Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 14024 329850 329792 2026-05-09T13:56:12Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Themeramisin|Themeramisin]] ([[Diskussjoni utent:Themeramisin|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:ToniSant|ToniSant]] 329201 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Michael Joe Jackson''' (twieled fl-29 ta' Awissu 1958 - miet fil-25 ta' Ġunju 2009), magħruf aħjar bħala '''Michael Jackson''', kien mużiċista u [[kantant]] mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. == Tfulija == Michael Joe Jackson<ref>{{Ċita web|url=https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|titlu=Michael Jackson {{!}} Biography {{!}} AllMusic|data=2015-05-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150507080746/https://www.allmusic.com/artist/michael-jackson-mn0000467203/biography|arkivju-data=2015-05-07|url-status=bot: unknown}}</ref> twieled f’Gary, Indiana, li jagħmel parti minn [[Chicago]] fl-Istati Uniti tal-[[Amerika]], f’familja ta’ ħaddiema. Il-ġenituri tiegħu, Joe u Katherine, it-tnejn Afro-Amerikani, iżżewġu fl-1949.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Barnes|isem=Brooks|data=2009-06-26|titlu=A Star Idolized and Haunted, Michael Jackson Dies at 50|url=https://www.nytimes.com/2009/06/26/arts/music/26jackson.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Kellhom familja kbira ta’ disa’ ulied – tlett ibniet u sitt subien: Rebbie, Jackie, Tito, Jermaine, La Toya, Marlon, Michael, Randy u Janet. L-ewwel tmienja twieldu bejn l-1950 u l-1961. Janet ġiet ħames snin wara. Michael trabba bħala Xhud ta’ Ġehovah, setta Kristjana, minn ommu Katherine, mara devota ħafna. Il-kantant kien jibża’ ħafna minn missieru li kien strett wisq u juża ċ-ċinturin fuq uliedu meta jagħmlu xi ħaġa ħażina, xi ħaġa li kienet meqjusa normali f’dawk iż-żminijiet. “Missieri kien jaqbad miegħi, xi ħaġa li kont nobgħod u li minħabba fiha kont nibki kuljum. Kien hemm żminijiet li meta kien jiġi jarani kont inħossni ma niflaħx u nibda nirremetti,” kien stqarr lil [[Oprah Winfrey]] fl-1993. Iżda kien ukoll grazzi għal missieru li Michael u ħutu kisbu l-fama. Fil-ħamsinijiet hu kien idoqq l-R&B ma’ ħuh f’band, ''The Falcons'', li ma damitx wisq. Sakemm twieldet oħthom iż-żgħira, it-tliet subien il-kbar – Jackie, Tito u Jermaine – kienu diġà bdew il-grupp tagħhom. Michael u Marlon daħlu fih iktar tard. Missierhom ra opportunità ta’ karriera mużikali fihom li f’tiegħu ma rnexxietx, u ma’ uliedu kien għalliem aħrax u kien iġegħilhom jippruvaw il-kanzunetta b’intensità kbira. == ''Jackson 5'' == Meta Jackson kellu għaxar snin il-''[[Jackson 5]]'' diġà kienu jdoqqu fuq livell professjonali u jduru l-klabbs. Hu beda jkanta magħhom minn mindu kellu sitt snin. Ta’ tmien snin sar il-kantant ewlieni flimkien ma’ ħuh Jermaine. F’wieħed minnhom rahom il-produttur Bobby Taylor li ħeġġeġ lil Motown biex jagħmel kuntratt magħhom. Berry Gordy, il-fundatur ta’ Motown, kien qal li huma kienu l-aħħar stilel li ħadem magħhom. Gordy iktar tard sar il-kunjatu ta’ Jermaine ukoll. Il-grupp għamel suċċess minnufih b’erba’ kanzunetti li telgħu fl-ewwel post. Permezz tagħhom kisbu ħafna ammiraturi kif ukoll programm fuq it-televixin. Iżda kellhom prezz xi jħallsu għaliex is-suċċess wara sar piż. F’nofs is-sebgħinijiet il-grupp, minbarra Jermaine, imxew għal mal-Epic Records li rrekordjaw magħhom żewġ albums u d-diska ‘Enjoy Yourself’. F’dawk iż-żminijiet Michael diġà kien beda jispikka. Il-produtturi tal-Epic Records, Gamble u Huff, jiftakruh jieħu interess fl-irrekordjar tat-teknoloġija u kif jinstema’. Għalihom li fl-1979 ħareġ għal rasu Off the Wall ma’ Quincy Jones bħala produttur, kienet mossa tajba. == Lejn il-quċċata tal-karriera mużikali == B’‘Off the Wall’ ma’ [[Quincy Jones]] biegħ 20 miljun kopja madwar id-dinja, u permezz tiegħu Jackson rebaħ tliet premji importanti. Minkejja s-suċċess il-kantant ħass li xorta seta’ jagħmel ħoss akbar. Fl-1982 wara li ħareġ id-diska ‘Someone in the Dark’ għall-film ''E.T the Extra-Terrestrial'' li biha kiseb Grammy għall-Aħjar Album għat-Tfal. Fl-istess sena ħareġ ‘Thriller’ u kiseb suċċess ta’ barra minn hawn. Il-kanzunetta damet fl-ewwel post għal 37 ġimgħa u fil-quċċata tas-suċċess, biegħ miljun kopja fil-ġimgħa. Sal-lum id-diska biegħet mal-mitt miljun kopja madwar id-dinja u hija l-aktar waħda li nbiegħet fl-istorja tal-mużika pop. Il-vidjow tagħha, twil erbatax-il minuta, witta t-triq għal vidjows mużikali li ġew warajh inkluż ‘Scream’, li kien ħadem ma’ oħtu Janet fl-1995 li sewa $7 miljun u probabbli hu l-aktar vidjow li sewa flus. Is-suċċess tiegħu tista’ tgħid wassal għall-falliment tiegħu għax l-album ‘History’, li biegħ seba’ miljun kopja, tqies li kien falla. Fl-1983 iddebutta ż-żifna magħrufa tiegħu ‘Moon Walk’ fil-programm televiżiv ‘Motown 25: Yesterday, Today, Forever’. Sena wara rebaħ tmien Grammy’s u beda l-Victory Tour ma’ ħutu. F’dan iż-żmien għamel ħbieb ma’ Paul McCartney. Fl-1987 ħareġ l-ewwel album ‘Bad’ li għamel suċċess kbir iżda b’inqas bejgħ minn ‘Thriller’. Fl-2008 l-album laħaq biegħ it-30 miljun kopja madwar id-dinja. It-tour tal-album dam sentejn u ta 123 kunċert quddiem 4.4 miljun ruħ. It-tfal żvantaġġjati kienu jitħallew jidħlu b’xejn u mill-qligħ kien jagħti ħafna donazzjonijiet lill-isptarijiet u orfanatrofji. Fl-1988 ħareġ l-ewwel awtobijografija tiegħu: ‘Moon Walk’ li ħadet erba’ snin biex titlesta. Il-laqam King of Pop ingħatalu fl-1989 minn ħabibtu l-attriċi Liz Taylor meta kien qed jagħmel ħafna flus mill-bejgħ tal-albums biss. == Kulur tal-ġilda u operazzjonijiet == Jingħad li l-ewwel operazzjoni li għamel kien f’imnieħru meta kellu xi għoxrin sena, wara li kissru waqt li kien qed jiżfen. L-operazzjoni ma kinitx ta’ suċċess, għax baqa’ jbati bi problemi tan-nifs. Għalhekk baqgħu jsirulu l-operazzjonijiet fuq imnieħru. Wara saret anki bidla f’geddumu, fil-forma tax-xagħar t’għajnejh, f’xufftejh u ħalqu u li hu jgħid li kienu riżultat tal-pubertà, telf ta’ piż, dieta stretta, bidla fl-istil tax-xagħar u dwal fuq il-palk. Ħafna jsostnu li l-kantant għamel operazzjoni kożmetika biex jiċċara l-ġilda; għalkemm hu jsostni li l-kulur tal-ġilda nbidel minħabba l-marda vitilgo li qabditu fl-1986, li hi marda kronika li biha l-ġilda tiċċara (depigmentation) u li għamlitu sensittiv għax-[[xemx]]. == Mewtu == Lisa-Marie Presley li għamlet sentejn miżżewġa ma’ Jackson qalet li hu kien jaf li ħajtu se tintemm bħal ta’ missierha [[Elvis Presley]], li wkoll kien miet b’attakk f’qalbu tort ta’ pilloli preskritti, iżda fl-età ta’ 42 sena. “Ridt ‘insalvah’ minn dak li kien inevitabbli li għadu kif ġara. Anki familtu u min kien iħobbu xtaq ‘isalvah’ imma ħadd ma kien jaf kif… “Kellu forza dinamika li ma kienx ta’ min ma jagħtix kasha. Meta kien jużaha fit-tajjeb kienet toħroġ l-aħjar tagħha, iżda meta kien jużaha ħażin ir-riżultat kien ikun ħażin ħafna… “Għejjejt emozzjonalment u spiritwalment nipprova nsalvah minn imġieba distruttiva… Kont mgħaddsa f’din il-kwistjoni imma jien kelli nieħu ħsieb lil uliedi wkoll. Għalhekk kelli nieħu l-aktar deċiżjoni diffiċli: li nitilqu għal xortih anke jekk kont inħobbu u ppruvajt inwaqqfu.” “Jien fortunata li kont ersaqt daqshekk viċin tiegħu u li qattajt dawk is-snin miegħu. Nispera li issa jitneħħa mit-tbatija, pressjoni u l-inkwiet. Ħaqqu jkun ħieles minn kollox u nispera li qiegħed f’post aħjar”.<ref>{{Ċita web|url=https://variety.com/2018/music/news/joe-jackson-dead-dies-89-1202859242/|titlu=Joe Jackson, Jackson Family Patriarch, Dies at 89|kunjom=Morris|isem=Chris|kunjom2=Morris|isem2=Chris|data=2018-06-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-31}}</ref> Filwaqt li kien qed iħejji għall-kunċert ''This Is It'' fl-2009, Jackson miet nhar il-25 ta’ Ġunju fl-età ta’ ħamsin sena, b’attakk f’qalbu. Jidher li kienu ġew amministrati lilu mediċini qawwija bħall-propofol u l-lorazepam, u hemm min jgħid li nqatel mit-tobba. Iċ-ċerimonja tal-funeral tiegħu ixxandret dirett fuq it-televixin mad-dinja kollha, u b’kollox rawha madwar biljun ruħ. == Diskografija == * ''Got to Be There'' (1972) * ''Ben'' (1972) * ''Music & Me'' (1973) * ''Forever, Michael'' (1975) * ''Off the Wall'' (1979) * ''Thriller'' (1982) * ''Bad'' (1987) * ''Dangerous'' (1991) * ''HIStory: Past, Present and Future, Book I'' (1995) * ''Invincible'' (2001) == Filmografija == * ''The Wiz'' (1978) * ''Captain EO'' (1986) * ''Moonwalker'' (1988) * ''Michael Jackson's Ghosts'' (1997) * ''Men in Black II'' (2002) * ''Miss Cast Away and the Island Girls'' (2004) * ''Michael Jackson's This Is It'' (2009) * ''Bad 25'' (2012) * ''Michael Jackson's Journey from Motown to Off the Wall'' (2016) == Tours == * Bad (1987–1989) * Dangerous World Tour (1992–1993) * HIStory World Tour (1996–1997) * MJ & Friends (1999) == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Jackson, Michael}} [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Mietu fl-2009]] [[Kategorija:Kantanti Amerikani]] [[Kategorija:Xhieda ta' Ġeħova]] 2vvgo72wlksa0sujrhc88bykhzz7ije 0 14648 329848 329798 2026-05-09T13:54:15Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/~2026-27656-91|~2026-27656-91]] ([[Diskussjoni utent:~2026-27656-91|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 309206 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Chris Smalling |stampa = [[Stampa:CSKA-MU 2017 (15).jpg|225px]] |isem_sħiħ = Christopher Lloyd Smalling |data_twelid = {{data tat-twelid u età|1989|11|22}} |post_twelid = [[Greenwich]] |pajjiż_twelid = [[Ingilterra]] |tul = 1.94 m |rwol = [[Difensur]] |klabb_kurrenti = [[AS Roma|Roma]] |numru = 6 |snin_mixtla1 = 2002–2004 |klabb_mixtla1 = [[Millwall FC|Millwall]] |snin_mixtla2 = 2006–2007 |klabb_mixtla2 = [[Maidstone United FC|Maidstone United]] |snin1 = 2007–2008 |klabb1 = [[Maidstone United FC|Maidstone United]] |snin2 = 2008–2010 |klabb2 = [[Fulham FC|Fulham]] |snin3 = 2010–2020 |klabb3 = [[Manchester United FC|Manchester United]] |snin4 = 2019–2020 |klabb4 = → [[AS Roma|Roma]] (self) |snin5 = 2020– |klabb5 = [[AS Roma|Roma]] |snin_nazzjonali1 = 2009–2011 |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra ta' taħt il-21 sena|Ingilterra U21]] |snin_nazzjonali2 = 2011– |tim_nazzjonali2 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|Ingilterra]] }} '''Christopher Lloyd "Chris" Smalling''' (twieled fit-22 ta' Novembru 1989) huwa plejer tal-[[futbol]] [[Ingilterra|Ingliż]] li jilgħab mal-klabb ta' [[AS Roma|Roma]] bħala [[difensur]]. == Karriera == === Klabb === Meta kellu sbatax-il sena, Smalling iddebutta mat-tim reġjonali ta' [[Maidstone United FC|Maidstone United]] kontra [[Canvey Island FC|Canvey Island]]. Matul l-ewwel sena mat-tim tal-kbar hu lagħab tnax-il konfront fejn skorja gowl wieħed, eżattament fl-aħħar logħba tiegħu mal-klabb. F'Ġunju tal-2008 Smalling iffirma kuntratt mal-klabb mill-[[Premier League]] [[Fulham FC|Fulham]].<ref>{{ċita aħbar |kunjom=Beattie |isem=Chris |url=http://www.tribalfootball.com/chris-smalling-fulham-move-proof-theres-talent-outside-football-league-220069 |titlu=Chris Smalling: Fulham move proof there's talent outside Football League |data-aċċess=2009-05-25 |data=2009-01-04 |pubblikatur=Tribal Football |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110813022453/http://www.tribalfootball.com/articles/chris-smalling-fulham-move-proof-theres-talent-outside-football-league-220069 |arkivju-data=2011-08-13 |url-status=dead }}</ref> Fl-24 ta' Mejju 2009, Smalling iddebutta ma' Fulham meta daħal bħala sostitut għal [[Aaron Hughes]] fis-77 minuta fl-aħħar partita tal-[[Premier League 2008–09|istaġun 2008–09]] kontra [[Everton FC|Everton]]. L-ewwel partita tiegħu mal-ewwel ħdax waslet fis-17 ta' Settembru 2009, fil-partita valida għall-[[UEFA Europa League]] kontra [[CSKA Sofia]], bil-partita tintemm 1–1. Fil-kampjonat, l-ewwel logħba tiegħu mill-ewwel minuta kienet dik kontra [[Chelsea FC|Chelsea]] fit-28 ta' Diċembru 2009, fejn kien involut f'episodju deċisiv meta skorja [[awtogowl]] li ta liċ-Chelsea rebħa ta' 2–1. Fis-26 ta' Jannar 2010, [[Manchester United FC|Manchester United]] ħabbru li kienu xtraw lil Smalling, bil-plejer jibqa' ma' Fulham sa tmiem l-[[Premier League 2009–10|istaġun 2009–10]] qabel ma jingħaqad mal-klabb il-ġdid fl-istaġun segwenti.<ref>{{ċita aħbar |isem=Ben |kunjom=Hibbs |titlu=Reds swoop for Smalling |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2010/Jan/Reds-swoop-for-Smalling.aspx |pubblikatur=Manchester United FC |data=2010-01-26 |data-aċċess=2010-01-26 |lingwa=Ingliż }}</ref> Dan it-trasferiment kien uffiċjalizzat fl-1 ta' Lulju 2010. Id-debutt tiegħu fil-kampjonat wasal fir-rebħa ta' 3–0 kontra [[West Ham United FC|West Ham United]] tat-28 ta' Awwissu, meta daħal bħala sostitut għal [[Jonny Evans]]. === Internazzjonali === Nhar il-11 ta' Awwissu 2009, Smalling iddebutta mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra ta' taħt il-21 sena|tim nazzjonali Ingliż ta' taħt il-21 sena]] bħala sostitut fil-konfront kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Olanda ta' taħt il-21 sena|Olanda]] li ntemm 0–0. Smalling ġie magħżul fl-iskwadra għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol ta' taħt il-21 sena 2011|Kampjonati Ewropej ta' taħt il-21 sena 2011]]. Fit-13 ta' Novembru 2010, Smalling ġie imsejjaħ għall-ewwel darba mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|tim nazzjonali tal-kbar]] għal-logħba ta' ħbiberija kontra [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Franza|Franza]] tas-17 ta' Novembru;<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.thefa.com/England/News/match-centre/2010/EnglandvFrance/Previews/Squad-named |titlu=Capello names squad |pubblikatur=FA |data=2010-11-13 |data-aċċess=2010-11-14 |lingwa=Ingliż }}</ref> madanakollu, ma ġie użat matul it-telfa ta' 2–1. Id-debutt tiegħu wasal fit-2 ta' Settembru 2011 meta lagħab bħala difensur lemini fil-konfront kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Bulgarija|Bulgarija]], validu għall-[[Kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2012|kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej 2012]].<ref>{{ċita aħbar |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/14770875.stm |titlu=Bulgaria 0-3 England |isem=Phil |kunjom=McNulty |data=2011-09-02 |pubblikatur=BBC Sport |data-aċċess=2011-09-03 |lingwa=Ingliż }}</ref> == Statistika tal-karriera == === Klabb === ''Statistika korretta sat-18 ta' Settembru 2011''<ref name="clubstats">{{ċita web |url=http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/smalling.html |titlu=Chris Smalling |data-aċċess=2010-08-08 |isem=Andrew |kunjom=Endlar |pubblikatur=StretfordEnd.co.uk |lingwa=Ingliż }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Klabb !rowspan="2"|Staġun !colspan="2"|Kampjonat !colspan="2"|Tazza !colspan="2"|League Cup !colspan="2"|Ewropa !colspan="2"|Oħrajn !colspan="2"|Total |- !Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls!!Preż!!Gowls |- |rowspan="3"|[[Fulham FC|Fulham]] |[[Premier League 2008–09|2008–09]] |1||0||0||0||0||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||1||0 |- |[[Premier League 2009–10|2009–10]] |12||0||1||0||1||0||4||0||colspan="2"|–||18||0 |- !Total !13!!0!!1!!0!!1!!0!!4!!0!!colspan="2"|–!!19!!0 |- |rowspan="3"|[[Manchester United FC|Manchester United]] |[[Premier League 2010–11|2010–11]] |16||0||4||0||3||1||9||0||1||0||33||1 |- |[[Premier League 2011–12|2011–12]] |5||1||0||0||0||0||1||0||1||1||7||2 |- !Total !21!!1!!4!!0!!3!!1!!10!!0!!2!!1!!40!!3 |- !colspan="2"|Total fil-karriera !45!!2!!5!!0!!5!!1!!14!!0!!5!!1!!74!!4 |} === Internazzjonali === {{Li bidu|ENG}} {{Li partita|2 ta' Settembru 2011|Sofija|BUL|0|3|ENG||Kwal Ewropej|2012}} {{Li partita|6 ta' Settembru 2011|Londra|ENG|1|0|WAL||Kwal Ewropej|2012}} {{Li tmiem|2|0}} == Unuri == === Klabb === ;Manchester United * [[Premier League]]: 2010–11, 2012–13 * [[FA Community Shield]]: 2010, 2011, 2013 == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{soccerbase}} {{DEFAULTSORT:Smalling, Chris}} [[Kategorija:Twieldu fl-1989]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Futbolers Ingliżi]] [[Kategorija:Plejers ta' Fulham FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Manchester United FC]] [[Kategorija:Plejers ta' AS Roma]] 34p9zwhbvnkifavd0fdhq3odkqgmoej 0 15411 329843 300055 2026-05-09T13:08:42Z ~2026-28021-24 27946 430 = 420 329843 wikitext text/x-wiki {{Mudell:Infobox qaddis |isem=San Ġlormu |stampa='Saint Jerome in his study', painting by Filippino Lippi, c. 1493, El Paso Museum of Art.jpg |desk_stampa=''San Ġlormu fl-istudju'', ta' [[Filippino Lippi]]. |data_twelid=347 |post_twelid=[[Stridon]] (forsi ''Strido Dalmatiae'', fuq il-fruntiera bejn id-Dalmazja u Pannonja |data_mewt=420 |post_mewt=[[Betlem]], [[Ġudea]] |data_beatifikazzjoni= |post_beatifikazzjoni= |beatifikat_minn= |data_kanonizzazzjoni= |post_kanonizzazzjoni= |kanonizzat_minn= |jum_festa=30 ta' Diċembru |l-ikbar_santwarju=Bażilika ta' Santa Maria Maggiore, Ruma |attribut1=Kurċifiss, kappell ta' Kardinal, iljun, ras ta' mewt |patrun=arkeoloġi, bibljotekarji, tradutturi u studjużi in ġenerali }} '''San Ġlormu''' (347-420) kien saċerdot [[Insara|Nisrani]] u wieħed mis-Santi Padri, imsejħin Apoloġisti. Magħruf l-aktar għat-traduzzjoni tal-[[Bibbja]] għal-[[Lingwa Latina|Latin]] imsejħa il-Vulgata. Bin Ewsebju, Nisrani konvint, Ġlormu twieled fil-belt żgħira mdawra bis-swar ta' Stridonja, bejn id-Dalmazja u l-Pannonja, forsi ħdejn [[Ljubljana]] tal-lum.<ref>Scheck, Thomas P. (2008). ''Commentary on Matthew''. The Fathers of the Church. Vol. 117. ISBN <bdi>978-0-8132-0117-7</bdi>. p. 5.</ref><ref>Ward, Maisie (1950). ''Saint Jerome''. London: Sheed & Ward. p. 7.</ref><ref>Streeter, Tom (2006). ''The Church and Western Culture: An Introduction to Church History''. AuthorHouse. p. 102.</ref> Meta kellu madwar 29 sena, il-[[Goti]] qerdu l-belt ta' Stridonja. Huwa rnexxielu jagħmel kemm ħbieb kif ukoll għedewwa fil-bliet tal-qrib ta' Akwilea u Konkordja. Ħuh Pawlinjanu u oħtu, it-tnejn iżgħar minnu, qabdu bħalu l-ħajja monastika. Missieru Ewsebju kien Nisrani ta' tjieba kbira.<ref>{{Ċita web|url=https://books.google.com/books?id=NQUNAAAAIAAJ|titlu=A Select Library of Nicene and Post-Nicene Fathers of the Christian Church ... - Google Knihy|data=2014-07-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140711191259/https://books.google.com/books?id=NQUNAAAAIAAJ|arkivju-data=2014-07-11|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>Williams, Megan Hale (2006). ''The Monk and the Book: Jerome and the Making of Christian Scholarship''. Chicago: U of Chicago Press. ISBN <bdi>978-0-226-89900-8</bdi>.</ref> == Edukazzjoni == Kien missieru stess missieru li tah l-ewwel edukazzjoni, iżda wara ddependa ħafna mill-benefatturi tiegħu biex kompla javvanza fl-istudji tiegħu.<ref>Pevarello, Daniele (2013). ''The Sentences of Sextus and the origins of Christian ascetiscism''. Tübingen: Mohr Siebeck. ISBN <bdi>978-3-16-152579-7</bdi>. p. 1.</ref> Qrib is-snin 360-367 hu mar Ruma u hemmhekk studja l-grammatika u wara r-retorika. Hu jgħid li s-surmast tiegħu kien Elio Donatu, imma l-kitbiet tiegħu juru li kien midħla sewwa ta' [[Ċiċerun]] u ta' [[Virġilju]]. F'[[Ruma]] wkoll beda jitgħallem il-Grieg, imma mbagħad ipperfezzjona ruħu f'din il-lingwa meta mar fil-Lvant. Fil-fatt hu qatt ma rnexxielu jitgħallem il-letteratura klassika Griega. F'żgħożitu, meta hu kien għadu mhux mgħammed, stinka biex jitgħallem l-elementi bażiċi tal-filosofija, imma qatt ma mexa ħafna 'l quddiem fiha.<ref>Kelly, J.N.D. (1975). ''Jerome: His Life, Writings, and Controversies''. New York: Harper & Row. pp. 13-14.</ref> == Ħajja Monastika == Jingħad li qabel ma tgħammed Ġirolmu għadda xi żmien fin-namur ma' diversi xebbiet, iżda fl-istess żmien kellu xi ħbieb kompatrijotti tiegħu, bħal Bonosu, Rufinu u Eljodoru, li kienu jmorru miegħu kull nhar ta' Ħadd biex iżuru l-oqbra tal-[[Appostli]] u tal-[[martri]]. Kien f'din l-istess belt ta' [[Ruma]] li Ġirolmu tgħammed. Wara dan mar sa Treviri (Treves) fuq il-Moselle, mhux bogħod mill-fruntiera bejn il-[[Ġermanja]] u [[Franza]], bil-ħsieb li jsib xortih f'din il-belt imperjali. Bla ma stenna, iżda, sab ruħu f'ambjent li kien iħajjar lil dak li jkun għall-ħajja monastika ta' stil Orjentali, li hawnhekk kienet fl-aqwa tagħha. Hawn ukoll għamel xi żmien jikkopja x-xogħlijiet ta' [[Ilarju ta' Poitiers]]. Qrib is-sena 370 Ġirolmu reġa' lura lejn Stridonja ma' xi ħbieb tiegħu, bħal Bonosu, Rufinu, Evagriju, Eromazju u Eljodoru, u għex magħhom ħajja rtirata taħt id-direzzjoni tal-Isqof Valerjanu ta' Akwilea. Ġirolmu ddeskriva din il-ħajja monastika bħala ħajja tant armonika li kien iħossha daqs li kieku kienet ‘kor tal-henjin'. Imma din l-‘hena' nbidlet malajr f'ħajja ta' tilwim bejn il-ħbieb, l-aktar minħabba l-lingwaġġ aħrax li kien juża ma' ħbiebu l-istess Ġirolmu li kien għadu qed jesperimenta fl-axxetiżmu nisrani. Imma t-tilwim kellu wkoll l-aspett tajjeb għax Ġirolmu u sieħbu Rufinu qatgħuha li jmorru f'pellegrinaġġ qaddis biex jesperimentaw il-ħajja monastika fl-Orjent. Evagriju, min-naħa tiegħu, qatagħha li jerġa' lura lejn Antijokja pajjiżu. Dan kien fis-sena 373. Ġirolmu x'aktarx li vvjaġġa miegħu u flimkien għaddew mill-Kappadoċja u minn Antijokja. Ġirolmu qatta' xi żmien fid-deżert ta' Kalcide, fis-Sud ta' Aleppo fis-[[Sirja]]. Hemmhekk kien hemm wieħed Lhudi li kien ikkonverta għall-Kristjaniżmu u li beda jgħallmu l-ilsien tiegħu. Kien hawnhekk li Ġirolmu beda t-tieni novizzjat tiegħu fl-eremitaġġ. Hekk kif bdieh hu sejjaħ lil ħbiebu biex jissieħbu miegħu fid-deżert, imma fil-fatt irnexxielu jdum hemm inqas minn sentejn, jiġifieri mis-sena 375 sas-sena 377. Dan kollu minħabba l-fatt li l-kultura Rumana ta' Ġirolmu kienet għal kollox differenti minn dik tal-eremiti Griegi Orjentali. Minħabba f'hekk qamu ħafna kontroversji bejn Ġirolmu u l-eremiti tal-post. Ġirolmu tant kien ċert mill-fidi Rumana tiegħu li lanqas biss kien jiġih f'rasu li jipprova jifhem il-fidi ortodossa tagħhom. == Saċerdot == F'dan iż-żmien Antijokja kienet tbaqbaq bix-xiżma. Evagriju, wieħed mill-ħbieb ta' Ġirolmu, ingħaqad mal-grupp li kien tbiegħed mit-tagħlim tal-[[Konċilju ta' Niċea]]. Kien f'dan l-ambjent, u wara l-esperjenza tal-eremitaġġ ta' Kalcide, li Ġirolmu aċċetta li jkun ordnat saċerdot mill-Isqof Pawlinu li ma kellux komunità lil min jaqdi minħabba li kien qed imexxi grupp żgħir ultraniċen (jiġiferi li kien tbiegħed mit-tagħlim ta' Niċea). L-esperjenza tad-deżert serviet ta' ħafna ġid għal Ġirolmu. Min-naħa hu ħa ċerta spiritwalita', u mill-oħra tħarreġ fil-Grieg u fil-Lhudi, żewġ lingwi li kellhom jgħinuh ħafna iżjed 'il quddiem. Fl-istess żmien Rufinu mar u baqa' l-Eġittu, filwaqt li Bonosu mar jgħix bħala eremita fil-gżira ta' Illirja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm|titlu=St. Jerome, Commentary on Daniel (1958) pp. 15-157|sit=www.tertullian.org|data-aċċess=}}</ref> Fiż-żmien li għadda fid-deżert ta' Kalċide, Ġirolmu kellu ‘viżjoni' li fiha hu deher quddiem it-tribunal ta' Kristu u kien akkużat li baqa' iktar Ċiċeronjan milli Nisrani. Hu nstab ħati ta' din l-akkuża u kien imsawwat ħafna drabi bil-frosta. Hu semma din il-ġrajja liż-żagħżugħa Ewstokjo fl-Ittra 22, 30 bil-ħsieb li jħajjarha tiddedika ruħha għall-istudju tal-Bibbja. Minkejja din il-kriżi psikoloġika li għadda minnha, Ġirolmu baqa' xorta waħda jdaħħal fil-kitba u fid-diskorsi tiegħu siltiet mill-awturi klassiċi pagani. Iktar tard hu kellu kontroversja ma' Rufinu, u dan semmielu l-frugħa tal-‘viżjoni'. Il-Knisja ta' Antijokja f'dak iż-żmien kienet maqsuma f'żewġ partiti, imma l-[[eseġeżi]] baqgħet tiżviluppa bla tbatija fiż-żewġ fergħat. L-Isqof Melezju kellu koadjutur jismu Dijodoru li wara sar Isqof ta' Tarsu. Dan waqqaf l-iskola Antijokena imma, minħabba li kien membru tal-partit oppost, Ġirolmu tah il-ġenb. Minflok Ġirolmu kien imur għal-lezzjonijiet tal-eseġeżi għand wieħed jismu Apollinar ta' Laodiċea, ħabib kbir tal-Isqof Pawlinu, li d-duttrina tiegħu dwar l-Inkarnazzjoni ġa kienet qed issir suspettuża imma kien għadu ma qatax għal kollox l-irbit mal-Knisja Kattolika. == Segretarju tal-Papa == Qrib is-sena 380 l-Isqof Pawlinu mar [[Kostantinopli]] għand l-Imperatur il-ġdid Teodosju biex dan jagħraf l-awtorita' tiegħu bħala isqof. L-Isqof Melezju kien qed jixjieħ, imma ma rriżenjax. Imbagħad ġara li Pawlinu, flimkien mal-protettur tiegħu Epifanju ta' [[Ċipru]] u s-segretarju tiegħu Ġirolmu, mar Ruma sabiex jitlob l-għajnuna tal-Papa Damasu (366-383). Meta waslu Ruma l-Papa, li kien qrib it-tmenin sena ried il-paċi, u għalhekk ħatar lil Ġirolmu bħala s-segretarju tiegħu.<ref>Louth, Andrew (2022). "Jerome". ''The Oxford Dictionary of the Christian Church''. Oxford University Press. pp. 872–873. ISBN <bdi>978-0-19-263815-1</bdi>.</ref> Waqt li kien Ruma Ġirolmu wessa' l-appostolat tiegħu hekk li daħal fis-salotti tal-aristokrazija femminili, fid-dar tar-romol Marcella u Pawla, omm ix-xbejba Ewstokjo. Hawnhekk ukoll Ġirolmu sab rabbi li beda jgħallmu Lhudi aktar avvanzat u tah ukoll ħafna kotba fuqiex jistudja. B'hekk Ġirolmu seta' jsaħħaħ il-gruppi bibliċi tiegħu u jgħallem il-Lhudi bażiku lil dawn in-nisa benefatturi tiegħu. Fl-istess żmien fil-[[Ruma|Belt Eterna]] kien hemm propaganda qawwija ta' ħajja axxetika minn gruppi opposti li kienu dejjem lesti biex jikkritikaw u jniggżu lil xulxin. Hekk nibtu ħafna disputi brillanti bejn mexxejja ta' gruppi opposti, ittri devoti li juru livell għoli fl-istudju bibliku u axxetiku, u kitbiet satiriċi minn diversi membri tal-kleru. Ġirolmu kien imdaħħal f'dan kollu u sab ruħu f'karriera eċċezzjonali. Minħabba dan hu daħħal f'rasu li wara l-Papa Damasu I bilfors kien se jkun hu s-suċċessur tiegħu. Fil-fatt f'Diċembru tas-sena 384 kien hemm l-elezzjoni tal-Papa l-ġdid u ntgħażel il-Papa Siriċju (384-399). Ġirolmu ried l-art tibilgħu. Meta sab ruħu mdawwar minn nies li kienu kontra tiegħu, fis-sajf tas-sena 385 hu farfar it-trab minn mas-sandli tiegħu kontra l-belt li kienet tant ostili għalih u kontra ‘s-senat tal-Fariżej' li kellu l-kuraġġ jikkalunjawh minħabba l-ħbiberija li kellu mal-aristokrazija femminili ta' Ruma.<ref>{{Ċita web|url=http://art.thewalters.org/detail/35964/saint-jerome-in-his-study|titlu=Saint Jerome in His Study · The Walters Art Museum · Works of Art|data=2012-09-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120918103639/http://art.thewalters.org/detail/35964/saint-jerome-in-his-study|arkivju-data=2012-09-18|url-status=bot: unknown}}</ref> == Jitlaq minn Ruma == [[File:Hieronymus - Ordo seu regula vivendi Deo ad Eustochium, a di XXYIII de martio MCCCCLXXXXYIII - 2968573 Scan00016.tif|thumb|''Ordo seu regula'']] Ftit wara li Ġirolmu telaq minn Ruma, telqu wkoll Pawla u bintha Ewstokjo li mbagħad laħquh f'Reggio Calabria. Minn hemm marru flimkien sa Ċipru fejn qagħdu għand Epifanju ta' Salamina li kien ħabib tagħhom. Wara marru Antijokja u qagħdu għand Evagriju, ħabib antik ta' Ġirolmu. Aktar tard telqu lejn l-Eġittu fejn il-matruna Pawla tat xi flus lir-reliġjużi ta' hemm wara li ħallewha ‘dduq il-ġenna tal-eremiti' Eġizzjani. Fl-istess okkażjoni Ġirolmu ġie f'kuntatt mal-injożi Oriġenista jew l-għarfien tal-misteri spiritwali li kellu Didimu l-Għami taħt l-influwenza tat-tagħlim ta' [[Oriġene]]. === Ħajja Monastika f'Betlehem === Fis-sajf tas-sena 386 twaqqfet komunità axxetika għall-irġiel u oħra għan-nisa f'[[Betlehem]] taħt id-direzzjoni spiritwali ta' Ġirolmu. Huma kienu 'l bogħod kemm mill-istorbju tal-belt ta' Ġerusalemm u kemm mill-Għolja taż-Żebbuġ fejn kien hemm il-komunita' axxetika ta' Rufinu u dik tan-nisa li magħhom kienet tgħix il-benefattriċi tiegħu Melanja. Jidher li Ġirolmu fittex li fil-komunitajiet tiegħu tal-irġiel u tan-nisa jkun hemm l-ispiritwalita' ta' Oriġene. Il-monasterju tan-nisa baqa' jitmexxa tista' tgħid għal kollox bil-mentalita' Rumana. Fil-fatt il-monasteru kien maqsum fi tliet klassijiet ta' reliġjużi, skont il-klassi soċjali li minnha kienu ġejjin il-membri femminili. Barra minn dan kellhom foresterija biex iżommu hemm il-pellegrini u l-mistednin tagħhom. Ftit 'il bogħod mill-monasterju ta' Ġirolmu kien hemm il-biblioteka eċċezzjonali ta' Ċesarija, li kienet twaqqfet minn Oriġene u wara miżjuda b'ħafna manuskritti oħra minn Ewsebju. Fil-komunità ta' Ġirolmu f'Betlehem kien hemm ħafna attività letterarja. Kien hemm traduzzjonijiet tal-kotba tal-[[Bibbja]], adattamenti ta' studji eseġetiċi, kif ukoll il-kitba ta' rumanzi dwar il-ħajjiet ta' xi qaddisin li kienu jgħixu fil-monasteru. Fl-istudji t-[[Testment il-Qadim]] kien jingħata aktar importanza mit-[[Testment il-Ġdid]], u l-Lhudi aktar mill-Grieg. Fil-bidu kienet tingħata ħafna importanza lill-istorja tal-Knisja, imma wara ftit din tista' tgħid li serviet biss għall-kitba tal-opra ta' Ġirolmu ''L-Irġiel Magħrufa''. Kien jiġu wkoll diskussi suġġetti ta' attwalità, l-iktar taħt forma ta' polemika. Fis-sena 393 wieħed jismu Atarbju beda jdur il-monasterji u jitlob lir-reliġjużi li jiffirmaw dikjarazzjoni kontra Oriġene li kien ilu mejjet mis-sena 253. Ġirolmu qabad u ffirma, imma Rufinu ma ffirmax. Imbagħad fil-festa tad-Dedikazzjoni tal-Qabar Imqaddes, f'Settembru tas-sena 393, Epifanju ta' Salamina għamel serje ta' omeliji u fl-aħħar, fir-rebbiegħa tas-sena 394, ordna lil Pawlinjanu, ħu Ġirolmu, biex jiddisprezza d-drittijiet tal-isqof tal-post. Ftit wara ġiet l-iskomunika ta' Ġirolmu. Fl-Għid tas-sena 397, wara li kien għamel penitenza u ta l-paċi lil Rufinu, Ġirolmu kien rikonċiljat mal-Knisja. === Il-Vulgata === żgur li isem San Ġlormu jibqa' marbut mat-traduzzjoni tiegħu tal-Bibbja u l-istudju tagħha. Ħbiebu nkoraġġewh biex jagħmel traduzzjoni mill-oriġinal tal-Iskrittura kollha, ħidma kbira li swietlu tlieta u għoxrin sena minn ħajtu u li diversi drabi kien se jaqta' qalbu minnha, iżda t-tenaċità tiegħu ta' studjuż għenitu biex iwassalha sa tmiem, xi ħaġa li ġrat ukoll lill-Professur [[Pietru Pawl Saydon]] li elf u ħames mitt sena wara daħal waħdu għall-istess biċċa xogħol meta qaleb l-Iskrittura mill-oriġinal għall-Malti. Fis-seklu sittax, il-[[Konċilju ta' Trentu]] iddikjara l-Vulgata ta' Ġlormu bħala t-test Latin awtentiku tal-Knisja Kattolika. Fis-sena 397 [[Santu Wistin]] kiteb ittra lil Ġirolmu u fiha faħħar it-traduzzjoni u l-eseġeżi tiegħu, ukoll jekk għamel hekk b'xi riserva. Ġirolmu ma fehemx mill-ewwel x'importanza kellu dan l-isqof żagħżugħ. Wistin reġa' kitiblu fis-sena 402 u Ġirolmu wieġeb bl-aħrax għal dak li seta' jara bħala kritika għax-xogħol tiegħu. Wistin kien umli u ssaporta l-kliem aħrax ta' Ġirolmu. Imma sa fl-aħħar huma għaqqdu l-forzi tagħhom kontra [[Pelaġju]] li kien l-għadu komuni tagħhom. Fis-sena 399 miet il-Papa Siriċju u laħaq warajh Anastasju I (399-401) li wera ruħu favur Ġirolmu u mill-ġdid laqgħu tajjeb. Ħames snin wara mietet Santa Pawla; Ġirolmu ħassha wisq it-telfa tagħha. Imbagħad fl-24 ta' Awissu tas-sena 410 waqgħet Ruma. Pelaġju ħalla l-Afrika u mar Ġerusalemm. Fis-sena 414 Ġirolmu tkellem kontra tiegħu u minħabba f'hekk grupp ta' terroristi Pelaġjani sentejn wara ħarqulu l-monasteri tiegħu. Fis-sena 417 il-Konċilju ta' Antijokja keċċa lil Pelaġju mill-Palestina. San Ġirolmu li hu ġustament [[Duttur tal-Knisja]] speċjalment għal dik li hi xjenza Biblika. Hu għamel użu tajjeb fil-kitba tiegħu kemm mill-ilsien Lhudi u kemm mill-Grieg li hu tgħallem sewwa, u għalhekk seta' jkollu kuntatt mal-kotba tal-Knisja Griega u mat-testi oriġinali tal-Iskrittura; dan hu vantaġġ għall-Knisja Latina. Iżda baqa' tista' tgħid għomru kollu traduttur u mhux kittieb ta' xogħlijiet oriġinali. Għalhekk hu ftit batut għal dak li hu indipendenza tal-ħsieb. L-influwenza tiegħu fuq l-iżvilupp tat-teoloġiji ma kinitx kbira għax ma kienx ħassieb oriġinali bħal Santu Wistin u San Tumas t'Aquino. Iżda ddefenda t-Tradizzjoni b'għerf kbir u kien difensur tal-awtorità tal-Knisja u tal-maġisteru. Il-personalità tiegħu kienet verament tidher fil-kitbiet tiegħu u fl-istil qawwi tiegħu u kien surmast għall-proża nisranija futura. San Ġirolmu miet qrib Betlhem fit-30 ta' Settembru tas-sena 419. == San Ġlormu fl-Arti == Fl-arti, San Ġlormu ħafna drabi huwa rappreżentat bħala wieħed mill-erba' Dutturi Latini tal-Knisja flimkien ma' [[Santu Wistin]], [[Sant'Ambroġju]] u [[San Girgor il-Kbir]]. Billi għal xi żmien kien Segretarju tal-Papa, jiġi raffigurat anakronistikament bl-ilbies ta' [[kardinal]]. Anke meta jitpinġa bħala eremit nofsu mneżża', bis-salib, kranju u Bibbja, ma jonqosx il-kappell aħmar tal-kardinali jew xi sinjal ieħor kardinalizju. Spiss jiġi raffigurat ma' [[Iljun|ljun]], ħabba storja medjevali li tgħid li neħħa xewka minn sieq ta' ljun - Skont il-leġġenda, darba waqt li kien qed jgħallem daħallu ljun fil-klassi. Id-dixxipli kollha għosfru, iżda Ġlormu neħħielu xewka minn siequ u nfaxxahielu, u bħala ringrazzjament l-iljun baqa' miegħu ghal dejjem.- u ġieli ma' [[kokka]] simbolu tal-għerf u l-istudju. L-istrumenti tal-kitba u t-tromba tal-ġudizzju finali huma wkoll parti mill-ikonografija tiegħu. === San Ġlormu tal-Caravaggio === ''San Ġlormu'' li tinsab fl-Oratorju tal-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann]], il-Belt [[Valletta]] hija pittura tat-Taljan Michelangelo Merisi da [[Caravaggio]] u saret fl-1607 jew 1608. Pittura oħra ta' San Ġlormu tal-Caravaggio hija dik li hemm fil-Galleria Borghese f'[[Ruma]] li saret sena jew sentejn qabel dik ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=http://www.catholic-saints.info/patron-saints/saint-jerome.htm|titlu=Saint Jerome|data=2014-04-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140429031454/http://www.catholic-saints.info/patron-saints/saint-jerome.htm|arkivju-data=2014-04-29|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-aħħar jum tas-sena 1984 din il-pittura nsterqet mill-Kon-Katidral billi tqattgħet b'mus. Biex ħarġuha, il-ħallelin irrumblawha u għamlu ħsara lill-kulur. Patri Marius Zerafa, li kienet Kuratur tal-Mużewijiet, ħadem qatigħ biex tinstab. Huwa ppubblika ktieb, ''Caravaggio Diaries'', dwar is-serqa, it-tfittxija u s-sejba. Jeżistu 'voice recordings' tal-ħallelin jheddu lill-istess Zerafa illi l-pittura qed tiġi mbiċċra jekk ma tingħatax is-somma mitluba, fejn anke kienu jibagħtulu biċċiet tal-canvas imqatta'. Il-pittura kienet ħarġet minn Malta illegalment biex tiġi rkantata imma wara diversi attentivi li fallew, reġgħet daħlet fil-gżira. == Ħoloq esterni == * [http://www.drbo.org/lvb/ Il-''Vulgata'' sħiħa] * [https://web.archive.org/web/20100727215232/http://www.stjohnscocathedral.com/caravaggio/saint-jerome-writing.html Il-Pittura ta' San Ġlormu tal-Caravaggio f'Malta] * [http://www.catholicherald.co.uk/features/2010/07/29/the-friar-and-the-caravaggio-thieves/ Intervista ma' Patri Marius Zerafa fuq is-serqa tal-pittura ta' San Ġlormu] == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Ġlormu San}} [[Kategorija:Qaddisin]] [[Kategorija:Twieldu fit-347]] [[Kategorija:Mietu fl-420]] [[Kategorija:Dutturi tal-Knisja Kattolika]] [[Kategorija:Missirijiet tal-Knisja Kattolika]] 2qgeb96ht7uif0msa6e0ebhsun9alye 329844 329843 2026-05-09T13:09:33Z ~2026-28021-24 27946 329844 wikitext text/x-wiki {{Mudell:Infobox qaddis |isem=San Ġlormu |stampa='Saint Jerome in his study', painting by Filippino Lippi, c. 1493, El Paso Museum of Art.jpg |desk_stampa=''San Ġlormu fl-istudju'', ta' [[Filippino Lippi]]. |data_twelid=347 |post_twelid=[[Stridon]] (forsi ''Strido Dalmatiae'', fuq il-fruntiera bejn id-Dalmazja u Pannonja |data_mewt=420 |post_mewt=[[Betlem]], [[Ġudea]] |data_beatifikazzjoni= |post_beatifikazzjoni= |beatifikat_minn= |data_kanonizzazzjoni= |post_kanonizzazzjoni= |kanonizzat_minn= |jum_festa=30 ta' Diċembru |l-ikbar_santwarju=Bażilika ta' Santa Maria Maggiore, Ruma |attribut1=Kurċifiss, kappell ta' Kardinal, iljun, ras ta' mewt |patrun=arkeoloġi, bibljotekarji, tradutturi u studjużi in ġenerali }} '''San Ġilormu''' (347-420) kien saċerdot [[Insara|Nisrani]] u wieħed mis-Santi Padri, imsejħin Apoloġisti. Magħruf l-aktar għat-traduzzjoni tal-[[Bibbja]] għal-[[Lingwa Latina|Latin]] imsejħa il-Vulgata. Bin Ewsebju, Nisrani konvint, Ġlormu twieled fil-belt żgħira mdawra bis-swar ta' Stridonja, bejn id-Dalmazja u l-Pannonja, forsi ħdejn [[Ljubljana]] tal-lum.<ref>Scheck, Thomas P. (2008). ''Commentary on Matthew''. The Fathers of the Church. Vol. 117. ISBN <bdi>978-0-8132-0117-7</bdi>. p. 5.</ref><ref>Ward, Maisie (1950). ''Saint Jerome''. London: Sheed & Ward. p. 7.</ref><ref>Streeter, Tom (2006). ''The Church and Western Culture: An Introduction to Church History''. AuthorHouse. p. 102.</ref> Meta kellu madwar 29 sena, il-[[Goti]] qerdu l-belt ta' Stridonja. Huwa rnexxielu jagħmel kemm ħbieb kif ukoll għedewwa fil-bliet tal-qrib ta' Akwilea u Konkordja. Ħuh Pawlinjanu u oħtu, it-tnejn iżgħar minnu, qabdu bħalu l-ħajja monastika. Missieru Ewsebju kien Nisrani ta' tjieba kbira.<ref>{{Ċita web|url=https://books.google.com/books?id=NQUNAAAAIAAJ|titlu=A Select Library of Nicene and Post-Nicene Fathers of the Christian Church ... - Google Knihy|data=2014-07-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140711191259/https://books.google.com/books?id=NQUNAAAAIAAJ|arkivju-data=2014-07-11|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>Williams, Megan Hale (2006). ''The Monk and the Book: Jerome and the Making of Christian Scholarship''. Chicago: U of Chicago Press. ISBN <bdi>978-0-226-89900-8</bdi>.</ref> == Edukazzjoni == Kien missieru stess missieru li tah l-ewwel edukazzjoni, iżda wara ddependa ħafna mill-benefatturi tiegħu biex kompla javvanza fl-istudji tiegħu.<ref>Pevarello, Daniele (2013). ''The Sentences of Sextus and the origins of Christian ascetiscism''. Tübingen: Mohr Siebeck. ISBN <bdi>978-3-16-152579-7</bdi>. p. 1.</ref> Qrib is-snin 360-367 hu mar Ruma u hemmhekk studja l-grammatika u wara r-retorika. Hu jgħid li s-surmast tiegħu kien Elio Donatu, imma l-kitbiet tiegħu juru li kien midħla sewwa ta' [[Ċiċerun]] u ta' [[Virġilju]]. F'[[Ruma]] wkoll beda jitgħallem il-Grieg, imma mbagħad ipperfezzjona ruħu f'din il-lingwa meta mar fil-Lvant. Fil-fatt hu qatt ma rnexxielu jitgħallem il-letteratura klassika Griega. F'żgħożitu, meta hu kien għadu mhux mgħammed, stinka biex jitgħallem l-elementi bażiċi tal-filosofija, imma qatt ma mexa ħafna 'l quddiem fiha.<ref>Kelly, J.N.D. (1975). ''Jerome: His Life, Writings, and Controversies''. New York: Harper & Row. pp. 13-14.</ref> == Ħajja Monastika == Jingħad li qabel ma tgħammed Ġirolmu għadda xi żmien fin-namur ma' diversi xebbiet, iżda fl-istess żmien kellu xi ħbieb kompatrijotti tiegħu, bħal Bonosu, Rufinu u Eljodoru, li kienu jmorru miegħu kull nhar ta' Ħadd biex iżuru l-oqbra tal-[[Appostli]] u tal-[[martri]]. Kien f'din l-istess belt ta' [[Ruma]] li Ġirolmu tgħammed. Wara dan mar sa Treviri (Treves) fuq il-Moselle, mhux bogħod mill-fruntiera bejn il-[[Ġermanja]] u [[Franza]], bil-ħsieb li jsib xortih f'din il-belt imperjali. Bla ma stenna, iżda, sab ruħu f'ambjent li kien iħajjar lil dak li jkun għall-ħajja monastika ta' stil Orjentali, li hawnhekk kienet fl-aqwa tagħha. Hawn ukoll għamel xi żmien jikkopja x-xogħlijiet ta' [[Ilarju ta' Poitiers]]. Qrib is-sena 370 Ġirolmu reġa' lura lejn Stridonja ma' xi ħbieb tiegħu, bħal Bonosu, Rufinu, Evagriju, Eromazju u Eljodoru, u għex magħhom ħajja rtirata taħt id-direzzjoni tal-Isqof Valerjanu ta' Akwilea. Ġirolmu ddeskriva din il-ħajja monastika bħala ħajja tant armonika li kien iħossha daqs li kieku kienet ‘kor tal-henjin'. Imma din l-‘hena' nbidlet malajr f'ħajja ta' tilwim bejn il-ħbieb, l-aktar minħabba l-lingwaġġ aħrax li kien juża ma' ħbiebu l-istess Ġirolmu li kien għadu qed jesperimenta fl-axxetiżmu nisrani. Imma t-tilwim kellu wkoll l-aspett tajjeb għax Ġirolmu u sieħbu Rufinu qatgħuha li jmorru f'pellegrinaġġ qaddis biex jesperimentaw il-ħajja monastika fl-Orjent. Evagriju, min-naħa tiegħu, qatagħha li jerġa' lura lejn Antijokja pajjiżu. Dan kien fis-sena 373. Ġirolmu x'aktarx li vvjaġġa miegħu u flimkien għaddew mill-Kappadoċja u minn Antijokja. Ġirolmu qatta' xi żmien fid-deżert ta' Kalcide, fis-Sud ta' Aleppo fis-[[Sirja]]. Hemmhekk kien hemm wieħed Lhudi li kien ikkonverta għall-Kristjaniżmu u li beda jgħallmu l-ilsien tiegħu. Kien hawnhekk li Ġirolmu beda t-tieni novizzjat tiegħu fl-eremitaġġ. Hekk kif bdieh hu sejjaħ lil ħbiebu biex jissieħbu miegħu fid-deżert, imma fil-fatt irnexxielu jdum hemm inqas minn sentejn, jiġifieri mis-sena 375 sas-sena 377. Dan kollu minħabba l-fatt li l-kultura Rumana ta' Ġirolmu kienet għal kollox differenti minn dik tal-eremiti Griegi Orjentali. Minħabba f'hekk qamu ħafna kontroversji bejn Ġirolmu u l-eremiti tal-post. Ġirolmu tant kien ċert mill-fidi Rumana tiegħu li lanqas biss kien jiġih f'rasu li jipprova jifhem il-fidi ortodossa tagħhom. == Saċerdot == F'dan iż-żmien Antijokja kienet tbaqbaq bix-xiżma. Evagriju, wieħed mill-ħbieb ta' Ġirolmu, ingħaqad mal-grupp li kien tbiegħed mit-tagħlim tal-[[Konċilju ta' Niċea]]. Kien f'dan l-ambjent, u wara l-esperjenza tal-eremitaġġ ta' Kalcide, li Ġirolmu aċċetta li jkun ordnat saċerdot mill-Isqof Pawlinu li ma kellux komunità lil min jaqdi minħabba li kien qed imexxi grupp żgħir ultraniċen (jiġiferi li kien tbiegħed mit-tagħlim ta' Niċea). L-esperjenza tad-deżert serviet ta' ħafna ġid għal Ġirolmu. Min-naħa hu ħa ċerta spiritwalita', u mill-oħra tħarreġ fil-Grieg u fil-Lhudi, żewġ lingwi li kellhom jgħinuh ħafna iżjed 'il quddiem. Fl-istess żmien Rufinu mar u baqa' l-Eġittu, filwaqt li Bonosu mar jgħix bħala eremita fil-gżira ta' Illirja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm|titlu=St. Jerome, Commentary on Daniel (1958) pp. 15-157|sit=www.tertullian.org|data-aċċess=}}</ref> Fiż-żmien li għadda fid-deżert ta' Kalċide, Ġirolmu kellu ‘viżjoni' li fiha hu deher quddiem it-tribunal ta' Kristu u kien akkużat li baqa' iktar Ċiċeronjan milli Nisrani. Hu nstab ħati ta' din l-akkuża u kien imsawwat ħafna drabi bil-frosta. Hu semma din il-ġrajja liż-żagħżugħa Ewstokjo fl-Ittra 22, 30 bil-ħsieb li jħajjarha tiddedika ruħha għall-istudju tal-Bibbja. Minkejja din il-kriżi psikoloġika li għadda minnha, Ġirolmu baqa' xorta waħda jdaħħal fil-kitba u fid-diskorsi tiegħu siltiet mill-awturi klassiċi pagani. Iktar tard hu kellu kontroversja ma' Rufinu, u dan semmielu l-frugħa tal-‘viżjoni'. Il-Knisja ta' Antijokja f'dak iż-żmien kienet maqsuma f'żewġ partiti, imma l-[[eseġeżi]] baqgħet tiżviluppa bla tbatija fiż-żewġ fergħat. L-Isqof Melezju kellu koadjutur jismu Dijodoru li wara sar Isqof ta' Tarsu. Dan waqqaf l-iskola Antijokena imma, minħabba li kien membru tal-partit oppost, Ġirolmu tah il-ġenb. Minflok Ġirolmu kien imur għal-lezzjonijiet tal-eseġeżi għand wieħed jismu Apollinar ta' Laodiċea, ħabib kbir tal-Isqof Pawlinu, li d-duttrina tiegħu dwar l-Inkarnazzjoni ġa kienet qed issir suspettuża imma kien għadu ma qatax għal kollox l-irbit mal-Knisja Kattolika. == Segretarju tal-Papa == Qrib is-sena 380 l-Isqof Pawlinu mar [[Kostantinopli]] għand l-Imperatur il-ġdid Teodosju biex dan jagħraf l-awtorita' tiegħu bħala isqof. L-Isqof Melezju kien qed jixjieħ, imma ma rriżenjax. Imbagħad ġara li Pawlinu, flimkien mal-protettur tiegħu Epifanju ta' [[Ċipru]] u s-segretarju tiegħu Ġirolmu, mar Ruma sabiex jitlob l-għajnuna tal-Papa Damasu (366-383). Meta waslu Ruma l-Papa, li kien qrib it-tmenin sena ried il-paċi, u għalhekk ħatar lil Ġirolmu bħala s-segretarju tiegħu.<ref>Louth, Andrew (2022). "Jerome". ''The Oxford Dictionary of the Christian Church''. Oxford University Press. pp. 872–873. ISBN <bdi>978-0-19-263815-1</bdi>.</ref> Waqt li kien Ruma Ġirolmu wessa' l-appostolat tiegħu hekk li daħal fis-salotti tal-aristokrazija femminili, fid-dar tar-romol Marcella u Pawla, omm ix-xbejba Ewstokjo. Hawnhekk ukoll Ġirolmu sab rabbi li beda jgħallmu Lhudi aktar avvanzat u tah ukoll ħafna kotba fuqiex jistudja. B'hekk Ġirolmu seta' jsaħħaħ il-gruppi bibliċi tiegħu u jgħallem il-Lhudi bażiku lil dawn in-nisa benefatturi tiegħu. Fl-istess żmien fil-[[Ruma|Belt Eterna]] kien hemm propaganda qawwija ta' ħajja axxetika minn gruppi opposti li kienu dejjem lesti biex jikkritikaw u jniggżu lil xulxin. Hekk nibtu ħafna disputi brillanti bejn mexxejja ta' gruppi opposti, ittri devoti li juru livell għoli fl-istudju bibliku u axxetiku, u kitbiet satiriċi minn diversi membri tal-kleru. Ġirolmu kien imdaħħal f'dan kollu u sab ruħu f'karriera eċċezzjonali. Minħabba dan hu daħħal f'rasu li wara l-Papa Damasu I bilfors kien se jkun hu s-suċċessur tiegħu. Fil-fatt f'Diċembru tas-sena 384 kien hemm l-elezzjoni tal-Papa l-ġdid u ntgħażel il-Papa Siriċju (384-399). Ġirolmu ried l-art tibilgħu. Meta sab ruħu mdawwar minn nies li kienu kontra tiegħu, fis-sajf tas-sena 385 hu farfar it-trab minn mas-sandli tiegħu kontra l-belt li kienet tant ostili għalih u kontra ‘s-senat tal-Fariżej' li kellu l-kuraġġ jikkalunjawh minħabba l-ħbiberija li kellu mal-aristokrazija femminili ta' Ruma.<ref>{{Ċita web|url=http://art.thewalters.org/detail/35964/saint-jerome-in-his-study|titlu=Saint Jerome in His Study · The Walters Art Museum · Works of Art|data=2012-09-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120918103639/http://art.thewalters.org/detail/35964/saint-jerome-in-his-study|arkivju-data=2012-09-18|url-status=bot: unknown}}</ref> == Jitlaq minn Ruma == [[File:Hieronymus - Ordo seu regula vivendi Deo ad Eustochium, a di XXYIII de martio MCCCCLXXXXYIII - 2968573 Scan00016.tif|thumb|''Ordo seu regula'']] Ftit wara li Ġirolmu telaq minn Ruma, telqu wkoll Pawla u bintha Ewstokjo li mbagħad laħquh f'Reggio Calabria. Minn hemm marru flimkien sa Ċipru fejn qagħdu għand Epifanju ta' Salamina li kien ħabib tagħhom. Wara marru Antijokja u qagħdu għand Evagriju, ħabib antik ta' Ġirolmu. Aktar tard telqu lejn l-Eġittu fejn il-matruna Pawla tat xi flus lir-reliġjużi ta' hemm wara li ħallewha ‘dduq il-ġenna tal-eremiti' Eġizzjani. Fl-istess okkażjoni Ġirolmu ġie f'kuntatt mal-injożi Oriġenista jew l-għarfien tal-misteri spiritwali li kellu Didimu l-Għami taħt l-influwenza tat-tagħlim ta' [[Oriġene]]. === Ħajja Monastika f'Betlehem === Fis-sajf tas-sena 386 twaqqfet komunità axxetika għall-irġiel u oħra għan-nisa f'[[Betlehem]] taħt id-direzzjoni spiritwali ta' Ġirolmu. Huma kienu 'l bogħod kemm mill-istorbju tal-belt ta' Ġerusalemm u kemm mill-Għolja taż-Żebbuġ fejn kien hemm il-komunita' axxetika ta' Rufinu u dik tan-nisa li magħhom kienet tgħix il-benefattriċi tiegħu Melanja. Jidher li Ġirolmu fittex li fil-komunitajiet tiegħu tal-irġiel u tan-nisa jkun hemm l-ispiritwalita' ta' Oriġene. Il-monasterju tan-nisa baqa' jitmexxa tista' tgħid għal kollox bil-mentalita' Rumana. Fil-fatt il-monasteru kien maqsum fi tliet klassijiet ta' reliġjużi, skont il-klassi soċjali li minnha kienu ġejjin il-membri femminili. Barra minn dan kellhom foresterija biex iżommu hemm il-pellegrini u l-mistednin tagħhom. Ftit 'il bogħod mill-monasterju ta' Ġirolmu kien hemm il-biblioteka eċċezzjonali ta' Ċesarija, li kienet twaqqfet minn Oriġene u wara miżjuda b'ħafna manuskritti oħra minn Ewsebju. Fil-komunità ta' Ġirolmu f'Betlehem kien hemm ħafna attività letterarja. Kien hemm traduzzjonijiet tal-kotba tal-[[Bibbja]], adattamenti ta' studji eseġetiċi, kif ukoll il-kitba ta' rumanzi dwar il-ħajjiet ta' xi qaddisin li kienu jgħixu fil-monasteru. Fl-istudji t-[[Testment il-Qadim]] kien jingħata aktar importanza mit-[[Testment il-Ġdid]], u l-Lhudi aktar mill-Grieg. Fil-bidu kienet tingħata ħafna importanza lill-istorja tal-Knisja, imma wara ftit din tista' tgħid li serviet biss għall-kitba tal-opra ta' Ġirolmu ''L-Irġiel Magħrufa''. Kien jiġu wkoll diskussi suġġetti ta' attwalità, l-iktar taħt forma ta' polemika. Fis-sena 393 wieħed jismu Atarbju beda jdur il-monasterji u jitlob lir-reliġjużi li jiffirmaw dikjarazzjoni kontra Oriġene li kien ilu mejjet mis-sena 253. Ġirolmu qabad u ffirma, imma Rufinu ma ffirmax. Imbagħad fil-festa tad-Dedikazzjoni tal-Qabar Imqaddes, f'Settembru tas-sena 393, Epifanju ta' Salamina għamel serje ta' omeliji u fl-aħħar, fir-rebbiegħa tas-sena 394, ordna lil Pawlinjanu, ħu Ġirolmu, biex jiddisprezza d-drittijiet tal-isqof tal-post. Ftit wara ġiet l-iskomunika ta' Ġirolmu. Fl-Għid tas-sena 397, wara li kien għamel penitenza u ta l-paċi lil Rufinu, Ġirolmu kien rikonċiljat mal-Knisja. === Il-Vulgata === żgur li isem San Ġlormu jibqa' marbut mat-traduzzjoni tiegħu tal-Bibbja u l-istudju tagħha. Ħbiebu nkoraġġewh biex jagħmel traduzzjoni mill-oriġinal tal-Iskrittura kollha, ħidma kbira li swietlu tlieta u għoxrin sena minn ħajtu u li diversi drabi kien se jaqta' qalbu minnha, iżda t-tenaċità tiegħu ta' studjuż għenitu biex iwassalha sa tmiem, xi ħaġa li ġrat ukoll lill-Professur [[Pietru Pawl Saydon]] li elf u ħames mitt sena wara daħal waħdu għall-istess biċċa xogħol meta qaleb l-Iskrittura mill-oriġinal għall-Malti. Fis-seklu sittax, il-[[Konċilju ta' Trentu]] iddikjara l-Vulgata ta' Ġlormu bħala t-test Latin awtentiku tal-Knisja Kattolika. Fis-sena 397 [[Santu Wistin]] kiteb ittra lil Ġirolmu u fiha faħħar it-traduzzjoni u l-eseġeżi tiegħu, ukoll jekk għamel hekk b'xi riserva. Ġirolmu ma fehemx mill-ewwel x'importanza kellu dan l-isqof żagħżugħ. Wistin reġa' kitiblu fis-sena 402 u Ġirolmu wieġeb bl-aħrax għal dak li seta' jara bħala kritika għax-xogħol tiegħu. Wistin kien umli u ssaporta l-kliem aħrax ta' Ġirolmu. Imma sa fl-aħħar huma għaqqdu l-forzi tagħhom kontra [[Pelaġju]] li kien l-għadu komuni tagħhom. Fis-sena 399 miet il-Papa Siriċju u laħaq warajh Anastasju I (399-401) li wera ruħu favur Ġirolmu u mill-ġdid laqgħu tajjeb. Ħames snin wara mietet Santa Pawla; Ġirolmu ħassha wisq it-telfa tagħha. Imbagħad fl-24 ta' Awissu tas-sena 410 waqgħet Ruma. Pelaġju ħalla l-Afrika u mar Ġerusalemm. Fis-sena 414 Ġirolmu tkellem kontra tiegħu u minħabba f'hekk grupp ta' terroristi Pelaġjani sentejn wara ħarqulu l-monasteri tiegħu. Fis-sena 417 il-Konċilju ta' Antijokja keċċa lil Pelaġju mill-Palestina. San Ġirolmu li hu ġustament [[Duttur tal-Knisja]] speċjalment għal dik li hi xjenza Biblika. Hu għamel użu tajjeb fil-kitba tiegħu kemm mill-ilsien Lhudi u kemm mill-Grieg li hu tgħallem sewwa, u għalhekk seta' jkollu kuntatt mal-kotba tal-Knisja Griega u mat-testi oriġinali tal-Iskrittura; dan hu vantaġġ għall-Knisja Latina. Iżda baqa' tista' tgħid għomru kollu traduttur u mhux kittieb ta' xogħlijiet oriġinali. Għalhekk hu ftit batut għal dak li hu indipendenza tal-ħsieb. L-influwenza tiegħu fuq l-iżvilupp tat-teoloġiji ma kinitx kbira għax ma kienx ħassieb oriġinali bħal Santu Wistin u San Tumas t'Aquino. Iżda ddefenda t-Tradizzjoni b'għerf kbir u kien difensur tal-awtorità tal-Knisja u tal-maġisteru. Il-personalità tiegħu kienet verament tidher fil-kitbiet tiegħu u fl-istil qawwi tiegħu u kien surmast għall-proża nisranija futura. San Ġirolmu miet qrib Betlhem fit-30 ta' Settembru tas-sena 419. == San Ġlormu fl-Arti == Fl-arti, San Ġlormu ħafna drabi huwa rappreżentat bħala wieħed mill-erba' Dutturi Latini tal-Knisja flimkien ma' [[Santu Wistin]], [[Sant'Ambroġju]] u [[San Girgor il-Kbir]]. Billi għal xi żmien kien Segretarju tal-Papa, jiġi raffigurat anakronistikament bl-ilbies ta' [[kardinal]]. Anke meta jitpinġa bħala eremit nofsu mneżża', bis-salib, kranju u Bibbja, ma jonqosx il-kappell aħmar tal-kardinali jew xi sinjal ieħor kardinalizju. Spiss jiġi raffigurat ma' [[Iljun|ljun]], ħabba storja medjevali li tgħid li neħħa xewka minn sieq ta' ljun - Skont il-leġġenda, darba waqt li kien qed jgħallem daħallu ljun fil-klassi. Id-dixxipli kollha għosfru, iżda Ġlormu neħħielu xewka minn siequ u nfaxxahielu, u bħala ringrazzjament l-iljun baqa' miegħu ghal dejjem.- u ġieli ma' [[kokka]] simbolu tal-għerf u l-istudju. L-istrumenti tal-kitba u t-tromba tal-ġudizzju finali huma wkoll parti mill-ikonografija tiegħu. === San Ġlormu tal-Caravaggio === ''San Ġlormu'' li tinsab fl-Oratorju tal-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann]], il-Belt [[Valletta]] hija pittura tat-Taljan Michelangelo Merisi da [[Caravaggio]] u saret fl-1607 jew 1608. Pittura oħra ta' San Ġlormu tal-Caravaggio hija dik li hemm fil-Galleria Borghese f'[[Ruma]] li saret sena jew sentejn qabel dik ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=http://www.catholic-saints.info/patron-saints/saint-jerome.htm|titlu=Saint Jerome|data=2014-04-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140429031454/http://www.catholic-saints.info/patron-saints/saint-jerome.htm|arkivju-data=2014-04-29|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-aħħar jum tas-sena 1984 din il-pittura nsterqet mill-Kon-Katidral billi tqattgħet b'mus. Biex ħarġuha, il-ħallelin irrumblawha u għamlu ħsara lill-kulur. Patri Marius Zerafa, li kienet Kuratur tal-Mużewijiet, ħadem qatigħ biex tinstab. Huwa ppubblika ktieb, ''Caravaggio Diaries'', dwar is-serqa, it-tfittxija u s-sejba. Jeżistu 'voice recordings' tal-ħallelin jheddu lill-istess Zerafa illi l-pittura qed tiġi mbiċċra jekk ma tingħatax is-somma mitluba, fejn anke kienu jibagħtulu biċċiet tal-canvas imqatta'. Il-pittura kienet ħarġet minn Malta illegalment biex tiġi rkantata imma wara diversi attentivi li fallew, reġgħet daħlet fil-gżira. == Ħoloq esterni == * [http://www.drbo.org/lvb/ Il-''Vulgata'' sħiħa] * [https://web.archive.org/web/20100727215232/http://www.stjohnscocathedral.com/caravaggio/saint-jerome-writing.html Il-Pittura ta' San Ġlormu tal-Caravaggio f'Malta] * [http://www.catholicherald.co.uk/features/2010/07/29/the-friar-and-the-caravaggio-thieves/ Intervista ma' Patri Marius Zerafa fuq is-serqa tal-pittura ta' San Ġlormu] == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Ġlormu San}} [[Kategorija:Qaddisin]] [[Kategorija:Twieldu fit-347]] [[Kategorija:Mietu fl-420]] [[Kategorija:Dutturi tal-Knisja Kattolika]] [[Kategorija:Missirijiet tal-Knisja Kattolika]] 0unpnuu1sfyw037mwvknwkgx623bsmt 329845 329844 2026-05-09T13:51:02Z ToniSant 4257 Annulata r-reviżjoni 329844 ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/~2026-28021-24|~2026-28021-24]] ([[Diskussjoni utent:~2026-28021-24|Diskussjoni]]) bidla bla bażi 329845 wikitext text/x-wiki {{Mudell:Infobox qaddis |isem=San Ġlormu |stampa='Saint Jerome in his study', painting by Filippino Lippi, c. 1493, El Paso Museum of Art.jpg |desk_stampa=''San Ġlormu fl-istudju'', ta' [[Filippino Lippi]]. |data_twelid=347 |post_twelid=[[Stridon]] (forsi ''Strido Dalmatiae'', fuq il-fruntiera bejn id-Dalmazja u Pannonja |data_mewt=420 |post_mewt=[[Betlem]], [[Ġudea]] |data_beatifikazzjoni= |post_beatifikazzjoni= |beatifikat_minn= |data_kanonizzazzjoni= |post_kanonizzazzjoni= |kanonizzat_minn= |jum_festa=30 ta' Diċembru |l-ikbar_santwarju=Bażilika ta' Santa Maria Maggiore, Ruma |attribut1=Kurċifiss, kappell ta' Kardinal, iljun, ras ta' mewt |patrun=arkeoloġi, bibljotekarji, tradutturi u studjużi in ġenerali }} '''San Ġlormu''' (347-420) kien saċerdot [[Insara|Nisrani]] u wieħed mis-Santi Padri, imsejħin Apoloġisti. Magħruf l-aktar għat-traduzzjoni tal-[[Bibbja]] għal-[[Lingwa Latina|Latin]] imsejħa il-Vulgata. Bin Ewsebju, Nisrani konvint, Ġlormu twieled fil-belt żgħira mdawra bis-swar ta' Stridonja, bejn id-Dalmazja u l-Pannonja, forsi ħdejn [[Ljubljana]] tal-lum.<ref>Scheck, Thomas P. (2008). ''Commentary on Matthew''. The Fathers of the Church. Vol. 117. ISBN <bdi>978-0-8132-0117-7</bdi>. p. 5.</ref><ref>Ward, Maisie (1950). ''Saint Jerome''. London: Sheed & Ward. p. 7.</ref><ref>Streeter, Tom (2006). ''The Church and Western Culture: An Introduction to Church History''. AuthorHouse. p. 102.</ref> Meta kellu madwar 29 sena, il-[[Goti]] qerdu l-belt ta' Stridonja. Huwa rnexxielu jagħmel kemm ħbieb kif ukoll għedewwa fil-bliet tal-qrib ta' Akwilea u Konkordja. Ħuh Pawlinjanu u oħtu, it-tnejn iżgħar minnu, qabdu bħalu l-ħajja monastika. Missieru Ewsebju kien Nisrani ta' tjieba kbira.<ref>{{Ċita web|url=https://books.google.com/books?id=NQUNAAAAIAAJ|titlu=A Select Library of Nicene and Post-Nicene Fathers of the Christian Church ... - Google Knihy|data=2014-07-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140711191259/https://books.google.com/books?id=NQUNAAAAIAAJ|arkivju-data=2014-07-11|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>Williams, Megan Hale (2006). ''The Monk and the Book: Jerome and the Making of Christian Scholarship''. Chicago: U of Chicago Press. ISBN <bdi>978-0-226-89900-8</bdi>.</ref> == Edukazzjoni == Kien missieru stess missieru li tah l-ewwel edukazzjoni, iżda wara ddependa ħafna mill-benefatturi tiegħu biex kompla javvanza fl-istudji tiegħu.<ref>Pevarello, Daniele (2013). ''The Sentences of Sextus and the origins of Christian ascetiscism''. Tübingen: Mohr Siebeck. ISBN <bdi>978-3-16-152579-7</bdi>. p. 1.</ref> Qrib is-snin 360-367 hu mar Ruma u hemmhekk studja l-grammatika u wara r-retorika. Hu jgħid li s-surmast tiegħu kien Elio Donatu, imma l-kitbiet tiegħu juru li kien midħla sewwa ta' [[Ċiċerun]] u ta' [[Virġilju]]. F'[[Ruma]] wkoll beda jitgħallem il-Grieg, imma mbagħad ipperfezzjona ruħu f'din il-lingwa meta mar fil-Lvant. Fil-fatt hu qatt ma rnexxielu jitgħallem il-letteratura klassika Griega. F'żgħożitu, meta hu kien għadu mhux mgħammed, stinka biex jitgħallem l-elementi bażiċi tal-filosofija, imma qatt ma mexa ħafna 'l quddiem fiha.<ref>Kelly, J.N.D. (1975). ''Jerome: His Life, Writings, and Controversies''. New York: Harper & Row. pp. 13-14.</ref> == Ħajja Monastika == Jingħad li qabel ma tgħammed Ġirolmu għadda xi żmien fin-namur ma' diversi xebbiet, iżda fl-istess żmien kellu xi ħbieb kompatrijotti tiegħu, bħal Bonosu, Rufinu u Eljodoru, li kienu jmorru miegħu kull nhar ta' Ħadd biex iżuru l-oqbra tal-[[Appostli]] u tal-[[martri]]. Kien f'din l-istess belt ta' [[Ruma]] li Ġirolmu tgħammed. Wara dan mar sa Treviri (Treves) fuq il-Moselle, mhux bogħod mill-fruntiera bejn il-[[Ġermanja]] u [[Franza]], bil-ħsieb li jsib xortih f'din il-belt imperjali. Bla ma stenna, iżda, sab ruħu f'ambjent li kien iħajjar lil dak li jkun għall-ħajja monastika ta' stil Orjentali, li hawnhekk kienet fl-aqwa tagħha. Hawn ukoll għamel xi żmien jikkopja x-xogħlijiet ta' [[Ilarju ta' Poitiers]]. Qrib is-sena 370 Ġirolmu reġa' lura lejn Stridonja ma' xi ħbieb tiegħu, bħal Bonosu, Rufinu, Evagriju, Eromazju u Eljodoru, u għex magħhom ħajja rtirata taħt id-direzzjoni tal-Isqof Valerjanu ta' Akwilea. Ġirolmu ddeskriva din il-ħajja monastika bħala ħajja tant armonika li kien iħossha daqs li kieku kienet ‘kor tal-henjin'. Imma din l-‘hena' nbidlet malajr f'ħajja ta' tilwim bejn il-ħbieb, l-aktar minħabba l-lingwaġġ aħrax li kien juża ma' ħbiebu l-istess Ġirolmu li kien għadu qed jesperimenta fl-axxetiżmu nisrani. Imma t-tilwim kellu wkoll l-aspett tajjeb għax Ġirolmu u sieħbu Rufinu qatgħuha li jmorru f'pellegrinaġġ qaddis biex jesperimentaw il-ħajja monastika fl-Orjent. Evagriju, min-naħa tiegħu, qatagħha li jerġa' lura lejn Antijokja pajjiżu. Dan kien fis-sena 373. Ġirolmu x'aktarx li vvjaġġa miegħu u flimkien għaddew mill-Kappadoċja u minn Antijokja. Ġirolmu qatta' xi żmien fid-deżert ta' Kalcide, fis-Sud ta' Aleppo fis-[[Sirja]]. Hemmhekk kien hemm wieħed Lhudi li kien ikkonverta għall-Kristjaniżmu u li beda jgħallmu l-ilsien tiegħu. Kien hawnhekk li Ġirolmu beda t-tieni novizzjat tiegħu fl-eremitaġġ. Hekk kif bdieh hu sejjaħ lil ħbiebu biex jissieħbu miegħu fid-deżert, imma fil-fatt irnexxielu jdum hemm inqas minn sentejn, jiġifieri mis-sena 375 sas-sena 377. Dan kollu minħabba l-fatt li l-kultura Rumana ta' Ġirolmu kienet għal kollox differenti minn dik tal-eremiti Griegi Orjentali. Minħabba f'hekk qamu ħafna kontroversji bejn Ġirolmu u l-eremiti tal-post. Ġirolmu tant kien ċert mill-fidi Rumana tiegħu li lanqas biss kien jiġih f'rasu li jipprova jifhem il-fidi ortodossa tagħhom. == Saċerdot == F'dan iż-żmien Antijokja kienet tbaqbaq bix-xiżma. Evagriju, wieħed mill-ħbieb ta' Ġirolmu, ingħaqad mal-grupp li kien tbiegħed mit-tagħlim tal-[[Konċilju ta' Niċea]]. Kien f'dan l-ambjent, u wara l-esperjenza tal-eremitaġġ ta' Kalcide, li Ġirolmu aċċetta li jkun ordnat saċerdot mill-Isqof Pawlinu li ma kellux komunità lil min jaqdi minħabba li kien qed imexxi grupp żgħir ultraniċen (jiġiferi li kien tbiegħed mit-tagħlim ta' Niċea). L-esperjenza tad-deżert serviet ta' ħafna ġid għal Ġirolmu. Min-naħa hu ħa ċerta spiritwalita', u mill-oħra tħarreġ fil-Grieg u fil-Lhudi, żewġ lingwi li kellhom jgħinuh ħafna iżjed 'il quddiem. Fl-istess żmien Rufinu mar u baqa' l-Eġittu, filwaqt li Bonosu mar jgħix bħala eremita fil-gżira ta' Illirja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tertullian.org/fathers/jerome_daniel_02_text.htm|titlu=St. Jerome, Commentary on Daniel (1958) pp. 15-157|sit=www.tertullian.org|data-aċċess=}}</ref> Fiż-żmien li għadda fid-deżert ta' Kalċide, Ġirolmu kellu ‘viżjoni' li fiha hu deher quddiem it-tribunal ta' Kristu u kien akkużat li baqa' iktar Ċiċeronjan milli Nisrani. Hu nstab ħati ta' din l-akkuża u kien imsawwat ħafna drabi bil-frosta. Hu semma din il-ġrajja liż-żagħżugħa Ewstokjo fl-Ittra 22, 30 bil-ħsieb li jħajjarha tiddedika ruħha għall-istudju tal-Bibbja. Minkejja din il-kriżi psikoloġika li għadda minnha, Ġirolmu baqa' xorta waħda jdaħħal fil-kitba u fid-diskorsi tiegħu siltiet mill-awturi klassiċi pagani. Iktar tard hu kellu kontroversja ma' Rufinu, u dan semmielu l-frugħa tal-‘viżjoni'. Il-Knisja ta' Antijokja f'dak iż-żmien kienet maqsuma f'żewġ partiti, imma l-[[eseġeżi]] baqgħet tiżviluppa bla tbatija fiż-żewġ fergħat. L-Isqof Melezju kellu koadjutur jismu Dijodoru li wara sar Isqof ta' Tarsu. Dan waqqaf l-iskola Antijokena imma, minħabba li kien membru tal-partit oppost, Ġirolmu tah il-ġenb. Minflok Ġirolmu kien imur għal-lezzjonijiet tal-eseġeżi għand wieħed jismu Apollinar ta' Laodiċea, ħabib kbir tal-Isqof Pawlinu, li d-duttrina tiegħu dwar l-Inkarnazzjoni ġa kienet qed issir suspettuża imma kien għadu ma qatax għal kollox l-irbit mal-Knisja Kattolika. == Segretarju tal-Papa == Qrib is-sena 380 l-Isqof Pawlinu mar [[Kostantinopli]] għand l-Imperatur il-ġdid Teodosju biex dan jagħraf l-awtorita' tiegħu bħala isqof. L-Isqof Melezju kien qed jixjieħ, imma ma rriżenjax. Imbagħad ġara li Pawlinu, flimkien mal-protettur tiegħu Epifanju ta' [[Ċipru]] u s-segretarju tiegħu Ġirolmu, mar Ruma sabiex jitlob l-għajnuna tal-Papa Damasu (366-383). Meta waslu Ruma l-Papa, li kien qrib it-tmenin sena ried il-paċi, u għalhekk ħatar lil Ġirolmu bħala s-segretarju tiegħu.<ref>Louth, Andrew (2022). "Jerome". ''The Oxford Dictionary of the Christian Church''. Oxford University Press. pp. 872–873. ISBN <bdi>978-0-19-263815-1</bdi>.</ref> Waqt li kien Ruma Ġirolmu wessa' l-appostolat tiegħu hekk li daħal fis-salotti tal-aristokrazija femminili, fid-dar tar-romol Marcella u Pawla, omm ix-xbejba Ewstokjo. Hawnhekk ukoll Ġirolmu sab rabbi li beda jgħallmu Lhudi aktar avvanzat u tah ukoll ħafna kotba fuqiex jistudja. B'hekk Ġirolmu seta' jsaħħaħ il-gruppi bibliċi tiegħu u jgħallem il-Lhudi bażiku lil dawn in-nisa benefatturi tiegħu. Fl-istess żmien fil-[[Ruma|Belt Eterna]] kien hemm propaganda qawwija ta' ħajja axxetika minn gruppi opposti li kienu dejjem lesti biex jikkritikaw u jniggżu lil xulxin. Hekk nibtu ħafna disputi brillanti bejn mexxejja ta' gruppi opposti, ittri devoti li juru livell għoli fl-istudju bibliku u axxetiku, u kitbiet satiriċi minn diversi membri tal-kleru. Ġirolmu kien imdaħħal f'dan kollu u sab ruħu f'karriera eċċezzjonali. Minħabba dan hu daħħal f'rasu li wara l-Papa Damasu I bilfors kien se jkun hu s-suċċessur tiegħu. Fil-fatt f'Diċembru tas-sena 384 kien hemm l-elezzjoni tal-Papa l-ġdid u ntgħażel il-Papa Siriċju (384-399). Ġirolmu ried l-art tibilgħu. Meta sab ruħu mdawwar minn nies li kienu kontra tiegħu, fis-sajf tas-sena 385 hu farfar it-trab minn mas-sandli tiegħu kontra l-belt li kienet tant ostili għalih u kontra ‘s-senat tal-Fariżej' li kellu l-kuraġġ jikkalunjawh minħabba l-ħbiberija li kellu mal-aristokrazija femminili ta' Ruma.