Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 939 329947 326677 2026-05-13T16:33:55Z ~2026-28955-67 27980 329947 wikitext text/x-wiki {{stub|lingwistika}} {{Lingwa |isem = Ido |isemuffiċjali = |kulur = lawngreen |pajjiżi = |reġjuni = [[Dinjija]] |kelliema = |rank = |familja = [[Lingwi Internazzjonali Awżiljari]] |nazzjon = |aġenzija = Uniono por la Linguo Internaciona Ido |iso1 = io |iso2 = ido |iso3 = ido |sil = - |mappa = [[Image:Standardised Ido Flag.svg|197px]] |test = }} '''Ido''' hija lingwa li ġiet maħluqa fil-bidu tas-seklu 20 bil-ħsieb li ssolvi l-problema tal-kommunikazzjoni internazzjonali. Hija verżjoni riformata tal-[[Esperanto]] (lingwa maħluqa minn L. L. Zamenhof) li fl-1907 ġiet magħżula uffiċjalment mid-[[Delegazzjoni għall-Adozzjoni ta' Lingwa Awżiljarja Internazzjonali]] bħala l-aqwa proġett lingwistiku internazzjonali minn dawk kollha eżistenti. Diversi xogħlijiet tal-letteratura ġew tradotti fl-Ido, fosthom Il-Prinċep Ċkejken, il-Ktieb tas-Salmi, u l-Evanġelju ta’ Luqa. Mis-sena 2000, kien hemm madwar 100–200 kelliem Ido fid-dinja, għalkemm stimi aktar reċenti jpoġġu n-numru taʼ kelliema eqreb għal 1,000-5,000. == Storja == === Id-Delegazzjoni għall-adozzjoni ta' lingwa awżiljarja internazzjonali === Fil-bidu tas-seklu 20, il-ħtieġa għal lingwa internazzjonali kienet qed tiġi kkunsidrata minn ħafna personalitajiet, notevolment xjenzati u filosfi. Dan il-perjodu jikkorrispondi għal tkabbir ta' proġetti lingwistiċi internazzjonali ġodda. Mill-inizjattiva tal-matematiku Léopold Leau, inħolqot Delegazzjoni għall-adozzjoni ta’ lingwa awżiljarja internazzjonali fis-17 ta’ Jannar 1901 bl-appoġġ ta’ bosta xjenzati. Fl-1906, id-Delegazzjoni kienet irċeviet l-appoġġ ta’ aktar minn 1,200 membru ta’ akkademji u universitajiet minn pajjiżi differenti u aktar minn 300 soċjetà xjentifika. F'Mejju 1907, id-delegazzjoni bagħtet il-mistoqsija lill-Assoċjazzjoni Internazzjonali tal-Akkademji ta' Vjenna, li ddikjarat lilha nnifisha inkompetenti, bi 12-il vot kontra 8 u astensjoni waħda. Konsegwentement, id-delegazzjoni ffurmat kumitat ta’ ħidma li l-membri tiegħu ġew eletti b’242 vot minn total ta’ 253. Dan il-Kumitat kien jinkludi xjenzati rinomati, bħall-lingwisti Jespersen, Schuchardt u Baudouin de Courtenay jew saħansitra l-kimika Ostwald. B’ko-għażla, ġew ammessi personalitajiet oħra, bħall-matematiku Taljan Peano. Léopold Leau u Louis Couturat kienu s-segretarji tal-Kumitat. Il-kumitat iltaqa’ fil-Collège de France matul ix-xahar ta’ Ottubru 1907 u eżamina bosta proġetti lingwistiċi internazzjonali, ippreżentati minn rappreżentanti tal-awturi tagħhom. Skont il-linji tal-kumitat l-awturi ma setgħux ikunu fil-kumitat. Il-kumitat malajr wasal għall-konklużjoni li kien hemm biss żewġ proġetti lingwistiċi internazzjonali denji ta’ interess. L-ewwel kien l-Esperanto, mhux mibdul wara li deher fl-1887; it-tieni kien Idiom Neutral, żviluppat mill-ex Volapük Academy. Id-delegazzjoni ddeċidiet fl-aħħar jum li tagħżel “Ido” grazzi għall-kreatur Couturat innifsu u d-difiża suspettuża f’daqqa ta’ Beaufront, li tkellem dwar Esperanto “mtejjeb” u injora l-wegħda tiegħu lil Zamenhof biex jiddefendi l-Esperanto u jirrappreżenta lill-kelliema tiegħu. Dan il-proġett, minn awtur anonimu fiż-żmien tal-preżentazzjoni tiegħu peress li żvela l-isem ta’ Couturat kien ikun invalidat, kien speċi ta’ sinteżi bejn tip ta’ Esperanto u Idiom Neutral. Kif jindika r-rapport tal-lingwista Daniż Otto Jespersen, membru tal-kumitat tad-delegazzjoni: : ''Matul l-aħħar kunsill, iċ-ċentru tad-diskussjonijiet idur madwar l-awtur tal-proġett anonimu Ido li kien ippreżentat mis-Sur Couturat flok l-awtur [...] Kien speċi ta’ Esperanto li qieset l-oġġezzjonijiet li kienu saru. min-naħat kollha kontra l-lingwa Zamenhof u wera tajjeb fuq diversi punti l-kompromess mixtieq bejn l-Esperanto u l-Idjom Neutral.'' Huwa impossibbli li Wilhelm Ostwald kien sodisfatt bl-ido, għax irtira mill-presidenza tal-kummissjoni u ħoloq fl-1916 lingwa mibnija: Weltdeutsch. Fid-29 ta’ Settembru, 1926 fil-gazzetta Vossische Zeitung, spjega l-ħtieġa li tinħoloq lingwa internazzjonali ġdida biex tieħu post Ido. ==Letteratura u pubblikazzjonijiet== Ido għandu numru ta’ pubblikazzjonijiet li jistgħu jiġu abbonati jew imniżżla b’xejn fil-biċċa l-kbira tal-każijiet. ''Kuriero Internaciona'' huwa rivista prodotta fi Franza kull ftit xhur b'firxa ta' suġġetti. ''Adavane!'' huwa rivista prodotta mis-Soċjetà Spanjola Ido kull xahrejn li għandha firxa ta’ suġġetti, kif ukoll ftit għexieren ta’ paġni ta’ xogħol tradotti minn lingwi oħra. ''Progreso'' huwa l-organu uffiċjali tal-moviment Ido u ilu madwar mill-bidu tal-moviment fl-1908. Jistgħu jinstabu siti oħra b’diversi stejjer, ħrejjef jew proverbji flimkien ma’ ftit kotba tal-Bibbja tradott fl-Ido fuq skala iżgħar. Is-sit ''publikaji'' għandu ftit podcasts fl-Ido flimkien ma’ diversi kanzunetti u materjal ieħor irrekordjat. [[Wikipedia]] tinkludi [http://io.wikipedia.org/ Edizzjoni bil-lingwa Ido] (magħrufa fl-Ido bħala ''Wikipedio'') f'Jannar 2012 kienet il-81 Wikipedija l-aktar miżjura. == Links == * [http://www.kanaria1973.ido.li/lingwaido.html Deskrizzjoni General tal-Ido] * [http://io.wikipedia.org Ido Wikipedija] * [http://io.wiktionary.org Ido Wiktionary] [[Kategorija:Lingwi Internazzjonali Awżiljari]] b9kci1tbvz2mwqe5lms6vil9x8twmnr 0 8319 329948 327563 2026-05-13T21:58:10Z Bakir123 16238 329948 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Bożnija u Ħerżegovina<br /> ''Bosna i Hercegovina'' |isem_komuni = Bożnija u Ħerżegovina |stampa_bandiera = Flag of Bosnia and Herzegovina.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg |stampa_mappa = Map of Bosnia and Herzegovina in Europe.svg |deskrizzjoni_mappa = Il-Bożnija u Ħerżegovina hija mmarkata bl-<span style="color:#090;">aħdar</span> |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Benin |ħolqa_emblema = Emblema tal-Benin |ħolqa_demografija = Demografija tal-Benin |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Državna himna Bosne i Hercegovine]]''<br /><small>L-Innu Nazzjonali tal-Bożnija u Ħerżegovina</small>) |lingwi_uffiċjali = [[lingwa Bosnijaka|Bosnijaku]]<br /> [[lingwa Kroata|Kroat]]<br /> [[lingwa Serba|Serb]] |gruppi_etniċi = [[Bosnijaċi]],<br />37.1% [[Serbi]],<br />14.3% [[Kroati]],<br />0.6% oħrajn |kapitali = [[Sarajevo]] |latd=43 |latm=52 |latNS=N |lonġd=18 |lonġm=25 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Sarajevo]] |tip_gvern = [[Repubblika Federali|Federali]] [[Repubblika|Repubblika demokratika]] |titlu_kap1 = [[Rappreżentant Għoli għall-Bosnja u Ħerzegovina|Rappreżentant Għoli]] |titlu_kap2 = [[Presidenza tal-Bożnja u Ħerzegovina|Membri tal-Presidenza]] |titlu_kap3 = [[President tal-Kunsill tal-Ministri tal-Bożnja u Ħerzegovina|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Valentin Inzko]] |isem_kap2 = [[Nebojša Radmanović]] |isem_kap3 = [[Vjekoslav Bevanda]] |poż_erja = 127 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 51,197 |erja_mi_kw = 19,741 |perċentwal_ilma = 0.02 |sena_stima_popolazzjoni = 2011 |stima_popolazzjoni = 3,839,737 |ċensiment_popolazzjoni = 4,377,033 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 1991 |poż_stima_popolazzjoni = 128 |poż_ċensiment_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 75 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 194 |poż_densità_popolazzjoni = 130 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2011 |PGD_PSX = $31.638 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $8,133 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2011 |IŻU = {{profitt}} 0.733 |poż_IŻU = 74 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] |avveniment_stabbilit1 = Imsemmi l-ewwel |data_stabbilit1 = 950/753 |avveniment_stabbilit2 = [[Banate tal-Bożnja]] |data_stabbilit2 = 1154 |avveniment_stabbilit3 = [[Renju tal-Bożnja]] |data_stabbilit3 = 1377 |avveniment_stabbilit4 = Indipendenza mitlufa |data_stabbilit4 = 1463 |avveniment_stabbilit5 = [[rewwixta Bosnijaċa]] |data_stabbilit5 = 1831 |avveniment_stabbilit6 = Ġurisdizzjoni trasferiti lill-[[Awstrija-Ungerija|Imperu Austro-Ungeriż]] |data_stabbilit6 = 1878 |avveniment_stabbilit7 = [[Annessjoni tal-Bożnja]] mill-[[Awstrija-Ungerija|Imperu Austro-Ungeriż]] |data_stabbilit7 = 1908 |avveniment_stabbilit8 = Jum Nazzjonali |data_stabbilit8 = 25 ta' Novembru, 1943 |avveniment_stabbilit9 = Jum l-Indipendenza (mir-[[Repubblika Soċjalista Federali tal-Jugoslavja|RSF Jugożlavja]]) |data_stabbilit9 = 1 ta' Marzu, 1992 |avveniment_stabbilit10 = Osservata |data_stabbilit10 = 6 ta' April, 1992 |valuta = [[Bosnja-Ħerzegovina tal-marka konvertibbli|Marka Konvertibbli]] |kodiċi_valuta = BAM |żona_ħin = [[Ħin Ċentrali Ewropew|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin Ċentrali Ewropew tas-Sajf|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.ba]] |kodiċi_telefoniku = 387 |sena_PGD_nominali = 2011 |PGD_nominali = $17.965 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $4,618 |poż_PGD_nominali_per_capita = |noti = Mhux membru tal-gvern; ir-Rappreżentant Għoli huwa sorveljant ċivili