffix -''ense''. * ''Orthohantavirus andesense'', Andes virus * ''Orthohantavirus artybashense'', Artybash virus * ''Orthohantavirus asamaense'', Asama virus * ''Orthohantavirus asikkalaense'', Asikkala virus * ''Orthohantavirus bayoui'', Bayou virus * ''Orthohantavirus boweense'', Bowé virus * ''Orthohantavirus brugesense'', Bruges virus * ''Orthohantavirus caobangense'', Cao Bằng virus * ''Orthohantavirus carrizalense'', Carrizal virus * ''Orthohantavirus chocloense'', Choclo virus * ''Orthohantavirus dabieshanense'', Dàbiéshān virus * ''Orthohantavirus delgaditoense'', Caño Delgadito virus * ''Orthohantavirus dobravaense'', Dobrava-Belgrade virus * ''Orthohantavirus fugongense'', Fúgòng virus * ''Orthohantavirus hantanense'', Hantaan virus * ''Orthohantavirus jejuense'', Jeju virus * ''Orthohantavirus kenkemeense'', Kenkeme virus * ''Orthohantavirus khabarovskense'', Khabarovsk virus * ''Orthohantavirus lankaense'', Lanka virus * ''Orthohantavirus luxiense'', Lúxī virus * ''Orthohantavirus mamorense'', Rio Mamoré virus * ''Orthohantavirus maporalense'', Maporal virus * ''Orthohantavirus montanoense'', Montaño virus * ''Orthohantavirus nigrorivense'', Black Creek Canal virus * ''Orthohantavirus ozarkense'', Ozark virus * ''Orthohantavirus prospectense'', Prospect Hill virus * ''Orthohantavirus puumalaense'', Puumala virus * ''Orthohantavirus rockportense'', Rockport virus * ''Orthohantavirus sagercreekense'' Sager Creek virus * ''Orthohantavirus sangassouense'', Sangassou virus * ''Orthohantavirus seoulense'', Seoul virus * ''Orthohantavirus sinnombreense'', Sin Nombre virus * ''Orthohantavirus tatenalense'', Tatenale virus * ''Orthohantavirus thailandense'', which contains Anjozorobe virus and Thailand virus * ''Orthohantavirus tigrayense'', Tigray virus * ''Orthohantavirus tulaense'', Tula virus * ''Orthohantavirus wufangense'', Wùfeng Chodsigoa smithii orthohantavirus 1 Many other hantaviruses are unclassified, though some may be isolates of other viruses: * Academ virus * Adler virus * Alto Paraguay virus * Amga virus/Seewis virus * Anajatuba virus * Ash River virus * Asturias virus * Azagny virus * Belgrade virus * Biya river virus * Bloodland Lake virus * Blue River virus * Boginia virus * Calabazo virus * Camp Ripley virus * Castelo dos Sonhos virus * CGRn9415 virus * Dode virus * El Moro Canyon virus * Fox Creek virus * Fusong virus * Gōu virus * hantavirus sp. strain Tamarin/BRA/SM22/2014 * HoJo virus * Iamonia virus * Isla Vista virus * Jemez Springs virus * Jerboa hantavirus * Jurong virus * Kielder hantavirus * Laguna Negra virus * Landiras virus * Leakey virus * Lechiguanas virus * Liánghé virus * Lohja virus * Malacky virus * Muleshoe virus * Necocli virus * Orán virus * Oxbow virus * Playa de Oro virus * Powell Butte virus * Prairie vole virus * Qiān Hú Shān virus/Qiāndǎo Lake virus * Rio Mearim virus * Río Segundo virus * Sapporo rat virus * Sarufutsu virus * Serang virus * Shěnyáng virus * Taimyr virus * Tanganya virus * Tualatin River virus * Uurainen virus * Vladivostok virus * Yakeshi virus * Yuánjiāng virus == Storja == Hantavirus hemorrhagic disease was likely first described in the ''Huangdi Neijing'', an ancient Chinese medical text, in Imperial China during the Warring States Period of 475–221 BCE. Hantaviruses have been suggested as a cause of "trench nephritis" in soldiers during the US Civil War and in British soldiers in Flanders, Belgium during the First World War. The disease was also mentioned in East Asia, where it was probably endemic, and was first described scientifically in Vladivostok in 1913–1914. During the Second World War in 1942, an outbreak of disease with symptoms characteristic of hantavirus infection occurred in Salla, Eastern Lapland, Finland among German and Finnish soldiers. This outbreak was later reported in 1980 to be caused by a virus transmitted by bank voles and was named Puumala virus. Also during the war, around 10,000 Japanese soldiers stationed in Manchuria developed HFRS. Around 3,200 cases of HFRS occurred among United Nations soldiers stationed near the Hantan river during the Korean War, where it was first identified in 1951 and named "Korean hemorrhagic fever" and "epidemic hemorrhagic fever". After the war, in 1976 in South Korea, Dr. Ho Wang Lee tested striped field mice and showed that antigens from their lungs were reactive to antibodies in sera from war survivors. In 1978, the virus was isolated for the first time and named Hantaan virus after the river. Retrospective analysis showed that Hantaan virus was responsible for the war outbreak. Other hantaviruses that caused HFRS were then discovered throughout Eurasia. The disease had a variety of names, so in 1982, the World Health Organization officially named it "hemorrhagic fever with renal syndrome". In 1985, this group of viruses were named "hantaviruses" after Hantaan virus, and in 1987, the genus ''Hantavirus'' was established to accommodate them in the then-family ''Bunyaviridae''. The first hantavirus vaccine, ''Hantavax'', was developed in 1990 by a research team led by Dr. Ho Wang Lee. The vaccine is only effective against hantavirus strains in Northeast Asia, such as the Hantaan virus(HTNV) and Seoul virus(SEOV). It is not approved for use in Europe or the United States. In 1993, an outbreak of highly lethal acute respiratory distress syndrome occurred in the Four Corners region of the United States. This outbreak was determined to be caused by a hantavirus, now named Sin Nombre virus, and represented the first confirmed instance of pathogenic hantaviruses in the Americas as well as the discovery of a new type of disease caused by hantaviruses. The new disease was named "hantavirus pulmonary syndrome". During subsequent years, numerous other hantaviruses were discovered in the Americas, including Andes virus, which has been claimed to be transmissible from person to person. HFRS, however, remains much more common than HPS—more than 100,000 cases of HFRS occur each year, compared to only a few hundred cases of HPS annually. Over time, hundreds of bunyaviruses were discovered but could not be accommodated within the genera of the ''Bunyaviridae'' family. To address this, in 2017 bunyaviruses were elevated to the rank of order, ''Bunyavirales'', and hantaviruses, along with the other bunyavirus genera, were elevated to the rank of family. Hantaviruses, also called hantavirids, now also refer to members of the family ''Hantaviridae''. The prior genus of ''Hantavirus'' was renamed ''Orthohantavirus'' to distinguish them from members of the family, and the genus's members are often called orthohantaviruses. In 2019, additional genera and subfamilies were created to classify non-rodent hantaviruses, and in 2023, binomial nomenclature was adopted for hantaviruses. == Referenzi == [[Kategorija:Bijoloġija]] nkvlwl3b4es7ucpmnnao0snabk9aws1