<ref>{{Ċita web|url=http://art.thewalters.org/detail/35964/saint-jerome-in-his-study|titlu=Saint Jerome in His Study · The Walters Art Museum · Works of Art|data=2012-09-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120918103639/http://art.thewalters.org/detail/35964/saint-jerome-in-his-study|arkivju-data=2012-09-18|url-status=bot: unknown}}</ref> == Jitlaq minn Ruma == [[File:Hieronymus - Ordo seu regula vivendi Deo ad Eustochium, a di XXYIII de martio MCCCCLXXXXYIII - 2968573 Scan00016.tif|thumb|''Ordo seu regula'']] Ftit wara li Ġirolmu telaq minn Ruma, telqu wkoll Pawla u bintha Ewstokjo li mbagħad laħquh f'Reggio Calabria. Minn hemm marru flimkien sa Ċipru fejn qagħdu għand Epifanju ta' Salamina li kien ħabib tagħhom. Wara marru Antijokja u qagħdu għand Evagriju, ħabib antik ta' Ġirolmu. Aktar tard telqu lejn l-Eġittu fejn il-matruna Pawla tat xi flus lir-reliġjużi ta' hemm wara li ħallewha ‘dduq il-ġenna tal-eremiti' Eġizzjani. Fl-istess okkażjoni Ġirolmu ġie f'kuntatt mal-injożi Oriġenista jew l-għarfien tal-misteri spiritwali li kellu Didimu l-Għami taħt l-influwenza tat-tagħlim ta' [[Oriġene]]. === Ħajja Monastika f'Betlehem === Fis-sajf tas-sena 386 twaqqfet komunità axxetika għall-irġiel u oħra għan-nisa f'[[Betlehem]] taħt id-direzzjoni spiritwali ta' Ġirolmu. Huma kienu 'l bogħod kemm mill-istorbju tal-belt ta' Ġerusalemm u kemm mill-Għolja taż-Żebbuġ fejn kien hemm il-komunita' axxetika ta' Rufinu u dik tan-nisa li magħhom kienet tgħix il-benefattriċi tiegħu Melanja. Jidher li Ġirolmu fittex li fil-komunitajiet tiegħu tal-irġiel u tan-nisa jkun hemm l-ispiritwalita' ta' Oriġene. Il-monasterju tan-nisa baqa' jitmexxa tista' tgħid għal kollox bil-mentalita' Rumana. Fil-fatt il-monasteru kien maqsum fi tliet klassijiet ta' reliġjużi, skont il-klassi soċjali li minnha kienu ġejjin il-membri femminili. Barra minn dan kellhom foresterija biex iżommu hemm il-pellegrini u l-mistednin tagħhom. Ftit 'il bogħod mill-monasterju ta' Ġirolmu kien hemm il-biblioteka eċċezzjonali ta' Ċesarija, li kienet twaqqfet minn Oriġene u wara miżjuda b'ħafna manuskritti oħra minn Ewsebju. Fil-komunità ta' Ġirolmu f'Betlehem kien hemm ħafna attività letterarja. Kien hemm traduzzjonijiet tal-kotba tal-[[Bibbja]], adattamenti ta' studji eseġetiċi, kif ukoll il-kitba ta' rumanzi dwar il-ħajjiet ta' xi qaddisin li kienu jgħixu fil-monasteru. Fl-istudji t-[[Testment il-Qadim]] kien jingħata aktar importanza mit-[[Testment il-Ġdid]], u l-Lhudi aktar mill-Grieg. Fil-bidu kienet tingħata ħafna importanza lill-istorja tal-Knisja, imma wara ftit din tista' tgħid li serviet biss għall-kitba tal-opra ta' Ġirolmu ''L-Irġiel Magħrufa''. Kien jiġu wkoll diskussi suġġetti ta' attwalità, l-iktar taħt forma ta' polemika. Fis-sena 393 wieħed jismu Atarbju beda jdur il-monasterji u jitlob lir-reliġjużi li jiffirmaw dikjarazzjoni kontra Oriġene li kien ilu mejjet mis-sena 253. Ġirolmu qabad u ffirma, imma Rufinu ma ffirmax. Imbagħad fil-festa tad-Dedikazzjoni tal-Qabar Imqaddes, f'Settembru tas-sena 393, Epifanju ta' Salamina għamel serje ta' omeliji u fl-aħħar, fir-rebbiegħa tas-sena 394, ordna lil Pawlinjanu, ħu Ġirolmu, biex jiddisprezza d-drittijiet tal-isqof tal-post. Ftit wara ġiet l-iskomunika ta' Ġirolmu. Fl-Għid tas-sena 397, wara li kien għamel penitenza u ta l-paċi lil Rufinu, Ġirolmu kien rikonċiljat mal-Knisja. === Il-Vulgata === żgur li isem San Ġlormu jibqa' marbut mat-traduzzjoni tiegħu tal-Bibbja u l-istudju tagħha. Ħbiebu nkoraġġewh biex jagħmel traduzzjoni mill-oriġinal tal-Iskrittura kollha, ħidma kbira li swietlu tlieta u għoxrin sena minn ħajtu u li diversi drabi kien se jaqta' qalbu minnha, iżda t-tenaċità tiegħu ta' studjuż għenitu biex iwassalha sa tmiem, xi ħaġa li ġrat ukoll lill-Professur [[Pietru Pawl Saydon]] li elf u ħames mitt sena wara daħal waħdu għall-istess biċċa xogħol meta qaleb l-Iskrittura mill-oriġinal għall-Malti. Fis-seklu sittax, il-[[Konċilju ta' Trentu]] iddikjara l-Vulgata ta' Ġlormu bħala t-test Latin awtentiku tal-Knisja Kattolika. Fis-sena 397 [[Santu Wistin]] kiteb ittra lil Ġirolmu u fiha faħħar it-traduzzjoni u l-eseġeżi tiegħu, ukoll jekk għamel hekk b'xi riserva. Ġirolmu ma fehemx mill-ewwel x'importanza kellu dan l-isqof żagħżugħ. Wistin reġa' kitiblu fis-sena 402 u Ġirolmu wieġeb bl-aħrax għal dak li seta' jara bħala kritika għax-xogħol tiegħu. Wistin kien umli u ssaporta l-kliem aħrax ta' Ġirolmu. Imma sa fl-aħħar huma għaqqdu l-forzi tagħhom kontra [[Pelaġju]] li kien l-għadu komuni tagħhom. Fis-sena 399 miet il-Papa Siriċju u laħaq warajh Anastasju I (399-401) li wera ruħu favur Ġirolmu u mill-ġdid laqgħu tajjeb. Ħames snin wara mietet Santa Pawla; Ġirolmu ħassha wisq it-telfa tagħha. Imbagħad fl-24 ta' Awissu tas-sena 410 waqgħet Ruma. Pelaġju ħalla l-Afrika u mar Ġerusalemm. Fis-sena 414 Ġirolmu tkellem kontra tiegħu u minħabba f'hekk grupp ta' terroristi Pelaġjani sentejn wara ħarqulu l-monasteri tiegħu. Fis-sena 417 il-Konċilju ta' Antijokja keċċa lil Pelaġju mill-Palestina. San Ġirolmu li hu ġustament [[Duttur tal-Knisja]] speċjalment għal dik li hi xjenza Biblika. Hu għamel użu tajjeb fil-kitba tiegħu kemm mill-ilsien Lhudi u kemm mill-Grieg li hu tgħallem sewwa, u għalhekk seta' jkollu kuntatt mal-kotba tal-Knisja Griega u mat-testi oriġinali tal-Iskrittura; dan hu vantaġġ għall-Knisja Latina. Iżda baqa' tista' tgħid għomru kollu traduttur u mhux kittieb ta' xogħlijiet oriġinali. Għalhekk hu ftit batut għal dak li hu indipendenza tal-ħsieb. L-influwenza tiegħu fuq l-iżvilupp tat-teoloġiji ma kinitx kbira għax ma kienx ħassieb oriġinali bħal Santu Wistin u San Tumas t'Aquino. Iżda ddefenda t-Tradizzjoni b'għerf kbir u kien difensur tal-awtorità tal-Knisja u tal-maġisteru. Il-personalità tiegħu kienet verament tidher fil-kitbiet tiegħu u fl-istil qawwi tiegħu u kien surmast għall-proża nisranija futura. San Ġirolmu miet qrib Betlhem fit-30 ta' Settembru tas-sena 419. == San Ġlormu fl-Arti == Fl-arti, San Ġlormu ħafna drabi huwa rappreżentat bħala wieħed mill-erba' Dutturi Latini tal-Knisja flimkien ma' [[Santu Wistin]], [[Sant'Ambroġju]] u [[San Girgor il-Kbir]]. Billi għal xi żmien kien Segretarju tal-Papa, jiġi raffigurat anakronistikament bl-ilbies ta' [[kardinal]]. Anke meta jitpinġa bħala eremit nofsu mneżża', bis-salib, kranju u Bibbja, ma jonqosx il-kappell aħmar tal-kardinali jew xi sinjal ieħor kardinalizju. Spiss jiġi raffigurat ma' [[Iljun|ljun]], ħabba storja medjevali li tgħid li neħħa xewka minn sieq ta' ljun - Skont il-leġġenda, darba waqt li kien qed jgħallem daħallu ljun fil-klassi. Id-dixxipli kollha għosfru, iżda Ġlormu neħħielu xewka minn siequ u nfaxxahielu, u bħala ringrazzjament l-iljun baqa' miegħu ghal dejjem.- u ġieli ma' [[kokka]] simbolu tal-għerf u l-istudju. L-istrumenti tal-kitba u t-tromba tal-ġudizzju finali huma wkoll parti mill-ikonografija tiegħu. === San Ġlormu tal-Caravaggio === ''San Ġlormu'' li tinsab fl-Oratorju tal-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann]], il-Belt [[Valletta]] hija pittura tat-Taljan Michelangelo Merisi da [[Caravaggio]] u saret fl-1607 jew 1608. Pittura oħra ta' San Ġlormu tal-Caravaggio hija dik li hemm fil-Galleria Borghese f'[[Ruma]] li saret sena jew sentejn qabel dik ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=http://www.catholic-saints.info/patron-saints/saint-jerome.htm|titlu=Saint Jerome|data=2014-04-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-09-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140429031454/http://www.catholic-saints.info/patron-saints/saint-jerome.htm|arkivju-data=2014-04-29|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-aħħar jum tas-sena 1984 din il-pittura nsterqet mill-Kon-Katidral billi tqattgħet b'mus. Biex ħarġuha, il-ħallelin irrumblawha u għamlu ħsara lill-kulur. Patri Marius Zerafa, li kienet Kuratur tal-Mużewijiet, ħadem qatigħ biex tinstab. Huwa ppubblika ktieb, ''Caravaggio Diaries'', dwar is-serqa, it-tfittxija u s-sejba. Jeżistu 'voice recordings' tal-ħallelin jheddu lill-istess Zerafa illi l-pittura qed tiġi mbiċċra jekk ma tingħatax is-somma mitluba, fejn anke kienu jibagħtulu biċċiet tal-canvas imqatta'. Il-pittura kienet ħarġet minn Malta illegalment biex tiġi rkantata imma wara diversi attentivi li fallew, reġgħet daħlet fil-gżira. == Ħoloq esterni == * [http://www.drbo.org/lvb/ Il-''Vulgata'' sħiħa] * [https://web.archive.org/web/20100727215232/http://www.stjohnscocathedral.com/caravaggio/saint-jerome-writing.html Il-Pittura ta' San Ġlormu tal-Caravaggio f'Malta] * [http://www.catholicherald.co.uk/features/2010/07/29/the-friar-and-the-caravaggio-thieves/ Intervista ma' Patri Marius Zerafa fuq is-serqa tal-pittura ta' San Ġlormu] == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Ġlormu San}} [[Kategorija:Qaddisin]] [[Kategorija:Twieldu fit-347]] [[Kategorija:Mietu fl-420]] [[Kategorija:Dutturi tal-Knisja Kattolika]] [[Kategorija:Missirijiet tal-Knisja Kattolika]] 2qgeb96ht7uif0msa6e0ebhsun9alye 0 16385 329849 329793 2026-05-09T13:55:37Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Themeramisin|Themeramisin]] ([[Diskussjoni utent:Themeramisin|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:ToniSant|ToniSant]] 276584 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''William Shakespeare''' ([[Stratford-upon-Avon]], 26 ta' April 1564 - Stratford-upon-Avon, 23 ta' April 1616) kien poeta u drammaturgu Ingliż, meqjus bħala l-aqwa kittieb fl-ilsien Ingliż u l-aqwa drammaturgu tad-dinja. Ħafna jsejħulu wkoll il-poeta nazzjonali tal-[[Ingilterra]] u l-"Bard of Avon". Ix-xogħlijiet li wasslulna tiegħu jinkludu 38 dramm, 154 sunett, żewġ poeżiji narrattivi twal, u ħafna poeżiji. Id-drammi tiegħu nqalbu fl-ilsna ewlenin kollha tad-dinja u jsiru rappreżentazzjonijiet tagħhom iktar minn ta' kull drammaturgu ieħor fid-dinja. Ta' 18-il sena, iżżewweġ lil Anne Hathaway, li minnha kellu tliet ulied: Susanna, u t-tewmin Hamnet u Judith. Bejn l-1585 u l-1592, beda karriera mimlija suċċessi f'Londra bħala attur, kittieb u propjetarju bi sħab ta' kumpanija drammatika bl-isem ''The Lord Chamberlain's Men'', iktar tard imsejħa ''the King's Men''. Irtira fi Stratford xi tliet snin qabel ma miet. Billi ftit li xejn jeżisti tagħrif storiku fuq il-ħajja privata tiegħu, tul iż-żmien ħafna spekulaw fuq id-dehra fiżika tiegħu, is-sesswalità tiegħu, it-twemmin reliġjuż tiegħu, u jekk hux tassew il-kitbiet tiegħu kitibhomx hu jew oħrajn. Shakespeare kiteb ħafna mix-xogħlijiet tiegħu bejn l-1589 u l-1613. Id-drammi tiegħu tal-bidu kienu kummiedji u drammi storiċi, ġeneri li hu għolla għal livell artistiku għoli lejn l-aħħar tas-seklu sittax. Imbagħad sal-1608 kiteb l-aktar traġedji, fosthom ''Hamlet'', ''King Lear'', ''Othello'', u ''Macbeth'', meqjusin fost l-aqwa xogħlijiet fil-letteratura Ingliża. Fl-aħħar fażi tiegħu, kiteb l-aktar traġikummiedji, magħrufin l-aktar bħala ''romanzi'', u ħadem ma' drammaturgi oħra. Ħafna mid-drammi tiegħu ġew ippubblikati f'ħajtu. Fl-1623, tnejn milli kienu jaħdmu miegħu ippubblikaw il-''[[First Folio]]'', antoloġija tad-drammi kollha tiegħu ħlief tnejn. Shakespeare kien poeta u drammaturgu stmat f'ħajtu, imma l-fama kbira li għandu llum ma bediex igawdiha qabel is-seklu 19. Ir-[[Romantiċi]] faħħru l-ġenjalità tiegħu u l-[[Vittorjani]] tant kienu jadurawh li [[George Bernard Shaw]] sejħilha ''bardolatry''. Fis-seklu 20, xogħlijiet ġew riskoperti minn movimenti ġodda. Id-drammi tiegħu għadhom popolari ħafna fi żmienna u kontinwament jiġu studjati, esegwiti, u ri-interpretati f'kuntesti kulturali u politiċi diversi madwar id-dinja. == Drammi ta' Shakespeare == === Kummiedji === * Kollox tajjeb li jispiċċa tajjeb (All's Well That Ends Well) * Hekk Kif Jogħġbok (As You Like It) * Il-Kummiedja tal-Iżbalji (The Comedy of Errors) * Mitlufa l-Piena tal-Imħabba (Love's Labour's Lost) * Qies għal Qies (Measure for Measure) * [[Il-Merkant ta’ Venezja]] (The Merchant of Venice) * In-Nisa Ferħanin ta' Windsor (The Merry Wives of Windsor) * [[Ħolma ta’ Lejla Sajfija]] (A Midsummer Night's Dream) * Ħafna Storbju fuq Xejn (Much Ado About Nothing) * Perikle, Prinċep ta' Tiru * L-Imqarba Mmansata (The Taming of the Shrew) * [[It-Tempesta (Shakespeare)|It-Tempesta]] (The Tempest) * It-Tnax-il Lejl (Twelfth Night) * Iż-Żewġ Ġentlomi ta' [[Verona]] (The Two Gentlemen of Verona) * Iż-Żewġ Qraba Nobbli (The Two Noble Kinsmen) * Ħrafa tax-Xitwa (The Winter's Tale) === ''Drammi Storiċi'' === * Ir-Re Ġwanni * Rikardu II * Enriku IV, Parti 1 * Enriku IV, Parti 2 * Enriku V * Enriku VI, Parti 1 * Enriku VI, Parti 2 * Enriku VI, Parti 3 * Rikardu III * Enriku VIII === Traġedji === * [[Romeo u Ġuljetta]] (Romeo and Juliet) * Korjolanu (Coriolanus) * Titu Androniku (Titus Andronicus) * Timon ta' Ateni (Timon of Athens) * Ġulju Ċesri (Julius Caesar) * [[Macbeth]] * Hamlet * Trojlu u Kressida (Troilus and Cressida) * Ir-Re Lear (King Lear) * Otello (Othello) * Antonju u Kleopatra (Antony and Cleopatra) * Ċimbelinu (Cymbeline) === Traduzzjonijiet għall-Malti === Alfred Palma qaleb għall-Malti ħafna drammi ta' Shakespeare: 1994: Romeo u Ġuljetta; 1995: Il-Merkant ta’ Venezja; 1996: L-Imqarba Mmansata; 1996: Ħolma ta’ Lejla Sajfija; 1996: It-Tempesta; 1996: Il-Kummiedja tal-Iżbalji; 1996: It-Tnax-il Lejl; 1996: Macbeth; 1997: Hekk Kif Jogħġbok; 1997: Hamlet; 1997: Ġulju Ċesri. {{DEFAULTSORT:Shakespeare, William}} [[Kategorija:Twieldu fl-1564]] [[Kategorija:Mietu fl-1616]] [[Kategorija:William Shakespeare| ]] [[Kategorija:Drammaturgi Brittaniċi]] [[Kategorija:Poeti Brittaniċi]] ii4snd250jhhklb3dxirao7m4kowoct 0 16765 329866 264211 2026-05-10T08:01:48Z ~2026-28146-10 27951 329866 wikitext text/x-wiki {{infobox bijografija}} '''Mario Monti''' (twieled fid-19 ta' Marzu 1943) kien Prim Ministru tal-[[Italja]] għal sena u nofs, bejn is-16 ta' Novembru 2011 sat-28 ta' April 2013, u huwa ekonomista u politiku Taljan li twieled f'[[Varese]], fil-Lombardia. == Studji == Huwa ggradwa fl-ekonomija u t-tmexxija mill-Università Bocconi ta' Milan. Kompla bl-istudji universitarji tiegħu fl-Università ta' Yale, Connecticut, fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fejn kien studja fil-klassijiet ta’ [[James Tobin]], rebbieħ tal-Premju Nobel għall-Ekonomija. == Politika == L-ewwel gvern ta' [[Silvio Berlusconi]] fl-Italja kien għazlu bħala Kummissarju Ewropew fl-1994. Erba' snin wara, il-gvern ta' [[Massimo D'Alema]] kien ikkonfermah f'dik il-ħatra. It-tieni gvern ta' Berlusconi, fl-2004, ma kkonfermahx bħala Kummissarju Ewropew u minfloku ppropona lil [[Rocco Buttiglione]]. Iżda dan ma ġiex aċċettat mill-[[Parlament Ewropew]] u l-gvern Taljan ippropona lil [[Franco Frattini]]. Mario Monti kien il-President tal-Università Bocconi ta' Milan u l-ewwel President tal-grupp Bruegel, "think tank" Ewropew li twaqqaf fl-2005. Huwa sar l-54 Prim Ministru tal-Italja, u Ministru tal-Ekonomija u l-Finanzi, fit-12 ta' Novembru 2011 wara r-riżenja ta' Berlusconi. Ġimgħa qabel, il-President ta’ dak iż-żmien, [[Giorgio Napolitano]], kien ħatru senatur għall-għomor. Mis-16 ta’ Mejju 2013 sas-17 ta’ Ottubru 2013, Monti kien il-President ta’ ''Scelta Civica'' (Għażla Ċivika), partit politiku ċentrista.<ref>{{Ċita web|url=http://www.parties-and-elections.eu/italy.html|titlu=Parties and Elections in Europe|sit=www.parties-and-elections.eu|data-aċċess=2021-05-05}}</ref> == Ħajja Personali == Huwa żżewweġ lil [[Elsa Antonioli]] fl-1970 u għandu żewġ ulied.<ref>{{Ċita web|url=https://www.blitzquotidiano.it/politica-italiana/monti-secchione-padre-uberto-ceroni-1114152/|titlu=Monti "non era un secchione": parla Padre Uberto Ceroni, suo ex prof {{!}}|data=2012-02-10|sit=Blitz quotidiano|lingwa=it-IT|data-aċċess=2021-05-05}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Politiċi Taljani]] [[Kategorija:Prim Ministri tal-Italja]] [[Kategorija:Ekonomisti Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1943]] [[Kategorija:Kummissarji Ewropej]] 5zz6prk7igp22dcanps1bjmmgun1hbl 2 25623 329859 329835 2026-05-09T16:01:33Z Trigcly 17859 /* Artikli ġodda (1980) */ 329859 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1981)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] e7764dhdlm8l53jo6c4gy910fzsi4uk 14 28873 329854 279503 2026-05-09T13:59:47Z ToniSant 4257 +kataktar 329854 wikitext text/x-wiki {{Kataktar|Rettilu}} [[Kategorija:Annimali]] [[Kategorija:Chordata]] iwfg1u9gi4c7yl7mu7i6m05jhi8asy4 0 34200 329847 329803 2026-05-09T13:53:50Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Themeramisin|Themeramisin]] ([[Diskussjoni utent:Themeramisin|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:ToniSant|ToniSant]] 328440 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Grammatika}} '''Claire Rhiannon Holt''' ([[Brisbane]], 11 ta’ [[Ġunju]] 1988) hija attriċi u mudella [[Awstralja|Awstraljana]] li saret ċittadina [[Stati Uniti|Amerikana]]. Huwa kiseb fama internazzjonali grazzi għar-rwoli tiegħu fis-sensiela televiżiva ''H2O'', ''The Vampire Diaries'' u ''The Originals'' u l-film ''47 Meters Down'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm2322853/trivia/|titlu=Claire Holt - Trivia|sit=IMDb|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Bijografija == Claire Rhiannon Holt twieldet u trabbiet fi [[Brisbane]], Għandha żewġ aħwa nisa u ħu. Għall-ewwel studjat biex issir tabiba, iżda bdiet tidher f'xi reklami biex taqla' xi flus u, wara li ħadmet għal żmien qasir bħala mudella, iddeċidiet li ssir attriċi. === Karriera === Hi kisbet l-ewwel rwol tagħha bħala Emma Gilbert ''f’H2O'', mill -2006 sal- 2009. Fis-sajf tal-2010 iffilmjat il-film televiżiv ''Mean Girls 2'', is-segwiment ta’ ''Mean Girls'', filwaqt li fl -2011 interpretat ir-rwol rikorrenti ta’ Samara Cook f’Pretty ''Little Liars'' . Waqt l-għażla tal-atturi għas-sensiela televiżiva ''The Secret Circle'', ġiet iffirmata biex tidher fir-rwol tal-vampira Rebekah Mikaelson, f’The ''Vampire Diaries'', rwol li interpretat ukoll fl-ewwel staġun tal -ispin-off tas- sensiela u f’dawk ta’ wara, intitolati ''The Originals'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/vampire-diaries-spinoff-originals-claire-holt-421332/|titlu=‘Vampire Diaries’ Spinoff ‘The Originals’ Adds Claire Holt|kunjom=Goldberg|isem=Lesley|data=2013-02-13|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> [[Stampa:Claire_Holt_at_PaleyFest_2014.jpg|daqsminuri|Claire Holt fil-Paley Fest 2014]] == Ħajja privata == F'Lulju 2015, ħabbret l-għerusija tagħha mal-għarus tagħha ta' żmien twil, il-produttur tat-televiżjoni Matt Kaplan, u żżewġu f'ċerimonja privata fit-28 ta' April 2016. Fis-27 ta' April 2017, Kaplan ressqet divorzju, fejn semmiet "differenzi irrikonċiljabbli." <ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/848671/claire-holt-s-husband-files-for-divorce-just-before-the-couple-s-1-year-wedding-anniversary|titlu=Claire Holt's Husband Files for Divorce Just Before the Couple's 1-Year Wedding Anniversary|data=2017-05-05|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fit-3 ta' Diċembru 2017, ħabbret l-għerusija tagħha mal- iżviluppatur tal-proprjetà immobbli Andrew Joblon. Fl-4 ta' Marzu 2018, ħabbret li kellha korriment. Il-koppja żżewġet fit-18 ta' Awwissu 2018. Għandhom tlett itfal: James imwieled fit-28 ta' Marzu 2019, Elle Madeline, imwielda fit-12 ta' Settembru 2020 u Ford Matthew, imwieled fid-9 ta' Novembru 2023. <ref>{{Ċita web|url=https://www.instylemag.com.au/claire-holt-wedding?category=Fashion|titlu='Vampire Diaries' Actress Claire Holt Just Got Married|kunjom=Tsoukatos|isem=Arielle|data=2018-08-20|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1028199/claire-holt-gives-birth-to-a-baby-boy-1-year-after-suffering-miscarriage|titlu=Claire Holt Gives Birth to a Baby Boy 1 Year After Suffering Miscarriage|data=2019-03-29|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1187443/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-2-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 2 With Husband Andrew Joblon|data=2020-09-13|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.eonline.com/news/1389692/claire-holt-gives-birth-welcomes-baby-no-3-with-husband-andrew-joblon|titlu=Claire Holt Gives Birth, Welcomes Baby No. 3 With Husband Andrew Joblon|data=2023-11-10|sit=E! Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> Fil-21 ta' Novembru 2019, ħabbret li kienet saret ċittadina [[Stati Uniti|tal-Istati Uniti]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-7721619/Vampire-Diaries-actress-Claire-Holt-celebrates-citizen.html|titlu=Vampire Diaries actress Claire Holt celebrates becoming a US citizen|kunjom=Place|isem=Tom|data=2019-11-25|sit=Mail Online|data-aċċess=2026-03-05}}</ref> == Filmografija == === Ċinema === * ''Messengers 2: The Scarecrow (2009)'' * ''47 Meters Down'' , dirett minn Johannes Roberts (2017) * ''The Divorce Party'', dirett minn Hughes William Thompson (2019) * ''Film tal-Orrur bla Titlu'', dirett minn Nick Simon (2021) === Televiżjoni === * ''H2O'' ( ''H2O: Just Add Water'' ) – Serje televiżiva, 52 episodju (2006-2008) * ''Mean Girls 2'', dirett minn Melanie Mayron – Film għat-TV (2011) * ''Pretty Little Liars'' – Serje televiżiva, 5 episodji (2011) * ''The Vampire Diaries'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2011–2015) * ''L-Oriġinali'' – Serje televiżiva, 38 episodju (2013–2018) * ''Aquarius'' – Serje televiżiva, 22 episodju (2015-2016) * ''Legacies'' – Serje televiżiva, episodji 4x05 - 4x15 (2021-2022) * ''Ibbażat fuq Storja Vera'' – Serje televiżiva, episodju 1x05 (2023) [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1988]] ln8vpyyvopbaz0sn894en0iikxglvv0 0 34383 329855 329685 2026-05-09T14:00:05Z ToniSant 4257 removed [[Category:Rettili]]; added [[Category:Annimali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329855 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''Rettilu''', xi kultant imsejjaħ '''rettili''' b'mod invarjabbli bejn is-singular u l-plural, spiss jiġi definit bħala [[annimal]] vertebrat tetrapodu b'metaboliżmu ektotermiku u bi żvilupp amnijotiku. Tradizzjonalment ir-rettili huma magħmula minn erba' [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]]: ''Testudines'' (fkieren), ''Crocodilia'' (kukkudrilli, alligaturi u garjal), ''Squamata'' (gremxul u [[Serp|sriep]]) u ''Rhynchocephalia'' (tuatara), b'madwar 12,000 [[speċi]] eżistenti fil-Bażi tad-Data tar-Rettili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.reptile-database.org/db-info/news.html|titlu=Reptile Database News|sit=www.reptile-database.org|data-aċċess=2026-04-23}}</ref> L-istudju tal-ordnijiet tar-rettili tradizzjonali, normalment flimkien mal-istudju tal-[[Anfibju|anfibji]] moderni, jissejjaħ erpetoloġija.[[Stampa:TWC Wildlife Centre• Stewart Nimmo • MRD 8910.jpg|daqsminuri|Tuatara.]]Ir-rettili ġew soġġetti għal diversi definizzjonijiet tassonomiċi kunfliġġenti.<ref>Modesto, S.P.; Anderson, J.S. (2004). "The phylogenetic definition of Reptilia". ''Systematic Biology''. '''53''' (5): 815–821. doi:10.1080/10635150490503026. <nowiki>PMID 15545258</nowiki>.</ref> Fit-tassonomija evoluzzjonarja klassika, ir-rettili jinġabru taħt il-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] '''''Reptilia''''' (pronunzja: /rɛpˈtɪliə/ ''rep-TIL-ee-ə''), skont l-użu komuni. It-tassonomija kladistika moderna tqis lil dak il-grupp bħala parafiletiku, peress li l-evidenza ġenetika u paleontoloġika ddeterminat li l-[[Għasfur|għasafar]] (il-klassi ''Aves'') huma l-uniku grupp li għadu eżistenti ta' ''Dinosauria'', grupp monofiletiku ewlieni ta' diapsidi li huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli ma rettili ħajjin oħra, u għaldaqstant l-għasafar jinsabu fost ir-rettili (taħt l-''Archosauria'') minn perspettiva filoġenetika. Għalhekk, bosta sistemi kladistiċi jiddefinixxi mill-ġdid ir-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku li jinkludi l-għasafar, għalkemm id-definizzjoni preċiża ta' dan il-grupp monofiletiku jvarja minn awtur għal ieħor. Kunċett simili huwa dak tal-grupp monofiletiku tas-''Sauropsida'', li jirreferi għall-amnijoti kollha bħala relatati iktar mill-qrib mar-rettili moderni milli mal-mammiferi.<ref>Gauthier, J.A. (1994). "The diversification of the amniotes". In Prothero, D.R.; Schoch, R.M. (eds.). ''Major Features of Vertebrate Evolution''. Vol. 7. Knoxville, TN: The Paleontological Society. pp. 129–159. doi:10.1017/S247526300000129X.</ref> L-iżjed membri bikrin magħrufa tan-nisel tar-rettili tfaċċaw matul il-perjodu Karboniferu aħħari, wara li evolvew minn tetrapodi rettilomorfi avvanzati li kulma jmur adattaw ruħhom iktar għall-ħajja fuq l-art niexfa.<ref>Reisz, R. R. (1981). ''A diapsid reptile from the Pennsylvanian of Kansas''. Natural History Museum, University of Kansas.</ref> Id-data ġenetika u tal-fossili ssostni li l-ikbar żewġ insla tar-rettili, l-arkosawromorfi (il-kukkudrilli, l-għasafar u l-annimali relatati) u l-lepidosawromorfi (il-gremxul u l-annimali relatati), varjaw minn xulxin matul il-perjodu Permjan.<ref>Ezcurra, M.D.; Scheyer, T.M.; Butler, R.J. (2014). "The origin and early evolution of Sauria: Reassessing the Permian saurian fossil record and the timing of the crocodile-lizard divergence". ''PLOS ONE''. '''9''' (2) e89165. Bibcode:2014PLoSO...989165E. doi:10.1371/journal.pone.0089165. PMC 3937355. <nowiki>PMID 24586565</nowiki>.</ref> Minbarra r-rettili ħajjin, hemm diversità kbira ta' gruppi li issa huma estinti, f'xi każijiet minħabba avvenimenti ta' estinzjoni tal-massa. B'mod partikolari, l-avveniment tal-estinzjoni fil-perjodu Kretaċju–Paleoġen qered għalkollox il-pterosawri, il-plesjosawri u d-[[Dinosawru|dinosawri]] kollha li ma kinux tjur, flimkien ma' bosta speċijiet ta' kukkudrilloformi u ''Squamata'' (eż. możasawri). Ir-rettili moderni li mhumiex tjur huma mifruxa mal-[[Kontinent|kontinenti]] kollha għajr l-[[Antartika]]. Ir-rettili eżistenti jvarjaw bħala daqs mill-wiżgħa nana ċkejkna ta' Jaragua (''Sphaerodactylus ariasae''), li tikber biss sa 17-il millimetru (0.7 pulzieri); sal-kukkudrill tal-baħar (''Crocodylus porosus''), li jista' jaqbeż tul ta' 6 metri (19.7 pied) u jiżen iktar minn 1,000 kilogramma (2,200 libbra). Bħala tetrapodi, ir-rettili ġeneralment ikollhom erba' saqajn, jew fil-każ tas-sriep u l-gremxul bla saqajn, ikunu dixxendenti minn antenati b'erba' saqajn iżda jkunu tilfu saqajhom matul l-[[evoluzzjoni]]. Għad-differenza tal-anfibji anamnijotiċi, ir-rettili ma jiddependux fuq il-korpi tal-ilma għar-riproduzzjoni u ma jkollhom l-ebda stadju ta' larvi akkwatiċi. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma ovipari b'bajd bil-qoxra, għalkemm diversi speċijiet ta' ''Squamata'' huma vivipari, bħal uħud mir-rettili monofiletiċi estinti tal-baħar.<ref>Sander, P. Martin (2012). "Reproduction in early amniotes". ''Science''. '''337''' (6096): 806–808. Bibcode:2012Sci...337..806S. doi:10.1126/science.1224301. <nowiki>PMID 22904001</nowiki>. S2CID 7041966.</ref> Bħala amnijoti, il-bajd tar-rettili jkollu membrana ekstraembrijonika li żżomm l-ilma u li tiffaċilita l-iskambju bijokimiku mal-ambjent estern, u b'hekk ir-rettili jkunu jistgħu jirriproduċu fuq l-art niexfa, saħansitra f'ħabitats aridi u estremi. L-ispeċijiet vivipari jkollhom il-bajd li jiżviluppa u li jfaqqas fi ħdan il-ġisem tal-omm, normalment b'inkubazzjoni interna, għalkemm xi speċijiet jistgħu jitimgħu l-bajd bħala feti permezz ta' diversi forom ta' plaċenti analogi, u wħud jipprovdu l-indukrar parentali inizjali għall-frieħ tagħhom. == Klassifikazzjoni == === Tassonomija klassika u riċerka === [[Stampa:Reptile003d (group).jpg|daqsminuri|Ir-rettili minn ''Nouveau Larousse Illustré'', 1897–1904, ta' min jinnota l-inklużjoni tal-anfibji (taħt il-''Crocodilia'').]] Fis-seklu 13, il-kategorija tar-''rettili'' ġiet rikonoxxuta fl-[[Ewropa]] bħala waħda li tikkonsisti minn taħlita ta' ħlejqiet li jbidu l-bajd, fosthom "is-sriep, diversi mostri fantastiċi, gremxul, diversi anfibji, u dud", kif irreġistrat minn Beauvais fil-''Mera tan-Natura'' tiegħu. Fis-seklu 18, ir-rettili mill-bidu nett tal-klassifikazzjoni, ġew raggruppati mal-anfibji. [[Carl Linnaeus]], li kien jaħdem fl-[[Żvezja|Iżvezja]] li ma tantx kellha wisq speċijiet, u fejn il-lifgħa u s-serp tal-ħaxix spiss jinstabu jikkaċċjaw fl-ilma, inkluda r-rettili u l-anfibji kollha fil-klassi "III – ''Amphibia''" fis-''Systema Naturæ'' tiegħu. It-[[Terminoloġija|termini]] "rettilu" u "anfibju" fil-biċċa l-kbira kienu interkambjabbli, għalkemm "rettilu" (mil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''repere'', "tkaxkar") kien ippreferut mill-[[Franza|Franċiżi]]. [[J.N. Laurenti]] kien l-ewwel wieħed li uża formalment it-terminu ''Reptilia'' għal għażla wiesgħa ta' rettili u ta' anfibji bażikament kif kien għamel Linnaeus. Illum il-ġurnata, iż-żewġ gruppi għadhom trattati bl-istess intestatura unika, jiġifieri l-erpetoloġija. Ma kienx qabel il-bidu tas-seklu 19 li kien ċar li r-rettili u l-anfibji fil-fatt huma annimali pjuttost differenti, u [[P.A. Latreille]] ħoloq il-klassi ''Batracia'' (1825) għal dawn tal-aħħar, u qasam it-tetrapodi fl-erba' klassijiet ta' familji ta' rettili, anfibji, għasafar u mammiferi. L-anatomista [[Renju Unit|Brittaniku]] [[T.H. Huxley]] wassal biex id-definizzjoni ta' Latreille ssir popolari, u flimkien ma' [[Richard Owen]], wessa' r-''Reptilia'' biex jinkludu d-diversi fossili ta' "mostri antedilluvjani", fosthom id-dinosawri u d-''Dicynodon'', li huwa sinapsidu qisu mammiferu li huwa għen biex jiġi deskritt. Din ma kinitx l-unika skema ta' klassifikazzjoni possibbli: fil-lekċers ta' Hunter mogħtija fil-Kulleġġ Irjali tal-[[Kirurgu|Kirurgi]] fl-1863, Huxley ġabar il-vertebrati mal-mammiferi, mas-sawrojdi u mal-iktjojdi (dawn tal-aħħar jinkludu l-ħut u l-anfibji). Sussegwentement huwa ppropona l-ismijiet tas-sawropsidi u tal-iktjopsidi għal dawn iż-żewġ gruppi tal-aħħar. Fl-1866, Haeckel wera li l-vertebrati setgħu jinqasmu abbażi tal-istrateġiji riproduttivi tagħhom, u li r-rettili, l-għasafar u l-mammiferi kienu magħqudin mill-bajd amnijotiku. It-termini ''sawropsidi'' ("uċuħ tal-gremxul") u ''teropsidi'' ("uċuħ tal-bestji") reġgħu ntużaw fl-1916 minn [[E.S. Goodrich]] biex jiddistingwi bejn il-gremxul, l-għasafar u l-qrabat tagħhom minn naħa waħda (sawropsidi) u l-mammiferi u l-qrabat estinti tagħhom (teropsidi) fuq in-naħa l-oħra. Goodrich appoġġa din id-diviżjoni skont in-natura tal-[[Qalb|qlub]] u tal-istrutturi taċ-ċirkolazzjoni tad-[[demm]] f'kull grupp, u karatteristiċi oħra, bħall-istruttura tal-parti ta' quddiem tal-[[moħħ]]. Skont Goodrich, iż-żewġ insla evolvew minn grupp uniku bikri, il-protosawri ("l-ewwel gremxul"), fejn huwa inkluda xi annimali li llum il-ġurnata jitqiesu bħala anfibji qishom rettili, kif ukoll rettili bikrin. [[Stampa:MosasaurDiscovery.jpg|daqsminuri|Inċiżjoni tas-seklu 18 ta' "mostru antedilluvjan", il-możasawru, skopert f'barriera tal-[[ġebla tal-ġir]] f'[[Maastricht]] fl-1770.]] Fl-1956, [[D.M.S. Watson]] osserva li l-ewwel żewġ gruppi nfirdu fi stadju bikri ħafna fl-istorja tar-rettili, għaldaqstant huwa qasam il-protosawri ta' Goodrich bejniethom. Huwa ta interpretazzjoni mill-ġdid tas-sawropsidi u tat-teropsidi sabiex jeskludi l-għasafar u l-mammiferi, rispettivament. B'hekk is-sawropsidi tiegħu kienu jinkludu l-''Procolophonia'', l-''Eosuchia'', il-''Millerosauria'', il-''Chelonia'' (fkieren), l-''iSquamata'' (gremxul u sriep), ir-''Rhynchocephalia'', il-''Crocodilia'', it-"tecodonti" (l-''Archosauria'' bażiċi parafiletiċi), id-dinosawri li ma kinux tjur, il-pterosawri, l-iktijosawri u s-sawropteriġjani. Fl-aħħar tas-seklu 19 ġew offruti għadd ta' definizzjonijiet tar-''Reptilia''. Il-karatteristiċi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] elenkati minn Lydekker fl-1896, pereżempju, jinkludu kondil oċċipitali uniku, ġog tax-xedaq iffurmat mill-għadam tal-kwadrat u artikolari, u ċerti karatteristiċi tal-vertebri. L-annimali li spikkaw permezz ta' dawn il-formulazzjonijiet, l-amnijoti għajr il-mammiferi u l-għasafar, għadhom jitqiesu bħala r-rettili llum il-ġurnata. Id-diviżjoni bejn is-sinapsidi u s-sawropsidi ssupplimentat approċċ ieħor, wieħed li jaqsam ir-rettili f'erba' subklassijiet abbażi tal-għadd u tal-pożizzjoni ta' fetħiet fil-ġnub tal-kranju wara l-għajnejn. Din il-klassifikazzjoni nbdiet minn [[Henry Fairfield Osborn]] u ġiet elaborata u saret popolari permezz tal-''Paleontoloġija tal-Vertebrati'' ta' Romer. Dawn l-erba' subklassijiet kienu: * l-anapsidi – l-ebda fetħa fil-ġnub tal-kranju – kotilosawri u l-''chelonia'' (fkieren u qrabathom); * is-sinapsidi – fetħa baxxa waħda fil-ġnub tal-kranju – pelikosawri u terapsidi (ir-"rettili qishom mammiferi"); * l-ewriapsidi – fetħa għolja waħda fil-ġnub tal-kranju (fuq iż-żona postorbitali u skwamożali) – protorosawri (rettili żgħar u bikrin qishom gremxul) u s-sawropteriġjani u l-iktijosawri tal-baħar, dawn tal-aħħar imsejħa parapsidi fix-xogħol ta' Osborn; * id-diapsidi – żewġ fetħiet fil-ġnub tal-kranju – il-biċċa l-kbira tar-rettili, fosthom il-gremxul, is-sriep, il-kukkudrilli, id-dinosawri u l-pterosawri. Il-kompożizzjoni tal-ewriapsidi ma kinitx ċerta. Xi kultant, l-iktijosawri tqiesu donnhom żdiedu b'mod indipendenti mill-ewriapsidi l-oħra, u ngħataw l-isem iktar antik ta' parapsidi. Iktar 'il quddiem il-parapsidi ġew skartati fil-biċċa l-kbira bħala grupp (l-iktijosawri ġew ikklassifikati bħala ''incertae sedis'' jew mal-ewriapsidi). Madankollu, erba' subklassijiet (jew tlieta jekk l-ewriapsidi jitwaħħdu mad-diapsidi) baqgħu bejn wieħed u ieħor universali għax-xogħol mhux speċjalist matul is-seklu 20. Din fil-biċċa l-kbira ġiet abbandunata mir-riċerkaturi reċenti. B'mod partikolari, instab li l-kundizzjoni tal-anapsidi tant tokkorri b'mod varjabbli fost il-gruppi mhux relatati li issa ma titqiesx bħala distinzjoni utli. === Filoġenetika u definizzjoni moderna === [[Stampa:Varanodon1DB.jpg|daqsminuri|Il-klassifikazzjonijiet filoġenetiċi jiġbru flimkien lir-"rettili qishom mammiferi", bħal dan il-''varanodon'', flimkien ma' sinapsidi oħra, mhux ma' rettili eżistenti.]] Sal-bidu tas-seklu 21, il-paleontologi tal-vertebrati bdew jadottaw tassonomija filoġenetika, fejn il-gruppi kollha jiġu defini b'tali mod li jkunu monofiletiċi; jiġifieri, gruppi li jinkludu d-dixxendenti kollha ta' antenat partikolari. Storikament ir-rettili ġew definiti bħala parafiletiċi, peress li jeskludu l-għasafar u l-mammiferi. Dawn evolvew rispettivament mid-dinosawri u minn terapsidi bikrin, li t-tnejn li huma tradizzjonalment kienu jissejħu "rettili". L-għasafar huma relatati iktar mill-qrib mal-''Crocodilia'' milli dawn tal-aħħar huma mal-bqija tar-rettili eżistenti. [[Colin Tudge]] kiteb:<blockquote>Il-mammiferi huma grupp monofiletiku, u għaldaqstant dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni lesti li jirrikonoxxu t-[[takson]] tradizzjonali ''Mammalia''; u l-għasafar ukoll huma grupp monofiletiku, li universalment jitqies li jappartjeni għat-takson formali ''Aves''. Il-''Mammalia'' u l-''Aves'' fil-fatt huma sottogruppi monofiletiċi fi ħdan grupp monofiletiku kbir tal-''Amniota''. Iżda l-klassi tradizzjonali tar-''Reptilia'' mhijiex grupp monofiletiku. Hija biss sezzjoni mill-grupp monofiletiku tal-''Amniota'': is-sezzjoni li jifdal wara li jitneħħew il-''Mammalia'' u l-''Aves''. Ma tistax tiġi definita kif suppost skont is-sinapomorfji. Minflok, tiġi definita skont taħlita tal-karatteristiċi li għandha u tal-karatteristiċi li ma għandhiex: ir-rettili huma l-amnijoti li ma jkollhomx pil jew rix. L-iktar l-iktar, dawk li jippreferu tali klassifikazzjoni jissuġġerixxu li wieħed jista' jgħid li r-''Reptilia'' tradizzjonali huma amnijoti "li ma jkunux tjur u li ma jkunux mammiferi".</blockquote>Minkejja l-proposti bikrin biex ir-''Reptilia'' parafiletiċi jiġu sostitwiti bis-sawropsidi monofiletiċi, li jinkludu l-għasafar, dak it-terminu qatt ma ġie adottat b'mod mifrux, jew meta beda jiġi adottat, ma ġiex applikat b'mod konsistenti. Meta ntuża t-terminu sawropsidi, spiss kien jinkludi l-istess kontenut jew saħansitra kellu l-istess definizzjoni bħar-''Reptilia''. Fl-1988, [[Jacques Gauthier]] ippropona definizzjonali tar-''Reptilia'' bħala grupp monofiletiku ewlieni li jinkludi l-fkieren, il-gremxul u s-sriep, il-kukkudrilli u l-għasafar, flimkien mal-antenati komuni tagħhom u d-dixxendenti kollha tagħhom. Filwaqt li d-definizzjoni ta' Gauthier kienet qrib għall-konsensus modern, minkejja dan bdiet titqies bħala mhux adegwata minħabba r-relazzjoni effettiva tal-fkieren ma' rettili oħra dak iż-żmien ma kinitx mifhuma sew. Minn dak iż-żmien saru reviżjonijiet kbar li inkludew l-assenjar mill-ġdid tas-sinapsidi bħala mhux rettili, u l-klassifikazzjoni tal-fkieren bħala diapsidi. Id-definizzjoni ta' Gauthier fl-1994 u ta' Laurin u Reisz fl-1995 tas-sawropsidi wasslet għal definizzjoni tal-ambitu tal-grupp bħala wieħed distint u usa' minn dak tar-''Reptilia'', u jħaddan il-''Mesosauridae'' kif ukoll ir-''Reptilia'' ''sensu stricto''. [[Stampa:Bearded Dragon Skeleton.jpg|daqsminuri|Skeletru ta' dragun tad-daqna (pogona) għall-wiri fil-Mużew tal-Osteoloġija, il-Belt ta' Oklahoma, l-Istati Uniti.]] Varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet oħra ġew proposti minn xjenzati oħra fis-snin ta' wara d-dokument ta' Gauthier. L-ewwel waħda fost tali definizzjonijiet, li ppruvat taderixxi mal-istandards tal-Kodiċi Filoġenetiku ġiet ippubblikata minn Modesto u Anderson fl-2004. Modesto u Anderson irrieżaminaw il-bosta definizzjonijiet preċedenti u pproponew definizzjoni modifikata, u kellhom il-ħsieb li jżommu l-iżjed kontenut tradizzjonali tal-grupp filwaqt li jħalluh stabbli u monofiletiku. Huma ddefinew ir-''Reptilia'' bħala l-amnijoti kollha li huma eqreb għal-''Lacerta agilis'' u għall-''Crocodylus niloticus'' mill-''[[Homo sapiens]]''. Din id-definizzjoni hija ekwivalenti għall-iktar definizzjoni komuni tas-sawropsidi, li Modesto u Anderson sostnew li kienu sinonimu tar-''Reptilia'', peress li dan it-terminu tal-aħħar huwa magħruf iktar u jintuża iktar spiss. Madankollu, għad-differenza tal-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet preċedenti tar-''Reptilia'', id-definizzjoni ta' Modesto u Anderson tinkludi l-għasafar, peress li huma fi ħdan il-grupp monofiletiku li jinkludi kemm il-gremxul kif ukoll il-kukkudrilli. === Tassonomija === Klassifikazzjoni ġenerali tar-rettili estinti u ħajjin, li tiffoka fuq il-gruppi ewlenin: * '''''Reptilia'''/'''Sauropsida''''' ** ''Araeoscelidia?'' ** <abbr>†</abbr>'''''Parareptilia''''' (x'aktarx parafiletiċi) *** '''''Diapsida'''/'''Neodiapsida''''' **** <abbr>†</abbr>''Drepanosauromorpha'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Younginiformes'' (x'aktarx parafiletiċi) **** <abbr>†</abbr>Ichthyosauromorpha (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Thalattosauria'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Sauropterygia'' (kollokazzjoni inċerta) **** <abbr>†</abbr>''Choristodera'' (kollokazzjoni inċerta) **** '''''Sauria''''' ***** '''''Lepidosauromorpha''''' ****** ''Lepidosauria'' ******* ''Rhynchocephalia'' (tuatara) ******* ''Squamata'' (gremxul u sriep) ***** '''''Pantestudines''''' (fkieren u qrabat, kollokazzjoni inċerta) ***** '''''Archosauromorpha''''' ****** <abbr>†</abbr>''Protorosauria'' (parafiletiċi) ****** <abbr>†</abbr>''Rhynchosauria'' ****** <abbr>†</abbr>''Allokotosauria'' ****** ''Archosauriformes'' ******* <abbr>†</abbr>''Phytosauria'' ******* '''''Archosauria''''' ******** ''Pseudosuchia'' ********* ''Crocodilia'' (kukkudrilli u qrabat) ******** ''Avemetatarsalia/Ornithodira'' ********* <abbr>†</abbr>''Pterosauria'' ********* ''Dinosauria'' ********** <abbr>†</abbr>''Ornithischia'' ********** ''Saurischia'' (inkluż l-għasafar ('''''Aves''''')) === Filoġenija === L-"arblu tar-razza" tar-rettili jsegwi verżjoni ssimplifikata tar-relazzjonijiet li nstabu minn M.S. Lee fl-2013. L-istudji ġenetiċi kollha appoġġaw l-ipoteżi li l-fkieren huma diapsidi; uħud poġġew il-fkieren fi ħdan l-''Archosauromorpha'', għalkemm uħud minflok poġġew il-fkieren bħala ''Lepidosauromorpha''. === Il-pożizzjoni tal-fkieren === Il-kollokazzjoni tal-fkieren storikament kienet varjabbli ferm. Klassikament, il-fkieren ġew meqjusa bħala relatati mar-rettili anapsidi primittivi. Fl-analiżi komparattiva tagħhom tal-kronoloġija tal-organoġenesi, Werneburg u Sánchez-Villagra (2009) sabu appoġġ għall-ipoteżi li l-fkieren jagħmlu parti minn grupp monofiletiku separat fi ħdan is-sawropsidi, barra mill-grupp monofiletiku sawrjan. Normalment ix-xogħol molekolari wassal għall-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi. Sal-2013 ġew sekwenzjati tliet ġenomi tal-fkieren. Ir-riżultati jikkollokaw il-fkieren bħala grupp monofiletiku relatat mal-arċosawri, li huma l-grupp li jinkludi l-''Crocodilia'', id-dinosawri li mhumiex tjur u l-għasafar. == Storja evoluzzjonarja == === Oriġini tar-rettili === [[Stampa:Europasaurus holgeri Scene 2.jpg|daqsminuri|Xena mill-perjodu Mesożojku li turi megafawna ta' retilli tipiċi: id-dinosawri bħall-''Europasaurus holgeri'', l-igwanodonti, u l-''Archaeopteryx lithographica'' mperreċ fuq iz-zokk ta' siġra fuq quddiem.]] L-oriġini tar-rettili tmur lura madwar 310–320 miljun sena ilu, fl-artijiet bassasa bl-istim tal-perjodu Karboniferu aħħari, meta l-ewwel rettili evolvew minn rettilomorfi avvanzati. L-iktar annimal tal-qedem magħruf li jaf kien amnijota huwa l-''Casineria'' (għalkemm jaf kien temnospondil). Sensiela ta' impronti tas-saqajn mis-saff tal-fossili ta' Nova Scotia li jmorru lura għal 315-il miljun sena fihom impronti tipiċi tas-swaba' tar-rettili u impronti tal-qxur tal-ġilda. Dawn l-impronti tas-saqajn issa ġew attribwiti lill-''Hylonomus'', li storikament jitqies bħala l-iktar rettilu tal-qedem magħruf, iżda l-kollokazzjoni tiegħu fil-grupp dan l-aħħar ġiet dubitata. Dan kien annimal żgħir qisu gremxula, twil madwar 20 sa 30 ċentimetru (7.9 pulzieri sa 11.8 pulzier), b'bosta snien ippuntati li jindikaw dieta [[Insettivoru|insettivora]]. Eżempji oħra jinkludu l-''Westlothiana'' (li attwalment jitqies bħala rettilomorfu iktar milli amnijota reali) u l-''Paleothyris'', it-tnejn li huma ta' daqs simili u x'aktarx b'imġiba simili. Madankollu, il-mikrosawri xi kultant tqiesu bħala rettili reali, għaldaqstant jaf hija possibbli oriġini iktar bikrija. Fost ir-rettili reali mhux ambigwi mill-perjodu Karboniferu hemm l-''Erpetonyx'' u l-''Carbonodraco,'' it-tnejn li huma mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. === Żieda tar-rettili === L-iżjed amnijoti bikrin, fosthom l-anapsidi primittivi (jiġifieri l-amnijoti li huma eqreb għar-rettili moderni milli għall-mammiferi), fil-biċċa l-kbira ħadulhom posthom it-tetrapodi primittivi l-kbar bħall-''Cochleosaurus'', u baqgħu parti żgħira tal-fawna sal-Kollass Karboniferu tal-Foresti Pluvjali. Dan il-kollass ħesrem affettwa diversi gruppi kbar. It-tetrapodi primittivi ġew devastati partikolarment, filwaqt li r-rettili primittivi marru aħjar, peress li kienu adattati [[Ekoloġija|ekoloġikament]] għall-kundizzjonijiet iktar nexfin li ġew wara. It-tetrapodi primittivi, bħall-anfibji moderni, ikollhom jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd; f'kuntrast ma' dan, l-amnijoti, bħar-rettili moderni – li l-bajd tagħhom fih qoxra li permezz tagħha jista' jinbied fuq l-art – kienu adattati aħjar għall-kundizzjonijiet il-ġodda. L-amnijoti kisbu niċeċ ġodda b'rata iktar mgħaġġla minn qabel il-kollass u ferm iktar malajr mit-tetrapodi primittivi. Kisbu strateġiji ġodda tal-alimentazzjoni, inkluż strateġiji [[Erbivoru|erbivori]] u [[Karnivoru|karnivori]], mentri qabel kienu insettivori u pixxivori biss. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, ir-rettili ddominaw il-komunitajiet u kellhom diversità akbar mit-tetrapodi primittivi, għaldaqstant dan witta t-triq għall-perjodu Mesożojku (magħruf bħala l-Era tar-Rettili). Eżami tal-2021 tad-diversità tar-rettili fil-perjodu Karboniferu u fil-perjodu Permjan jissuġġerixxi livell ferm ogħla ta' diversità milli kien maħsub qabel, li huwa komparabbli jew saħansitra li jaqbeż dak tas-sinapsidi. Għalhekk ġiet proposta l-"Ewwel Era tar-Rettili". === Anapsidi, sinapsidi, diapsidi u sawropsidi === [[Stampa:Skull comparison.png|daqsminuri|A = Anapsidi, B = Sinapsidi, C = Diapsidi.]] Tradizzjonalment kien maħsub li l-ewwel rettili kellhom kranju ta' anapsidi li wirtuh mill-antenati tagħhom. Dan it-tip ta' kranju kien fih għamla b'saħħitha b'toqob għall-imnieħer, għall-għajnejn u għall-glandola pineali. L-iskoperti ta' fetħiet qishom tas-sinapsidi fil-kranju ta' diversi membri tal-''Parareptilia'' (il-grupp li fih il-biċċa l-kbira tal-amnijoti tradizzjonalment magħrufa bħala "anapsidi"), inkluż il-lantanosukojdi, il-millerettidi, il-bolosawridi, xi nikteroleteridi, xi prokolofonojdi u mqar xi mesosawri, wasslu biex l-affarijiet ikunu iktar ambigwi u attwalment ma hemmx ċertezza dwar jekk l-amnijoti anċestrali kellhomx kranju qisu tal-anapsidi jew kranju qisu tas-sinapsidi. Tradizzjonalment dawn l-annimali jissejħu "anapsidi" u jiffurmaw grupp bażiku parafiletiku li minnu evolvew gruppi oħra. Ftit wara li tfaċċaw l-ewwel amnijoti, in-nisel tas-sinapsidi nqasam għalih waħdu; dan il-grupp kien karatterizzat minn fetħa fil-kranju wara kull għajn biex b'hekk il-muskolu tax-xedaq kellu biżżejed spazju biex jiċċaqlaq. Dawn huma l-"amnijoti qishom mammiferi" jew mammiferi primittivi, li iktar 'il quddiem wasslu għall-mammiferi reali. Ftit wara, grupp ieħor evolva karatteristika simili, din id-darba b'fetħa doppja wara kull għajn, u b'hekk issejjaħ ''Diapsida'' ("żewġ ħnejjiet"). Il-funzjoni tat-toqob f'dawn il-gruppi kienet li jitħaffef il-kranju u jkun hemm biżżejjed spazju biex il-muskoli tax-xedaq jiċċaqilqu, u b'hekk l-annimal seta' jkollu gidma qawwija. Storikament, filwaqt li l-grupp tar-rettili qishom gremxul tal-perjodu Karboniferu aħħari u tal-perjodu Permjan bikri tal-''Araeoscelidia'', li (ġeneralment) huma diapsidi morfoloġikament, ġew meqjusa bħala l-iżjed rappreżentanti bikrin tal-grupp monofiletiku tad-diapsidi, l-istudji filoġenetiċi mis-snin 20 tas-seklu 20 wasslu għal dubji serji rigward ir-relazzjoni tagħhom ma' diapsidi oħra (''Neodiapsida''), u ġew meqjusa bħala fergħa diverġenti bikrija ħafna tar-''Reptilia'' jew saħansitra barra mir-''Reptilia'' għalkollox. Tradizzjonalment kien maħsub li l-fkieren kienu pararettili ħajjin, abbażi tal-istruttura tal-kranju tagħhom bħala anapsidi, u dan ġie meqjus bħala karatteristika primittiva. Ir-raġunament li wassal għal din il-klassifikazzjoni ġie kkontestat, u wħud argumentaw li l-fkieren huma diapsidi li evolvew kranji tal-anapsidi, u b'hekk tejbu d-difiżi tagħhom. Studji filoġenetiċi morfoloġiċi li saru wara b'dan il-ħsieb ikkollokaw il-fkieren sew fi ħdan id-diapsidi. L-istudji molekolari kollha appoġġaw il-kollokazzjoni tal-fkieren fi ħdan id-diapsidi, l-iktar bħala grupp relatat mal-arċosawri eżistenti. === Rettili Permjani === [[Stampa:Varanus priscus Melbourne Museum.jpg|daqsminuri|Il-''Varanus priscus'', gremxula jew goanna karnivora ġganteska, li x'aktarx kienet twila sa 7 metri u tiżen sa 1,940 kilogramma.]] Lejn l-aħħar tal-perjodu Karboniferu, l-amnijoti saru t-tetrapodi dominanti fost il-fawna. Filwaqt li xorta waħda kienu jeżistu rettilomorfi terrestri primittivi, l-amnijoti sinapsidi evolvew fl-ewwel megafawna (annimali ġganteski) tassew terrestri fil-forma ta' pelikosawri, bħall-edafosawru u d-dimetrodon karnivoru. F'nofs il-perjodu Permjan, il-klima saret iktar niexfa, u dan irriżulta f'bidla fil-fawna: il-pelikosawri ġew sostitwiti mit-terapsidi. Bosta gruppi ta' rettili primittivi baqgħu jiffjorixxu matul il-perjodu Permjan. Il-parejasawri erbivori kienu l-ewwel nisel tar-rettili li laħqu daqs kbir, u l-ikbar rappreżentanti tal-grupp kellhom massa tal-ġisem li x'aktarx li qabżet l-1,000 kilogramma (2,200 libbra). Wieħed mill-iktar rettili primittivi bikrin magħrufa huwa l-mesosawru, [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] mill-Permjan Bikri tan-Nofsinhar tal-[[Afrika]] u tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] li kien reġa' lura fl-ilma u kien kiseb saqajn bis-swaba' magħqudin, u kien jiekol il-krustaċji fl-ambjenti tal-baħar jew tal-laguni. L-iżjed diapsidi reali bikrin (neodiapsidi), bħall-''Youngina'', tfaċċaw matul il-perjodu Permjan Nofsani-Aħħari. Il-''Weigeltisauridae'', grupp ta' diapsidi mill-Permjan Aħħari, huma l-eqdem tetrapodi magħrufa li kienu jtiru permezz ta' għadmiet innovattivi qishom vireg li kienu jiġu estiżi minn ġisimhom u kienu jiffurmaw ġwienaħ għall-igglajdjar bejn is-siġar. L-antenati tar-rettili moderni (li jagħmlu parti mill-grupp monofiletiku tas-''Sauria'') ma baqgħux jagħmlu parti mill-istess grupp sal-Permjan Aħħari, kif joħroġ fid-dieher minn speċijiet bħall-protosawru qisu varan magħruf mill-Permjan Aħħari tal-[[Ewropa]], li huwa ċar li huwa arċosawromorfu, relatat iktar mill-qrib mal-arċosawri (''Crocodilia'' u għasafar) milli mal-gremxul, mas-sriep jew mal-fkieren. === Rettili Mesożojċi === [[Stampa:Champsosaurus natator.jpg|daqsminuri|Skeletru ta' ''Champsosaurus'', koristoderu, l-aħħar ordni eżistenti fost ir-rettili estinti. L-aħħar koristoderi magħrufa huma dawk mill-perjodu Mijoċen, madwar 11.3 miljun sena ilu.]] Fl-aħħar tal-perjodu Permjan seħħet l-ikbar estinzjoni tal-massa magħrufa, avveniment li ddewwem b'sensiela ta' żewġ mewġiet distinti jew iktar ta' estinzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-pararettili bikrin u tal-megafawna sinapsidi għebu, u ġew sostitwiti bir-rettili reali, b'mod partikolari l-arċisawromorfi. Dawn kienu kkaratterizzati minn riġlejn ta' wara tawwalin u poża wieqfa, filwaqt li l-forom bikrin kienu jidhru qishom kukkudrilli b'riġlejn twal. L-arċosawri saru l-grupp dominanti matul il-perjodu Triassiku, għalkemm għaddew 30 miljun sena qabel ma d-diversità tagħhom ma saret tant kbira daqs l-annimali li għexu fil-perjodu Permjan. L-arċosawri żviluppaw fid-dinosawri u fil-pterosawri magħrufa sew, kif ukoll fl-antenati tal-''Crocodilia''. Ladarba r-rettili, l-ewwel rawisukjani u mbagħad id-dinosawri, iddominaw il-perjodu Mesożojku, l-intervall huwa magħruf b'mod popolari bħala l-"Era tar-Rettili". Id-dinosawri żviluppaw ukoll f'forom iżgħar, inkluż it-teropodi iżgħar bir-rix. Fil-perjodu Kretaċju, dawn wasslu għall-ewwel għasafar reali. L-eqreb grupp tal-arċosawromorfi huwa tal-lepidosawromorfi, li jinkludi l-gremxul u t-tuatara, kif ukoll il-qrabat fossili tagħhom. Il-lepidosawromorfi kienu jinkludu mill-inqas grupp ewlieni tar-rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku: il-możasawri, li għexu matul il-perjodu Kretaċju. Il-kollokazzjoni filoġenetika ta' gruppi prinċipali oħra ta' rettili tal-baħar fossili – l-iktjopteriġjani (inkluż l-iktjosawri) u s-sawropteriġjani, li evolvew fil-perjodu Triassiku bikri – hija iktar kontroversjali. Awturi differenti rabtu dawn il-gruppi mal-lepidosawromorfi jew mal-arċosawromorfi, u l- iktjopteriġjani ġew ippreżentati wkoll bħala diapsidi li ma kinux jagħmlu parti mal-inqas grupp monofiletiku inklużiv, li fih il-lepidosawromorfi u l-arċosawromorfi. === Rettili Ċenożojċi === Fi tmiem il-perjodu Kretaċju, għebet għalkollox il-megafawna tar-rettili tal-perjodu Mesożojku. Mir-rettili l-kbar tal-baħar, baqgħu jgħixu biss il-fkieren tal-baħar; u mir-rettili l-kbar mhux tal-baħar, ħelsuha mill-estinzjoni l-''Crocodilia'' semiakkwatiċi u ''Choristoderes'' pjuttost simili biss, u l-aħħar membri ta' dawn tal-aħħar, bħal-''Lazarussuchus'', saru estinti fil-perjodu Mijoċen. Mis-sensiela kbira ta' dinosawri li ddominaw il-perjodu Mesożojku baqgħu ħajjin biss l-għasafar bil-munqar żgħir. Din ix-xejra drammatika ta' estinzjoni fl-aħħar tal-perjodu Mesożojku wasslet għall-perjodu Ċenożojku. Il-mammiferi u l-għasafar melew in-niċeċ il-vojta li ħalliet warajha l-megafawna tar-rettili, filwaqt li d-diversifikazzjoni tar-rettili majnat, u d-diversifikazzjoni tal-għasafar u tal-mammiferi kellha żvolta esponenzjali. Madankollu, ir-rettili baqgħu komponenti importanti tal-megafawna, b'mod partikolari fil-forma tal-fkieren il-kbar u l-fkieren ġganteski. Wara l-estinzjoni tal-biċċa l-kbira tan-nisel tal-arċosawri u tar-rettili tal-baħar sal-aħħar tal-perjodu Kretaċju, id-diversifikazzjoni tar-rettili baqgħet għaddejja matul il-perjodu Ċenożojku. L-i''Squamata'' ħadu daqqa ta' ħarta enormi matul l-avveniment tal-K–Pg, u rkupraw biss 10 miljun sena wara, iżda esperjenzaw avveniment kbir ta' radjazzjoni ladarba rkupraw, u llum il-ġurnata l-i''Squamata'' jiffurmaw il-maġġoranza tar-rettili ħajjin (> 95 %). Bejn wieħed u ieħor huma magħrufa madwar 10,000 speċi eżistenti ta' rettili tradizzjonali, u l-għasafar iżidu madwar 10,000 speċi oħra, kważi d-doppju tal-għadd ta' mammiferi, irrappreżentati b'madwar 5,700 speċi ħajja (esklużi l-ispeċijiet domestikati). {| class="wikitable" |+Diversità ta' speċijiet ta' rettili ħajjin (2013) !Grupp ta' rettili !Speċijiet deskritti !Persentaġġ tal-ispeċijiet ta' rettili |- |''Squamata'' |9,193 |96.3 % |- |''-'' Gremxul |5,634 |''59'' ''%'' |- |''-'' Sriep |3,378 |35 % |- |''- Amphisbaenians'' |181 |''2'' ''%'' |- |Fkieren |327 |3.4 % |- |''Crocodilia'' |25 |0.3 % |- |''Rhynchocephalia'' |1 |0.01 % |- |Total |9,546 |100 % |} == Morfoloġija u fiżjoloġija == === Ċirkolazzjoni === [[Stampa:Wiki varano.jpg|daqsminuri|Immaġni termografika tal-varani.]] Il-lepidosawri u l-fkieren kollha għandhom [[qalb]] bi tliet kompartimenti, li tikkonsisti minn żewġ atrija, ventrikolu maqsum b'mod varjabbli, u żewġ aorti li jwasslu għaċ-ċirkolazzjoni sistemika. Il-livell ta' taħlit tad-[[demm]] ossiġenat u deossiġenat fil-qlub bi tliet kompartimenti jvarja skont l-ispeċijiet u l-istat fiżjoloġiku. F'kundizzjonijiet differenti, id-demm deossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-ġisem jew id-demm ossiġenat jista' jiġi ttrasportat lura lejn il-[[Pulmun|pulmuni]]. Tressqet ipoteżi li din il-varjazzjoni fil-fluss tad-demm tippermetti iktar termoregolazzjoni effettiva u żminijiet itwal ta' għadis għall-ispeċijiet akkwatiċi, iżda ma ntweriex li hija xi vantaġġ fis-saħħa. Pereżempju, il-qlub tal-igwani, bħall-maġġoranza tal-qlub tal-i''Squamata'', huma magħmula minn tliet kompartimenti – żewġ atriji u ventrikolu wieħed – u muskoli kardijaċi involontarji. L-istrutturi prinċipali tal-qalb huma s-''sinus venosus'', l-istimolatur kardijaku, l-atriju tax-xellug, l-atriju tal-lemin, il-valvola atrijoventrikolari, il-''cavum venosum'', il-''cavum arteriosum'', il-''cavum pulmonale'', ix-xifer muskolari, ix-xifer ventrikolari, il-vini pulmonari u l-ħnejjiet aortiċi f'pari. [[Stampa:Bisected Iguana Heart Image.png|daqsminuri|Bisezzjoni ta' qalb ta' igwana.]] Xi speċijiet tal-i''Squamata'' (eż. il-pituni u l-varani) għandhom qlub bi tliet kompartimenti li jsiru qlub b'erba' kompartimenti matul il-kontrazzjoni. Dan huwa possibbli permezz ta' xifer muskolari li jaqsam mill-ġdid il-ventrikolu matul id-dijastola ventrikolari u jifirdu għalkollox matul is-sistola ventrikolari. Minħabba dan ix-xifer, uħud minn dawn l-i''Squamata'' kapaċi jipproduċu differenzjali fil-pressjoni ventrikolari li huma ekwivalenti għal dawk tal-qlub tal-mammiferi u tat-tjur. Il-''Crocodilia'' għandhom qalb li [[Anatomija|anatomikament]] fiha erba' kompartimenti, simili għall-għasafar, iżda għandhom ukoll żewġ aorti sistemiċi u għaldaqstant kapaċi jgħaddu mingħajr iċ-ċirkolazzjoni pulmonari. Fil-fkieren, il-ventrikolu mhux maqsum b'mod perfett, għaldaqstant jista' jkun hemm taħlita ta' demm aerat u mhux aerat. === Metaboliżmu === [[Stampa:Homeothermy-poikilothermy.png|daqsminuri|L-output enerġetiku sostnut (joules) ta' rettilu tipiku, imqabbel ma' mammiferu b'daqs simili bħala funzjoni tat-temperatura interna tal-ġisem. Il-mammiferu jkollu output ferm ogħla, iżda jista' jiffunzjona biss f'medda dejqa ħafna tat-temperatura tal-ġisem.]] Ir-rettili moderni li mhumiex tjur għandhom xi forma jew oħra ta' demm biered (jiġifieri xi taħlita ta' pojkilotermija, ektotermija u bradimetaboliżmu) u b'hekk għandhom mezzi fiżjoloġiċi limitati biex iżommu t-temperatura tal-ġisem kostanti u sikwit jiddependu fuq sorsi esterni ta' sħana. Minħabba temperatura ewlenija inqas stabbli fil-ġisem mill-għasafar u mill-mammiferi, il-bijokimika tar-rettili tirrikjedi enzimi kapaċi li jżommu l-effiċjenza fuq medda usa' ta' temperaturi milli fil-każ tal-annimali b'demm sħun. Il-medda tat-temperatura tal-ġisem ottimali tvarja skont l-ispeċijiet, iżda tipikament tkun inqas minn dik tal-annimali b'demm sħun; għal bosta gremxul, din tinżel fil-medda ta' 24–35 °C (75–95 °F), filwaqt li speċijiet adattati għas-sħana estrema, bħall-igwana tad-deżert Amerikan ''Dipsosaurus dorsalis'', jista' jkollhom temperatura fiżjoloġiċi ottimali fil-medda tal-mammiferi, jiġifieri bejn 35 u 40 °C (95 u 104 °F). Filwaqt li t-temperatura ottimali spiss tinkiseb meta l-annimal ikun attiv, il-metaboliżmu bażi baxx iwassal biex it-temperatura tal-ġisem tinżel f'daqqa meta l-annimal ma jkunx attiv. Bħal fl-annimali kollha, l-azzjoni tal-muskoli tar-rettili tipproduċi s-sħana. Fir-rettili l-kbar, bħall-fkieren tal-baħar, il-proporzjon baxx bejn is-superfiċe u l-volum iwassal biex din is-sħana prodotta b'mod metaboliku żżomm lill-annimali iktar sħan mill-ambjent tagħhom, minkejja li ma għandhomx metaboliżmu ta' annimal b'demm sħun. Din il-forma ta' omeotermija tissejjaħ ġigantotermija; ġie ssuġġerit li kienet xi ħaġa komuni fost id-dinosawri l-kbar u rettili kbar estinti oħra. Il-benefiċċju ta' metaboliżmu simili hu li jirrikjedi ferm inqas enerġija biex isostni l-funzjonijiet tal-ġisem. Permezz tal-użu tal-varjazzjonijiet fit-temperatura tal-madwar, jew billi jibqgħu kesħin meta ma jkollhomx bżonn jiċċaqilqu, ir-rettili jistgħu jiffrankaw ammonti konsiderevoli ta' enerġija meta mqabbla ma' annimali endotermiċi tal-istess daqs. Kukkudrill għandu bżonn bejn 0.1 u 0.2 % tal-ikel meħtieġ minn [[iljun]] tal-istess piż u jista' jgħix sa nofs sena mingħajr ma jiekol. Permezz ta' inqas rekwiżiti tal-ikel u permezz ta' metaboliżmi adattivi, ir-rettili jiddominaw fost l-annimali f'reġjuni fejn id-disponibbiltà ta' kaloriji netti hija wisq baxxa biex issostni l-mammiferi u l-għasafar kbar. Ġeneralment huwa maħsub li r-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-output għoli ta' enerġija meħtieġ għall-kaċċa jew għat-titjir fuq distanzi twal. Il-kapaċità enerġetika ogħla jaf kienet responsabbli għall-evoluzzjoni tad-demm sħun fl-għasafar u fil-mammiferi. Madankollu, l-investigazzjoni tal-korrelazzjonijiet bejn il-kapaċità attiva u t-termofiżjoloġija turi li hemm relazzjoni batuta. Il-biċċa l-kbira tar-rettili eżistenti huma [[Karnivoru|karnivori]] li jadottaw strateġija ta' stennija għall-priża tagħhom għall-ikel; mhux ċar jekk ir-rettili għandhomx demm biered minħabba l-ekoloġija tagħhom. Studji enerġetiċi fuq xi rettili wrew kapaċitajiet attivi ugwali jew ikbar minn dawk ta' annimali ta' daqs simili b'demm sħun. === Sistema respiratorja === [[Stampa:X-ray video of a female American alligator (Alligator mississippiensis) while breathing - pone.0004497.s009.ogv|daqsminuri|Filmat ta' fluworoskopija bir-raġġi X ta' alligatur Amerikan femminili li juri l-kontrazzjoni tal-pulmuni waqt it-teħid tan-nifs.]] Ir-rettili kollha jieħdu n-nifs permezz tal-pulmuni tagħhom. Il-fkieren tal-ilma żviluppaw ġilda iktar permeabbli, u xi speċijiet immodifikaw il-''cloaca'' tagħhom biex iżidu l-erja għall-iskambju tal-gassijiet. Anke b'dawn l-adattamenti, it-teħid tan-nifs qatt ma jitwettaq għalkollox mingħajr il-pulmuni. Il-ventilazzjoni tal-pulmuni titwettaq b'mod differenti f'kull grupp prinċipali ta' rettili. Fl-i''Squamata'', il-pulmuni jiġu ventilati kważi b'mod esklużiv mill-muskolatura assjali. Din hija wkoll l-istess muskolatura li tintuża waqt iċ-ċaqliq. Minħabba din il-kwistjoni, il-biċċa l-kbira tal-i''Squamata'' jkollhom iżommu n-nifs tagħhom waqt ġirjiet intensivi. Madankollu, uħud sabu tarf dan l-intopp. Il-varanidi, u xi ftit speċijiet oħra ta' gremxul, jużaw l-ippompjar tal-muskoli tal-ħalq biex jikkomplementaw it-teħid tan-nifs assjali normali tagħhom. Dan jippermetti lill-annimali jimlew għalkollox il-pulmuni tagħhom waqt xi ċaqliq intensiv, u b'hekk jibqgħu attivi aerobikament għal żmien twil. Huwa magħruf li l-gremxul tegu għandhom protodijaframma, li tissepara l-kavità pulmonari mill-kavità vixxerali. Filwaqt li effettivament mhijiex kapaċi tiċċaqlaq, din tippermetti inflazzjoni akbar tal-pulmuni, billi jitneħħa l-piż vixxerali mill-pulmuni. Fil-fatt il-''Crocodilia'' għandhom dijaframma muskolari li hija analoga għad-dijaframma tal-mammiferi. Id-differenza hi li l-muskoli għad-dijaframma tal-''Crocodilia'' jiġbdu lura l-għadma pubika (parti mill-pelvi, li tista' tiċċaqlaq fil-''Crocodilia''), u b'hekk il-fwied jinżel 'l isfel, u jillibera l-ispazju għall-espansjoni tal-pulmuni. Dan it-tip ta' konfigurazzjoni dijaframmatika ġieli ssejjaħ bħala l-"pistun epatiku". Il-mogħdijiet tal-arja jiffurmaw għadd ta' kompartimenti tubulari doppji fi ħdan kull pulmun. Bl-inalazzjoni u bl-eżalazzjoni l-arja tgħaddi mill-mogħdijiet tal-arja fl-istess direzzjoni, u b'hekk jinħoloq fluss tal-arja unidirezzjonali li jgħaddi mill-pulmuni. Sistema simili hija preżenti fl-għasafar, fil-varani u fl-igwani. Il-biċċa l-kbira tar-rettili ma għandhomx palat sekondarju, li jfisser li jridu jżommu n-nifs meta jibilgħu. Il-''Crocodilia'' evolvew palat sekondarju bl-għadam li permezz tiegħu jkunu jistgħu jibqgħu jieħdu n-nifs meta jkunu taħt l-ilma (u jipproteġu moħħhom minn xi ħsara kkawżata mill-priża f'xi taqbida). Ix-xaħmet l-art (il-familja ''Scincidae'') evolvew ukoll palat sekondarju bl-għadam, b'livelli differenti. Is-sriep ħadu approċċ differenti u minflok estendew it-trakea tagħhom. L-estensjoni trakeali tagħhom tispikka 'l barra, u tippermetti lil dawn l-annimali jibilgħu priża kbira mingħajr ma jkollhom xi asfissjoni. ==== Fkieren tal-ilma u fkieren tal-art ==== [[Stampa:Tortue de Floride Amiens.jpg|daqsminuri|Fekruna tal-ilma tieħu n-nifs f'wiċċ l-ilma.]] Bosta studji ffukaw fuq il-fehim ta' kif il-fkieren tal-ilma jieħdu n-nifs. Sa issa ġew studjati ftit speċijiet bir-reqqa biżżejjed biex tinkiseb idea dwar kif dawk il-fkieren jieħdu n-nifs. Ir-riżultati varjati jindikaw li l-fkieren tal-ilma sabu varjetà ta' soluzzjonijiet għal din il-problema. Id-diffikultà hi li l-biċċa l-kbira tal-qxur tal-fkieren tal-ilma huma riġidi u ma jippermettux għat-tip ta' espansjoni u ta' kontrazzjoni li amnijoti oħra jużaw għall-ventilazzjoni tal-pulmuni tagħhom. Xi fkieren tal-ilma, bħal-''Lissemys punctata'', għandhom saff ta' muskoli madwar il-pulmuni. Permezz tal-kontrazzjoni, il-fkieren tal-ilma jistgħu jagħmlu l-eżalazzjoni. Meta jkunu qed jistrieħu, il-fkieren tal-ilma jistgħu jdaħħlu r-riġlejn fil-kavità tal-ġisem u jimbuttaw l-arja 'l barra mill-pulmuni. Meta l-fkieren tal-ilma jdaħħlu riġlejhom fil-kavità, il-pressjoni fi ħdan il-pulmuni titnaqqas, u l-fkieren tal-ilma jistgħu jiġbdu l-arja 'l ġewwa. Il-pulmuni tal-fkieren tal-ilma huma mehmuża man-naħa ta' ġewwa tal-parti ta' fuq tal-qoxra (karapaċi), filwaqt li l-parti t'isfel tal-pulmuni mehmuża (permezz ta' tessuti konnettivi) mal-bqija tal-vixxeri. Bl-użu ta' sensiela ta' muskoli speċjali (bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal dijaframma), il-fkieren tal-ilma huma kapaċi jimbuttaw il-vixxeri tagħhom 'il fuq u 'l isfel, u dan jirriżulta f'respirazzjoni effettiva, peress li bosta minn dawn il-muskoli għandhom punti fejn jiġu mehmużin flimkien mar-riġlejn ta' quddiem tagħhom (tabilħaqq, bosta mill-muskoli jespandu fil-kavitajiet tar-riġlejn matul il-kontrazzjoni). It-teħid tan-nifs waqt iċ-ċaqliq ġie studjat fi tliet speċijiet, u dawn juru xejriet differenti. Il-fkieren tal-baħar ħodor femminili adulti ma jeħdux nifs meta jitkaxkru fuq il-bajjiet biex ibidu. Waqt iċ-ċaqliq tagħhom fuq l-art iżommu n-nifs u mbagħad jieħdu n-nifs f'daqqa meta jieqfu jistrieħu. Il-fkieren tal-ilma tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] jieħdu nifs kontinwament waqt iċ-ċaqliq, u ċ-ċiklu tal-ventilazzjoni mhuwiex ikkoordinat maċ-ċaqliq tar-riġlejn. Dan għaliex jużaw il-muskoli addominali tagħhom biex jieħdu n-nifs waqt iċ-ċaqliq. L-aħħar speċi li ġiet studjata hija l-fekruna tal-ilma tal-widnejn ħomor, li tieħu n-nifs waqt iċ-ċaqliq, iżda tieħu nifs inqas fil-fond waqt iċ-ċaqliq milli tieħu waqt il-pawżiet żgħar li tieħu bejn ċaqliqa u oħra, u dan jindika li jaf hemm xi interferenza mekkanika bejn iċ-ċaqliq tar-riġlejn u t-teħid tan-nifs. Il-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq ġew osservati wkoll jieħdu n-nifs waqt li jkunu ssiġillati għalkollox fil-qxur tagħhom. === Produzzjoni tal-ħsejjes === Meta mqabbla maż-żrinġijiet, mal-għasafar u mal-mammiferi, ir-rettili jagħmlu inqas ħsejjes. Il-produzzjoni tal-ħsejjes normalment tkun limitata għaz-zekzik, li jiġi prodott sempliċement billi l-arja tiġi mbottata minn glottide parzjalment magħluqa u ma jitqiesx bħala vokalizzazzjoni reali. Il-kapaċità tal-vokalizzazzjoni teżisti fil-''Crocodilia'', xi gremxul u fkieren tal-ilma; u tipikament tinvolvi l-vibrazzjoni ta' strutturi qishom mitwijin fuq xulxin fil-larinġi jew fil-glottide. Xi wiżgħat u fkieren tal-ilma għandhom il-kordi vokali b'tessuti konnettivi rikki bl-elastina. ==== Smigħ fis-sriep ==== Is-smigħ fil-bnedmin jiddependi fuq tliet partijiet tal-widna; il-widna esterna li tiddirieġi l-mewġ tal-ħsejjes fil-kanal tal-widna, in-nofs tal-widna li jittrażmetti l-mewġ tal-ħsejjes li jidħlu fil-widna interna, u l-widna interna li tgħin fis-smigħ u fiż-żamma tal-bilanċ. Għad-differenza tal-bnedmin u ta' mammiferi oħra, is-sriep ma għandhomx widna esterna, in-nofs tal-widna u tanbur, iżda għandhom struttura tal-widna interna bil-koklej imqabbdin direttament mal-għadma tax-xedaq tagħhom. Huma kapaċi jħossu l-vibrazzjonijiet li jiġi ġġenerati mill-mewġ tal-ħsejjes fix-xedaq tagħhom meta jitkaxkru mal-art. Dan isir bl-użu ta' mekkanoriċetturi, li huma nervituri sensorji tul ġisem is-sriep li jiddirieġu l-vibrazzjonijiet tul in-nervituri tas-sinsla għall-moħħ. Is-sriep għandhom perċezzjoni awditorja sensittiva u jistgħu jindunaw minn fejn ikunu ġejjin il-ħsejjes sabiex iħossu l-preżenza ta' xi priża jew predatur, iżda għadu mhux ċar kemm is-sriep huma sensittivi għall-mewġ tal-ħsejjes fl-arja. === Ġilda === [[Stampa:Lacertae skin.jpg|daqsminuri|Il-ġilda ta' gremxula tar-ramel, li turi l-qxur ikoniċi tar-rettili ''Squamata.'']] Il-ġilda tar-rettili hija miksija b'epidermide bil-qrejjen, u b'hekk hija impermeabbli u għaldaqstant ir-rettili jistgħu jgħixu fuq l-art niexfa, għad-differenza tal-anfibji. Meta mqabbla mal-ġilda tal-mammiferi, il-ġilda tar-rettili hija pjuttost irqiqa u ma fihiex is-saff dermali oħxon li jipproduċi l-ġlud fil-mammiferi. Il-partijiet esposti tar-rettili huma protetti bil-qxur (skwami), xi kultant b'bażi bl-għadam (osteodermi), li jiffurmaw armatura. Fil-lepidosawri, bħall-gremxul u s-sriep, il-ġilda kollha hija miksija bi qxur epidermali mrikkbin fuq xulxin. Xi darba kien maħsub li dawn il-qxur kienu tipiċi tal-klassi tar-''Reptilia'' kollha, iżda issa huwa magħruf li huma preżenti biss fil-lepidosawri. Il-qxur ta' fuq il-ġilda tal-fkieren tal-ilma u tal-kukkudrilli għandhom oriġini dermali u mhux epidermali. Fil-fkieren tal-ilma, il-ġisem jinħeba fi ħdan qoxra iebsa magħmula minn qxur tal-ġilda fużi flimkien. Il-ġlud tar-rettili, peress li ma għandhom dermide ħoxna, mhumiex b'saħħithom daqs il-ġlud tal-mammiferi. Dawn jintużaw fl-oġġetti tal-ġilda għal skopijiet dekorattivi fiż-żraben, fiċ-ċintorini u fil-basktijiet, b'mod partikolari il-ġlud tal-kukkudrilli. ==== Bdil tal-qxur ==== Ir-rettili jibdlu l-ġilda tagħhom permezz ta' proċess imsejjaħ ekdiżi li jseħħ kontinwament matul ħajjithom. B'mod partikolari, ir-rettili iżgħar fl-età donnhom jibdlu l-ġilda tagħhom darba kull 5 jew 6 ġimgħat, filwaqt li l-adulti jibdlu l-ġilda tagħhom 3 sa 4 darbiet fis-sena. Ir-rettili iżgħar fl-età jibdlu l-ġilda tagħhom iktar spiss minħabba r-rata ta' tkabbir rapida tagħhom. Ladarba jilħqu d-daqs finali tagħhom, il-frekwenza tat-tibdil tal-ġilda tonqos drastikament. Il-proċess tal-ekdiżi jinvolvi l-iffurmar ta' saff ġdid ta' ġilda taħt is-saff l-antik. L-enzimi proteolitiċi u l-fluwidu linfatiku jiġu rrilaxxati bejn is-saff l-antik u s-saff il-ġdid tal-ġilda. B'hekk, dan jolza s-saff l-antik mis-saff il-ġdid biex il-ġilda tkun tista' tinbidel. Is-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom minn rashom sa denbhom, filwaqt li l-gremxul jibdlu l-ġilda tagħha roqgħa roqgħa. Id-disekdiżi, marda komuni tal-ġilda fis-sriep u fil-gremxul, isseħħ meta l-ekdiżi ma tirnexxix. Hemm bosta raġunijiet għaliex l-ekdiżi jaf ma tirnexxiex u tista' tkun marbuta man-nuqqas ta' umdità, temperatura mhux adegwata, nuqqasijiet nutrizzjonali, nuqqas ta' ilma u tidrib trawmatiku. In-nuqqasijiet nutrizzjonali jrażżnu l-enzimi proteolitiċi, filwaqt li n-nuqqas ta' ilma jnaqqas il-fluwidi linfatiċi meħtieġa għas-separazzjoni tas-saffi tal-ġilda. It-tidrib trawmatiku min-naħa l-oħra, jiffurmaw ġerħiet li ma jħallux qxur ġodda jiffurmaw u b'hekk ixekklu l-proċess tal-ekdiżi. === Eskrezzjoni === L-eskrezzjoni sseħħ b'mod prinċipali permezz ta' żewġ kliewi żgħar. Fid-diapsidi, l-aċidu uriku huwa l-prodott ta' skart jew ħmieġ nitroġenuż ewlieni; l-eskrezzjoni tal-fkieren tal-ilma, bħall-mammiferi, primarjament tkun urea. Għad-differenza tal-kliewi tal-mammiferi u tal-għasafar, il-kliewi tar-rettili mhumiex kapaċi jipproduċu l-awrina likwida iktar ikkonċentrata mill-fluwidu tal-ġisem tagħhom. Dan għaliex ma għandhomx struttura speċjalizzata msejħa l-anella ta' Henle, li hija preżenti fin-nefroni tal-għasafar u tal-mammiferi. Minħabba f'hekk, bosta rettili jużaw il-kolon (il-musrana l-ħoxna) biex jgħin fl-assorbiment mill-ġdid tal-ilma. Uħud huma kapaċi wkoll jassorbu l-ilma maħżun fil-bużżieqa tal-awrina. F'xi rettili l-imlieħ eċċessivi jiġu skartati wkoll bl-eskrezzjoni permezz tal-glandoli tal-imnieħer u tal-ilsien. Fir-rettili kollha, il-kanali urinoġenitali u r-rektum (il-musrana d-dritta) it-tnejn li huma jitbattlu f'organu msejjaħ ''cloaca''. F'xi rettili, ħajt ventrali nofsani fil-''cloaca'' jaf jinfetaħ f'bużżieqa tal-awrina, iżda mhux fir-rettili kollha. Dan l-organu huwa preżenti fil-fkieren tal-ilma u tal-art kollha kif ukoll fil-gremxul, iżda mhuwiex preżenti fil-varani u fil-gremxul bla riġlejn. Mhuwiex preżenti wkoll fis-sriep, fl-alligaturi u fil-kukkudrilli. Bosta fkieren u gremxul proporzjonalment għandhom bżieżaq l-awrina kbar ħafna. [[Charles Darwin]] innota li l-fkieren tal-art tal-[[Gżejjer Galapagos]] kellhom bużżieqa li kienet kapaċi taħżen sa 20 % tal-piż tal-ġisem. Tali adattamenti huma r-riżultat ta' ambjenti bħall-gżejjer remoti u d-deżerti fejn l-ilma huwa skars ħafna. Rettili oħra li jgħammru ġod-deżert għandhom bżieżaq tal-awrina kbar li jistgħu jaħżnu riżerva tal-ilma fit-tul għal diversi xhur u li jgħinu fl-ożmoregolazzjoni. Il-fkieren tal-ilma għandhom żewġ bżieżaq tal-awrina aċċessorji jew iktar, li jinsabu fil-ġenb tal-għonq tal-bużżieqa tal-awrina u maġenb il-''pubis'', u jokkupaw porzjon sinifikanti tal-kavità tal-ġisem tagħhom. Il-bużżieqa tal-awrina tagħhom normalment tkun maqsum fi tnejn b'sezzjoni tax-xellug u oħra tal-lemin. Is-sezzjoni tal-lemin tinsab taħt il-fwied, u din tevita l-formazzjoni ta' ġebel kbar li jibqgħu f'dik in-naħa, filwaqt li s-sezzjoni tax-xellug x'aktarx li jkollha l-ġebel. === Diġestjoni === [[Stampa:PikiWiki Israel 37648 Nature and Colors.jpg|daqsminuri|Is-serp kolubridu, ''Dolichophis jugularis'', waqt li qed jiekol il-gremxula bla riġlejn, ''Pseudopus apodus''. Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma karnivori, u bosta jieklu primarjament rettili oħra u mammiferi żgħar.]] Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma insettivori jew karnivori u għandhom kanal gastrointestinali sempliċi u komparattivament qosra minħabba li l-laħam huwa pjuttost sempliċi biex jitkisser u jiġi diġestit. Id-diġestjoni hija iktar kajmana milli fil-mammiferi, u tirrifletti l-metaboliżmu iktar fil-baxx u n-nuqqas ta' kapaċità tagħhom li jaqsmu u jomogħdu l-ikel tagħhom. Il-metaboliżmu pojkilotermiku tagħhom għandu rekwiżiti baxxi ħafna tal-enerġija, u b'hekk ir-rettili l-kbar bħall-kukkudrilli u s-sriep kostritturi kbar jgħixu b'ikla kbira waħda għal xhur sħaħ, b'diġestjoni li taħdem bil-mod ħafna. Filwaqt li r-rettili huma b'mod predominanti karnivori, matul l-istorja bikrija tar-rettili diversi gruppi pproduċew xi megafawna erbivori: fil-perjodu Paleożojku, il-parejasawri; u fil-perjodu Mesożojku diversi dinosawri. Illum il-ġurnata, il-fkieren tal-ilma huma l-uniku grupp ta' rettili b'mod predominanti erbivoru, iżda diversi speċijiet ta' agami u ta' igwani evolvew biex jgħixu għalkollox jew parzjalment fuq il-pjanti bħala ikel. [[Stampa:PSM V53 D226 Silicious pebbles from the stomach of a plesiosaur.jpg|daqsminuri|Gastroliti minn pleżjosawru.]] Ir-rettili erbivori jiffaċċjaw l-istess problemi tal-magħad bħall-mammiferi erbivori, iżda peress li ma għandhomx is-snien kumplessi li għandhom il-mammiferi, bosta speċijiet jibilgħu l-blat u ċ-ċagħaq (l-hekk imsejħa gastroliti) biex jgħinu d-diġestjoni: il-blat jinbela' mal-ilma u jdur fl-istonku, u jgħin fit-tkissir tal-materja veġetali tal-pjanti. Il-gastroliti fossili nstabu assoċjati kemm mal-ornitopodi kif ukoll mas-sawropodi, għalkemm ma hemmx qbil dwar jekk tassew iffunzjonawx bħala mola gastrika f'dawn tal-aħħar. Il-kukkudrilli tal-ilma mielaħ jużaw il-gastroliti wkoll bħala saborra, biex b'hekk jiġu stabbilizzati fl-ilma jew jgħinhom jgħodsu. Funzjoni doppja bħala saborra stabbilizzatriċi u bħala għajnuna għad-diġestjoni ġiet issuġġerita għall-gastroliti li nstabu fil-plesjosawri. === Nervituri === Is-sistema nervuża tar-rettili tinkludi l-istess parti bażika tal-moħħ tal-anfibji, iżda ċ-ċerebrum u ċ-ċerebellum tar-rettili huma kemxejn akbar. Il-biċċa l-kbira tal-organi sensorji tipiċi huma żviluppati sew b'ċerti eċċezzjonijiet, b'mod partikolari n-nuqqas ta' widnejn estern tas-sriep (il-widnejn interni u nofsanija huma preżenti). Hemm tnax-il par ta' nervituri kraniċi. Minħabba l-koklej qosra tagħhom, ir-rettili jużaw irfinar elettriku biex jespandu l-firxa ta' frekwenzi tas-smigħ tagħhom. === Vista === Il-biċċa l-kbira tar-rettili huma annimali ta' binhar. Il-vista hija tipikament adattata għall-kundizzjonijiet tad-dawl ta' binhar, b'vista bil-kulur u perċezzjoni tal-profondità viżiva iktar avvanzata milli fl-anfibji u fil-biċċa l-kbira tal-mammiferi. Normalment ir-rettili jkollhom vista eċċellenti, u b'hekk ikunu jistgħu jagħrfu l-għamliet u jindunaw biċ-ċaqliq minn distanzi twal. Spiss ikollhom vista batuta f'kundizzjonijiet tad-dawl baxx. L-għasafar, il-kukkudrilli u l-fkieren tal-ilma għandhom tliet tipi ta' fotoriċetturi: vireg, koni uniċi u koni doppji, u b'hekk igawdu minn vista bil-kulur tajba ħafna li tippermettilhom jaraw tul tal-mewġ ultravjola. Milli jidher il-lepidosawri tilfu r-retina dupliċi u għandhom biss klassi unika ta' riċettur li jkun qisu kon jew virga skont jekk l-ispeċijiet ikunux attivi l-iktar binhar jew billejl. F'bosta speċijiet li jgħixu fil-moħba tagħhom, bħas-sriep magħrufa bħala għomja, il-vista tkun batuta. Bosta lepidosawri għandhom organu fotosensorju fil-quċċata ta' rashom magħruf bħala l-għajn parjetali jew it-tielet għajn jew il-glandola pineali. Din l-"għajn" ma taħdimx bl-istess mod bħal għajn normali peress li fiha biss retina u lenti rudimentali, u b'hekk ma tistax tifforma x-xbihat. Madankollu, din hija sensittiva għall-bidliet fid-dawl u fid-dlam u tista' tidentifika ċ-ċaqliq. Xi sriep għandhom settijiet addizzjonali ta' organi viżivi fil-forma ta' toqob sensittivi għar-radjazzjoni infraħamra (sħana). Dawn huwa żviluppati b'mod partikolari fil-viperi, iżda jinsabu wkoll fil-boas u fil-pituni. Permezz ta' dawn it-toqob is-sriep ikunu jistgħu "jaraw" is-sħana tal-ġisem tal-għasafar u tal-mammiferi, u b'hekk il-viperi jkunu jistgħu jikkaċċjaw ir-rodituri fid-dlam. Il-biċċa l-kbira tar-rettili, kif ukoll l-għasafar, għandhom membrana nittitanti, jiġifieri t-tielet kappell tal-għajnejn transluċidu li jgħatti l-għajn b'mod orizzontali min-naħa ta' ġewwa. Fil-''Crocodilia'', din tipproteġi l-wiċċ tal-ballun tal-għajn filwaqt li tippermetti livell ta' vista taħt l-ilma. Madankollu, bosta ''Squamata'', b'mod partikolari l-wiżgħat u s-sriep, ma għandhom kpiepel tal-għajnejn, u minflok għandhom qoxra trasparenti. Din tissejjaħ kappa tal-għajn u normalment ma tkunx viżibbli, għajr meta s-sriep jibdlu l-ġilda tagħhom, u tipproteġi l-għajnejn mit-trab u mill-ħmieġ. === Riproduzzjoni === [[Stampa:Crocodile Egg Diagram.svg|daqsminuri|Diagramma tal-bajd tal-''Crocodilia'': (1) il-qoxra, (2) il-borża tal-isfar tal-bajd, (3) l-isfar tal-bajd (nutrijenti), (4) il-vażi, (5) l-amnijon, (6) il-korjon, (7) spazju tal-arja, (8) l-''allantois'', (9) l-albumina (l-abjad tal-bajd), (10) il-borża amnijotika, (11) l-embrijun tal-''Crocodilia'', (12) il-fluwidu amnijotiku.]] Ir-rettili ġeneralment jirriproduċu sesswalment, għalkemm uħud kapaċi jirriproduċu asesswalment. L-attività riproduttiva kollha ssir permezz tal-''cloaca'', il-ħruġ/id-dħul uniku fil-bażi tad-denb fejn jiġi eliminat ukoll il-ħmieġ. Il-biċċa l-kbira tar-rettili għandhom organi tal-kopulazzjoni, li normalment ikunu moħbija fuq ġewwa jew invertiti u maħżuna fin-naħa ta' ġewwa tal-ġisem. Fil-fkieren tal-ilma u l-''Crocodilia'', l-eżemplari maskili jkollhom pene medjan uniku, filwaqt li l-i''Squamata'', inkluż is-sriep u l-gremxul, ikollhom par emipeni, u tipikament jintuża wieħed biss f'kull kopulazzjoni. Madankollu, it-tuatara ma għandhom organi tal-kopulazzjoni, u b'hekk l-eżemplari maskili u femminili sempliċement jagħfsu l-''cloacas'' tagħhom ma' xulxin u l-eżemplar maskili jirrilaxxa l-isperma. Il-biċċa l-kbira tar-rettili jbidu bajd amnijotiku miksi bi qxur qishom tal-ġilda jew tal-ġebla tal-ġir. L-amnijon (5), il-korjon (6) u l-''allantois'' (8) ikunu preżenti matul il-ħajja tal-embrijun. Il-qoxra tal-bajda (1) tipproteġi l-embrijun (11) u tevita li jinxef għalkollox, iżda hija flessibbli biex tippermetti l-iskambju tal-gassijiet. Il-korjon (6) jgħin fl-iskambju tal-gassijiet bejn in-naħa ta' ġewwa u ta' barra tal-bajd. Jippermetti l-ħruġ tad-diossidu tal-karbonju mill-bajd u d-dħul tal-ossiġenu fil-bajd. L-albumina (9) tkompli tipproteġi iktar l-embrijun u sservi bħala ġibjun tal-ilma u tal-proteini. L-''allantois'' (8) hija borża li tiġbor fiha l-iskart metaboliku prodott mill-embrijun. Il-borża amnijotika (10) fiha l-fluwidu amnijotiku (12) li jipproteġi l-embrijun b'kisja ratba. L-amnijon (5) jgħin fl-ożmoregolazzjoni u jservi bħala ġibjun tal-ilma mielaħ. Il-borża tal-isfar tal-bajd (2) madwar l-isfar tal-bajd (3) fiha l-proteini u n-nutrijenti rikki bix-xaħam li jiġu assorbiti mill-embrijun permezz tal-vażi (4) li jippermettu lill-embrijun jikber u jimmetabolizza. L-ispazju tal-arja (7) jipprovdi lill-embrijun bl-ossiġenu meta jkun qed ifaqqas. B'hekk l-embrijun ma jifgax waqt li jkun qed ifaqqas. Ma hemm l-ebda stadju larvali ta' żvilupp. [[Stampa:Hemidactylus frenatus mating, ventral view.jpg|daqsminuri|Wiżgħat domestiċi komuni jirriproduċu; veduta ventrali bl-emipene fil-''cloaca.'']] Il-viviparità u l-ovoviviparità evolvew fl-i''Squamata'' u f'bosta gruppi estinti ta' rettili. Fost l-i''Squamata'', ħafna speċijiet, inkluż il-boas kollha u l-biċċa l-kbira tal-viperi, jużaw dan il-mod ta' riproduzzjoni. Il-livell ta' viviparità jvarja; xi speċijiet sempliċement iżommu l-bajd sa eżatt qabel ifaqqas, filwaqt li oħrajn jipprovdu nutrizzjoni materna bħala suppliment għall-isfar tal-bajd, għalkemm oħrajn ma għandhomx isfar tal-bajd u jipprovdu n-nutrijenti kollha permezz ta' struttura simili għall-plaċenta tal-mammiferi. L-iżjed każ bikri ddokumentat ta' viviparità fir-rettili huwa fil-mesosawri tal-perjodu Permjan Bikri, għalkemm xi individwi jew [[Takson|taksa]] jaf kienu ovipari minħabba li nstabet ukoll bajda iżolata putattiva. Diversi gruppi ta' rettili tal-baħar tal-perjodu Mesożojku kienu vivipari, bħall-mosasawri, l-iktjosawri u s-''Sauropterygia'', grupp li jinkludi l-paċiplewosawri u l-''Plesiosauria''. Ir-riproduzzjoni asesswali ġiet identifikata fl-i''Squamata'' f'sitt familji ta' gremxul u f'serp wieħed. F'xi speċijiet ta' ''Squamata'', popolazzjoni ta' eżemplari femminili kapaċi jipproduċu klon diplojdu unisesswali tal-omm. Din il-forma ta' riproduzzjoni asesswali, imsejħa partenoġenesi, isseħħ f'diversi speċijiet ta' wiżgħat, u hija mifruxa b'mod partikolari fit-teiidi (speċjalment l-''Aspidocelis'') u l-laċertidi (''Lacerta''). Fil-magħluq, id-draguni ta' [[Park Nazzjonali ta' Komodo|Komodo]] (''Varanidae'') għamlu riproduzzjoni permezz tal-partenoġenesi. [[Stampa:Tortoise-Hatchling.jpg|daqsminuri|Ir-rettili għandhom bajd amnijotiku bi qxur ibsin jew qishom bil-ġilda, u b'hekk tkun meħtieġa l-fertilizzazzjoni interna waqt ir-riproduzzjoni.]] Huwa ssuspettat li kien hemm speċijiet partenoġenetiċi fost il-kamaleonti, l-agamidi, ix-xantusiidi u t-tiflopidi. Xi rettili għandhom determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura, fejn it-temperatura tal-inkubazzjoni tiddetermina jekk bajda partikolari tfaqqasx bħala eżemplar maskili jew femminili. Id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura hija komuni l-iktar fil-fkieren tal-ilma u fil-kukkudrilli, iżda sseħħ ukoll fil-gremxul u fit-tuatara. Sa issa, ma kien hemm l-ebda konferma dwar jekk id-determinazzjoni sesswali li tiddependi fuq it-temperatura sseħħx fis-sriep. === Lonġevità === Il-fkieren tal-art ġganteski huma fost l-iżjed annimali vertebrati li jdumu ħajjin (iktar minn 100 sena skont xi stimi) u ntużaw bħala mudell għall-istudju tal-lonġevità. Analiżi tad-DNA tal-ġenomi ta' Ġorġ is-Solitarju (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: Lonesome George), l-aħħar membru ikoniku tal-''Chelonoidis abingdonii'', u tal-fekruna tal-art ġganteska ta' [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra|Aldabra]] ''Aldabrachelys gigantea'', wasslet għall-identifikazzjoni ta' varjanti speċifiċi fin-nisel li jaffettwaw il-ġeni tat-tiswija tad-DNA u li jaf jikkontribwixxu għall-fehim tal-lonġevità. == Konjizzjoni == Tradizzjonalment ir-rettili kienu jitqiesu bħala inqas intelliġenti bħala medja mill-mammiferi u mill-għasafar, iżda kulma jmur dan x'aktarx li kien ir-riżultat ta' metodoloġiji fjakki fir-riċerka tal-imgħoddi u dipendenza żejda fuq id-daqs tal-moħħ bħala indikaturi tal-intelliġenza minflok karatteristika ġenwina tar-rettili. Id-daqs ta' moħħhom imqabbel ma' dak ta' ġisimhom huwa ferm inqas minn dak tal-mammiferi, u l-kwozjent tal-enċefalizzazzjoni huwa ta' madwar 0.1 % ta' dak tal-mammiferi, għalkemm ir-rettili l-kbar jaf ikollhom żvilupp tal-moħħ iktar kumpless. Huwa magħruf li l-gremxul il-kbir, bħall-varani, ikollu mġiba kumplessa, inkluż kooperazzjoni u ħiliet konjittivi li permezz tagħhom ikun jista' jottimizza il-foraġġ u t-territorjalità maż-żmien. Il-kukkudrilli għandhom imħuħ relattivament akbar u jkollhom struttura soċjali kemxejn kumplessa. Id-dragun ta' Komodo huwa saħansitra magħruf li joqgħod jilgħab, l-istess bħall-fkieren tal-ilma, li jitqiesu bħala ħlejqiet soċjali, u xi kultant jaqleb bejn il-monogamija u l-promiskwità fl-imġiba sesswali tiegħu. Studju partikolari sab li l-fkieren tal-ilma tal-Amerka ta' Fuq marru aħjar mill-firien bojod fl-apprendiment taċ-ċaqliq fil-labirinti. Studju ieħor sab li l-fkieren tal-art ġganteski kapaċi jitgħallmu permezz ta' kundizzjonament operattiv, diskriminazzjoni viżwali u mġiba mgħallma miżmuma permezz tal-memorja fit-tul. Il-fkieren tal-baħar tqiesu li għandhom imħuħ sempliċi, iżda l-partijiet ta' ġisimhom li jintużaw bħala moqdief jintużaw għal varjetà ta' kompiti tal-foraġġ (żamma, tfittxija qalb il-qroll u qbid mal-qroll) b'mod simili bħall-mammiferi tal-baħar. Hemm evidenza li r-rettili huma sensittivi u kapaċi jħossu l-emozzjonijiet, inkluż l-ansjetà u l-pjaċir. == Mekkaniżmi ta' difiża == [[Stampa:Phelsuma dubia edit1.jpg|daqsminuri|Il-mimetizzazzjoni ta' ''Phelsuma deubia'' fuq fergħa ta' siġra tal-palm.]] Bosta rettili żgħar, bħas-sriep u l-gremxul, li jgħixu fuq l-art jew fl-ilma huma vulnerabbli li jisfaw bħala priża ta' kull xorta ta' annimali karnivori. Għaldaqstant, l-evitar huwa l-iżjed forma komuni ta' difiża fir-rettili. Mal-ewwel sinjal ta' periklu, il-biċċa l-kbira tas-sriep u tal-gremxul jaħarbu u jinħbew fil-ħaxix, u l-fkieren tal-ilma u l-kukkudrilli jogħdsu fl-ilma u jisparixxu. === Mimetizzazzjoni u twissija === Ir-rettili donnhom jevitaw il-konfrontazzjoni permezz tal-mimetizzazzjoni. Żewġ gruppi ewlenin ta' predaturi tar-rettili huma l-għasafar u rettili oħra, u t-tnejn li huma għandhom vista bil-kulur żviluppata ħafna. B'hekk il-ġilda ta' bosta rettili jkollha lewn kriptiku fil-griż, fl-aħdar u fil-kannella biex ikunu jistgħu jinħbew mal-ambjent naturali ta' madwarhom. Bl-għajnuna tal-kapaċità tar-rettili li jibqgħu ma jiċċaqilqux għal perjodi twal, il-mimetizzazzjoni ta' bosta sriep tant hija effettiva li n-nies jew l-annimali domestiċi fil-biċċa l-kbira tipikament jingidmu minħabba li bi żball jirfsuhom. Meta l-mimetizzazzjoni ma jirnexxilhiex tipproteġihom, ix-xaħmet l-art tal-ilsien blu jippruvaw inaffru lil min jattakkahom billi juru l-ilsien blu tagħhom, u l-gremxul bil-frilli m'għonqhom jeżebixxu l-frilli tagħhom bil-kuluri jgħajtu. Din l-istess imġiba tintuża fit-taqbidiet territorjali u matul in-namra. Jekk il-periklu jiżdied tant f'daqqa li t-titjir ikun inutli, il-kukkudrilli, il-fkieren tal-ilma, xi gremxul u xi sriep izekzku b'volum għoli meta jiġu kkonfrontati minn xi għadu. Is-sriep krotali jivvibraw it-tarf ta' denbhom, li huwa magħmul minn sensiela ta' żibġiet vojta u ma' xulxin biex ibeżżgħu lill-perikli fil-qrib. B'kuntrast mal-lewn mitfi normali tal-biċċa l-kbira tar-rettili, il-gremxul tal-ġeneru ''Heloderma'' (il-mostru ta' Gila u l-gremxula taż-żibeġ) u bosta mis-sriep tat-tip tal-qroll għandhom lewn b'kuntrast kbir ta' twissija, donnu biex iwissu l-predaturi potenzjali li huma velenużi. Għadd ta' speċijiet ta' sriep mhux velenużi tal-Amerka ta' Fuq għandhom marki kkuluriti simili taparsi bħal dawk tas-sriep tat-tip tal-qroll. === Difiża alternattiva fis-sriep === [[Stampa:White-headed dwarf gecko.jpg|daqsminuri|Wiżgħa nana ta' rasha bajda mingħajr id-denb.]] Il-mimetizzazzjoni mhux dejjem tnaffar lill-predaturi. Meta ma taħdimx, l-ispeċijiet tas-sriep jadottaw tattiċi difensivi differenti u jużaw għadd ikkumplikat ta' mġibiet differenti meta kienu jiġu attakkati. Xi speċijiet, bħall-kobra, l-ewwel jolzaw rashom u jifirxu l-ġilda ta' għonqhom biex jippruvaw jidhru kbar u ta' theddida. Meta din l-istrateġija ma tirnexxix, dan jista' jwassal għal miżuri oħra li jiġu pprattikati mill-kobri, mill-viperi u minn speċijiet relatati mill-qrib, li jużaw il-velenu biex jattakkaw. Il-velenu huwa saliva mmodifikata, li titwassal min-nejbiet minn glandola tal-velenu. Xi sriep mhux velenużi, bħas-sriep tal-ħaxix Ewropej, jagħmluha taparsi mejtin meta jinsabu fil-periklu; uħud, inkluż is-sriep tal-ħaxix, jemettu likwidu jinten biex inaffru lil min ikun se jattakkahom. === Difiża fil-kukkudrilli === Meta speċi tal-''Crocodilia'' tkun imħassba dwar is-sikurezza tagħha, tixref snienha u tikxef ilsienha. Jekk dan ma jkunx biżżejjed, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' ssir kemxejn iktar aġitata u tipikament tibda tagħmel ħsejjes ta' zekzik. Imbagħad, l-ispeċi tal-''Crocodilia'' tibda tibdel il-poża tagħha b'mod drammatiku biex tidher iktar intimidanti. Il-ġisem jintefaħ biex jiżdied id-daqs apparenti. Jekk ikun meħtieġ, jaf tiddeċiedi li tattakka lill-għadu. Xi speċijiet jippruvaw jigdmu minnufih. Uħud jużaw rashom bħala mazza u litteralment jgħafġu lill-għadu, u wħud jiġru jew jgħumu lejn it-theddida minn distanza, u saħansitra jibqgħu jsegwu lill-għadu fuq l-art jew warajh. L-arma prinċipali tal-kukkudrilli kollha hija l-gidma, li tista' tiġġenera qawwa tal-gdim kbira ħafna. Bosta speċijiet għandhom ukoll snien qishom tal-[[Kelb|klieb]]. Dawn jintużaw primarjament għall-ħtif tal-priża, iżda jintużaw ukoll fil-ġlied u fin-namra. === Bdil tal-qxur u riġenerazzjoni tad-denb === Il-wiżgħat, ix-xaħmet l-art u xi gremxul ieħor li jinqabdu mid-denb jeħilsu minn parti mill-istruttura ta' denbhom permezz ta' proċess imsejjaħ awtotomija u b'hekk jirnexxilhom jaħarbu. Il-parti tad-denb li tinqala' tibqa' tiċċaqlaq, u b'hekk tqarraq li t-taqbida għadha għaddejja u ttellef l-attenzjoni tal-predatur sabiex il-priża tilħaq taħrab. Id-denb li jinqala' tal-wiżgħat leopardi jistgħu jibqgħu jiċċaqilqu sa 20 minuta. Fil-biċċa l-kbira tal-ispeċijiet id-denb jerġa' jikber, iżda wħud, bħall-wiżgħat tat-toppu, jitilfu denbhom għall-bqija ta' ħajjithom. F'bosta speċijiet, id-denb ikollu lewn differenti u ferm iktar jgħajjat mill-kumplament tal-ġisem, biex b'hekk iħeġġeġ lill-predaturi potenzjali jattakkaw id-denb l-ewwel. Fix-xaħmet l-art imbaċċaċ u f'xi speċijiet ta' wiżgħat, id-denb huwa qasir u wiesa' u jidher qisu ras, biex b'hekk il-predaturi jkunu jistgħu jattakkawh minflok il-parti iktar vulnerabbli fuq quddiem. Ir-rettili li kapaċi jeħilsu minn parti minn denbhom jistgħu parzjalment jirriġenerawhom fi ftit ġimgħat. Madankollu s-sezzjoni l-ġdida jkun fiha l-kartilaġni minflok l-għadam, u qatt ma terġa' tikber sal-istess tul tad-denb oriġinali. Spiss ikollha lewn mitfi ferm meta mqabbel mal-bqija tal-ġisem u jaf ma jkollux l-karatteristiċi mqabbża esterni li kellu d-denb oriġinali. == Rabtiet mal-bniedem == === Fil-kulturi u fir-reliġjonijiet === [[Stampa:Laelaps-Charles Knight-1897.jpg|daqsminuri|[[Pittura]] ta' "''Laelaps''" jiġġieldu (issa Driptosawri) ta' [[Charles R. Knight]] (1897).]] Id-dinosawri ntwerew b'mod mifrux fil-kultura minn mindu l-paleontologu Ingliż [[Richard Owen]] ħoloq l-isem bl-Ingliż, ''dinosaur'', fl-1842. Diġà fl-1854, id-Dinosawri ta' Crystal Palace kienu għall-wiri fil-pubbliku fin-Nofsinhar ta' Londra. Dinosawru tfaċċa fil-letteratura saħansitra qabel, peress li [[Charles Dickens]] inkluda megalosawru fl-ewwel kapitlu tar-rumanz tiegħu ''Bleak House'' fl-1852. Id-dinosawri dehru fil-kotba, fil-films, fil-programmi televiżivi, fl-opri tal-[[arti]] u f'midja oħrajn u ntużaw kemm għall-[[edukazzjoni]] kif ukoll għad-divertiment. Dehru b'mod realistiku, bħal fid-dokumentarji televiżivi tas-snin 90 tas-seklu 20 u fl-ewwel deċennju tas-seklu 21, kif ukoll b'mod fantastiku, bħal fil-films tal-monstri tas-snin 50 u 60 tas-seklu 20. Is-serp kellu rwol simboliku qawwi f'kulturi differenti. Fl-istorja [[Eġittu tal-qedem|Eġizzjana tal-Qedem]], il-kobra tan-Nil kien iżejjen il-kuruna tal-[[faragħun]]. Kien meqjum bħala waħda mid-divinitajiet u kien jintuża wkoll għal skopijiet ħżiena: il-qtil ta' avversarju u s-suwiċidju ritwali ([[Kleopatra VII|Kleopatra]]). Fil-[[mitoloġija Griega]], is-sriep huma assoċjati ma' antagonisti qattiela, bħala simbolu ktoniku, jiġifieri tal-art. L-Idra Lerneana b'disa' rjus li Erkole għeleb u t-tliet aħwa bniet ta' Gorgon huma wlied Gaja, id-[[Id-Dinja|Dinja]]. Medusa kienet waħda mit-tliet aħwa bniet ta' Gorgon li għeleb Perseo. Medusa tiġi deskritta bħala ħlejqa mortali tal-biża', bis-sriep minflok xagħar u bis-setgħa li bil-ħarsa tagħha tibdel l-irġiel f'ġebel. Wara li qatilha, Perseo ta rasha lil Atena li waħħlitha mat-tarka tagħha msejħa l-Eġida. It-Titani jintwerew fl-arti bis-sriep minflok riġlejhom għall-istess raġuni: huma wlied Gaja, għaldaqstant huma marbuta mad-dinja. Fil-[[Ħinduiżmu|Induiżmu]], is-sriep jiġu meqjuma bħala allat, u bosta nisa jferrgħu l-ħalib fuq il-fosos bis-sriep. Il-kobra jidher fuq għonq Xiva, filwaqt li Vixnu spiss jintwera rieqed fuq serp b'seba' rjus jew fi ħdan serp imdawwar miegħu nnifsu. Fl-[[Indja]] hemm tempji ddedikati biss għall-kobri, li xi kultant jissejħu ''Nagraj'' (Re tas-Sriep), u huwa maħsub li s-sriep huma simboli tal-fertilità. Fil-festival annwali Induista ta' Nag Panchami, is-sriep jiġu meqjuma u jitressqilhom it-talb. F'termini [[Reliġjon|reliġjużi]], is-serp u l-ġagwar x'aktarx li huma l-iżjed annimali importanti fil-Mesoamerka tal-qedem. "Fi stati ta' estasi, is-sinjuri jiżfnu żifna tas-sriep; sriep kbar neżlin 'l isfel iżejnu u jirfdu l-binjiet minn [[Chichén Itzá|Chichen Itza]] għal Tenochtitlan, u l-[[kelma]] bin-Nahuatl ''coatl'' li tfisser serp jew tewmi, tifforma parti mid-divinitajiet primarji bħal Mixcoatl, Quetzalcoatl u Coatlicue". Fil-[[Kristjaneżmu]] u fil-[[Ġudaiżmu]], serp jidher fil-Ġenesi biex iwaqqa' lil Adam u Eva fit-tentazzjoni bil-[[frott]] ipprojbit mis-Siġra tal-Għarfien tat-Tajjeb u tal-Ħażin. Il-fekruna tal-ilma għandha pożizzjoni prominenti bħala simbolu sod u tat-trankwillità fir-reliġjon, fil-mitoloġija u fil-[[folklor]] minn madwar id-dinja. Il-lonġevità ta' fekruna tal-art tiġi ssuġġerita mill-għomor twil u mill-qoxra tagħha, li kien maħsub li kienet tipproteġiha minn kwalunkwe għadu. Fil-miti kożmoloġiċi ta' diversi kulturi, Fekruna tal-Ilma Dinjija ġġorr id-dinja fuq daharha jew tirfed is-smewwiet. === [[Mediċina]] === [[Stampa:Rod of Asclepius2.svg|daqsminuri|Il-Virga ta' Asklepju tintuża bħala simbolu tal-mediċina.]] L-imwiet minħabba gidmiet tas-sriep mhumiex komuni f'bosta partijiet tad-dinja, iżda xorta waħda għadu jkun hemm għexieren ta' eluf minnhom fis-sena fl-[[Indja]]. Il-gidmiet tas-sriep jistgħu jiġu ttrattati b'antidotu magħmul mill-velenu tas-sriep. Sabiex jiġi prodott l-antidotu, taħlita ta' veleni ta' speċijiet differenti ta' sriep tiġi injettata fil-ġisem ta' [[żiemel]] b'dożi dejjem jiżdiedu sakemm iż-żiemel isir immuni. Imbagħad jiġi estratt id-demm; u s-serum jiġi sseparat, ippurifikat u mnixxef bl-iffriżar. L-effett ċitotossiku tal-velenu tas-sriep qed jiġi rriċerkat bħala trattament potenzjali għall-kanċer. Il-mostri ta' Gila jipproduċu komposti li jnaqqsu l-glukożju tal-plażma; waħda minn dawn is-sustanzi issa tintuża fid-droga għal kontra d-dijabete, eksenatid (Byetta), antagonist tar-reċettur peptid-1 qisu glukagon (GLP-1) bħas-semiglutid (Ozempic). Tossina oħra mis-saliva tal-mostru ta' Gila ġiet studjata għall-użu bħala droga għal kontra l-marda tal-Alzheimer. Il-wiżgħat intużaw ukoll bħala mediċina folkloristika, speċjalment fiċ-[[Ċina]], mingħajr ebda evidenza li għandhom xi komposti attivi. Il-fkieren tal-ilma ntużaw fil-mediċina tradizzjonali Ċiniża għal eluf ta' snin, u huwa maħsub li kull parti tal-fkieren tal-ilma għandha benefiċċji mediċi (mill-ġdid, mingħajr evidenza [[Xjenza|xjentifika]]). Id-domanda dejjem tiżdied għal-laħam tal-fkieren tal-ilma għamlet pressjoni fuq il-popolazzjonijiet selvaġġi vulnerabbli tal-fkieren tal-ilma. === Trobbija kummerċjali === Il-kukkudrilli huma protetti f'bosta partijiet tad-dinja, u jitrabbew b'mod kummerċjali. Il-ġlud tagħhom jintużaw għall-ikkonzjar u għall-produzzjoni ta' oġġetti tal-ġilda bħal żraben u basktijiet tal-idejn; il-laħam tal-kukkudrilli jitqies ukoll bħala tjubija. L-iżjed speċijiet li jitrabbew kummerċjalment huma l-kukkudrilli tal-ilma mielaħ u l-kukkudrilli tan-Nil. It-trobbija kummerċjali rriżultat f'żieda fil-popolazzjoni tal-kukkudrilli tal-ilma mielaħ fl-[[Awstralja]], peress li l-bajd normalment jinħasad min-natura selvaġġa, għaldaqstant is-sidien tal-art għandhom inċentiv li jikkonservaw il-ħabitat tagħhom. Il-ġlud tal-kukkudrilli tintuża għall-produzzjoni tal-portafolli, tal-basktijiet, tal-portmonijiet, tal-basktijiet tal-idejn, taċ-ċintorini, tal-kpiepel u taż-żraben. Iż-żejt tal-kukkudrilli ntuża għal diversi skopijiet. Is-sriep ukoll jitrabbew kummerċjalment, primarjament fil-Lvant u fix-Xlokk tal-[[Asja]], u l-produzzjoni tagħhom saret ferm iktar intensiva fl-aħħar deċennju. It-trobbija kummerċjali tas-sriep ħolqot tħassib għall-konservazzjoni fl-imgħoddi peress li tista' twassal għall-isfruttament eċċessiv tas-sriep fin-natura selvaġġa u tal-priża naturali tagħhom għat-trobbija kummerċjali. Madankollu, it-trobbija kummerċjali tas-sriep tista' tillimita l-kaċċa tas-sriep selvaġġi, filwaqt li tnaqqis il-qtil ta' vertebrati ta' ordnijiet ogħla bħall-[[Baqra|baqar]]. L-effiċjenza enerġetika tas-sriep hija ogħla minn dik tal-karnivori, minħabba l-ektotermija u l-metaboliżmu baxx tagħhom. Il-proteini skartati mill-industriji tal-pollam u tal-[[Ħanżir|ħnieżer]] jintużaw bħala għalf fit-trobbija kummerċjali tas-sriep. It-trobbija kummerċjali tas-sriep tipproduċi laħam, ġlud u antidoti għal kontra l-velenu tas-sriep. It-trobbija kummerċjali tal-fkieren tal-ilma hija prattika kontroversjali magħrufa oħra. Dan ilu jsir għal bosta raġunijiet, li jvarjaw mill-ikel għall-mediċina tradizzjonali, il-kummerċ tal-annimali domestiċi, u l-konservazzjoni xjentifika. Id-domanda għal-laħam u għall-prodotti mediċinali tal-fkieren tal-ilma hija waħda mit-theddidiet prinċipali għall-konservazzjoni tal-fkieren tal-ilma fl-Asja. Għalkemm it-tnissil kummerċjali donnu jħares il-popolazzjonijiet selvaġġi, jaf iżid id-domanda għalihom u jżid il-qbid illegali. Anke l-kunċett potenzjalment pożittiv tat-trobbija tal-fkieren tal-ilma biex imbagħad jinħelsu fin-natura selvaġġa hija kkontestata minn xi veterinarji li kellhom esperjenzi ma' dan it-tip ta' trobbija. Huma jwissu li tista' tintroduċi mard infettiv fil-popolazzjonijiet selvaġġi bħal dak li jokkorri fit-trobbija. === Rettili fil-magħluq === Erpetarju huwa spazju għall-wiri [[Żooloġija|żooloġiku]] tar-rettili u tal-anfibji. Fil-Punent, xi sriep (speċjalment speċijiet relattivament mansi bħall-pituni) xi kultant jinżammu bħala annimali domestiċi. Bosta speċijiet ta' gremxul jinżammu bħala annimali domestiċi, fosthom draguni tad-daqna, igwani, gremxul tal-ilma u wiżgħat (bħall-wiżgħat leoparti u l-wiżgħat tat-toppu popolari). Il-fkieren tal-ilma u tal-art kulma jmur qed isiru annimali domestiċi popolari, iżda ż-żamma tagħhom tista' tkun pjuttost diffiċli minħabba r-rekwiżiti partikolari tagħhom, bħall-kontroll tat-temperatura, il-ħtieġa ta' sorsi tad-dawl ultravjola, u dieta varjata. Il-lonġevità tal-fkieren tal-ilma u speċjalment il-fkieren tal-art tfisser li potenzjalment jgħixu iktar mis-sidien tagħhom. Iġjene tajba u manutenzjoni sinifikanti huma neċessarji meta r-rettili jinżammu fil-magħluq, minħabba r-riskji tas-''Salmonella'' u ta' patoġeni oħra. Il-ħasil tal-idejn regolari wara li jintmessu dawn ir-rettili huwa miżura importanti għall-prevenzjoni ta' infezzjonijiet. == Referenzi == [[Kategorija:Annimali]] [[Kategorija:Klassifikazzjoni xjentifika]] 952so7khfus1np78cag351pn7z31nus 0 34401 329853 329787 2026-05-09T13:58:37Z ToniSant 4257 added [[Category:Annimali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329853 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Notophthalmus viridescensPCCA20040816-3983A.jpg|daqsminuri|Gremxula tal-ilma tal-Lvant.]] L-'''anfibji''', ġieli spelluta bil-varjant '''amfibji''', huma [[Annimal|annimali]] vertebrati ektotermiċi, anamnijotiċi u b'erba' riġlejn li jikkostitwixxu l-[[Klassi (bijoloġija)|klassi]] ''Amphibia''. Fl-iżjed sens wiesa' tiegħu, dan huwa grupp parafiletiku li jinkludi t-tetrapodi kollha, iżda li jeskludi l-amnijoti (tetrapodi b'membrana amnijotika, bħar-[[Rettilu|rettili]] moderni, l-[[Għasfur|għasafar]] u l-[[Mammiferu|mammiferi]]). L-anbija kollha eżistenti (ħajjin) jagħmlu parti mis-sottoklassi monofiletika ''Lissamphibia'', bi tliet [[Ordni (bijoloġija)|ordnijiet]] ħajjin: ''Anura'' (iż-żrinġijiet u r-rospi), ''Urodela'' (is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (ċeċiljani). L-anfibji evolvew biex fil-biċċa l-kbira huma semiakkwatiċi, u adattaw biex jgħixu varjetà wiesgħa ta' ħabitats. Il-biċċa l-kbira tal-[[Speċi|ispeċijiet]] jgħixu fl-ilma ħelu, fl-artijiet mistagħdra jew fl-ekosistemi terrestri (bħall-boskijiet riparji, kif ukoll ħabitats fossorjali u saħansitra arboreali). Iċ-ċiklu tal-ħajja tagħhom tipikament jibda bħala larvi akkwatiċi bil-garġi, magħrufa bħala mrieżep, iżda xi speċijiet żviluppaw adattamenti fl-imġiba biex jagħmlu tajjeb għal din il-ħtieġa. Il-frieħ tal-anfibji ġeneralment jgħaddu minn metamorfosi minn larvi akkwatiċi bil-garġi għal adulti li jieħdu n-nifs bil-[[Pulmun|pulmuni]]. L-anfibji jużaw il-ġilda tagħhom bħala interfaċċa respiratorja sekondarja, u xi salamandri u żrinġijiet terrestri żgħar saħansitra ma għandhomx pulmuni u jiddependu għalkollox fuq il-ġilda tagħhom. Superfiċjalment huma simili għar-rettili bħall-gremxul, iżda għad-differenza tar-rettili u ta' amnijoti oħra, jeħtieġu l-aċċess għall-korpi tal-ilma biex jitnisslu. Minħabba l-ħtiġijiet riproduttivi kumplessi u l-ġilda permeabbli tagħhom, l-anfibji spiss huma indikaturi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] għall-kundizzjonijiet tal-ħabitats; fid-deċennji reċenti kien hemm deklin qawwi fil-popolazzjonijiet tal-anfibji għal bosta speċijiet madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Kuntrarjament għal ħsieb żbaljat komuni, l-anfibji adulti ġeneralment ma jistgħux jieħdu n-nifs taħt l-ilma. L-isptarijiet tal-organiżmi selvaġġi jirrapportaw li żball frekwenti li jagħmlu n-nies li jġibu ż-żrinġijiet u r-rospi għat-trattamenti hu li jpoġġuhom f'akkwarji mimlijin bl-ilma mingħajr ma jipprovdulhom mezz kif joħorġu minnhom. B'hekk, dawn jistgħu jegħrqu. L-iżjed anfibji bikrin evolvew fil-perjodu Devonjan minn sarkoteriġjani tetrapodomorfi (ħut b'lobi bħala pinen, artikolati qishom riġlejn) li evolvew pulmuni primittivi, li kienu ta' għajnuna biex jadattaw għall-art niexfa. Dawn iddiversifikaw u saru dominanti ekoloġikament matul il-perjodu Karboniferu u l-perjodu Permjan, iżda iktar 'il quddiem ġew spustati f'ambjenti terrestri mir-rettili u mis-sinapsidi bażali bikrin (il-predeċessuri tal-mammiferi).<ref>Atkins, Jade B.; Reisz, Robert R.; Maddin, Hillary C. (22 March 2019). "Braincase simplification and the origin of lissamphibians". ''PLOS ONE''. '''14''' (3) e0213694. Bibcode:2019PLoSO..1413694A. doi:10.1371/journal.pone.0213694. ISSN 1932-6203. PMC 6430379. <nowiki>PMID 30901341</nowiki>.</ref> L-oriġini tal-lissanfibji moderni, li tfaċċaw għall-ewwel darba matul il-perjodu Triassiku Bikri, madwar 250 miljun sena ilu, ilha tiġi kkontestata. L-iżjed ipoteżi popolari hi li x'aktarx oriġinaw mit-temnospondili, l-iżjed grupp diversifikat ta' anfibji [[Preistorja|preistoriċi]], matul il-perjodu Permjan. Skont ipoteżi oħra oriġinaw mil-lepospondili. Ir-raba' grupp ta' lissanfibji, l-''Albanerpetontidae'', saru estinti madwar 2 miljun sena ilu.<ref>Marjanović, David; Laurin, Michel (2019). "Phylogeny of Paleozoic limbed vertebrates reassessed through revision and expansion of the largest published relevant data matrix". ''PeerJ''. '''6''' e5565. Bibcode:2019PeerJ...6e5565M. doi:10.7717/peerj.5565. PMC 6322490. <nowiki>PMID 30631641</nowiki>.</ref> L-għadd ta' speċijiet ta' anfibji magħrufa huwa ta' madwar 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. L-iżgħar anfibju (u vertebrat) fid-dinja huwa żrinġ minn New Guinea (''Paedophryne amauensis'') b'tul ta' 7.7 mm (0.30 pulzieri) biss. L-ikbar anfibju ħaj huwa s-salamandra ġganteska tan-Nofsinhar taċ-[[Ċina]] (''Andrias sligoi'') b'tul ta' 1.8 metru (5 piedi u 11-il pulzier), iżda dan huwa ċkejken meta wieħed iqis it-temnospondili preistoriċi bħall-mastodonsawru li seta' jilħaq tul ta' 6 [[Metru|metri]] (20 pied).<ref>{{Ċita web|url=http://bryangee.weebly.com/2/post/2019/09/back-to-school-temno-superlatives.html|titlu=Back to school: temno superlatives|sit=Bryan Gee, Ph.D.|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-05}}</ref> L-istudju tal-anfibji jissejjaħ batrakoloġija, filwaqt li l-istudju kemm tar-rettili kif ukoll tal-anfibji f'daqqa jissejjaħ erpetoloġija. == Klassifikazzjoni == [[Stampa:Biofluorescence in Ceratophrys cranwelli - 41598 2020 59528 Fig2-bottom (cropped).png|daqsminuri|Bosta anfibji — bħaċ-''Ceratophrys cranwelli'' — huma bijofluworexxenti fid-dlam.]] [[Stampa:Paratype of Paedophryne amauensis (LSUMZ 95004).png|daqsminuri|L-iżgħar vertebrat magħruf fid-dinja, il-''Paedophryne amauensis'', fuq munita ta' 10 ċenteżmi ta' dollaru Amerikan. Bħala skala, il-munita għandha dijametru ta' 17.9 mm.]] Il-[[kelma]] "anfibju" ġejja mit-terminu bil-Grieg Antik ἀμφίβιος (''amphíbios''), li jfisser "żewġ tipi ta' ħajja", fejn ἀμφί tfisser "ta' żewġ tipi" u βίος tfisser "ħajja". Inizjalment it-terminu ntuża bħala aġġettiv ġenerali għall-annimali li setgħu jgħixu fuq l-art u fl-ilma, inkluż il-foki u l-lontri. Tradizzjonalment, il-klassi tal-''Amphibia'' tinkludi t-tetrapodi vertebrati kollha li mhumiex amnijoti. L-''Amphibia'' bl-iżjed mod wiesa' (''sensu lato'') kienet maqsuma fi tliet sottoklassijiet, tnejn minnhom estinti: * is-sottoklassi tal-''Lepospondyli''† (grupp tal-perjodu Paleożojku Aħħari potenzjalment polifiletiku ta' speċijiet żgħar, x'aktarx relatati iktar mill-qrib mal-amnijoti milli mal-''Lissamphibia''); * is-sottoklassi tat-''Temnospondyli''† (grupp diversifikat tal-perjodu Paleożojku Aħħari u tal-perjodu Mesożojku Bikri, li wħud minnhom kienu predaturi kbar); * is-sottoklassi tal-''Lissamphibia'' (l-anfibji moderni kollha, inkluż iż-żrinġijiet, ir-rospi, is-salamandri, il-gremxul tal-ilma u ċ-ċeċiljani); ** ''Salientia'' (żrinġijiet, rospi u qrabat): mill-perjodu Triassiku Bikri sal-preżent — 7,360 speċi attwali f'53 familja. Is-saljenzjani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Anura''. ** ''Caudata'' (salamandri, gremxul tal-ilma u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 764 speċi attwali f'disa' familji. Il-kawdatani moderni (il-grupp ewlieni) jiġu deskritti bħala l-''Urodela''. ** ''Gymnophiona'' (ċeċiljani u qrabat): mill-perjodu Triassiku Aħħari sal-preżent — 215-il speċi attwali f'10 familj. Xi kultant jintuża l-isem ''Apoda'' għaċ-ċeċiljani. ** ''Allocaudata''† (albanerpetontidi): mill-perjodu Ġurassiku Nofsani sal-perjodu Plejstoċen Bikri. [[Stampa:Triadobatrachus.jpg|daqsminuri|It-''Triadobatrachus massinoti'', protożrinġ tal-[[Madagaskar|Madagascar]] mill-perjodu Triassiku Bikri.]] L-għadd reali ta' speċijiet f'kull grupp jiddependi fuq il-klassifikazzjoni tassonomika segwita. L-iżjed żewġ sistemi komuni huma l-klassifikazzjoni adottata mis-sit web ''AmphibiaWeb'', tal-Università ta' California, Berkeley, u l-klassifikazzjoni tal-erpetologu [[Darrel Frost]] u l-[[Mużew]] [[Stati Uniti|Amerikan]] tal-Istorja Naturali, disponibbli bħala bażi tad-data ta' referenza online msejħa "Speċijiet Anfibji tad-Dinja". L-għadd ta' speċijiet kkwotati hawn fuq isegwi l-klassifikazzjoni ta' Frost u l-għadd totali ta' speċijiet ta' anfibji (ħajjin) magħrufa sal-31 ta' Marzu 2019, huwa eżattament ta' 8,000 speċi, li minnhom kważi 90 % huma żrinġijiet. Bil-klassifikazzjoni filoġenetika, it-[[takson]] ''Labyrinthodontia'' ġie skartat peress li huwa grupp poliparafiletiku mingħajr karatteristiċi uniċi ta' definizzjoni apparti l-karatteristiċi primittivi kondiviżi. Il-klassifikazzjoni tvarja skont il-filoġenija ppreferuta tal-awtur u jekk tintużax klassifikazzjoni abbażi tan-nodi jew klassifikazzjoni abbażi taz-zkuk. Tradizzjonalment, bħala klassi l-anfibji huma definiti kollha bħala tetrapodi bi stadju bħala larva, filwaqt li l-grupp li jinkludi l-antenati komuni tal-anfibji ħajjin kollha (żrinġijiet, salamandri u ċeċiljani) u d-dixxendenti kollha tagħhom jissejjaħ ''Lissamphibia''. Il-filoġenija tal-anfibji Paleożojċi mhix ċerta, u l-lissanfibji jaf jinzertaw fi ħdan gruppi estinti, bħat-temnospondili (li tradizzjonalment jitpoġġew fis-sottoklassi ''Labyrinthodontia'') jew il-lepospondili, u xi analiżijiet saħansitra fl-amnijoti. Dan ifisser li dawk li huma favur in-nomeklatura filoġenetika neħħew għadd kbir ta' gruppi ta' tetrapodi anfibji bażali Devonjani u Karboniferi li preċedentement kienu tpoġġew fl-''Amphibia'' skont it-tassonomija ta' [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], u ġew inklużi xi mkien ieħor skont it-tassonomija kladistika. Jekk l-antenat komuni tal-anfibji u tal-amnijoti jiġi inkluż fl-''Amphibia'', isir grupp parafiletiku. [[Stampa:Eusthenopteron BW (flipped).jpg|daqsminuri|Rikostruzzjoni tal-''Eusthenopteron'', ħuta akkwatika għalkollox b'lobi bħala pinen.]] [[Stampa:Tiktaalik BW.jpg|daqsminuri|Rikostruzzjoni tat-''Tiktaalik'', ħuta tetrapodomorfa avvanzata.]] L-anfibji moderni kollha huma inklużi fis-sottoklassi ''Lissamphibia'', li normalment titqies bħala grupp ta' speċijiet li evolvew minn antenat komuni. It-tliet ordnijiet moderni huma l-''Anura'' (iż-żrinġijiet), il-''Caudata'' (jew l-''Urodela''; is-salamandri) u l-''Gymnophiona'' (jew l-''Apoda''; iċ-ċeċiljani). Ġie ssuġġerit li s-salamandri tfaċċaw separatament minn antenat qisu temnospondil, u saħansitra li ċ-ċeċiljani huma grupp relatat tal-anfibji rettilomorfi avvanzati, u b'hekk tal-amnijoti. Għalkemm il-fossili ta' diversi protożrinġijiet iktar antiki b'karatteristiċi primittivi huma magħrufa, l-eqdem fosthom iż-"żrinġ reali", b'adattamenti bħall-qbiż, huwa l-''Prosalirus bitis'', mill-Formazzjoni ta' Kayenta ta' Arizona tal-perjodu Ġurassiku Bikri. [[Anatomija|Anatomikament]] huwa simili ħafna għaż-żrinġijiet moderni. L-eqdem ċeċiljani magħrufa huma l-''Funcusvermis gilmorei'' (mill-perjodu Triassiku Aħħari) u l-''Eocaecilia micropodia'' (mill-perjodu Ġurassiku Bikri), it-tnejn minn Arizona. L-iżjed salamandra bikrija hija l-''Beiyanerpeton jianpingensis'' tal-Grigal taċ-Ċina mill-perjodu Ġurassiku Aħħari. L-awtoritajiet ma jaqblux dwar jekk is-''Salientia'' hijiex superordni li tinkludi l-ordni tal-''Anura'', jew jekk l-''Anura'' hijiex sottoordni tal-ordni tas-''Salientia''. Tradizzjonalment, il-''Lissamphibia'' jinqasmu fi tliet ordnijiet, iżda familja estinta simili għas-salamandri, l-''Albanerpetontidae'', issa titqies bħala parti mil-''Lissamphibia'' flimkien mas-superordni tas-''Salientia''. Barra minn hekk, is-''Salientia'' jinkludu t-tliet ordnijiet reċenti kollha flimkien mal-protożrinġ Triassiku, it-''Triadobatrachus''. == [[Storja]] [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarja]] == [[Stampa:Diplocaulus vale21DB.jpg|xellug|daqsminuri|Il-lepospondilu ''Diplocaulus'' tal-perjodu Permjan fil-biċċa l-kbira kien akkwatiku.]] L-ewwel gruppi ewlenin ta' anfibji żviluppaw fil-perjodu Devonjan, madwar 370 miljun sena ilu, mill-ħut b'lobi bħala pinen li kien simili għaċ-ċelakanti u l-ħut modern bil-pulmuni. Dan il-ħut tal-qedem b'lobi bħala pinen kien evolva pinen qishom riġlejn b'diversi ġogi u swaba' li permezz tagħhom setgħu jitkaxkru fil-qiegħ tal-baħar. Xi ħut kien żviluppa pulmuni primittivi li jgħinuhom jieħdu l-arja meta l-għadajjar bl-ilma qiegħed tal-artijiet bassasa Devonjani ma tantx kellhom [[ossiġenu]]. Setgħu jużaw ukoll il-pinen b'saħħithom tagħhom biex jolzaw lilhom infushom 'il barra mill-ilma għal fuq l-art niexfa jekk iċ-ċirkostanzi kienu jeħtieġu dan. Eventwalment, il-pinen tal-għadam tagħhom evolvew f'riġlejn u saru l-antenati tat-tetrapodi kollha, inkluż l-anfibji, ir-rettili, l-għasafar u l-mammiferi moderni. Minkejja li kienu kapaċi jitkaxkru fuq l-art, ħafna minn dan il-ħut tetrapodomorfu preistoriku xorta kien iqatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin tiegħu fl-ilma. Kienu bdew jiżviluppaw il-pulmuni, iżda xorta waħda kienu jieħdu n-nifs bil-garġi. Ġew skoperti bosta eżempji ta' speċijiet b'karatteristiċi tranżizzjonali. L-''Ichthyostega'' kienu wħud mill-ewwel anfibji primittivi, bl-imnieħer u b'pulmuni iktar effiċjenti. Kellhom erba' riġlejn sodi, għonq, denb bil-pinen u kranju simili ħafna għal dak tal-ħut b'lobi bħala pinen, l-''Eusthenopteron''. L-anfibji evolvew adattamenti li permezz tagħhom setgħu jdumu iktar barra mill-ilma. Il-pulmuni tagħhom ittejbu u l-iskeletri tagħhom saru itqal u iktar b'saħħithom, u b'hekk kienu kapaċi jirfdu l-piż ta' ġisimhom fuq l-art. Żviluppaw "idejn" u "saqajn" b'ħames swaba' jew iktar; il-ġilda saret iktar kapaċi żżomm il-fluwidi tal-ġisem u tirreżisti t-tnixxif. L-għadma tal-ijomandibola tal-ħut fin-naħa tal-ijojdi wara l-garġi ċkienet u saret l-i''stapes'' tal-widna tal-anfibji, adattament li kien meħtieġ għas-smigħ fuq l-art niexfa. Affinità bejn l-anfibji u l-ħut teleost hija l-istruttura b'bosta tiwi tas-snien u l-par għadam sovraoċċipitali fuq in-naħa ta' wara tar-ras, li huma karatteristiċi li mhumiex preżenti mkien fost ir-[[Renju (bijoloġija)|renju]] tal-annimali. [[Stampa:Eryops - National Museum of Natural History - IMG 1974.JPG|daqsminuri|It-temnospondilu ''Eryops'' kellu riġlejn sodi biex jirfdu ġismu fuq l-art.]] Fl-aħħar tal-perjodu Devonjan (360 miljun sena ilu), l-ibħra, ix-xmajjar u l-lagi kienu qed joktru bil-ħajja filwaqt li fuq l-art bdew ifeġġu l-[[Pjanta|pjanti]] bikrin mingħajr il-preżenza ta' vertebrati, għalkemm uħud, bħall-''Ichthyostega'', jaf xi drabi olzaw lilhom infushom 'il barra mill-ilma. Huwa maħsub li x'aktarx kienu jimbuttaw lilhom infushom 'il fuq bir-riġlejn ta' quddiem, u mbagħad kienu jkaxkru l-kumplament ta' ġisimhom b'mod simili għal kif tagħmel il-foka iljunfant. Fil-perjodu Karboniferu Bikri (bejn 360 u 323 miljun sena ilu), il-klima kienet relattivament sħun u bix-xita. L-artijiet bassasa estensivi żviluppaw bil-muski, bil-felċi, bid-denb iż-żiemel u bil-''Calamites''. L-artropodi li bdew jirrespiraw l-arja evolvew u invadew l-art fejn ipprovdew l-ikel għall-anfibji [[Karnivoru|karnivori]] li bdew jadattaw għall-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] terrestri. Ma kien hemm l-ebda tetrapodu ieħor fuq l-art u l-anfibji kienu fil-quċċata tal-katina tal-ikel, u wħud kienu jokkupaw il-pożizzjonijiet ekoloġiċi li attwalment huma okkupati mill-kukkudrilli. Għalkemm kienu mgħammra bir-riġlejn u bil-kapaċità li jieħdu n-nifs, il-biċċa l-kbira xorta waħda kellhom ġisem tawwali u denb b'saħħtu. Oħrajn kienu l-aqwa predaturi tal-art, u xi kultant kienu jilħqu tul ta' diversi metri, u kienu jieklu l-insetti kbar tal-perjodu u l-bosta tipi ta' ħut fl-ilma. Xorta kellhom bżonn jerġgħu lura fl-ilma biex ibidu l-bajd bla qoxra tagħhom, u saħansitra l-iżjed anfibji moderni għandhom stadju ta' larva akkwatika għalkollox bil-garġi bħall-antenati tagħhom li kienu ħut. Kien l-iżvilupp tal-bajd amnijotiku, li tipprevjeni l-embrijun li jkun qed jiżviluppa milli jinxef għalkollox, li ppermetta lir-rettili jirriproduċu fuq l-art u li wassal għad-dominanza tagħhom fil-perjodu ta' wara. Wara l-kollass tal-foresti pluvjali fil-perjodu Karboniferu, id-dominanza tal-anfibji għaddiet f'idejn ir-rettili, u l-anfibji qalgħu daqqa ta' ħarta ulterjuri mill-avveniment ta' estinzjoni tal-perjodu Permjan–Triassiku. Matul il-perjodu Triassiku (bejn 252 u 201 miljun sena ilu), ir-rettili baqgħu fid-dominanza meta mqabbel mal-anfibji, u dan wassal għal tnaqqis kemm fid-daqs tal-anfibji kif ukoll fl-importanza tagħhom fil-bijosfera. Skont ir-rekords tal-fossili, il-''Lissamphibia'', li tinkludi l-anfibji moderni kollha u hija l-uniku nisel li għadu eżistenti, jaf kienet fergħa li nqatgħet mill-gruppi estinti tat-temnospondili u tal-lepospondili f'xi żmien bejn il-perjodu Karboniferu Aħħari u l-perjodu Triassiku Bikri. L-iskarsezza relattiva ta' evidenza fossili tipprekludi datazzjoni preċiża, iżda l-iżjed studju molekolari reċenti, ibbażat fuq is-sekwenzjar tat-tipi f'diversi postijiet, jissuġġerixxi oriġini fil-perjodu Karboniferu Aħħari/Permjan Bikri għall-anfibji eżistenti. Ma hemmx qbil dwar l-oriġini u r-relazzjonijiet evoluzzjonarji bejn it-tliet gruppi prinċipali ta' anfibji. Filoġenija molekolari tal-2005, ibbażata fuq analiżi tal-rDNA, tissuġġerixxi li s-salamandri u ċ-ċeċiljani huma relatati iktar mill-qrib ma' xulxin milli huma relatati maż-żrinġijiet. Milli jidher id-diverġenza tat-tliet gruppi seħħet fil-perjodu Paleożojku jew fil-perjodu Mesożojku Bikri (madwar 250 miljun sena ilu), qabel il-firda tas-superkontinent Panġea u ftit wara d-diverġenza tagħhom mill-ħut b'lobi bħala pinen. Il-qosor ta' dan il-perjodu, u l-ħeffa li biha seħħet ir-radjazzjoni, jgħinu biex jispjegaw l-iskarsezza relattiva ta' fossili ta' anfibji primittivi. Hemm diskrepanzi kbar fir-rekords tal-fossili. L-iskoperta tat-temnospondilu dissorofojdi ''Gerobatrachus'' mill-perjodu Permjan Bikri f'Texas fl-2008 pprovdiet il-ħolqa nieqsa b'bosta mill-karatteristiċi taż-żrinġijiet moderni. L-analiżi molekolari tissuġġerixxi li d-diverġenza bejn iż-żrinġijiet u s-salamandri seħħet konsiderevolment qabel mhuwa indikat fl-evidenza paleontoloġika. Studju partikolari ssuġġerixxa li l-aħħar antenat komuni tal-anfibji moderni kollha għex madwar 315-il miljun sena ilu, u li t-temnospondili sterjospondili huma l-eqreb qrabat taċ-ċeċiljani. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-istudji jappoġġaw oriġini monofiletika unika tal-anfibji moderni kollha fi ħdan it-temnospondili dissorofojdi. Meta evolvew minn ħut bil-pulmuni, l-anfibji kellhom jagħmlu ċerti adattamenti biex jgħixu fuq l-art, inkluż il-ħtieġa li jiżviluppaw mezzi ġodda ta' ċaqliq. Fl-ilma, id-daqqiet laġenba ta' denbhom kien jimbuttahom 'il quddiem, iżda fuq l-art kienu meħtieġa mekkaniżmi pjuttost differenti. Is-sinsla tagħhom, riġlejhom, l-istrutturi madwar riġlejhom u l-muskolatura tagħhom kellhom bżonn ikunu b'saħħithom biżżejjed biex jolzaw lilhom infushom mill-art għaċ-ċaqliq u għall-ikel. L-adulti terrestri skartaw is-sistemi laterali tagħhom u adattaw is-sistemi sensorji tagħhom biex jirċievu stimoli mill-arja. Kellhom bżonn jiżviluppaw metodi ġodda biex jirregolaw is-sħana ta' ġisimhom biex ikampaw mal-fluttwazzjonijiet fit-temperatura ambjentali. Huma żviluppaw imġiba idonea għar-riproduzzjoni f'ambjent terrestri. Il-ġilda tagħhom ġiet esposta għal raġġi ultravjola dannużi li qabel kienu assorbiti mill-ilma. B'hekk il-ġilda nbidlet biex issir iktar protettiva u tipprevjeni t-telf eċċessiv tal-ilma. == Referenzi == [[Kategorija:Klassifikazzjoni Xjentifika]] [[Kategorija:Annimali]] 0v2klgn1kvf3fehxuewuyyvswboogtq 0 34402 329852 329786 2026-05-09T13:58:15Z ToniSant 4257 +nebbieta +infobox 329852 wikitext text/x-wiki {{Stub|bijografija}}{{Infobox bijografija}} '''Ahmed Malek''' huwa attur Eġizzjan. Huwa ggradwa mir-RADA. Malek ħa sehem fil-film Clash ta’ Mohamed Diab, li fetaħ l-Un Certain Regard fil-Festival tal-Films ta’ Cannes tal-2016. Rwoli oħra jinkludu Sheikh Jackson (2017), Hepta: The Last Lecture u La Tottfea El Shams. Kellu l-ewwel rwol tiegħu bl-Ingliż (kien jitkellem ukoll bid-Dari, il-Pashto u l-Badimaya, lingwa Aboriġina Awstraljana) fil-film Awstraljan tal-2020 The Furnace. Għar-rwol tiegħu ġie nominat għall-Premju AACTA tal-2021 għall-Aqwa Attur f’Rwol Ewlieni. Malek deher fil-film tal-2022 The Swimmers, fejn iddrammatizza l-ħajjiet ta’ Yusra u Sarah Mardini. Fl-2023, Malek kellu r-rwol ta’ Musa fil-miniserje Boiling Point fuq BBC One. g4h80o8befd7cgmda974bskp9s3j3wc 0 34403 329851 329828 2026-05-09T13:56:46Z ToniSant 4257 added [[Category:Saħħa]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329851 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Sin Nombre virus Hanta TEM 1137 lores.jpg|daqsminuri|Mikrograff bit-trażmissjoni tal-elettroni tal-virus Sin Nombre.]] L-'''''Orthohantavirus''''' huwa [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] ta' viruses li jinkludi l-'''''hantaviruses''''' (tal-[[Familja (bijoloġija)|familja]] ''Hantaviridae'') li jikkawżaw il-mard fil-[[bniedem]]. L-''orthohantaviruses'', minn hawn 'il quddiem imsejħa ''hantaviruses'', jinsabu b'mod naturali primarjament fir-rodituri. Inġenerali, kull ''hantavirus'' jinġarr minn [[speċi]] waħda ta' roditur u kull roditur li jkollu ''hantavirus'' iġorr speċi waħda ta' ''hantavirus''. Il-''hantaviruses'' fl-ambjent naturali tagħhom normalment jikkawżaw infezzjoni asintomatika persistenti. Madankollu, fil-bniedem il-''hantaviruses'' jikkawżaw żewġ mardiet: id-deni emorraġiku b'sindromu renali (HFRS, hemorrhagic fever with renal syndrome) u s-sindromu pulmonari bil-''hantavirus'' (HPS, hantavirus pulmonary syndrome). L-HFRS jiġi kkawżat bil-''hantaviruses'' fl-[[Afrika]], fl-[[Asja]] u fl-[[Ewropa]], imsejħa ''hantaviruses'' tad-[[Id-Dinja|Dinja]] l-Antika, u l-HPS jiġi kkawżat normalment bil-''hantaviruses'' fl-Amerki, imsejħa ''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida. Il-''hantaviruses'' jiġu trażmessi prinċipalment permezz ta' aerosols u qtar li jkun fihom eskrezzjonijiet (ħmieġ) tar-rodituri, kif ukoll permezz ta' ikel ikkontaminat, gidmiet u grif tar-rodituri. Il-virus tal-Andes, li jinstab fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]], huwa ''hantavirus'' magħruf attwalment li għalih ġiet iddokumentata trażmissjoni limitata bejn il-bnedmin. Fatturi ambjentali bħax-xita, it-temperatura u l-umdità jinfluwenzaw it-trażmissjoni. L-HFRS huwa mmarkat minn mard tal-kliewi, b'nefħa tal-kliewi, eċċess ta' proteini fl-awrina, u [[demm]] fl-awrina. Ir-rata ta' fatalità tal-HFRS tvarja minn inqas minn 1 % sa 15 % skont liema jkun il-virus. Forma mhux qalila tal-HFRS spiss imsejħa nefropatija epidemika sikwit tiġi kkawżata mill-virus ta' Puumala u mill-virus ta' Dobrava-[[Belgrad]]. Għall-HPS, is-sintomi inizjali huma qishom tal-influwenza, bid-deni, uġigħ ta' ras u uġigħ muskolari, segwiti minn falliment respiratorju f'daqqa. L-HPS għandu rata ta' fatalità ogħla mill-HFRS, ta' 30–60 %. Għall-HFRS u għall-HPS, il-mard huwa r-riżultat ta' permeabbiltà vaskulari miżjuda, tnaqqis fl-għadd ta' pjastrini, u reazzjoni eċċessiva tas-sistema immunitarja. Il-ġenoma tal-''hantavirus'' tikkonsisti minn tliet segmenti tal-RNA li jikkodifikaw proteina kull wieħed: polimerażi dipendenti fuq l-RNA (RdRp), prekursur tal-glikoproteina spika, u l-proteina N. Is-segmenti jkunu integrati f'proteini N biex jiffurmaw kumplessi tar-ribonukleoproteini (RNP) u kull waħda jkollha kopja mehmuża tal-RdRp. Il-kumplessi tal-RNP huma mdawra b'involukru ta' lipidi bi proteini spika li jinbtu mill-wiċċ tiegħu. Ir-replikazzjoni tibda meta l-ispiki jeħlu ma' wiċċ iċ-ċelloli. Wara li jidħol fiċ-ċellola, l-involukru jagħmel fużjoni mal-endożomi u mal-liżożomi, li jbattal l-RNPs fiċ-ċitoplażma. L-RdRp imbagħad jittraskrivi l-ġenoma biex jipproduċi l-RNA messaġġier (mRNA) għat-traskrizzjoni minn ribożomi ospitanti biex jipproduċu proteini virali u biex tiġi rreplikata l-ġenoma għall-viruses proġeniċi. Il-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Antika jinġemgħu fl-apparat ta' Golgi u jiksbu l-involukru tagħhom minnu, qabel ma jiġu ttrasportati lejn il-membrana ċellolari biex jitilqu miċ-ċellola permezz tal-eżoċitosi. Il-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida jinġemgħu qrib il-membrana ċellolari u jiksbu l-involukru tagħhom minnha meta jitilqu miċ-ċellola billi jinbtu mill-wiċċ tagħha. Il-''hantaviruses'' ġew skoperti għall-ewwel darba wara l-Gwerra Koreana. Matul il-gwerra, l-HFRS kien marda komuni fost is-suldati stazzjonati qrib ix-xmara Hantan. L-ewwel ''hantavirus'' ġie iżolat fl-1978 fil-[[Korea t'Isfel]], u ngħata l-isem ta' virus ta' Hantan. Intwera li kien responsabbli għat-tifqigħa matul il-gwerra. Fi żmien ftit snin, ''hantaviruses'' oħrajn li jikkawżaw l-HFRS ġew skoperti madwar l-Ewrasja kollha. Fl-1982, l-[[Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa]] (WHO, World Health Organization) għażlet isem l-HFRS, u fl-1987, il-''hantaviruses'' ġew ikklassifikati bħala ġeneru distint għall-ewwel darba. Kollettivament ingħataw l-isem tal-virus ta' Hantan u tax-xmara Hantan. Fl-1993, tifqigħa tal-HPS seħħet fir-reġjun tal-Erba' Rkejjen fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], u dan wassal għall-iskoperta ta' ''hantaviruses'' patoġeniċi tad-Dinja l-Ġdida u tat-tieni marda kkawżata mill-''hantaviruses''. Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-''hantaviruses'' instabu mhux biss fir-rodituri iżda wkoll fit-talpi, fil-bugeddum u fil-friefet il-lejl. == Mard == [[Stampa:Hantavirus.jpg|daqsminuri|Il-''hantavirus''.]] Il-''hantaviruses'' huma maqsuma f'''hantaviruses'' tad-Dinja l-Antika (OWHVs, Old World hantaviruses), li tipikament jikkawżaw deni emorraġiku b'sindromu renali (HFRS) fl-Afrika, fl-Asja u fl-Ewropa, u ''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida (NWHVs, New World hantaviruses) li huma assoċjati mas-sindromu pulmonari tal-hantavirus (HPS) fl-Amerki. Ir-rata ta' fatalità tal-HFRS tvarja minn inqas minn 1 % sa 15 %, filwaqt li tal-HPS hija 30–60 %. Is-severità tas-sintomi tal-HFRS tvarja skont il-virus: il-virus ta' Hantan jikkawża HFRS sever, il-virus ta' [[Seoul]] jikkawża HFRS moderat, il-virus ta' Puumala jikkawża HFRS mhux qalil, u l-virus ta' Dobrava-Belgrad jikkawża HFRS mhux qalil sa sever skont il-ġenotip. Il-forma mhux qalila tal-HFRS ikkawżata mill-virus ta' Puumala u mill-virus ta' Dobrava-Belgrad spiss tissejjaħ nefropatija epidemika (NE). Ma ġewx osservati infezzjonijiet ripetuti, għaldaqstant il-fejqan wara infezzjoni x'aktarx li jagħti immunità għall-għomor kollu.<ref>Hansen A, Cameron S, Liu Q, Sun Y, Weinstein P, Williams C, Han GS, Bi P (April 2015). "Transmission of haemorrhagic fever with renal syndrome in china and the role of climate factors: a review". ''Int J Infect Dis''. '''33''': 212–218. doi:10.1016/j.ijid.2015.02.010. hdl:2440/94644. <nowiki>PMID 25704595</nowiki>.</ref><ref>Krüger DH, Schönrich G, Klempa B (June 2011). "Human pathogenic hantaviruses and prevention of infection". ''Hum Vaccin''. '''7''' (6): 685–693. doi:10.4161/hv.7.6.15197. PMC 3219076. <nowiki>PMID 21508676</nowiki>.</ref> [[Stampa:Rötelmaus.jpg|daqsminuri|Il-ġurdien tax-xtut, vettur naturali tal-virus ta' Puumala.]] L-HFRS huwa kkaratterizzat minn ħames fażijiet: deni, ipotensjoni, produzzjoni baxxa tal-awrina (oligurija), produzzjoni għolja tal-awrina (poliurija), u rkupru. Normalment is-sintomi jseħħu 12–16-il jum wara l-esponiment għall-virus. Il-mard akut tal-kliewi jseħħ b'nefħa tal-kliewi, proteini eċċessivi fl-awrina (proteinurija), u demm fl-awrina (ematurija). Sintomi oħra jinkludu l-uġigħ ta' ras, l-uġigħ fil-parti t'isfel tad-dahar, nawżea, rimettar, diarrea, demm fl-eskrezzjoni, it-tfaċċar ta' tikek fuq il-ġilda (peteki), u emorraġija fil-pajp tan-nifs. Il-falliment renali jwassal għall-oligurija, u rkupru tas-saħħa tal-kliewi jinkiseb bil-poliurija. L-irkupru tipikament idum ftit xhur. F'każijiet inqas qalila, il-fażijiet differenti tal-HFRS jaf ikunu diffiċli biex jiġu distinti, jew xi fażijiet jaf ikunu assenti, filwaqt li f'każijiet iktar severi, il-fażijiet jistgħu jitrikkbu fuq xulxin.<ref>Tariq M, Kim DM (March 2022). "Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome: Literature Review, Epidemiology, Clinical Picture and Pathogenesis". ''Infect Chemother''. '''54''' (1): 1–19. doi:10.3947/ic.2021.0148. PMC 8987181. <nowiki>PMID 35384417</nowiki>.</ref> L-HPS huwa prinċipalment ikkawżat minn żewġ viruses: il-virus tal-Andes u l-virus Sin Nombre (mingħajr isem). Il-marda għandha tliet fażijiet: prodromali (bikrija), kardjopulmonari u l-irkupru. Is-sintomi jokkorru madwar 1–8 ġimgħat wara l-esponiment għall-virus. Is-sintomi bikrin jinkludu d-deni, l-uġigħ ta' ras, l-uġigħ fil-muskoli, il-qtugħ ta' nifs (dispnea), u għadd baxx ta' pjastrini (tromboċitopenija). Matul il-fażi kardjopulmonari, il-qalb tħabbat ferm iktar (takikardija), tħabbat b'mod irregolari (aritmiji), u jkun hemm xokk karjoġeniku. It-tnixxija kapillari pulmonari tista' twassal għal sindromu ta' problemi respiratorji akuti, jibdew jinġemgħu l-fluwidi fil-pulmuni (edema pulmonari), ipotensjoni, u jibda jinġema' l-fluwidu fil-kavità addominali (effużjoni plewrali). Dawn is-sintomi jistgħu jikkawżaw il-[[mewt]] ħesrem. Wara li l-fażi kardjopulmonari tgħaddi, tipikament l-irkupru jseħħ f'bejn 3 sa 6 xhur, bil-poliurija. Filwaqt li l-HFRS huwa assoċjat mal-mard renali u l-HPS mal-mard kardjopulmonari, xi kultant l-HFRS jista' jinkludi sintomi kardjopulmonari assoċjati mal-HPS u l-HPS xi kultant jaf jinkludi sintomi renali assoċjati mal-HFRS.<ref>Koehler FC, Di Cristanziano V, Späth MR, Hoyer-Allo KJ, Wanken M, Müller RU, Burst V (29 January 2022). "The kidney in hantavirus infection-epidemiology, virology, pathophysiology, clinical presentation, diagnosis and management". ''Clin Kidney J''. '''15''' (7): 1231–1252. doi:10.1093/ckj/sfac008. PMC 9217627. <nowiki>PMID 35756741</nowiki>.</ref><ref>Noack D, Goeijenbier M, Reusken CB, Koopmans MP, Rockx BH (4 August 2020). "Orthohantavirus Pathogenesis and Cell Tropism". ''Front Cell Infect Microbiol''. '''10''' 399. doi:10.3389/fcimb.2020.00399. PMC 7438779. <nowiki>PMID 32903721</nowiki>.</ref> == Trażmissjoni == [[Stampa:Deer Mouse in Tree (6438329699) B.jpg|daqsminuri|Il-ġurdien tal-Punent, vettur naturali tal-virus Sin Nombre.]] Il-''hantaviruses'' li jikkawżaw il-mard fil-bniedem jiġu trażmessi l-iktar mir-rodituri. Fir-rodituri, il-''hantaviruses'' normalment jikkawżaw infezzjoni asintomatika persistenti. L-annimali infettati jistgħu jxerrdu l-virus fost annimali mhux infettati permezz ta' aerosols jew qtar mill-eskrezzjoni (ħmieġ), mill-awrina, mill-bżieq u mid-demm tagħhom, permezz tal-konsum ta' ikel ikkontaminat, mill-partikoli tal-virus rilaxxati mill-ġilda jew mill-pil, permezz tat-tqaxxir tal-pil, jew permezz tal-gdim u tal-grif. Il-''hantaviruses'' jistgħu jinfirxu wkoll b'kuntatt tal-feċi mal-fomm u permezz tal-plaċenti matul it-tqala mill-omm għall-wild tagħha. Jistgħu jibqgħu ħajjin għal 10 ijiem f'temperatura ambjentali, 15-il jum f'temperatura miti, u iktar minn 18-il jum f'temperatura ta' 4 gradi Celsius (39 grad Fahrenheit), u dan jgħin lit-trażmissjoni tal-virus. Huwa magħruf li l-kundizzjonijiet ambjentali favorevoli għar-riproduzzjoni u għall-imxija tar-rodituri jżidu t-trażmissjoni tal-mard. L-għajxien f'ambjent rurali, f'ambjenti mhux iġjeniċi, u l-interazzjoni ma' ambjenti kondiviżi ma' ospitanti tal-mard huma l-ikbar fatturi ta' riskju għal infezzjoni, speċjalment fost in-nies li jħobbu jimxu fil-kampanja, il-[[Bidwi|bdiewa]] u l-ħaddiema tal-forestrija, kif ukoll il-minaturi, il-militar u ż-[[Żooloġija|żoologi]]. F'tifqigħa waħda fl-Amerka ta' Fuq fl-2017, il-virus ta' Seoul infetta 31 ruħ permezz ta' kuntatt ma' firien domestiċi. Il-virus tal-Andes spiss jingħad mir-riċerkaturi li huwa magħruf li jinfirex minn persuna għall-oħra, l-unika ''hantavirus'' ta' din ix-xorta, normalment wara li wieħed ikun f'kuntatt mill-qrib ma' persuna infettata. Ġie rrapportat ukoll li jinfirex permezz tas-saliva umana, qtar fl-arja mis-sogħla u mill-għatis, u lejn it-trabi li jkunu għadhom kemm twieldu permezz tal-ħalib u l-plaċenta tal-omm. Madankollu, rieżami sistematiku tal-2021 sab li t-trażmissjoni minn bniedem għall-ieħor tal-virus tal-Andes ma kinitx appoġġata b'mod sod mill-evidenza, għalkem possibbli f'ċirkostanzi limitati, speċjalment bejn kuntatt mill-qrib fi ħdan l-istess abitazzjoni bħal kuntatt sesswali f'koppja. Hemm ukoll suspett li l-virus ta' Puumala jista' jinfirex minn persuna għall-oħra permezz tat-trasfużjoni tad-demm u tal-pjastrini. F'April–Mejju 2026, l-ewwel tifqigħa rreġistrata tal-hantavirus abbord bastiment tal-kruċieri seħħ fuq il-bastiment MV Hondius li kien qed itajjar il-bandiera tan-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], operat minn Oceanwide Expeditions. Fit-2 ta' Mejju 2026, raggruppament ta' passiġġieri b'mard respiratorju gravi abbord il-bastiment, li kien qed iġorr 147 passiġġier u membri tal-ekwipaġġ, ġie rrapportat lid-WHO. Sal-4 ta' Mejju 2026, seba' każijiet ġew identifikati, inkluż tliet imwiet. It-[[Tabib|tobba]] stabbilew li t-tip ta' virus involut kien il-virus tal-Andes, li jista' jinfirex permezz ta' trażmissjoni limitata minn bniedem għall-ieħor. Id-WHO vvalutat ir-riskju għall-popolazzjoni globali bħala wieħed baxx.