internazzjonali tal-Ftehim ta' paċi ta' Dayton bl-awtorità li jiċħad uffiċjali eletti u mhux eletti u jippromulgaw leġiżlazzjoni. | noti2 = Ċermen kurrenti tal-[[Ċermen tal-Presidenza tal-Bożnja u Ħerzegovina|presidenza]]; [[Serbi|Serb]]. | noti3 = membru presidenza kurrenti; [[Kroati]]. | noti4 = membru presidenza kurrenti; [[Bożnijaka|Bożnijaċi]]. | noti5 = Pożizzjoni ibbażata fuq l-istima uffiċjali (2011) tal-popolazzjoni ''[[de facto]]''. }} Il-'''Bożnija u Ħerżegovina''' ([[Lingwa Bożnijakka|Bożnijakk]], [[Lingwa Kroat|Kroat]] u [[Lingwa Serba|Serb]]: ''Bosna i Hercegovina'', [[Serb Ċirilliku]]: Босна и Херцеговина), xi kultant imsejjaħa [[Bożnjia-Ħerzegovina]] jew sempliċiment '''Bożnija''', huwa pajjiż fix-[[Xlokk tal-Ewropa]], fuq il-[[Peniżola tal-Balkani]]. Il-belt kapital tagħha u l-akbar belt hija [[Sarajevo]]. Il-pajjiż imiss mal-[[Kroazja]] fit-Tramuntana, il-Punent u n-Nofsinhar, is-[[Serbja]] lejn il-Lvant, u [[Montenegro]] għall-Lbiċ. Il-Bożnija u Ħerzegovina hija kważi mdawwra bl-art, ħlief għall-20 kilometru (12-il mil) tal-kosta fuq il-[[Baħar Adrijatiku]] madwar il-belt ta' [[Neum]]. Fl-intern ċentrali u tan-Nofsinhar il-ġeografija tal-pajjiż hija muntanjuża, fil-Majjistral mhux muntanjuża ħafna waqt li fil-Grigal l-art kważi kollha ċatta. Il-ġewwieni li hu l-akbar reġjun ġeografikamentu għandu klima kontinentali moderata, bejn sjuf sħan u xtiewi kesħin u bis-silġ. Il-ponta tan-Nofsinhar tal-pajjiż għandha [[klima Mediterranja]] u t-topografija sempliċi. It-tieni pajjiż kontinentali bl-iqsar kosta fid-dinja hija l-Bosnja u Ħerzegovina, li għandha 20 kilometru (12-il mil), fejn tinsab il-belt tal-port Bosnijaka ta' [[Neum]], din il-ħruġ jinsab fuq il-fruntiera mal-[[Kroazja]]. U l-Bosnja hija t-tieni pajjiż kontinentali bl-iqsar kosta fl-[[Ewropa]]. Iż-żona ilha abitata mill-inqas sa mill-Paleolitiku ta' Fuq, iżda l-evidenza tissuġġerixxi li ġew stabbiliti insedjamenti umani permanenti matul in-Neolitiku, inklużi dawk li jappartjenu għall-kulturi Butmir, Kakanj u Vučedol. Wara l-wasla tal-ewwel Indo-Ewropej, iż-żona ġiet stabbilita minn diversi ċiviltajiet Illirji u Ċeltiċi. L-antenati tal-popli Slavi tan-Nofsinhar li jimlaw iż-żona llum waslu matul is-6 sad-9 sekli. Fis-seklu 12, ġie stabbilit il-Banat Bosnjan; Sas-seklu 14, dan kien evolviet fir-Renju tal-Bosnja. F’nofs is-seklu 15, ġiet annessa mal-Imperu Ottoman, li taħt il-ħakma tiegħu baqgħet sa tmiem is-seklu 19; l-Ottomani ġabu l-Islam fir-reġjun. Mill-aħħar tas-seklu 19 sal-Ewwel Gwerra Dinjija, il-pajjiż kien anness mal-monarkija Awstro-Ungeriża. Fil-perjodu ta’ bejn il-gwerra, il-Bożnja u Ħerzegovina kienet parti mir-Renju tal-Jugoslavja. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, ingħatat status ta' repubblika sħiħa fir-Repubblika Federali Soċjalista tal-Jugoslavja li għadha kif ġiet iffurmata. Fl-1992, wara t-tifrik tal-Jugoslavja, ir-repubblika pproklamat l-indipendenza tagħha. Din kienet segwita mill-Gwerra Bosnijaka, li damet sa tmiem l-1995 u spiċċat bl-iffirmar tal-Ftehim ta’ Dayton. Il-pajjiż fih tliet gruppi etniċi ewlenin: il-Bosnijaċi huma l-akbar grupp, is-Serbi huma t-tieni l-akbar, u l-Kroati huma t-tielet l-akbar. Il-minoranzi jinkludu Lhud, Roma, Albaniżi, Montenegrini, Ukraini u Torok. Il-Bożnja u Ħerzegovina għandha leġiżlatura bikamerali u presidenza bi tliet membri magħmula minn membru wieħed minn kull wieħed mit-tliet gruppi etniċi ewlenin. Madankollu, is-setgħa tal-gvern ċentrali hija limitata ħafna, peress li l-pajjiż huwa fil-biċċa l-kbira deċentralizzat. Il-Bożnja u Ħerzegovina hija pajjiż li qed jiżviluppa u tinsab fl-74 post fl-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem. L-ekonomija tagħha hija ddominata mill-industrija u l-agrikoltura, segwita mit-turiżmu u s-settur tas-servizzi. It-turiżmu żdied b’mod sinifikanti f'dawn l-aħħar snin. Il-pajjiż għandu sistema universali ta' kura tas-saħħa u sigurtà soċjali, u l-edukazzjoni primarja u sekondarja hija b'xejn. Hija membru tan-NU, l-Organizzazzjoni għas-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa, il-Kunsill tal-Ewropa, is-Sħubija għall-Paċi u l-Ftehim ta' Kummerċ Ħieles tal-Ewropa Ċentrali; Hija wkoll membru fundatur tal-Unjoni għall-Mediterran, stabbilita f'Lulju 2008. Il-Bożnja u Ħerzegovina hija pajjiż kandidat tal-UE u ilha wkoll kandidat għas-sħubija fin-NATO minn April 2010. == Etimoloġija == L-ewwel aċċenn rikonoxxut u ppreservat b'mod wiesa' ta' forma tal-isem “Bosnja” jinsab f’De Administrando Imperio, manwal politiku-ġeografiku miktub mill-imperatur Biżantin Kostantinu VII f'nofs is-seklu 10 (bejn l-948 u l-952) li jiddeskrivi l-” art żgħira" (χωρίον bil-Grieg) minn "Bosona" (Βοσώνα), fejn jgħixu s-Serbi. Il-Bosnja kienet issemmiet ukoll fid-DAI (χωριον βοσονα, art żgħira tal-Bosnja), bħala reġjun tas-Serbja mgħammda. It-taqsima tal-manwal hija ddedikata għall-artijiet tal-prinċep Serb, u l-Bosnja hija ttrattata bħala territorju separat, għalkemm wieħed li huwa partikolarment dipendenti fuq is-Serbi. L-isem tal-art huwa maħsub li ġej mill-isem tax-Xmara Bosna li tgħaddi mill-qalba tal-Bosnja. Skont il-filologu Anton Mayer, l-isem Bosna jista' joħroġ mill-Illyrian *"Bass-an-as", li mbagħad jista' jiġi mill-għerq Proto-Indo-Ewropew bʰegʷ-, li jfisser "l-ilma ġieri". Skont il-medjalista Ingliż William Miller, settlers Slavi fil-Bosnja "adattaw id-denominazzjoni Latina... Basante, għal-lingwa tagħhom stess li sejħu lin-nixxiegħa Bosna u lilhom infushom Bożnijaċi." L-isem Herzegovina ifisser "art ta' Herzog", u "herzog" ġej mill-kelma Ġermaniża għal "duka". Toriġina mit-titlu ta' magnat Bosnjan tas-seklu 15, Stjepan Vukčić Kosača, li kien "Herceg [Herzog] ta' Hum u l-Kosta" (1448). Hum (li qabel kien jissejjaħ Zachlumia) kien prinċipat medjevali bikri li kien maħkum mill-Banat Bosnijaku fl-ewwel nofs tas-seklu 14. Meta l-Ottomani ħadu f'idejhom l-amministrazzjoni tar-reġjun, huma sejħulu Sanjak tal-Ħerzegovina (Hersek). Kien inkluż fi ħdan l-Eyalet tal-Bosnja sal-formazzjoni tal-Eyalet ta' Ħerzegovina ta' ħajja qasira fl-1830, li reġgħet tfaċċat fl-1850, u wara r-reġjun amministrattiv sar magħruf komunement bħala l-Bosnja u Ħerzegovina. Fil-proklamazzjoni inizjali tal-indipendenza fl-1992, l-isem uffiċjali tal-pajjiż kien ir-Repubblika tal-Bosnja u Ħerzegovina, iżda wara l-Ftehim ta' Dayton tal-1995 u l-kostituzzjoni l-ġdida li akkumpanjatha, l-isem uffiċjali nbidel għal Bosnja u Ħerzegovina. == Storja == === Storja bikrija === [[Stampa:NHM - Bandin Fahrzeug mit Vögeln.jpg|thumb|left|Karru tal-kult tal-Età tal-Ħadid minn Banjani, ħdejn Sokolac]] Il-Bosnja ilha abitata mill-bnedmin mill-inqas sa mill-Paleolitiku, peress li waħda mill-eqdem pitturi tal-grotta nstabet fil-Għar Badanj. Kulturi Neolitiċi ewlenin bħal Butmir u Kakanj kienu preżenti tul ix-Xmara Bosna, li jmorru għal ċ.  6230 QK - ċ.  4900 QK Il-kultura tal-bronż tal-Illyrians, grupp etniku b'kultura u forma ta' arti distintivi, bdiet torganizza fis-Slovenja tal-lum, il-Kroazja, il-Bożnja u Ħerzegovina, is-Serbja, il-Kosovo, il-Montenegro u l-Albanija. Mit-8 seklu QK, it-tribujiet Illirji saru renji. L-ewwel renju rreġistrat fl-Illyria kien dak ta' Enchele, fit-8 seklu QK. L-Autariatae, taħt ir-renju ta' Plewrija (337 QK), kienu meqjusa bħala saltna. Ir-renju tal-Ardiaei (oriġinarjament tribù mir-reġjun tal-Wied Neretva) beda fis-sena 230 QK. u ntemmet fl-167 QK. L-aktar renji u dinastiji Illirji notevoli kienu dawk ta' Bardylis tad-Dardani u dawk ta' Agron tal-Ardiaei, li ħolqu l-aħħar u l-iktar renju Illirju magħruf. Agron ħakem fuq l-Ardiaei u estenda l-ħakma tiegħu għal tribujiet oħra wkoll. Mis-seklu 7 QK, il-bronż ġie mibdul bil-ħadid, u minn dakinhar ’l quddiem saru biss ġojjellerija u oġġetti tal-arti fil-bronż. It-tribujiet Illirji, taħt l-influwenza tal-kulturi Hallstatt fit-tramuntana, iffurmaw ċentri reġjonali kemmxejn differenti. Xi partijiet tal-Bosnja Ċentrali kienu abitati mit-tribù Daesitia, l-aktar assoċjati mal-grupp kulturali tal-Bożnja Ċentrali. Il-kultura Glasinac-Mati tal-Età tal-Ħadid hija assoċjata mat-tribù Autariatae. Il-kult tal-mejtin kellu rwol importanti ħafna f’ħajtu, li huwa rifless fid-dfin bir-reqqa u ċ-ċerimonji funerarji tiegħu, kif ukoll fir-rikkezza tal-postijiet tad-dfin tiegħu. Fl-inħawi tat-Tramuntana kien hemm tradizzjoni twila ta' kremazzjoni u dfin f'oqbra baxxi, filwaqt li fin-Nofsinhar il-mejtin kienu midfuna f’munzelli kbar ta’ ġebel jew art (imsejħa mill-indiġeni gromile) li f'Ħerzegovina laħqu daqsijiet monumentali, aktar minn 50 m. wiesgħa u 5 m għoli. It-tribujiet Ġapodjani kellhom affinità għad-dekorazzjoni (ġiżirajjen tqal u kbar ta' pejst tal-ħġieġ isfar, blu jew abjad u fibulae kbar tal-bronż, kif ukoll brazzuletti spirali, dijadem u elmi ta' folji tal-bronż). Fir-4 seklu QK hija rreġistrata l-ewwel invażjoni taċ-Ċelti, li ġabu magħhom it-teknika tar-rota tal-fuħħar, tipi ġodda ta' fibulas u ċinturini differenti tal-bronż u tal-ħadid. Huma għaddew minn hemm biss fi triqthom lejn il-Greċja, u għalhekk l-influwenza tagħhom fil-Bożnja u Ħerzegovina hija negliġibbli. Il-migrazzjonijiet Ċeltiċi spostaw ħafna tribujiet Illirji mill-artijiet antiki tagħhom, iżda xi tribujiet Ċeltiċi u Illirji tħalltu. Evidenza storika konkreta għal dan il-perjodu hija skarsa, iżda b'mod ġenerali jidher li r-reġjun kien popolat minn diversi popli differenti li jitkellmu lingwi differenti. [[Stampa:Mogorjelo Villa Rustica.jpg|thumb|left|Mogorjelo, villa rustica suburbana Rumana tas-seklu 4, ħdejn Čapljina]] Fid-delta Neretva fin-nofsinhar kien hemm influwenzi Ellenistiċi importanti mit-tribù Daor Illyrian. Il-kapitali tagħha kienet Daorson f'Ošanići, ħdejn Stolac. Daorson, fir-4 seklu QK, kien imdawwar b’ħitan tal-ġebel megalitiku għoli 5 m (kbar daqs dawk ta' Mycenae fil-Greċja), magħmulin minn blokki kbar tal-ġebel trapezojdali. Id-Daor għamel muniti uniċi u skulturi tal-bronż. Il-kunflitt bejn l-Illirji u r-Rumani beda fl-229 QK, iżda Ruma ma temmetx l-annessjoni tagħha tar-reġjun sas-sena 9 AD Kien proprju fil-Bożnja u Ħerzegovina tal-lum fejn Ruma ġġieldet waħda mill-aktar battalji diffiċli fl-istorja tagħha mill-Gwerer Puniċi, kif deskritt mill-istoriku Ruman Suetonius. Din kienet il-kampanja Rumana kontra l-Illyria, magħrufa bħala Bellum Batonianum. Il-kunflitt inqala' wara attentat ta' reklutaġġ tal-Illirji, u rewwixta damet erba' snin (6-9 AD), wara li ġew maħkuma. Fil-perjodu Ruman, settlers li jitkellmu bil-Latin minn madwar l-Imperu Ruman stabbilew fost l-Illyrians, u s-suldati Rumani ġew imħeġġa jirtiraw fir-reġjun. Wara l-qsim tal-Imperu bejn 337 u 395 AD, Dalmazja u Pannonia saru parti mill-Imperu Ruman tal-Punent. Ir-reġjun kien maħkum mill-Ostrogoths fl-455 AD, u wara għadda f'idejn l-Alani u l-Huni. Fis-6 seklu, l-Imperatur Ġustinjanu I kien reġa' ħaseb iż-żona għall-Imperu Biżantin. Is-Slavi invadew il-Balkani fis-6 u s-7 sekli. Il-karatteristiċi kulturali Illirji ġew adottati mis-Slavi tan-Nofsinhar, kif jidher minn ċerti drawwiet u tradizzjonijiet, ismijiet ta 'postijiet, eċċ. === Medju Evu === [[Stampa:Hvalov zbornik1.jpg|thumb|left|Hval Codex, manuskritt Slav illustrat mill-Bosnja medjevali]] Is-Slavi bikrija invadew il-Balkani tal-punent, inkluża l-Bożnja, fis-seklu 6 u fil-bidu tas-7 seklu (nofs il-Perjodu ta' Migrazzjoni), u kienu komposti minn unitajiet tribali żgħar meħuda minn konfederazzjoni Slava waħda magħrufa mill-Biżantini bħala l-Sclaveni (filwaqt li l- Ante, b'mod ġenerali, ikkolonizza l-partijiet tal-Lvant tal-Balkani). It-tribujiet irreġistrati mill-etnonimi "Serb" u "Kroat" huma deskritti bħala t-tieni, l-aħħar, migrazzjoni ta 'nies differenti matul it-tieni kwart tas-seklu 7 li setgħu jew ma setgħux kienu partikolarment numerużi; Dawn it-tribujiet bikrija "Serbi" u "Kroati", li l-identità eżatta tagħhom hija soġġetta għal dibattitu akkademiku, bdew jippredominaw fuq is-Slavi fir-reġjuni ġirien. Il-Kroati "stabbilixxu f'żona bejn wieħed u ieħor li tikkorrispondi mal-Kroazja moderna, u probabbilment inkludew ukoll il-biċċa l-kbira tal-Bosnja proprja, minbarra l-marġini tal-lvant tal-Wied tad-Drina", filwaqt li s-Serbi "korrispondew mal-Lbiċ tas-Serbja moderna (aktar tard magħrufa bħala Raška), u gradwalment estendew il-ħakma tagħhom għat-territorji ta' Duklja u Hum.” Huwa maħsub ukoll li l-Bosnja ssemmiet għall-ewwel darba bħala art (horion Bosona) fid-De Administrando Imperio tal-imperatur Biżantin Constantine Porphyrogenitus f’nofs is-seklu 10, fi tmiem kapitlu bit-titlu Tas-Serbi u l-Pajjiż li Jgħixu Issa . Dan ġie interpretat akkademikament b'diversi modi u użat speċjalment minn ideologi nazzjonalisti Serbi biex juri li l-Bosnja kienet oriġinarjament art "Serbja". Skulari oħra sostnew li l-inklużjoni tal-Bosnja fil-kapitolu hija sempliċement riżultat tal-ħakma temporanja tal-Gran Duka Serb Časlav fuq il-Bosnja dak iż-żmien, filwaqt li nnutaw li Porphyrogenitus mkien espliċitament jgħid li l-Bosnja hija "art Serba". Fil-fatt, it-traduzzjoni stess tas-sentenza kritika fejn tidher il-kelma Bosona (Bosnia) hija suġġetta għal diversi interpretazzjonijiet. Maż-żmien, il-Bosnja ffurmat għaqda taħt il-ħakkiem tagħha stess, li sejjaħ lilu nnifsu Bosnjan. Il-Bosnja, flimkien ma' territorji oħra, saret parti minn Duklja fis-seklu 11, għalkemm żammet in-nobbli u l-istituzzjonijiet tagħha stess. [[Stampa:Medieval Bosnian State Expansion-en.svg|thumb|Il-Bosnja fil-Medju Evu, li tinkludi l-Banat tal-Bosnija u r-Renju tal-Bosnja li segwew]] Fil-Medju Evu Bikri, iċ-ċirkostanzi politiċi wasslu biex iż-żona tiġi kkontestata bejn ir-Renju tal-Ungerija u l-Imperu Biżantin. Wara bidla oħra fil-poter bejn it-tnejn fil-bidu tas-seklu 12, il-Bosnja sabet ruħha barra mill-kontroll tat-tnejn u ħarġet bħala l-Banat tal-Bosnija (taħt il-ħakma tal-banes lokali). L-ewwel projbizzjoni Bosnijaka magħrufa bl-isem kienet Ban Borić. It-tieni kien Ban Kulin, li l-ħakma tiegħu mmarkat il-bidu ta' kontroversja li tinvolvi l-Knisja Bosnijaka, meqjusa eretika mill-Knisja Kattolika Rumana. Bi tweġiba għat-tentattivi Ungeriżi li jużaw il-politika ekkleżjastika fir-rigward tal-kwistjoni bħala mod biex titlob is-sovranità fuq il-Bosnja, Kulin kellu kunsill ta' mexxejja tal-knejjes lokali biex jirrinunzjaw għall-ereżija u jħaddnu l-Kattoliċiżmu fl-1203. Minkejja dan, l-ambizzjonijiet Ungeriżi baqgħu ma nbidlux ħafna wara li Kulin mewt fl-1204, jonqos biss wara invażjoni falluta fl-1254. Matul dan iż-żmien, il-popolazzjoni kienet imsejħa Dobri Bošnjani ("Bosnijaċi Tajba"). L-ismijiet Serbi u Kroati, għalkemm dehru okkażjonalment f'żoni periferali, ma' ntużawx fil-Bosnja proprja. L-istorja tal-Bosnja minn dak iż-żmien sal-bidu tas-seklu 14 kienet ikkaratterizzata minn ġlieda għall-poter bejn il-familji Šubić u Kotromanić. Dan il-kunflitt ġie fi tmiemu fl-1322, meta Stephen II Kotromanić sar projbit. Saż-żmien tal-mewt tiegħu fl-1353, huwa kien irnexxielu jwaħħal territorji lejn it-Tramuntana u l-Punent, kif ukoll Zahumlje u partijiet mid-Dalmazja. Warajh, in-neputi ambizzjuż tiegħu Tvrtko li, wara ġlieda fit-tul man-nobbli u l-kunflitti bejn il-familji, kiseb il-kontroll sħiħ tal-pajjiż fl-1367. Fl-1377, il-Bosnja ġiet elevata għal renju bl-inkurunazzjoni ta' Tvrtko bħala l-ewwel Bosnijan. king f’Mile, ħdejn Visoko, fil-qalba tal-Bosnja. Madankollu, wara mewtu fl-1391, il-Bosnja daħlet f’perjodu twil ta' tnaqqis. L-Imperu Ottoman kien beda l-konkwista tiegħu tal-Ewropa u kien ta’ theddida kbira għall-Balkani matul l-ewwel nofs tas-seklu 15. Fl-aħħarnett, wara għexieren ta’ snin ta’ instabbiltà politika u soċjali, ir-Renju tal-Bosnja ma baqax jeżisti fl-1463 wara l-konkwista tiegħu mill-Imperu Ottoman. === Imperu Ottoman === [[Stampa:Bosnia Eyalet, Central europe 1683.png|thumb|L-Eyalet tal-Bosnja fl-1683]] Il-konkwista Ottomana tal-Bosnja mmarkat era ġdida fl-istorja tal-pajjiż u introduċiet bidliet drastiċi fix-xenarju politiku u kulturali. L-Ottomani inkorporaw il-Bosnja bħala provinċja integrali tal-Imperu Ottoman bl-isem storiku u l-integrità territorjali tagħha. Fi ħdan il-Bosnja, l-Ottomani introduċew għadd ta’ bidliet ewlenin fl-amministrazzjoni soċjo-politika tat-territorju, inkluża sistema ġdida ta’ pussess tal-art, riorganizzazzjoni ta’ unitajiet amministrattivi, u sistema kumplessa ta’ differenzjazzjoni soċjali skont il-klassi u l-affiljazzjoni reliġjuża. Wara l-okkupazzjoni Ottomana, kien hemm fluss kostanti ta’ nies li telqu mill-Bosnja u r-rekords Ottomani jsemmu numru kbir ta’ rħula abbandunati fil-Bosnja, filwaqt li dawk li baqgħu eventwalment saru Musulmani. Ħafna Kattoliċi Bosnijaċi ħarbu lejn artijiet Kattoliċi ġirien kmieni fl-okkupazzjoni Ottomana. L-evidenza tindika li l-ewwel konverżjonijiet Musulmani fil-Bosnja Ottomana fis-sekli 15 u 16 seħħew fost nies tal-lokal li baqgħu, aktar milli fl-insedjamenti Musulmani massivi barra l-Bosnja. Fil-Ħerzegovina, ħafna Ortodossi kienu ħaddnu wkoll l-Islam. Fl-aħħar tas-seklu 16 u kmieni fis-seklu 17, il-Musulmani huma meqjusa li saru maġġoranza assoluta fil-Bożnja u Ħerzegovina. Il-qassis Kattoliku Albaniż Pjetër Mazreku irrapporta fl-1624 li kien hemm 450,000 Musulmani, 150,000 Kattoliku, u 75,000 Ortodoss tal-Lvant fil-Bosnja u Ħerzegovina. Fil-perjodu ta' qabel l-Ottoman, ma kien hemm l-ebda attività tal-Knisja Ortodossa fil-Bosnja. Bħala riżultat dirett tal-politika Ottomana, popolazzjoni Kristjana Ortodossa ġiet introdotta fil-Bosnja. Sa mis-seklu 15, Insara Ortodossi (Vlachs Ortodossi u Serbi Ortodossi mhux Valaki) mis-Serbja u reġjuni oħra stabbilew fil-Bożnja u Ħerzegovina. L-Ottomani kienu favur l-Ottomani fuq il-Kattoliċi u ppermettew li jinbnew ħafna knejjes Ortodossi fil-Bosnja. Ħafna Vlachs saru Iżlamizzati wkoll fil-Bosnja u xi wħud (l-aktar fil-Kroazja) saru Kattoliċi. L-erba' sekli ta' ħakma Ottomana kellhom ukoll impatt drastiku fuq il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni tal-Bosnja, li nbidlet diversi drabi bħala riżultat tal-konkwisti tal-imperu, gwerer frekwenti mal-qawwiet Ewropej, migrazzjonijiet sfurzati u ekonomiċi, u epidemiji. Ħarġet komunità Musulmana indiġena li titkellem bl-Islava u eventwalment saret l-akbar fost il-gruppi etnoreliġjużi minħabba n-nuqqas ta' organizzazzjonijiet ekkleżjastiċi Kristjani b'saħħithom u