<ref>{{Ċita web|url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599|titlu=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country|sit=www.who.int|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-09}}</ref> Il-''hantaviruses'' li jikkawżaw l-HFRS jistgħu jiġu trażmessi permezz tal-gdim tal-akari u tal-qurdien. Ir-riċerka wriet ukoll li l-[[Ħanżir|ħnieżer]] jistgħu jiġu infettati bil-virus ta' Hantan mingħajr ma jkollhom sintomi severi, u l-majjaliet jistgħu jittrażmettu l-virus lin-nisel tagħhom permezz tal-plaċenta. It-trażmissjoni mill-ħnieżer għall-bnedmin jaf hija possibbli wkoll; nissiel tal-ħnieżer ġie infettat bil-''hantavirus'' mingħajr kuntatt ma' rodituri jew akari. Il-virus ta' Hantan u l-virus ta' Puumala ġew individwati fil-bhejjem tal-ifrat, fiċ-ċriev u fil-[[Fenek|fniek]], u l-antikorpi tal-virus ta' Seoul ġew individwati fil-[[Qattus|qtates]] u fil-[[Kelb|klieb]], iżda r-rwol ta' dawn l-ospitanti għall-''hantaviruses'' mhux magħruf. L-infezzjoni f'dawn l-annimali oħra potenzjalment jista' jiffaċilita l-[[evoluzzjoni]] tal-''hantaviruses'' permezz ta' tislit mill-ġdid tal-ġeni. Minbarra r-rodituri, xi ''hantaviruses'' jinsabu f'[[Mammiferu|mammiferi]] [[Insettivoru|insettivori]] żgħar, bħat-talpi, il-bugeddum u l-friefet il-lejl. L-antiġen tal-''hantavirus'', li huwa indikattiv ta' infezzjoni, ġie individwat ukoll f'varjetà ta' speċijiet ta' [[Għasfur|għasafar]]. L-ambjenti mibnija mill-bniedem huma importanti fit-trażmissjoni tal-''hantaviruses''. Id-deforestazzjoni u l-agrikoltura eċċessiva jaf jeqirdu l-ħabitat naturali tar-rodituri. L-espansjoni tal-art agrikola hija assoċjata ma' deklin fil-popolazzjonijiet tal-predaturi, u b'hekk l-ispeċijiet ospitanti tal-''hantaviruses'' jużaw il-monokulturi tal-azjendi agrikoli bħala siti tal-foraġġ u fejn ibejtu. Is-siti agrikoli mibnija qrib ħafna tal-ħabitats naturali tar-rodituri jistgħu jiffaċilitaw il-proliferazzjoni tar-rodituri peress li jaf jiġu attirati mill-għalf tal-annimali. Is-sistemi tad-dranaġġ u tal-ilma mormi tax-xita jaf ikunu abitati mir-rodituri, speċjalment f'żoni b'immaniġġjar batut tal-iskart solidu. Il-kummerċ u l-ivvjaġġar marittimi ġew implikati wkoll fl-imxija tal-''hantaviruses''. Ir-riżultati tar-riċerka mhumiex konsistenti dwar jekk l-ħajja urbana tnaqqasx jew iżżidx l-inċidenza tal-''hantaviruses''. Is-seroprevalenza, li turi l-infezzjonijiet tal-''hantaviruses'' fl-imgħoddi, hija ogħla b'mod konsistenti fl-okkupazzjonijiet u fiż-żoni li jkunu esposti iktar għar-rodituri. Il-kundizzjonijiet batuti tal-għajxien fil-battalji, fil-kampijiet militari u fil-kampijiet tar-refuġjati jesponu lis-suldati u lir-refuġjati għal infezzjoni. == Ambjent == [[Stampa:NOAA Nino.jpg|daqsminuri|L-effett ta' El Niño fuq il-klimi lokali.]] L-ispeċijiet tar-rodituri li jġorru magħhom il-''hantaviruses'' jgħixu f'firxa wiesgħa ta' ħabitats, inkluż [[Bijoma|bijomi]] simili għad-deżert, foresti ekwatorjali u tropikali, artijiet bassasa, savani, għelieqi u mraġ tal-ilma salmastru. Is-seroprevalenza tal-''hantaviruses'' fl-ispeċijiet ospitanti tagħhom ġiet osservata li tvarja minn 5.9 % sa 38 % fl-Amerki, u minn 3 % sa madwar 19 % globalment, skont il-metodu tal-ittestjar u l-post tal-ittestjar. F'xi postijiet, bħall-Korea t'Isfel, l-insib abitwali tar-rodituri selvaġġi jsir biex tiġi ssorveljata ċ-ċirkolazzjoni tal-''hantaviruses''. L-umdità għolja tista' tibbenefika lill-popolazzjonijiet tar-rodituri fi klimi sħan, fejn jista' jkollha impatt pożittiv fuq it-tkabbir tal-[[Pjanta|pjanti]] u b'hekk fid-disponibbiltà tal-ikel. Il-kopertura forestali miżjuda hija assoċjata ma' inċidenza ogħla tal-''hantaviruses'', b'mod partikolari fl-Ewropa. It-[[tibdil fil-klima]] u d-degradazzjoni ambjentali jżidu ż-żoni ta' kuntatt bejn ir-rodituri ospitanti u l-bnedmin, u dan iżid l-esponiment potenzjali għall-''hantaviruses''. Eżempju ta' dan kienet it-tifqigħa tal-Erba' Rkejjen tal-1993 fl-Istati Uniti, li ġiet ippreċeduta minnufih minn żieda fix-xita minħabba l-perjodu ta' tisħin ta' El Niño tal-1992-1993. Dan ikkawża tkabbir sostanzjali fil-provvista tal-ikel għar-rodituri, li wassal għat-tkabbir rapidu fil-popolazzjoni tagħhom u ffaċilita tifrix akbar tal-''hantavirus'' li kkawża dik it-tifqigħa. Ix-xita hija assoċjata b'mod konsistenti mal-inċidenza tal-''hantaviruses'' f'diversi xejriet. Ix-xita qliel hija fattur ta' riskju għat-tifqigħat fix-xhur ta' wara, iżda jistgħu jaffettwaw l-inċidenza minħabba l-għargħar tal-moħbiet u tal-bejtiet tar-rodituri. Fil-postijiet li jkollhom staġuni tax-xita u staġuni tan-nixfa, l-infezzjonijiet huma iktar komuni fl-istaġun tax-xita milli fl-istaġun tan-nixfa. In-nuqqas ta' xita u n-nixfa huma assoċjati ma' inċidenza mnaqqsa peress li tali kundizzjonijiet jirriżultaw f'popolazzjoni iżgħar tar-rodituri, iżda l-ispostament tal-popolazzjonijiet tar-rodituri minħabba n-nixfa jew l-għargħar jista' jwassal għal żieda fl-interazzjonijiet bejn ir-rodituri u l-bnedmin u l-infezzjonijiet. Madankollu, fl-Ewropa ma nstabet l-ebda assoċjazzjoni bejn ix-xita u l-inċidenza tal-mard. It-temperatura jkollha effetti li jvarjaw fuq it-trażmissjoni tal-''hantaviruses''. It-temperaturi ogħla joħolqu ambjenti mhux favorevoli għall-għajxien tal-virus u jnaqqsu l-livelli tal-attività tar-rodituri Neotropiċi, iżda jistgħu jwasslu biex ir-rodituri jfittxu l-kenn mis-sħana f'ambjenti umani u jkunu ta' benefiċċju għall-produzzjoni tal-aerosols. It-temperaturi iktar baxxi jistgħu jtawlu l-għajxien tal-virus 'il barra minn ospitant. It-temperaturi medji ogħla tax-xitwa huma assoċjati mat-tnaqqis tal-għajxien tal-ġrieden tax-xtut, il-vettur naturali tal-virus ta' Puumala, iżda huma assoċjati maż-żieda tal-għajxien tal-ġrieden tal-għelieqi bl-istrixxi fiċ-[[Ċina]], il-vettur naturali tal-virus ta' Hantan. It-temperaturi estremi, sħan jew kesħin, huma assoċjati ma' inċidenza iktar baxxa tal-mard. == Ġenoma u struttura == Il-ġenoma tal-''hantaviruses'' hija segmentata fi tliet partijiet: segment kbir (L), segment medju (M) u segment żgħir (S). Kull parti fiha RNA ta' sens negattiv ta' razza unika u tikkonsisti f'total ta' 10,000–15,000 nukleotid. Is-segmenti jiffurmaw fi ċrieki permezz ta' legaturi mhux kovalenti fit-truf tal-ġenoma. Is-segment L huwa twil madwar 6.6 kilobażi (kb) u jikkodifikaw polimerażi virali ta' RNA dipendenti (RdRp), li twassal għat-traskrizzjoni u għar-replikazzjoni tal-RNA virali. Is-segment M, li huwa twil madwar 3.7 kb, jikkodifika prekursur tal-glikoproteina li jiġi traskritt b'mod konġunt u mehmuż mal-Gn u mal-Gc. Il-Gn u l-Gc jintrabtu mar-riċetturi ċellolari, jirregolaw ir-risponsi immunitarji, u jistimolaw il-ħolqien ta' antikorpi protettivi. Is-segment S huwa twil madwar 2.1 kb u jikkodifika l-proteina N b'nukleokapsid, li tintrabat mal-RNA virali u tipproteġiha. Qafas ta' qari miftuħ fil-ġen N tas-segment S ta' xi ''orthohantaviruses'' jikkodifika wkoll il-proteina mhux strutturali NS li wassal għal inibizzjoni tal-produzzjoni tal-interferon fiċ-ċelloli ospitanti. Ir-reġjuni mhux traskritti fit-truf tal-ġenoma jiġu kkonservati sew u jipparteċipaw fir-replikazzjoni u fit-traskrizzjoni tal-ġenoma. Il-partikoli individwali tal-''hantavirus'' (virjoni) normalment ikunu sferiċi, iżda jistgħu jkunu ovali, pleomorfiċi jew tubulari. Id-dijametru tal-virjon ikun ta' 70–350 nanometru (nm). Il-parti esterna tal-virjon ikun involukru tal-lipidi bi ħxuna ta' madwar 5 nm. Integrati fl-involukru jkun hemm il-glikoproteini spika tal-wiċċ, il-Gn u l-Gc, li jkunu rranġati f'għamla ta' retikolu. Kull spika tal-wiċċ tkun magħmula minn tetramer tal-Gn u tal-Gc (erba' unitajiet kull wieħed) li jkollu simetrija rotazzjonali kwadrupla, u tkun estiża madwar 10 nm 'il barra mill-involukru. Il-Gn jiffurmaw iz-zokk tal-ispika u l-Gc jiffurmaw ir-ras. Fi ħdan l-involukru jkun hemm nukleokapsidi elikali magħmula minn bosta kopji tal-proteina N b'nukleokapsid, li jkunu mehmuża mal-ġenoma tal-virus biex jiffurmaw kumplessi tar-ribonukleoproteini (RNP). Kull kumpless tal-RNP ikollu kopja tal-RdRp mehmuża miegħu. Il-''hantaviruses'' ma jikkodifikawx il-proteini matriċi biex jgħinu fl-istrutturar tal-virjon, għaldaqstant kif il-proteini tal-wiċċ jorganizzaw ruħhom fi sfera b'retikolu simetriku għadu mhux magħruf. == Ċiklu tal-ħajja == Iċ-ċelloli edoteljali vaskolari u l-makrofaġi huma ċ-ċelloli primarji li jiġu infettati mill-''hantaviruses''. Il-podoċiti, iċ-ċelloli tubulari, iċ-ċelloli dendritiċi u l-linfoċiti jistgħu jiġu infettati wkoll. L-hemiż maċ-ċellola ospitanti u d-dħul ġo fiha jiġu medjati mill-irbit tal-ispiki tal-glikoproteini virali mar-riċetturi taċ-ċellola ospitanti, b'mod partikolari l-integrini β3. Il-fatturi ta' aċċellerazzjoni tad-diżintegrazzjoni jikkomplementaw ir-riċetturi, u għall-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida, ġie propost li l-protocaderin-1 huwa involut fl-hemiż. Wara l-hemiż, il-''hantaviruses'' jiddependu fuq diversi modi biex jidħlu f'ċellola, inkluż il-mikropinoċitosi, l-endoċitosi indipendenti medjata mir-riċetturi u l-endoċitosi li tiddependi fuq il-kolesterol jew il-kaveoli. Il-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Antika jużaw l-endoċitosi li tiddependi fuq il-klatrin filwaqt li l-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida jużaw l-endoċitosi indipendenti mingħajr il-klatrin. Wara li jidħlu f'ċellola, il-virjoni jiffurmaw vexxikoli li jiġu ttrasportati lejn endosomi bikrin, imbagħad lejn endomsomi tardivi u lejn kompartimenti lisosomali. Tnaqqis fil-pH imbagħad tikkawża l-fużjoni tal-involukru virali mal-endosomi jew mal-lisosomi. Din il-fużjoni tirrilaxxa kumplessi ta' ribonukleoproteina virali fiċ-ċitoplażma taċ-ċellola, li jibdew it-traskrizzjoni u r-replikazzjoni permezz tal-RdRp. L-RdRp jittraskrivu l-ssRNA virali f'razez b'sens pożittiv komplementari, imbagħad jaħtfu ħames truf primarji tal-RNA messaġġier (mRNA) ospitanti biex iħejju l-mRNA għat-traskrizzjoni mir-ribosomi ospitanti għall-produzzjoni tal-proteini virali. Ir-razez tal-RNA komplementari jintużaw ukoll għall-produzzjoni ta' kopji tal-ġenoma, li jiġu inkapsulati mill-proteini N biex jiffurmaw l-RNPs. Matul l-assemblaġġ tal-virjon, il-prekursur tal-glikoproteini jaqbad mar-retikulu endoplażmiku fil-glikoproteini Gn u Gc permezz tal-peptidażi senjaletiċi taċ-ċellola ospitanti. Il-Gn u l-Gc jiġu mmodifikati permezz ta' ktajjen ta' N-glikan, li jistabbilizzaw l-istruttura tal-ispika u jgħinu fl-assemblaġġ fl-apparat ta' Golgi għall-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Antika jew għall-membrana ċellolari għall-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida. Il-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Antika jiksbu l-involukru virali tagħhom mill-apparat ta' Golgi u mbagħad jiġu ttrasportati lejn il-membrana ċellolari f'vexxikoli sabiex jitilqu miċ-ċellola permezz tal-eżoċitosi. Min-naħa l-oħra, l-RNPs tal-''hantaviruses'' tad-Dinja l-Ġdida jiġu ttrasportati lejn il-membrana ċellolari, fejn jinbtu minn wiċċ iċ-ċellola biex jiksbu l-involukru tagħhom u jitilqu miċ-ċellola. == Evoluzzjoni == L-iżjed forma komuni ta' evoluzzjoni għall-''hantaviruses'' hija mutazzjonijiet permezz ta' sostituzzjonijiet, inserzjonijiet jew tħassir tan-nukleotidi uniċi. Normalment il-''hantaviruses'' ikunu ristretti għal speċijiet individwali li jkunu vetturi naturali u jevolvu flimkien mal-ospitanti tagħhom, iżda din ir-relazzjoni ta' speċi waħda ma' ''hantavirus'' wieħed ma tapplikax għall-''hantaviruses'' kollha. L-istorja evoluzzjonarja eżatta tal-''hantaviruses'' x'aktarx li hija mtappna minn bosta istanzi ta' taħlit mill-ġdid tal-ġenoma, qabżiet tal-ispeċi ospitanti, u tibdil tal-ospitanti. Fi ħdan l-ispeċijiet, il-[[ġeografija]] affettwat l-evoluzzjoni tal-''hantaviruses''. Pereżempju, il-virus ta' Hantan u l-virus ta' Seoul it-tnejn li huma ffurmaw diversi insla li jikkorrispondu mad-distribuzzjoni ġeografika tagħhom. Peress li l-''hantaviruses'' għandhom ġenomi segmentati, dawn huma kapaċi jwettqu taħlit u tibdil ġenetiku mill-ġdid, fejn is-segmenti minn viruses differenti jistgħu jitħalltu biex jiffurmaw viruses ġodda. Dan iseħħ spiss fin-natura u jiffaċilita l-adattament tal-''hantaviruses'' għal diversi ospitanti u ekosistemi. It-taħlit mill-ġdid fl-OWHVs tas-segmenti S u M normalment jiġi osservat fost il-viruses fi ħdan speċi waħda, iżda jista' jseħħ bejn speċijiet differenti. It-tibdil mill-ġdid fl-NWHVs tas-segmenti S u M ġie osservat fir-rodituri. Fost il-viruses ta' Puumala li ġew iżolati mir-rodituri fl-2005-2009, 19.1 % minnhom ġew identifikati bħala taħlit mill-ġdid. Il-proġenija diplojdi hija possibbli wkoll, fejn il-virjoni jaf ikollhom żewġ eżemplari mill-istess segment minn żewġ viruses ġenituri. == Klassifikazzjoni == L-''Orthohantavirus'' jagħmel parti mill-familja tal-''Hantaviridae'', li tinkludi l-''hantaviruses'' kollha. Il-ġeneru fih 37 speċi, elenkati hawn taħt bil-virus eżemplari tal-ispeċi. Inġenerali, l-ispeċijiet ikollhom isem il-virus eżemplari bis-suffiss -''ense''. * ''Orthohantavirus andesense'', il-virus tal-Andes; * ''Orthohantavirus artybashense'', il-virus ta' Artybash; * ''Orthohantavirus asamaense'', il-virus ta' Asama; * ''Orthohantavirus asikkalaense'', il-virus ta' Asikkala; * ''Orthohantavirus bayoui'', il-virus ta' Bayou; * ''Orthohantavirus boweense'', il-virus ta' Bowé; * ''Orthohantavirus brugesense'', il-virus ta' Bruges; * ''Orthohantavirus caobangense'', il-virus ta' Cao Bằng; * ''Orthohantavirus carrizalense'', il-virus ta' Carrizal; * ''Orthohantavirus chocloense'', il-virus ta' Choclo; * ''Orthohantavirus dabieshanense'', il-virus ta' Dàbiéshān; * ''Orthohantavirus delgaditoense'', il-virus ta' Caño Delgadito; * ''Orthohantavirus dobravaense'', il-virus ta' Dobrava-Belgrad; * ''Orthohantavirus fugongense'', il-virus ta' Fúgòng; * ''Orthohantavirus hantanense'', il-virus ta' Hantan; * ''Orthohantavirus jejuense'', il-virus ta' [[Gżira ta' Jeju|Jeju]]; * ''Orthohantavirus kenkemeense'', il-virus ta' Kenkeme; * ''Orthohantavirus khabarovskense'', il-virus ta' Khabarovsk; * ''Orthohantavirus lankaense'', il-virus ta' Lanka; * ''Orthohantavirus luxiense'', il-virus ta' Lúxī; * ''Orthohantavirus mamorense'', il-virus ta' Rio Mamoré; * ''Orthohantavirus maporalense'', il-virus ta' Maporal; * ''Orthohantavirus montanoense'', il-virus ta' Montaño; * ''Orthohantavirus nigrorivense'', il-virus tal-Kanal ta' Black Creek; * ''Orthohantavirus ozarkense'', il-virus ta' Ozark; * ''Orthohantavirus prospectense'', il-virus ta' Prospect Hill; * ''Orthohantavirus puumalaense'', il-virus ta' Puumala; * ''Orthohantavirus rockportense'', il-virus ta' Rockport; * ''Orthohantavirus sagercreekense'', il-virus ta' Sager Creek; * ''Orthohantavirus sangassouense'', il-virus ta' Sangassou; * ''Orthohantavirus seoulense'', il-virus ta' Seoul; * ''Orthohantavirus sinnombreense'', il-virus ta' Sin Nombre; * ''Orthohantavirus tatenalense'', il-virus ta' Tatenale; * ''Orthohantavirus thailandense'', li jinkludi l-virus ta' Anjozorobe u l-virus tat-[[Tajlandja]]; * ''Orthohantavirus tigrayense'', il-virus ta' Tigray; * ''Orthohantavirus tulaense'', il-virus ta' Tula; * ''Orthohantavirus wufangense'', il-virus ta' Wùfeng Chodsigoa smithii 1. Bosta ''hantaviruses'' oħra mhumiex klassifikati, għalkemm uħud jaf ikunu iżolati ta' viruses oħra: * il-virus ta' Academ; * il-virus ta' Adler; * il-virus ta' Alto Paraguay; * il-virus ta' Amga/Seewis; * il-virus ta' Anajatuba; * il-virus ta' Ash River; * il-virus ta' Asturias; * il-virus ta' Azagny; * il-virus ta' Belgrad; * il-virus tax-xmara Biya; * il-virus tal-Lag ta' Bloodland; * il-virus tax-Xmara Blu; * il-virus ta' Boginia; * il-virus ta' Calabazo; * il-virus ta' Camp Ripley; * il-virus ta' Castelo dos Sonhos; * il-virus CGRn9415; * il-virus ta' Dode; * il-virus tal-Kanjon ta' El Moro; * il-virus ta' Fox Creek; * il-virus ta' Fusong; * il-virus ta' Gōu; * ir-razza tal-''hantavirus'' Tamarin/BRA/SM22/2014; * il-virus ta' HoJo; * il-virus ta' Iamonia; * il-virus ta' Isla Vista; * il-virus ta' Jemez Springs; * il-''hantavirus'' ta' Jerboa; * il-virus ta' Jurong; * il-''hantavirus'' ta' Kielder; * il-virus ta' Laguna Negra; * il-virus ta' Landiras; * il-virus ta' Leakey; * il-virus ta' Lechiguanas; * il-virus ta' Liánghé; * il-virus ta' Lohja; * il-virus ta' Malacky; * il-virus ta' Muleshoe; * il-virus ta' Necocli; * il-virus ta' Orán; * il-virus ta' Oxbow; * il-virus ta' Playa de Oro; * il-virus ta' Powell Butte; * il-virus tal-ġrieden tal-mergħat; * il-virus ta' Qiān Hú Shān/tal-Lag ta' Qiāndǎo; * il-virus ta' Rio Mearim; * il-virus ta' Río Segundo; * il-virus tal-firien ta' Sapporo; * il-virus ta' Sarufutsu; * il-virus ta' Serang; * il-virus ta' Shěnyáng; * il-virus ta' Taimyr; * il-virus ta' Tanganya; * il-virus tax-Xmara Tualatin; * il-virus ta' Uurainen; * il-virus ta' Vladivostok; * il-virus ta' Yakeshi; * il-virus ta' Yuánjiāng. == Storja == Il-marda emorraġika tal-''hantavirus'' x'aktarx li ġiet deskritta għall-ewwel darba fil-''Huangdi Neijing'', test mediku Ċiniż tal-qedem, fiċ-Ċina Imperjali matul il-Perjodu tal-Istati fi Gwerra ma' Xulxin tal-475–221 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Il-''hantaviruses'' ġew issuġġeriti bħala kawża tan-"nefrite tat-trunċieri" fost is-suldati matul il-Gwerra Ċivili tal-Istati Uniti u s-suldati [[Renju Unit|Brittaniċi]] fil-Fjandri, il-[[Belġju]] matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]]. Il-marda ssemmiet ukoll fil-Lvant tal-Asja, fejn x'aktarx li kienet epidemija, u ġiet deskritta għall-ewwel darba b'mod [[Xjenza|xjentifiku]] fi Vladivostok fl-1913–1914. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] fl-1942, seħħet tifqigħa b'sintomi karatteristiċi tal-infezzjoni tal-''hantavirus'' f'Salla, fil-Lvant tal-Lapland, il-[[Finlandja]], fost is-suldati Ġermaniżi u Finlandizi. Din it-tifqigħa iktar 'il quddiem ġiet irrapportata fl-1980 bħala li ġiet ikkawżata minn virus trażmess mill-ġrieden tax-xtut u ngħata l-isem ta' virus ta' Puumala. Matul il-gwerra wkoll, madwar 10,000 suldat Ġappuniż stazzjonati fil-Manċurja laqqtu l-HFRS. Kien hemm madwar 3,200 każ tal-HFRS fost is-suldati tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] stazzjonati qrib ix-xmara Hantan matul il-Gwerra Koreana, fejn ġie identifikat għall-ewwel darba fl-1951 u ngħatat l-isem ta' "deni emorraġiku Korean" u "epidemija tad-deni emorraġiku". Wara l-gwerra, fl-1976 fil-Korea t'Isfel, Dr. Ho Wang Lee ttestja l-ġrieden tal-għelieqi bl-istrixxi u wera li l-antiġeni mill-pulmuni tagħhom kienu reattivi għall-antikorpi f'seri minn dawk li baqgħu ħajjin wara l-gwerra. Fl-1978, il-virus ġie iżolat għall-ewwel darba u ngħata l-isem ta' virus ta' Hantan bħal isem ix-xmara. Analiżi retrospettiva wriet li l-virus ta' Hantan kien responsabbli għat-tifqigħa fil-gwerra. ''Hantaviruses'' oħra li kkawżaw l-HFRS imbagħad ġew skoperti madwar l-Ewrasja. Il-marda kellha varjetà ta' ismijiet, għaldaqstant fl-1982, l-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa tatha l-isem uffiċjali ta' "deni emorraġiku b'sindromu renali". Fl-1985, dan il-grupp ta' viruses ingħata l-isem ta' ''hantaviruses'' mill-virus ta' Hantan, u fl-1987 ġie stabbilit il-ġeneru ''Hantavirus'' biex jinkorporahom fil-''Bunyaviridae'' li dak iż-żmien kienet meqjusa bħala familja. L-ewwel vaċċin tal-hantavirus, ''Hantavax'', ġie żviluppat fl-1990 minn tim tar-riċerka mmexxi minn Dr. Ho Wang Lee. Il-vaċċin huwa effettiv biss kontra r-razez tal-''hantavirus'' fil-Grigal tal-Asja, bħall-virus ta' Hantan virus (HTNV) u l-virus ta' Seoul (SEOV). Mhuwiex approvat għall-użu fl-[[Ewropa]] jew fl-Istati Uniti. Fl-1993 kien hemm tifqigħa tas-sindromu tal-problemi respiratorji akuti li kien letali ħafna fir-reġjun tal-Erba' Rkejjen tal-Istati Uniti. Din it-tifqigħa ġiet iddeterminata li ġiet ikkawżata mill-''hantavirus'', issa msejjaħ virus Sin Nombre, u kien jirrappreżenta l-ewwel istanza kkonfermata ta' ''hantaviruses'' patoġeniċi fl-Amerki kif ukoll wassal għall-iskoperta ta' tip ġdid ta' marda kkawżata mill-''hantaviruses''. Il-marda l-ġdida ġiet imsejħa "sindromu pulmonari tal-hantavirus". Matul is-snin ta' wara, bosta ''hantaviruses'' oħra ġew skoperti fl-Amerki, inkluż il-virus tal-Andes, li ngħad li huwa trażmessibbli minn persuna għall-oħra. Madankollu, l-HFRS għadu ferm iktar komuni mill-HPS —kull sena jkun hemm iktar minn 100,000 każ tal-HFRS, meta mqabbla mill-ftit mijiet ta' każijiet tal-HPS kull sena. Maż-żmien, mijiet ta' ''bunyaviruses'' ġew skoperti iżda ma setgħux jiġu inkorporati fi ħdan il-ġeneri tal-familja ''Bunyaviridae''. Sabiex din il-kwistjoni tiġi indirizzata, fl-2017 il-''bunyaviruses'' ġew elevati għal-livell tal-ordni, ''Bunyavirales'', u l-''hantaviruses'', flimkien ma' ġeneri oħra tal-''bunyaviruses'', ġew elevati għal-livell ta' familja. Il-''hantaviruses'', imsejħa wkoll ''hantaviridi'', issa jirreferu wkoll għal membri tal-familja ''Hantaviridae''. Il-ġeneru preċedenti tal-''Hantavirus'' ingħata l-isem ta' ''Orthohantavirus'' biex jiġi distint minn membri tal-familja, u l-membri tal-ġeneru spiss jissejħu ''orthohantaviruses''. Fl-2019 inħolqu ġeneri u sottofamilji addizzjonali għall-klassifikazzjoni tal-''hantaviruses'' mhux minn rodituri, u fl-2023 ġiet adottata nomenklatura binomjali għall-''hantaviruses''. == Referenzi == [[Kategorija:Bijoloġija]] [[Kategorija:Saħħa]] ah1meudtqfla2y0sd2s6l3r2rdz0ahs 0 34404 329846 329801 2026-05-09T13:53:18Z ToniSant 4257 immarkat għall-wikifikazzjoni 329846 wikitext text/x-wiki {{Grammatika}}{{Wikifikazzjoni}}{{Infobox bijografija}} '''Leon Angel''' (15 ta' Mejju 1900 – 12 ta' Lulju 1973) kien attur Eġizzjan li kien magħruf l-aktar fis-snin tletin. Leon deher f'sensiela ta' films ta' ħbieb Musulmani-Lhud fejn interpreta karattru komiku Lhudi. Fost il-Lhud tal-Eġittu involuti fl-industrija taċ-ċinema Eġizzjana, Leon kien l-uniku stilla Lhudi li kien l-attrazzjoni ewlenija ta' film Eġizzjan fejn interpreta karattru Lhudi. Leon aktar tard emigra lejn l-Awstralja, fejn ipparteċipa fit-twaqqif tal-ewwel sinagoga Sefardika fl-Awstralja. Leon twieled fil-15 ta' Mejju 1900, f'Alessandrija, l-Eġittu minn Olga Angel u Victor Angel. Missieru kien idaħħal il-ħaxixa bil-kuntrabandu tul ix-Xmara Nil u ħalla lill-familja tiegħu fqira, u għalhekk Leon kellu jaħdem biex imantni lill-familja tiegħu minn età żgħira. Leon ma kellu l-ebda esperjenza preċedenti fir-reċtar meta beda jikkollabora ma' Togo Mizrahi fl-1930 fuq skript għal film dwar il-perikli tal-użu tad-droga. Leon drew on his family's experience in writing the script. Il-film ''Cocaine, The Abyss'' ġie ppreżentat għall-ewwel darba f'Alessandrija, l-Eġittu fid-19 ta' Novembru 1930. Leon iddebutta l-karattru distintiv tiegħu, Chalom, fil-film sieket ''05001'' (1932), dirett minn Mizrahi. Chalom kien Lhudi u fqir—jipprova jlaħħaq mal-ħajja b’xogħlijiet itineranti, bħall-bejgħ ta’ biljetti tal-lotterija jew it-tħaddim ta’ karrettun tal-ikel. Il-karatterizzazzjoni ta' Chalom bħala membru tal-klassijiet tal-ħaddiema appellat lill-udjenzi Eġizzjani li kienu jiffrekwentaw iċ-ċinemas tat-tielet livell. Chalom irrappreżenta wkoll l-oriġini Lhudija Eġizzjana fi żmien ta’ inċertezza għal-Lhud tal-Eġittu. F’The ''Two Delegates'' (1934), u ''Mistreated by Affluence'' (1937), Chalom għadda minn plot farċikali ma’ sieħeb Musulman jismu ‘Abdu. Permezz tad-deskrizzjoni tagħhom tal-ħbiberija ta’ Chalom u ‘Abdu u r-relazzjonijiet mill-qrib murija bejn Lhud u Musulmani oħra, dawn il-films irrakkomandaw kultura ta’ koeżistenza. Leon idderieġa wkoll żewġ films li fihom reġa’ ħa r-rwol ewlieni tiegħu: ''Chalom the Dragoman'' (1935), u ''The Athlete'' (1937), idderieġu flimkien ma’ Clément Mizrahi. Huwa studja l-inġinerija ċivili permezz ta' kors bil-korrispondenza fi Franza. Huwa żżewweġ lil Esther Cohen, imwielda f'Alexandria. Leon irtira miċ-ċinema fl-1937. Aktar tard immigra lejn l-Awstralja mal-familja tiegħu. Fl-1965, Leon kien involut fit-twaqqif tas-Sephardic Association of Victoria, l-ewwel Sinagoga Sephardic fl-Awstralja. Leon Angel miet f'Melbourne, l-Awstralja fit-12 ta' Lulju 1973. acog8uyimpd4dnhl6im1xcl2o9ib345 0 34411 329856 2026-05-09T15:59:18Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 329856 wikitext text/x-wiki Il-'''ħajja''' hija materja bi proċessi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]], bħas-senjalar u l-kapaċità li wieħed isostni lilu nnifsu. Deskrittivament il-ħajja tiġi definita bħala l-kapaċità ta' omeostażi, organizzazzjoni, metaboliżmu, tkabbir, adattament, rispons għall-istimoli u riproduzzjoni. Kull forma ta' ħajja eventwalment tasal għall-istadju tal-[[mewt]], u l-ebda ħajja mhi immortali. Ġew proposti bosta definizzjonijiet [[Filosofija|filosofiċi]] tas-sistemi tal-ħajja, bħal sistemi li jorganizzaw lilhom infushom. Id-definizzjoni tal-ħajja hija kkumplikata iktar mill-viruses, li jirreplikaw biss fiċ-ċelloli ospitanti, u l-possibbiltà ta' ħajja ekstraterrestri, li jaf tkun differenti ħafna mill-ħajja fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħajja teżisti kullimkien fid-Dinja fl-arja, fl-ilma u fil-ħamrija, u bosta ekosistemi jifformaw il-bijosfera. Uħud minnhom huma ambjenti ibsin li jgħixu fihom biss l-estremofili. Il-ħajja f'ekosistema partikolari tissejjaħ il-bijota tagħha. Il-ħajja ilha tiġi studjata minn żmien il-qedem, b'teoriji bħall-materjaliżmu ta' [[Empedokle]] li sostna li kienet magħmula minn erba' elementi esterni, u l-ilomorfiżmu ta' [[Aristotli]] li sostna li l-organiżmi ħajjin kellhom l-erwieħ u jinkorporaw kemm il-forma kif ukoll il-materja. Il-ħajja oriġinat mill-inqas 3.5 biljun sena ilu, u rriżultat f'antenat komuni universali. Il-ħajja evolviet fl-[[Speċi|ispeċijiet]] kollha li jeżistu llum, flimkien ma' bosta speċijiet estinti, li wħud minnhom ħallew traċċi bħala fossili. It-tentattivi ta' klassifikazzjoni tal-organiżmi ħajjin bdiet ukoll permezz ta' Aristotli. Il-klassifikazzjoni moderna bdiet bis-sistema tan-nomenklatura binomjali ta' [[Carl Linnaeus]] fis-snin 40 tas-seklu 18. L-organiżmi ħajjin huma magħmula minn molekoli bijokimiċi, iffurmat l-iktar minn ftit elementi kimiċi ewlenin. L-organiżmi ħajjin kollha jkun fihom żewġ tipi ta' makromolekoli, proteini u aċidi nukleiċi, u dawn tal-aħħar normalment ikun fihom id-[[DNA]] u l-RNA: dawn ikun fihom l-informazzjoni meħtieġa minn kull speċi, inkluż l-istruzzjonijiet għall-produzzjoni ta' kull tip ta' proteina. Il-proteini, min-naħa tagħhom, iservu bħala l-makkinarju li jwettaq il-bosta proċessi [[Kimika|kimiċi]] tal-ħajja. Iċ-ċellola hija l-unità strutturali u funzjonali tal-ħajja. L-organiżmi iż-żgħar, inkluż il-prokarjoti (batterji u l-''archaea''), jikkonsistu minn ċelloli uniċi żgħar. L-organiżmi l-kbar, l-iktar l-ewkarjoti, jistgħu jikkonsistu minn ċelloli uniċi jew jistgħu jkunu multiċellolari bi struttura iktar kumplessa. Il-ħajja hija magħrufa li teżisti fid-Dinja biss iżda huwa maħsub li l-ħajja ekstraterrestri hija probabbli. Il-ħajja artifiċjali qed tiġi simulata u esplorata mix-xjenzati u mill-inġiniera. == Definizzjonijiet == === Sfida === Id-definizzjoni tal-ħajja ilha sfida għax-xjenzati u għall-filosfi. Parzjalment dan għax il-ħajja hija proċess mhux sustanza. Dan huwa kkumplikat minħabba nuqqas ta' għarfien dwar il-karatteristiċi tal-entitajiet ħajjin, jekk hemm, li jaf żviluppaw 'il barra mid-Dinja. Tressqu wkoll definizzjonijiet filosofiċi, b'diffikultajiet simili dwar kif l-organiżmi ħajjin jiġu distinti mill-organiżmi mhux ħajjin. Kien hemm diversi dibattiti wkoll dwar id-definizzjonijiet [[Dritt|legali]], għalkemm dawn ġeneralment jiffukaw fuq id-deċiżjoni li [[bniedem]] jiġi ddikjarat mejjet, u r-rammifikazzjonijiet legali ta' din id-deċiżjoni. Ġew ikkompilati mill-inqas 123 definizzjoni tal-ħajja. Bijota huwa raggruppament ta' organiżmi ħajjin, speċjalment l-[[Annimal|annimali]] u l-[[Pjanta|pjanti]], li jabitaw post u żmien speċifiku, bħal ekosistema jew [[bijoma]]; għaldaqstant, l-għan tal-konservazzjoni tan-natura hu li tippreserva l-bijota ta' ekosistema. === Deskrittiva === Ladarba ma hemmx konsensus dwar definizzjoni tal-ħajja, il-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet attwali fil-bijoloġija, l-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-ħajja, huma deskrittivi. Il-ħajja titqies bħala karatteristika ta' xi ħaġa li tippreserva, tmexxi jew issaħħaħ l-eżistenza tagħha fl-ambjent partikolari. Dan jimplika l-karatteristiċi kollha jew il-biċċa l-kbira ta' dawn li ġejjin: # Omeostażi: ir-regolazzjoni tal-ambjent intern biex jinżamm stat kostanti; pereżempju, il-produzzjoni tal-għaraq biex titnaqqas it-temperatura. # Organizzazzjoni: l-għamla strutturali minn ċellola waħda jew iktar – l-unitajiet bażiċi tal-ħajja. # Metaboliżmu: it-trasformazzjoni tal-enerġija, użata għall-konverżjoni tas-sustanzi kimiċi f'komponenti ċellolari (anaboliżmu) u għad-dekompożizzjoni tal-materja organika (kataboliżmu). L-organiżmi ħajjin jeħtieġu l-enerġija għall-omeostażi u għal attivitajiet oħra. # Tkabbir: iż-żamma ta' rata ogħla ta' anaboliżmu milli ta' kataboliżmu. Waqt li jikber organiżmu jżid id-daqs u l-istruttura tiegħu. # Adattament: il-proċess [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarju]] li bih organiżmu jsir iktar kapaċi jgħix fil-ħabitat tiegħu. # Rispons għall-istimoli: bħall-kontrazzjoni ta' organiżmu uniċellolari lil hinn minn sustanzi kimiċi esterni, ir-reazzjonijiet kumplessi jinvolvu s-sensi kollha tal-organiżmi multiċellolari, jew iċ-ċaqliq tal-weraq ta' pjanta lejn ix-[[xemx]] (fototropiżmu), u l-kemotaksi. # Riproduzzjoni: il-kapaċità ta' produzzjoni ta' organiżmi individwali ġodda, asesswalment minn organiżmu ġenitur uniku jew sesswalment minn żewġ organiżmi ġenituri. === [[Fiżika]] === Mill-perspettiva tal-fiżika, organiżmu huwa sistema termodinamika bi struttura molekolari organizzata li tista' tirriproduċi lilha nnifisha u tevolvi sabiex tgħix. Termodinamikament, il-ħajja ġiet deskritta bħala sistema miftuħa li tuża l-aspetti tal-ambjenti tagħha biex toħloq kopji imperfetti tagħha nnifsiha. Spjegazzjoni oħra hija li l-ħajja tista' tiġi definita bħala "sistema kimika li ssostni lilha nnifisha kapaċi li tgħaddi mill-evoluzzjoni ta' [[Charles Darwin|Darwin]]", li hija definizzjoni adottat minn kumitat tan-[[NASA]] li pprova jiddefinixxi l-ħajja għall-iskopijiet tal-eżobijoloġija, abbażi ta' suġġeriment ta' [[Carl Sagan]]. Madankollu, din id-definizzjoni ġiet ikkritikata ferm minħabba li skontha, individwu uniku li jirriproduċi sesswalment mhuwiex ħaj peress li mhux kapaċi jevolvi waħdu. === Sistemi ħajjin === Oħrajn għandhom puntdivista teoriku tas-sistemi ħajjin li mhux neċessarjament tiddependi fuq il-kimika molekolari. Definizzjoni sistematika partikolari tal-ħajja hi li l-organiżmi ħajjin jorganizzaw lilhom infushom u huma awtopojetiċi (jipproduċu lilhom infushom). Varjazzjonijiet ta' dan jinkludu d-definizzjoni ta' [[Stuart Kauffman]] bħala aġent awtonomu jew sistema b'diversi aġenti kapaċi jirriproduċi lilu nnifsu u jlesti mill-inqas ċiklu wieħed ta' ħidma termodinamika. Din id-definizzjoni hija estiża bl-evoluzzjoni ta' funzjonijiet ġodda maż-żmien. Is-sistemi ħajjin huma kkaratterizzati minn organizzazzjoni ġerarkika fuq diversi skali, li tvarja minn makkinarji molekolari għal ċelloli, organi, tessuti, organiżmi, popolazzjonijiet, ekosistemi, sal-bijosfera kollha. === Mewt === Il-mewt hija t-terminazzjoni tal-funzjonijiet vitali jew tal-proċessi tal-ħajja kollha f'organiżmu jew f'ċellola. Waħda mill-isfidi tad-definizzjoni tal-mewt hi d-distinzjoni tagħha mill-ħajja. Il-mewt milli jidher tirreferi għal mument meta l-ħajja tintemm, jew meta jibda l-istat ta' wara l-ħajja. Madankollu, id-determinazzjoni meta tkun seħħet il-mewt hija diffiċli, għax sikwit it-tmiem tal-funzjonijiet tal-ħajja mhuwiex simultanju fost is-sistemi kollha tal-organi. Għaldaqstant, id-determinazzjoni tirrikjedi l-istabbiliment ta' linji kunċettwali bejn il-ħajja u l-mewt. Dan huwa problematiku minħabba li hemm ftit konsensus dwar kif il-ħajja tiġi definita. Għal millenji sħaħ, in-natura tal-mewt kienet tħassib ċentrali tat-tradizzjonijiet [[Reliġjon|reliġjużi]] tad-dinja u tal-istħarriġ filosofiku. Bosta reliġjonijiet għandhom twemmin f'forma ta' ħajja wara l-mewt jew reinkarnazzjoni għar-ruħ, jew l-irxoxtar tal-ġisem fi stadju iktar 'il quddiem. === Viruses === Jekk il-viruses għandhomx jitqiesu bħala ħajjin huwa kontroversjali. Spiss jiġu kkunsidrati l-iktar bħala replikaturi tal-kodifikazzjoni tal-ġeni biss iktar milli forom ta' ħajja. Ġew deskritti bħala "organiżmi fit-tarf tal-ħajja" minħabba li għandhom ġeni, jevolvu permezz tas-selezzjoni naturali, u jirreplikaw billi jagħmlu diversi kopji tagħhom infushom permezz tal-awtoassemblaġġ. Madankollu, il-viruses ma għandhom metaboliżmu u jirrikjedu ċellola ospitanti biex jagħmlu prodotti ġodda. L-awtoassemblaġġ tal-viruses fi ħdan iċ-ċelloli ospitanti għandu implikazzjonijiet għall-istudju dwar l-oriġini tal-ħajja, peress li jaf jappoġġa l-ipoteżi li l-ħajja jaf bdiet bħala molekoli organiċi li kapaċi jagħmlu awtoassemblaġġ. == [[Storja]] tal-istudju == === Materjaliżmu === Some of the earliest theories of life were materialist, holding that all that exists is matter, and that life is merely a complex form or arrangement of matter. Empedocles (430 BC) argued that everything in the universe is made up of a combination of four eternal "elements" or "roots of all": earth, water, air, and fire. All change is explained by the arrangement and rearrangement of these four elements. The various forms of life are caused by an appropriate mixture of elements. Democritus (460 BC) was an atomist; he thought that the essential characteristic of life was having a soul (''psyche''), and that the soul, like everything else, was composed of fiery atoms. He elaborated on fire because of the apparent connection between life and heat, and because fire moves. Plato, in contrast, held that the world was organised by permanent forms, reflected imperfectly in matter; forms provided direction or intelligence, explaining the regularities observed in the world. The mechanistic materialism that originated in ancient Greece was revived and revised by the French philosopher René Descartes (1596–1650), who held that animals and humans were assemblages of parts that together functioned as a machine. Gottfried Wilhelm Leibniz emphasised the hierarchical organization of living machines, noting in his book ''Monadology'' (1714) that "...the machines of nature, that is living bodies, are still machines in their smallest parts, to infinity." This idea was developed further by Julien Offray de La Mettrie (1709–1750) in his book ''L'Homme Machine''. In the 19th century the advances in cell theory in biological science encouraged this view. The evolutionary theory of Charles Darwin (1859) is a mechanistic explanation for the origin of species by means of natural selection. At the beginning of the 20th century Stéphane Leduc (1853–1939) promoted the idea that biological processes could be understood in terms of physics and chemistry, and that their growth resembled that of inorganic crystals immersed in solutions of sodium silicate. His ideas, set out in his book ''La biologie synthétique'', were widely dismissed during his lifetime, but has incurred a resurgence of interest in the work of Russell, Barge and colleagues. === Ilomorfiżmu === Hylomorphism is a theory first expressed by the Greek philosopher Aristotle (322 BC). The application of hylomorphism to biology was important to Aristotle, and biology is extensively covered in his extant writings. In this view, everything in the material universe has both matter and form, and the form of a living thing is its soul (Greek ''psyche'', Latin ''anima''). There are three kinds of souls: the ''vegetative soul'' of plants, which causes them to grow and decay and nourish themselves, but does not cause motion and sensation; the ''animal soul'', which causes animals to move and feel; and the ''rational soul'', which is the source of consciousness and reasoning, which (Aristotle believed) is found only in man. Each higher soul has all of the attributes of the lower ones. Aristotle believed that while matter can exist without form, form cannot exist without matter, and that therefore the soul cannot exist without the body. This account is consistent with teleological explanations of life, which account for phenomena in terms of purpose or goal-directedness. Thus, the whiteness of the polar bear's coat is explained by its purpose of camouflage. The direction of causality (from the future to the past) is in contradiction with the scientific evidence for natural selection, which explains the consequence in terms of a prior cause. Biological features are explained not by looking at future optimal results, but by looking at the past evolutionary history of a species, which led to the natural selection of the features in question. === Ġenerazzjoni spontanja === Spontaneous generation was the belief that living organisms can form without descent from similar organisms. Typically, the idea was that certain forms such as fleas could arise from inanimate matter such as dust or the supposed seasonal generation of mice and insects from mud or garbage. The theory of spontaneous generation was proposed by Aristotle, who compiled and expanded the work of prior natural philosophers and the various ancient explanations of the appearance of organisms; it was considered the best explanation for two millennia. It was decisively dispelled by the experiments of Louis Pasteur in 1859, who expanded upon the investigations of predecessors such as Francesco Redi. Disproof of the traditional ideas of spontaneous generation is no longer controversial among biologists. === Vitaliżmu === Vitalism is the belief that there is a non-material life-principle. This originated with Georg Ernst Stahl (17th century), and remained popular until the middle of the 19th century. It appealed to philosophers such as Henri Bergson, Friedrich Nietzsche, and Wilhelm Dilthey, anatomists like Xavier Bichat, and chemists like Justus von Liebig. Vitalism included the idea that there was a fundamental difference between organic and inorganic material, and the belief that organic material can only be derived from living things. This was disproved in 1828, when Friedrich Wöhler prepared urea from inorganic materials. This Wöhler synthesis is considered the starting point of modern organic chemistry. It is of historical significance because for the first time an organic compound was produced in inorganic reactions. During the 1850s Hermann von Helmholtz, anticipated by Julius Robert von Mayer, demonstrated that no energy is lost in muscle movement, suggesting that there were no "vital forces" necessary to move a muscle. These results led to the abandonment of scientific interest in vitalistic theories, especially after Eduard Buchner's demonstration that alcoholic fermentation could occur in cell-free extracts of yeast. Nonetheless, belief still exists in pseudoscientific theories such as homoeopathy, which interprets diseases and sickness as caused by disturbances in a hypothetical vital force or life force. == Żvilupp == {| class="wikitable" | colspan="3" |Life timeline |- | colspan="3" |This box: * view * talk * edit |- |−4500 — – — – −4000 — – — – −3500 — – — – −3000 — – — – −2500 — – — – −2000 — – — – −1500 — – — – −1000 — – — – −500 — – — – 0 — | Water Single-celled life Photosynthesis Multicellular life Plants Arthropods Molluscs Flowers Dinosaurs Mammals Birds Primates Hadean Archean Proterozoic Phanerozoic | {| class="wikitable" |← |Earth formed |} {| class="wikitable" |← |Earliest water |} {| class="wikitable" |← |LUCA |} {| class="wikitable" |← |Earliest fossils |} {| class="wikitable" |← |Atmospheric oxygen |} {| class="wikitable" |← |Sexual reproduction |} {| class="wikitable" |← |Earliest fungi |} {| class="wikitable" |← |Neoproterozoic oxygenation event |} {| class="wikitable" |← |Ediacaran biota |} {| class="wikitable" |← |Cambrian explosion |} {| class="wikitable" |← |Earliest tetrapods |} {| class="wikitable" |← |Earliest hominoid |} |- | colspan="3" |(million years ago) |} === Oriġini tal-ħajja === The age of Earth is about 4.54 billion years. Life on Earth has existed for at least 3.5 billion years, with the oldest physical traces of life dating back 3.7 billion years. Estimates from molecular clocks, as summarised in the TimeTree public database, place the origin of life around 4.0 billion years ago. Hypotheses on the origin of life attempt to explain the formation of a universal common ancestor from simple organic molecules via pre-cellular life to protocells and metabolism. In 2016, a set of 355 genes from the last universal common ancestor was tentatively identified. The biosphere is postulated to have developed, from the origin of life onwards, at least some 3.5 billion years ago. The earliest evidence for life on Earth includes biogenic graphite found in 3.7 billion-year-old metasedimentary rocks from Western Greenland and microbial mat fossils found in 3.48 billion-year-old sandstone from Western Australia. More recently, in 2015, "remains of biotic life" were found in 4.1 billion-year-old rocks in Western Australia. In 2017, putative fossilised microorganisms (or microfossils) were announced to have been discovered in hydrothermal vent precipitates in the Nuvvuagittuq Belt of Quebec, Canada that were as old as 4.28 billion years, the oldest record of life on Earth, suggesting "an almost instantaneous emergence of life" after ocean formation 4.4 billion years ago, and not long after the formation of the Earth 4.54 billion years ago. === Evoluzzjoni === Evolution is the change in heritable characteristics of biological populations over successive generations. It results in the appearance of new species and often the disappearance of old ones. Evolution occurs when evolutionary processes such as natural selection (including sexual selection) and genetic drift act on genetic variation, resulting in certain characteristics increasing or decreasing in frequency within a population over successive generations. The process of evolution has given rise to biodiversity at every level of biological organisation. === Fossili === Fossils are the preserved remains or traces of organisms from the remote past. The totality of fossils, both discovered and undiscovered, and their placement in layers (strata) of sedimentary rock is known as the ''fossil record''. A preserved specimen is called a fossil if it is older than the arbitrary date of 10,000 years ago. Hence, fossils range in age from the youngest at the start of the Holocene Epoch to the oldest from the Archaean Eon, up to 3.4 billion years old. === Estinzjoni === Extinction is the process by which a species dies out. The moment of extinction is the death of the last individual of that species. Because a species' potential range may be very large, determining this moment is difficult, and is usually done retrospectively after a period of apparent absence. Species become extinct when they are no longer able to survive in changing habitat or against superior competition. Over 99% of all the species that have ever lived are now extinct. Mass extinctions may have accelerated evolution by providing opportunities for new groups of organisms to diversify. == Kundizzjonijiet ambjentali == The diversity of life on Earth is a result of the dynamic interplay between genetic opportunity, metabolic capability, environmental challenges, and symbiosis. For most of its existence, Earth's habitable environment has been dominated by microorganisms and subjected to their metabolism and evolution. As a consequence of these microbial activities, the physical-chemical environment on Earth has been changing on a geologic time scale, thereby affecting the path of evolution of subsequent life. For example, the release of molecular oxygen by cyanobacteria as a by-product of photosynthesis induced global changes in the Earth's environment. Because oxygen was toxic to most life on Earth at the time, this posed novel evolutionary challenges, and ultimately resulted in the formation of Earth's major animal and plant species. This interplay between organisms and their environment is an inherent feature of living systems. === Bijosfera === The biosphere is the global sum of all ecosystems. It can also be termed as the zone of life on Earth, a closed system (apart from solar and cosmic radiation and heat from the interior of the Earth), and largely self-regulating. Organisms exist in every part of the biosphere, including soil, hot springs, inside rocks at least 19 km (12 mi) deep underground, the deepest parts of the ocean, and at least 64 km (40 mi) high in the atmosphere. For example, spores of ''Aspergillus niger'' have been detected in the mesosphere at an altitude of 48 to 77 km. Under test conditions, life forms have been observed to survive in the vacuum of space. Life forms thrive in the deep Mariana Trench, and inside rocks up to 580 m (1,900 ft; 0.36 mi) below the sea floor under 2,590 m (8,500 ft; 1.61 mi) of ocean off the coast of the northwestern United States, and 2,400 m (7,900 ft; 1.5 mi) beneath the seabed off Japan. In 2014, life forms were found living 800 m (2,600 ft; 0.50 mi) below the ice of Antarctica. Expeditions of the International Ocean Discovery Program found unicellular life in 120 °C sediment 1.2 km below seafloor in the Nankai Trough subduction zone. According to one researcher, "You can find microbes everywhere—they're extremely adaptable to conditions, and survive wherever they are." === Medda ta' tolleranza === The inert components of an ecosystem are the physical and chemical factors necessary for life—energy (sunlight or chemical energy), water, heat, atmosphere, gravity, nutrients, and ultraviolet solar radiation protection. In most ecosystems, the conditions vary during the day and from one season to the next. To survive in these ecosystems, organisms must be able to tolerate a range of conditions defined as the "range of tolerance". Outside this range are the "zones of physiological stress", where the survival and reproduction are possible but not optimal. Beyond these zones are the "zones of intolerance", where survival and reproduction of that organism is unlikely or impossible. Organisms that have a wide range of tolerance are more widely distributed than organisms with a narrow range of tolerance. === Estremofili === To survive, some microorganisms have evolved to withstand freezing, complete desiccation, starvation, high levels of radiation exposure, and other physical or chemical challenges. These extremophile microorganisms may survive exposure to such conditions for long periods. They excel at exploiting uncommon sources of energy. Characterization of the structure and metabolic diversity of microbial communities in such extreme environments is ongoing. == Klassifikazzjoni == === Antikità === The first classification of organisms was made by the Greek philosopher Aristotle (384–322 BC), who grouped living things as either plants or animals, based mainly on their ability to move. He distinguished animals with blood from animals without blood, which can be compared with the concepts of vertebrates and invertebrates respectively, and divided the blooded animals into five groups: viviparous quadrupeds (mammals), oviparous quadrupeds (reptiles and amphibians), birds, fishes and whales. The bloodless animals were divided into five groups: cephalopods, crustaceans, insects (which included the spiders, scorpions, and centipedes), shelled animals (such as most molluscs and echinoderms), and zoophytes (animals that resembled plants). This theory remained dominant for more than a thousand years. === Linnaeus === In the late 1740s, Carl Linnaeus introduced his system of binomial nomenclature for the classification of species. Linnaeus attempted to improve the composition and reduce the length of the previously used many-worded names by abolishing unnecessary rhetoric, introducing new descriptive terms and precisely defining their meaning. The fungi were originally treated as plants. For a short period Linnaeus had classified them in the taxon Vermes in Animalia, but later placed them back in Plantae. Herbert Copeland classified the Fungi in his Protoctista, including them with single-celled organisms and thus partially avoiding the problem but acknowledging their special status. The problem was eventually solved by Whittaker, when he gave them their own kingdom in his five-kingdom system. Evolutionary history shows that the fungi are more closely related to animals than to plants. As advances in microscopy enabled detailed study of cells and microorganisms, new groups of life were revealed, and the fields of cell biology and microbiology were created. These new organisms were originally described separately in protozoa as animals and protophyta/thallophyta as plants, but were united by Ernst Haeckel in the kingdom Protista; later, the prokaryotes were split off in the kingdom Monera, which would eventually be divided into two separate groups, the Bacteria and the Archaea. This led to the six-kingdom system and eventually to the current three-domain system, which is based on evolutionary relationships. However, the classification of eukaryotes, especially of protists, is still controversial. As microbiology developed, viruses, which are non-cellular, were discovered. Whether these are considered alive has been a matter of debate; viruses lack characteristics of life such as cell membranes, metabolism and the ability to grow or respond to their environments. Viruses have been classed into "species" based on their genetics, but many aspects of such a classification remain controversial. The original Linnaean system has been modified many times, for example as follows: {| class="wikitable" !Linnaeus 1735 !Haeckel 1866 !Chatton 1925 !Copeland 1938 !Whittaker 1969 !Woese et al. 1990 !Cavalier-Smith 1998, 2015 |- |2 kingdoms |3 kingdoms |2 empires |4 kingdoms |5 kingdoms |3 domains |2 empires, 6/7 kingdoms |- | rowspan="4" |''(not treated)'' | rowspan="4" |Protista | rowspan="2" |Prokaryota | rowspan="2" |Monera | rowspan="2" |Monera |Bacteria |Bacteria |- |Archaea |Archaea (2015) |- | rowspan="5" |Eukaryota | rowspan="2" |Protoctista | rowspan="2" |Protista | rowspan="5" |Eucarya | rowspan="1" |"Protozoa" |- | rowspan="1" |"Chromista" |- | rowspan="2" |Vegetabilia | rowspan="2" |Plantae | rowspan="2" |Plantae |Plantae |Plantae |- |Fungi |Fungi |- |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |} The attempt to organise the Eukaryotes into a small number of kingdoms has been challenged. The Protozoa do not form a clade or natural grouping, and nor do the Chromista (Chromalveolata). === Metaġenomika === The ability to sequence large numbers of complete genomes has allowed biologists to take a metagenomic view of the phylogeny of the whole tree of life. This has led to the realisation that the majority of living things are bacteria, and that all have a common origin. == Kompożizzjoni == === Elementi kimiċi === All life forms require certain core chemical elements for their biochemical functioning. These include carbon, hydrogen, nitrogen, oxygen, phosphorus, and sulfur—the elemental macronutrients for all organisms. Together these make up nucleic acids, proteins and lipids, the bulk of living matter. Five of these six elements comprise the chemical components of DNA, the exception being sulfur. The latter is a component of the amino acids cysteine and methionine. The most abundant of these elements in organisms is carbon, which has the desirable attribute of forming multiple, stable covalent bonds. This allows carbon-based (organic) molecules to form the immense variety of chemical arrangements described in organic chemistry. Alternative hypothetical types of biochemistry have been proposed that eliminate one or more of these elements, swap out an element for one not on the list, or change required chiralities or other chemical properties. === DNA === Deoxyribonucleic acid or DNA is a molecule that carries most of the genetic instructions used in the growth, development, functioning and reproduction of all known living organisms and many viruses. DNA and RNA are nucleic acids; alongside proteins and complex carbohydrates, they are one of the three major types of macromolecule that are essential for all known forms of life. Most DNA molecules consist of two biopolymer strands coiled around each other to form a double helix. The two DNA strands are known as polynucleotides since they are composed of simpler units called nucleotides. Each nucleotide is composed of a nitrogen-containing nucleobase—either cytosine (C), guanine (G), adenine (A), or thymine (T)—as well as a sugar called deoxyribose and a phosphate group. The nucleotides are joined to one another in a chain by covalent bonds between the sugar of one nucleotide and the phosphate of the next, resulting in an alternating sugar-phosphate backbone. According to base pairing rules (A with T, and C with G), hydrogen bonds bind the nitrogenous bases of the two separate polynucleotide strands to make double-stranded DNA. This has the key property that each strand contains all the information needed to recreate the other strand, enabling the information to be preserved during reproduction and cell division. Within cells, DNA is organised into long structures called chromosomes. During cell division these chromosomes are duplicated in the process of DNA replication, providing each cell its own complete set of chromosomes. Eukaryotes store most of their DNA inside the cell nucleus. === Ċelloli === Cells are the basic unit of structure in every living thing, and all cells arise from pre-existing cells by division. Cell theory was formulated by Henri Dutrochet, Theodor Schwann, Rudolf Virchow and others during the early nineteenth century, and subsequently became widely accepted. The activity of an organism depends on the total activity of its cells, with energy flow occurring within and between them. Cells contain hereditary information that is carried forward as a genetic code during cell division. There are two primary types of cells, reflecting their evolutionary origins. Prokaryote cells lack a nucleus and other membrane-bound organelles, although they have circular DNA and ribosomes. Bacteria and Archaea are two domains of prokaryotes. The other primary type is the eukaryote cell, which has a distinct nucleus bound by a nuclear membrane and membrane-bound organelles, including mitochondria, chloroplasts, lysosomes, rough and smooth endoplasmic reticulum, and vacuoles. In addition, their DNA is organised into chromosomes. All species of large complex organisms are eukaryotes, including animals, plants and fungi, though with a wide diversity of protist microorganisms. The conventional model is that eukaryotes evolved from prokaryotes, with the main organelles of the eukaryotes forming through endosymbiosis between bacteria and the progenitor eukaryotic cell. The molecular mechanisms of cell biology are based on proteins. Most of these are synthesised by the ribosomes through an enzyme-catalyzed process called protein biosynthesis. A sequence of amino acids is assembled and joined based upon gene expression of the cell's nucleic acid. In eukaryotic cells, these proteins may then be transported and processed through the Golgi apparatus in preparation for dispatch to their destination. Cells reproduce through a process of cell division in which the parent cell divides into two or more daughter cells. For prokaryotes, cell division occurs through a process of fission in which the DNA is replicated, then the two copies are attached to parts of the cell membrane. In eukaryotes, a more complex process of mitosis is followed. However, the result is the same; the resulting cell copies are identical to each other and to the original cell (except for mutations), and both are capable of further division following an interphase period. Most species of multicellular plants, animals and fungi as well as many protists are capable of sexual reproduction. Sexual reproduction, involving a meiotic process, is considered to have arisen very early in the evolution of eukaryotes. === Struttura multiċellolari === Multicellular organisms may have first evolved through the formation of colonies of identical cells. These cells can form group organisms through cell adhesion. The individual members of a colony are capable of surviving on their own, whereas the members of a true multi-cellular organism have developed specialisations, making them dependent on the remainder of the organism for survival. Such organisms are formed clonally or from a single germ cell that is capable of forming the various specialised cells that form the adult organism. This specialisation allows multicellular organisms to exploit resources more efficiently than single cells. About 800 million years ago, a minor genetic change in a single molecule, the enzyme GK-PID, may have allowed organisms to go from a single cell organism to one of many cells. Cells have evolved methods to perceive and respond to their microenvironment, thereby enhancing their adaptability. Cell signaling coordinates cellular activities, and hence governs the basic functions of multicellular organisms. Signaling between cells can occur through direct cell contact using juxtacrine signalling, or indirectly through the exchange of agents as in the endocrine system. In more complex organisms, coordination of activities can occur through a dedicated nervous system. == Fl-univers == Though life is confirmed only on Earth, many think that extraterrestrial life is not only plausible, but probable or inevitable, possibly resulting in a biophysical cosmology instead of a mere physical cosmology. Other planets and moons in the Solar System and other planetary systems are being examined for evidence of having once supported simple life, and projects such as SETI are trying to detect radio transmissions from possible alien civilisations. Other locations within the Solar System that may host microbial life include the subsurface of Mars, the upper atmosphere of Venus, and subsurface oceans on some of the moons of the giant planets. Investigation of the tenacity and versatility of life on Earth, as well as an understanding of the molecular systems that some organisms utilise to survive such extremes, is important for the search for extraterrestrial life. For example, lichen could survive for a month in a simulated Martian environment. Beyond the Solar System, the region around another main-sequence star that could support Earth-like life on an Earth-like planet is known as the habitable zone. The inner and outer radii of this zone vary with the luminosity of the star, as does the time interval during which the zone survives. Stars more massive than the Sun have a larger habitable zone, but remain on the Sun-like "main sequence" of stellar evolution for a shorter time interval. Small red dwarfs have the opposite problem, with a smaller habitable zone that is subject to higher levels of magnetic activity and the effects of tidal locking from close orbits. Hence, stars in the intermediate mass range such as the Sun may have a greater likelihood for Earth-like life to develop. The location of the star within a galaxy may also affect the likelihood of life forming. Stars in regions with a greater abundance of heavier elements that can form planets, in combination with a low rate of potentially habitat-damaging supernova events, are predicted to have a higher probability of hosting planets with complex life. The variables of the Drake equation are used to discuss the conditions in planetary systems where civilisation is most likely to exist, within wide bounds of uncertainty. A "Confidence of Life Detection" scale (CoLD) for reporting evidence of life beyond Earth has been proposed. == Artifiċjali == Artificial life is the simulation of any aspect of life, as through computers, robotics, or biochemistry. Synthetic biology is a new area of biotechnology that combines science and biological engineering. The common goal is the design and construction of new biological functions and systems not found in nature. Synthetic biology includes the broad redefinition and expansion of biotechnology, with the ultimate goals of being able to design and build engineered biological systems that process information, manipulate chemicals, fabricate materials and structures, produce energy, provide food, and maintain and enhance human health and the environment. == Referenzi == s68k0o17oyath5jjdz3jsuu6noo5tog 329857 329856 2026-05-09T15:59:54Z Trigcly 17859 added [[Category:Bijoloġija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329857 wikitext text/x-wiki Il-'''ħajja''' hija materja bi proċessi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]], bħas-senjalar u l-kapaċità li wieħed isostni lilu nnifsu. Deskrittivament il-ħajja tiġi definita bħala l-kapaċità ta' omeostażi, organizzazzjoni, metaboliżmu, tkabbir, adattament, rispons għall-istimoli u riproduzzjoni. Kull forma ta' ħajja eventwalment tasal għall-istadju tal-[[mewt]], u l-ebda ħajja mhi immortali. Ġew proposti bosta definizzjonijiet [[Filosofija|filosofiċi]] tas-sistemi tal-ħajja, bħal sistemi li jorganizzaw lilhom infushom. Id-definizzjoni tal-ħajja hija kkumplikata iktar mill-viruses, li jirreplikaw biss fiċ-ċelloli ospitanti, u l-possibbiltà ta' ħajja ekstraterrestri, li jaf tkun differenti ħafna mill-ħajja fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħajja teżisti kullimkien fid-Dinja fl-arja, fl-ilma u fil-ħamrija, u bosta ekosistemi jifformaw il-bijosfera. Uħud minnhom huma ambjenti ibsin li jgħixu fihom biss l-estremofili. Il-ħajja f'ekosistema partikolari tissejjaħ il-bijota tagħha. Il-ħajja ilha tiġi studjata minn żmien il-qedem, b'teoriji bħall-materjaliżmu ta' [[Empedokle]] li sostna li kienet magħmula minn erba' elementi esterni, u l-ilomorfiżmu ta' [[Aristotli]] li sostna li l-organiżmi ħajjin kellhom l-erwieħ u jinkorporaw kemm il-forma kif ukoll il-materja. Il-ħajja oriġinat mill-inqas 3.5 biljun sena ilu, u rriżultat f'antenat komuni universali. Il-ħajja evolviet fl-[[Speċi|ispeċijiet]] kollha li jeżistu llum, flimkien ma' bosta speċijiet estinti, li wħud minnhom ħallew traċċi bħala fossili. It-tentattivi ta' klassifikazzjoni tal-organiżmi ħajjin bdiet ukoll permezz ta' Aristotli. Il-klassifikazzjoni moderna bdiet bis-sistema tan-nomenklatura binomjali ta' [[Carl Linnaeus]] fis-snin 40 tas-seklu 18. L-organiżmi ħajjin huma magħmula minn molekoli bijokimiċi, iffurmat l-iktar minn ftit elementi kimiċi ewlenin. L-organiżmi ħajjin kollha jkun fihom żewġ tipi ta' makromolekoli, proteini u aċidi nukleiċi, u dawn tal-aħħar normalment ikun fihom id-[[DNA]] u l-RNA: dawn ikun fihom l-informazzjoni meħtieġa minn kull speċi, inkluż l-istruzzjonijiet għall-produzzjoni ta' kull tip ta' proteina. Il-proteini, min-naħa tagħhom, iservu bħala l-makkinarju li jwettaq il-bosta proċessi [[Kimika|kimiċi]] tal-ħajja. Iċ-ċellola hija l-unità strutturali u funzjonali tal-ħajja. L-organiżmi iż-żgħar, inkluż il-prokarjoti (batterji u l-''archaea''), jikkonsistu minn ċelloli uniċi żgħar. L-organiżmi l-kbar, l-iktar l-ewkarjoti, jistgħu jikkonsistu minn ċelloli uniċi jew jistgħu jkunu multiċellolari bi struttura iktar kumplessa. Il-ħajja hija magħrufa li teżisti fid-Dinja biss iżda huwa maħsub li l-ħajja ekstraterrestri hija probabbli. Il-ħajja artifiċjali qed tiġi simulata u esplorata mix-xjenzati u mill-inġiniera. == Definizzjonijiet == === Sfida === Id-definizzjoni tal-ħajja ilha sfida għax-xjenzati u għall-filosfi. Parzjalment dan għax il-ħajja hija proċess mhux sustanza. Dan huwa kkumplikat minħabba nuqqas ta' għarfien dwar il-karatteristiċi tal-entitajiet ħajjin, jekk hemm, li jaf żviluppaw 'il barra mid-Dinja. Tressqu wkoll definizzjonijiet filosofiċi, b'diffikultajiet simili dwar kif l-organiżmi ħajjin jiġu distinti mill-organiżmi mhux ħajjin. Kien hemm diversi dibattiti wkoll dwar id-definizzjonijiet [[Dritt|legali]], għalkemm dawn ġeneralment jiffukaw fuq id-deċiżjoni li [[bniedem]] jiġi ddikjarat mejjet, u r-rammifikazzjonijiet legali ta' din id-deċiżjoni. Ġew ikkompilati mill-inqas 123 definizzjoni tal-ħajja. Bijota huwa raggruppament ta' organiżmi ħajjin, speċjalment l-[[Annimal|annimali]] u l-[[Pjanta|pjanti]], li jabitaw post u żmien speċifiku, bħal ekosistema jew [[bijoma]]; għaldaqstant, l-għan tal-konservazzjoni tan-natura hu li tippreserva l-bijota ta' ekosistema. === Deskrittiva === Ladarba ma hemmx konsensus dwar definizzjoni tal-ħajja, il-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet attwali fil-bijoloġija, l-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-ħajja, huma deskrittivi. Il-ħajja titqies bħala karatteristika ta' xi ħaġa li tippreserva, tmexxi jew issaħħaħ l-eżistenza tagħha fl-ambjent partikolari. Dan jimplika l-karatteristiċi kollha jew il-biċċa l-kbira ta' dawn li ġejjin: # Omeostażi: ir-regolazzjoni tal-ambjent intern biex jinżamm stat kostanti; pereżempju, il-produzzjoni tal-għaraq biex titnaqqas it-temperatura. # Organizzazzjoni: l-għamla strutturali minn ċellola waħda jew iktar – l-unitajiet bażiċi tal-ħajja. # Metaboliżmu: it-trasformazzjoni tal-enerġija, użata għall-konverżjoni tas-sustanzi kimiċi f'komponenti ċellolari (anaboliżmu) u għad-dekompożizzjoni tal-materja organika (kataboliżmu). L-organiżmi ħajjin jeħtieġu l-enerġija għall-omeostażi u għal attivitajiet oħra. # Tkabbir: iż-żamma ta' rata ogħla ta' anaboliżmu milli ta' kataboliżmu. Waqt li jikber organiżmu jżid id-daqs u l-istruttura tiegħu. # Adattament: il-proċess [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarju]] li bih organiżmu jsir iktar kapaċi jgħix fil-ħabitat tiegħu. # Rispons għall-istimoli: bħall-kontrazzjoni ta' organiżmu uniċellolari lil hinn minn sustanzi kimiċi esterni, ir-reazzjonijiet kumplessi jinvolvu s-sensi kollha tal-organiżmi multiċellolari, jew iċ-ċaqliq tal-weraq ta' pjanta lejn ix-[[xemx]] (fototropiżmu), u l-kemotaksi. # Riproduzzjoni: il-kapaċità ta' produzzjoni ta' organiżmi individwali ġodda, asesswalment minn organiżmu ġenitur uniku jew sesswalment minn żewġ organiżmi ġenituri. === [[Fiżika]] === Mill-perspettiva tal-fiżika, organiżmu huwa sistema termodinamika bi struttura molekolari organizzata li tista' tirriproduċi lilha nnifisha u tevolvi sabiex tgħix. Termodinamikament, il-ħajja ġiet deskritta bħala sistema miftuħa li tuża l-aspetti tal-ambjenti tagħha biex toħloq kopji imperfetti tagħha nnifsiha. Spjegazzjoni oħra hija li l-ħajja tista' tiġi definita bħala "sistema kimika li ssostni lilha nnifisha kapaċi li tgħaddi mill-evoluzzjoni ta' [[Charles Darwin|Darwin]]", li hija definizzjoni adottat minn kumitat tan-[[NASA]] li pprova jiddefinixxi l-ħajja għall-iskopijiet tal-eżobijoloġija, abbażi ta' suġġeriment ta' [[Carl Sagan]]. Madankollu, din id-definizzjoni ġiet ikkritikata ferm minħabba li skontha, individwu uniku li jirriproduċi sesswalment mhuwiex ħaj peress li mhux kapaċi jevolvi waħdu. === Sistemi ħajjin === Oħrajn għandhom puntdivista teoriku tas-sistemi ħajjin li mhux neċessarjament tiddependi fuq il-kimika molekolari. Definizzjoni sistematika partikolari tal-ħajja hi li l-organiżmi ħajjin jorganizzaw lilhom infushom u huma awtopojetiċi (jipproduċu lilhom infushom). Varjazzjonijiet ta' dan jinkludu d-definizzjoni ta' [[Stuart Kauffman]] bħala aġent awtonomu jew sistema b'diversi aġenti kapaċi jirriproduċi lilu nnifsu u jlesti mill-inqas ċiklu wieħed ta' ħidma termodinamika. Din id-definizzjoni hija estiża bl-evoluzzjoni ta' funzjonijiet ġodda maż-żmien. Is-sistemi ħajjin huma kkaratterizzati minn organizzazzjoni ġerarkika fuq diversi skali, li tvarja minn makkinarji molekolari għal ċelloli, organi, tessuti, organiżmi, popolazzjonijiet, ekosistemi, sal-bijosfera kollha. === Mewt === Il-mewt hija t-terminazzjoni tal-funzjonijiet vitali jew tal-proċessi tal-ħajja kollha f'organiżmu jew f'ċellola. Waħda mill-isfidi tad-definizzjoni tal-mewt hi d-distinzjoni tagħha mill-ħajja. Il-mewt milli jidher tirreferi għal mument meta l-ħajja tintemm, jew meta jibda l-istat ta' wara l-ħajja. Madankollu, id-determinazzjoni meta tkun seħħet il-mewt hija diffiċli, għax sikwit it-tmiem tal-funzjonijiet tal-ħajja mhuwiex simultanju fost is-sistemi kollha tal-organi. Għaldaqstant, id-determinazzjoni tirrikjedi l-istabbiliment ta' linji kunċettwali bejn il-ħajja u l-mewt. Dan huwa problematiku minħabba li hemm ftit konsensus dwar kif il-ħajja tiġi definita. Għal millenji sħaħ, in-natura tal-mewt kienet tħassib ċentrali tat-tradizzjonijiet [[Reliġjon|reliġjużi]] tad-dinja u tal-istħarriġ filosofiku. Bosta reliġjonijiet għandhom twemmin f'forma ta' ħajja wara l-mewt jew reinkarnazzjoni għar-ruħ, jew l-irxoxtar tal-ġisem fi stadju iktar 'il quddiem. === Viruses === Jekk il-viruses għandhomx jitqiesu bħala ħajjin huwa kontroversjali. Spiss jiġu kkunsidrati l-iktar bħala replikaturi tal-kodifikazzjoni tal-ġeni biss iktar milli forom ta' ħajja. Ġew deskritti bħala "organiżmi fit-tarf tal-ħajja" minħabba li għandhom ġeni, jevolvu permezz tas-selezzjoni naturali, u jirreplikaw billi jagħmlu diversi kopji tagħhom infushom permezz tal-awtoassemblaġġ. Madankollu, il-viruses ma għandhom metaboliżmu u jirrikjedu ċellola ospitanti biex jagħmlu prodotti ġodda. L-awtoassemblaġġ tal-viruses fi ħdan iċ-ċelloli ospitanti għandu implikazzjonijiet għall-istudju dwar l-oriġini tal-ħajja, peress li jaf jappoġġa l-ipoteżi li l-ħajja jaf bdiet bħala molekoli organiċi li kapaċi jagħmlu awtoassemblaġġ. == [[Storja]] tal-istudju == === Materjaliżmu === Some of the earliest theories of life were materialist, holding that all that exists is matter, and that life is merely a complex form or arrangement of matter. Empedocles (430 BC) argued that everything in the universe is made up of a combination of four eternal "elements" or "roots of all": earth, water, air, and fire. All change is explained by the arrangement and rearrangement of these four elements. The various forms of life are caused by an appropriate mixture of elements. Democritus (460 BC) was an atomist; he thought that the essential characteristic of life was having a soul (''psyche''), and that the soul, like everything else, was composed of fiery atoms. He elaborated on fire because of the apparent connection between life and heat, and because fire moves. Plato, in contrast, held that the world was organised by permanent forms, reflected imperfectly in matter; forms provided direction or intelligence, explaining the regularities observed in the world. The mechanistic materialism that originated in ancient Greece was revived and revised by the French philosopher René Descartes (1596–1650), who held that animals and humans were assemblages of parts that together functioned as a machine. Gottfried Wilhelm Leibniz emphasised the hierarchical organization of living machines, noting in his book ''Monadology'' (1714) that "...the machines of nature, that is living bodies, are still machines