r-rivalità kontinwa bejn il-knejjes Ortodossa u Kattolika, filwaqt li l-Knisja indiġena Bosnijaka sparixxa għal kollox (ostensivament għall-konverżjoni tal-knejjes tagħha). membri għall-Izlam). L-Ottomani jirreferu għalihom bħala kristianlar, filwaqt li l-Ortodossi u l-Kattoliċi kienu jissejħu gebir jew kafir, li jfisser "dawk li ma' jemmnux." Il-Franġiskani Bosnijaċi (u l-popolazzjoni Kattolika kollha kemm hi) kienu protetti minn digrieti imperjali uffiċjali u skond il-firxa sħiħa tal-liġijiet Ottomani; Madankollu, fil-fatt, dawn ħafna drabi sempliċement affettwaw ir-regola u l-imġiba arbitrarja tal-elite lokali qawwija. [[Stampa:Gazi Husrev-beg's Mosque IMG 9523 sarajevo.jpg|thumb|Moskea Gazi Husrev-beg f'Sarajevo, li tmur mis-sena 1531]] Hekk kif l-Imperu Ottoman kompla l-ħakma tiegħu fil-Balkani (Rumelia), il-Bosnja ġiet kemmxejn meħlusa mill-pressjonijiet li kienet provinċja tal-fruntiera u esperjenzat perjodu ta' benessri ġenerali. Ġew stabbiliti diversi bliet, bħal Sarajevo u Mostar, li kibru biex saru ċentri reġjonali ta' kummerċ u kultura urbana u aktar tard ġew miżjura mill-vjaġġatur Ottoman Evliya Çelebi fl-1648. F’dawn l-ibliet, diversi sultani Ottomani ffinanzjaw il-bini ta' ħafna xogħlijiet tal-arti. . Arkitettura Bosnijaka, bħall-ewwel librerija tal-pajjiż f'Sarajevo, madrasahs, skola tal-filosofija Sufi u torri tal-arloġġ (Sahat Kula), pontijiet bħal Stari Most, Moskea tal-Imperatur u Moskea Gazi Husrev-beg. Barra minn hekk, bosta Musulmani Bosnijaċi kellhom rwoli influwenti fl-istorja kulturali u politika tal-Imperu Ottoman matul dan iż-żmien. Ir-rekluti Bosnijaċi ffurmaw komponent kbir tal-gradi Ottomani fil-Battalja ta' Mohács u l-Qasam ta' Krbava, filwaqt li ħafna Bosnijaċi oħra telgħu fil-gradi tal-armata Ottomana biex jokkupaw l-ogħla pożizzjonijiet ta' poter fl-Imperu, inklużi ammiralli bħal Matrakçı Nasuh ġenerali bħal Isa-Beg Ishaković, Gazi Husrev-beg, Telli Hasan Pasha u Sarı Süleyman Pasha; amministraturi bħal Ferhad Pasha Sokolović u Osman Gradaščević; u grand viziers bħas-Sokollu Mehmed Pasha influwenti u Damat Ibrahim Pasha. Xi Bosnijaċi ħarġu bħala mistiċi Sufi, studjużi bħal Muhamed Hevaji Uskufi Bosnevi, Ali Džabić; u poeti fl-ilsna Tork, Albaniż, Għarbi u Persjan. Madankollu, fl-aħħar tas-seklu 17, l-isfortuni militari tal-Imperu laħqu mal-pajjiż u t-tmiem tal-Gwerra l-Kbira Torka bit-Trattat ta' Karlowitz fl-1699 għamlu lill-Bosnja għal darb’oħra l-iktar provinċja tal-punent tal-Imperu. Is-seklu 18 kien ikkaratterizzat minn fallimenti militari ġodda, rewwixti numerużi fil-Bosnja u diversi tifqigħat tal-pesta. L-isforzi tal-Porta biex timmodernizza l-istat Ottoman intlaqgħu b'sfiduċja li daret għal ostilità fil-Bożnja, fejn l-aristokratiċi lokali kellhom ħafna x'jitilfu mir-riformi proposti mit-Tanzimat. Dan, flimkien ma 'frustrazzjonijiet dwar konċessjonijiet territorjali u politiċi fil-Grigal u l-qagħda ta' refuġjati Musulmani Slavi li waslu mis-Sanjak ta' Smederevo għall-Eyalet Bosnijaku, laħaq il-qofol tagħhom f'rewwixta parzjalment mingħajr suċċess minn Husein Gradaščević, li appoġġa Eyalet tal-Bosnja awtonoma il-gvern awtoritarju tas-Sultan Ottoman Mahmud II, li ppersegwita, eżegwixxa u abolixxa lill-Ġannizzeri u naqqas ir-rwol ta' pashas awtonomi f'Rumelia. Mahmud II bagħat il-Gran Viżir tiegħu biex jissottometti lill-Bosnijan Eyalet u rnexxielu biss bl-għajnuna riluttanti ta' Ali Pasha Rizvanbegović. Ir- ribelljonijiet relatati ġew estinti sal- 1850, iżda s- sitwazzjoni kompliet tiddeterjora. F’nofs is-seklu 19, dehru movimenti nazzjonalisti ġodda fil-Bosnja. Ftit wara li s-Serbja sseparat mill-Imperu Ottoman fil-bidu tas-seklu 19, fil-Bosnja tfaċċa n-nazzjonaliżmu Serb u Kroat, u dawn in-nazzjonalisti għamlu talbiet irredentisti għat-territorju Bosnjan. Din it-tendenza kompliet tikber matul il-kumplament tas-sekli 19 u 20. L-inkwiet agrarju eventwalment qanqal ir-Ribelljoni tal-Ħerzegovina, rewwixta tal-bdiewa mifruxa, fl-1875. Il-kunflitt infirex malajr u beda jinvolvi diversi stati Balkani u poteri kbar, sitwazzjoni li wasslet għall-Kungress ta' Berlin u t-Trattat ta' Berlin fl-1878. . === Awstrija-Ungerija === Fil-Kungress ta' Berlin tal-1878, il-Ministru tal-Affarijiet Barranin Awstro-Ungeriż Gyula Andrássy kiseb l-okkupazzjoni u l-amministrazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina, u kiseb ukoll id-dritt għall-istazzjonar ta' gwarniżjonijiet fis-Sanjak ta' Novi Pazar, li kien se jibqa’ taħt amministrazzjoni Ottomana sal-1908, meta it-truppi Awstro-Ungeriżi rtiraw mis-Sanjak. Għalkemm l-uffiċjali Awstro-Ungeriżi malajr laħqu ftehim mal-Bosnijaċi, it-tensjonijiet baqgħu jippersistu u seħħet emigrazzjoni tal-massa tal-Bosnijaċi. Madankollu, malajr inkiseb stat ta' stabbiltà relattiva u l-awtoritajiet Awstro-Ungeriżi setgħu jagħmlu sensiela ta' riformi soċjali u amministrattivi li kienu maħsuba biex jibdlu l-Bożnja u Ħerzegovina f'kolonja “mudell”. [[Stampa:DC-1914-27-d-Sarajevo-cropped.jpg|thumb|Il-qtil tal-Arċiduka Franz Ferdinand tal-Awstrija u Sophia, Dukessa ta' Hohenberg, minn Gavrilo Princip f'Sarajevo, 28 ta' Ġunju 1914]] Il-gvern tal-Habsburg kellu diversi tħassib ewlieni fil-Bosnja. Huwa fittex li jneħħi n-nazzjonaliżmu Slavi tan-Nofsinhar billi kkontesta t-talbiet preċedenti Serbi u Kroati lejn il-Bosnja u jħeġġeġ l-identifikazzjoni mal-identità Bosnijaka jew Bosnijaka. Il-gvern tal-Habsburg ipprova wkoll iġib il-modernizzazzjoni billi jikkodifika liġijiet, jintroduċi istituzzjonijiet politiċi ġodda, u jistabbilixxi u jespandi industriji. L-Awstrija-Ungerija bdiet tippjana l-annessjoni tal-Bosnja, iżda minħabba tilwim internazzjonali l-kwistjoni ma ġietx solvuta sal-kriżi tal-annessjoni tal-1908. Diversi kwistjonijiet esterni affettwaw l-istatus tal-Bosnja u r-relazzjoni tagħha mal-Awstrija-Ungerija. Fis-Serbja seħħ kolp ta’ stat imdemmi fl-1903, li ġab fil-poter gvern radikali anti-Awstrijak f’Belgrad. Imbagħad, fl-1908, ir-rewwixta fl-Imperu Ottoman qajmet tħassib li l-gvern f'Istanbul jista' jfittex ir-ritorn dirett tal-Bosnja u Ħerzegovina. Dawn il-fatturi wasslu biex il-gvern Awstro-Ungeriż ifittex soluzzjoni permanenti tal-kwistjoni tal-Bosnja aktar kmieni milli wara. Filwaqt li ħadet vantaġġ mit-taqlib fl-Imperu Ottoman, id-diplomazija Awstro-Ungeriża ppruvat tikseb approvazzjoni Tsarist proviżorja għal bidliet fl-istatus tal-Bosnja u Ħerzegovina u ppubblikat il-proklamazzjoni tal-annessjoni fis-6 ta’ Ottubru, 1908. Minkejja oġġezzjonijiet internazzjonali għall-annessjoni Awstro-Ungeriża, ir-Russi u l-istat klijent tagħhom, is-Serbja, kienu sfurzati jaċċettaw l-annessjoni Awstro-Ungeriża tal-Bosnja u Ħerzegovina f’Marzu tal-1909. Fl-1910, l-Imperatur tal-Habsburg Franz Joseph ipproklama l-ewwel kostituzzjoni tal-Bosnja, li wasslet għall-illaxkar tal-liġijiet preċedenti, iż-żamma tal-elezzjonijiet u l-formazzjoni tal-parlament Bosnjan, u t-tkabbir ta 'ħajja politika ġdida. Fit-28 ta' Ġunju, 1914, Gavrilo Princip, Serb Bosnjan membru tal-moviment rivoluzzjonarju Żgħażagħ tal-Bosnja, qatel lill-eredi tat-tron Awstro-Ungeriż, l-Arċiduka Franz Ferdinand, f’Sarajevo, ġrajja li kienet ix-xrara li qanqlet l-Ewwel Gwerra Dinjija. Sa tmiem il-gwerra, il-Bosnijaċi kienu tilfu aktar irġiel per capita minn kwalunkwe grupp etniku ieħor fl-Imperu tal-Habsburg waqt li kienu qed iservu fl-infanterija tal-Bosnija-Ħerzegovina (magħrufa bħala Bosniaken) tal-Armata Awstro-Ungeriża. Madankollu, il-Bosnja u Ħerzegovina kollha kemm hi rnexxielha taħrab mill-kunflitt relattivament bla ħsara. L-awtoritajiet Awstro-Ungeriżi stabbilew milizja awżiljarja magħrufa bħala l-Schutzkorps bi rwol dibattibbli fil-politika ta' l-imperu ta' repressjoni kontra s-Serb. L-Schutzkorps, reklutati l-aktar mill-popolazzjoni Musulmana (Bosnja), kellhom il-kompitu li jikkaċċjaw lis-Serbi ribelli (iċ-Ċetniki u l-Komitadji) u saru magħrufa għall-persekuzzjoni tagħhom tas-Serbi, partikolarment fiż-żoni popolati mis-Serbi tal-Lvant tal-Bosnja, fejn parzjalment irritaljaw. kontra Ċetniki Serbi li fil-ħarifa tal-1914 kienu wettqu attakki kontra l-popolazzjoni Musulmana fl-inħawi. Il-proċeduri tal-awtoritajiet Awstro-Ungeriżi wasslu biex madwar 5,500 Serb etniku fil-Bosnja u Ħerzegovina ġew arrestati, u bejn 700 u 2,200 mietu fil-ħabs, filwaqt li 460 ġew eżegwiti. Madwar 5,200 familja Serba tkeċċew bil-forza mill-Bosnja u Ħerzegovina. === Renju tal-Jugoslavja === Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-Bosnja u Ħerzegovina ngħaqdet mar-Renju Slav tan-Nofsinhar tas-Serbi, Kroati u Sloveni (dalwaqt isem ġdid Jugoslavja). Il-ħajja politika fil-Bożnja u Ħerzegovina dak iż-żmien kienet ikkaratterizzata minn żewġ xejriet ewlenin: inkwiet soċjali u ekonomiku dwar it-tqassim mill-ġdid tal-proprjetà u l-formazzjoni ta' diversi partiti politiċi li ta' spiss biddlu koalizzjonijiet u alleanzi ma' partiti minn reġjuni oħra Jugoslavi. Il-kunflitt ideoloġiku dominanti tal-istat Jugoslav, bejn ir-reġjonaliżmu Kroat u ċ-ċentralizzazzjoni Serba, ġie avviċinat b'mod differenti mill-gruppi etniċi ewlenin tal-Bożnja u Ħerzegovina u kien jiddependi fuq l-atmosfera politika ġenerali. Ir-riformi