in their smallest parts, to infinity." This idea was developed further by Julien Offray de La Mettrie (1709–1750) in his book ''L'Homme Machine''. In the 19th century the advances in cell theory in biological science encouraged this view. The evolutionary theory of Charles Darwin (1859) is a mechanistic explanation for the origin of species by means of natural selection. At the beginning of the 20th century Stéphane Leduc (1853–1939) promoted the idea that biological processes could be understood in terms of physics and chemistry, and that their growth resembled that of inorganic crystals immersed in solutions of sodium silicate. His ideas, set out in his book ''La biologie synthétique'', were widely dismissed during his lifetime, but has incurred a resurgence of interest in the work of Russell, Barge and colleagues. === Ilomorfiżmu === Hylomorphism is a theory first expressed by the Greek philosopher Aristotle (322 BC). The application of hylomorphism to biology was important to Aristotle, and biology is extensively covered in his extant writings. In this view, everything in the material universe has both matter and form, and the form of a living thing is its soul (Greek ''psyche'', Latin ''anima''). There are three kinds of souls: the ''vegetative soul'' of plants, which causes them to grow and decay and nourish themselves, but does not cause motion and sensation; the ''animal soul'', which causes animals to move and feel; and the ''rational soul'', which is the source of consciousness and reasoning, which (Aristotle believed) is found only in man. Each higher soul has all of the attributes of the lower ones. Aristotle believed that while matter can exist without form, form cannot exist without matter, and that therefore the soul cannot exist without the body. This account is consistent with teleological explanations of life, which account for phenomena in terms of purpose or goal-directedness. Thus, the whiteness of the polar bear's coat is explained by its purpose of camouflage. The direction of causality (from the future to the past) is in contradiction with the scientific evidence for natural selection, which explains the consequence in terms of a prior cause. Biological features are explained not by looking at future optimal results, but by looking at the past evolutionary history of a species, which led to the natural selection of the features in question. === Ġenerazzjoni spontanja === Spontaneous generation was the belief that living organisms can form without descent from similar organisms. Typically, the idea was that certain forms such as fleas could arise from inanimate matter such as dust or the supposed seasonal generation of mice and insects from mud or garbage. The theory of spontaneous generation was proposed by Aristotle, who compiled and expanded the work of prior natural philosophers and the various ancient explanations of the appearance of organisms; it was considered the best explanation for two millennia. It was decisively dispelled by the experiments of Louis Pasteur in 1859, who expanded upon the investigations of predecessors such as Francesco Redi. Disproof of the traditional ideas of spontaneous generation is no longer controversial among biologists. === Vitaliżmu === Vitalism is the belief that there is a non-material life-principle. This originated with Georg Ernst Stahl (17th century), and remained popular until the middle of the 19th century. It appealed to philosophers such as Henri Bergson, Friedrich Nietzsche, and Wilhelm Dilthey, anatomists like Xavier Bichat, and chemists like Justus von Liebig. Vitalism included the idea that there was a fundamental difference between organic and inorganic material, and the belief that organic material can only be derived from living things. This was disproved in 1828, when Friedrich Wöhler prepared urea from inorganic materials. This Wöhler synthesis is considered the starting point of modern organic chemistry. It is of historical significance because for the first time an organic compound was produced in inorganic reactions. During the 1850s Hermann von Helmholtz, anticipated by Julius Robert von Mayer, demonstrated that no energy is lost in muscle movement, suggesting that there were no "vital forces" necessary to move a muscle. These results led to the abandonment of scientific interest in vitalistic theories, especially after Eduard Buchner's demonstration that alcoholic fermentation could occur in cell-free extracts of yeast. Nonetheless, belief still exists in pseudoscientific theories such as homoeopathy, which interprets diseases and sickness as caused by disturbances in a hypothetical vital force or life force. == Żvilupp == {| class="wikitable" | colspan="3" |Life timeline |- | colspan="3" |This box: * view * talk * edit |- |−4500 — – — – −4000 — – — – −3500 — – — – −3000 — – — – −2500 — – — – −2000 — – — – −1500 — – — – −1000 — – — – −500 — – — – 0 — | Water Single-celled life Photosynthesis Multicellular life Plants Arthropods Molluscs Flowers Dinosaurs Mammals Birds Primates Hadean Archean Proterozoic Phanerozoic | {| class="wikitable" |← |Earth formed |} {| class="wikitable" |← |Earliest water |} {| class="wikitable" |← |LUCA |} {| class="wikitable" |← |Earliest fossils |} {| class="wikitable" |← |Atmospheric oxygen |} {| class="wikitable" |← |Sexual reproduction |} {| class="wikitable" |← |Earliest fungi |} {| class="wikitable" |← |Neoproterozoic oxygenation event |} {| class="wikitable" |← |Ediacaran biota |} {| class="wikitable" |← |Cambrian explosion |} {| class="wikitable" |← |Earliest tetrapods |} {| class="wikitable" |← |Earliest hominoid |} |- | colspan="3" |(million years ago) |} === Oriġini tal-ħajja === The age of Earth is about 4.54 billion years. Life on Earth has existed for at least 3.5 billion years, with the oldest physical traces of life dating back 3.7 billion years. Estimates from molecular clocks, as summarised in the TimeTree public database, place the origin of life around 4.0 billion years ago. Hypotheses on the origin of life attempt to explain the formation of a universal common ancestor from simple organic molecules via pre-cellular life to protocells and metabolism. In 2016, a set of 355 genes from the last universal common ancestor was tentatively identified. The biosphere is postulated to have developed, from the origin of life onwards, at least some 3.5 billion years ago. The earliest evidence for life on Earth includes biogenic graphite found in 3.7 billion-year-old metasedimentary rocks from Western Greenland and microbial mat fossils found in 3.48 billion-year-old sandstone from Western Australia. More recently, in 2015, "remains of biotic life" were found in 4.1 billion-year-old rocks in Western Australia. In 2017, putative fossilised microorganisms (or microfossils) were announced to have been discovered in hydrothermal vent precipitates in the Nuvvuagittuq Belt of Quebec, Canada that were as old as 4.28 billion years, the oldest record of life on Earth, suggesting "an almost instantaneous emergence of life" after ocean formation 4.4 billion years ago, and not long after the formation of the Earth 4.54 billion years ago. === Evoluzzjoni === Evolution is the change in heritable characteristics of biological populations over successive generations. It results in the appearance of new species and often the disappearance of old ones. Evolution occurs when evolutionary processes such as natural selection (including sexual selection) and genetic drift act on genetic variation, resulting in certain characteristics increasing or decreasing in frequency within a population over successive generations. The process of evolution has given rise to biodiversity at every level of biological organisation. === Fossili === Fossils are the preserved remains or traces of organisms from the remote past. The totality of fossils, both discovered and undiscovered, and their placement in layers (strata) of sedimentary rock is known as the ''fossil record''. A preserved specimen is called a fossil if it is older than the arbitrary date of 10,000 years ago. Hence, fossils range in age from the youngest at the start of the Holocene Epoch to the oldest from the Archaean Eon, up to 3.4 billion years old. === Estinzjoni === Extinction is the process by which a species dies out. The moment of extinction is the death of the last individual of that species. Because a species' potential range may be very large, determining this moment is difficult, and is usually done retrospectively after a period of apparent absence. Species become extinct when they are no longer able to survive in changing habitat or against superior competition. Over 99% of all the species that have ever lived are now extinct. Mass extinctions may have accelerated evolution by providing opportunities for new groups of organisms to diversify. == Kundizzjonijiet ambjentali == The diversity of life on Earth is a result of the dynamic interplay between genetic opportunity, metabolic capability, environmental challenges, and symbiosis. For most of its existence, Earth's habitable environment has been dominated by microorganisms and subjected to their metabolism and evolution. As a consequence of these microbial activities, the physical-chemical environment on Earth has been changing on a geologic time scale, thereby affecting the path of evolution of subsequent life. For example, the release of molecular oxygen by cyanobacteria as a by-product of photosynthesis induced global changes in the Earth's environment. Because oxygen was toxic to most life on Earth at the time, this posed novel evolutionary challenges, and ultimately resulted in the formation of Earth's major animal and plant species. This interplay between organisms and their environment is an inherent feature of living systems. === Bijosfera === The biosphere is the global sum of all ecosystems. It can also be termed as the zone of life on Earth, a closed system (apart from solar and cosmic radiation and heat from the interior of the Earth), and largely self-regulating. Organisms exist in every part of the biosphere, including soil, hot springs, inside rocks at least 19 km (12 mi) deep underground, the deepest parts of the ocean, and at least 64 km (40 mi) high in the atmosphere. For example, spores of ''Aspergillus niger'' have been detected in the mesosphere at an altitude of 48 to 77 km. Under test conditions, life forms have been observed to survive in the vacuum of space. Life forms thrive in the deep Mariana Trench, and inside rocks up to 580 m (1,900 ft; 0.36 mi) below the sea floor under 2,590 m (8,500 ft; 1.61 mi) of ocean off the coast of the northwestern United States, and 2,400 m (7,900 ft; 1.5 mi) beneath the seabed off Japan. In 2014, life forms were found living 800 m (2,600 ft; 0.50 mi) below the ice of Antarctica. Expeditions of the International Ocean Discovery Program found unicellular life in 120 °C sediment 1.2 km below seafloor in the Nankai Trough subduction zone. According to one researcher, "You can find microbes everywhere—they're extremely adaptable to conditions, and survive wherever they are." === Medda ta' tolleranza === The inert components of an ecosystem are the physical and chemical factors necessary for life—energy (sunlight or chemical energy), water, heat, atmosphere, gravity, nutrients, and ultraviolet solar radiation protection. In most ecosystems, the conditions vary during the day and from one season to the next. To survive in these ecosystems, organisms must be able to tolerate a range of conditions defined as the "range of tolerance". Outside this range are the "zones of physiological stress", where the survival and reproduction are possible but not optimal. Beyond these zones are the "zones of intolerance", where survival and reproduction of that organism is unlikely or impossible. Organisms that have a wide range of tolerance are more widely distributed than organisms with a narrow range of tolerance. === Estremofili === To survive, some microorganisms have evolved to withstand freezing, complete desiccation, starvation, high levels of radiation exposure, and other physical or chemical challenges. These extremophile microorganisms may survive exposure to such conditions for long periods. They excel at exploiting uncommon sources of energy. Characterization of the structure and metabolic diversity of microbial communities in such extreme environments is ongoing. == Klassifikazzjoni == === Antikità === The first classification of organisms was made by the Greek philosopher Aristotle (384–322 BC), who grouped living things as either plants or animals, based mainly on their ability to move. He distinguished animals with blood from animals without blood, which can be compared with the concepts of vertebrates and invertebrates respectively, and divided the blooded animals into five groups: viviparous quadrupeds (mammals), oviparous quadrupeds (reptiles and amphibians), birds, fishes and whales. The bloodless animals were divided into five groups: cephalopods, crustaceans, insects (which included the spiders, scorpions, and centipedes), shelled animals (such as most molluscs and echinoderms), and zoophytes (animals that resembled plants). This theory remained dominant for more than a thousand years. === Linnaeus === In the late 1740s, Carl Linnaeus introduced his system of binomial nomenclature for the classification of species. Linnaeus attempted to improve the composition and reduce the length of the previously used many-worded names by abolishing unnecessary rhetoric, introducing new descriptive terms and precisely defining their meaning. The fungi were originally treated as plants. For a short period Linnaeus had classified them in the taxon Vermes in Animalia, but later placed them back in Plantae. Herbert Copeland classified the Fungi in his Protoctista, including them with single-celled organisms and thus partially avoiding the problem but acknowledging their special status. The problem was eventually solved by Whittaker, when he gave them their own kingdom in his five-kingdom system. Evolutionary history shows that the fungi are more closely related to animals than to plants. As advances in microscopy enabled detailed study of cells and microorganisms, new groups of life were revealed, and the fields of cell biology and microbiology were created. These new organisms were originally described separately in protozoa as animals and protophyta/thallophyta as plants, but were united by Ernst Haeckel in the kingdom Protista; later, the prokaryotes were split off in the kingdom Monera, which would eventually be divided into two separate groups, the Bacteria and the Archaea. This led to the six-kingdom system and eventually to the current three-domain system, which is based on evolutionary relationships. However, the classification of eukaryotes, especially of protists, is still controversial. As microbiology developed, viruses, which are non-cellular, were discovered. Whether these are considered alive has been a matter of debate; viruses lack characteristics of life such as cell membranes, metabolism and the ability to grow or respond to their environments. Viruses have been classed into "species" based on their genetics, but many aspects of such a classification remain controversial. The original Linnaean system has been modified many times, for example as follows: {| class="wikitable" !Linnaeus 1735 !Haeckel 1866 !Chatton 1925 !Copeland 1938 !Whittaker 1969 !Woese et al. 1990 !Cavalier-Smith 1998, 2015 |- |2 kingdoms |3 kingdoms |2 empires |4 kingdoms |5 kingdoms |3 domains |2 empires, 6/7 kingdoms |- | rowspan="4" |''(not treated)'' | rowspan="4" |Protista | rowspan="2" |Prokaryota | rowspan="2" |Monera | rowspan="2" |Monera |Bacteria |Bacteria |- |Archaea |Archaea (2015) |- | rowspan="5" |Eukaryota | rowspan="2" |Protoctista | rowspan="2" |Protista | rowspan="5" |Eucarya | rowspan="1" |"Protozoa" |- | rowspan="1" |"Chromista" |- | rowspan="2" |Vegetabilia | rowspan="2" |Plantae | rowspan="2" |Plantae |Plantae |Plantae |- |Fungi |Fungi |- |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |} The attempt to organise the Eukaryotes into a small number of kingdoms has been challenged. The Protozoa do not form a clade or natural grouping, and nor do the Chromista (Chromalveolata). === Metaġenomika === The ability to sequence large numbers of complete genomes has allowed biologists to take a metagenomic view of the phylogeny of the whole tree of life. This has led to the realisation that the majority of living things are bacteria, and that all have a common origin. == Kompożizzjoni == === Elementi kimiċi === All life forms require certain core chemical elements for their biochemical functioning. These include carbon, hydrogen, nitrogen, oxygen, phosphorus, and sulfur—the elemental macronutrients for all organisms. Together these make up nucleic acids, proteins and lipids, the bulk of living matter. Five of these six elements comprise the chemical components of DNA, the exception being sulfur. The latter is a component of the amino acids cysteine and methionine. The most abundant of these elements in organisms is carbon, which has the desirable attribute of forming multiple, stable covalent bonds. This allows carbon-based (organic) molecules to form the immense variety of chemical arrangements described in organic chemistry. Alternative hypothetical types of biochemistry have been proposed that eliminate one or more of these elements, swap out an element for one not on the list, or change required chiralities or other chemical properties. === DNA === Deoxyribonucleic acid or DNA is a molecule that carries most of the genetic instructions used in the growth, development, functioning and reproduction of all known living organisms and many viruses. DNA and RNA are nucleic acids; alongside proteins and complex carbohydrates, they are one of the three major types of macromolecule that are essential for all known forms of life. Most DNA molecules consist of two biopolymer strands coiled around each other to form a double helix. The two DNA strands are known as polynucleotides since they are composed of simpler units called nucleotides. Each nucleotide is composed of a nitrogen-containing nucleobase—either cytosine (C), guanine (G), adenine (A), or thymine (T)—as well as a sugar called deoxyribose and a phosphate group. The nucleotides are joined to one another in a chain by covalent bonds between the sugar of one nucleotide and the phosphate of the next, resulting in an alternating sugar-phosphate backbone. According to base pairing rules (A with T, and C with G), hydrogen bonds bind the nitrogenous bases of the two separate polynucleotide strands to make double-stranded DNA. This has the key property that each strand contains all the information needed to recreate the other strand, enabling the information to be preserved during reproduction and cell division. Within cells, DNA is organised into long structures called chromosomes. During cell division these chromosomes are duplicated in the process of DNA replication, providing each cell its own complete set of chromosomes. Eukaryotes store most of their DNA inside the cell nucleus. === Ċelloli === Cells are the basic unit of structure in every living thing, and all cells arise from pre-existing cells by division. Cell theory was formulated by Henri Dutrochet, Theodor Schwann, Rudolf Virchow and others during the early nineteenth century, and subsequently became widely accepted. The activity of an organism depends on the total activity of its cells, with energy flow occurring within and between them. Cells contain hereditary information that is carried forward as a genetic code during cell division. There are two primary types of cells, reflecting their evolutionary origins. Prokaryote cells lack a nucleus and other membrane-bound organelles, although they have circular DNA and ribosomes. Bacteria and Archaea are two domains of prokaryotes. The other primary type is the eukaryote cell, which has a distinct nucleus bound by a nuclear membrane and membrane-bound organelles, including mitochondria, chloroplasts, lysosomes, rough and smooth endoplasmic reticulum, and vacuoles. In addition, their DNA is organised into chromosomes. All species of large complex organisms are eukaryotes, including animals, plants and fungi, though with a wide diversity of protist microorganisms. The conventional model is that eukaryotes evolved from prokaryotes, with the main organelles of the eukaryotes forming through endosymbiosis between bacteria and the progenitor eukaryotic cell. The molecular mechanisms of cell biology are based on proteins. Most of these are synthesised by the ribosomes through an enzyme-catalyzed process called protein biosynthesis. A sequence of amino acids is assembled and joined based upon gene expression of the cell's nucleic acid. In eukaryotic cells, these proteins may then be transported and processed through the Golgi apparatus in preparation for dispatch to their destination. Cells reproduce through a process of cell division in which the parent cell divides into two or more daughter cells. For prokaryotes, cell division occurs through a process of fission in which the DNA is replicated, then the two copies are attached to parts of the cell membrane. In eukaryotes, a more complex process of mitosis is followed. However, the result is the same; the resulting cell copies are identical to each other and to the original cell (except for mutations), and both are capable of further division following an interphase period. Most species of multicellular plants, animals and fungi as well as many protists are capable of sexual reproduction. Sexual reproduction, involving a meiotic process, is considered to have arisen very early in the evolution of eukaryotes. === Struttura multiċellolari === Multicellular organisms may have first evolved through the formation of colonies of identical cells. These cells can form group organisms through cell adhesion. The individual members of a colony are capable of surviving on their own, whereas the members of a true multi-cellular organism have developed specialisations, making them dependent on the remainder of the organism for survival. Such organisms are formed clonally or from a single germ cell that is capable of forming the various specialised cells that form the adult organism. This specialisation allows multicellular organisms to exploit resources more efficiently than single cells. About 800 million years ago, a minor genetic change in a single molecule, the enzyme GK-PID, may have allowed organisms to go from a single cell organism to one of many cells. Cells have evolved methods to perceive and respond to their microenvironment, thereby enhancing their adaptability. Cell signaling coordinates cellular activities, and hence governs the basic functions of multicellular organisms. Signaling between cells can occur through direct cell contact using juxtacrine signalling, or indirectly through the exchange of agents as in the endocrine system. In more complex organisms, coordination of activities can occur through a dedicated nervous system. == Fl-univers == Though life is confirmed only on Earth, many think that extraterrestrial life is not only plausible, but probable or inevitable, possibly resulting in a biophysical cosmology instead of a mere physical cosmology. Other planets and moons in the Solar System and other planetary systems are being examined for evidence of having once supported simple life, and projects such as SETI are trying to detect radio transmissions from possible alien civilisations. Other locations within the Solar System that may host microbial life include the subsurface of Mars, the upper atmosphere of Venus, and subsurface oceans on some of the moons of the giant planets. Investigation of the tenacity and versatility of life on Earth, as well as an understanding of the molecular systems that some organisms utilise to survive such extremes, is important for the search for extraterrestrial life. For example, lichen could survive for a month in a simulated Martian environment. Beyond the Solar System, the region around another main-sequence star that could support Earth-like life on an Earth-like planet is known as the habitable zone. The inner and outer radii of this zone vary with the luminosity of the star, as does the time interval during which the zone survives. Stars more massive than the Sun have a larger habitable zone, but remain on the Sun-like "main sequence" of stellar evolution for a shorter time interval. Small red dwarfs have the opposite problem, with a smaller habitable zone that is subject to higher levels of magnetic activity and the effects of tidal locking from close orbits. Hence, stars in the intermediate mass range such as the Sun may have a greater likelihood for Earth-like life to develop. The location of the star within a galaxy may also affect the likelihood of life forming. Stars in regions with a greater abundance of heavier elements that can form planets, in combination with a low rate of potentially habitat-damaging supernova events, are predicted to have a higher probability of hosting planets with complex life. The variables of the Drake equation are used to discuss the conditions in planetary systems where civilisation is most likely to exist, within wide bounds of uncertainty. A "Confidence of Life Detection" scale (CoLD) for reporting evidence of life beyond Earth has been proposed. == Artifiċjali == Artificial life is the simulation of any aspect of life, as through computers, robotics, or biochemistry. Synthetic biology is a new area of biotechnology that combines science and biological engineering. The common goal is the design and construction of new biological functions and systems not found in nature. Synthetic biology includes the broad redefinition and expansion of biotechnology, with the ultimate goals of being able to design and build engineered biological systems that process information, manipulate chemicals, fabricate materials and structures, produce energy, provide food, and maintain and enhance human health and the environment. == Referenzi == [[Kategorija:Bijoloġija]] rii8sfx6onf42pc1x07xvhdoc075m3b 329858 329857 2026-05-09T16:00:04Z Trigcly 17859 added [[Category:Natura]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329858 wikitext text/x-wiki Il-'''ħajja''' hija materja bi proċessi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]], bħas-senjalar u l-kapaċità li wieħed isostni lilu nnifsu. Deskrittivament il-ħajja tiġi definita bħala l-kapaċità ta' omeostażi, organizzazzjoni, metaboliżmu, tkabbir, adattament, rispons għall-istimoli u riproduzzjoni. Kull forma ta' ħajja eventwalment tasal għall-istadju tal-[[mewt]], u l-ebda ħajja mhi immortali. Ġew proposti bosta definizzjonijiet [[Filosofija|filosofiċi]] tas-sistemi tal-ħajja, bħal sistemi li jorganizzaw lilhom infushom. Id-definizzjoni tal-ħajja hija kkumplikata iktar mill-viruses, li jirreplikaw biss fiċ-ċelloli ospitanti, u l-possibbiltà ta' ħajja ekstraterrestri, li jaf tkun differenti ħafna mill-ħajja fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħajja teżisti kullimkien fid-Dinja fl-arja, fl-ilma u fil-ħamrija, u bosta ekosistemi jifformaw il-bijosfera. Uħud minnhom huma ambjenti ibsin li jgħixu fihom biss l-estremofili. Il-ħajja f'ekosistema partikolari tissejjaħ il-bijota tagħha. Il-ħajja ilha tiġi studjata minn żmien il-qedem, b'teoriji bħall-materjaliżmu ta' [[Empedokle]] li sostna li kienet magħmula minn erba' elementi esterni, u l-ilomorfiżmu ta' [[Aristotli]] li sostna li l-organiżmi ħajjin kellhom l-erwieħ u jinkorporaw kemm il-forma kif ukoll il-materja. Il-ħajja oriġinat mill-inqas 3.5 biljun sena ilu, u rriżultat f'antenat komuni universali. Il-ħajja evolviet fl-[[Speċi|ispeċijiet]] kollha li jeżistu llum, flimkien ma' bosta speċijiet estinti, li wħud minnhom ħallew traċċi bħala fossili. It-tentattivi ta' klassifikazzjoni tal-organiżmi ħajjin bdiet ukoll permezz ta' Aristotli. Il-klassifikazzjoni moderna bdiet bis-sistema tan-nomenklatura binomjali ta' [[Carl Linnaeus]] fis-snin 40 tas-seklu 18. L-organiżmi ħajjin huma magħmula minn molekoli bijokimiċi, iffurmat l-iktar minn ftit elementi kimiċi ewlenin. L-organiżmi ħajjin kollha jkun fihom żewġ tipi ta' makromolekoli, proteini u aċidi nukleiċi, u dawn tal-aħħar normalment ikun fihom id-[[DNA]] u l-RNA: dawn ikun fihom l-informazzjoni meħtieġa minn kull speċi, inkluż l-istruzzjonijiet għall-produzzjoni ta' kull tip ta' proteina. Il-proteini, min-naħa tagħhom, iservu bħala l-makkinarju li jwettaq il-bosta proċessi [[Kimika|kimiċi]] tal-ħajja. Iċ-ċellola hija l-unità strutturali u funzjonali tal-ħajja. L-organiżmi iż-żgħar, inkluż il-prokarjoti (batterji u l-''archaea''), jikkonsistu minn ċelloli uniċi żgħar. L-organiżmi l-kbar, l-iktar l-ewkarjoti, jistgħu jikkonsistu minn ċelloli uniċi jew jistgħu jkunu multiċellolari bi struttura iktar kumplessa. Il-ħajja hija magħrufa li teżisti fid-Dinja biss iżda huwa maħsub li l-ħajja ekstraterrestri hija probabbli. Il-ħajja artifiċjali qed tiġi simulata u esplorata mix-xjenzati u mill-inġiniera. == Definizzjonijiet == === Sfida === Id-definizzjoni tal-ħajja ilha sfida għax-xjenzati u għall-filosfi. Parzjalment dan għax il-ħajja hija proċess mhux sustanza. Dan huwa kkumplikat minħabba nuqqas ta' għarfien dwar il-karatteristiċi tal-entitajiet ħajjin, jekk hemm, li jaf żviluppaw 'il barra mid-Dinja. Tressqu wkoll definizzjonijiet filosofiċi, b'diffikultajiet simili dwar kif l-organiżmi ħajjin jiġu distinti mill-organiżmi mhux ħajjin. Kien hemm diversi dibattiti wkoll dwar id-definizzjonijiet [[Dritt|legali]], għalkemm dawn ġeneralment jiffukaw fuq id-deċiżjoni li [[bniedem]] jiġi ddikjarat mejjet, u r-rammifikazzjonijiet legali ta' din id-deċiżjoni. Ġew ikkompilati mill-inqas 123 definizzjoni tal-ħajja. Bijota huwa raggruppament ta' organiżmi ħajjin, speċjalment l-[[Annimal|annimali]] u l-[[Pjanta|pjanti]], li jabitaw post u żmien speċifiku, bħal ekosistema jew [[bijoma]]; għaldaqstant, l-għan tal-konservazzjoni tan-natura hu li tippreserva l-bijota ta' ekosistema. === Deskrittiva === Ladarba ma hemmx konsensus dwar definizzjoni tal-ħajja, il-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet attwali fil-bijoloġija, l-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-ħajja, huma deskrittivi. Il-ħajja titqies bħala karatteristika ta' xi ħaġa li tippreserva, tmexxi jew issaħħaħ l-eżistenza tagħha fl-ambjent partikolari. Dan jimplika l-karatteristiċi kollha jew il-biċċa l-kbira ta' dawn li ġejjin: # Omeostażi: ir-regolazzjoni tal-ambjent intern biex jinżamm stat kostanti; pereżempju, il-produzzjoni tal-għaraq biex titnaqqas it-temperatura. # Organizzazzjoni: l-għamla strutturali minn ċellola waħda jew iktar – l-unitajiet bażiċi tal-ħajja. # Metaboliżmu: it-trasformazzjoni tal-enerġija, użata għall-konverżjoni tas-sustanzi kimiċi f'komponenti ċellolari (anaboliżmu) u għad-dekompożizzjoni tal-materja organika (kataboliżmu). L-organiżmi ħajjin jeħtieġu l-enerġija għall-omeostażi u għal attivitajiet oħra. # Tkabbir: iż-żamma ta' rata ogħla ta' anaboliżmu milli ta' kataboliżmu. Waqt li jikber organiżmu jżid id-daqs u l-istruttura tiegħu. # Adattament: il-proċess [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarju]] li bih organiżmu jsir iktar kapaċi jgħix fil-ħabitat tiegħu. # Rispons għall-istimoli: bħall-kontrazzjoni ta' organiżmu uniċellolari lil hinn minn sustanzi kimiċi esterni, ir-reazzjonijiet kumplessi jinvolvu s-sensi kollha tal-organiżmi multiċellolari, jew iċ-ċaqliq tal-weraq ta' pjanta lejn ix-[[xemx]] (fototropiżmu), u l-kemotaksi. # Riproduzzjoni: il-kapaċità ta' produzzjoni ta' organiżmi individwali ġodda, asesswalment minn organiżmu ġenitur uniku jew sesswalment minn żewġ organiżmi ġenituri. === [[Fiżika]] === Mill-perspettiva tal-fiżika, organiżmu huwa sistema termodinamika bi struttura molekolari organizzata li tista' tirriproduċi lilha nnifisha u tevolvi sabiex tgħix. Termodinamikament, il-ħajja ġiet deskritta bħala sistema miftuħa li tuża l-aspetti tal-ambjenti tagħha biex toħloq kopji imperfetti tagħha nnifsiha. Spjegazzjoni oħra hija li l-ħajja tista' tiġi definita bħala "sistema kimika li ssostni lilha nnifisha kapaċi li tgħaddi mill-evoluzzjoni ta' [[Charles Darwin|Darwin]]", li hija definizzjoni adottat minn kumitat tan-[[NASA]] li pprova jiddefinixxi l-ħajja għall-iskopijiet tal-eżobijoloġija, abbażi ta' suġġeriment ta' [[Carl Sagan]]. Madankollu, din id-definizzjoni ġiet ikkritikata ferm minħabba li skontha, individwu uniku li jirriproduċi sesswalment mhuwiex ħaj peress li mhux kapaċi jevolvi waħdu. === Sistemi ħajjin === Oħrajn għandhom puntdivista teoriku tas-sistemi ħajjin li mhux neċessarjament tiddependi fuq il-kimika molekolari. Definizzjoni sistematika partikolari tal-ħajja hi li l-organiżmi ħajjin jorganizzaw lilhom infushom u huma awtopojetiċi (jipproduċu lilhom infushom). Varjazzjonijiet ta' dan jinkludu d-definizzjoni ta' [[Stuart Kauffman]] bħala aġent awtonomu jew sistema b'diversi aġenti kapaċi jirriproduċi lilu nnifsu u jlesti mill-inqas ċiklu wieħed ta' ħidma termodinamika. Din id-definizzjoni hija estiża bl-evoluzzjoni ta' funzjonijiet ġodda maż-żmien. Is-sistemi ħajjin huma kkaratterizzati minn organizzazzjoni ġerarkika fuq diversi skali, li tvarja minn makkinarji molekolari għal ċelloli, organi, tessuti, organiżmi, popolazzjonijiet, ekosistemi, sal-bijosfera kollha. === Mewt === Il-mewt hija t-terminazzjoni tal-funzjonijiet vitali jew tal-proċessi tal-ħajja kollha f'organiżmu jew f'ċellola. Waħda mill-isfidi tad-definizzjoni tal-mewt hi d-distinzjoni tagħha mill-ħajja. Il-mewt milli jidher tirreferi għal mument meta l-ħajja tintemm, jew meta jibda l-istat ta' wara l-ħajja. Madankollu, id-determinazzjoni meta tkun seħħet il-mewt hija diffiċli, għax sikwit it-tmiem tal-funzjonijiet tal-ħajja mhuwiex simultanju fost is-sistemi kollha tal-organi. Għaldaqstant, id-determinazzjoni tirrikjedi l-istabbiliment ta' linji kunċettwali bejn il-ħajja u l-mewt. Dan huwa problematiku minħabba li hemm ftit konsensus dwar kif il-ħajja tiġi definita. Għal millenji sħaħ, in-natura tal-mewt kienet tħassib ċentrali tat-tradizzjonijiet [[Reliġjon|reliġjużi]] tad-dinja u tal-istħarriġ filosofiku. Bosta reliġjonijiet għandhom twemmin f'forma ta' ħajja wara l-mewt jew reinkarnazzjoni għar-ruħ, jew l-irxoxtar tal-ġisem fi stadju iktar 'il quddiem. === Viruses === Jekk il-viruses għandhomx jitqiesu bħala ħajjin huwa kontroversjali. Spiss jiġu kkunsidrati l-iktar bħala replikaturi tal-kodifikazzjoni tal-ġeni biss iktar milli forom ta' ħajja. Ġew deskritti bħala "organiżmi fit-tarf tal-ħajja" minħabba li għandhom ġeni, jevolvu permezz tas-selezzjoni naturali, u jirreplikaw billi jagħmlu diversi kopji tagħhom infushom permezz tal-awtoassemblaġġ. Madankollu, il-viruses ma għandhom metaboliżmu u jirrikjedu ċellola ospitanti biex jagħmlu prodotti ġodda. L-awtoassemblaġġ tal-viruses fi ħdan iċ-ċelloli ospitanti għandu implikazzjonijiet għall-istudju dwar l-oriġini tal-ħajja, peress li jaf jappoġġa l-ipoteżi li l-ħajja jaf bdiet bħala molekoli organiċi li kapaċi jagħmlu awtoassemblaġġ. == [[Storja]] tal-istudju == === Materjaliżmu === Some of the earliest theories of life were materialist, holding that all that exists is matter, and that life is merely a complex form or arrangement of matter. Empedocles (430 BC) argued that everything in the universe is made up of a combination of four eternal "elements" or "roots of all": earth, water, air, and fire. All change is explained by the arrangement and rearrangement of these four elements. The various forms of life are caused by an appropriate mixture of elements. Democritus (460 BC) was an atomist; he thought that the essential characteristic of life was having a soul (''psyche''), and that the soul, like everything else, was composed of fiery atoms. He elaborated on fire because of the apparent connection between life and heat, and because fire moves. Plato, in contrast, held that the world was organised by permanent forms, reflected imperfectly in matter; forms provided direction or intelligence, explaining the regularities observed in the world. The mechanistic materialism that originated in ancient Greece was revived and revised by the French philosopher René Descartes (1596–1650), who held that animals and humans were assemblages of parts that together functioned as a machine. Gottfried Wilhelm Leibniz emphasised the hierarchical organization of living machines, noting in his book ''Monadology'' (1714) that "...the machines of nature, that is living bodies, are still machines in their smallest parts, to infinity." This idea was developed further by Julien Offray de La Mettrie (1709–1750) in his book ''L'Homme Machine''. In the 19th century the advances in cell theory in biological science encouraged this view. The evolutionary theory of Charles Darwin (1859) is a mechanistic explanation for the origin of species by means of natural selection. At the beginning of the 20th century Stéphane Leduc (1853–1939) promoted the idea that biological processes could be understood in terms of physics and chemistry, and that their growth resembled that of inorganic crystals immersed in solutions of sodium silicate. His ideas, set out in his book ''La biologie synthétique'', were widely dismissed during his lifetime, but has incurred a resurgence of interest in the work of Russell, Barge and colleagues. === Ilomorfiżmu === Hylomorphism is a theory first expressed by the Greek philosopher Aristotle (322 BC). The application of hylomorphism to biology was important to Aristotle, and biology is extensively covered in his extant writings. In this view, everything in the material universe has both matter and form, and the form of a living thing is its soul (Greek ''psyche'', Latin ''anima''). There are three kinds of souls: the ''vegetative soul'' of plants, which causes them to grow and decay and nourish themselves, but does not cause motion and sensation; the ''animal soul'', which causes animals to move and feel; and the ''rational soul'', which is the source of consciousness and reasoning, which (Aristotle believed) is found only in man. Each higher soul has all of the attributes of the lower ones. Aristotle believed that while matter can exist without form, form cannot exist without matter, and that therefore the soul cannot exist without the body. This account is consistent with teleological explanations of life, which account for phenomena in terms of purpose or goal-directedness. Thus, the whiteness of the polar bear's coat is explained by its purpose of camouflage. The direction of causality (from the future to the past) is in contradiction with the scientific evidence for natural selection, which explains the consequence in terms of a prior cause. Biological features are explained not by looking at future optimal results, but by looking at the past evolutionary history of a species, which led to the natural selection of the features in question. === Ġenerazzjoni spontanja === Spontaneous generation was the belief that living organisms can form without descent from similar organisms. Typically, the idea was that certain forms such as fleas could arise from inanimate matter such as dust or the supposed seasonal generation of mice and insects from mud or garbage. The theory of spontaneous generation was proposed by Aristotle, who compiled and expanded the work of prior natural philosophers and the various ancient explanations of the appearance of organisms; it was considered the best explanation for two millennia. It was decisively dispelled by the experiments of Louis Pasteur in 1859, who expanded upon the investigations of predecessors such as Francesco Redi. Disproof of the traditional ideas of spontaneous generation is no longer controversial among biologists. === Vitaliżmu === Vitalism is the belief that there is a non-material life-principle. This originated with Georg Ernst Stahl (17th century), and remained popular until the middle of the 19th century. It appealed to philosophers such as Henri Bergson, Friedrich Nietzsche, and Wilhelm Dilthey, anatomists like Xavier Bichat, and chemists like Justus von Liebig. Vitalism included the idea that there was a fundamental difference between organic and inorganic material, and the belief that organic material can only be derived from living things. This was disproved in 1828, when Friedrich Wöhler prepared urea from inorganic materials. This Wöhler synthesis is considered the starting point of modern organic chemistry. It is of historical significance because for the first time an organic compound was produced in inorganic reactions. During the 1850s Hermann von Helmholtz, anticipated by Julius Robert von Mayer, demonstrated that no energy is lost in muscle movement, suggesting that there were no "vital forces" necessary to move a muscle. These results led to the abandonment of scientific interest in vitalistic theories, especially after Eduard Buchner's demonstration that alcoholic fermentation could occur in cell-free extracts of yeast. Nonetheless, belief still exists in pseudoscientific theories such as homoeopathy, which interprets diseases and sickness as caused by disturbances in a hypothetical vital force or life force. == Żvilupp == {| class="wikitable" | colspan="3" |Life timeline |- | colspan="3" |This box: * view * talk * edit |- |−4500 — – — – −4000 — – — – −3500 — – — – −3000 — – — – −2500 — – — – −2000 — – — – −1500 — – — – −1000 — – — – −500 — – — – 0 — | Water Single-celled life Photosynthesis Multicellular life Plants Arthropods Molluscs Flowers Dinosaurs Mammals Birds Primates Hadean Archean Proterozoic Phanerozoic | {| class="wikitable" |← |Earth formed |} {| class="wikitable" |← |Earliest water |} {| class="wikitable" |← |LUCA |} {| class="wikitable" |← |Earliest fossils |} {| class="wikitable" |← |Atmospheric oxygen |} {| class="wikitable" |← |Sexual reproduction |} {| class="wikitable" |← |Earliest fungi |} {| class="wikitable" |← |Neoproterozoic oxygenation event |} {| class="wikitable" |← |Ediacaran biota |} {| class="wikitable" |← |Cambrian explosion |} {| class="wikitable" |← |Earliest tetrapods |} {| class="wikitable" |← |Earliest hominoid |} |- | colspan="3" |(million years ago) |} === Oriġini tal-ħajja === The age of Earth is about 4.54 billion years. Life on Earth has existed for at least 3.5 billion years, with the oldest physical traces of life dating back 3.7 billion years. Estimates from molecular clocks, as summarised in the TimeTree public database, place the origin of life around 4.0 billion years ago. Hypotheses on the origin of life attempt to explain the formation of a universal common ancestor from simple organic molecules via pre-cellular life to protocells and metabolism. In 2016, a set of 355 genes from the last universal common ancestor was tentatively identified. The biosphere is postulated to have developed, from the origin of life onwards, at least some 3.5 billion years ago. The earliest evidence for life on Earth includes biogenic graphite found in 3.7 billion-year-old metasedimentary rocks from Western Greenland and microbial mat fossils found in 3.48 billion-year-old sandstone from Western Australia. More recently, in 2015, "remains of biotic life" were found in 4.1 billion-year-old rocks in Western Australia. In 2017, putative fossilised microorganisms (or microfossils) were announced to have been discovered in hydrothermal vent precipitates in the Nuvvuagittuq Belt of Quebec, Canada that were as old as 4.28 billion years, the oldest record of life on Earth, suggesting "an almost instantaneous emergence of life" after ocean formation 4.4 billion years ago, and not long after the formation of the Earth 4.54 billion years ago. === Evoluzzjoni === Evolution is the change in heritable characteristics of biological populations over successive generations. It results in the appearance of new species and often the disappearance of old ones. Evolution occurs when evolutionary processes such as natural selection (including sexual selection) and genetic drift act on genetic variation, resulting in certain characteristics increasing or decreasing in frequency within a population over successive generations. The process of evolution has given rise to biodiversity at every level of biological organisation. === Fossili === Fossils are the preserved remains or traces of organisms from the remote past. The totality of fossils, both discovered and undiscovered, and their placement in layers (strata) of sedimentary rock is known as the ''fossil record''. A preserved specimen is called a fossil if it is older than the arbitrary date of 10,000 years ago. Hence, fossils range in age from the youngest at the start of the Holocene Epoch to the oldest from the Archaean Eon, up to 3.4 billion years old. === Estinzjoni === Extinction is the process by which a species dies out. The moment of extinction is the death of the last individual of that species. Because a species' potential range may be very large, determining this moment is difficult, and is usually done retrospectively after a period of apparent absence. Species become extinct when they are no longer able to survive in changing habitat or against superior competition. Over 99% of all the species that have ever lived are now extinct. Mass extinctions may have accelerated evolution by providing opportunities for new groups of organisms to diversify. == Kundizzjonijiet ambjentali == The diversity of life on Earth is a result of the dynamic interplay between genetic opportunity, metabolic capability, environmental challenges, and symbiosis. For most of its existence, Earth's habitable environment has been dominated by microorganisms and subjected to their metabolism and evolution. As a consequence of these microbial activities, the physical-chemical environment on Earth has been changing on a geologic time scale, thereby affecting the path of evolution of subsequent life. For example, the release of molecular oxygen by cyanobacteria as a by-product of photosynthesis induced global changes in the Earth's environment. Because oxygen was toxic to most life on Earth at the time, this posed novel evolutionary challenges, and ultimately resulted in the formation of Earth's major animal and plant species. This interplay between organisms and their environment is an inherent feature of living systems. === Bijosfera === The biosphere is the global sum of all ecosystems. It can also be termed as the zone of life on Earth, a closed system (apart from solar and cosmic radiation and heat from the interior of the Earth), and largely self-regulating. Organisms exist in every part of the biosphere, including soil, hot springs, inside rocks at least 19 km (12 mi) deep underground, the deepest parts of the ocean, and at least 64 km (40 mi) high in the atmosphere. For example, spores of ''Aspergillus niger'' have been detected in the mesosphere at an altitude of 48 to 77 km. Under test conditions, life forms have been observed to survive in the vacuum of space. Life forms thrive in the deep Mariana Trench, and inside rocks up to 580 m (1,900 ft; 0.36 mi) below the sea floor under 2,590 m (8,500 ft; 1.61 mi) of ocean off the coast of the northwestern United States, and 2,400 m (7,900 ft; 1.5 mi) beneath the seabed off Japan. In 2014, life forms were found living 800 m (2,600 ft; 0.50 mi) below the ice of Antarctica. Expeditions of the International Ocean Discovery Program found unicellular life in 120 °C sediment 1.2 km below seafloor in the Nankai Trough subduction zone. According to one researcher, "You can find microbes everywhere—they're extremely adaptable to conditions, and survive wherever they are." === Medda ta' tolleranza === The inert components of an ecosystem are the physical and chemical factors necessary for life—energy (sunlight or chemical energy), water, heat, atmosphere, gravity, nutrients, and ultraviolet solar radiation protection. In most ecosystems, the conditions vary during the day and from one season to the next. To survive in these ecosystems, organisms must be able to tolerate a range of conditions defined as the "range of tolerance". Outside this range are the "zones of physiological stress", where the survival and reproduction are possible but not optimal. Beyond these zones are the "zones of intolerance", where survival and reproduction of that organism is unlikely or impossible. Organisms that have a wide range of tolerance are more widely distributed than organisms with a narrow range of tolerance. === Estremofili === To survive, some microorganisms have evolved to withstand freezing, complete desiccation, starvation, high levels of radiation exposure, and other physical or chemical challenges. These extremophile microorganisms may survive exposure to such conditions for long periods. They excel at exploiting uncommon sources of energy. Characterization of the structure and metabolic diversity of microbial communities in such extreme environments is ongoing. == Klassifikazzjoni == === Antikità === The first classification of organisms was made by the Greek philosopher Aristotle (384–322 BC), who grouped living things as either plants or animals, based mainly on their ability to move. He distinguished animals with blood from animals without blood, which can be compared with the concepts of vertebrates and invertebrates respectively, and divided the blooded animals into five groups: viviparous quadrupeds (mammals), oviparous quadrupeds (reptiles and amphibians), birds, fishes and whales. The bloodless animals were divided into five groups: cephalopods, crustaceans, insects (which included the spiders, scorpions, and centipedes), shelled animals (such as most molluscs and echinoderms), and zoophytes (animals that resembled plants). This theory remained dominant for more than a thousand years. === Linnaeus === In the late 1740s, Carl Linnaeus introduced his system of binomial nomenclature for the classification of species. Linnaeus attempted to improve the composition and reduce the length of the previously used many-worded names by abolishing unnecessary rhetoric, introducing new descriptive terms and precisely defining their meaning. The fungi were originally treated as plants. For a short period Linnaeus had classified them in the taxon Vermes in Animalia, but later placed them back in Plantae. Herbert Copeland classified the Fungi in his Protoctista, including them with single-celled organisms and thus partially avoiding the problem but acknowledging their special status. The problem was eventually solved by Whittaker, when he gave them their own kingdom in his five-kingdom system. Evolutionary history shows that the fungi are more closely related to animals than to plants. As advances in microscopy enabled detailed study of cells and microorganisms, new groups of life were revealed, and the fields of cell biology and microbiology were created. These new organisms were originally described separately in protozoa as animals and protophyta/thallophyta as plants, but were united by Ernst Haeckel in the kingdom Protista; later, the prokaryotes were split off in the kingdom Monera, which would eventually be divided into two separate groups, the Bacteria and the Archaea. This led to the six-kingdom system and eventually to the current three-domain system, which is based on evolutionary relationships. However, the classification of eukaryotes, especially of protists, is still controversial. As microbiology developed, viruses, which are non-cellular, were discovered. Whether these are considered alive has been a matter of debate; viruses lack characteristics of life such as cell membranes, metabolism and the ability to grow or respond to their environments. Viruses have been classed into "species" based on their genetics, but many aspects of such a classification remain controversial. The original Linnaean system has been modified many times, for example as follows: {| class="wikitable" !Linnaeus 1735 !Haeckel 1866 !Chatton 1925 !Copeland 1938 !Whittaker 1969 !Woese et al. 1990 !Cavalier-Smith 1998, 2015 |- |2 kingdoms |3 kingdoms |2 empires |4 kingdoms |5 kingdoms |3 domains |2 empires, 6/7 kingdoms |- | rowspan="4" |''(not treated)'' | rowspan="4" |Protista | rowspan="2" |Prokaryota | rowspan="2" |Monera | rowspan="2" |Monera |Bacteria |Bacteria |- |Archaea |Archaea (2015) |- | rowspan="5" |Eukaryota | rowspan="2" |Protoctista | rowspan="2" |Protista | rowspan="5" |Eucarya | rowspan="1" |"Protozoa" |- | rowspan="1" |"Chromista" |- | rowspan="2" |Vegetabilia | rowspan="2" |Plantae | rowspan="2" |Plantae |Plantae |Plantae |- |Fungi |Fungi |- |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |} The attempt to organise the Eukaryotes into a small number of kingdoms has been challenged. The Protozoa do not form a clade or natural grouping, and nor do the Chromista (Chromalveolata). === Metaġenomika === The ability to sequence large numbers of complete genomes has allowed biologists to take a metagenomic view of the phylogeny of the whole tree of life. This has led to the realisation that the majority of living things are bacteria, and that all have a common origin. == Kompożizzjoni == === Elementi kimiċi === All life forms require certain core chemical elements for their biochemical functioning. These include carbon, hydrogen, nitrogen, oxygen, phosphorus, and sulfur—the elemental macronutrients for all organisms. Together these make up nucleic acids, proteins and lipids, the bulk of living matter. Five of these six elements comprise the chemical components of DNA, the exception being sulfur. The latter is a component of the amino acids cysteine and methionine. The most abundant of these elements in organisms is carbon, which has the desirable attribute of forming multiple, stable covalent bonds. This allows carbon-based (organic) molecules to form the immense variety of chemical arrangements described in organic chemistry. Alternative hypothetical types of biochemistry have been proposed that eliminate one or more of these elements, swap out an element for one not on the list, or change required chiralities or other chemical properties. === DNA === Deoxyribonucleic acid or DNA is a molecule that carries most of the genetic instructions used in the growth, development, functioning and reproduction of all known living organisms and many viruses. DNA and RNA are nucleic acids; alongside proteins and complex carbohydrates, they are one of the three major types of macromolecule that are essential for all known forms of life. Most DNA molecules consist of two biopolymer strands coiled around each other to form a double helix. The two DNA strands are known as polynucleotides since they are composed of simpler units called nucleotides. Each nucleotide is composed of a nitrogen-containing nucleobase—either cytosine (C), guanine (G), adenine (A), or thymine (T)—as well as a sugar called deoxyribose and a phosphate group. The nucleotides are joined to one another in a chain by covalent bonds between the sugar of one nucleotide and the phosphate of the next, resulting in an alternating sugar-phosphate backbone. According to base pairing rules (A with T, and C with G), hydrogen bonds bind the nitrogenous bases of the two separate polynucleotide strands to make double-stranded DNA. This has the key property that each strand contains all the information needed to recreate the other strand, enabling the information to be preserved during reproduction and cell division. Within cells, DNA is organised into long structures called chromosomes. During cell division these chromosomes are duplicated in the process of DNA replication, providing each cell its own complete set of chromosomes. Eukaryotes store most of their DNA inside the cell nucleus. === Ċelloli === Cells are the basic unit of structure in every living thing, and all cells arise from pre-existing cells by division. Cell theory was formulated by Henri Dutrochet, Theodor Schwann, Rudolf Virchow and others during the early nineteenth century, and subsequently became widely accepted. The activity of an organism depends on the total activity of its cells, with energy flow occurring within and between them. Cells contain hereditary information that is carried forward as a genetic code during cell division. There are two primary types of cells, reflecting their evolutionary origins. Prokaryote cells lack a nucleus and other membrane-bound organelles, although they have circular DNA and ribosomes. Bacteria and Archaea are two domains of prokaryotes. The other primary type is the eukaryote cell, which has a distinct nucleus bound by a nuclear membrane and membrane-bound organelles, including mitochondria, chloroplasts, lysosomes, rough and smooth endoplasmic reticulum, and vacuoles. In addition, their DNA is organised into chromosomes. All species of large complex organisms are eukaryotes, including animals, plants and fungi, though with a wide diversity of protist microorganisms. The conventional model is that eukaryotes evolved from prokaryotes, with the main organelles of the eukaryotes forming through endosymbiosis between bacteria and the progenitor eukaryotic cell. The molecular mechanisms of cell biology are based on proteins. Most of these are synthesised by the ribosomes through an enzyme-catalyzed process called protein biosynthesis. A sequence of amino acids is assembled and joined based upon gene expression of the cell's nucleic acid. In eukaryotic cells, these proteins may then be transported and processed through the Golgi apparatus in preparation for dispatch to their destination. Cells reproduce through a process of cell division in which the parent cell divides into two or more daughter cells. For prokaryotes, cell division occurs through a process of fission in which the DNA is replicated, then the two copies are attached to parts of the cell membrane. In eukaryotes, a more complex process of mitosis is followed. However, the result is the same; the resulting cell copies are identical to each other and to the original cell (except for mutations), and both are capable of further division following an interphase period. Most species of multicellular plants, animals and fungi as well as many protists are capable of sexual reproduction. Sexual reproduction, involving a meiotic process, is considered to have arisen very early in the evolution of eukaryotes. === Struttura multiċellolari === Multicellular organisms may have first evolved through the formation of colonies of identical cells. These cells can form group organisms through cell adhesion. The individual members of a colony are capable of surviving on their own, whereas the members of a true multi-cellular organism have developed specialisations, making them dependent on the remainder of the organism for survival. Such organisms are formed clonally or from a single germ cell that is capable of forming the various specialised cells that form the adult organism. This specialisation allows multicellular organisms to exploit resources more efficiently than single cells. About 800 million years ago, a minor genetic change in a single molecule, the enzyme GK-PID, may have allowed organisms to go from a single cell organism to one of many cells. Cells have evolved methods to perceive and respond to their microenvironment, thereby enhancing their adaptability. Cell signaling coordinates cellular activities, and hence governs the basic functions of multicellular organisms. Signaling between cells can occur through direct cell contact using juxtacrine signalling, or indirectly through the exchange of agents as in the endocrine system. In more complex organisms, coordination of activities can occur through a dedicated nervous system. == Fl-univers == Though life is confirmed only on Earth, many think that extraterrestrial life is not only plausible, but probable or inevitable, possibly resulting in a biophysical cosmology instead of a mere physical cosmology. Other planets and moons in the Solar System and other planetary systems are being examined for evidence of having once supported simple life, and projects such as SETI are trying to detect radio transmissions from possible alien civilisations. Other locations within the Solar System that may host microbial life include the subsurface of Mars, the upper atmosphere of Venus, and subsurface oceans on some of the moons of the giant planets. Investigation of the tenacity and versatility of life on Earth, as well as an understanding of the molecular systems that some organisms utilise to survive such extremes, is important for the search for extraterrestrial life. For example, lichen could survive for a month in a simulated Martian environment. Beyond the Solar System, the region around another main-sequence star that could support Earth-like life on an Earth-like planet is known as the habitable zone. The inner and outer radii of this zone vary with the luminosity of the star, as does the time interval during which the zone survives. Stars more massive than the Sun have a larger habitable zone, but remain on the Sun-like "main sequence" of stellar evolution for a shorter time interval. Small red dwarfs have the opposite problem, with a smaller habitable zone that is subject to higher levels of magnetic activity and the effects of tidal locking from close orbits. Hence, stars in the intermediate mass range such as the Sun may have a greater likelihood for Earth-like life to develop. The location of the star within a galaxy may also affect the likelihood of life forming. Stars in regions with a greater abundance of heavier elements that can form planets, in combination with a low rate of potentially habitat-damaging supernova events, are predicted to have a higher probability of hosting planets with complex life. The variables of the Drake equation are used to discuss the conditions in planetary systems where civilisation is most likely to exist, within wide bounds of uncertainty. A "Confidence of Life Detection" scale (CoLD) for reporting evidence of life beyond Earth has been proposed. == Artifiċjali == Artificial life is the simulation of any aspect of life, as through computers, robotics, or biochemistry. Synthetic biology is a new area of biotechnology that combines science and biological engineering. The common goal is the design and construction of new biological functions and systems not found in nature. Synthetic biology includes the broad redefinition and expansion of biotechnology, with the ultimate goals of being able to design and build engineered biological systems that process information, manipulate chemicals, fabricate materials and structures, produce energy, provide food, and maintain and enhance human health and the environment. == Referenzi == [[Kategorija:Bijoloġija]] [[Kategorija:Natura]] slj61ku9r51ijuti5ha5zbutvueoh4i 329860 329858 2026-05-09T16:04:05Z Trigcly 17859 żieda kontenut 329860 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg|daqsminuri|Diversità ta' forom ta' ħajja fuq skoll tal-qroll.]] Il-'''ħajja''' hija materja bi proċessi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]], bħas-senjalar u l-kapaċità li wieħed isostni lilu nnifsu. Deskrittivament il-ħajja tiġi definita bħala l-kapaċità ta' omeostażi, organizzazzjoni, metaboliżmu, tkabbir, adattament, rispons għall-istimoli u riproduzzjoni. Kull forma ta' ħajja eventwalment tasal għall-istadju tal-[[mewt]], u l-ebda ħajja mhi immortali. Ġew proposti bosta definizzjonijiet [[Filosofija|filosofiċi]] tas-sistemi tal-ħajja, bħal sistemi li jorganizzaw lilhom infushom. Id-definizzjoni tal-ħajja hija kkumplikata iktar mill-viruses, li jirreplikaw biss fiċ-ċelloli ospitanti, u l-possibbiltà ta' ħajja ekstraterrestri, li jaf tkun differenti ħafna mill-ħajja fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħajja teżisti kullimkien fid-Dinja fl-arja, fl-ilma u fil-ħamrija, u bosta ekosistemi jifformaw il-bijosfera. Uħud minnhom huma ambjenti ibsin li jgħixu fihom biss l-estremofili. Il-ħajja f'ekosistema partikolari tissejjaħ il-bijota tagħha. Il-ħajja ilha tiġi studjata minn żmien il-qedem, b'teoriji bħall-materjaliżmu ta' [[Empedokle]] li sostna li kienet magħmula minn erba' elementi esterni, u l-ilomorfiżmu ta' [[Aristotli]] li sostna li l-organiżmi ħajjin kellhom l-erwieħ u jinkorporaw kemm il-forma kif ukoll il-materja. Il-ħajja oriġinat mill-inqas 3.5 biljun sena ilu, u rriżultat f'antenat komuni universali. Il-ħajja evolviet fl-[[Speċi|ispeċijiet]] kollha li jeżistu llum, flimkien ma' bosta speċijiet estinti, li wħud minnhom ħallew traċċi bħala fossili. It-tentattivi ta' klassifikazzjoni tal-organiżmi ħajjin bdiet ukoll permezz ta' Aristotli. Il-klassifikazzjoni moderna bdiet bis-sistema tan-nomenklatura binomjali ta' [[Carl Linnaeus]] fis-snin 40 tas-seklu 18. L-organiżmi ħajjin huma magħmula minn molekoli bijokimiċi, iffurmat l-iktar minn ftit elementi kimiċi ewlenin. L-organiżmi ħajjin kollha jkun fihom żewġ tipi ta' makromolekoli, proteini u aċidi nukleiċi, u dawn tal-aħħar normalment ikun fihom id-[[DNA]] u l-RNA: dawn ikun fihom l-informazzjoni meħtieġa minn kull speċi, inkluż l-istruzzjonijiet għall-produzzjoni ta' kull tip ta' proteina. Il-proteini, min-naħa tagħhom, iservu bħala l-makkinarju li jwettaq il-bosta proċessi [[Kimika|kimiċi]] tal-ħajja. Iċ-ċellola hija l-unità strutturali u funzjonali tal-ħajja. L-organiżmi iż-żgħar, inkluż il-prokarjoti (batterji u l-''archaea''), jikkonsistu minn ċelloli uniċi żgħar. L-organiżmi l-kbar, l-iktar l-ewkarjoti, jistgħu jikkonsistu minn ċelloli uniċi jew jistgħu jkunu multiċellolari bi struttura iktar kumplessa. Il-ħajja hija magħrufa li teżisti fid-Dinja biss iżda huwa maħsub li l-ħajja ekstraterrestri hija probabbli. Il-ħajja artifiċjali qed tiġi simulata u esplorata mix-xjenzati u mill-inġiniera. == Definizzjonijiet == === Sfida === Id-definizzjoni tal-ħajja ilha sfida għax-xjenzati u għall-filosfi. Parzjalment dan għax il-ħajja hija proċess mhux sustanza. Dan huwa kkumplikat minħabba nuqqas ta' għarfien dwar il-karatteristiċi tal-entitajiet ħajjin, jekk hemm, li jaf żviluppaw 'il barra mid-Dinja. Tressqu wkoll definizzjonijiet filosofiċi, b'diffikultajiet simili dwar kif l-organiżmi ħajjin jiġu distinti mill-organiżmi mhux ħajjin. Kien hemm diversi dibattiti wkoll dwar id-definizzjonijiet [[Dritt|legali]], għalkemm