politiċi introdotti fir-renju Jugoslav li għadu kif inħoloq ġabu ftit benefiċċji lill-Musulmani Bosnijaċi; skont iċ-ċensiment finali tal-1910 dwar is-sjieda tal-art u l-popolazzjoni skont l-affiljazzjoni reliġjuża mwettqa fl-Awstrija-Ungerija, il-Musulmani kellhom 91.1%, is-Serbi Ortodossi 6.0%, il-Kattoliċi Kroati 2.6% u l-oħrajn 0.3% tal-proprjetà. Wara r-riformi, il-Musulmani Bosnijaċi ġew imneħħija minn total ta' 1,175,305 ettaru ta' art agrikola u tal-foresti. Għalkemm id-diviżjoni inizjali tal-pajjiż fi 33 oblast ħassret il-preżenza ta' entitajiet ġeografiċi tradizzjonali mill-mappa, l-isforzi tal-politiċi Bosnijaċi, bħal Mehmed Spaho, żguraw li s-sitt oblasts separati tal-Bożnja u Ħerzegovina jikkorrispondu mas-sitt sanjaks tal-Ottoman. era u, Għalhekk, ħabtu mal-konfini tradizzjonali tal-pajjiż kollu kemm hu. Madankollu, il-ħolqien tar-Renju tal-Jugoslavja fl-1929 ġabet id-definizzjoni mill-ġdid tar-reġjuni amministrattivi f'banates jew banovinas li deliberatament evitaw il-linji storiċi u etniċi kollha, u eliminaw kull traċċa ta' entità Bosnijaka. It-tensjonijiet Serbi Kroati dwar l-istrutturar tal-istat Jugoslav komplew, u l-kunċett ta' diviżjoni Bosnijaka separata ma rċieva ftit jew xejn konsiderazzjoni. Il-Ftehim Cvetković-Maček li ħoloq il-Banat Kroat fl-1939 ħeġġeġ dak li essenzjalment kien qsim tal-Bożnja u Ħerzegovina bejn il-Kroazja u s-Serbja. Madankollu, it-theddida dejjem tikber mill-Ġermanja Nażista ta' Adolf Hitler ġiegħlet lill-politiċi Jugoslavi jiddevjaw l-attenzjoni tagħhom. Wara perijodu li fih kien hemm tentattivi ta' appaasement, l-iffirmar tat-Trattat Tripartitiku, u kolp ta' stat, il-Jugoslavja fl-aħħar ġiet invadiet mill-Ġermanja fis-6 ta' April, 1941. === It-Tieni Gwerra Dinjija (1941-1945) === [[Stampa:Neretva most.jpg|thumb|Il-pont tal-ferrovija fuq ix-Xmara Neretva f'Jablanica, inqered darbtejn matul l-Offensiva tal-Affair White tal-1943]] Ladarba r-Renju tal-Jugoslavja kien maħkum mill-forzi Ġermaniżi fit-Tieni Gwerra Dinjija, il-Bożnja u Ħerzegovina kollha ġiet ċeduta lir-reġim pupazzi Nażista, l-Istat Indipendenti tal-Kroazja (NDH) immexxi minn Ustasha. Il-mexxejja tal-NDH bdew kampanja ta' sterminazzjoni tas-Serbi, Lhud, Roma, kif ukoll Kroati dissidenti u, aktar tard, partiġjani ta’ Josip Broz Tito billi ħolqu sensiela ta' kampijiet ta' sterminazzjoni. Ir-reġim massakrat b'mod sistematiku u brutali lis-Serbi fl-irħula tal-kampanja, bl-użu ta' varjetà ta' għodod. L-iskala tal-vjolenza fissret li bejn wieħed u ieħor kull sitt Serb li jgħix fil-Bosnja u Ħerzegovina kien vittma ta' massakru u prattikament kull Serb kellu membru tal-familja li nqatel fil-gwerra, l-aktar mill-Ustasha. L-esperjenza kellha impatt profond fuq il-memorja kollettiva tas-Serbi fil-Kroazja u l-Bożnja u Ħerzegovina. Huwa stmat li 209,000 Serb, jew 16.9% tal-popolazzjoni tal-Bosnja, mietu fit-territorju tal-Bosnja u Ħerzegovina matul il-gwerra. L-Ustasha għarfu kemm il-Kattoliċiżmu kif ukoll l-Iżlam bħala reliġjonijiet nazzjonali, iżda sostnew li l-Knisja Ortodossa tal-Lvant, bħala simbolu tal-identità Serba, kienet l-akbar ghadu tagħha. Għalkemm il-Kroati kienu bil-bosta l-akbar grupp etniku li kienu jiffurmaw l-Ustasha, il-viċi-president tal-NDH u l-mexxej tal-Organizzazzjoni Musulmana Jugoslava Džafer Kulenović kien Musulman, u l-Musulmani b’kollox kienu jiffurmaw kważi 12% tal-awtorità militari u s-servizz ċivili tal- Ustasha. Ħafna Serbi ħadu l-armi u ngħaqdu maċ-Ċetniki, moviment nazzjonalista Serb li l-għan tiegħu kien li jistabbilixxi stat etnikament omoġenju ta' “Serbja l-Kbira” fi ħdan ir-Renju tal-Jugoslavja. Iċ-Ċetniki, min-naħa tagħhom, wettqu kampanja ġenoċidali kontra l-Musulmani etniċi u l-Kroati, kif ukoll ippersegwitaw għadd kbir ta’ Serbi komunisti u simpatizzanti komunisti oħra, bil-popolazzjonijiet Musulmani tal-Bożnja, Ħerzegovina u Sandžak ikunu mira primarja. Ladarba maqbuda, ir-raħħala Musulmani ġew massakrati sistematikament miċ-Chetniks. Mill-75,000 Musulmani li mietu fil-Bosnja u Ħerzegovina matul il-gwerra, madwar 30,000 (l-aktar ċivili) inqatlu miċ-Chetniks. Il-massakri kontra l-Kroati kienu iżgħar fl-iskala iżda simili fl-azzjoni. Bejn 64,000 u 79,000 Kroat Bosnijaku nqatlu bejn April 1941 u Mejju 1945. Minn dawn, madwar 18,000 inqatlu miċ-Ċetniki. Persentaġġ ta' Musulmani servew fl-unitajiet Nażisti Waffen-SS. Dawn l-unitajiet kienu responsabbli għall-massakri tas-Serbi fil-majjistral u l-Lvant tal-Bosnja, l-aktar fi Vlasenica. Fit-12 ta’ Ottubru, 1941, grupp ta’ 108 Musulmani prominenti ta’ Sarajevo ffirmaw ir-Riżoluzzjoni tal-Musulmani ta’ Sarajevo li kkundannaw il-persekuzzjoni tas-Serbi organizzata mill-Ustasha, u għamlu distinzjoni bejn il-Musulmani li pparteċipaw f’tali persekuzzjonijiet u l-popolazzjoni Musulmana kollha kemm hi, ippreżenta informazzjoni dwar il- persekuzzjonijiet tal-Musulmani mis-Serbi u talbu sigurtà għaċ-ċittadini kollha tal-pajjiż, irrispettivament mill-identità tagħhom. Mill-1941, il-komunisti Jugoslavi taħt it-tmexxija ta' Josip Broz Tito organizzaw il-grupp ta' reżistenza multietnika tagħhom stess, il-Partiġjani, li ġġieldu kontra l-forzi tal-Assi u ċ-Chetniks. Fid-29 ta' Novembru 1943, il-Kunsill Anti-Faxxista għal-Liberazzjoni Nazzjonali tal-Jugoslavja (AVNOJ) b'Tito f'idejh kellu konferenza fundatur f'Jajce fejn il-Bożnja u Ħerzegovina ġiet stabbilita mill-ġdid bħala repubblika fi ħdan il-federazzjoni Jugoslava fuq il-fruntieri tagħha ta' Habsburg. Matul il-kors kollu tat-Tieni Gwerra Dinjija fil-Jugoslavja, 64.1% tal-partiġjani kollha tal-Bosnja kienu Serbi, 23% kienu Musulmani, u 8.8% kienu Kroati. Is-suċċess militari eventwalment wassal lill-Alleati biex jappoġġjaw lill-Partiġjani, li rriżulta fis-suċċess tal-Missjoni Maclean, iżda Tito ċaħad l-offerta tagħhom ta 'għajnuna u bbaża ruħu fuq il-forzi tiegħu stess. L-offensivi militari ewlenin kollha tal-moviment anti-faxxista Jugoslava kontra n-Nazi u l-partitarji lokali tagħhom seħħew fil-Bosnja u Ħerzegovina u n-nies tagħha ġarrbu l-piż tal-ġlied. Aktar minn 300,000 persuna mietu fil-Bosnja u Ħerzegovina fit-Tieni Gwerra Dinjija, jew aktar minn 10% tal-popolazzjoni. Fl-aħħar tal-gwerra, it-twaqqif tar-Repubblika Federali Soċjalista tal-Jugoslavja, bil-kostituzzjoni tal-1946, għamlet uffiċjalment lill-Bożnja u Ħerzegovina waħda mis-sitt repubbliki kostitwenti tal-istat il-ġdid. === Jugoslavja === Minħabba l-pożizzjoni ġeografika ċentrali tagħha fi ħdan il-federazzjoni Jugoslava, il-Bosnja ta' wara l-gwerra ntgħażlet bħala bażi għall-iżvilupp tal-industrija tad-difiża militari. Dan ikkontribwixxa għal konċentrazzjoni kbira ta’ armi u persunal militari fil-Bosnja; fattur sinifikanti fil-gwerra li segwiet it-tifrik tal-Jugoslavja fid-disgħinijiet Diversi korporazzjonijiet internazzjonali operaw fil-Bosnja: Volkswagen bħala parti minn TAS (fabbrika tal-karozzi f’Sarajevo, mill-1972), Coca-Cola (mill-1975), SKF Sweden. 1967), Marlboro (fabbrika tat-tabakk f'Sarajevo) u lukandi Holiday Inn. Sarajevo ospitat l-Olimpjadi tax-Xitwa tal-1984. === Gwerra Bosnijaka (1992-1995) === [[Stampa:Breakup of Yugoslavia.gif|thumb|Xoljiment tal-Jugoslavja]] Fit-18 ta' Novembru, 1990, saru elezzjonijiet parlamentari b'Ħafna partiti fil-Bożnja u Ħerzegovina kollha. Fil-25ta'ta’ Novembru, sar it-tieni rawnd, li fih ġiet eletta assemblea nazzjonali li fiha l-poter komunista ġie mibdul b'koalizzjoni ta' tliet partiti bbażati fuq l-etniċi. Wara d-dikjarazzjonijiet ta' indipendenza tas-Slovenja u l-Kroazja mill-Jugoslavja, kien hemm diviżjoni kbira fost ir-residenti tal-Bosnja u Ħerzegovina dwar il-kwistjoni ta' jekk għandhomx jibqgħu fil-Jugoslavja (parteċipazzjoni favorevoli ħafna tas-Serbi) jew tfittex l-indipendenza (parteċipazzjoni favorevoli ħafna tal-Bosnijaċi u l-Kroati) . Membri tal-parlament Serbi, magħmulin prinċipalment minn membri tal-Partit Demokratiku Serb, ħallew il-parlament ċentrali f'Sarajevo u ffurmaw l-Assemblea Popolari Serba tal-Bożnja u Ħerzegovina fl-24 ta' Ottubru 1991, li mmarkat it-tmiem tal-koalizzjoni tri-etnika li rregolat wara l-1990. elezzjonijiet Din l-Assemblea stabbiliet ir-Repubblika Serba tal-Bosnja u Ħerzegovina f'parti mit-territorju tal-Bosnja u Ħerzegovina fid-9 ta' Jannar 1992. Kienet isimha mill-ġdid Republika Srpska f'Awwissu 1992. Fit-18 ta' Novembru, 1991, il-fergħa tal-partit fil-Bosnja u Ħerzegovina. il-partit fil-gvern fir-Repubblika tal-Kroazja, l-Unjoni Demokratika Kroata (HDZ), ipproklama l-eżistenza tal-Komunità Kroata tal-Ħerzeg-Bosnja f'parti separata tat-territorju tal-Bosnja u Ħerzegovina bil-Kunsill tad-Difiża Kroat (HVO) bħala l-militar tiegħu. fergħa. Il-Gvern tal-Bosnja u Ħerzegovina ma għarafhiex u ddikjaraha illegali. [[Stampa:Norsk Sisu fra NORLOGB.jpg|thumb|left|Truppi tan-NU quddiem il-bini tal-Kunsill Eżekuttiv, maħruqa wara li ntlaqtu minn nar ta' tankijiet waqt l-Assedju ta' Sarajevo, 1995]] Fil-15 ta' Ottubru, 1991, wara d-dikjarazzjoni tas-sovranità tal-Bosnja u Ħerzegovina, sar referendum dwar l-indipendenza fid-29 ta' Frar u fl-1 ta' Marzu, 1992, li ġie bojkottjat mill-maġġoranza l-kbira tas-Serbi. Ir-rata ta' votazzjoni fir-referendum dwar l-indipendenza kienet ta’ 63.4 fil-mija u 99.7 fil-mija tal-votanti vvutaw favur l-indipendenza. Il-Bosnja u Ħerzegovina ddikjarat l-indipendenza tagħha fit-3 ta' Marzu, 1992 u rċeviet rikonoxximent internazzjonali fix-xahar ta' wara, fis-6 ta' April, 1992. Ir-Repubblika tal-Bożnja u Ħerzegovina ġiet ammessa bħala Stat Membru tan-Nazzjonijiet Uniti fit-22 ta' Mejju, 1992. 1992. Wara d-dikjarazzjoni tal-indipendenza tal-Bosnja u Ħerzegovina, il-milizzji Serbi Bosnijaċi mmobilizzati f'partijiet differenti tal-pajjiż. Il-forzi tal-gvern kienu mgħammra ħażin u mhux ippreparati għall-gwerra. Ir-rikonoxximent internazzjonali tal-Bosnja u Ħerzegovina żied il-pressjoni diplomatika għall-Armata Popolari Jugoslava (JNA) biex tirtira mit-territorju tar-repubblika, li għamlet uffiċjalment f'Ġunju 1992. Il-membri Serbi Bosnijaċi tal-JNA sempliċement bidlu l-insinji, iffurmaw l-Armata ta' ir-Republika Srpska (VRS) u komplew jiġġieldu. Armati u mgħammra bl-arsenali tal-JNA fil-Bosnja, appoġġjati minn voluntiera u diversi forzi paramilitari mis-Serbja, u li rċevew appoġġ umanitarju, loġistiku u finanzjarju estensiv mir-Repubblika Federali tal-Jugoslavja, l-offensivi tar-Repubblika Srpska fl-1992 irnexxielhom ipoġġu ħafna mill-pajjiż. taħt il-kontroll tagħhom. L-avvanz tas-Serbi Bosnijaċi kien akkumpanjat mit-tindif etniku tal-Bosnijaċi u l-Kroati Bosnijaċi minn żoni kkontrollati mill-VRS. Ġew stabbiliti għexieren ta' kampijiet ta' konċentrament fejn il-ħabsin kienu suġġetti għal vjolenza u abbuż, inkluż stupru. It-tindif etniku laħaq il-qofol tiegħu fil-massakru ta' Srebrenica ta' aktar minn 8,000 raġel u tifel Bosnjani f’Lulju 1995, li kien iddikjarat ġenoċidju mit-Tribunal Kriminali Internazzjonali għall-eks Jugoslavja (ICTY). Il-forzi tal-Bosnja u l-Kroati tal-Bosnja wkoll wettqu delitti tal-gwerra kontra persuni ċivili ta' gruppi etniċi differenti, għalkemm fuq skala iżgħar. Il-biċċa l-kbira tal-atroċitajiet tal-Bosnja u l-Kroat twettqu matul il-Gwerra Kroat-Bosnija, sub-kunflitt tal-Gwerra Bosnijaka li poġġiet lill-Armata tal-Federazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina (ARBiH) kontra l-HVO. Il-konflitt Bosnijaku-Kroat intemm f'Marzu 1994, bl-iffirmar tal-Ftehim ta' Washington, li wassal għall-ħolqien ta' Federazzjoni Bosnijaka-Kroata tal-Bosnja u Ħerzegovina, li għaqqad it-territorju kkontrollat ​​mill-HVO ma' dak tal-Armata tar-Repubblika. tal-Bosnja u Ħerzegovina (ARBiH). == Ġeografija == Żewġ reġjuni ewlenin huma distinti: il-Bosnja hija r-reġjun tat-tramuntana ċentrali u tat-tramuntana (muntanjuż u umdu) u Ħerzegovina tokkupa r-reġjun kollu tan-Nofsinhar (qrib l-Adrijatiku). Hemm bosta widien u firxiet ta' muntanji li f’ħafna każijiet jilħqu għoli ta' aktar minn 2,000 metru. [[Stampa:NP001 nacionalni park sutjeska perucica.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Sutjeska fih Maglić, l-ogħla muntanja fil-Bożnja u Ħerzegovina, kif ukoll Perućica, waħda mill-aħħar foresti primi li fadal fl-Ewropa.]] [[Stampa:NP002 - 14.jpg|thumb|Muntanji Kozara, Park Nazzjonali ta' Kozara]] [[Stampa:Štrbački buk 1.jpg|thumb|Kaskata Štrbački buk fuq ix-Xmara Una, Park Nazzjonali ta' Una]] [[Stampa:Drina Canyon.JPG|thumb|Canyon tax-Xmara Drina, Park Nazzjonali ta' Drina]] Il-Bożnja u Ħerzegovina tinsab fil-Balkani tal-Punent, tmiss mal-Kroazja (932 km jew 579 mi) fit-tramuntana u l-punent, is-Serbja (302 km jew 188 mi) fil-lvant, u l-Montenegro (225 km jew 140 mi) fix-Xlokk. Għandha kosta twila madwar 20 kilometru (12 mi) madwar il-belt ta 'Neum. Hija tinsab bejn latitudnijiet 42° u 46° N u lonġitudnijiet 15° u 20° E. L-isem tal-pajjiż ġej miż-żewġ reġjuni suppost tal-Bożnja u Ħerzegovina, li l-fruntiera tagħhom qatt ma kienet definita. Storikament, l-isem uffiċjali tal-Bosnja qatt ma inkluda xi reġjuni numerużi tagħha sal-okkupazzjoni Awstro-Ungeriża. Il-pajjiż huwa prinċipalment muntanjuż u jinkludi l-Alpi Dinariċi ċentrali. Il-partijiet tal-grigal jilħqu l-Baċir Pannoniku, filwaqt li fin-nofsinhar imiss mal-Adrijatiku. L-Alpi Dinariċi ġeneralment jimxu f'direzzjoni tax-Xlokk-Majjistral u jsiru ogħla lejn in-nofsinhar. L-ogħla punt fil-pajjiż huwa l-Maglić Peak f'2,386 metru (7,828.1 pied), fuq il-fruntiera mal-Montenegro. Muntanji oħra importanti huma Volujak, Zelengora, Lelija, Lebršnik, Orjen, Kozara, Grmeč, Čvrsnica, Prenj, Vran, Vranica, Velež, Vlašić, Cincar, Romanija, Jahorina, Bjelašnica, Treskavica u Trebević. Il-kompożizzjoni ġeoloġika tal-firxa tal-muntanji Dinariċi Bosnijaċi tikkonsisti prinċipalment minn ġebel tal-ġir (inkluż ġebel tal-ġir Mesozoic), b'depożiti ta' ħadid, faħam, żingu, manganiż, boksajt, ċomb u melħ preżenti f'xi żoni, speċjalment fiċ-ċentru u fit-tramuntana mill-Bosnja. B'mod ġenerali, kważi 50 % tal-Bożnja u Ħerzegovina hija koperta minn foresti. Il-biċċa l-kbira taż-żoni tal-foresti jinsabu fil-partijiet ċentrali, tal-Lvant u tal-Punent tal-Bosnja. Ħerzegovina għandha klima Mediterranja aktar niexfa, b'topografija karst dominanti. Il-Bożnja tat-Tramuntana (Posavina) fiha art agrikola fertili ħafna tul ix-Xmara Sava u ż-żona korrispondenti hija kkultivata ħafna. Dawn l-artijiet agrikoli huma parti mill-Pjanura Pannonika li testendi għall-pajjiżi ġirien tal-Kroazja u s-Serbja. Il-pajjiż għandu biss 20 kilometru (12-il mi) ta 'kosta, madwar il-belt ta' Neum fil-kantun ta' Herzegovina-Neretva. Għalkemm il-belt hija mdawra minn peniżoli Kroati, taħt il-liġi internazzjonali l-Bosnja u Ħerzegovina għandha d-dritt ta' passaġġ għall-baħar ta' barra. Sarajevo hija l-kapitali u l-akbar belt. Bliet ewlenin oħra jinkludu Banja Luka u Prijedor fir-reġjun tal-majjistral magħrufa bħala Bosanska Krajina, Tuzla, Bijeljina, Doboj u Brčko fil-grigal, Zenica fil-parti ċentrali tal-pajjiż u Mostar, l-akbar belt fir-reġjun tan-Nofsinhar tal-Ħerzegovina. Hemm seba' xmajjar ewlenin fil-Bożnja u Ħerzegovina: * Ix-Xmara Sava hija l-akbar fil-pajjiż u tifforma l-fruntiera naturali tagħha fit-tramuntana mal-Kroazja. 76% tat-territorju tal-pajjiż jgħaddi fid-Danubju u mbagħad fil-Baħar l-Iswed. Il-Bożnja u Ħerzegovina hija membru tal-Kummissjoni Internazzjonali għall-Protezzjoni tax-Xmara Danubju (ICPDR). *Ix-xmajjar Una, Sana u Vrbas huma tributarji tal-lemin tax-Xmara Sava u jinsabu fir-reġjun tal-majjistral ta' Bosanska Krajina. * Ix-Xmara Bosna tat isimha lill-pajjiż u hija l-itwal xmara li nstab fih. Jestendi mill-Bosnja ċentrali, mis-sors tagħha qrib Sarajevo sax-Xmara Sava fit-tramuntana. * Id-Drina tgħaddi mill-parti tal-Lvant tal-Bosnja u fil-biċċa l-kbira tifforma fruntiera naturali mas-Serbja. * In-Neretva hija x-xmara ewlenija tal-Ħerzegovina u l-unika xmara ewlenija li tgħaddi fin-nofsinhar lejn il-Baħar Adrijatiku. === Fruntieri === Fruntieri tal-Bożnja u Ħerzegovina totali: 1,543 km, pajjiżi tal-fruntiera (3): Kroazja 956 km; Montenegro 242 km; Serbja 345 km. === Bijodiversità === Fitoġeografikament, il-Bożnja u Ħerzegovina tappartjeni għar-Renju Boreali u hija maqsuma bejn il-provinċja Illirja tar-Reġjun Ċirkumboreal u l-provinċja Adrijatika tar-Reġjun tal-Mediterran. Skont il-World Wildlife Fund (WWF), it-territorju tal-Bożnja u Ħerzegovina jista' jinqasam f'erba' ekoreġjuni: foresti mħallta tal-Balkani, foresti mħallta tal-Muntanji Dinariċi, foresti mħallta Pannoniċi, u foresti tal-weraq Illyrian. Il-pajjiż kellu punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2018 ta' 5.99/10, u kklassifikah fid-89 post globalment minn 172 pajjiż. == Organizzazzjoni territorjali tal-Bosnja u Ħerzegovina == L-Istat tal-Bosnja u Ħerzegovina huwa kkostitwit bħala repubblika federali, u huwa maqsum amministrattivament f'50 distrett, bil-kapitali tiegħu tkun il-belt ta' Sarajevo. Il-pajjiż huwa magħmul minn żewġ entitajiet awtonomi, li kull waħda minnhom għandha l-gvern u l-Assemblea Nazzjonali tagħha: il-Federazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina (FBH), magħmula minn żoni ta' popolazzjonijiet Bosnijaċi-Musulmani u Bosnijaċi-Kroati, tokkupa 51% tal- territorju totali tal-pajjiż; u r-Republika Srpska (RS), b'popolazzjoni Serba Bosnijaka, tokkupa d-49% li jifdal, u li l-korp leġiżlattiv tagħha huwa l-Assemblea Nazzjonali tar-Republika Srpska. Il-Ftehim ta' Dayton tal-1995 stabbilew żewġ stati “etnikament puri” (minħabba l-eliminazzjoni fiżika—qtil—jew tkeċċija ta' minoranzi etniċi fost l-abitanti tal-pajjiż). Hekk ħarġu r-Repubblika Serba tal-Bosnija (Republika Srpska) u l-Federazzjoni Kroata tal-Bosnija (Federazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina). Il-belt awtonoma ta' Brčko (DB) ġiet miżjuda aktar tard ma' din id-diviżjoni fl-2000, li tinsab fin-NE tal-pajjiż, li tokkupa żoni taż-żewġ entitajiet ewlenin tal-Istat Bosnjan. It-tielet livell tas-suddiviżjoni politiku-amministrattiva tal-Bosnja u Ħerzegovina huwa manifestat permezz tal-kantuni, iżda dawn jinstabu biss fl-FBH. Hemm għaxar kantuni fl-FBH, li kull wieħed minnhom għandu l-gvern kantonali tiegħu, li huma taħt il-Kostituzzjoni tal-Federazzjoni. Xi wħud mill-kantuni għandhom komponenti etniċi differenti u għalhekk għandhom liġijiet speċjali sabiex jibbilanċjaw il-forzi bejn il-gruppi