dawn ġeneralment jiffukaw fuq id-deċiżjoni li [[bniedem]] jiġi ddikjarat mejjet, u r-rammifikazzjonijiet legali ta' din id-deċiżjoni. Ġew ikkompilati mill-inqas 123 definizzjoni tal-ħajja. Bijota huwa raggruppament ta' organiżmi ħajjin, speċjalment l-[[Annimal|annimali]] u l-[[Pjanta|pjanti]], li jabitaw post u żmien speċifiku, bħal ekosistema jew [[bijoma]]; għaldaqstant, l-għan tal-konservazzjoni tan-natura hu li tippreserva l-bijota ta' ekosistema. === Deskrittiva === Ladarba ma hemmx konsensus dwar definizzjoni tal-ħajja, il-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet attwali fil-bijoloġija, l-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-ħajja, huma deskrittivi. Il-ħajja titqies bħala karatteristika ta' xi ħaġa li tippreserva, tmexxi jew issaħħaħ l-eżistenza tagħha fl-ambjent partikolari. Dan jimplika l-karatteristiċi kollha jew il-biċċa l-kbira ta' dawn li ġejjin: # Omeostażi: ir-regolazzjoni tal-ambjent intern biex jinżamm stat kostanti; pereżempju, il-produzzjoni tal-għaraq biex titnaqqas it-temperatura. # Organizzazzjoni: l-għamla strutturali minn ċellola waħda jew iktar – l-unitajiet bażiċi tal-ħajja. # Metaboliżmu: it-trasformazzjoni tal-enerġija, użata għall-konverżjoni tas-sustanzi kimiċi f'komponenti ċellolari (anaboliżmu) u għad-dekompożizzjoni tal-materja organika (kataboliżmu). L-organiżmi ħajjin jeħtieġu l-enerġija għall-omeostażi u għal attivitajiet oħra. # Tkabbir: iż-żamma ta' rata ogħla ta' anaboliżmu milli ta' kataboliżmu. Waqt li jikber organiżmu jżid id-daqs u l-istruttura tiegħu. # Adattament: il-proċess [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarju]] li bih organiżmu jsir iktar kapaċi jgħix fil-ħabitat tiegħu. # Rispons għall-istimoli: bħall-kontrazzjoni ta' organiżmu uniċellolari lil hinn minn sustanzi kimiċi esterni, ir-reazzjonijiet kumplessi jinvolvu s-sensi kollha tal-organiżmi multiċellolari, jew iċ-ċaqliq tal-weraq ta' pjanta lejn ix-[[xemx]] (fototropiżmu), u l-kemotaksi. # Riproduzzjoni: il-kapaċità ta' produzzjoni ta' organiżmi individwali ġodda, asesswalment minn organiżmu ġenitur uniku jew sesswalment minn żewġ organiżmi ġenituri. === [[Fiżika]] === Mill-perspettiva tal-fiżika, organiżmu huwa sistema termodinamika bi struttura molekolari organizzata li tista' tirriproduċi lilha nnifisha u tevolvi sabiex tgħix. Termodinamikament, il-ħajja ġiet deskritta bħala sistema miftuħa li tuża l-aspetti tal-ambjenti tagħha biex toħloq kopji imperfetti tagħha nnifsiha. Spjegazzjoni oħra hija li l-ħajja tista' tiġi definita bħala "sistema kimika li ssostni lilha nnifisha kapaċi li tgħaddi mill-evoluzzjoni ta' [[Charles Darwin|Darwin]]", li hija definizzjoni adottat minn kumitat tan-[[NASA]] li pprova jiddefinixxi l-ħajja għall-iskopijiet tal-eżobijoloġija, abbażi ta' suġġeriment ta' [[Carl Sagan]]. Madankollu, din id-definizzjoni ġiet ikkritikata ferm minħabba li skontha, individwu uniku li jirriproduċi sesswalment mhuwiex ħaj peress li mhux kapaċi jevolvi waħdu. === Sistemi ħajjin === Oħrajn għandhom puntdivista teoriku tas-sistemi ħajjin li mhux neċessarjament tiddependi fuq il-kimika molekolari. Definizzjoni sistematika partikolari tal-ħajja hi li l-organiżmi ħajjin jorganizzaw lilhom infushom u huma awtopojetiċi (jipproduċu lilhom infushom). Varjazzjonijiet ta' dan jinkludu d-definizzjoni ta' [[Stuart Kauffman]] bħala aġent awtonomu jew sistema b'diversi aġenti kapaċi jirriproduċi lilu nnifsu u jlesti mill-inqas ċiklu wieħed ta' ħidma termodinamika. Din id-definizzjoni hija estiża bl-evoluzzjoni ta' funzjonijiet ġodda maż-żmien. Is-sistemi ħajjin huma kkaratterizzati minn organizzazzjoni ġerarkika fuq diversi skali, li tvarja minn makkinarji molekolari għal ċelloli, organi, tessuti, organiżmi, popolazzjonijiet, ekosistemi, sal-bijosfera kollha. === Mewt === Il-mewt hija t-terminazzjoni tal-funzjonijiet vitali jew tal-proċessi tal-ħajja kollha f'organiżmu jew f'ċellola. Waħda mill-isfidi tad-definizzjoni tal-mewt hi d-distinzjoni tagħha mill-ħajja. Il-mewt milli jidher tirreferi għal mument meta l-ħajja tintemm, jew meta jibda l-istat ta' wara l-ħajja. Madankollu, id-determinazzjoni meta tkun seħħet il-mewt hija diffiċli, għax sikwit it-tmiem tal-funzjonijiet tal-ħajja mhuwiex simultanju fost is-sistemi kollha tal-organi. Għaldaqstant, id-determinazzjoni tirrikjedi l-istabbiliment ta' linji kunċettwali bejn il-ħajja u l-mewt. Dan huwa problematiku minħabba li hemm ftit konsensus dwar kif il-ħajja tiġi definita. Għal millenji sħaħ, in-natura tal-mewt kienet tħassib ċentrali tat-tradizzjonijiet [[Reliġjon|reliġjużi]] tad-dinja u tal-istħarriġ filosofiku. Bosta reliġjonijiet għandhom twemmin f'forma ta' ħajja wara l-mewt jew reinkarnazzjoni għar-ruħ, jew l-irxoxtar tal-ġisem fi stadju iktar 'il quddiem. === Viruses === Jekk il-viruses għandhomx jitqiesu bħala ħajjin huwa kontroversjali. Spiss jiġu kkunsidrati l-iktar bħala replikaturi tal-kodifikazzjoni tal-ġeni biss iktar milli forom ta' ħajja. Ġew deskritti bħala "organiżmi fit-tarf tal-ħajja" minħabba li għandhom ġeni, jevolvu permezz tas-selezzjoni naturali, u jirreplikaw billi jagħmlu diversi kopji tagħhom infushom permezz tal-awtoassemblaġġ. Madankollu, il-viruses ma għandhom metaboliżmu u jirrikjedu ċellola ospitanti biex jagħmlu prodotti ġodda. L-awtoassemblaġġ tal-viruses fi ħdan iċ-ċelloli ospitanti għandu implikazzjonijiet għall-istudju dwar l-oriġini tal-ħajja, peress li jaf jappoġġa l-ipoteżi li l-ħajja jaf bdiet bħala molekoli organiċi li kapaċi jagħmlu awtoassemblaġġ. == [[Storja]] tal-istudju == === Materjaliżmu === Some of the earliest theories of life were materialist, holding that all that exists is matter, and that life is merely a complex form or arrangement of matter. Empedocles (430 BC) argued that everything in the universe is made up of a combination of four eternal "elements" or "roots of all": earth, water, air, and fire. All change is explained by the arrangement and rearrangement of these four elements. The various forms of life are caused by an appropriate mixture of elements. Democritus (460 BC) was an atomist; he thought that the essential characteristic of life was having a soul (''psyche''), and that the soul, like everything else, was composed of fiery atoms. He elaborated on fire because of the apparent connection between life and heat, and because fire moves. Plato, in contrast, held that the world was organised by permanent forms, reflected imperfectly in matter; forms provided direction or intelligence, explaining the regularities observed in the world. The mechanistic materialism that originated in ancient Greece was revived and revised by the French philosopher René Descartes (1596–1650), who held that animals and humans were assemblages of parts that together functioned as a machine. Gottfried Wilhelm Leibniz emphasised the hierarchical organization of living machines, noting in his book ''Monadology'' (1714) that "...the machines of nature, that is living bodies, are still machines in their smallest parts, to infinity." This idea was developed further by Julien Offray de La Mettrie (1709–1750) in his book ''L'Homme Machine''. In the 19th century the advances in cell theory in biological science encouraged this view. The evolutionary theory of Charles Darwin (1859) is a mechanistic explanation for the origin of species by means of natural selection. At the beginning of the 20th century Stéphane Leduc (1853–1939) promoted the idea that biological processes could be understood in terms of physics and chemistry, and that their growth resembled that of inorganic crystals immersed in solutions of sodium silicate. His ideas, set out in his book ''La biologie synthétique'', were widely dismissed during his lifetime, but has incurred a resurgence of interest in the work of Russell, Barge and colleagues. === Ilomorfiżmu === Hylomorphism is a theory first expressed by the Greek philosopher Aristotle (322 BC). The application of hylomorphism to biology was important to Aristotle, and biology is extensively covered in his extant writings. In this view, everything in the material universe has both matter and form, and the form of a living thing is its soul (Greek ''psyche'', Latin ''anima''). There are three kinds of souls: the ''vegetative soul'' of plants, which causes them to grow and decay and nourish themselves, but does not cause motion and sensation; the ''animal soul'', which causes animals to move and feel; and the ''rational soul'', which is the source of consciousness and reasoning, which (Aristotle believed) is found only in man. Each higher soul has all of the attributes of the lower ones. Aristotle believed that while matter can exist without form, form cannot exist without matter, and that therefore the soul cannot exist without the body. This account is consistent with teleological explanations of life, which account for phenomena in terms of purpose or goal-directedness. Thus, the whiteness of the polar bear's coat is explained by its purpose of camouflage. The direction of causality (from the future to the past) is in contradiction with the scientific evidence for natural selection, which explains the consequence in terms of a prior cause. Biological features are explained not by looking at future optimal results, but by looking at the past evolutionary history of a species, which led to the natural selection of the features in question. === Ġenerazzjoni spontanja === Spontaneous generation was the belief that living organisms can form without descent from similar organisms. Typically, the idea was that certain forms such as fleas could arise from inanimate matter such as dust or the supposed seasonal generation of mice and insects from mud or garbage. The theory of spontaneous generation was proposed by Aristotle, who compiled and expanded the work of prior natural philosophers and the various ancient explanations of the appearance of organisms; it was considered the best explanation for two millennia. It was decisively dispelled by the experiments of Louis Pasteur in 1859, who expanded upon the investigations of predecessors such as Francesco Redi. Disproof of the traditional ideas of spontaneous generation is no longer controversial among biologists. === Vitaliżmu === Vitalism is the belief that there is a non-material life-principle. This originated with Georg Ernst Stahl (17th century), and remained popular until the middle of the 19th century. It appealed to philosophers such as Henri Bergson, Friedrich Nietzsche, and Wilhelm Dilthey, anatomists like Xavier Bichat, and chemists like Justus von Liebig. Vitalism included the idea that there was a fundamental difference between organic and inorganic material, and the belief that organic material can only be derived from living things. This was disproved in 1828, when Friedrich Wöhler prepared urea from inorganic materials. This Wöhler synthesis is considered the starting point of modern organic chemistry. It is of historical significance because for the first time an organic compound was produced in inorganic reactions. During the 1850s Hermann von Helmholtz, anticipated by Julius Robert von Mayer, demonstrated that no energy is lost in muscle movement, suggesting that there were no "vital forces" necessary to move a muscle. These results led to the abandonment of scientific interest in vitalistic theories, especially after Eduard Buchner's demonstration that alcoholic fermentation could occur in cell-free extracts of yeast. Nonetheless, belief still exists in pseudoscientific theories such as homoeopathy, which interprets diseases and sickness as caused by disturbances in a hypothetical vital force or life force. == Żvilupp == {| class="wikitable" | colspan="3" |Life timeline |- | colspan="3" |This box: * view * talk * edit |- |−4500 — – — – −4000 — – — – −3500 — – — – −3000 — – — – −2500 — – — – −2000 — – — – −1500 — – — – −1000 — – — – −500 — – — – 0 — | Water Single-celled life Photosynthesis Multicellular life Plants Arthropods Molluscs Flowers Dinosaurs Mammals Birds Primates Hadean Archean Proterozoic Phanerozoic | {| class="wikitable" |← |Earth formed |} {| class="wikitable" |← |Earliest water |} {| class="wikitable" |← |LUCA |} {| class="wikitable" |← |Earliest fossils |} {| class="wikitable" |← |Atmospheric oxygen |} {| class="wikitable" |← |Sexual reproduction |} {| class="wikitable" |← |Earliest fungi |} {| class="wikitable" |← |Neoproterozoic oxygenation event |} {| class="wikitable" |← |Ediacaran biota |} {| class="wikitable" |← |Cambrian explosion |} {| class="wikitable" |← |Earliest tetrapods |} {| class="wikitable" |← |Earliest hominoid |} |- | colspan="3" |(million years ago) |} === Oriġini tal-ħajja === The age of Earth is about 4.54 billion years. Life on Earth has existed for at least 3.5 billion years, with the oldest physical traces of life dating back 3.7 billion years. Estimates from molecular clocks, as summarised in the TimeTree public database, place the origin of life around 4.0 billion years ago. Hypotheses on the origin of life attempt to explain the formation of a universal common ancestor from simple organic molecules via pre-cellular life to protocells and metabolism. In 2016, a set of 355 genes from the last universal common ancestor was tentatively identified. The biosphere is postulated to have developed, from the origin of life onwards, at least some 3.5 billion years ago. The earliest evidence for life on Earth includes biogenic graphite found in 3.7 billion-year-old metasedimentary rocks from Western Greenland and microbial mat fossils found in 3.48 billion-year-old sandstone from Western Australia. More recently, in 2015, "remains of biotic life" were found in 4.1 billion-year-old rocks in Western Australia. In 2017, putative fossilised microorganisms (or microfossils) were announced to have been discovered in hydrothermal vent precipitates in the Nuvvuagittuq Belt of Quebec, Canada that were as old as 4.28 billion years, the oldest record of life on Earth, suggesting "an almost instantaneous emergence of life" after ocean formation 4.4 billion years ago, and not long after the formation of the Earth 4.54 billion years ago. === Evoluzzjoni === Evolution is the change in heritable characteristics of biological populations over successive generations. It results in the appearance of new species and often the disappearance of old ones. Evolution occurs when evolutionary processes such as natural selection (including sexual selection) and genetic drift act on genetic variation, resulting in certain characteristics increasing or decreasing in frequency within a population over successive generations. The process of evolution has given rise to biodiversity at every level of biological organisation. === Fossili === Fossils are the preserved remains or traces of organisms from the remote past. The totality of fossils, both discovered and undiscovered, and their placement in layers (strata) of sedimentary rock is known as the ''fossil record''. A preserved specimen is called a fossil if it is older than the arbitrary date of 10,000 years ago. Hence, fossils range in age from the youngest at the start of the Holocene Epoch to the oldest from the Archaean Eon, up to 3.4 billion years old. === Estinzjoni === Extinction is the process by which a species dies out. The moment of extinction is the death of the last individual of that species. Because a species' potential range may be very large, determining this moment is difficult, and is usually done retrospectively after a period of apparent absence. Species become extinct when they are no longer able to survive in changing habitat or against superior competition. Over 99% of all the species that have ever lived are now extinct. Mass extinctions may have accelerated evolution by providing opportunities for new groups of organisms to diversify. == Kundizzjonijiet ambjentali == The diversity of life on Earth is a result of the dynamic interplay between genetic opportunity, metabolic capability, environmental challenges, and symbiosis. For most of its existence, Earth's habitable environment has been dominated by microorganisms and subjected to their metabolism and evolution. As a consequence of these microbial activities, the physical-chemical environment on Earth has been changing on a geologic time scale, thereby affecting the path of evolution of subsequent life. For example, the release of molecular oxygen by cyanobacteria as a by-product of photosynthesis induced global changes in the Earth's environment. Because oxygen was toxic to most life on Earth at the time, this posed novel evolutionary challenges, and ultimately resulted in the formation of Earth's major animal and plant species. This interplay between organisms and their environment is an inherent feature of living systems. === Bijosfera === The biosphere is the global sum of all ecosystems. It can also be termed as the zone of life on Earth, a closed system (apart from solar and cosmic radiation and heat from the interior of the Earth), and largely self-regulating. Organisms exist in every part of the biosphere, including soil, hot springs, inside rocks at least 19 km (12 mi) deep underground, the deepest parts of the ocean, and at least 64 km (40 mi) high in the atmosphere. For example, spores of ''Aspergillus niger'' have been detected in the mesosphere at an altitude of 48 to 77 km. Under test conditions, life forms have been observed to survive in the vacuum of space. Life forms thrive in the deep Mariana Trench, and inside rocks up to 580 m (1,900 ft; 0.36 mi) below the sea floor under 2,590 m (8,500 ft; 1.61 mi) of ocean off the coast of the northwestern United States, and 2,400 m (7,900 ft; 1.5 mi) beneath the seabed off Japan. In 2014, life forms were found living 800 m (2,600 ft; 0.50 mi) below the ice of Antarctica. Expeditions of the International Ocean Discovery Program found unicellular life in 120 °C sediment 1.2 km below seafloor in the Nankai Trough subduction zone. According to one researcher, "You can find microbes everywhere—they're extremely adaptable to conditions, and survive wherever they are." === Medda ta' tolleranza === The inert components of an ecosystem are the physical and chemical factors necessary for life—energy (sunlight or chemical energy), water, heat, atmosphere, gravity, nutrients, and ultraviolet solar radiation protection. In most ecosystems, the conditions vary during the day and from one season to the next. To survive in these ecosystems, organisms must be able to tolerate a range of conditions defined as the "range of tolerance". Outside this range are the "zones of physiological stress", where the survival and reproduction are possible but not optimal. Beyond these zones are the "zones of intolerance", where survival and reproduction of that organism is unlikely or impossible. Organisms that have a wide range of tolerance are more widely distributed than organisms with a narrow range of tolerance. === Estremofili === To survive, some microorganisms have evolved to withstand freezing, complete desiccation, starvation, high levels of radiation exposure, and other physical or chemical challenges. These extremophile microorganisms may survive exposure to such conditions for long periods. They excel at exploiting uncommon sources of energy. Characterization of the structure and metabolic diversity of microbial communities in such extreme environments is ongoing. == Klassifikazzjoni == === Antikità === The first classification of organisms was made by the Greek philosopher Aristotle (384–322 BC), who grouped living things as either plants or animals, based mainly on their ability to move. He distinguished animals with blood from animals without blood, which can be compared with the concepts of vertebrates and invertebrates respectively, and divided the blooded animals into five groups: viviparous quadrupeds (mammals), oviparous quadrupeds (reptiles and amphibians), birds, fishes and whales. The bloodless animals were divided into five groups: cephalopods, crustaceans, insects (which included the spiders, scorpions, and centipedes), shelled animals (such as most molluscs and echinoderms), and zoophytes (animals that resembled plants). This theory remained dominant for more than a thousand years. === Linnaeus === In the late 1740s, Carl Linnaeus introduced his system of binomial nomenclature for the classification of species. Linnaeus attempted to improve the composition and reduce the length of the previously used many-worded names by abolishing unnecessary rhetoric, introducing new descriptive terms and precisely defining their meaning. The fungi were originally treated as plants. For a short period Linnaeus had classified them in the taxon Vermes in Animalia, but later placed them back in Plantae. Herbert Copeland classified the Fungi in his Protoctista, including them with single-celled organisms and thus partially avoiding the problem but acknowledging their special status. The problem was eventually solved by Whittaker, when he gave them their own kingdom in his five-kingdom system. Evolutionary history shows that the fungi are more closely related to animals than to plants. As advances in microscopy enabled detailed study of cells and microorganisms, new groups of life were revealed, and the fields of cell biology and microbiology were created. These new organisms were originally described separately in protozoa as animals and protophyta/thallophyta as plants, but were united by Ernst Haeckel in the kingdom Protista; later, the prokaryotes were split off in the kingdom Monera, which would eventually be divided into two separate groups, the Bacteria and the Archaea. This led to the six-kingdom system and eventually to the current three-domain system, which is based on evolutionary relationships. However, the classification of eukaryotes, especially of protists, is still controversial. As microbiology developed, viruses, which are non-cellular, were discovered. Whether these are considered alive has been a matter of debate; viruses lack characteristics of life such as cell membranes, metabolism and the ability to grow or respond to their environments. Viruses have been classed into "species" based on their genetics, but many aspects of such a classification remain controversial. The original Linnaean system has been modified many times, for example as follows: {| class="wikitable" !Linnaeus 1735 !Haeckel 1866 !Chatton 1925 !Copeland 1938 !Whittaker 1969 !Woese et al. 1990 !Cavalier-Smith 1998, 2015 |- |2 kingdoms |3 kingdoms |2 empires |4 kingdoms |5 kingdoms |3 domains |2 empires, 6/7 kingdoms |- | rowspan="4" |''(not treated)'' | rowspan="4" |Protista | rowspan="2" |Prokaryota | rowspan="2" |Monera | rowspan="2" |Monera |Bacteria |Bacteria |- |Archaea |Archaea (2015) |- | rowspan="5" |Eukaryota | rowspan="2" |Protoctista | rowspan="2" |Protista | rowspan="5" |Eucarya | rowspan="1" |"Protozoa" |- | rowspan="1" |"Chromista" |- | rowspan="2" |Vegetabilia | rowspan="2" |Plantae | rowspan="2" |Plantae |Plantae |Plantae |- |Fungi |Fungi |- |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |} The attempt to organise the Eukaryotes into a small number of kingdoms has been challenged. The Protozoa do not form a clade or natural grouping, and nor do the Chromista (Chromalveolata). === Metaġenomika === The ability to sequence large numbers of complete genomes has allowed biologists to take a metagenomic view of the phylogeny of the whole tree of life. This has led to the realisation that the majority of living things are bacteria, and that all have a common origin. == Kompożizzjoni == === Elementi kimiċi === All life forms require certain core chemical elements for their biochemical functioning. These include carbon, hydrogen, nitrogen, oxygen, phosphorus, and sulfur—the elemental macronutrients for all organisms. Together these make up nucleic acids, proteins and lipids, the bulk of living matter. Five of these six elements comprise the chemical components of DNA, the exception being sulfur. The latter is a component of the amino acids cysteine and methionine. The most abundant of these elements in organisms is carbon, which has the desirable attribute of forming multiple, stable covalent bonds. This allows carbon-based (organic) molecules to form the immense variety of chemical arrangements described in organic chemistry. Alternative hypothetical types of biochemistry have been proposed that eliminate one or more of these elements, swap out an element for one not on the list, or change required chiralities or other chemical properties. === DNA === Deoxyribonucleic acid or DNA is a molecule that carries most of the genetic instructions used in the growth, development, functioning and reproduction of all known living organisms and many viruses. DNA and RNA are nucleic acids; alongside proteins and complex carbohydrates, they are one of the three major types of macromolecule that are essential for all known forms of life. Most DNA molecules consist of two biopolymer strands coiled around each other to form a double helix. The two DNA strands are known as polynucleotides since they are composed of simpler units called nucleotides. Each nucleotide is composed of a nitrogen-containing nucleobase—either cytosine (C), guanine (G), adenine (A), or thymine (T)—as well as a sugar called deoxyribose and a phosphate group. The nucleotides are joined to one another in a chain by covalent bonds between the sugar of one nucleotide and the phosphate of the next, resulting in an alternating sugar-phosphate backbone. According to base pairing rules (A with T, and C with G), hydrogen bonds bind the nitrogenous bases of the two separate polynucleotide strands to make double-stranded DNA. This has the key property that each strand contains all the information needed to recreate the other strand, enabling the information to be preserved during reproduction and cell division. Within cells, DNA is organised into long structures called chromosomes. During cell division these chromosomes are duplicated in the process of DNA replication, providing each cell its own complete set of chromosomes. Eukaryotes store most of their DNA inside the cell nucleus. === Ċelloli === Cells are the basic unit of structure in every living thing, and all cells arise from pre-existing cells by division. Cell theory was formulated by Henri Dutrochet, Theodor Schwann, Rudolf Virchow and others during the early nineteenth century, and subsequently became widely accepted. The activity of an organism depends on the total activity of its cells, with energy flow occurring within and between them. Cells contain hereditary information that is carried forward as a genetic code during cell division. There are two primary types of cells, reflecting their evolutionary origins. Prokaryote cells lack a nucleus and other membrane-bound organelles, although they have circular DNA and ribosomes. Bacteria and Archaea are two domains of prokaryotes. The other primary type is the eukaryote cell, which has a distinct nucleus bound by a nuclear membrane and membrane-bound organelles, including mitochondria, chloroplasts, lysosomes, rough and smooth endoplasmic reticulum, and vacuoles. In addition, their DNA is organised into chromosomes. All species of large complex organisms are eukaryotes, including animals, plants and fungi, though with a wide diversity of protist microorganisms. The conventional model is that eukaryotes evolved from prokaryotes, with the main organelles of the eukaryotes forming through endosymbiosis between bacteria and the progenitor eukaryotic cell. The molecular mechanisms of cell biology are based on proteins. Most of these are synthesised by the ribosomes through an enzyme-catalyzed process called protein biosynthesis. A sequence of amino acids is assembled and joined based upon gene expression of the cell's nucleic acid. In eukaryotic cells, these proteins may then be transported and processed through the Golgi apparatus in preparation for dispatch to their destination. Cells reproduce through a process of cell division in which the parent cell divides into two or more daughter cells. For prokaryotes, cell division occurs through a process of fission in which the DNA is replicated, then the two copies are attached to parts of the cell membrane. In eukaryotes, a more complex process of mitosis is followed. However, the result is the same; the resulting cell copies are identical to each other and to the original cell (except for mutations), and both are capable of further division following an interphase period. Most species of multicellular plants, animals and fungi as well as many protists are capable of sexual reproduction. Sexual reproduction, involving a meiotic process, is considered to have arisen very early in the evolution of eukaryotes. === Struttura multiċellolari === Multicellular organisms may have first evolved through the formation of colonies of identical cells. These cells can form group organisms through cell adhesion. The individual members of a colony are capable of surviving on their own, whereas the members of a true multi-cellular organism have developed specialisations, making them dependent on the remainder of the organism for survival. Such organisms are formed clonally or from a single germ cell that is capable of forming the various specialised cells that form the adult organism. This specialisation allows multicellular organisms to exploit resources more efficiently than single cells. About 800 million years ago, a minor genetic change in a single molecule, the enzyme GK-PID, may have allowed organisms to go from a single cell organism to one of many cells. Cells have evolved methods to perceive and respond to their microenvironment, thereby enhancing their adaptability. Cell signaling coordinates cellular activities, and hence governs the basic functions of multicellular organisms. Signaling between cells can occur through direct cell contact using juxtacrine signalling, or indirectly through the exchange of agents as in the endocrine system. In more complex organisms, coordination of activities can occur through a dedicated nervous system. == Fl-univers == Though life is confirmed only on Earth, many think that extraterrestrial life is not only plausible, but probable or inevitable, possibly resulting in a biophysical cosmology instead of a mere physical cosmology. Other planets and moons in the Solar System and other planetary systems are being examined for evidence of having once supported simple life, and projects such as SETI are trying to detect radio transmissions from possible alien civilisations. Other locations within the Solar System that may host microbial life include the subsurface of Mars, the upper atmosphere of Venus, and subsurface oceans on some of the moons of the giant planets. Investigation of the tenacity and versatility of life on Earth, as well as an understanding of the molecular systems that some organisms utilise to survive such extremes, is important for the search for extraterrestrial life. For example, lichen could survive for a month in a simulated Martian environment. Beyond the Solar System, the region around another main-sequence star that could support Earth-like life on an Earth-like planet is known as the habitable zone. The inner and outer radii of this zone vary with the luminosity of the star, as does the time interval during which the zone survives. Stars more massive than the Sun have a larger habitable zone, but remain on the Sun-like "main sequence" of stellar evolution for a shorter time interval. Small red dwarfs have the opposite problem, with a smaller habitable zone that is subject to higher levels of magnetic activity and the effects of tidal locking from close orbits. Hence, stars in the intermediate mass range such as the Sun may have a greater likelihood for Earth-like life to develop. The location of the star within a galaxy may also affect the likelihood of life forming. Stars in regions with a greater abundance of heavier elements that can form planets, in combination with a low rate of potentially habitat-damaging supernova events, are predicted to have a higher probability of hosting planets with complex life. The variables of the Drake equation are used to discuss the conditions in planetary systems where civilisation is most likely to exist, within wide bounds of uncertainty. A "Confidence of Life Detection" scale (CoLD) for reporting evidence of life beyond Earth has been proposed. == Artifiċjali == Artificial life is the simulation of any aspect of life, as through computers, robotics, or biochemistry. Synthetic biology is a new area of biotechnology that combines science and biological engineering. The common goal is the design and construction of new biological functions and systems not found in nature. Synthetic biology includes the broad redefinition and expansion of biotechnology, with the ultimate goals of being able to design and build engineered biological systems that process information, manipulate chemicals, fabricate materials and structures, produce energy, provide food, and maintain and enhance human health and the environment. == Referenzi == [[Kategorija:Bijoloġija]] [[Kategorija:Natura]] rug22q5llzk3sr3whkmoe3z7j8ym6ka 329861 329860 2026-05-09T17:21:04Z Trigcly 17859 /* Materjaliżmu */ 329861 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg|daqsminuri|Diversità ta' forom ta' ħajja fuq skoll tal-qroll.]] Il-'''ħajja''' hija materja bi proċessi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]], bħas-senjalar u l-kapaċità li wieħed isostni lilu nnifsu. Deskrittivament il-ħajja tiġi definita bħala l-kapaċità ta' omeostażi, organizzazzjoni, metaboliżmu, tkabbir, adattament, rispons għall-istimoli u riproduzzjoni. Kull forma ta' ħajja eventwalment tasal għall-istadju tal-[[mewt]], u l-ebda ħajja mhi immortali. Ġew proposti bosta definizzjonijiet [[Filosofija|filosofiċi]] tas-sistemi tal-ħajja, bħal sistemi li jorganizzaw lilhom infushom. Id-definizzjoni tal-ħajja hija kkumplikata iktar mill-viruses, li jirreplikaw biss fiċ-ċelloli ospitanti, u l-possibbiltà ta' ħajja ekstraterrestri, li jaf tkun differenti ħafna mill-ħajja fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħajja teżisti kullimkien fid-Dinja fl-arja, fl-ilma u fil-ħamrija, u bosta ekosistemi jifformaw il-bijosfera. Uħud minnhom huma ambjenti ibsin li jgħixu fihom biss l-estremofili. Il-ħajja f'ekosistema partikolari tissejjaħ il-bijota tagħha. Il-ħajja ilha tiġi studjata minn żmien il-qedem, b'teoriji bħall-materjaliżmu ta' [[Empedokle]] li sostna li kienet magħmula minn erba' elementi esterni, u l-ilomorfiżmu ta' [[Aristotli]] li sostna li l-organiżmi ħajjin kellhom l-erwieħ u jinkorporaw kemm il-forma kif ukoll il-materja. Il-ħajja oriġinat mill-inqas 3.5 biljun sena ilu, u rriżultat f'antenat komuni universali. Il-ħajja evolviet fl-[[Speċi|ispeċijiet]] kollha li jeżistu llum, flimkien ma' bosta speċijiet estinti, li wħud minnhom ħallew traċċi bħala fossili. It-tentattivi ta' klassifikazzjoni tal-organiżmi ħajjin bdiet ukoll permezz ta' Aristotli. Il-klassifikazzjoni moderna bdiet bis-sistema tan-nomenklatura binomjali ta' [[Carl Linnaeus]] fis-snin 40 tas-seklu 18. L-organiżmi ħajjin huma magħmula minn molekoli bijokimiċi, iffurmat l-iktar minn ftit elementi kimiċi ewlenin. L-organiżmi ħajjin kollha jkun fihom żewġ tipi ta' makromolekoli, proteini u aċidi nukleiċi, u dawn tal-aħħar normalment ikun fihom id-[[DNA]] u l-RNA: dawn ikun fihom l-informazzjoni meħtieġa minn kull speċi, inkluż l-istruzzjonijiet għall-produzzjoni ta' kull tip ta' proteina. Il-proteini, min-naħa tagħhom, iservu bħala l-makkinarju li jwettaq il-bosta proċessi [[Kimika|kimiċi]] tal-ħajja. Iċ-ċellola hija l-unità strutturali u funzjonali tal-ħajja. L-organiżmi iż-żgħar, inkluż il-prokarjoti (batterji u l-''archaea''), jikkonsistu minn ċelloli uniċi żgħar. L-organiżmi l-kbar, l-iktar l-ewkarjoti, jistgħu jikkonsistu minn ċelloli uniċi jew jistgħu jkunu multiċellolari bi struttura iktar kumplessa. Il-ħajja hija magħrufa li teżisti fid-Dinja biss iżda huwa maħsub li l-ħajja ekstraterrestri hija probabbli. Il-ħajja artifiċjali qed tiġi simulata u esplorata mix-xjenzati u mill-inġiniera. == Definizzjonijiet == === Sfida === Id-definizzjoni tal-ħajja ilha sfida għax-xjenzati u għall-filosfi. Parzjalment dan għax il-ħajja hija proċess mhux sustanza. Dan huwa kkumplikat minħabba nuqqas ta' għarfien dwar il-karatteristiċi tal-entitajiet ħajjin, jekk hemm, li jaf żviluppaw 'il barra mid-Dinja. Tressqu wkoll definizzjonijiet filosofiċi, b'diffikultajiet simili dwar kif l-organiżmi ħajjin jiġu distinti mill-organiżmi mhux ħajjin. Kien hemm diversi dibattiti wkoll dwar id-definizzjonijiet [[Dritt|legali]], għalkemm dawn ġeneralment jiffukaw fuq id-deċiżjoni li [[bniedem]] jiġi ddikjarat mejjet, u r-rammifikazzjonijiet legali ta' din id-deċiżjoni. Ġew ikkompilati mill-inqas 123 definizzjoni tal-ħajja. Bijota huwa raggruppament ta' organiżmi ħajjin, speċjalment l-[[Annimal|annimali]] u l-[[Pjanta|pjanti]], li jabitaw post u żmien speċifiku, bħal ekosistema jew [[bijoma]]; għaldaqstant, l-għan tal-konservazzjoni tan-natura hu li tippreserva l-bijota ta' ekosistema. === Deskrittiva === Ladarba ma hemmx konsensus dwar definizzjoni tal-ħajja, il-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet attwali fil-bijoloġija, l-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-ħajja, huma deskrittivi. Il-ħajja titqies bħala karatteristika ta' xi ħaġa li tippreserva, tmexxi jew issaħħaħ l-eżistenza tagħha fl-ambjent partikolari. Dan jimplika l-karatteristiċi kollha jew il-biċċa l-kbira ta' dawn li ġejjin: # Omeostażi: ir-regolazzjoni tal-ambjent intern biex jinżamm stat kostanti; pereżempju, il-produzzjoni tal-għaraq biex titnaqqas it-temperatura. # Organizzazzjoni: l-għamla strutturali minn ċellola waħda jew iktar – l-unitajiet bażiċi tal-ħajja. # Metaboliżmu: it-trasformazzjoni tal-enerġija, użata għall-konverżjoni tas-sustanzi kimiċi f'komponenti ċellolari (anaboliżmu) u għad-dekompożizzjoni tal-materja organika (kataboliżmu). L-organiżmi ħajjin jeħtieġu l-enerġija għall-omeostażi u għal attivitajiet oħra. # Tkabbir: iż-żamma ta' rata ogħla ta' anaboliżmu milli ta' kataboliżmu. Waqt li jikber organiżmu jżid id-daqs u l-istruttura tiegħu. # Adattament: il-proċess [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarju]] li bih organiżmu jsir iktar kapaċi jgħix fil-ħabitat tiegħu. # Rispons għall-istimoli: bħall-kontrazzjoni ta' organiżmu uniċellolari lil hinn minn sustanzi kimiċi esterni, ir-reazzjonijiet kumplessi jinvolvu s-sensi kollha tal-organiżmi multiċellolari, jew iċ-ċaqliq tal-weraq ta' pjanta lejn ix-[[xemx]] (fototropiżmu), u l-kemotaksi. # Riproduzzjoni: il-kapaċità ta' produzzjoni ta' organiżmi individwali ġodda, asesswalment minn organiżmu ġenitur uniku jew sesswalment minn żewġ organiżmi ġenituri. === [[Fiżika]] === Mill-perspettiva tal-fiżika, organiżmu huwa sistema termodinamika bi struttura molekolari organizzata li tista' tirriproduċi lilha nnifisha u tevolvi sabiex tgħix. Termodinamikament, il-ħajja ġiet deskritta bħala sistema miftuħa li tuża l-aspetti tal-ambjenti tagħha biex toħloq kopji imperfetti tagħha nnifsiha. Spjegazzjoni oħra hija li l-ħajja tista' tiġi definita bħala "sistema kimika li ssostni lilha nnifisha kapaċi li tgħaddi mill-evoluzzjoni ta' [[Charles Darwin|Darwin]]", li hija definizzjoni adottat minn kumitat tan-[[NASA]] li pprova jiddefinixxi l-ħajja għall-iskopijiet tal-eżobijoloġija, abbażi ta' suġġeriment ta' [[Carl Sagan]]. Madankollu, din id-definizzjoni ġiet ikkritikata ferm minħabba li skontha, individwu uniku li jirriproduċi sesswalment mhuwiex ħaj peress li mhux kapaċi jevolvi waħdu. === Sistemi ħajjin === Oħrajn għandhom puntdivista teoriku tas-sistemi ħajjin li mhux neċessarjament tiddependi fuq il-kimika molekolari. Definizzjoni sistematika partikolari tal-ħajja hi li l-organiżmi ħajjin jorganizzaw lilhom infushom u huma awtopojetiċi (jipproduċu lilhom infushom). Varjazzjonijiet ta' dan jinkludu d-definizzjoni ta' [[Stuart Kauffman]] bħala aġent awtonomu jew sistema b'diversi aġenti kapaċi jirriproduċi lilu nnifsu u jlesti mill-inqas ċiklu wieħed ta' ħidma termodinamika. Din id-definizzjoni hija estiża bl-evoluzzjoni ta' funzjonijiet ġodda maż-żmien. Is-sistemi ħajjin huma kkaratterizzati minn organizzazzjoni ġerarkika fuq diversi skali, li tvarja minn makkinarji molekolari għal ċelloli, organi, tessuti, organiżmi, popolazzjonijiet, ekosistemi, sal-bijosfera kollha. === Mewt === Il-mewt hija t-terminazzjoni tal-funzjonijiet vitali jew tal-proċessi tal-ħajja kollha f'organiżmu jew f'ċellola. Waħda mill-isfidi tad-definizzjoni tal-mewt hi d-distinzjoni tagħha mill-ħajja. Il-mewt milli jidher tirreferi għal mument meta l-ħajja tintemm, jew meta jibda l-istat ta' wara l-ħajja. Madankollu, id-determinazzjoni meta tkun seħħet il-mewt hija diffiċli, għax sikwit it-tmiem tal-funzjonijiet tal-ħajja mhuwiex simultanju fost is-sistemi kollha tal-organi. Għaldaqstant, id-determinazzjoni tirrikjedi l-istabbiliment ta' linji kunċettwali bejn il-ħajja u l-mewt. Dan huwa problematiku minħabba li hemm ftit konsensus dwar kif il-ħajja tiġi definita. Għal millenji sħaħ, in-natura tal-mewt kienet tħassib ċentrali tat-tradizzjonijiet [[Reliġjon|reliġjużi]] tad-dinja u tal-istħarriġ filosofiku. Bosta reliġjonijiet għandhom twemmin f'forma ta' ħajja wara l-mewt jew reinkarnazzjoni għar-ruħ, jew l-irxoxtar tal-ġisem fi stadju iktar 'il quddiem. === Viruses === Jekk il-viruses għandhomx jitqiesu bħala ħajjin huwa kontroversjali. Spiss jiġu kkunsidrati l-iktar bħala replikaturi tal-kodifikazzjoni tal-ġeni biss iktar milli forom ta' ħajja. Ġew deskritti bħala "organiżmi fit-tarf tal-ħajja" minħabba li għandhom ġeni, jevolvu permezz tas-selezzjoni naturali, u jirreplikaw billi jagħmlu diversi kopji tagħhom infushom permezz tal-awtoassemblaġġ. Madankollu, il-viruses ma għandhom metaboliżmu u jirrikjedu ċellola ospitanti biex jagħmlu prodotti ġodda. L-awtoassemblaġġ tal-viruses fi ħdan iċ-ċelloli ospitanti għandu implikazzjonijiet għall-istudju dwar l-oriġini tal-ħajja, peress li jaf jappoġġa l-ipoteżi li l-ħajja jaf bdiet bħala molekoli organiċi li kapaċi jagħmlu awtoassemblaġġ. == [[Storja]] tal-istudju == === Materjaliżmu === Uħud mill-iżjed teoriji bikrin tal-ħajja kienu materjalisti, u kienu jsostnu li dak kollu li jeżisti huwa materja, u li l-ħajja hija sempliċement forma kumplessa jew arranġament tal-materja. Empedokle (430 [[Ante Christum natum|Q.K]].) argumenta li kollox fl-univers huwa magħmula minn taħlita ta' erba' "elementi" eterni jew "għeruq ta' kollox": il-ħamrija, l-ilma, l-arja u n-nar. Kull forma ta' bidla tiġi spjegata mill-arranġament u mill-arranġament mill-ġdid ta' dawn l-erba' elementi. Id-diversi forom ta' ħajja huma kkawżati minn taħlita xierqa ta' elementi. [[Demokritu]] (460 Q.K.) kien atomista; huwa ħaseb li l-karatteristika essenzjali tal-ħajja kienet li jkollha ruħ (''psike''), u li r-ruħ, bħal kull ħaġa oħra, kienet magħmula minn atomi tan-nar. Huwa elabora dwar in-nar minħabba r-rabta apparenti bejn il-ħajja u s-sħana, u peress li n-nar jiċċaqlaq. B'kuntrast ma' dan, [[Platun]] sostna li l-dinja kienet organizzata skont forom permanenti, riflessi b'mod imperfett fil-materja; il-forom kienu jipprovdu d-direzzjoni jew l-intelliġenza, u b'hekk jispjegaw ir-regolaritajiet osservati fid-dinja. Il-materjaliżmu mekkanistiku li oriġina fil-[[Greċja antika]] reġa' ġġedded u ġie rivedut mill-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[René Descartes]] (1596–1650), li sostna li l-annimali u l-bnedmin kienu assemblaġġi ta' partijiet li kienu jaħdmu flimkien bħala makkinarju. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] enfasizza l-organizzazzjoni ġerarkika tal-makkinarji ħajjin, u fil-ktieb tiegħu ''Monadoloġija'' (1714) innota li "...il-makkinarji tan-natura, jiġifieri l-korpi ħajjin, xorta waħda huma makkinarji anke fl-iżgħar partijiet tagħhom, sal-infinità". Din l-idea ġiet żviluppata iktar minn [[Julien Offray de La Mettrie]] (1709–1750) fil-ktieb tiegħu ''L'Homme Machine''. Fis-seklu 19, l-avvanzi fit-teorija ċellolari fix-xjenza bijoloġika ħeġġew dan il-ħsieb. It-teorija evoluzzjonarja ta' Charles Darwin (1859) hija spjegazzjoni mekkanistika dwar l-oriġini tal-ispeċijiet permezz tas-selezzjoni naturali. Fil-bidu tas-seklu 20, [[Stéphane Leduc]] (1853–1939) ippromwova l-idea li l-proċessi bijoloġiċi jistgħu jinftehmu f'termini ta' fiżika u ta' kimika, u li t-tkabbir tagħhom kien qisu dak ta' kristalli inorganiċi f'soluzzjonijiet tas-silikat tas-sodju. L-ideat tiegħu, spjegati fil-ktieb tiegħu ''La biologie synthétique'', ġew irrifjutati b'mod wiesa' matul ħajtu, iżda reġgħu qanqlu interess fix-xogħol ta' Russell, Barge u kollegi oħra. === Ilomorfiżmu === L-ilomorfiżmu hija teorija li ġiet espressa għall-ewwel darba mill-[[Filosofija Ellenistika|filosfu]] [[Greċja|Grieg]] Aristotli (322 Q.K.). L-applikazzjoni tal-ilomorfiżmu għall-bijoloġija kienet importanti għal Aristotli, u l-bijoloġija ġiet koperta b'mod estensiv fil-kitbiet eżistenti tiegħu. Skont dan il-ħsieb, kollox fl-univers materjali għandu l-materja u l-forma, u l-forma ta' organiżmu ħaj hija r-ruħ tiegħu (bil-Grieg: ''psyche''; bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''anima''). Hemm tliet tipi ta' erwieħ: ir-''ruħ veġetattiva'' ''tal-pjanti'', li twassalhom biex jikbru, jiddiżintegraw u jitimgħu lilhom infushom, iżda li ma tikkawżax iċ-ċaqliq u s-sensazzjoni; ir-''ruħ tal-annimali'', li twassalhom biex jiċċaqilqu u jħossu; u r-''ruħ razzjonali'', li hija s-sors tal-kuxjenza u tar-raġunament, li (Aristotli kien jemmen li) tinstab fil-bniedem biss. Kull ruħ ogħla jkollha l-attributi kollha tar-ruħ inferjuri. Aristotli kien jemmen li filwaqt li l-materja tista' teżisti mingħajr il-forma, il-forma ma tistax teżisti mingħajr il-materja, u għaldaqstant ir-ruħ ma tistax teżisti mingħajr il-ġisem. Dan ir-rakkont huwa konsistenti mal-ispjegazzjonijiet teoloġiċi tal-ħajja, li jsemmu fenomeni f'termini ta' skopijiet jew għanijiet. B'hekk, il-bjudija tal-pil tal-ors polari hija spjegata mill-iskop tiegħu ta' mimetizzazzjoni. Id-direzzjoni tal-kawżalità (mill-ġejjieni għall-imgħoddi) hija f'kontradizzjoni mal-evidenza xjentifika għas-selezzjoni naturali, li tispjega l-konsegwenza f'termini ta' kawża preċedenti. Il-karatteristiċi bijoloġiċi jiġu spjegati mhux billi wieħed iħares lejn ir-riżultati ottimali tal-ġejjieni, iżda billi wieħed iħares lejn l-istorja evoluzzjonarja tal-imgħoddi ta' speċi, li wasslet għas-selezzjoni naturali tal-karatteristiċi inkwistjoni. === Ġenerazzjoni spontanja === Il-ġenerazzjoni spontanja kienet it-twemmin li l-organiżmi ħajjin jistgħu jifformaw mingħajr dixxendenza minn organiżmi simili. Tipikament, l-idea kienet li ċerti forom bħall-qamel setgħu jfeġġu minn materja inanimata bħat-trab jew is-suppost ġenerazzjoni staġonali tal-ġrieden u tal-insetti mit-tajn jew miż-żibel. It-teorija tal-ġenerazzjoni spontanja ġiet proposta minn Aristotli, li kkompila u espanda x-xogħol tal-filosfi naturali preċedenti u d-diversi spjegazzjonijiet tal-qedem tad-dehra tal-organiżmi; din kienet meqjusa bħala l-aqwa spjegazzjoni għal żewġ millenji. Ġiet irrifjutata b'mod deċiżiv wara l-esperimenti ta' [[Louis Pasteur]] fl-1859, li espanda l-investigazzjonijiet tal-predeċessuri tiegħu bħal [[Francesco Redi]]. Ir-rifjut tal-ideat tradizzjonali tal-ġenerazzjoni spontanja ma għadux kontroversjali fost il-bijologi. === Vitaliżmu === Il-vitaliżmu huwa t-twemmin li hemm prinċipju tal-ħajja mhux materjali. Dan oriġina minn [[Georg Ernst Stahl]] (is-[[seklu 17]]), u baqa' popolari sa nofs is-seklu 19. Kien jappella għal filosfi bħal [[Henri Bergson]], [[Friedrich Nietzsche]], u [[Wilhelm Dilthey]], anatomisti bħal [[Xavier Bichat]], u spiżjara bħal [[Justus von Liebig]]. Il-vitaliżmu kien jinkludi l-idea li kien hemm differenza fundamentali bejn il-materja organika u inorganika, u t-twemmin li l-materja organika tista' tirriżulta biss mill-organiżmi ħajjin. Dan intwera li mhux minnu fl-1828, meta [[Friedrich Wöhler]] ħejja l-urea mill-materjali inorganiċi. Din is-sinteżi ta' Wöhler titqies bħala l-punt ta' tluq tal-kimika organika moderna. Din hija ta' importanza storika minħabba li għall-ewwel darba kompost organiku ġie prodott f'reazzjonijiet inorganiċi. Matul is-snin 50 tas-seklu 19, [[Hermann von Helmholtz]] antiċipat minn [[Julius Robert von Mayer]], wera li l-ebda enerġija ma tintilef fiċ-ċaqliq tal-muskoli, u ssuġġerixxa li ma kienet meħtieġa l-ebda "forza vitali" għaċ-ċaqliq tal-muskoli. Dawn ir-riżultati wasslu għall-abbandun tal-interess xjentifiku fit-teoriji vitalistiċi, speċjalment wara li [[Eduard Buchner]] wera li l-fermentazzjoni alkoħolika setgħet isseħħ f'estratti tal-ħmira ħielsa miċ-ċelloli. Minkejja dan, għadu jeżisti t-twemmin f'teoriji psewdoxjentifiċi bħall-omeopatija, li tinterpreta d-diversi mardiet u l-mard inġenerali bħala kkawżati minn disturbi f'forza vitali jew forza tal-ħajja ipotetiċi. == Żvilupp == {| class="wikitable" | colspan="3" |'''Kronoloġija tal-ħajja''' |- |−4500 — – — – −4000 — – — – −3500 — – — – −3000 — – — – −2500 — – — – −2000 — – — – −1500 — – — – −1000 — – — – −500 — – — – 0 — | Ilma Ħajja uniċellolari Fotosinteżi Ħajja multiċellolari Pjanti Artropodi u Molluski Fjuri Dinosawri [[Mammiferu|Mammiferi]] [[Għasfur|Għasafar]] Primati Perjodu Adean Perjodu Arkean Perjodu Proterożojku Perjodu Fanerożojku | {| class="wikitable" |← |Formazzjoni tad-Dinja |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed forma bikrija tal-ilma |} {| class="wikitable" |← |LUCA |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed fossili bikrin |} {| class="wikitable" |← |[[Ossiġenu]] atmosferiku |} {| class="wikitable" |← |Riproduzzjoni sesswali |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed fungi bikrin |} {| class="wikitable" |← |Avveniment ta' ossiġenazzjoni Neoproterożojku |} {| class="wikitable" |← |Bijota Edjakarana |} {| class="wikitable" |← |Splużjoni Kambrijana |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed tetrapodi bikrin |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed ominojdi bikrin |} |- | colspan="3" |(miljuni ta' snin ilu) |} === Oriġini tal-ħajja === The age of Earth is about 4.54 billion years. Life on Earth has existed for at least 3.5 billion years, with the oldest physical traces of life dating back 3.7 billion years. Estimates from molecular clocks, as summarised in the TimeTree public database, place the origin of life around 4.0 billion years ago. Hypotheses on the origin of life attempt to explain the formation of a universal common ancestor from simple organic molecules via pre-cellular life to protocells and metabolism. In 2016, a set of 355 genes from the last universal common ancestor was tentatively identified. The biosphere is postulated to have developed, from the origin of life onwards, at least some 3.5 billion years ago. The earliest evidence for life on Earth includes biogenic graphite found in 3.7 billion-year-old metasedimentary rocks from Western Greenland and microbial mat fossils found in 3.48 billion-year-old sandstone from Western Australia. More recently, in 2015, "remains of biotic life" were found in 4.1 billion-year-old rocks in Western Australia. In 2017, putative fossilised microorganisms (or microfossils) were announced to have been discovered in hydrothermal vent precipitates in the Nuvvuagittuq Belt of Quebec, Canada that were as old as 4.28 billion years, the oldest record of life on Earth, suggesting "an almost instantaneous emergence of life" after ocean formation 4.4 billion years ago, and not long after the formation of the Earth 4.54 billion years ago. === Evoluzzjoni === Evolution is the change in heritable characteristics of biological populations over successive generations. It results in the appearance of new species and often the disappearance of old ones. Evolution occurs when evolutionary processes such as natural selection (including sexual selection) and genetic drift act on genetic variation, resulting in certain characteristics increasing or decreasing in frequency within a population over successive generations. The process of evolution has given rise to biodiversity at every level of biological organisation. === Fossili === Fossils are the preserved remains or traces of organisms from the remote past. The totality of fossils, both discovered and undiscovered, and their placement in layers (strata) of sedimentary rock is known as the ''fossil record''. A preserved specimen is called a fossil if it is older than the arbitrary date of 10,000 years ago. Hence, fossils range in age from the youngest at the start of the Holocene Epoch to the oldest from the Archaean Eon, up to 3.4 billion years old. === Estinzjoni === Extinction is the process by which a species dies out. The moment of extinction is the death of the last individual of that species. Because a species' potential range may be very large, determining this moment is difficult, and is usually done retrospectively after a period of apparent absence. Species become extinct when they are no longer able to survive in changing habitat or against superior competition. Over 99% of all the species that have ever lived are now extinct. Mass extinctions may have accelerated evolution by providing opportunities for new groups of organisms to diversify. == Kundizzjonijiet ambjentali == The diversity of life on Earth is a result of the dynamic interplay between genetic opportunity, metabolic capability, environmental challenges, and symbiosis. For most of its existence, Earth's habitable environment has been dominated by microorganisms and subjected to their metabolism and evolution. As a consequence of these microbial activities, the physical-chemical environment on Earth has been changing on a geologic time scale, thereby affecting the path of evolution of subsequent life. For example, the release of molecular oxygen by cyanobacteria as a by-product of photosynthesis induced global changes in the Earth's environment. Because oxygen was toxic to most life on Earth at the time, this posed novel evolutionary challenges, and ultimately resulted in the formation of Earth's major animal and plant species. This interplay between organisms and their environment is an inherent feature of living systems. === Bijosfera === The biosphere is the global sum of all ecosystems. It can also be termed as the zone of life on Earth, a closed system (apart from solar and cosmic radiation and heat from the interior of the Earth), and largely self-regulating. Organisms exist in every part of the biosphere, including soil, hot springs, inside rocks at least 19 km (12 mi) deep underground, the deepest parts of the ocean, and at least 64 km (40 mi) high in the atmosphere. For example, spores of ''Aspergillus niger'' have been detected in the mesosphere at an altitude of 48 to 77 km. Under test conditions, life forms have been observed to survive in the vacuum of space. Life forms thrive in the deep Mariana Trench, and inside rocks up to 580 m (1,900 ft; 0.36 mi) below the sea floor under 2,590 m (8,500 ft; 1.61 mi) of ocean off the coast of the northwestern United States, and 2,400 m (7,900 ft; 1.5 mi) beneath the seabed off Japan. In 2014, life forms were found living 800 m (2,600 ft; 0.50 mi) below the ice of Antarctica. Expeditions of the International Ocean Discovery Program found unicellular life in 120 °C sediment 1.2 km below seafloor in the Nankai Trough subduction zone. According to one researcher, "You can find microbes everywhere—they're extremely adaptable to conditions, and survive wherever they are." === Medda ta' tolleranza === The inert components of an ecosystem are the physical and chemical factors necessary for life—energy (sunlight or chemical energy), water, heat, atmosphere, gravity, nutrients, and ultraviolet solar radiation protection. In most ecosystems, the conditions vary during the day and from one season to the next. To survive in these ecosystems, organisms must be able to tolerate a range of conditions defined as the "range of tolerance". Outside this range are the "zones of physiological stress", where the survival and reproduction are possible but not optimal. Beyond these zones are the "zones of intolerance", where survival and reproduction of that organism is unlikely or impossible. Organisms that have a wide range of tolerance are more widely distributed than organisms with a narrow range of tolerance. === Estremofili === To survive, some microorganisms have evolved to withstand freezing, complete desiccation, starvation, high levels of radiation exposure, and other physical or chemical challenges. These extremophile microorganisms may survive exposure to such conditions for long periods. They excel at exploiting uncommon sources of energy. Characterization of the structure and metabolic diversity of microbial communities in such extreme environments is ongoing. == Klassifikazzjoni == === Antikità === The first classification of organisms was made by the Greek philosopher Aristotle (384–322 BC), who grouped living things as either plants or animals, based mainly on their ability to move. He distinguished animals with blood from animals without blood, which can be compared with the concepts of vertebrates and invertebrates respectively, and divided the blooded animals into five groups: viviparous quadrupeds (mammals), oviparous quadrupeds (reptiles and amphibians), birds, fishes and whales. The bloodless animals were divided into five groups: cephalopods, crustaceans, insects (which included the spiders, scorpions, and centipedes), shelled animals (such as most molluscs and echinoderms), and zoophytes (animals that resembled plants). This theory remained dominant for more than a thousand years. === Linnaeus === In the late 1740s, Carl Linnaeus introduced his system of binomial nomenclature for the classification of species. Linnaeus attempted to improve the composition and reduce the length of the previously used many-worded names by abolishing unnecessary rhetoric, introducing new descriptive terms and precisely defining their meaning. The fungi were originally treated as plants. For a short period Linnaeus had classified them in the taxon Vermes in Animalia, but later placed them back in Plantae. Herbert Copeland classified the Fungi in his Protoctista, including them with single-celled organisms and thus partially avoiding the problem but acknowledging their special status. The problem was eventually solved by Whittaker, when he gave them their own kingdom in his five-kingdom system. Evolutionary history shows that the fungi are more closely related to animals than to plants. As advances in microscopy enabled detailed study of cells and microorganisms, new groups of life were revealed, and the fields of cell biology and microbiology were created. These new organisms were originally described separately in protozoa as animals and protophyta/thallophyta as plants, but were united by Ernst Haeckel in the kingdom Protista; later, the prokaryotes were split off in the kingdom Monera, which would eventually be divided into two separate groups, the Bacteria and the Archaea. This led to the six-kingdom system and eventually to the current three-domain system, which is based on evolutionary relationships. However, the classification of eukaryotes, especially of protists, is still controversial. As microbiology developed, viruses, which are non-cellular, were discovered. Whether these are considered alive has been a matter of debate; viruses lack characteristics of life such as cell membranes, metabolism and the ability to grow or respond to their environments. Viruses have been classed into "species" based on their genetics, but many aspects of such a classification remain controversial. The original Linnaean system has been modified many times, for example as follows: {| class="wikitable" !Linnaeus 1735 !Haeckel 1866 !Chatton 1925 !Copeland 1938 !Whittaker 1969 !Woese et al. 1990 !Cavalier-Smith 1998, 2015 |- |2 kingdoms |3 kingdoms |2 empires |4 kingdoms |5 kingdoms |3 domains |2 empires, 6/7 kingdoms |- | rowspan="4" |''(not treated)'' | rowspan="4" |Protista | rowspan="2" |Prokaryota | rowspan="2" |Monera | rowspan="2" |Monera |Bacteria |Bacteria |- |Archaea |Archaea (2015) |- | rowspan="5" |Eukaryota | rowspan="2" |Protoctista | rowspan="2" |Protista | rowspan="5" |Eucarya | rowspan="1" |"Protozoa" |- | rowspan="1" |"Chromista" |- | rowspan="2" |Vegetabilia | rowspan="2" |Plantae | rowspan="2" |Plantae |Plantae |Plantae |- |Fungi |Fungi |- |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |} The attempt to organise the Eukaryotes into a small number of kingdoms has been challenged. The Protozoa do not form a clade or natural grouping, and nor do the Chromista (Chromalveolata). === Metaġenomika === The ability to sequence large numbers of complete genomes has allowed biologists to take a metagenomic view of the phylogeny of the whole tree of life. This has led to the realisation that the majority of living things are bacteria, and that all have a common origin. == Kompożizzjoni == === Elementi kimiċi === All life forms require certain core chemical elements for their biochemical functioning. These include carbon, hydrogen, nitrogen, oxygen, phosphorus, and sulfur—the elemental macronutrients for all organisms. Together these make up nucleic acids, proteins and lipids, the bulk of living matter. Five of these six elements comprise the chemical components of DNA, the exception being sulfur. The latter is a component of the amino acids cysteine and methionine. The most abundant of these elements in organisms is carbon, which has the desirable attribute of forming multiple, stable covalent bonds. This allows carbon-based (organic) molecules to form the immense variety of chemical arrangements described in organic chemistry. Alternative hypothetical types of biochemistry have been proposed that eliminate one or more of these elements, swap out an element for one not on the list, or change required chiralities or other chemical properties. === DNA === Deoxyribonucleic acid or DNA is a molecule that carries most of the genetic instructions used in the growth, development, functioning and reproduction of all known living organisms and many viruses. DNA and RNA are nucleic acids; alongside proteins and complex carbohydrates, they are one of the three major types of macromolecule that are essential for all known forms of life. Most DNA molecules consist of two biopolymer strands coiled around each other to form a double helix. The two DNA strands are known as polynucleotides since they are composed of simpler units called nucleotides. Each nucleotide is composed of a nitrogen-containing nucleobase—either cytosine (C), guanine (G), adenine (A), or thymine (T)—as well as a sugar called deoxyribose and a phosphate group. The nucleotides are joined to one another in a chain by covalent bonds between the sugar of one nucleotide and the phosphate of the next, resulting in an alternating sugar-phosphate backbone. According to base pairing rules (A with T, and C with G), hydrogen bonds bind the nitrogenous bases of the two separate polynucleotide strands to make double-stranded DNA. This has the key property that each strand contains all the information needed to recreate the other strand, enabling the information to be preserved during reproduction and cell division. Within cells, DNA is organised into long structures called chromosomes. During cell division these chromosomes are duplicated in the process of DNA replication, providing each cell its own complete set of chromosomes. Eukaryotes store most of their DNA inside the cell nucleus. === Ċelloli === Cells are the basic unit of structure in every living thing, and all cells arise from pre-existing cells by division. Cell theory was formulated by Henri Dutrochet, Theodor Schwann, Rudolf Virchow and others during the early nineteenth century, and subsequently became widely accepted. The activity of an organism depends on the total activity of its cells, with energy flow occurring within and between them. Cells contain hereditary information that is carried forward as a genetic code during cell division. There are two primary types of cells, reflecting their evolutionary origins. Prokaryote cells lack a nucleus and other membrane-bound organelles, although they have circular DNA and ribosomes. Bacteria and Archaea are two domains of prokaryotes. The other primary type is the eukaryote cell, which has a distinct nucleus bound by a nuclear membrane and membrane-bound organelles, including mitochondria, chloroplasts, lysosomes, rough and smooth endoplasmic reticulum, and vacuoles. In addition, their DNA is organised into chromosomes. All species of large complex organisms are eukaryotes, including animals, plants and fungi, though with a wide diversity of protist microorganisms. The conventional model is that eukaryotes evolved from prokaryotes, with the main organelles of the eukaryotes forming through endosymbiosis between bacteria and the progenitor eukaryotic cell. The molecular mechanisms of cell biology are based on proteins. Most of these are synthesised by the ribosomes through an enzyme-catalyzed process called protein biosynthesis. A sequence of amino acids is assembled and joined based upon gene expression of the cell's nucleic acid. In eukaryotic cells, these proteins may then be transported and processed through the Golgi apparatus in preparation for dispatch to their destination. Cells reproduce through a process of cell division in which the parent cell divides into two or more daughter cells. For prokaryotes, cell division occurs through a process of fission in which the DNA is replicated, then the two copies are attached to parts of the cell membrane. In eukaryotes, a more complex process of mitosis is followed. However, the result is the same; the resulting cell copies are identical to each other and to the original cell (except for mutations), and both are capable of further division following an interphase period. Most species of multicellular plants, animals and fungi as well as many protists are capable of sexual reproduction. Sexual reproduction, involving a meiotic process, is considered to have arisen very early in the evolution of eukaryotes. === Struttura multiċellolari === Multicellular organisms may have first evolved through the formation of colonies