etniċi. Ir-raba' livell fid-diviżjoni politika tal-Bosnja u Ħerzegovina huma l-muniċipalitajiet. L-FBH huwa maqsum f'74 muniċipalità u l-RS f'63. Il-Muniċipalitajiet għandhom gvernijiet lokali u komunement jespandu madwar l-aktar belt importanti fit-territorji tagħhom, għalhekk ħafna muniċipalitajiet għandhom storja twila u tradizzjoni li hija espressa f'dawn id-diviżjonijiet, iżda hemm ukoll oħrajn li huma l-prodott esklussiv tas-suddiviżjoni wara l-gwerra tad-disgħinijiet. Kull kantun tal-FBH jinkludi diversi muniċipalitajiet. Minbarra l-entità-stati, il-kantuni u l-muniċipalitajiet, il-Bożnja u Ħerzegovina għandha wkoll erba' "bliet uffiċjali"; Dawn huma: Banja Luka, Mostar, Sarajevo u Sarajevo tal-Lvant (Istočno Sarajevo). It-territorju tal-bliet ta' Banja Luka u Mostar jikkorrispondi għall-muniċipalitajiet tal-istess isem, filwaqt li Sarajevo u Sarajevo tal-Lvant fihom diversi muniċipalitajiet. L-ibliet għandhom il-gvern tagħhom stess li fih il-poter tagħhom huwa f'livell bejn il-muniċipalitajiet u l-kantuni (jew l-entità fil-każ tar-Repubblika Srpska). == Gvern u Politika == === Gvern === [[Stampa:Bosnia herzegovina division 2.PNG|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] Bħala riżultat tal-Ftehim ta' Dayton, l-implimentazzjoni tal-paċi ċivili hija ssorveljata mir-Rappreżentant Għoli għall-Bożnja u Ħerzegovina, magħżul mill-Kunsill għall-Implimentazzjoni tal-Paċi (PIC). Ir-Rappreżentant Għoli hija l-ogħla awtorità politika fil-pajjiż. Ir-Rappreżentant Għoli għandu ħafna setgħat governattivi u leġiżlattivi, inkluż it-tneħħija ta' uffiċjali eletti u mhux eletti. Minħabba s-setgħat estensivi tar-Rappreżentant Għoli fuq il-politika tal-Bosnja u s-setgħat sinifikanti tiegħu ta' veto, il-pożizzjoni ġiet imqabbla wkoll ma' dik ta' viċire. Il-politika sseħħ fil-qafas ta' demokrazija parlamentari rappreżentattiva, li fiha s-setgħa eżekuttiva hija eżerċitata mill-Kunsill tal-Ministri tal-Bosnja u Ħerzegovina. Is-setgħa leġiżlattiva hija eżerċitata kemm mill-Kunsill tal-Ministri kif ukoll mill-Assemblea Parlamentari tal-Bożnja u Ħerzegovina. Il-Membri tal-Assemblea Parlamentari huma eletti skont sistema ta' rappreżentazzjoni proporzjonali (PR). Il-Bożnja u Ħerzegovina hija demokrazija liberali. Għandu diversi livelli ta' strutturar politiku, skont il-Ftehim ta' Dayton. L-aktar importanti minn dawn il-livelli hija d-diviżjoni tal-pajjiż f'żewġ entitajiet: il-Federazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina u r-Repubblika Srpska. Il-Federazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina tkopri 51% taż-żona totali tal-Bosnja u Ħerzegovina, filwaqt li r-Repubblika Srpska tkopri 49%. L-entitajiet, ibbażati l-aktar fuq territorji miżmuma miż-żewġ naħat fil-gwerra dak iż-żmien, ġew stabbiliti formalment mill-Ftehim ta' Dayton fl-1995 minħabba bidliet tremendi fl-istruttura etnika tal-Bosnja u Ħerzegovina. Fil-livell nazzjonali, hemm biss sett finit ta' setgħat esklussivi jew konġunti, filwaqt li l-maġġoranza tal-awtorità tgħix mal-entitajiet. Sumantra Bose tiddeskrivi lill-Bosnja u Ħerzegovina bħala konfederazzjoni konssoċjazzjonali. Id-distrett ta' Brčko, fit-Tramuntana tal-pajjiż, inħoloq fl-2000 b’artijiet miż-żewġ entitajiet. Uffiċjalment tappartjeni lit-tnejn, iżda mhi rregolata minn ebda wieħed minnhom u topera taħt sistema deċentralizzata ta' gvern lokali. Għal skopijiet elettorali, il-votanti fid-distrett ta' Brčko jistgħu jagħżlu li jipparteċipaw fl-elezzjonijiet tal-Federazzjoni jew tar-Repubblika Srpska. Id-distrett ta' Brčko ġie mfaħħar talli żamm popolazzjoni multi-etnika u livell ta' prosperità ferm ogħla mill-medja nazzjonali. [[Stampa:Parliament (6042784223).jpg|thumb|Bini tal-gvern tal-Bożnja u Ħerzegovina f'Sarajevo]] It-tielet livell ta' suddiviżjoni politika tal-Bosnja u Ħerzegovina huwa manifestat fil-kantuni. Huma esklussivi għall-entità tal-Federazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina, li tikkonsisti f'għaxra minnhom. Kull wieħed għandu gvern kantonali, li huwa rregolat mil-leġiżlazzjoni tal-Federazzjoni kollha kemm hi. Xi kantuni huma mħallta etnikament u għandhom liġijiet speċjali biex jiżguraw l-ugwaljanza għaċ-ċittadini kostitwenti kollha. Ir-raba' livell ta' diviżjoni politika fil-Bosnja u Ħerzegovina huma l-muniċipalitajiet. Il-Federazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina hija maqsuma f'79 muniċipalità Minbarra l-entitajiet, il-kantuni u l-muniċipalitajiet, il-Bożnja-Ħerzegovina għandha wkoll erba' bliet "uffiċjali". Dawn huma: Banja Luka, Mostar, Sarajevo u Sarajevo tal-Lvant. It-territorju u l-gvern tal-bliet ta' Banja Luka u Mostar jikkorrispondu mal-muniċipalitajiet tal-istess isem, filwaqt li l-ibliet ta' Sarajevo u Sarajevo tal-Lvant jikkonsistu uffiċjalment f'diversi muniċipalitajiet. L-ibliet għandhom il-gvern muniċipali tagħhom stess li s-setgħa tiegħu tinsab bejn dik tal-muniċipalitajiet u l-kantuni. Aktar reċentement, diversi istituzzjonijiet ċentrali (bħal ministeru tad-difiża, ministeru tas-sigurtà, qorti tal-istat, servizz tat-taxxa indiretta, eċċ.) inħolqu fil-proċess tat-trasferiment ta' parti mill-ġurisdizzjoni tal-entitajiet lill-istat. Ir-rappreżentanza tal-gvern tal-Bosnja u Ħerzegovina titwettaq minn elite li jirrappreżentaw it-tliet gruppi ewlenin fil-pajjiż, u kull wieħed minnhom għandu sehem garantit ta' poter. === Militari === [[Stampa:Combined Resolve XV AFBiH2 RPG Dismount.jpg|thumb|left|Forzi tal-Art Bosnijaċi Isolvu XV Magħquda]] [[Stampa:Bell Huey II Bosnian Air Force.jpg|thumb|Ajruplani tat-trasport prinċipali TH-1H Huey tal-Forza tal-Ajru Bosnjana]] Il-Forzi Armati tal-Bosnja u Ħerzegovina (OSBiH) akkwistaw il-forma attwali tagħha fl-2005. Il-Ministeru tad-Difiża ġie ffurmat fl-2004. L-Armata Bosnijaka tikkonsisti mill-Forzi tal-Art, il-Forza tal-Ajru u d-Difiża tal-Ajru tal-Bosnja. Il-Forzi tal-Art għandhom 7,200 suldat attiv u 5,000 riżerva. Huma armati b'taħlita ta' armi, vetturi u tagħmir militari Amerikani, Jugoslavi, Sovjetiċi u Ewropej. L-Air Force u l-Forzi tad-Difiża tal-Ajru għandhom 1,500 persunal u madwar 62 ajruplan. Il-Forzi tad-Difiża tal-Ajru joperaw missili MANPADS li jistgħu jinġarru mill-bniedem, batteriji tal-missili mill-wiċċ għall-arja (SAM), kanuni kontra l-inġenji tal-ajru u radar. L-Armata reċentement adottat uniformijiet MARPAT mmodifikati, li jintlibsu minn suldati Bosnijaċi li jservu fil-Forza Internazzjonali ta' Assistenza għas-Sigurtà (ISAF) fl-Afganistan. Programm ta' produzzjoni domestika issa għaddej biex jiżgura li l-unitajiet tal-Armata jkunu mgħammra bil-munizzjon korrett. Fl-2007, il-Ministeru tad-Difiża wettaq l-ewwel missjoni ta' assistenza internazzjonali tal-armata, billi rekluta persunal militari biex iservi f’missjonijiet taż-żamma tal-paċi tal-ISAF fl-Afganistan, l-Iraq u r-Repubblika Demokratika tal-Kongo fl-2007. Ħames uffiċjali, bħala uffiċjali/konsulenti, servew fid-Demokratiċi. Repubblika tal-Kongo. Suldati, l-aktar bħala assistenti mediċi u sigurtà tal-bażi, servew fl-Afganistan. 85 suldat Bosnjan ipprovdew servizzi ta' sigurtà fil-bażi fl-Iraq, u kultant ukoll wettqu rondi tal-infanterija hemmhekk. It-tliet gruppi skjerati rċevew tifħir mill-forzi internazzjonali rispettivi tagħhom, kif ukoll mill-Ministeru tad-Difiża tal-Bosnja u Ħerzegovina. L-operazzjonijiet ta' assistenza internazzjonali għadhom għaddejjin. Il-Forza tal-Ajru u d-Difiża tal-Ajru tal-Bosnja u Ħerzegovina ġew iffurmati meta elementi tal-Armata tal-Federazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina u l-Forza tal-Ajru tar-Repubblika Srpska ngħaqdu fl-2006. Il-Forza tal-Ajru għaddiet minn titjib f'dawn l-aħħar snin, b'fondi addizzjonali għat-tiswijiet tal-ajruplani u kooperazzjoni aħjar mal-Forzi tal-Art, kif ukoll maċ-ċittadini tal-pajjiż. Il-Ministeru tad-Difiża qed jipprova jakkwista ajruplani ġodda, inklużi ħelikopters u forsi anke ġettijiet tal-ġlied. === Relazzjonijiet barranin === [[Stampa:Secretary Clinton Meets With President of Bosnia and Herzegovina Zeljko Komsic (6507403825).jpg|thumb|Željko Komšić, membru Kroat tal-presidenza Bosnijaka, u Hillary Clinton, Segretarju tal-Istat tal-Istati Uniti, 13 ta' Diċembru, 2011]] L-integrazzjoni fl-Unjoni Ewropea hija waħda mill-għanijiet politiċi ewlenin tal-Bożnja u Ħerzegovina, li bdiet il-Proċess ta’ Stabbilizzazzjoni u Assoċjazzjoni fl-2007. Il-pajjiżi li qed jipparteċipaw fil-Proċess ta’ Stabbilizzazzjoni u Assoċjazzjoni ġew offruti l-possibbiltà li jsiru, a ladarba jissodisfaw il-kundizzjonijiet meħtieġa , fl-Istati Membri tal-UE. Il-Bożnja u Ħerzegovina hija għalhekk pajjiż kandidat potenzjali għas-sħubija fl-UE. L-implimentazzjoni tal-Ftehim ta' Dayton fl-1995 iffokat l-isforzi ta' dawk li jfasslu l-politika fil-Bosnja u Ħerzegovina, kif ukoll il-komunità internazzjonali, fuq l-istabbilizzazzjoni reġjonali fil-pajjiżi suċċessuri ta' dik li kienet il-Jugoslavja. Fi ħdan il-Bosnja u Ħerzegovina, ir-relazzjonijiet mal-ġirien tagħha l-Kroazja, is-Serbja u l-Montenegro kienu pjuttost stabbli mill-iffirmar tal-Ftehim ta’ Dayton. Fit-23 ta' April, 2010, il-Bosnja u Ħerzegovina rċeviet il-Pjan ta' Azzjoni