of identical cells. These cells can form group organisms through cell adhesion. The individual members of a colony are capable of surviving on their own, whereas the members of a true multi-cellular organism have developed specialisations, making them dependent on the remainder of the organism for survival. Such organisms are formed clonally or from a single germ cell that is capable of forming the various specialised cells that form the adult organism. This specialisation allows multicellular organisms to exploit resources more efficiently than single cells. About 800 million years ago, a minor genetic change in a single molecule, the enzyme GK-PID, may have allowed organisms to go from a single cell organism to one of many cells. Cells have evolved methods to perceive and respond to their microenvironment, thereby enhancing their adaptability. Cell signaling coordinates cellular activities, and hence governs the basic functions of multicellular organisms. Signaling between cells can occur through direct cell contact using juxtacrine signalling, or indirectly through the exchange of agents as in the endocrine system. In more complex organisms, coordination of activities can occur through a dedicated nervous system. == Fl-univers == Though life is confirmed only on Earth, many think that extraterrestrial life is not only plausible, but probable or inevitable, possibly resulting in a biophysical cosmology instead of a mere physical cosmology. Other planets and moons in the Solar System and other planetary systems are being examined for evidence of having once supported simple life, and projects such as SETI are trying to detect radio transmissions from possible alien civilisations. Other locations within the Solar System that may host microbial life include the subsurface of Mars, the upper atmosphere of Venus, and subsurface oceans on some of the moons of the giant planets. Investigation of the tenacity and versatility of life on Earth, as well as an understanding of the molecular systems that some organisms utilise to survive such extremes, is important for the search for extraterrestrial life. For example, lichen could survive for a month in a simulated Martian environment. Beyond the Solar System, the region around another main-sequence star that could support Earth-like life on an Earth-like planet is known as the habitable zone. The inner and outer radii of this zone vary with the luminosity of the star, as does the time interval during which the zone survives. Stars more massive than the Sun have a larger habitable zone, but remain on the Sun-like "main sequence" of stellar evolution for a shorter time interval. Small red dwarfs have the opposite problem, with a smaller habitable zone that is subject to higher levels of magnetic activity and the effects of tidal locking from close orbits. Hence, stars in the intermediate mass range such as the Sun may have a greater likelihood for Earth-like life to develop. The location of the star within a galaxy may also affect the likelihood of life forming. Stars in regions with a greater abundance of heavier elements that can form planets, in combination with a low rate of potentially habitat-damaging supernova events, are predicted to have a higher probability of hosting planets with complex life. The variables of the Drake equation are used to discuss the conditions in planetary systems where civilisation is most likely to exist, within wide bounds of uncertainty. A "Confidence of Life Detection" scale (CoLD) for reporting evidence of life beyond Earth has been proposed. == Artifiċjali == Artificial life is the simulation of any aspect of life, as through computers, robotics, or biochemistry. Synthetic biology is a new area of biotechnology that combines science and biological engineering. The common goal is the design and construction of new biological functions and systems not found in nature. Synthetic biology includes the broad redefinition and expansion of biotechnology, with the ultimate goals of being able to design and build engineered biological systems that process information, manipulate chemicals, fabricate materials and structures, produce energy, provide food, and maintain and enhance human health and the environment. == Referenzi == [[Kategorija:Bijoloġija]] [[Kategorija:Natura]] aezy3aifle6zk6ypitsl0fvg4b2w58b 329862 329861 2026-05-09T17:33:20Z Trigcly 17859 /* Mewt */ 329862 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg|daqsminuri|Diversità ta' forom ta' ħajja fuq skoll tal-qroll.]] Il-'''ħajja''' hija materja bi proċessi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]], bħas-senjalar u l-kapaċità li wieħed isostni lilu nnifsu. Deskrittivament il-ħajja tiġi definita bħala l-kapaċità ta' omeostażi, organizzazzjoni, metaboliżmu, tkabbir, adattament, rispons għall-istimoli u riproduzzjoni. Kull forma ta' ħajja eventwalment tasal għall-istadju tal-[[mewt]], u l-ebda ħajja mhi immortali. Ġew proposti bosta definizzjonijiet [[Filosofija|filosofiċi]] tas-sistemi tal-ħajja, bħal sistemi li jorganizzaw lilhom infushom. Id-definizzjoni tal-ħajja hija kkumplikata iktar mill-viruses, li jirreplikaw biss fiċ-ċelloli ospitanti, u l-possibbiltà ta' ħajja ekstraterrestri, li jaf tkun differenti ħafna mill-ħajja fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħajja teżisti kullimkien fid-Dinja fl-arja, fl-ilma u fil-ħamrija, u bosta ekosistemi jifformaw il-bijosfera. Uħud minnhom huma ambjenti ibsin li jgħixu fihom biss l-estremofili. Il-ħajja f'ekosistema partikolari tissejjaħ il-bijota tagħha. Il-ħajja ilha tiġi studjata minn żmien il-qedem, b'teoriji bħall-materjaliżmu ta' [[Empedokle]] li sostna li kienet magħmula minn erba' elementi esterni, u l-ilomorfiżmu ta' [[Aristotli]] li sostna li l-organiżmi ħajjin kellhom l-erwieħ u jinkorporaw kemm il-forma kif ukoll il-materja. Il-ħajja oriġinat mill-inqas 3.5 biljun sena ilu, u rriżultat f'antenat komuni universali. Il-ħajja evolviet fl-[[Speċi|ispeċijiet]] kollha li jeżistu llum, flimkien ma' bosta speċijiet estinti, li wħud minnhom ħallew traċċi bħala fossili. It-tentattivi ta' klassifikazzjoni tal-organiżmi ħajjin bdiet ukoll permezz ta' Aristotli. Il-klassifikazzjoni moderna bdiet bis-sistema tan-nomenklatura binomjali ta' [[Carl Linnaeus]] fis-snin 40 tas-seklu 18. L-organiżmi ħajjin huma magħmula minn molekoli bijokimiċi, iffurmat l-iktar minn ftit elementi kimiċi ewlenin. L-organiżmi ħajjin kollha jkun fihom żewġ tipi ta' makromolekoli, proteini u aċidi nukleiċi, u dawn tal-aħħar normalment ikun fihom id-[[DNA]] u l-RNA: dawn ikun fihom l-informazzjoni meħtieġa minn kull speċi, inkluż l-istruzzjonijiet għall-produzzjoni ta' kull tip ta' proteina. Il-proteini, min-naħa tagħhom, iservu bħala l-makkinarju li jwettaq il-bosta proċessi [[Kimika|kimiċi]] tal-ħajja. Iċ-ċellola hija l-unità strutturali u funzjonali tal-ħajja. L-organiżmi iż-żgħar, inkluż il-prokarjoti (batterji u l-''archaea''), jikkonsistu minn ċelloli uniċi żgħar. L-organiżmi l-kbar, l-iktar l-ewkarjoti, jistgħu jikkonsistu minn ċelloli uniċi jew jistgħu jkunu multiċellolari bi struttura iktar kumplessa. Il-ħajja hija magħrufa li teżisti fid-Dinja biss iżda huwa maħsub li l-ħajja ekstraterrestri hija probabbli. Il-ħajja artifiċjali qed tiġi simulata u esplorata mix-xjenzati u mill-inġiniera. == Definizzjonijiet == === Sfida === Id-definizzjoni tal-ħajja ilha sfida għax-xjenzati u għall-filosfi. Parzjalment dan għax il-ħajja hija proċess mhux sustanza. Dan huwa kkumplikat minħabba nuqqas ta' għarfien dwar il-karatteristiċi tal-entitajiet ħajjin, jekk hemm, li jaf żviluppaw 'il barra mid-Dinja. Tressqu wkoll definizzjonijiet filosofiċi, b'diffikultajiet simili dwar kif l-organiżmi ħajjin jiġu distinti mill-organiżmi mhux ħajjin. Kien hemm diversi dibattiti wkoll dwar id-definizzjonijiet [[Dritt|legali]], għalkemm dawn ġeneralment jiffukaw fuq id-deċiżjoni li [[bniedem]] jiġi ddikjarat mejjet, u r-rammifikazzjonijiet legali ta' din id-deċiżjoni. Ġew ikkompilati mill-inqas 123 definizzjoni tal-ħajja. Bijota huwa raggruppament ta' organiżmi ħajjin, speċjalment l-[[Annimal|annimali]] u l-[[Pjanta|pjanti]], li jabitaw post u żmien speċifiku, bħal ekosistema jew [[bijoma]]; għaldaqstant, l-għan tal-konservazzjoni tan-natura hu li tippreserva l-bijota ta' ekosistema. === Deskrittiva === Ladarba ma hemmx konsensus dwar definizzjoni tal-ħajja, il-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet attwali fil-bijoloġija, l-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-ħajja, huma deskrittivi. Il-ħajja titqies bħala karatteristika ta' xi ħaġa li tippreserva, tmexxi jew issaħħaħ l-eżistenza tagħha fl-ambjent partikolari. Dan jimplika l-karatteristiċi kollha jew il-biċċa l-kbira ta' dawn li ġejjin: # Omeostażi: ir-regolazzjoni tal-ambjent intern biex jinżamm stat kostanti; pereżempju, il-produzzjoni tal-għaraq biex titnaqqas it-temperatura. # Organizzazzjoni: l-għamla strutturali minn ċellola waħda jew iktar – l-unitajiet bażiċi tal-ħajja. # Metaboliżmu: it-trasformazzjoni tal-enerġija, użata għall-konverżjoni tas-sustanzi kimiċi f'komponenti ċellolari (anaboliżmu) u għad-dekompożizzjoni tal-materja organika (kataboliżmu). L-organiżmi ħajjin jeħtieġu l-enerġija għall-omeostażi u għal attivitajiet oħra. # Tkabbir: iż-żamma ta' rata ogħla ta' anaboliżmu milli ta' kataboliżmu. Waqt li jikber organiżmu jżid id-daqs u l-istruttura tiegħu. # Adattament: il-proċess [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarju]] li bih organiżmu jsir iktar kapaċi jgħix fil-ħabitat tiegħu. # Rispons għall-istimoli: bħall-kontrazzjoni ta' organiżmu uniċellolari lil hinn minn sustanzi kimiċi esterni, ir-reazzjonijiet kumplessi jinvolvu s-sensi kollha tal-organiżmi multiċellolari, jew iċ-ċaqliq tal-weraq ta' pjanta lejn ix-[[xemx]] (fototropiżmu), u l-kemotaksi. # Riproduzzjoni: il-kapaċità ta' produzzjoni ta' organiżmi individwali ġodda, asesswalment minn organiżmu ġenitur uniku jew sesswalment minn żewġ organiżmi ġenituri. === [[Fiżika]] === Mill-perspettiva tal-fiżika, organiżmu huwa sistema termodinamika bi struttura molekolari organizzata li tista' tirriproduċi lilha nnifisha u tevolvi sabiex tgħix. Termodinamikament, il-ħajja ġiet deskritta bħala sistema miftuħa li tuża l-aspetti tal-ambjenti tagħha biex toħloq kopji imperfetti tagħha nnifsiha. Spjegazzjoni oħra hija li l-ħajja tista' tiġi definita bħala "sistema kimika li ssostni lilha nnifisha kapaċi li tgħaddi mill-evoluzzjoni ta' [[Charles Darwin|Darwin]]", li hija definizzjoni adottat minn kumitat tan-[[NASA]] li pprova jiddefinixxi l-ħajja għall-iskopijiet tal-eżobijoloġija, abbażi ta' suġġeriment ta' [[Carl Sagan]]. Madankollu, din id-definizzjoni ġiet ikkritikata ferm minħabba li skontha, individwu uniku li jirriproduċi sesswalment mhuwiex ħaj peress li mhux kapaċi jevolvi waħdu. === Sistemi ħajjin === Oħrajn għandhom puntdivista teoriku tas-sistemi ħajjin li mhux neċessarjament tiddependi fuq il-kimika molekolari. Definizzjoni sistematika partikolari tal-ħajja hi li l-organiżmi ħajjin jorganizzaw lilhom infushom u huma awtopojetiċi (jipproduċu lilhom infushom). Varjazzjonijiet ta' dan jinkludu d-definizzjoni ta' [[Stuart Kauffman]] bħala aġent awtonomu jew sistema b'diversi aġenti kapaċi jirriproduċi lilu nnifsu u jlesti mill-inqas ċiklu wieħed ta' ħidma termodinamika. Din id-definizzjoni hija estiża bl-evoluzzjoni ta' funzjonijiet ġodda maż-żmien. Is-sistemi ħajjin huma kkaratterizzati minn organizzazzjoni ġerarkika fuq diversi skali, li tvarja minn makkinarji molekolari għal ċelloli, organi, tessuti, organiżmi, popolazzjonijiet, ekosistemi, sal-bijosfera kollha. === Mewt === [[Stampa:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004 edit1.jpg|daqsminuri|Il-katavri tal-annimali, bħal ta' dan il-buflu [[Afrika|Afrikan]], jiġu rriċiklati mill-ekosistema, u jipprovdu l-enerġija u n-nutrijenti għall-organiżmi ħajjin.]] Il-mewt hija t-terminazzjoni tal-funzjonijiet vitali jew tal-proċessi tal-ħajja kollha f'organiżmu jew f'ċellola. Waħda mill-isfidi tad-definizzjoni tal-mewt hi d-distinzjoni tagħha mill-ħajja. Il-mewt milli jidher tirreferi għal mument meta l-ħajja tintemm, jew meta jibda l-istat ta' wara l-ħajja. Madankollu, id-determinazzjoni meta tkun seħħet il-mewt hija diffiċli, għax sikwit it-tmiem tal-funzjonijiet tal-ħajja mhuwiex simultanju fost is-sistemi kollha tal-organi. Għaldaqstant, id-determinazzjoni tirrikjedi l-istabbiliment ta' linji kunċettwali bejn il-ħajja u l-mewt. Dan huwa problematiku minħabba li hemm ftit konsensus dwar kif il-ħajja tiġi definita. Għal millenji sħaħ, in-natura tal-mewt kienet tħassib ċentrali tat-tradizzjonijiet [[Reliġjon|reliġjużi]] tad-dinja u tal-istħarriġ filosofiku. Bosta reliġjonijiet għandhom twemmin f'forma ta' ħajja wara l-mewt jew reinkarnazzjoni għar-ruħ, jew l-irxoxtar tal-ġisem fi stadju iktar 'il quddiem. === Viruses === [[Stampa:Adenovirus transmission electron micrograph B82-0142 lores.jpg|daqsminuri|L-''adenoviruses'' kif jidhru permezz ta' mikroskopju tal-elettroni.]] Jekk il-viruses għandhomx jitqiesu bħala ħajjin huwa kontroversjali. Spiss jiġu kkunsidrati l-iktar bħala replikaturi tal-kodifikazzjoni tal-ġeni biss iktar milli forom ta' ħajja. Ġew deskritti bħala "organiżmi fit-tarf tal-ħajja" minħabba li għandhom ġeni, jevolvu permezz tas-selezzjoni naturali, u jirreplikaw billi jagħmlu diversi kopji tagħhom infushom permezz tal-awtoassemblaġġ. Madankollu, il-viruses ma għandhom metaboliżmu u jirrikjedu ċellola ospitanti biex jagħmlu prodotti ġodda. L-awtoassemblaġġ tal-viruses fi ħdan iċ-ċelloli ospitanti għandu implikazzjonijiet għall-istudju dwar l-oriġini tal-ħajja, peress li jaf jappoġġa l-ipoteżi li l-ħajja jaf bdiet bħala molekoli organiċi li kapaċi jagħmlu awtoassemblaġġ. == [[Storja]] tal-istudju == === Materjaliżmu === Uħud mill-iżjed teoriji bikrin tal-ħajja kienu materjalisti, u kienu jsostnu li dak kollu li jeżisti huwa materja, u li l-ħajja hija sempliċement forma kumplessa jew arranġament tal-materja. Empedokle (430 [[Ante Christum natum|Q.K]].) argumenta li kollox fl-univers huwa magħmula minn taħlita ta' erba' "elementi" eterni jew "għeruq ta' kollox": il-ħamrija, l-ilma, l-arja u n-nar. Kull forma ta' bidla tiġi spjegata mill-arranġament u mill-arranġament mill-ġdid ta' dawn l-erba' elementi. Id-diversi forom ta' ħajja huma kkawżati minn taħlita xierqa ta' elementi. [[Demokritu]] (460 Q.K.) kien atomista; huwa ħaseb li l-karatteristika essenzjali tal-ħajja kienet li jkollha ruħ (''psike''), u li r-ruħ, bħal kull ħaġa oħra, kienet magħmula minn atomi tan-nar. Huwa elabora dwar in-nar minħabba r-rabta apparenti bejn il-ħajja u s-sħana, u peress li n-nar jiċċaqlaq. B'kuntrast ma' dan, [[Platun]] sostna li l-dinja kienet organizzata skont forom permanenti, riflessi b'mod imperfett fil-materja; il-forom kienu jipprovdu d-direzzjoni jew l-intelliġenza, u b'hekk jispjegaw ir-regolaritajiet osservati fid-dinja. Il-materjaliżmu mekkanistiku li oriġina fil-[[Greċja antika]] reġa' ġġedded u ġie rivedut mill-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[René Descartes]] (1596–1650), li sostna li l-annimali u l-bnedmin kienu assemblaġġi ta' partijiet li kienu jaħdmu flimkien bħala makkinarju. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] enfasizza l-organizzazzjoni ġerarkika tal-makkinarji ħajjin, u fil-ktieb tiegħu ''Monadoloġija'' (1714) innota li "...il-makkinarji tan-natura, jiġifieri l-korpi ħajjin, xorta waħda huma makkinarji anke fl-iżgħar partijiet tagħhom, sal-infinità". Din l-idea ġiet żviluppata iktar minn [[Julien Offray de La Mettrie]] (1709–1750) fil-ktieb tiegħu ''L'Homme Machine''. Fis-seklu 19, l-avvanzi fit-teorija ċellolari fix-xjenza bijoloġika ħeġġew dan il-ħsieb. It-teorija evoluzzjonarja ta' Charles Darwin (1859) hija spjegazzjoni mekkanistika dwar l-oriġini tal-ispeċijiet permezz tas-selezzjoni naturali. Fil-bidu tas-seklu 20, [[Stéphane Leduc]] (1853–1939) ippromwova l-idea li l-proċessi bijoloġiċi jistgħu jinftehmu f'termini ta' fiżika u ta' kimika, u li t-tkabbir tagħhom kien qisu dak ta' kristalli inorganiċi f'soluzzjonijiet tas-silikat tas-sodju. L-ideat tiegħu, spjegati fil-ktieb tiegħu ''La biologie synthétique'', ġew irrifjutati b'mod wiesa' matul ħajtu, iżda reġgħu qanqlu interess fix-xogħol ta' Russell, Barge u kollegi oħra. === Ilomorfiżmu === [[Stampa:Aristotelian Soul.png|daqsminuri|L-istruttura tal-erwieħ tal-pjanti, tal-annimali u tal-bnedmin skont Aristotli.]] L-ilomorfiżmu hija teorija li ġiet espressa għall-ewwel darba mill-[[Filosofija Ellenistika|filosfu]] [[Greċja|Grieg]] Aristotli (322 Q.K.). L-applikazzjoni tal-ilomorfiżmu għall-bijoloġija kienet importanti għal Aristotli, u l-bijoloġija ġiet koperta b'mod estensiv fil-kitbiet eżistenti tiegħu. Skont dan il-ħsieb, kollox fl-univers materjali għandu l-materja u l-forma, u l-forma ta' organiżmu ħaj hija r-ruħ tiegħu (bil-Grieg: ''psyche''; bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''anima''). Hemm tliet tipi ta' erwieħ: ir-''ruħ veġetattiva'' ''tal-pjanti'', li twassalhom biex jikbru, jiddiżintegraw u jitimgħu lilhom infushom, iżda li ma tikkawżax iċ-ċaqliq u s-sensazzjoni; ir-''ruħ tal-annimali'', li twassalhom biex jiċċaqilqu u jħossu; u r-''ruħ razzjonali'', li hija s-sors tal-kuxjenza u tar-raġunament, li (Aristotli kien jemmen li) tinstab fil-bniedem biss. Kull ruħ ogħla jkollha l-attributi kollha tar-ruħ inferjuri. Aristotli kien jemmen li filwaqt li l-materja tista' teżisti mingħajr il-forma, il-forma ma tistax teżisti mingħajr il-materja, u għaldaqstant ir-ruħ ma tistax teżisti mingħajr il-ġisem. Dan ir-rakkont huwa konsistenti mal-ispjegazzjonijiet teoloġiċi tal-ħajja, li jsemmu fenomeni f'termini ta' skopijiet jew għanijiet. B'hekk, il-bjudija tal-pil tal-ors polari hija spjegata mill-iskop tiegħu ta' mimetizzazzjoni. Id-direzzjoni tal-kawżalità (mill-ġejjieni għall-imgħoddi) hija f'kontradizzjoni mal-evidenza xjentifika għas-selezzjoni naturali, li tispjega l-konsegwenza f'termini ta' kawża preċedenti. Il-karatteristiċi bijoloġiċi jiġu spjegati mhux billi wieħed iħares lejn ir-riżultati ottimali tal-ġejjieni, iżda billi wieħed iħares lejn l-istorja evoluzzjonarja tal-imgħoddi ta' speċi, li wasslet għas-selezzjoni naturali tal-karatteristiċi inkwistjoni. === Ġenerazzjoni spontanja === Il-ġenerazzjoni spontanja kienet it-twemmin li l-organiżmi ħajjin jistgħu jifformaw mingħajr dixxendenza minn organiżmi simili. Tipikament, l-idea kienet li ċerti forom bħall-qamel setgħu jfeġġu minn materja inanimata bħat-trab jew is-suppost ġenerazzjoni staġonali tal-ġrieden u tal-insetti mit-tajn jew miż-żibel. It-teorija tal-ġenerazzjoni spontanja ġiet proposta minn Aristotli, li kkompila u espanda x-xogħol tal-filosfi naturali preċedenti u d-diversi spjegazzjonijiet tal-qedem tad-dehra tal-organiżmi; din kienet meqjusa bħala l-aqwa spjegazzjoni għal żewġ millenji. Ġiet irrifjutata b'mod deċiżiv wara l-esperimenti ta' [[Louis Pasteur]] fl-1859, li espanda l-investigazzjonijiet tal-predeċessuri tiegħu bħal [[Francesco Redi]]. Ir-rifjut tal-ideat tradizzjonali tal-ġenerazzjoni spontanja ma għadux kontroversjali fost il-bijologi. === Vitaliżmu === Il-vitaliżmu huwa t-twemmin li hemm prinċipju tal-ħajja mhux materjali. Dan oriġina minn [[Georg Ernst Stahl]] (is-[[seklu 17]]), u baqa' popolari sa nofs is-seklu 19. Kien jappella għal filosfi bħal [[Henri Bergson]], [[Friedrich Nietzsche]], u [[Wilhelm Dilthey]], anatomisti bħal [[Xavier Bichat]], u spiżjara bħal [[Justus von Liebig]]. Il-vitaliżmu kien jinkludi l-idea li kien hemm differenza fundamentali bejn il-materja organika u inorganika, u t-twemmin li l-materja organika tista' tirriżulta biss mill-organiżmi ħajjin. Dan intwera li mhux minnu fl-1828, meta [[Friedrich Wöhler]] ħejja l-urea mill-materjali inorganiċi. Din is-sinteżi ta' Wöhler titqies bħala l-punt ta' tluq tal-kimika organika moderna. Din hija ta' importanza storika minħabba li għall-ewwel darba kompost organiku ġie prodott f'reazzjonijiet inorganiċi. Matul is-snin 50 tas-seklu 19, [[Hermann von Helmholtz]] antiċipat minn [[Julius Robert von Mayer]], wera li l-ebda enerġija ma tintilef fiċ-ċaqliq tal-muskoli, u ssuġġerixxa li ma kienet meħtieġa l-ebda "forza vitali" għaċ-ċaqliq tal-muskoli. Dawn ir-riżultati wasslu għall-abbandun tal-interess xjentifiku fit-teoriji vitalistiċi, speċjalment wara li [[Eduard Buchner]] wera li l-fermentazzjoni alkoħolika setgħet isseħħ f'estratti tal-ħmira ħielsa miċ-ċelloli. Minkejja dan, għadu jeżisti t-twemmin f'teoriji psewdoxjentifiċi bħall-omeopatija, li tinterpreta d-diversi mardiet u l-mard inġenerali bħala kkawżati minn disturbi f'forza vitali jew forza tal-ħajja ipotetiċi. == Żvilupp == {| class="wikitable" | colspan="3" |'''Kronoloġija tal-ħajja''' |- |−4500 — – — – −4000 — – — – −3500 — – — – −3000 — – — – −2500 — – — – −2000 — – — – −1500 — – — – −1000 — – — – −500 — – — – 0 — | Ilma Ħajja uniċellolari Fotosinteżi Ħajja multiċellolari Pjanti Artropodi u Molluski Fjuri Dinosawri [[Mammiferu|Mammiferi]] [[Għasfur|Għasafar]] Primati Perjodu Adean Perjodu Arkean Perjodu Proterożojku Perjodu Fanerożojku | {| class="wikitable" |← |Formazzjoni tad-Dinja |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed forma bikrija tal-ilma |} {| class="wikitable" |← |LUCA |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed fossili bikrin |} {| class="wikitable" |← |[[Ossiġenu]] atmosferiku |} {| class="wikitable" |← |Riproduzzjoni sesswali |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed fungi bikrin |} {| class="wikitable" |← |Avveniment ta' ossiġenazzjoni Neoproterożojku |} {| class="wikitable" |← |Bijota Edjakarana |} {| class="wikitable" |← |Splużjoni Kambrijana |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed tetrapodi bikrin |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed ominojdi bikrin |} |- | colspan="3" |(miljuni ta' snin ilu) |} === Oriġini tal-ħajja === The age of Earth is about 4.54 billion years. Life on Earth has existed for at least 3.5 billion years, with the oldest physical traces of life dating back 3.7 billion years. Estimates from molecular clocks, as summarised in the TimeTree public database, place the origin of life around 4.0 billion years ago. Hypotheses on the origin of life attempt to explain the formation of a universal common ancestor from simple organic molecules via pre-cellular life to protocells and metabolism. In 2016, a set of 355 genes from the last universal common ancestor was tentatively identified. The biosphere is postulated to have developed, from the origin of life onwards, at least some 3.5 billion years ago. The earliest evidence for life on Earth includes biogenic graphite found in 3.7 billion-year-old metasedimentary rocks from Western Greenland and microbial mat fossils found in 3.48 billion-year-old sandstone from Western Australia. More recently, in 2015, "remains of biotic life" were found in 4.1 billion-year-old rocks in Western Australia. In 2017, putative fossilised microorganisms (or microfossils) were announced to have been discovered in hydrothermal vent precipitates in the Nuvvuagittuq Belt of Quebec, Canada that were as old as 4.28 billion years, the oldest record of life on Earth, suggesting "an almost instantaneous emergence of life" after ocean formation 4.4 billion years ago, and not long after the formation of the Earth 4.54 billion years ago. === Evoluzzjoni === Evolution is the change in heritable characteristics of biological populations over successive generations. It results in the appearance of new species and often the disappearance of old ones. Evolution occurs when evolutionary processes such as natural selection (including sexual selection) and genetic drift act on genetic variation, resulting in certain characteristics increasing or decreasing in frequency within a population over successive generations. The process of evolution has given rise to biodiversity at every level of biological organisation. === Fossili === Fossils are the preserved remains or traces of organisms from the remote past. The totality of fossils, both discovered and undiscovered, and their placement in layers (strata) of sedimentary rock is known as the ''fossil record''. A preserved specimen is called a fossil if it is older than the arbitrary date of 10,000 years ago. Hence, fossils range in age from the youngest at the start of the Holocene Epoch to the oldest from the Archaean Eon, up to 3.4 billion years old. === Estinzjoni === Extinction is the process by which a species dies out. The moment of extinction is the death of the last individual of that species. Because a species' potential range may be very large, determining this moment is difficult, and is usually done retrospectively after a period of apparent absence. Species become extinct when they are no longer able to survive in changing habitat or against superior competition. Over 99% of all the species that have ever lived are now extinct. Mass extinctions may have accelerated evolution by providing opportunities for new groups of organisms to diversify. == Kundizzjonijiet ambjentali == [[Stampa:20100422 235222 Cyanobacteria.jpg|daqsminuri|Iċ-ċjanobatterji biddlu b'mod drammatiku l-kompożizzjoni tal-forom tal-ħajja fid-Dinja billi wasslu kważi għall-estinzjoni tal-organiżmi intolleranti għall-ossiġenu.]] The diversity of life on Earth is a result of the dynamic interplay between genetic opportunity, metabolic capability, environmental challenges, and symbiosis. For most of its existence, Earth's habitable environment has been dominated by microorganisms and subjected to their metabolism and evolution. As a consequence of these microbial activities, the physical-chemical environment on Earth has been changing on a geologic time scale, thereby affecting the path of evolution of subsequent life. For example, the release of molecular oxygen by cyanobacteria as a by-product of photosynthesis induced global changes in the Earth's environment. Because oxygen was toxic to most life on Earth at the time, this posed novel evolutionary challenges, and ultimately resulted in the formation of Earth's major animal and plant species. This interplay between organisms and their environment is an inherent feature of living systems. === Bijosfera === [[Stampa:Deinococcus geothermalis cells.jpg|xellug|daqsminuri|Id-''Deinococcus geothermalis'', batterju li joktor fil-fawwariet ġeotermali u fis-sottoswoli fil-fond tal-oċeani.]] The biosphere is the global sum of all ecosystems. It can also be termed as the zone of life on Earth, a closed system (apart from solar and cosmic radiation and heat from the interior of the Earth), and largely self-regulating. Organisms exist in every part of the biosphere, including soil, hot springs, inside rocks at least 19 km (12 mi) deep underground, the deepest parts of the ocean, and at least 64 km (40 mi) high in the atmosphere. For example, spores of ''Aspergillus niger'' have been detected in the mesosphere at an altitude of 48 to 77 km. Under test conditions, life forms have been observed to survive in the vacuum of space. Life forms thrive in the deep Mariana Trench, and inside rocks up to 580 m (1,900 ft; 0.36 mi) below the sea floor under 2,590 m (8,500 ft; 1.61 mi) of ocean off the coast of the northwestern United States, and 2,400 m (7,900 ft; 1.5 mi) beneath the seabed off Japan. In 2014, life forms were found living 800 m (2,600 ft; 0.50 mi) below the ice of Antarctica. Expeditions of the International Ocean Discovery Program found unicellular life in 120 °C sediment 1.2 km below seafloor in the Nankai Trough subduction zone. According to one researcher, "You can find microbes everywhere—they're extremely adaptable to conditions, and survive wherever they are." === Medda ta' tolleranza === The inert components of an ecosystem are the physical and chemical factors necessary for life—energy (sunlight or chemical energy), water, heat, atmosphere, gravity, nutrients, and ultraviolet solar radiation protection. In most ecosystems, the conditions vary during the day and from one season to the next. To survive in these ecosystems, organisms must be able to tolerate a range of conditions defined as the "range of tolerance". Outside this range are the "zones of physiological stress", where the survival and reproduction are possible but not optimal. Beyond these zones are the "zones of intolerance", where survival and reproduction of that organism is unlikely or impossible. Organisms that have a wide range of tolerance are more widely distributed than organisms with a narrow range of tolerance. === Estremofili === To survive, some microorganisms have evolved to withstand freezing, complete desiccation, starvation, high levels of radiation exposure, and other physical or chemical challenges. These extremophile microorganisms may survive exposure to such conditions for long periods. They excel at exploiting uncommon sources of energy. Characterization of the structure and metabolic diversity of microbial communities in such extreme environments is ongoing. == Klassifikazzjoni == === Antikità === [[Stampa:Deinococcus radiodurans.jpg|daqsminuri|Id-''Deinococcus radiodurans'' huwa estemofilu li jista' jirreżisti estremi tal-kesħa, tad-diżidratazzjoni, tal-vakwu, tal-aċtu u tal-esponiment għar-radjazzjoni.]] The first classification of organisms was made by the Greek philosopher Aristotle (384–322 BC), who grouped living things as either plants or animals, based mainly on their ability to move. He distinguished animals with blood from animals without blood, which can be compared with the concepts of vertebrates and invertebrates respectively, and divided the blooded animals into five groups: viviparous quadrupeds (mammals), oviparous quadrupeds (reptiles and amphibians), birds, fishes and whales. The bloodless animals were divided into five groups: cephalopods, crustaceans, insects (which included the spiders, scorpions, and centipedes), shelled animals (such as most molluscs and echinoderms), and zoophytes (animals that resembled plants). This theory remained dominant for more than a thousand years. === Linnaeus === In the late 1740s, Carl Linnaeus introduced his system of binomial nomenclature for the classification of species. Linnaeus attempted to improve the composition and reduce the length of the previously used many-worded names by abolishing unnecessary rhetoric, introducing new descriptive terms and precisely defining their meaning. The fungi were originally treated as plants. For a short period Linnaeus had classified them in the taxon Vermes in Animalia, but later placed them back in Plantae. Herbert Copeland classified the Fungi in his Protoctista, including them with single-celled organisms and thus partially avoiding the problem but acknowledging their special status. The problem was eventually solved by Whittaker, when he gave them their own kingdom in his five-kingdom system. Evolutionary history shows that the fungi are more closely related to animals than to plants. As advances in microscopy enabled detailed study of cells and microorganisms, new groups of life were revealed, and the fields of cell biology and microbiology were created. These new organisms were originally described separately in protozoa as animals and protophyta/thallophyta as plants, but were united by Ernst Haeckel in the kingdom Protista; later, the prokaryotes were split off in the kingdom Monera, which would eventually be divided into two separate groups, the Bacteria and the Archaea. This led to the six-kingdom system and eventually to the current three-domain system, which is based on evolutionary relationships. However, the classification of eukaryotes, especially of protists, is still controversial. As microbiology developed, viruses, which are non-cellular, were discovered. Whether these are considered alive has been a matter of debate; viruses lack characteristics of life such as cell membranes, metabolism and the ability to grow or respond to their environments. Viruses have been classed into "species" based on their genetics, but many aspects of such a classification remain controversial. The original Linnaean system has been modified many times, for example as follows: {| class="wikitable" !Linnaeus 1735 !Haeckel 1866 !Chatton 1925 !Copeland 1938 !Whittaker 1969 !Woese et al. 1990 !Cavalier-Smith 1998, 2015 |- |2 kingdoms |3 kingdoms |2 empires |4 kingdoms |5 kingdoms |3 domains |2 empires, 6/7 kingdoms |- | rowspan="4" |''(not treated)'' | rowspan="4" |Protista | rowspan="2" |Prokaryota | rowspan="2" |Monera | rowspan="2" |Monera |Bacteria |Bacteria |- |Archaea |Archaea (2015) |- | rowspan="5" |Eukaryota | rowspan="2" |Protoctista | rowspan="2" |Protista | rowspan="5" |Eucarya | rowspan="1" |"Protozoa" |- | rowspan="1" |"Chromista" |- | rowspan="2" |Vegetabilia | rowspan="2" |Plantae | rowspan="2" |Plantae |Plantae |Plantae |- |Fungi |Fungi |- |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |} The attempt to organise the Eukaryotes into a small number of kingdoms has been challenged. The Protozoa do not form a clade or natural grouping, and nor do the Chromista (Chromalveolata). === Metaġenomika === The ability to sequence large numbers of complete genomes has allowed biologists to take a metagenomic view of the phylogeny of the whole tree of life. This has led to the realisation that the majority of living things are bacteria, and that all have a common origin. == Kompożizzjoni == === Elementi kimiċi === All life forms require certain core chemical elements for their biochemical functioning. These include carbon, hydrogen, nitrogen, oxygen, phosphorus, and sulfur—the elemental macronutrients for all organisms. Together these make up nucleic acids, proteins and lipids, the bulk of living matter. Five of these six elements comprise the chemical components of DNA, the exception being sulfur. The latter is a component of the amino acids cysteine and methionine. The most abundant of these elements in organisms is carbon, which has the desirable attribute of forming multiple, stable covalent bonds. This allows carbon-based (organic) molecules to form the immense variety of chemical arrangements described in organic chemistry. Alternative hypothetical types of biochemistry have been proposed that eliminate one or more of these elements, swap out an element for one not on the list, or change required chiralities or other chemical properties. === DNA === Deoxyribonucleic acid or DNA is a molecule that carries most of the genetic instructions used in the growth, development, functioning and reproduction of all known living organisms and many viruses. DNA and RNA are nucleic acids; alongside proteins and complex carbohydrates, they are one of the three major types of macromolecule that are essential for all known forms of life. Most DNA molecules consist of two biopolymer strands coiled around each other to form a double helix. The two DNA strands are known as polynucleotides since they are composed of simpler units called nucleotides. Each nucleotide is composed of a nitrogen-containing nucleobase—either cytosine (C), guanine (G), adenine (A), or thymine (T)—as well as a sugar called deoxyribose and a phosphate group. The nucleotides are joined to one another in a chain by covalent bonds between the sugar of one nucleotide and the phosphate of the next, resulting in an alternating sugar-phosphate backbone. According to base pairing rules (A with T, and C with G), hydrogen bonds bind the nitrogenous bases of the two separate polynucleotide strands to make double-stranded DNA. This has the key property that each strand contains all the information needed to recreate the other strand, enabling the information to be preserved during reproduction and cell division. Within cells, DNA is organised into long structures called chromosomes. During cell division these chromosomes are duplicated in the process of DNA replication, providing each cell its own complete set of chromosomes. Eukaryotes store most of their DNA inside the cell nucleus. === Ċelloli === Cells are the basic unit of structure in every living thing, and all cells arise from pre-existing cells by division. Cell theory was formulated by Henri Dutrochet, Theodor Schwann, Rudolf Virchow and others during the early nineteenth century, and subsequently became widely accepted. The activity of an organism depends on the total activity of its cells, with energy flow occurring within and between them. Cells contain hereditary information that is carried forward as a genetic code during cell division. There are two primary types of cells, reflecting their evolutionary origins. Prokaryote cells lack a nucleus and other membrane-bound organelles, although they have circular DNA and ribosomes. Bacteria and Archaea are two domains of prokaryotes. The other primary type is the eukaryote cell, which has a distinct nucleus bound by a nuclear membrane and membrane-bound organelles, including mitochondria, chloroplasts, lysosomes, rough and smooth endoplasmic reticulum, and vacuoles. In addition, their DNA is organised into chromosomes. All species of large complex organisms are eukaryotes, including animals, plants and fungi, though with a wide diversity of protist microorganisms. The conventional model is that eukaryotes evolved from prokaryotes, with the main organelles of the eukaryotes forming through endosymbiosis between bacteria and the progenitor eukaryotic cell. The molecular mechanisms of cell biology are based on proteins. Most of these are synthesised by the ribosomes through an enzyme-catalyzed process called protein biosynthesis. A sequence of amino acids is assembled and joined based upon gene expression of the cell's nucleic acid. In eukaryotic cells, these proteins may then be transported and processed through the Golgi apparatus in preparation for dispatch to their destination. Cells reproduce through a process of cell division in which the parent cell divides into two or more daughter cells. For prokaryotes, cell division occurs through a process of fission in which the DNA is replicated, then the two copies are attached to parts of the cell membrane. In eukaryotes, a more complex process of mitosis is followed. However, the result is the same; the resulting cell copies are identical to each other and to the original cell (except for mutations), and both are capable of further division following an interphase period. Most species of multicellular plants, animals and fungi as well as many protists are capable of sexual reproduction. Sexual reproduction, involving a meiotic process, is considered to have arisen very early in the evolution of eukaryotes. === Struttura multiċellolari === Multicellular organisms may have first evolved through the formation of colonies of identical cells. These cells can form group organisms through cell adhesion. The individual members of a colony are capable of surviving on their own, whereas the members of a true multi-cellular organism have developed specialisations, making them dependent on the remainder of the organism for survival. Such organisms are formed clonally or from a single germ cell that is capable of forming the various specialised cells that form the adult organism. This specialisation allows multicellular organisms to exploit resources more efficiently than single cells. About 800 million years ago, a minor genetic change in a single molecule, the enzyme GK-PID, may have allowed organisms to go from a single cell organism to one of many cells. Cells have evolved methods to perceive and respond to their microenvironment, thereby enhancing their adaptability. Cell signaling coordinates cellular activities, and hence governs the basic functions of multicellular organisms. Signaling between cells can occur through direct cell contact using juxtacrine signalling, or indirectly through the exchange of agents as in the endocrine system. In more complex organisms, coordination of activities can occur through a dedicated nervous system. == Fl-univers == Though life is confirmed only on Earth, many think that extraterrestrial life is not only plausible, but probable or inevitable, possibly resulting in a biophysical cosmology instead of a mere physical cosmology. Other planets and moons in the Solar System and other planetary systems are being examined for evidence of having once supported simple life, and projects such as SETI are trying to detect radio transmissions from possible alien civilisations. Other locations within the Solar System that may host microbial life include the subsurface of Mars, the upper atmosphere of Venus, and subsurface oceans on some of the moons of the giant planets. Investigation of the tenacity and versatility of life on Earth, as well as an understanding of the molecular systems that some organisms utilise to survive such extremes, is important for the search for extraterrestrial life. For example, lichen could survive for a month in a simulated Martian environment. Beyond the Solar System, the region around another main-sequence star that could support Earth-like life on an Earth-like planet is known as the habitable zone. The inner and outer radii of this zone vary with the luminosity of the star, as does the time interval during which the zone survives. Stars more massive than the Sun have a larger habitable zone, but remain on the Sun-like "main sequence" of stellar evolution for a shorter time interval. Small red dwarfs have the opposite problem, with a smaller habitable zone that is subject to higher levels of magnetic activity and the effects of tidal locking from close orbits. Hence, stars in the intermediate mass range such as the Sun may have a greater likelihood for Earth-like life to develop. The location of the star within a galaxy may also affect the likelihood of life forming. Stars in regions with a greater abundance of heavier elements that can form planets, in combination with a low rate of potentially habitat-damaging supernova events, are predicted to have a higher probability of hosting planets with complex life. The variables of the Drake equation are used to discuss the conditions in planetary systems where civilisation is most likely to exist, within wide bounds of uncertainty. A "Confidence of Life Detection" scale (CoLD) for reporting evidence of life beyond Earth has been proposed. == Artifiċjali == Artificial life is the simulation of any aspect of life, as through computers, robotics, or biochemistry. Synthetic biology is a new area of biotechnology that combines science and biological engineering. The common goal is the design and construction of new biological functions and systems not found in nature. Synthetic biology includes the broad redefinition and expansion of biotechnology, with the ultimate goals of being able to design and build engineered biological systems that process information, manipulate chemicals, fabricate materials and structures, produce energy, provide food, and maintain and enhance human health and the environment. == Referenzi == [[Kategorija:Bijoloġija]] [[Kategorija:Natura]] 7f5a3w67q029akjnj9ijjgr1olj1nqt 329863 329862 2026-05-09T18:00:57Z Trigcly 17859 /* Oriġini tal-ħajja */ 329863 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg|daqsminuri|Diversità ta' forom ta' ħajja fuq skoll tal-qroll.]] Il-'''ħajja''' hija materja bi proċessi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]], bħas-senjalar u l-kapaċità li wieħed isostni lilu nnifsu. Deskrittivament il-ħajja tiġi definita bħala l-kapaċità ta' omeostażi, organizzazzjoni, metaboliżmu, tkabbir, adattament, rispons għall-istimoli u riproduzzjoni. Kull forma ta' ħajja eventwalment tasal għall-istadju tal-[[mewt]], u l-ebda ħajja mhi immortali. Ġew proposti bosta definizzjonijiet [[Filosofija|filosofiċi]] tas-sistemi tal-ħajja, bħal sistemi li jorganizzaw lilhom infushom. Id-definizzjoni tal-ħajja hija kkumplikata iktar mill-viruses, li jirreplikaw biss fiċ-ċelloli ospitanti, u l-possibbiltà ta' ħajja ekstraterrestri, li jaf tkun differenti ħafna mill-ħajja fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħajja teżisti kullimkien fid-Dinja fl-arja, fl-ilma u fil-ħamrija, u bosta ekosistemi jifformaw il-bijosfera. Uħud minnhom huma ambjenti ibsin li jgħixu fihom biss l-estremofili. Il-ħajja f'ekosistema partikolari tissejjaħ il-bijota tagħha. Il-ħajja ilha tiġi studjata minn żmien il-qedem, b'teoriji bħall-materjaliżmu ta' [[Empedokle]] li sostna li kienet magħmula minn erba' elementi esterni, u l-ilomorfiżmu ta' [[Aristotli]] li sostna li l-organiżmi ħajjin kellhom l-erwieħ u jinkorporaw kemm il-forma kif ukoll il-materja. Il-ħajja oriġinat mill-inqas 3.5 biljun sena ilu, u rriżultat f'antenat komuni universali. Il-ħajja evolviet fl-[[Speċi|ispeċijiet]] kollha li jeżistu llum, flimkien ma' bosta speċijiet estinti, li wħud minnhom ħallew traċċi bħala fossili. It-tentattivi ta' klassifikazzjoni tal-organiżmi ħajjin bdiet ukoll permezz ta' Aristotli. Il-klassifikazzjoni moderna bdiet bis-sistema tan-nomenklatura binomjali ta' [[Carl Linnaeus]] fis-snin 40 tas-seklu 18. L-organiżmi ħajjin huma magħmula minn molekoli bijokimiċi, iffurmat l-iktar minn ftit elementi kimiċi ewlenin. L-organiżmi ħajjin kollha jkun fihom żewġ tipi ta' makromolekoli, proteini u aċidi nukleiċi, u dawn tal-aħħar normalment ikun fihom id-[[DNA]] u l-RNA: dawn ikun fihom l-informazzjoni meħtieġa minn kull speċi, inkluż l-istruzzjonijiet għall-produzzjoni ta' kull tip ta' proteina. Il-proteini, min-naħa tagħhom, iservu bħala l-makkinarju li jwettaq il-bosta proċessi [[Kimika|kimiċi]] tal-ħajja. Iċ-ċellola hija l-unità strutturali u funzjonali tal-ħajja. L-organiżmi iż-żgħar, inkluż il-prokarjoti (batterji u l-''archaea''), jikkonsistu minn ċelloli uniċi żgħar. L-organiżmi l-kbar, l-iktar l-ewkarjoti, jistgħu jikkonsistu minn ċelloli uniċi jew jistgħu jkunu multiċellolari bi struttura iktar kumplessa. Il-ħajja hija magħrufa li teżisti fid-Dinja biss iżda huwa maħsub li l-ħajja ekstraterrestri hija probabbli. Il-ħajja artifiċjali qed tiġi simulata u esplorata mix-xjenzati u mill-inġiniera. == Definizzjonijiet == === Sfida === Id-definizzjoni tal-ħajja ilha sfida għax-xjenzati u għall-filosfi. Parzjalment dan għax il-ħajja hija proċess mhux sustanza. Dan huwa kkumplikat minħabba nuqqas ta' għarfien dwar il-karatteristiċi tal-entitajiet ħajjin, jekk hemm, li jaf żviluppaw 'il barra mid-Dinja. Tressqu wkoll definizzjonijiet filosofiċi, b'diffikultajiet simili dwar kif l-organiżmi ħajjin jiġu distinti mill-organiżmi mhux ħajjin. Kien hemm diversi dibattiti wkoll dwar id-definizzjonijiet [[Dritt|legali]], għalkemm dawn ġeneralment jiffukaw fuq id-deċiżjoni li [[bniedem]] jiġi ddikjarat mejjet, u r-rammifikazzjonijiet legali ta' din id-deċiżjoni. Ġew ikkompilati mill-inqas 123 definizzjoni tal-ħajja. Bijota huwa raggruppament ta' organiżmi ħajjin, speċjalment l-[[Annimal|annimali]] u l-[[Pjanta|pjanti]], li jabitaw post u żmien speċifiku, bħal ekosistema jew [[bijoma]]; għaldaqstant, l-għan tal-konservazzjoni tan-natura hu li tippreserva l-bijota ta' ekosistema. === Deskrittiva === Ladarba ma hemmx konsensus dwar definizzjoni tal-ħajja, il-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet attwali fil-bijoloġija, l-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-ħajja, huma deskrittivi. Il-ħajja titqies bħala karatteristika ta' xi ħaġa li tippreserva, tmexxi jew issaħħaħ l-eżistenza tagħha fl-ambjent partikolari. Dan jimplika l-karatteristiċi kollha jew il-biċċa l-kbira ta' dawn li ġejjin: # Omeostażi: ir-regolazzjoni tal-ambjent intern biex jinżamm stat kostanti; pereżempju, il-produzzjoni tal-għaraq biex titnaqqas it-temperatura. # Organizzazzjoni: l-għamla strutturali minn ċellola waħda jew iktar – l-unitajiet bażiċi tal-ħajja. # Metaboliżmu: it-trasformazzjoni tal-enerġija, użata għall-konverżjoni tas-sustanzi kimiċi f'komponenti ċellolari (anaboliżmu) u għad-dekompożizzjoni tal-materja organika (kataboliżmu). L-organiżmi ħajjin jeħtieġu l-enerġija għall-omeostażi u għal attivitajiet oħra. # Tkabbir: iż-żamma ta' rata ogħla ta' anaboliżmu milli ta' kataboliżmu. Waqt li jikber organiżmu jżid id-daqs u l-istruttura tiegħu. # Adattament: il-proċess [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarju]] li bih organiżmu jsir iktar kapaċi jgħix fil-ħabitat tiegħu. # Rispons għall-istimoli: bħall-kontrazzjoni ta' organiżmu uniċellolari lil hinn minn sustanzi kimiċi esterni, ir-reazzjonijiet kumplessi jinvolvu s-sensi kollha tal-organiżmi multiċellolari, jew iċ-ċaqliq tal-weraq ta' pjanta lejn ix-[[xemx]] (fototropiżmu), u l-kemotaksi. # Riproduzzjoni: il-kapaċità ta' produzzjoni ta' organiżmi individwali ġodda, asesswalment minn organiżmu ġenitur uniku jew sesswalment minn żewġ organiżmi ġenituri. === [[Fiżika]] === Mill-perspettiva tal-fiżika, organiżmu huwa sistema termodinamika bi struttura molekolari organizzata li tista' tirriproduċi lilha nnifisha u tevolvi sabiex tgħix. Termodinamikament, il-ħajja ġiet deskritta bħala sistema miftuħa li tuża l-aspetti tal-ambjenti tagħha biex toħloq kopji imperfetti tagħha nnifsiha. Spjegazzjoni oħra hija li l-ħajja tista' tiġi definita bħala "sistema kimika li ssostni lilha nnifisha kapaċi li tgħaddi mill-evoluzzjoni ta' [[Charles Darwin|Darwin]]", li hija definizzjoni adottat minn kumitat tan-[[NASA]] li pprova jiddefinixxi l-ħajja għall-iskopijiet tal-eżobijoloġija, abbażi ta' suġġeriment ta' [[Carl Sagan]]. Madankollu, din id-definizzjoni ġiet ikkritikata ferm minħabba li skontha, individwu uniku li jirriproduċi sesswalment mhuwiex ħaj peress li mhux kapaċi jevolvi waħdu. === Sistemi ħajjin === Oħrajn għandhom puntdivista teoriku tas-sistemi ħajjin li mhux neċessarjament tiddependi fuq il-kimika molekolari. Definizzjoni sistematika partikolari tal-ħajja hi li l-organiżmi ħajjin jorganizzaw lilhom infushom u huma awtopojetiċi (jipproduċu lilhom infushom). Varjazzjonijiet ta' dan jinkludu d-definizzjoni ta' [[Stuart Kauffman]] bħala aġent awtonomu jew sistema b'diversi aġenti kapaċi jirriproduċi lilu nnifsu u jlesti mill-inqas ċiklu wieħed ta' ħidma termodinamika. Din id-definizzjoni hija estiża bl-evoluzzjoni ta' funzjonijiet ġodda maż-żmien. Is-sistemi ħajjin huma kkaratterizzati minn organizzazzjoni ġerarkika fuq diversi skali, li tvarja minn makkinarji molekolari għal ċelloli, organi, tessuti, organiżmi, popolazzjonijiet, ekosistemi, sal-bijosfera kollha. === Mewt === [[Stampa:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004 edit1.jpg|daqsminuri|Il-katavri tal-annimali, bħal ta' dan il-buflu [[Afrika|Afrikan]], jiġu rriċiklati mill-ekosistema, u jipprovdu l-enerġija u n-nutrijenti għall-organiżmi ħajjin.]] Il-mewt hija t-terminazzjoni tal-funzjonijiet vitali jew tal-proċessi tal-ħajja kollha f'organiżmu jew f'ċellola. Waħda mill-isfidi tad-definizzjoni tal-mewt hi d-distinzjoni tagħha mill-ħajja. Il-mewt milli jidher tirreferi għal mument meta l-ħajja tintemm, jew meta jibda l-istat ta' wara l-ħajja. Madankollu, id-determinazzjoni meta tkun seħħet il-mewt hija diffiċli, għax sikwit it-tmiem tal-funzjonijiet tal-ħajja mhuwiex simultanju fost is-sistemi kollha tal-organi. Għaldaqstant, id-determinazzjoni tirrikjedi l-istabbiliment ta' linji kunċettwali bejn il-ħajja u l-mewt. Dan huwa problematiku minħabba li hemm ftit konsensus dwar kif il-ħajja tiġi definita. Għal millenji sħaħ, in-natura tal-mewt kienet tħassib ċentrali tat-tradizzjonijiet [[Reliġjon|reliġjużi]] tad-dinja u tal-istħarriġ filosofiku. Bosta reliġjonijiet għandhom twemmin f'forma ta' ħajja wara l-mewt jew reinkarnazzjoni għar-ruħ, jew l-irxoxtar tal-ġisem fi stadju iktar 'il quddiem. === Viruses === [[Stampa:Adenovirus transmission electron micrograph B82-0142 lores.jpg|daqsminuri|L-''adenoviruses'' kif jidhru permezz ta' mikroskopju tal-elettroni.]] Jekk il-viruses għandhomx jitqiesu bħala ħajjin huwa kontroversjali. Spiss jiġu kkunsidrati l-iktar bħala replikaturi tal-kodifikazzjoni tal-ġeni biss iktar milli forom ta' ħajja. Ġew deskritti bħala "organiżmi fit-tarf tal-ħajja" minħabba li għandhom ġeni, jevolvu permezz tas-selezzjoni naturali, u jirreplikaw billi jagħmlu diversi kopji tagħhom infushom permezz tal-awtoassemblaġġ. Madankollu, il-viruses ma għandhom metaboliżmu u jirrikjedu ċellola ospitanti biex jagħmlu prodotti ġodda. L-awtoassemblaġġ tal-viruses fi ħdan iċ-ċelloli ospitanti għandu implikazzjonijiet għall-istudju dwar l-oriġini tal-ħajja, peress li jaf jappoġġa l-ipoteżi li l-ħajja jaf bdiet bħala molekoli organiċi li kapaċi jagħmlu awtoassemblaġġ. == [[Storja]] tal-istudju == === Materjaliżmu === Uħud mill-iżjed teoriji bikrin tal-ħajja kienu materjalisti, u kienu jsostnu li dak kollu li jeżisti huwa materja, u li l-ħajja hija sempliċement forma kumplessa jew arranġament tal-materja. Empedokle (430 [[Ante Christum natum|Q.K]].) argumenta li kollox fl-univers huwa magħmula minn taħlita ta' erba' "elementi" eterni jew "għeruq ta' kollox": il-ħamrija, l-ilma, l-arja u n-nar. Kull forma ta' bidla tiġi spjegata mill-arranġament u mill-arranġament mill-ġdid ta' dawn l-erba' elementi. Id-diversi forom ta' ħajja huma kkawżati minn taħlita xierqa ta' elementi. [[Demokritu]] (460 Q.K.) kien atomista; huwa ħaseb li l-karatteristika essenzjali tal-ħajja kienet li jkollha ruħ (''psike''), u li r-ruħ, bħal kull ħaġa oħra, kienet magħmula minn atomi tan-nar. Huwa elabora dwar in-nar minħabba r-rabta apparenti bejn il-ħajja u s-sħana, u peress li n-nar jiċċaqlaq. B'kuntrast ma' dan, [[Platun]] sostna li l-dinja kienet organizzata skont forom permanenti, riflessi b'mod imperfett fil-materja; il-forom kienu jipprovdu d-direzzjoni jew l-intelliġenza, u b'hekk jispjegaw ir-regolaritajiet osservati fid-dinja. Il-materjaliżmu mekkanistiku li oriġina fil-[[Greċja antika]] reġa' ġġedded u ġie rivedut mill-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[René Descartes]] (1596–1650), li sostna li l-annimali u l-bnedmin kienu assemblaġġi ta' partijiet li kienu jaħdmu flimkien bħala makkinarju. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] enfasizza l-organizzazzjoni ġerarkika tal-makkinarji ħajjin, u fil-ktieb tiegħu ''Monadoloġija'' (1714) innota li "...il-makkinarji tan-natura, jiġifieri l-korpi ħajjin, xorta waħda huma makkinarji anke fl-iżgħar partijiet tagħhom, sal-infinità". Din l-idea ġiet żviluppata iktar minn [[Julien Offray de La Mettrie]] (1709–1750) fil-ktieb tiegħu ''L'Homme Machine''. Fis-seklu 19, l-avvanzi fit-teorija ċellolari fix-xjenza bijoloġika ħeġġew dan il-ħsieb. It-teorija evoluzzjonarja ta' Charles Darwin (1859) hija spjegazzjoni mekkanistika dwar l-oriġini tal-ispeċijiet permezz tas-selezzjoni naturali. Fil-bidu tas-seklu 20, [[Stéphane Leduc]] (1853–1939) ippromwova l-idea li l-proċessi bijoloġiċi jistgħu jinftehmu f'termini ta' fiżika u ta' kimika, u li t-tkabbir tagħhom kien qisu dak ta' kristalli inorganiċi f'soluzzjonijiet tas-silikat tas-sodju. L-ideat tiegħu, spjegati fil-ktieb tiegħu ''La biologie synthétique'', ġew irrifjutati b'mod wiesa' matul ħajtu, iżda reġgħu qanqlu interess fix-xogħol ta' Russell, Barge u kollegi oħra. === Ilomorfiżmu === [[Stampa:Aristotelian Soul.png|daqsminuri|L-istruttura tal-erwieħ tal-pjanti, tal-annimali u tal-bnedmin skont Aristotli.]] L-ilomorfiżmu hija teorija li ġiet espressa għall-ewwel darba mill-[[Filosofija Ellenistika|filosfu]] [[Greċja|Grieg]] Aristotli (322 Q.K.). L-applikazzjoni tal-ilomorfiżmu għall-bijoloġija kienet importanti għal Aristotli, u l-bijoloġija ġiet koperta b'mod estensiv fil-kitbiet eżistenti tiegħu. Skont dan il-ħsieb, kollox fl-univers materjali għandu l-materja u l-forma, u l-forma ta' organiżmu ħaj hija r-ruħ tiegħu (bil-Grieg: ''psyche''; bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''anima''). Hemm tliet tipi ta' erwieħ: ir-''ruħ veġetattiva'' ''tal-pjanti'', li twassalhom biex jikbru, jiddiżintegraw u jitimgħu lilhom infushom, iżda li ma tikkawżax iċ-ċaqliq u s-sensazzjoni; ir-''ruħ tal-annimali'', li twassalhom biex jiċċaqilqu u jħossu; u r-''ruħ razzjonali'', li hija s-sors tal-kuxjenza u tar-raġunament, li (Aristotli kien jemmen li) tinstab fil-bniedem biss. Kull ruħ ogħla jkollha l-attributi kollha tar-ruħ inferjuri. Aristotli kien jemmen li filwaqt li l-materja tista' teżisti mingħajr il-forma, il-forma ma tistax teżisti mingħajr il-materja, u għaldaqstant ir-ruħ ma tistax teżisti mingħajr il-ġisem. Dan ir-rakkont huwa konsistenti mal-ispjegazzjonijiet teoloġiċi tal-ħajja, li jsemmu fenomeni f'termini ta' skopijiet jew għanijiet. B'hekk, il-bjudija tal-pil tal-ors polari hija spjegata mill-iskop tiegħu ta' mimetizzazzjoni. Id-direzzjoni tal-kawżalità (mill-ġejjieni għall-imgħoddi) hija f'kontradizzjoni mal-evidenza xjentifika għas-selezzjoni naturali, li tispjega l-konsegwenza f'termini ta' kawża preċedenti. Il-karatteristiċi bijoloġiċi jiġu spjegati mhux billi wieħed iħares lejn ir-riżultati ottimali tal-ġejjieni, iżda billi wieħed iħares lejn l-istorja evoluzzjonarja tal-imgħoddi ta' speċi, li wasslet għas-selezzjoni naturali tal-karatteristiċi inkwistjoni. === Ġenerazzjoni spontanja === Il-ġenerazzjoni spontanja kienet it-twemmin li l-organiżmi ħajjin jistgħu jifformaw mingħajr dixxendenza minn organiżmi simili. Tipikament, l-idea kienet li ċerti forom bħall-qamel setgħu jfeġġu minn materja inanimata bħat-trab jew is-suppost ġenerazzjoni staġonali tal-ġrieden u tal-insetti mit-tajn jew miż-żibel. It-teorija tal-ġenerazzjoni spontanja ġiet proposta minn Aristotli, li kkompila u espanda x-xogħol tal-filosfi naturali preċedenti u d-diversi spjegazzjonijiet tal-qedem tad-dehra tal-organiżmi; din kienet meqjusa bħala l-aqwa spjegazzjoni għal żewġ millenji. Ġiet irrifjutata b'mod deċiżiv wara l-esperimenti ta' [[Louis Pasteur]] fl-1859, li espanda l-investigazzjonijiet tal-predeċessuri tiegħu bħal [[Francesco Redi]]. Ir-rifjut tal-ideat tradizzjonali tal-ġenerazzjoni spontanja ma għadux kontroversjali fost il-bijologi. === Vitaliżmu === Il-vitaliżmu huwa t-twemmin li hemm prinċipju tal-ħajja mhux materjali. Dan oriġina minn [[Georg Ernst Stahl]] (is-[[seklu 17]]), u baqa' popolari sa nofs is-seklu 19. Kien jappella għal filosfi bħal [[Henri Bergson]], [[Friedrich Nietzsche]], u [[Wilhelm Dilthey]], anatomisti bħal [[Xavier Bichat]], u spiżjara bħal [[Justus von Liebig]]. Il-vitaliżmu kien jinkludi l-idea li kien hemm differenza fundamentali bejn il-materja organika u inorganika, u t-twemmin li l-materja organika tista' tirriżulta biss mill-organiżmi ħajjin. Dan intwera li mhux minnu fl-1828, meta [[Friedrich Wöhler]] ħejja l-urea mill-materjali inorganiċi. Din is-sinteżi ta' Wöhler titqies bħala l-punt ta' tluq tal-kimika organika moderna. Din hija ta' importanza storika minħabba li għall-ewwel darba kompost organiku ġie prodott f'reazzjonijiet inorganiċi. Matul is-snin 50 tas-seklu 19, [[Hermann von Helmholtz]] antiċipat minn [[Julius Robert von Mayer]], wera li l-ebda enerġija ma tintilef fiċ-ċaqliq tal-muskoli, u ssuġġerixxa li ma kienet meħtieġa l-ebda "forza vitali" għaċ-ċaqliq tal-muskoli. Dawn ir-riżultati wasslu għall-abbandun tal-interess xjentifiku fit-teoriji vitalistiċi, speċjalment wara li [[Eduard Buchner]] wera li l-fermentazzjoni alkoħolika setgħet isseħħ f'estratti tal-ħmira ħielsa miċ-ċelloli. Minkejja dan, għadu jeżisti t-twemmin f'teoriji psewdoxjentifiċi bħall-omeopatija, li tinterpreta d-diversi mardiet u l-mard inġenerali bħala kkawżati minn disturbi f'forza vitali jew forza tal-ħajja ipotetiċi. == Żvilupp == {| class="wikitable" | colspan="3" |'''Kronoloġija tal-ħajja''' |- |−4500 — – — – −4000 — – — – −3500 — – — – −3000 — – — – −2500 — – — – −2000 — – — – −1500 — – — – −1000 — – — – −500 — – — – 0 — | Ilma Ħajja uniċellolari Fotosinteżi Ħajja multiċellolari Pjanti Artropodi u Molluski Fjuri Dinosawri [[Mammiferu|Mammiferi]] [[Għasfur|Għasafar]] Primati Perjodu Adean Perjodu Arkean Perjodu Proterożojku Perjodu Fanerożojku | {| class="wikitable" |← |Formazzjoni tad-Dinja |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed forma bikrija tal-ilma |} {| class="wikitable" |← |LUCA |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed fossili bikrin |} {| class="wikitable" |← |[[Ossiġenu]] atmosferiku |} {| class="wikitable" |← |Riproduzzjoni sesswali |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed fungi bikrin |} {| class="wikitable" |← |Avveniment ta' ossiġenazzjoni Neoproterożojku |} {| class="wikitable" |← |Bijota Edjakarana |} {| class="wikitable" |← |Splużjoni Kambrijana |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed tetrapodi bikrin |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed ominojdi bikrin |} |- | colspan="3" |(miljuni ta' snin ilu) |} === Oriġini tal-ħajja === L-età tad-Dinja hija madwar 4.54 biljun sena. Il-ħajja fid-Dinja ilha teżisti għal mill-inqas 3.5 biljun sena, bl-eqdem traċċi fiżiċi tal-ħajja li jmorru lura 3.7 biljun sena. L-istimi mill-kronoloġiji molekolari, kif miġbura fil-qosor fil-bażi tad-data pubblika ta' TimeTree, tqiegħed l-oriġini tal-ħajja għall-ħabta ta' 4.0 biljun sena ilu. L-ipoteżijiet dwar l-oriġini tal-ħajja jippruvaw jispjegaw il-formazzjoni ta' antenat komuni universali mill-molekoli organiċi sempliċi permezz tal-ħajja preċellolari għall-protoċelloli u l-metaboliżmu. Fl-2016 ġew identifikati bejn wieħed u ieħor sett ta' 355 ġen mill-aħħar antenat komuni universali. Huwa maħsub li l-bijosfera żviluppat, mill-oriġini tal-ħajja 'l quddiem, mill-inqas xi 3.5 biljun sena ilu. L-iżjed evidenza bikrija tal-ħajja fid-Dinja tinkludi l-grafit bijoġeniku fil-blat metasedimentarju ta' 3.7 biljun sena ilu mill-Punent ta' [[Greenland]] u l-fossili mill-medda mikrobjali li nstabu fil-ġebel ramli ta' 3.48 biljun sena ilu mill-Punent tal-[[Awstralja]]. Iktar reċentement, fl-2015, "il-fdalijiet tal-ħajja bijotika" nstabu fil-blat ta' 4.1 biljun sena ilu fil-Punent tal-Awstralja. Fl-2017 tħabbar li ġew skoperti mikroorganiżmi fossilizzati (jew mikrofossili) f'preċipitati ta' kanali idrotermali fil-Medda ta' Nuvvuagittuq ta' [[Quebec]], il-[[Kanada]], li kien qodma saħansitra 4.28 biljun sena, l-eqdem rekord tal-ħajja fid-Dinja. Dan jissuġġerixxi "l-emerġenza kważi istantanja tal-ħajja" wara l-formazzjoni tal-oċeani 4.4 biljun sena ilu, u mhux wisq wara l-formazzjoni tad-Dinja 4.54 biljun sena ilu. === Evoluzzjoni === L-evoluzzjoni hija l-bidla fil-karatteristiċi ereditabbli tal-popolazzjoni bijoloġiċi tul ġenerazzjonijiet suċċessivi. Din tirriżulta fit-tfaċċar ta' speċijiet ġodda u spiss fl-għebien ta' speċijiet tal-qedem. L-evoluzzjoni sseħħ meta l-proċessi evoluzzjonarji bħas-selezzjoni naturali (inkluż is-selezzjoni sesswali) u l-att tal-effett ġenetiku fuq il-varjazzjoni ġenetika, u tirriżulta f'ċerti karatteristiċi bi frekwenza tiżdied jew tonqos fi ħdan popolazzjoni tul ġenerazzjonijiet suċċessivi. Il-proċess tal-evoluzzjoni wassal għall-[[bijodiversità]] f'kull livell tal-organizzazzjoni bijoloġika. === Fossili === Il-fossili huma l-fdalijiet jew it-traċċi tal-organiżmi ppreservati tal-imgħoddi mbiegħed. It-totalità tal-fossili, kemm dawk skoperti kif ukoll dawk mhux skoperti, u l-kollokazzjoni tagħhom f'saffi (strati) ta' blat sedimentarju huma magħrufa bħala r-''rekord tal-fossili''. Eżemplar ippreservat jissejjaħ fossilu jekk ikun eqdem mid-data arbitrarja ta' 10,000 sena ilu. Għaldaqstant, il-fossili jvarjaw bħala età mill-iktar reċenti fil-bidu tal-perjodu Oloċen għall-iktar tal-qedem mill-perjodu Arċejan, sa 3.4 biljun sena ilu. === Estinzjoni === L-estinzjoni hija l-proċess li permezz tiegħu speċi tisparixxi għalkollox. Il-mument tal-estinzjoni huwa l-mewt tal-aħħar individwu ta' dik l-ispeċi. Minħabba li l-medda potenzjoni tal-ispeċijiet jaf tkun kbira ħafna, jaf ikun diffiċli li wieħed jiddetermina eżatt dak il-mument, u normalment dan isir b'mod retrospettiv wara perjodu ta' assenza apparenti. L-ispeċijiet isiru estinti meta ma jkunux kapaċi jgħixu iktar f'ħabitats li jkunu qed jinbidlu jew kontra kompetizzjoni superjuri. Iktar minn 99 % tal-ispeċijiet kollha li qatt għexu issa huma estinti. L-estinzjonijiet tal-massa jaf aċċelleraw l-evoluzzjoni billi pprovdew opportunitajiet għal gruppi ġodda ta' organiżmi biex jiddiversifikaw. == Kundizzjonijiet ambjentali == [[Stampa:20100422 235222 Cyanobacteria.jpg|daqsminuri|Iċ-ċjanobatterji biddlu b'mod drammatiku l-kompożizzjoni tal-forom tal-ħajja fid-Dinja billi wasslu kważi għall-estinzjoni tal-organiżmi intolleranti għall-ossiġenu.]] The diversity of life on Earth is a result of the dynamic interplay between genetic opportunity, metabolic capability, environmental challenges, and symbiosis. For most of its existence, Earth's habitable environment has been dominated by microorganisms and subjected to their metabolism and evolution. As a consequence of these microbial activities, the physical-chemical environment on Earth has been changing on a geologic time scale, thereby affecting the path of evolution of subsequent life. For example, the release of molecular oxygen by cyanobacteria as a by-product of photosynthesis induced global changes in the Earth's environment. Because oxygen was toxic to most life on Earth at the time, this posed novel evolutionary challenges, and ultimately resulted in the formation of Earth's major animal and plant species. This interplay between organisms and their environment is an inherent feature of living systems. === Bijosfera === [[Stampa:Deinococcus geothermalis cells.jpg|xellug|daqsminuri|Id-''Deinococcus geothermalis'', batterju li joktor fil-fawwariet ġeotermali u fis-sottoswoli fil-fond tal-oċeani.]] The biosphere is the global sum of all ecosystems. It can also be termed as the zone of life on Earth, a closed system (apart from solar and cosmic radiation and heat from the interior of the Earth), and largely self-regulating. Organisms exist in every part of the biosphere, including soil, hot springs, inside rocks at least 19 km (12 mi) deep underground, the deepest parts of the ocean, and at least 64 km (40 mi) high in the atmosphere. For example, spores of ''Aspergillus niger'' have been detected in the mesosphere at an altitude of 48 to 77 km. Under test conditions, life forms have been observed to survive in the vacuum of space. Life forms thrive in the deep Mariana Trench, and inside rocks up to 580 m (1,900 ft; 0.36 mi) below the sea floor under 2,590 m (8,500 ft; 1.61 mi) of ocean off the coast of the northwestern United States, and 2,400 m (7,900 ft; 1.5 mi) beneath the seabed off Japan. In 2014, life forms were found living 800 m (2,600 ft; 0.50 mi) below the ice of Antarctica. Expeditions of the International Ocean Discovery Program found unicellular life in 120 °C sediment 1.2 km below seafloor in the Nankai Trough subduction zone. According to one researcher, "You can find microbes everywhere—they're extremely adaptable to conditions, and survive wherever they are." === Medda ta' tolleranza === The inert components of an ecosystem are the physical and chemical factors necessary for life—energy (sunlight or chemical energy), water, heat, atmosphere, gravity, nutrients, and ultraviolet solar radiation protection. In most ecosystems, the conditions vary during the day and from one season to the next. To survive in these ecosystems, organisms must be able to tolerate a range of conditions defined as the "range of tolerance". Outside this range are the "zones of physiological stress", where the survival and reproduction are possible but not optimal. Beyond these zones are the "zones of intolerance", where survival and reproduction of that organism is unlikely or impossible. Organisms that have a wide range of tolerance are more widely distributed than organisms with a narrow range of tolerance. === Estremofili === To survive, some microorganisms have evolved to withstand freezing, complete desiccation, starvation, high levels of radiation exposure, and other physical or chemical challenges. These extremophile microorganisms may survive exposure to such conditions for long periods. They excel at exploiting uncommon sources of energy. Characterization of the structure and metabolic diversity of microbial communities in such extreme environments is ongoing. == Klassifikazzjoni == === Antikità === [[Stampa:Deinococcus radiodurans.jpg|daqsminuri|Id-''Deinococcus radiodurans'' huwa estemofilu li jista' jirreżisti estremi tal-kesħa, tad-diżidratazzjoni, tal-vakwu, tal-aċtu u tal-esponiment għar-radjazzjoni.]] The first classification of organisms was made by the Greek philosopher Aristotle (384–322 BC), who grouped living things as either plants or animals, based mainly on their ability to move. He distinguished animals with blood from animals without blood, which can be compared with the concepts of vertebrates and invertebrates respectively, and divided the blooded animals into five groups: viviparous quadrupeds (mammals), oviparous quadrupeds (reptiles and amphibians), birds, fishes and whales. The bloodless animals were divided into five groups: cephalopods, crustaceans, insects (which included the spiders, scorpions, and centipedes), shelled animals (such as most molluscs and echinoderms), and zoophytes (animals that resembled plants). This theory remained dominant for more than a thousand years. === Linnaeus === In the late 1740s, Carl Linnaeus introduced his system of binomial nomenclature for the classification of species. Linnaeus attempted to improve the composition and reduce the length of the previously used many-worded names by abolishing unnecessary rhetoric, introducing new descriptive terms and precisely defining their meaning. The fungi were originally treated as plants. For a short period Linnaeus had classified them in the taxon Vermes in Animalia, but later placed them back in Plantae. Herbert Copeland classified the Fungi in his Protoctista, including them with single-celled organisms and thus partially avoiding the problem but acknowledging their special status. The problem was eventually solved by Whittaker, when he gave them their own kingdom in his five-kingdom system. Evolutionary history shows that the fungi are more closely related to animals than to plants. As advances in microscopy enabled detailed study of cells and microorganisms, new groups of life were revealed, and the fields of cell biology and microbiology were created. These new organisms were originally described separately in protozoa as animals and protophyta/thallophyta as plants, but were united by Ernst Haeckel in the kingdom Protista; later, the prokaryotes were split off in the kingdom Monera, which would eventually be divided into two separate groups, the Bacteria and the Archaea. This led to the six-kingdom system and eventually to the current three-domain system, which is based on evolutionary relationships. However, the classification of eukaryotes, especially of protists, is still controversial. As microbiology developed, viruses, which are non-cellular, were discovered. Whether these are considered alive has been a matter of debate; viruses lack characteristics of life such as cell membranes, metabolism and the ability to grow or respond to their environments. Viruses have been classed into "species" based on their genetics, but many aspects of such a classification remain controversial. The original Linnaean system has been modified many times, for example as follows: {| class="wikitable" !Linnaeus 1735 !Haeckel 1866 !Chatton 1925 !Copeland 1938 !Whittaker 1969 !Woese et al. 1990 !Cavalier-Smith 1998, 2015 |- |2 kingdoms |3 kingdoms |2 empires |4 kingdoms |5 kingdoms |3 domains |2 empires, 6/7 kingdoms |- | rowspan="4" |''(not treated)'' | rowspan="4" |Protista | rowspan="2" |Prokaryota | rowspan="2" |Monera | rowspan="2" |Monera |Bacteria |Bacteria |- |Archaea |Archaea (2015) |- | rowspan="5" |Eukaryota | rowspan="2" |Protoctista | rowspan="2" |Protista | rowspan="5" |Eucarya | rowspan="1" |"Protozoa" |- | rowspan="1" |"Chromista" |- | rowspan="2" |Vegetabilia | rowspan="2" |Plantae | rowspan="2" |Plantae |Plantae |Plantae |- |Fungi |Fungi |- |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |} The attempt to organise the Eukaryotes into a small number of kingdoms has been challenged. The Protozoa do not form a clade or natural grouping, and nor do the Chromista (Chromalveolata). === Metaġenomika === The ability to sequence large numbers of complete genomes has allowed biologists to take a metagenomic view of the phylogeny of the whole tree of life. This has led to the realisation that the majority of living things are bacteria, and that all have a common origin. == Kompożizzjoni == === Elementi kimiċi === All life forms require certain core chemical elements for their biochemical functioning. These include carbon, hydrogen, nitrogen, oxygen, phosphorus, and sulfur—the elemental macronutrients for all organisms. Together these make up nucleic acids, proteins and lipids, the bulk of living matter. Five of these six elements comprise the chemical components of DNA, the exception being sulfur. The latter is a component of the amino acids cysteine and methionine. The most abundant of these elements in organisms is carbon, which has the desirable attribute of forming multiple, stable covalent bonds. This allows carbon-based (organic) molecules to form the immense variety of chemical arrangements described in organic chemistry. Alternative hypothetical types of biochemistry have been proposed that eliminate one or more of these elements, swap out an element for one not on the list, or change required chiralities or other chemical properties. === DNA === Deoxyribonucleic acid or DNA is a molecule that carries most of the genetic instructions used in the growth, development, functioning and reproduction of all known living organisms and many viruses. DNA and RNA are nucleic acids; alongside proteins and complex carbohydrates, they are one of the three major types of macromolecule that are essential for all known forms of life. Most DNA molecules consist of two biopolymer strands coiled around each other to form a double helix. The two DNA strands are known as polynucleotides since they are composed of simpler units called nucleotides. Each nucleotide is composed of a nitrogen-containing nucleobase—either cytosine (C), guanine (G), adenine (A), or thymine (T)—as well as a sugar called deoxyribose and a phosphate group. The nucleotides are joined to one another in a chain by covalent bonds between the sugar of one nucleotide and the phosphate of the next, resulting in an alternating sugar-phosphate backbone. According to base pairing rules (A with T, and C with G), hydrogen bonds bind the nitrogenous bases of the two separate polynucleotide strands to make double-stranded DNA. This has the key property that each strand contains all the information needed to recreate the other strand, enabling the information to be preserved during reproduction and cell division. Within cells, DNA is organised into long structures called chromosomes. During cell division these chromosomes are duplicated in the process of DNA replication, providing each cell its own complete set of chromosomes. Eukaryotes store most of their DNA inside the cell nucleus. === Ċelloli === Cells are the basic unit of structure in every living thing, and all cells arise from pre-existing cells by division. Cell theory was formulated by Henri Dutrochet, Theodor Schwann, Rudolf Virchow and others during the early nineteenth century, and subsequently became widely accepted. The activity of an organism depends on the total activity of its cells, with energy flow occurring within and between them. Cells contain hereditary information that is carried forward as a genetic code during cell division. There are two primary types of cells, reflecting their evolutionary origins. Prokaryote cells lack a nucleus and other membrane-bound organelles, although they have circular DNA and ribosomes. Bacteria and Archaea are two domains of prokaryotes. The other primary type is the eukaryote cell, which has a distinct nucleus bound by a nuclear membrane and membrane-bound organelles, including mitochondria, chloroplasts, lysosomes, rough and smooth endoplasmic reticulum, and vacuoles. In addition, their DNA is organised into chromosomes. All species of large complex organisms are eukaryotes, including animals, plants and fungi, though with a wide diversity of protist microorganisms. The conventional model is that eukaryotes evolved from prokaryotes, with the main organelles of the eukaryotes forming through endosymbiosis between bacteria and the progenitor eukaryotic cell. The molecular mechanisms of cell biology are based on proteins. Most of these are synthesised by the ribosomes through an enzyme-catalyzed process called protein biosynthesis. A sequence of amino acids is assembled and joined based upon gene expression of the cell's nucleic acid. In eukaryotic cells, these proteins may then be transported and processed through the Golgi apparatus in preparation for dispatch to their destination. Cells reproduce through a process of cell division in which the parent cell divides into two or more daughter cells. For prokaryotes, cell division occurs through a process of fission in which the DNA is replicated, then the two copies are attached to parts of the cell membrane. In eukaryotes, a more complex process of mitosis is followed. However, the result is the same; the resulting cell copies are identical to each other and to the original cell (except for mutations), and both are capable of further division following an interphase period. Most species of multicellular plants, animals and fungi as well as many protists are capable of sexual reproduction. Sexual reproduction, involving a meiotic process, is considered to have arisen very early in the evolution of eukaryotes. === Struttura multiċellolari === Multicellular organisms may have first evolved through the formation of colonies of identical cells. These cells can form group organisms through cell adhesion. The individual members of a colony are capable of surviving on their own, whereas the members of a true multi-cellular organism have developed specialisations, making them dependent on the remainder of the organism for survival. Such organisms are formed clonally or from a single germ cell that is capable of forming the various specialised cells that form the adult organism. This specialisation allows multicellular organisms to exploit resources more efficiently than single cells. About 800 million years ago, a minor genetic change in a single molecule, the enzyme GK-PID, may have allowed organisms to go from a single cell organism to one of many cells. Cells have evolved methods to perceive and respond to their microenvironment, thereby enhancing their adaptability. Cell signaling coordinates cellular activities, and hence governs the basic functions of multicellular organisms. Signaling between cells can occur through direct cell contact using juxtacrine signalling, or indirectly through the exchange of agents as in the endocrine system. In more complex organisms, coordination of activities can occur through a dedicated nervous system. == Fl-univers == Though life is confirmed only on Earth, many think that extraterrestrial life is not only plausible, but probable or inevitable, possibly resulting in a biophysical cosmology instead of a mere physical cosmology. Other planets and moons in the Solar System and other planetary systems are being examined for evidence of having once supported simple life, and projects such as SETI are trying to detect radio transmissions from possible alien civilisations. Other locations within the Solar System that may host microbial life include the subsurface of Mars, the upper atmosphere of Venus, and subsurface oceans on some of the moons of the giant planets. Investigation of the tenacity and versatility of life on Earth, as well as an understanding of the molecular systems that some organisms utilise to survive such extremes, is important for the search for extraterrestrial life. For example, lichen could survive for a month in a simulated Martian environment. Beyond the Solar System, the region around another main-sequence star that could support Earth-like life on an Earth-like planet is known as the habitable zone. The inner and outer radii of this zone vary with the luminosity of the star, as does the time interval during which the zone survives. Stars more massive than the Sun have a larger habitable zone, but remain on the Sun-like "main sequence" of stellar evolution for a shorter time interval. Small red dwarfs have the opposite problem, with a smaller habitable zone that is subject to higher levels of magnetic activity and the effects of tidal locking from close orbits. Hence, stars in the intermediate mass range such as the Sun may have a greater likelihood for Earth-like life to develop. The location of the star within a galaxy may also affect the likelihood of life forming. Stars in regions with a greater abundance of heavier elements that can form planets, in combination with a low rate of potentially habitat-damaging supernova events, are predicted to have a higher probability of hosting planets with complex life. The variables of the Drake equation are used to discuss the conditions in planetary systems where civilisation is most likely to exist, within wide bounds of uncertainty. A "Confidence of Life Detection" scale (CoLD) for reporting evidence of life beyond Earth has been proposed. == Artifiċjali == Artificial life is the simulation of any aspect of life, as through computers, robotics, or biochemistry. Synthetic biology is a new area of biotechnology that combines science and biological engineering. The common goal is the design and construction of new biological functions and systems not found in nature. Synthetic biology includes the broad redefinition and expansion of biotechnology, with the ultimate goals of being able to design and build engineered biological systems that process information, manipulate chemicals, fabricate materials and structures, produce energy, provide food, and maintain and enhance human health and the environment. == Referenzi == [[Kategorija:Bijoloġija]] [[Kategorija:Natura]] 8eeek8vr5q385qjb9s4dn61pp4o9toj 329864 329863 2026-05-09T18:44:32Z Trigcly 17859 /* Kundizzjonijiet ambjentali */ 329864 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Coral reef... South end of my area (14119221571).jpg|daqsminuri|Diversità ta' forom ta' ħajja fuq skoll tal-qroll.]] Il-'''ħajja''' hija materja bi proċessi [[Bijoloġija|bijoloġiċi]], bħas-senjalar u l-kapaċità li wieħed isostni lilu nnifsu. Deskrittivament il-ħajja tiġi definita bħala l-kapaċità ta' omeostażi, organizzazzjoni, metaboliżmu, tkabbir, adattament, rispons għall-istimoli u riproduzzjoni. Kull forma ta' ħajja eventwalment tasal għall-istadju tal-[[mewt]], u l-ebda ħajja mhi immortali. Ġew proposti bosta definizzjonijiet [[Filosofija|filosofiċi]] tas-sistemi tal-ħajja, bħal sistemi li jorganizzaw lilhom infushom. Id-definizzjoni tal-ħajja hija kkumplikata iktar mill-viruses, li jirreplikaw biss fiċ-ċelloli ospitanti, u l-possibbiltà ta' ħajja ekstraterrestri, li jaf tkun differenti ħafna mill-ħajja fid-[[Id-Dinja|Dinja]]. Il-ħajja teżisti kullimkien fid-Dinja fl-arja, fl-ilma u fil-ħamrija, u bosta ekosistemi jifformaw il-bijosfera. Uħud minnhom huma ambjenti ibsin li jgħixu fihom biss l-estremofili. Il-ħajja f'ekosistema partikolari tissejjaħ il-bijota tagħha. Il-ħajja ilha tiġi studjata minn żmien il-qedem, b'teoriji bħall-materjaliżmu ta' [[Empedokle]] li sostna li kienet magħmula minn erba' elementi esterni, u l-ilomorfiżmu ta' [[Aristotli]] li sostna li l-organiżmi ħajjin kellhom l-erwieħ u jinkorporaw kemm il-forma kif ukoll il-materja. Il-ħajja oriġinat mill-inqas 3.5 biljun sena ilu, u rriżultat f'antenat komuni universali. Il-ħajja evolviet fl-[[Speċi|ispeċijiet]] kollha li jeżistu llum, flimkien ma' bosta speċijiet estinti, li wħud minnhom ħallew traċċi bħala fossili. It-tentattivi ta' klassifikazzjoni tal-organiżmi ħajjin bdiet ukoll permezz ta' Aristotli. Il-klassifikazzjoni moderna bdiet bis-sistema tan-nomenklatura binomjali ta' [[Carl Linnaeus]] fis-snin 40 tas-seklu 18. L-organiżmi ħajjin huma magħmula minn molekoli bijokimiċi, iffurmat l-iktar minn ftit elementi kimiċi ewlenin. L-organiżmi ħajjin kollha jkun fihom żewġ tipi ta' makromolekoli, proteini u aċidi nukleiċi, u dawn tal-aħħar normalment ikun fihom id-[[DNA]] u l-RNA: dawn ikun fihom l-informazzjoni meħtieġa minn kull speċi, inkluż l-istruzzjonijiet għall-produzzjoni ta' kull tip ta' proteina. Il-proteini, min-naħa tagħhom, iservu bħala l-makkinarju li jwettaq il-bosta proċessi [[Kimika|kimiċi]] tal-ħajja. Iċ-ċellola hija l-unità strutturali u funzjonali tal-ħajja. L-organiżmi iż-żgħar, inkluż il-prokarjoti (batterji u l-''archaea''), jikkonsistu minn ċelloli uniċi żgħar. L-organiżmi l-kbar, l-iktar l-ewkarjoti, jistgħu jikkonsistu minn ċelloli uniċi jew jistgħu jkunu multiċellolari bi struttura iktar kumplessa. Il-ħajja hija magħrufa li teżisti fid-Dinja biss iżda huwa maħsub li l-ħajja ekstraterrestri hija probabbli. Il-ħajja artifiċjali qed tiġi simulata u esplorata mix-xjenzati u mill-inġiniera. == Definizzjonijiet == === Sfida === Id-definizzjoni tal-ħajja ilha sfida għax-xjenzati u għall-filosfi. Parzjalment dan għax il-ħajja hija proċess mhux sustanza. Dan huwa kkumplikat minħabba nuqqas ta' għarfien dwar il-karatteristiċi tal-entitajiet ħajjin, jekk hemm, li jaf żviluppaw 'il barra mid-Dinja. Tressqu wkoll definizzjonijiet filosofiċi, b'diffikultajiet simili dwar kif l-organiżmi ħajjin jiġu distinti mill-organiżmi mhux ħajjin. Kien hemm diversi dibattiti wkoll dwar id-definizzjonijiet [[Dritt|legali]], għalkemm dawn ġeneralment jiffukaw fuq id-deċiżjoni li [[bniedem]] jiġi ddikjarat mejjet, u r-rammifikazzjonijiet legali ta' din id-deċiżjoni. Ġew ikkompilati mill-inqas 123 definizzjoni tal-ħajja. Bijota huwa raggruppament ta' organiżmi ħajjin, speċjalment l-[[Annimal|annimali]] u l-[[Pjanta|pjanti]], li jabitaw post u żmien speċifiku, bħal ekosistema jew [[bijoma]]; għaldaqstant, l-għan tal-konservazzjoni tan-natura hu li tippreserva l-bijota ta' ekosistema. === Deskrittiva === Ladarba ma hemmx konsensus dwar definizzjoni tal-ħajja, il-biċċa l-kbira tad-definizzjonijiet attwali fil-bijoloġija, l-istudju [[Xjenza|xjentifiku]] tal-ħajja, huma deskrittivi. Il-ħajja titqies bħala karatteristika ta' xi ħaġa li tippreserva, tmexxi jew issaħħaħ l-eżistenza tagħha fl-ambjent partikolari. Dan jimplika l-karatteristiċi kollha jew il-biċċa l-kbira ta' dawn li ġejjin: # Omeostażi: ir-regolazzjoni tal-ambjent intern biex jinżamm stat kostanti; pereżempju, il-produzzjoni tal-għaraq biex titnaqqas it-temperatura. # Organizzazzjoni: l-għamla strutturali minn ċellola waħda jew iktar – l-unitajiet bażiċi tal-ħajja. # Metaboliżmu: it-trasformazzjoni tal-enerġija, użata għall-konverżjoni tas-sustanzi kimiċi f'komponenti ċellolari (anaboliżmu) u għad-dekompożizzjoni tal-materja organika (kataboliżmu). L-organiżmi ħajjin jeħtieġu l-enerġija għall-omeostażi u għal attivitajiet oħra. # Tkabbir: iż-żamma ta' rata ogħla ta' anaboliżmu milli ta' kataboliżmu. Waqt li jikber organiżmu jżid id-daqs u l-istruttura tiegħu. # Adattament: il-proċess [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarju]] li bih organiżmu jsir iktar kapaċi jgħix fil-ħabitat tiegħu. # Rispons għall-istimoli: bħall-kontrazzjoni ta' organiżmu uniċellolari lil hinn minn sustanzi kimiċi esterni, ir-reazzjonijiet kumplessi jinvolvu s-sensi kollha tal-organiżmi multiċellolari, jew iċ-ċaqliq tal-weraq ta' pjanta lejn ix-[[xemx]] (fototropiżmu), u l-kemotaksi. # Riproduzzjoni: il-kapaċità ta' produzzjoni ta' organiżmi individwali ġodda, asesswalment minn organiżmu ġenitur uniku jew sesswalment minn żewġ organiżmi ġenituri. === [[Fiżika]] === Mill-perspettiva tal-fiżika, organiżmu huwa sistema termodinamika bi struttura molekolari organizzata li tista' tirriproduċi lilha nnifisha u tevolvi sabiex tgħix. Termodinamikament, il-ħajja ġiet deskritta bħala sistema miftuħa li tuża l-aspetti tal-ambjenti tagħha biex toħloq kopji imperfetti tagħha nnifsiha. Spjegazzjoni oħra hija li l-ħajja tista' tiġi definita bħala "sistema kimika li ssostni lilha nnifisha kapaċi li tgħaddi mill-evoluzzjoni ta' [[Charles Darwin|Darwin]]", li hija definizzjoni adottat minn kumitat tan-[[NASA]] li pprova jiddefinixxi l-ħajja għall-iskopijiet tal-eżobijoloġija, abbażi ta' suġġeriment ta' [[Carl Sagan]]. Madankollu, din id-definizzjoni ġiet ikkritikata ferm minħabba li skontha, individwu uniku li jirriproduċi sesswalment mhuwiex ħaj peress li mhux kapaċi jevolvi waħdu. === Sistemi ħajjin === Oħrajn għandhom puntdivista teoriku tas-sistemi ħajjin li mhux neċessarjament tiddependi fuq il-kimika molekolari. Definizzjoni sistematika partikolari tal-ħajja hi li l-organiżmi ħajjin jorganizzaw lilhom infushom u huma awtopojetiċi (jipproduċu lilhom infushom). Varjazzjonijiet ta' dan jinkludu d-definizzjoni ta' [[Stuart Kauffman]] bħala aġent awtonomu jew sistema b'diversi aġenti kapaċi jirriproduċi lilu nnifsu u jlesti mill-inqas ċiklu wieħed ta' ħidma termodinamika. Din id-definizzjoni hija estiża bl-evoluzzjoni ta' funzjonijiet ġodda maż-żmien. Is-sistemi ħajjin huma kkaratterizzati minn organizzazzjoni ġerarkika fuq diversi skali, li tvarja minn makkinarji molekolari għal ċelloli, organi, tessuti, organiżmi, popolazzjonijiet, ekosistemi, sal-bijosfera kollha. === Mewt === [[Stampa:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004 edit1.jpg|daqsminuri|Il-katavri tal-annimali, bħal ta' dan il-buflu [[Afrika|Afrikan]], jiġu rriċiklati mill-ekosistema, u jipprovdu l-enerġija u n-nutrijenti għall-organiżmi ħajjin.]] Il-mewt hija t-terminazzjoni tal-funzjonijiet vitali jew tal-proċessi tal-ħajja kollha f'organiżmu jew f'ċellola. Waħda mill-isfidi tad-definizzjoni tal-mewt hi d-distinzjoni tagħha mill-ħajja. Il-mewt milli jidher tirreferi għal mument meta l-ħajja tintemm, jew meta jibda l-istat ta' wara l-ħajja. Madankollu, id-determinazzjoni meta tkun seħħet il-mewt hija diffiċli, għax sikwit it-tmiem tal-funzjonijiet tal-ħajja mhuwiex simultanju fost is-sistemi kollha tal-organi. Għaldaqstant, id-determinazzjoni tirrikjedi l-istabbiliment ta' linji kunċettwali bejn il-ħajja u l-mewt. Dan huwa problematiku minħabba li hemm ftit konsensus dwar kif il-ħajja tiġi definita. Għal millenji sħaħ, in-natura tal-mewt kienet tħassib ċentrali tat-tradizzjonijiet [[Reliġjon|reliġjużi]] tad-dinja u tal-istħarriġ filosofiku. Bosta reliġjonijiet għandhom twemmin f'forma ta' ħajja wara l-mewt jew reinkarnazzjoni għar-ruħ, jew l-irxoxtar tal-ġisem fi stadju iktar 'il quddiem. === Viruses === [[Stampa:Adenovirus transmission electron micrograph B82-0142 lores.jpg|daqsminuri|L-''adenoviruses'' kif jidhru permezz ta' mikroskopju tal-elettroni.]] Jekk il-viruses għandhomx jitqiesu bħala ħajjin huwa kontroversjali. Spiss jiġu kkunsidrati l-iktar bħala replikaturi tal-kodifikazzjoni tal-ġeni biss iktar milli forom ta' ħajja. Ġew deskritti bħala "organiżmi fit-tarf tal-ħajja" minħabba li għandhom ġeni, jevolvu permezz tas-selezzjoni naturali, u jirreplikaw billi jagħmlu diversi kopji tagħhom infushom permezz tal-awtoassemblaġġ. Madankollu, il-viruses ma għandhom metaboliżmu u jirrikjedu ċellola ospitanti biex jagħmlu prodotti ġodda. L-awtoassemblaġġ tal-viruses fi ħdan iċ-ċelloli ospitanti għandu implikazzjonijiet għall-istudju dwar l-oriġini tal-ħajja, peress li jaf jappoġġa l-ipoteżi li l-ħajja jaf bdiet bħala molekoli organiċi li kapaċi jagħmlu awtoassemblaġġ. == [[Storja]] tal-istudju == === Materjaliżmu === Uħud mill-iżjed teoriji bikrin tal-ħajja kienu materjalisti, u kienu jsostnu li dak kollu li jeżisti huwa materja, u li l-ħajja hija sempliċement forma kumplessa jew arranġament tal-materja. Empedokle (430 [[Ante Christum natum|Q.K]].) argumenta li kollox fl-univers huwa magħmula minn taħlita ta' erba' "elementi" eterni jew "għeruq ta' kollox": il-ħamrija, l-ilma, l-arja u n-nar. Kull forma ta' bidla tiġi spjegata mill-arranġament u mill-arranġament mill-ġdid ta' dawn l-erba' elementi. Id-diversi forom ta' ħajja huma kkawżati minn taħlita xierqa ta' elementi. [[Demokritu]] (460 Q.K.) kien atomista; huwa ħaseb li l-karatteristika essenzjali tal-ħajja kienet li jkollha ruħ (''psike''), u li r-ruħ, bħal kull ħaġa oħra, kienet magħmula minn atomi tan-nar. Huwa elabora dwar in-nar minħabba r-rabta apparenti bejn il-ħajja u s-sħana, u peress li n-nar jiċċaqlaq. B'kuntrast ma' dan, [[Platun]] sostna li l-dinja kienet organizzata skont forom permanenti, riflessi b'mod imperfett fil-materja; il-forom kienu jipprovdu d-direzzjoni jew l-intelliġenza, u b'hekk jispjegaw ir-regolaritajiet osservati fid-dinja. Il-materjaliżmu mekkanistiku li oriġina fil-[[Greċja antika]] reġa' ġġedded u ġie rivedut mill-filosfu [[Franza|Franċiż]] [[René Descartes]] (1596–1650), li sostna li l-annimali u l-bnedmin kienu assemblaġġi ta' partijiet li kienu jaħdmu flimkien bħala makkinarju. [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] enfasizza l-organizzazzjoni ġerarkika tal-makkinarji ħajjin, u fil-ktieb tiegħu ''Monadoloġija'' (1714) innota li "...il-makkinarji tan-natura, jiġifieri l-korpi ħajjin, xorta waħda huma makkinarji anke fl-iżgħar partijiet tagħhom, sal-infinità". Din l-idea ġiet żviluppata iktar minn [[Julien Offray de La Mettrie]] (1709–1750) fil-ktieb tiegħu ''L'Homme Machine''. Fis-seklu 19, l-avvanzi fit-teorija ċellolari fix-xjenza bijoloġika ħeġġew dan il-ħsieb. It-teorija evoluzzjonarja ta' Charles Darwin (1859) hija spjegazzjoni mekkanistika dwar l-oriġini tal-ispeċijiet permezz tas-selezzjoni naturali. Fil-bidu tas-seklu 20, [[Stéphane Leduc]] (1853–1939) ippromwova l-idea li l-proċessi bijoloġiċi jistgħu jinftehmu f'termini ta' fiżika u ta' kimika, u li t-tkabbir tagħhom kien qisu dak ta' kristalli inorganiċi f'soluzzjonijiet tas-silikat tas-sodju. L-ideat tiegħu, spjegati fil-ktieb tiegħu ''La biologie synthétique'', ġew irrifjutati b'mod wiesa' matul ħajtu, iżda reġgħu qanqlu interess fix-xogħol ta' Russell, Barge u kollegi oħra. === Ilomorfiżmu === [[Stampa:Aristotelian Soul.png|daqsminuri|L-istruttura tal-erwieħ tal-pjanti, tal-annimali u tal-bnedmin skont Aristotli.]] L-ilomorfiżmu hija teorija li ġiet espressa għall-ewwel darba mill-[[Filosofija Ellenistika|filosfu]] [[Greċja|Grieg]] Aristotli (322 Q.K.). L-applikazzjoni tal-ilomorfiżmu għall-bijoloġija kienet importanti għal Aristotli, u l-bijoloġija ġiet koperta b'mod estensiv fil-kitbiet eżistenti tiegħu. Skont dan il-ħsieb, kollox fl-univers materjali għandu l-materja u l-forma, u l-forma ta' organiżmu ħaj hija r-ruħ tiegħu (bil-Grieg: ''psyche''; bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''anima''). Hemm tliet tipi ta' erwieħ: ir-''ruħ veġetattiva'' ''tal-pjanti'', li twassalhom biex jikbru, jiddiżintegraw u jitimgħu lilhom infushom, iżda li ma tikkawżax iċ-ċaqliq u s-sensazzjoni; ir-''ruħ tal-annimali'', li twassalhom biex jiċċaqilqu u jħossu; u r-''ruħ razzjonali'', li hija s-sors tal-kuxjenza u tar-raġunament, li (Aristotli kien jemmen li) tinstab fil-bniedem biss. Kull ruħ ogħla jkollha l-attributi kollha tar-ruħ inferjuri. Aristotli kien jemmen li filwaqt li l-materja tista' teżisti mingħajr il-forma, il-forma ma tistax teżisti mingħajr il-materja, u għaldaqstant ir-ruħ ma tistax teżisti mingħajr il-ġisem. Dan ir-rakkont huwa konsistenti mal-ispjegazzjonijiet teoloġiċi tal-ħajja, li jsemmu fenomeni f'termini ta' skopijiet jew għanijiet. B'hekk, il-bjudija tal-pil tal-ors polari hija spjegata mill-iskop tiegħu ta' mimetizzazzjoni. Id-direzzjoni tal-kawżalità (mill-ġejjieni għall-imgħoddi) hija f'kontradizzjoni mal-evidenza xjentifika għas-selezzjoni naturali, li tispjega l-konsegwenza f'termini ta' kawża preċedenti. Il-karatteristiċi bijoloġiċi jiġu spjegati mhux billi wieħed iħares lejn ir-riżultati ottimali tal-ġejjieni, iżda billi wieħed iħares lejn l-istorja evoluzzjonarja tal-imgħoddi ta' speċi, li wasslet għas-selezzjoni naturali tal-karatteristiċi inkwistjoni. === Ġenerazzjoni spontanja === Il-ġenerazzjoni spontanja kienet it-twemmin li l-organiżmi ħajjin jistgħu jifformaw mingħajr dixxendenza minn organiżmi simili. Tipikament, l-idea kienet li ċerti forom bħall-qamel setgħu jfeġġu minn materja inanimata bħat-trab jew is-suppost ġenerazzjoni staġonali tal-ġrieden u tal-insetti mit-tajn jew miż-żibel. It-teorija tal-ġenerazzjoni spontanja ġiet proposta minn Aristotli, li kkompila u espanda x-xogħol tal-filosfi naturali preċedenti u d-diversi spjegazzjonijiet tal-qedem tad-dehra tal-organiżmi; din kienet meqjusa bħala l-aqwa spjegazzjoni għal żewġ millenji. Ġiet irrifjutata b'mod deċiżiv wara l-esperimenti ta' [[Louis Pasteur]] fl-1859, li espanda l-investigazzjonijiet tal-predeċessuri tiegħu bħal [[Francesco Redi]]. Ir-rifjut tal-ideat tradizzjonali tal-ġenerazzjoni spontanja ma għadux kontroversjali fost il-bijologi. === Vitaliżmu === Il-vitaliżmu huwa t-twemmin li hemm prinċipju tal-ħajja mhux materjali. Dan oriġina minn [[Georg Ernst Stahl]] (is-[[seklu 17]]), u baqa' popolari sa nofs is-seklu 19. Kien jappella għal filosfi bħal [[Henri Bergson]], [[Friedrich Nietzsche]], u [[Wilhelm Dilthey]], anatomisti bħal [[Xavier Bichat]], u spiżjara bħal [[Justus von Liebig]]. Il-vitaliżmu kien jinkludi l-idea li kien hemm differenza fundamentali bejn il-materja organika u inorganika, u t-twemmin li l-materja organika tista' tirriżulta biss mill-organiżmi ħajjin. Dan intwera li mhux minnu fl-1828, meta [[Friedrich Wöhler]] ħejja l-urea mill-materjali inorganiċi. Din is-sinteżi ta' Wöhler titqies bħala l-punt ta' tluq tal-kimika organika moderna. Din hija ta' importanza storika minħabba li għall-ewwel darba kompost organiku ġie prodott f'reazzjonijiet inorganiċi. Matul is-snin 50 tas-seklu 19, [[Hermann von Helmholtz]] antiċipat minn [[Julius Robert von Mayer]], wera li l-ebda enerġija ma tintilef fiċ-ċaqliq tal-muskoli, u ssuġġerixxa li ma kienet meħtieġa l-ebda "forza vitali" għaċ-ċaqliq tal-muskoli. Dawn ir-riżultati wasslu għall-abbandun tal-interess xjentifiku fit-teoriji vitalistiċi, speċjalment wara li [[Eduard Buchner]] wera li l-fermentazzjoni alkoħolika setgħet isseħħ f'estratti tal-ħmira ħielsa miċ-ċelloli. Minkejja dan, għadu jeżisti t-twemmin f'teoriji psewdoxjentifiċi bħall-omeopatija, li tinterpreta d-diversi mardiet u l-mard inġenerali bħala kkawżati minn disturbi f'forza vitali jew forza tal-ħajja ipotetiċi. == Żvilupp == {| class="wikitable" | colspan="3" |'''Kronoloġija tal-ħajja''' |- |−4500 — – — – −4000 — – — – −3500 — – — – −3000 — – — – −2500 — – — – −2000 — – — – −1500 — – — – −1000 — – — – −500 — – — – 0 — | Ilma Ħajja uniċellolari Fotosinteżi Ħajja multiċellolari Pjanti Artropodi u Molluski Fjuri Dinosawri [[Mammiferu|Mammiferi]] [[Għasfur|Għasafar]] Primati Perjodu Adean Perjodu Arkean Perjodu Proterożojku Perjodu Fanerożojku | {| class="wikitable" |← |Formazzjoni tad-Dinja |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed forma bikrija tal-ilma |} {| class="wikitable" |← |LUCA |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed fossili bikrin |} {| class="wikitable" |← |[[Ossiġenu]] atmosferiku |} {| class="wikitable" |← |Riproduzzjoni sesswali |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed fungi bikrin |} {| class="wikitable" |← |Avveniment ta' ossiġenazzjoni Neoproterożojku |} {| class="wikitable" |← |Bijota Edjakarana |} {| class="wikitable" |← |Splużjoni Kambrijana |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed tetrapodi bikrin |} {| class="wikitable" |← |L-iżjed ominojdi bikrin |} |- | colspan="3" |(miljuni ta' snin ilu) |} === Oriġini tal-ħajja === L-età tad-Dinja hija madwar 4.54 biljun sena. Il-ħajja fid-Dinja ilha teżisti għal mill-inqas 3.5 biljun sena, bl-eqdem traċċi fiżiċi tal-ħajja li jmorru lura 3.7 biljun sena. L-istimi mill-kronoloġiji molekolari, kif miġbura fil-qosor fil-bażi tad-data pubblika ta' TimeTree, tqiegħed l-oriġini tal-ħajja għall-ħabta ta' 4.0 biljun sena ilu. L-ipoteżijiet dwar l-oriġini tal-ħajja jippruvaw jispjegaw il-formazzjoni ta' antenat komuni universali mill-molekoli organiċi sempliċi permezz tal-ħajja preċellolari għall-protoċelloli u l-metaboliżmu. Fl-2016 ġew identifikati bejn wieħed u ieħor sett ta' 355 ġen mill-aħħar antenat komuni universali. Huwa maħsub li l-bijosfera żviluppat, mill-oriġini tal-ħajja 'l quddiem, mill-inqas xi 3.5 biljun sena ilu. L-iżjed evidenza bikrija tal-ħajja fid-Dinja tinkludi l-grafit bijoġeniku fil-blat metasedimentarju ta' 3.7 biljun sena ilu mill-Punent ta' [[Greenland]] u l-fossili mill-medda mikrobika li nstabu fil-ġebel ramli ta' 3.48 biljun sena ilu mill-Punent tal-[[Awstralja]]. Iktar reċentement, fl-2015, "il-fdalijiet tal-ħajja bijotika" nstabu fil-blat ta' 4.1 biljun sena ilu fil-Punent tal-Awstralja. Fl-2017 tħabbar li ġew skoperti mikroorganiżmi fossilizzati (jew mikrofossili) f'preċipitati ta' kanali idrotermali fil-Medda ta' Nuvvuagittuq ta' [[Quebec]], il-[[Kanada]], li kien qodma saħansitra 4.28 biljun sena, l-eqdem rekord tal-ħajja fid-Dinja. Dan jissuġġerixxi "l-emerġenza kważi istantanja tal-ħajja" wara l-formazzjoni tal-oċeani 4.4 biljun sena ilu, u mhux wisq wara l-formazzjoni tad-Dinja 4.54 biljun sena ilu. === Evoluzzjoni === L-evoluzzjoni hija l-bidla fil-karatteristiċi ereditabbli tal-popolazzjoni bijoloġiċi tul ġenerazzjonijiet suċċessivi. Din tirriżulta fit-tfaċċar ta' speċijiet ġodda u spiss fl-għebien ta' speċijiet tal-qedem. L-evoluzzjoni sseħħ meta l-proċessi evoluzzjonarji bħas-selezzjoni naturali (inkluż is-selezzjoni sesswali) u l-att tal-effett ġenetiku fuq il-varjazzjoni ġenetika, u tirriżulta f'ċerti karatteristiċi bi frekwenza tiżdied jew tonqos fi ħdan popolazzjoni tul ġenerazzjonijiet suċċessivi. Il-proċess tal-evoluzzjoni wassal għall-[[bijodiversità]] f'kull livell tal-organizzazzjoni bijoloġika. === Fossili === Il-fossili huma l-fdalijiet jew it-traċċi tal-organiżmi ppreservati tal-imgħoddi mbiegħed. It-totalità tal-fossili, kemm dawk skoperti kif ukoll dawk mhux skoperti, u l-kollokazzjoni tagħhom f'saffi (strati) ta' blat sedimentarju huma magħrufa bħala r-''rekord tal-fossili''. Eżemplar ippreservat jissejjaħ fossilu jekk ikun eqdem mid-data arbitrarja ta' 10,000 sena ilu. Għaldaqstant, il-fossili jvarjaw bħala età mill-iktar reċenti fil-bidu tal-perjodu Oloċen għall-iktar tal-qedem mill-perjodu Arċejan, sa 3.4 biljun sena ilu. === Estinzjoni === L-estinzjoni hija l-proċess li permezz tiegħu speċi tisparixxi għalkollox. Il-mument tal-estinzjoni huwa l-mewt tal-aħħar individwu ta' dik l-ispeċi. Minħabba li l-medda potenzjoni tal-ispeċijiet jaf tkun kbira ħafna, jaf ikun diffiċli li wieħed jiddetermina eżatt dak il-mument, u normalment dan isir b'mod retrospettiv wara perjodu ta' assenza apparenti. L-ispeċijiet isiru estinti meta ma jkunux kapaċi jgħixu iktar f'ħabitats li jkunu qed jinbidlu jew kontra kompetizzjoni superjuri. Iktar minn 99 % tal-ispeċijiet kollha li qatt għexu issa huma estinti. L-estinzjonijiet tal-massa jaf aċċelleraw l-evoluzzjoni billi pprovdew opportunitajiet għal gruppi ġodda ta' organiżmi biex jiddiversifikaw. == Kundizzjonijiet ambjentali == [[Stampa:20100422 235222 Cyanobacteria.jpg|daqsminuri|Iċ-ċjanobatterji biddlu b'mod drammatiku l-kompożizzjoni tal-forom tal-ħajja fid-Dinja billi wasslu kważi għall-estinzjoni tal-organiżmi intolleranti għall-ossiġenu.]] Id-diversità tal-ħajja fid-Dinja hija r-riżultat tal-interskambju dinamiku bejn l-opportunità ġenetika, il-kapaċità metabolika, l-isfidi ambjentali u s-simbjożi. Għall-biċċa l-kbira tal-eżistenza tagħha, l-ambjent abitabbli tad-Dinja ġie dominat mill-mikroorganiżmi u soġġetti għall-metaboliżmu u għall-evoluzzjoni tagħhom. Bħala konsegwenza ta' dawn l-attivitajiet mikrobiċi, l-ambjent fiżiku u kimiku fid-Dinja ilu jinbidel fuq skala taż-żmien [[Ġeoloġija|ġeoloġika]], u b'hekk jaffettwa l-andament tal-evoluzzjoni tal-ħajja sussegwenti. Pereżempju, ir-rilaxx tal-ossiġenu molekolari miċ-ċjanobatterji bħala prodott sekondarju tal-fotosinteżi wassal għal bidliet globali fl-ambjent tad-Dinja. Minħabba li l-ossiġenu kien tossiku għall-biċċa l-kbira tal-ħajja fid-Dinja fl-imgħoddi, dan wassal għal sfidi evoluzzjonarji ġodda, u fl-aħħar mill-aħħar wassal għall-formazzjoni tal-ispeċijiet ewlenin tal-annimali u tal-pjanti tad-Dinja. Dan l-interskambju bejn l-organiżmi u l-ambjent tagħhom huwa karatteristika inerenti tas-sistemi ħajjin. === Bijosfera === [[Stampa:Deinococcus geothermalis cells.jpg|xellug|daqsminuri|Id-''Deinococcus geothermalis'', batterju li joktor fil-fawwariet ġeotermali u fis-sottoswoli fil-fond tal-oċeani.]] Il-bijosfera hija s-somma globali tal-ekosistemi kollha. Tista' titqies ukoll bħala ż-żona tal-ħajja fid-Dinja, sistema magħluqa (apparti r-radjazzjoni solari u kożmika u s-sħana mill-ġewwieni tad-Dinja), u fil-biċċa l-kbira awtoregolatorja. L-organiżmi jeżistu f'kull parti tal-bijosfera, inkluż fil-ħamrija, fil-fawwariet termali, fil-blat f'fond ta' mill-inqas 19-il kilometru (12-il mil) taħt l-art, fl-iżjed partijiet fondi tal-oċeani, u f'għoli ta' mill-inqas 64 kilometru (40 mil) fl-[[atmosfera]]. Pereżempju, l-ispori tal-''Aspergillus niger'' ġew individwati fil-mesosfera f'altitudni ta' bejn 48 u 77 kilometru. Taħt kundizzjonijiet tal-ittestjar, il-forom tal-ħajja ġew osservati li jibqgħu ħajjin fil-vakwu tal-ispazju. Il-forom tal-ħajja joktru fit-Trunċiera fonda ta' Mariana, u fi ħdan il-blat sa 580 metru (1,900 pied; 0.36 mili) taħt il-qiegħ tal-baħar sa 2,590 metru (8,500 pied; 1.61 mil) tal-oċeani lil hinn mill-kosta tal-Majjistral tal-Istati Uniti, u 2,400 metru (7,900 pied; 1.5 mil) taħt il-qiegħ tal-baħar lil hinn mill-[[Ġappun]]. Fl-2014, il-forom tal-ħajja nstabu jgħixu 800 metru (2,600 pied; 0.50 mili) taħt is-silġ tal-[[Antartika]]. L-ispedizzjonijiet tal-Programm Internazzjonali ta' Skoperta tal-Oċeani sabu ħajja uniċellolari f'sediment ta' 120 °C xi 1.2 kilometru taħt il-qiegħ tal-baħar fiż-żona tas-subduzzjoni fil-Fondoq ta' Nankai. Skont riċerkatur, "Tista' ssib il-mikrobi kullimkien — jadattaw b'mod estremament tajjeb għall-kundizzjonijiet ta' madwarhom, u jibqgħu jgħixu kull fejn ikunu". === Medda ta' tolleranza === Il-komponenti inerti ta' ekosistema huma l-fatturi fiżiċi u kimiċi neċessarji għall-ħajja — l-enerġija (id-dawl tax-xemx jew l-enerġija kimika), l-ilma, is-sħana, l-atmosfera, il-gravità, in-nutrijenti u l-protezzjoni mir-radjazzjoni solari ultravjola. Fil-biċċa l-kbira tal-ekosistemi, il-kundizzjonijiet ivarjaw binhar u minn staġun għall-ieħor. Sabiex jibqgħu jgħixu f'dawn l-ekosistemi, l-organiżmi jridu jkunu kapaċi jittolleraw firxa ta' kundizzjonijiet definiti bħala l-"medda ta' tolleranza". Lil hinn minn din il-medda hemm iż-"żoni tal-istress fiżjoloġiku", fejn l-għajxien u r-riproduzzjoni huma possibbli iżda mhux ottimali. Lil hinn minn dawn iż-żoni mbagħad hemm iż-"żoni tal-intolleranza", fejn l-għajxien u r-riproduzzjoni ta' dak l-organiżmu hija improbabbli jew impossibbli. L-organiżmi li għandhom medda wiesgħa ta' tolleranza għandhom distribuzzjoni iktar mifruxa mill-organiżmi b'medda dejqa ta' tolleranza. === Estremofili === Sabiex jibqgħu jgħixu, xi mikroorganiżmi evolvew biex jifilħu għall-iffriżar, it-tnixxif totali, il-ġuħ, livelli għoljin ta' esponiment għar-radjazzjoni, u sfidi fiżiċi jew kimiċi oħra. Dawn il-mikroorganiżmi estremofili jistgħu jibqgħu ħajjin wara l-esponiment għal ċerti kundizzjonijiet għal perjodi twal. Jirnexxilhom jisfruttaw sorsi mhux komuni tal-enerġija. Il-karatterizzazzjoni tal-istruttura u tad-diversità metabolika tal-komunitajiet mikrobiċi f'tali ambjenti estremi hija kontinwa. == Klassifikazzjoni == === Antikità === [[Stampa:Deinococcus radiodurans.jpg|daqsminuri|Id-''Deinococcus radiodurans'' huwa estemofilu li jista' jirreżisti estremi tal-kesħa, tad-diżidratazzjoni, tal-vakwu, tal-aċtu u tal-esponiment għar-radjazzjoni.]] The first classification of organisms was made by the Greek philosopher Aristotle (384–322 BC), who grouped living things as either plants or animals, based mainly on their ability to move. He distinguished animals with blood from animals without blood, which can be compared with the concepts of vertebrates and invertebrates respectively, and divided the blooded animals into five groups: viviparous quadrupeds (mammals), oviparous quadrupeds (reptiles and amphibians), birds, fishes and whales. The bloodless animals were divided into five groups: cephalopods, crustaceans, insects (which included the spiders, scorpions, and centipedes), shelled animals (such as most molluscs and echinoderms), and zoophytes (animals that resembled plants). This theory remained dominant for more than a thousand years. === Linnaeus === In the late 1740s, Carl Linnaeus introduced his system of binomial nomenclature for the classification of species. Linnaeus attempted to improve the composition and reduce the length of the previously used many-worded names by abolishing unnecessary rhetoric, introducing new descriptive terms and precisely defining their meaning. The fungi were originally treated as plants. For a short period Linnaeus had classified them in the taxon Vermes in Animalia, but later placed them back in Plantae. Herbert Copeland classified the Fungi in his Protoctista, including them with single-celled organisms and thus partially avoiding the problem but acknowledging their special status. The problem was eventually solved by Whittaker, when he gave them their own kingdom in his five-kingdom system. Evolutionary history shows that the fungi are more closely related to animals than to plants. As advances in microscopy enabled detailed study of cells and microorganisms, new groups of life were revealed, and the fields of cell biology and microbiology were created. These new organisms were originally described separately in protozoa as animals and protophyta/thallophyta as plants, but were united by Ernst Haeckel in the kingdom Protista; later, the prokaryotes were split off in the kingdom Monera, which would eventually be divided into two separate groups, the Bacteria and the Archaea. This led to the six-kingdom system and eventually to the current three-domain system, which is based on evolutionary relationships. However, the classification of eukaryotes, especially of protists, is still controversial. As microbiology developed, viruses, which are non-cellular, were discovered. Whether these are considered alive has been a matter of debate; viruses lack characteristics of life such as cell membranes, metabolism and the ability to grow or respond to their environments. Viruses have been classed into "species" based on their genetics, but many aspects of such a classification remain controversial. The original Linnaean system has been modified many times, for example as follows: {| class="wikitable" !Linnaeus 1735 !Haeckel 1866 !Chatton 1925 !Copeland 1938 !Whittaker 1969 !Woese et al. 1990 !Cavalier-Smith 1998, 2015 |- |2 kingdoms |3 kingdoms |2 empires |4 kingdoms |5 kingdoms |3 domains |2 empires, 6/7 kingdoms |- | rowspan="4" |''(not treated)'' | rowspan="4" |Protista | rowspan="2" |Prokaryota | rowspan="2" |Monera | rowspan="2" |Monera |Bacteria |Bacteria |- |Archaea |Archaea (2015) |- | rowspan="5" |Eukaryota | rowspan="2" |Protoctista | rowspan="2" |Protista | rowspan="5" |Eucarya | rowspan="1" |"Protozoa" |- | rowspan="1" |"Chromista" |- | rowspan="2" |Vegetabilia | rowspan="2" |Plantae | rowspan="2" |Plantae |Plantae |Plantae |- |Fungi |Fungi |- |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |Animalia |} The attempt to organise the Eukaryotes into a small number of kingdoms has been challenged. The Protozoa do not form a clade or natural grouping, and nor do the Chromista (Chromalveolata). === Metaġenomika === The ability to sequence large numbers of complete genomes has allowed biologists to take a metagenomic view of the phylogeny of the whole tree of life. This has led to the realisation that the majority of living things are bacteria, and that all have a common origin. == Kompożizzjoni == === Elementi kimiċi === All life forms require certain core chemical elements for their biochemical functioning. These include carbon, hydrogen, nitrogen, oxygen, phosphorus, and sulfur—the elemental macronutrients for all organisms. Together these make up nucleic acids, proteins and lipids, the bulk of living matter. Five of these six elements comprise the chemical components of DNA, the exception being sulfur. The latter is a component of the amino acids cysteine and methionine. The most abundant of these elements in organisms is carbon, which has the desirable attribute of forming multiple, stable covalent bonds. This allows carbon-based (organic) molecules to form the immense variety of chemical arrangements described in organic chemistry. Alternative hypothetical types of biochemistry have been proposed that eliminate one or more of these elements, swap out an element for one not on the list, or change required chiralities or other chemical properties. === DNA === Deoxyribonucleic acid or DNA is a molecule that carries most of the genetic instructions used in the growth, development, functioning and reproduction of all known living organisms and many viruses. DNA and RNA are nucleic acids; alongside proteins and complex carbohydrates, they are one of the three major types of macromolecule that are essential for all known forms of life. Most DNA molecules consist of two biopolymer strands coiled around each other to form a double helix. The two DNA strands are known as polynucleotides since they are composed of simpler units called nucleotides. Each nucleotide is composed of a nitrogen-containing nucleobase—either cytosine (C), guanine (G), adenine (A), or thymine (T)—as well as a sugar called deoxyribose and a phosphate group. The nucleotides are joined to one another in a chain by covalent bonds between the sugar of one nucleotide and the phosphate of the next, resulting in an alternating sugar-phosphate backbone. According to base pairing rules (A with T, and C with G), hydrogen bonds bind the nitrogenous bases of the two separate polynucleotide strands to make double-stranded DNA. This has the key property that each strand contains all the information needed to recreate the other strand, enabling the information to be preserved during reproduction and cell division. Within cells, DNA is organised into long structures called chromosomes. During cell division these chromosomes are duplicated in the process of DNA replication, providing each cell its own complete set of chromosomes. Eukaryotes store most of their DNA inside the cell nucleus. === Ċelloli === Cells are the basic unit of structure in every living thing, and all cells arise from pre-existing cells by division. Cell theory was formulated by Henri Dutrochet, Theodor Schwann, Rudolf Virchow and others during the early nineteenth century, and subsequently became widely accepted. The activity of an organism depends on the total activity of its cells, with energy flow occurring within and between them. Cells contain hereditary information that is carried forward as a genetic code during cell division. There are two primary types of cells, reflecting their evolutionary origins. Prokaryote cells lack a nucleus and other membrane-bound organelles, although they have circular DNA and ribosomes. Bacteria and Archaea are two domains of prokaryotes. The other primary type is the eukaryote cell, which has a distinct nucleus bound by a nuclear membrane and membrane-bound organelles, including mitochondria, chloroplasts, lysosomes, rough and smooth endoplasmic reticulum, and vacuoles. In addition, their DNA is organised into chromosomes. All species of large complex organisms are eukaryotes, including animals, plants and fungi, though with a wide diversity of protist microorganisms. The conventional model is that eukaryotes evolved from prokaryotes, with the main organelles of the eukaryotes forming through endosymbiosis between bacteria and the progenitor eukaryotic cell. The molecular mechanisms of cell biology are based on proteins. Most of these are synthesised by the ribosomes through an enzyme-catalyzed process called protein biosynthesis. A sequence of amino acids is assembled and joined based upon gene expression of the cell's nucleic acid. In eukaryotic cells, these proteins may then be transported and processed through the Golgi apparatus in preparation for dispatch to their destination. Cells reproduce through a process of cell division in which the parent cell divides into two or more daughter cells. For prokaryotes, cell division occurs through a process of fission in which the DNA is replicated, then the two copies are attached to parts of the cell membrane. In eukaryotes, a more complex process of mitosis is followed. However, the result is the same; the resulting cell copies are identical to each other and to the original cell (except for mutations), and both are capable of further division following an interphase period. Most species of multicellular plants, animals and fungi as well as many protists are capable of sexual reproduction. Sexual reproduction, involving a meiotic process, is considered to have arisen very early in the evolution of eukaryotes. === Struttura multiċellolari === Multicellular organisms may have first evolved through the formation of colonies of identical cells. These cells can form group organisms through cell adhesion. The individual members of a colony are capable of surviving on their own, whereas the members of a true multi-cellular organism have developed specialisations, making them dependent on the remainder of the organism for survival. Such organisms are formed clonally or from a single germ cell that is capable of forming the various specialised cells that form the adult organism. This specialisation allows multicellular organisms to exploit resources more efficiently than single cells. About 800 million years ago, a minor genetic change in a single molecule, the enzyme GK-PID, may have allowed organisms to go from a single cell organism to one of many cells. Cells have evolved methods to perceive and respond to their microenvironment, thereby enhancing their adaptability. Cell signaling coordinates cellular activities, and hence governs the basic functions of multicellular organisms. Signaling between cells can occur through direct cell contact using juxtacrine signalling, or indirectly through the exchange of agents as in the endocrine system. In more complex organisms, coordination of activities can occur through a dedicated nervous system. == Fl-univers == Though life is confirmed only on Earth, many think that extraterrestrial life is not only plausible, but probable or inevitable, possibly resulting in a biophysical cosmology instead of a mere physical cosmology. Other planets and moons in the Solar System and other planetary systems are being examined for evidence of having once supported simple life, and projects such as SETI are trying to detect radio transmissions from possible alien civilisations. Other locations within the Solar System that may host microbial life include the subsurface of Mars, the upper atmosphere of Venus, and subsurface oceans on some of the moons of the giant planets. Investigation of the tenacity and versatility of life on Earth, as well as an understanding of the molecular systems that some organisms utilise to survive such extremes, is important for the search for extraterrestrial life. For example, lichen could survive for a month in a simulated Martian environment. Beyond the Solar System, the region around another main-sequence star that could support Earth-like life on an Earth-like planet is known as the habitable zone. The inner and outer radii of this zone vary with the luminosity of the star, as does the time interval during which the zone survives. Stars more massive than the Sun have a larger habitable zone, but remain on the Sun-like "main sequence" of stellar evolution for a shorter time interval. Small red dwarfs have the opposite problem, with a smaller habitable zone that is subject to higher levels of magnetic activity and the effects of tidal locking from close orbits. Hence, stars in the intermediate mass range such as the Sun may have a greater likelihood for Earth-like life to develop. The location of the star within a galaxy may also affect the likelihood of life forming. Stars in regions with a greater abundance of heavier elements that can form planets, in combination with a low rate of potentially habitat-damaging supernova events, are predicted to have a higher probability of hosting planets with complex life. The variables of the Drake equation are used to discuss the conditions in planetary systems where civilisation is most likely to exist, within wide bounds of uncertainty. A "Confidence of Life Detection" scale (CoLD) for reporting evidence of life beyond Earth has been proposed. == Artifiċjali == Artificial life is the simulation of any aspect of life, as through computers, robotics, or biochemistry. Synthetic biology is a new area of biotechnology that combines science and biological engineering. The common goal is the design and construction of new biological functions and systems not found in nature. Synthetic biology includes the broad redefinition and expansion of biotechnology, with the ultimate goals of being able to design and build engineered biological systems that process information, manipulate chemicals, fabricate materials and structures, produce energy, provide food, and maintain and enhance human health and the environment. == Referenzi == [[Kategorija:Bijoloġija]] [[Kategorija:Natura]] fk4wyfffjnj0zmw9uximckbi1b6kspo 0 34412 329865 2026-05-10T03:42:49Z MalteseWikipedianNN 27950 Paġna ġdida: {{Stub}} Fl-[[April]] 2026, ġie identifikat tifqigħa ta' infezzjoni tal-Hantavirus minħabba l-virus tal-Andes fuq il-vapur tal-kruċiera Olandiż [[MV Hondius|MV ''Hondius'']]. Fit-1 ta' April 2026, il-vapur telaq minn Ushuaia, l-Arġentina. Passaggier fuq il-vapur miet minħabba l-virus fl-11 ta' April. Il-ġisem tiegħu tneħħa mill-vapur f'Saint Helena fit-24 ta' April, fejn martu niżlet qabel ma mietet jumejn wara f'sptar f'[[Johannesburg]]. Passaggier ieħor miet f... 329865 wikitext text/x-wiki {{Stub}} Fl-[[April]] 2026, ġie identifikat tifqigħa ta' infezzjoni tal-Hantavirus minħabba l-virus tal-Andes fuq il-vapur tal-kruċiera Olandiż [[MV Hondius|MV ''Hondius'']]. Fit-1 ta' April 2026, il-vapur telaq minn Ushuaia, l-Arġentina. Passaggier fuq il-vapur miet minħabba l-virus fl-11 ta' April. Il-ġisem tiegħu tneħħa mill-vapur f'Saint Helena fit-24 ta' April, fejn martu niżlet qabel ma mietet jumejn wara f'sptar f'[[Johannesburg]]. Passaggier ieħor miet fuq il-vapur. Passaggier Brittaniku ġie mibgħut lejn Johannesburg għall-kura, f'kundizzjoni kritika iżda stabbli. Għalkemm il-bastiment kien imdawwar fil-port ta' [[Praja]], f'[[Kap Verde|Kappverd]], għal tlett ijiem, ħadd ma niżel għax il-faċilitajiet lokali ma setgħux jimmaniġġjaw evakwazzjoni sikura. Wara li l-Ministeru [[Spanja|Spanjol]] tas-Saħħa approva l-wasla tal-bastiment fl-Gżejjer Kanarji, dan telaq lejn Tenerife fis-6 ta' Mejju, fejn il-passiġġieri se jiġu evakwati lejn il-pajjiżi rispettivi tagħhom. Il-virus tal-Andes huwa l-uniku hantavirus magħruf li jinfirex bejn in-nies. Din it-tixrid, għalkemm rari, seħħ qabel, normalment f'każijiet ta' kuntatt mill-qrib u spiss kontinwu. Mill-bidu tal-epidemija, l-[[Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa]] (WHO) enfasizzat li r-riskju ta' epidemija huwa baxx minħabba din ir-rarità, u li f'epidemiji preċedenti ġie osservat biss tixrid limitat fost kuntatti mill-qrib. Matul il-waqfa tal-bastiment f'San Ħelena, 30 passiġġier niżlu, u l-Aġenzija għas-Sigurtà tas-Saħħa tar-Renju Unit segwiet il-kuntatti tagħhom. Iċ-Ċentri Amerikani għall-Kontroll u l-Prevenzjoni tal-Mard klassifikaw l-epidemija bħala rispons ta' emerġenza ta' "livell 3", u l-Istitut Nazzjonali Olandiż għas-Saħħa Pubblika u l-Ambjent klassifikaha bħala marda infettiva ta' livell A2. Sa l-8 ta' Mejju 2026, il-passiġġieri jinsabu fl-isptar fl-Afrika t'Isfel, l-Olanda, il-Ġermanja, San Ġiljan, Spanja u l-Iżvizzera, filwaqt li l-bastiment qiegħed sejjer lejn Tenerife b'riżorsi mediċi addizzjonali u 147 individwu fuq il-bord. Skont l-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa (WHO), hemm tmien każijiet suspettati, inklużi sitt każijiet kkonfermati sal-9 ta' Mejju. Kien hemm tliet mewtijiet, u żewġ minnhom ġew kkonfermati bħala kkawżati mill-virus Andes. ==Sfondo== ===Hantavirus=== Il-hantavirus, li minnhom hemm aktar minn ħamsin tip, huma virusijiet li jinfettaw il-ġrieden u kultant lill-bnedmin.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283</ref><ref>https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health</ref> F'rodenti, l-infezzjonijiet tal-Hantavirus, għalkemm normalment persistenti, ma jwasslux għal sintomi. L-annimali infettati jistgħu jxerrdu l-virus lill-annimali mhux infettati permezz ta' aerosols jew qtariet mill-fecijiet, mill-awrina, mis-saliva u mid-demm tagħhom, permezz tal-konsum ta' ikel kontaminat, jew minn partiċelli tal-virus rilaxxati mill-ġilda jew mill-pil.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko</ref><ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369</ref> Il-virus Andes huwa speċi tal-''Hantaviridae'', familja taxonomika ta' virus. Fin-nies, il-virus Andes normalment jikkawża s-sindromu pulmonari tal-hantavirus – marda gravi li taffettwa l-qalb u r-respirazzjoni.{{citation needed}} Fl-6 ta' Mejju, ġie kkonfermat li l-virus tal-Andes, li normalment jinstab fl-Amerika t'Isfel, kien responsabbli għall-epidemija. Filwaqt li l-hantaviruses normalment jitwasslu u jinfirxu esklussivament minn ġrieden, ġie dokumentat li l-virus tal-Andes jinfirex bejn in-nies f'każijiet rari, speċjalment dawk li jinvolvu kuntatt mill-qrib jew fit-tul. It-tixrid fuq il-bord tal-Hondius ġie attribwit, tal-inqas parzjalment, għat-trasmissjoni minn bniedem għal bniedem.{{citation needed}} ===MV ''Hondius''=== Il-MV ''Hondius'' huwa proprjetà tal-kumpanija [[Olanda|Olandiża]] Oceanwide Expeditions.<ref>https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b</ref> Il-bastiment għandu akkomodazzjoni għal 196 passiġġier f'95 kabini, u ekwipaġġ ta' 72 ruħ.<ref>https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D</ref> Il-bastiment telaq minn Ushuaia, l-Arġentina, l-iktar belt fin-nofsinhar fid-dinja, fis-1 ta' April, b'pjanijiet li jżuru l-Antartika u diversi gżejjer isolati fl-Oċean Atlantiku t'Isfel. Madwar 150 passiġġier u membri tal-ekwipaġġ ta' 23 nazzjonalitajiet kienu fuq il-Hondius.<ref>https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711</ref> Il-passiġġieri kienu prinċipalment minn Spanja, Franza, ir-Renju Unit u l-Istati Uniti, filwaqt li l-biċċa l-kbira tal-ekwipaġġ kienet mill-Filippini. Il-prezzijiet tal-kabini fuq il-kruċiera kienu bejn €14,000 u €22,000. ==Referenzi== {{reflist}} [[Kategorija:2026 f'San Ħelena]] [[Kategorija:Diżastri tal-2026 fl-Afrika]] [[Kategorija:Tixrid tal-mard tal-2026]] [[Kategorija:2026 f'Kapp Verde]] [[Kategorija:2026 fl-Afrika t'Isfel]] [[Kategorija:2026 fl-Olanda]] [[Kategorija:April 2026 fl-Afrika]] [[Kategorija:April 2026 fl-Arġentina]] [[Kategorija:Gżira ta' Ascension]] [[Kategorija:Tfaqqigħat ta' hantavirus]] [[Kategorija:Diżastri tas-saħħa fl-Afrika]] [[Kategorija:Inċidenti marittimi fl-2026]] [[Kategorija:Inċidenti marittimi fl-Afrika]] [[Kategorija:Mejju 2026 fl-Afrika]] [[Kategorija:Praia]] [[Kategorija:Tixrid ta' mard fuq vapuri tal-kruċiera]] 2fo30xd4dca0h9jtr7011zoloo6r8im 329867 329865 2026-05-10T08:13:39Z MalteseWikipedianNN 27950 329867 wikitext text/x-wiki {{Stub}} Fl-[[April]] 2026, ġie identifikat tifqigħa ta' infezzjoni tal-Hantavirus minħabba l-virus tal-Andes fuq il-vapur tal-kruċiera Olandiż [[MV Hondius|MV ''Hondius'']]. Fit-1 ta' April 2026, il-vapur telaq minn Ushuaia, l-[[Arġentina]]. Passaggier fuq il-vapur miet minħabba l-virus fl-11 ta' April. Il-ġisem tiegħu tneħħa mill-vapur f'Saint Helena fit-24 ta' April, fejn martu niżlet qabel ma mietet jumejn wara f'sptar f'[[Johannesburg]]. Passaggier ieħor miet fuq il-vapur. Passaggier Brittaniku ġie mibgħut lejn Johannesburg għall-kura, f'kundizzjoni kritika iżda stabbli. Għalkemm il-bastiment kien imdawwar fil-port ta' [[Praja]], f'[[Kap Verde|Kappverd]], għal tlett ijiem, ħadd ma niżel għax il-faċilitajiet lokali ma setgħux jimmaniġġjaw evakwazzjoni sikura. Wara li l-Ministeru [[Spanja|Spanjol]] tas-Saħħa approva l-wasla tal-bastiment fl-Gżejjer Kanarji, dan telaq lejn Tenerife fis-6 ta' Mejju, fejn il-passiġġieri se jiġu evakwati lejn il-pajjiżi rispettivi tagħhom. Il-virus tal-Andes huwa l-uniku hantavirus magħruf li jinfirex bejn in-nies. Din it-tixrid, għalkemm rari, seħħ qabel, normalment f'każijiet ta' kuntatt mill-qrib u spiss kontinwu. Mill-bidu tal-epidemija, l-[[Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa]] (WHO) enfasizzat li r-riskju ta' epidemija huwa baxx minħabba din ir-rarità, u li f'epidemiji preċedenti ġie osservat biss tixrid limitat fost kuntatti mill-qrib. Matul il-waqfa tal-bastiment f'San Ħelena, 30 passiġġier niżlu, u l-Aġenzija għas-Sigurtà tas-Saħħa tar-Renju Unit segwiet il-kuntatti tagħhom. Iċ-Ċentri Amerikani għall-Kontroll u l-Prevenzjoni tal-Mard klassifikaw l-epidemija bħala rispons ta' emerġenza ta' "livell 3", u l-Istitut Nazzjonali Olandiż għas-Saħħa Pubblika u l-Ambjent klassifikaha bħala marda infettiva ta' livell A2. Sa l-8 ta' Mejju 2026, il-passiġġieri jinsabu fl-isptar fl-Afrika t'Isfel, l-Olanda, il-Ġermanja, San Ġiljan, Spanja u l-Iżvizzera, filwaqt li l-bastiment qiegħed sejjer lejn Tenerife b'riżorsi mediċi addizzjonali u 147 individwu fuq il-bord. Skont l-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa (WHO), hemm tmien każijiet suspettati, inklużi sitt każijiet kkonfermati sal-9 ta' Mejju. Kien hemm tliet mewtijiet, u żewġ minnhom ġew kkonfermati bħala kkawżati mill-virus Andes. ==Sfondo== ===Hantavirus=== Il-hantavirus, li minnhom hemm aktar minn ħamsin tip, huma virusijiet li jinfettaw il-ġrieden u kultant lill-bnedmin.<ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8778283</ref><ref>https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health</ref> F'rodenti, l-infezzjonijiet tal-Hantavirus, għalkemm normalment persistenti, ma jwasslux għal sintomi. L-annimali infettati jistgħu jxerrdu l-virus lill-annimali mhux infettati permezz ta' aerosols jew qtariet mill-fecijiet, mill-awrina, mis-saliva u mid-demm tagħhom, permezz tal-konsum ta' ikel kontaminat, jew minn partiċelli tal-virus rilaxxati mill-ġilda jew mill-pil.<ref>https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko</ref><ref>https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7426369</ref> Il-virus Andes huwa speċi tal-''Hantaviridae'', familja taxonomika ta' virus. Fin-nies, il-virus Andes normalment jikkawża s-sindromu pulmonari tal-hantavirus – marda gravi li taffettwa l-qalb u r-respirazzjoni.{{citation needed}} Fl-6 ta' Mejju, ġie kkonfermat li l-virus tal-Andes, li normalment jinstab fl-Amerika t'Isfel, kien responsabbli għall-epidemija. Filwaqt li l-hantaviruses normalment jitwasslu u jinfirxu esklussivament minn ġrieden, ġie dokumentat li l-virus tal-Andes jinfirex bejn in-nies f'każijiet rari, speċjalment dawk li jinvolvu kuntatt mill-qrib jew fit-tul. It-tixrid fuq il-bord tal-Hondius ġie attribwit, tal-inqas parzjalment, għat-trasmissjoni minn bniedem għal bniedem.{{citation needed}} ===MV ''Hondius''=== Il-MV ''Hondius'' huwa proprjetà tal-kumpanija [[Olanda|Olandiża]] Oceanwide Expeditions.<ref>https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b</ref> Il-bastiment għandu akkomodazzjoni għal 196 passiġġier f'95 kabini, u ekwipaġġ ta' 72 ruħ.<ref>https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D</ref> Il-bastiment telaq minn Ushuaia, l-Arġentina, l-iktar belt fin-nofsinhar fid-dinja, fis-1 ta' April, b'pjanijiet li jżuru l-Antartika u diversi gżejjer isolati fl-Oċean Atlantiku t'Isfel. Madwar 150 passiġġier u membri tal-ekwipaġġ ta' 23 nazzjonalitajiet kienu fuq il-Hondius.<ref>https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711</ref> Il-passiġġieri kienu prinċipalment minn Spanja, Franza, ir-Renju Unit u l-Istati Uniti, filwaqt li l-biċċa l-kbira tal-ekwipaġġ kienet mill-Filippini. Il-prezzijiet tal-kabini fuq il-kruċiera kienu bejn €14,000 u €22,000. ==Referenzi== {{reflist}} [[Kategorija:2026 f'San Ħelena]] [[Kategorija:Diżastri tal-2026 fl-Afrika]] [[Kategorija:Tixrid tal-mard tal-2026]] [[Kategorija:2026 f'Kapp Verde]] [[Kategorija:2026 fl-Afrika t'Isfel]] [[Kategorija:2026 fl-Olanda]] [[Kategorija:April 2026 fl-Afrika]] [[Kategorija:April 2026 fl-Arġentina]] [[Kategorija:Gżira ta' Ascension]] [[Kategorija:Tfaqqigħat ta' hantavirus]] [[Kategorija:Diżastri tas-saħħa fl-Afrika]] [[Kategorija:Inċidenti marittimi fl-2026]] [[Kategorija:Inċidenti marittimi fl-Afrika]] [[Kategorija:Mejju 2026 fl-Afrika]] [[Kategorija:Praia]] [[Kategorija:Tixrid ta' mard fuq vapuri tal-kruċiera]] 9gk7ff9jb0dpbn102ji13gv37s75wrc