għall-Adeżjoni tan-NATO, li huwa l-aħħar pass qabel is-sħubija sħiħa fl-alleanza. Sħubija sħiħa kienet inizjalment mistennija fl-2014 jew fl-2015, skont il-progress tar-riformi. F'Diċembru 2018, in-NATO approvat Pjan ta' Azzjoni għall-Adeżjoni tal-Bosnja. Il-Bożnja u Ħerzegovina hija l-61 pajjiż l-aktar paċifiku fid-dinja, skont l-Indiċi tal-Paċi Globali tal-2024. ==== 2016 - applikazzjoni għal sħubija fl-UE ==== L-applikazzjoni tal-Bożnija-Ħerzegovina għas-sħubija fl-[[UE]] ġiet ippreżentata fil-15 ta' Frar 2016. Il-preżentazzjoni tal-applikazzjoni seħħet wara l-Kunsill Affarijiet Ġenerali f'Diċembru 2015, fejn il-ministri evalwaw il-proċess tat-tkabbir. Huma adottaw konklużjonijiet dwar il-proċess ta' stabbilizzazzjoni u ta' assoċjazzjoni bejn l-UE u l-[[Balkani tal-Punent]], li jkopru l-Eks Repubblika Jugoslava tal-[[Maċedonja]], l-[[Albanija]], il-Bożnija-Ħerzegovina u l-[[Kosovo]]. Il-Kunsill adotta konklużjonijiet dwar l-applikazzjoni tal-Bożnija-Ħerzegovina għal sħubija fl-UE fl-20 ta' Settembru 2016. Fit-18 ta' Ġunju 2019 il-Kunsill Affarijiet Ġenerali adotta konklużjonijiet dwar it-tkabbir u l-proċess ta' stabbilizzazzjoni u ta' assoċjazzjoni, li jkopru l-Bożnija-Ħerzegovina. Fl-20 ta' Ġunju 2019 il-[[Kunsill Ewropew]] approva l-konklużjonijiet. F'konformità mal-proċedura ta' adeżjoni stabbilita fit-trattat tal-UE, il-ministri talbu lill-Kummissjoni Ewropea biex tagħti l-opinjoni tagħha dwar l-applikazzjoni. Jekk l-opinjoni tkun pożittiva, il-Kunsill Ewropew jista' jiddeċiedi li jagħti lill-Bożnija-Ħerzegovina status ta' kandidat. === Kantuni (Organizzazzjoni territorjali tal-Federazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina) === Il-Federazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina hija suddiviża f'għaxar kantuni. Min-naħa tagħhom, dawn il-kantuni huma internament maqsuma f'bosta muniċipalitajiet. Mill-10 kantuni, ħamsa huma maġġoranza Bożnijakki, tlieta huma maġġoranza Kroati, u tnejn huma mħallta, li jfisser li hemm proċeduri legali għall-protezzjoni tal-gruppi etniċi kostitwenti. === Demografija === Skont iċ-ċensiment tal-1991, il-Bosnja u Ħerzegovina kellha popolazzjoni ta' 4,369,319, filwaqt li ċ-ċensiment tal-Grupp tal-Bank Dinji tal-1996 wera tnaqqis għal 3,764,425. Migrazzjonijiet kbar tal-popolazzjoni matul il-gwerer Jugoslavi fid-disgħinijiet ikkawżaw bidliet demografiċi fil-pajjiż. Bejn l-1991 u l-2013, in-nuqqas ta' qbil politiku għamilha impossibbli li jiġi organizzat ċensiment. Kien ippjanat ċensiment għall-2011, u mbagħad għall-2012, iżda ġie ttardjat sa Ottubru 2013. Iċ-ċensiment tal-2013 sab popolazzjoni totali ta' 3,531,159 ruħ, tnaqqis ta' madwar 20% mill-1991. Iċ-ċifri taċ-ċensiment tal-2013 jinkludu residenti mhux permanenti u Bosnijaċi din ir-raġuni huma mistoqsija minn uffiċjali tar-Repubblika Srpska u politiċi Serbi (ara Gruppi Etniċi hawn taħt). === Gruppi etniċi === [[Stampa:Statue of Our Lady of Medjugorje (cropped).jpg|thumb|left|Statwa tal-Madonna f'Medjugorje, sit ta' pellegrinaġġ popolari għall-Kattoliċi minn madwar id-dinja]] Il-Bożnja u Ħerzegovina hija dar għal tliet "popli kostitwenti" etniċi, jiġifieri Bożnjakki, Serbi u Kroati, minbarra għadd ta' gruppi iżgħar inklużi Lhud u Roma. Skont id-dejta taċ-ċensiment tal-2013 ippubblikata mill-Aġenzija tal-Istatistika tal-Bosnja u Ħerzegovina, il-Bosnijaċi jiffurmaw 50.1% tal-popolazzjoni, is-Serbi 30.8%, il-Kroati 15.5% u oħrajn 2, 7%, u l-bqija tar-rispondenti ma jiddikjarawx l-oriġini etnika tagħhom jew ma tirrispondix. Ir-riżultati taċ-ċensiment huma kkontestati mill-uffiċċju tal-istatistika tar-Repubblika Srpska u mill-politiċi Serbi Bosnijaċi. It-tilwima dwar iċ-ċensiment tikkonċerna l-inklużjoni ta' residenti Bosnjani mhux permanenti fiċ-ċifri, li l-uffiċjali tar-Repubblika Srpska jopponu. L-uffiċċju tal-istatistika tal-Unjoni Ewropea, l-Eurostat, ikkonkluda f'Mejju 2016 li l-metodoloġija taċ-ċensiment użata mill-aġenzija tal-istatistika Bosnijaka hija konformi mar-rakkomandazzjonijiet internazzjonali. ==== Kompożizzjoni etnika tal-Bosnja u Ħerzegovina fl-2013: ==== * Bożnjakki (50.1%) * Serbi (30.8%) * Kroati (15.4%) * Oħrajn (2.7%) * Mhux iddikjarat (0.8%) * Ebda tweġiba (0.2%) === Lingwi === Il-kostituzzjoni tal-Bosnja ma tispeċifika l-ebda lingwa uffiċjali. Madankollu, l-akkademiċi Hilary Footitt u Michael Kelly jinnotaw li l-Ftehim ta' Dayton jgħid li “huwa magħmul bil-Bosnijan, il-Kroat, l-Ingliż u s-Serb”, u jiddeskrivu dan bħala “rikonoxximent de facto ta' tliet lingwi uffiċjali” fil-livell tal-istat. L-istatus ugwali tal-Bosnijan, is-Serb u l-Kroat ġie vverifikat mill-Qorti Kostituzzjonali fl-2000. Hija ddeċidiet li d-dispożizzjonijiet tal-lingwa tal-kostituzzjonijiet tal-Federazzjoni u r-Repubblika Srpska kienu inkompatibbli mal-kostituzzjoni tal-istat, peress li rrikonoxxew biss il-Bosnijan u l-Kroat (fil-każ tal-Federazzjoni) u s-Serb (fil-każ tar-Repubblika Srpska) bħala lingwi uffiċjali fil-livell tal-entità. Bħala riżultat, il-kliem tal-kostituzzjonijiet tal-entitajiet inbidel u t-tliet lingwi saru uffiċjali fiż-żewġ entitajiet. It-tliet lingwi uffiċjali huma kompletament intelliġibbli reċiprokament u huma magħrufa kollettivament taħt l-isem Serbo-Kroat, minkejja li dan it-terminu mhuwiex rikonoxxut formalment fil-pajjiż. L-użu ta 'waħda mit-tliet lingwi sar indikatur tal-identità etnika. Michael Kelly u Catherine Baker jargumentaw: "It-tliet lingwi uffiċjali tal-istat tal-Bosnja attwali... jirrappreżentaw l-affermazzjoni simbolika tal-identità nazzjonali fuq il-pragmatiżmu tal-intelliġibilità reċiproka." Skont il-Karta Ewropea għal-Lingwi Reġjonali jew Minoritarji (CELMR) tal-1992, il-Bożnja u Ħerzegovina tirrikonoxxi l-lingwi minoritarji li ġejjin: Albaniż, Montenegrin, Ċek, Taljan, Ungeriż, Maċedonjan, Ġermaniż, Pollakk, Romani, Rumen, Russu, Slovakk , Sloven, Tork, Ukrajn u Lhudi (Jiddish u Ladino). Il-minoranza Ġermaniża fil-Bożnja u Ħerzegovina huma l-aktar fdalijiet ta' Donauschwaben (Is-Swabi tad-Danubju), li stabbilixxew fiż-żona wara li l-monarkija tal-Habsburg talbet il-Balkani mill-Imperu Ottoman. Minħabba t-tkeċċija u l-assimilazzjoni (sfurzata) wara ż-żewġ gwerer dinjija, in-numru ta' Ġermaniżi etniċi fil-Bożnja u Ħerzegovina naqas b’mod drammatiku. Fiċ-ċensiment tal-2013, 52.86% tal-popolazzjoni jqisu l-lingwa materna tagħhom bħala Bosnijan, 30.76% Serb, 14.6% Kroat u 1.57% lingwa oħra, u 0.21% ma jirrispondux. === Reliġjon === Il-Bożnja u Ħerzegovina huwa pajjiż b'diversità reliġjuża kbira. Skont iċ-ċensiment tal-2013, il-Musulmani kienu jammontaw għal 50.7% tal-popolazzjoni, filwaqt li l-Insara Ortodossi kienu jiffurmaw 30.7%, l-Insara Kattoliċi 15.2%, 1.2% kienu ta’ reliġjonijiet oħra u 1.1% atei jew agnostiċi, filwaqt li l-bqija ma' ddikjarawx ir-reliġjon tagħhom jew ma weġibx il-mistoqsija. Stħarriġ tal-2012 wera li 54% tal-Musulmani Bosnijaċi ma jistqarru l-ebda reliġjon, filwaqt li 38% kienu jipprattikaw is-Sunniżmu. ==== Reliġjon fil-Bożnja u Ħerzegovina (ċensiment 2013) ==== * Musulmani 50.7% * Insara Ortodossi 30.7% * Insara Kattoliċi 15.2% * 1.2% ieħor * Atei 0.7% * Anjostiċi 0.3% * Mhux iddikjarati 0.9% * Ebda tweġiba 0.2% === Żoni urbani === Sarajevo hija dar għal 419,957 abitant fiż-żona urbana tagħha li tinkludi l-belt ta' Sarajevo, kif ukoll il-muniċipalitajiet ta' Ilidža, Vogošća, Istočna Ilidža, Istočno Novo Sarajevo u Istočni Stari Grad Iż-żona metropolitana għandha popolazzjoni ta' 555,210 abitant u tinkludi l- il-kantun ta' Sarajevo, il-Lvant ta' Sarajevo u l-muniċipalitajiet ta' Breza, Kiseljak, Kreševo ​​​​​​u Visoko. == Ekonomija == [[Stampa:GDP per capita development of Bosnia and Herzegovina.svg|thumb|Evoluzzjoni stmata tal-PGD reali per capita tal-Bosnja u Ħerzegovina mill-1952]] Matul il-Gwerra Bosnijaka, l-ekonomija sofriet 200 biljun ewro fi ħsara materjali, madwar 326.38 biljun ewro fl-2022 (aġġustat għall-inflazzjoni). Il-Bożnja u Ħerzegovina qed tiffaċċja l-problema doppja tal-bini mill-ġdid ta' pajjiż imqatta' mill-gwerra u l-introduzzjoni ta' riformi tranżizzjonali tas-suq liberali fl-ekonomija mħallta preċedenti tagħha. Wirt ta' l-era preċedenti hija industrija b'saħħitha; taħt l-ex president tar-repubblika Džemal Bijedić u l-president Jugoslav Josip Broz Tito, l-industriji metallurġiċi ġew promossi fir-repubblika, li rriżultaw fl-iżvilupp ta' parti kbira mill-impjanti tal-Jugoslavja; SR Bosnia and Herzegovina kellha ekonomija industrijali b'saħħitha ħafna orjentata lejn l-esportazzjoni fis-snin sebgħin u tmeninijiet, b'esportazzjonijiet fuq skala kbira li jiswew miljuni ta 'dollari Amerikani. Għal ħafna mill-istorja tal-Bożnja, l-agrikoltura saret fi rziezet privati. Tradizzjonalment, ikel frisk ġie esportat mir-repubblika. Il-gwerra tad-disgħinijiet ikkawżat bidla drastika fl-ekonomija Bożnijaka. Il-PGD naqas b'60% u l-qerda tal-infrastruttura fiżika qerdet l-ekonomija Peress li ħafna mill-kapaċità tal-produzzjoni ma ġietx restawrata, l-ekonomija Bosnijaka għadha tiffaċċja diffikultajiet konsiderevoli. Iċ-ċifri juru li l-PGD u d-dħul per capita żdiedu b’10% bejn l-2003 u l-2004; Dan u t-tnaqqis fid-dejn nazzjonali tal-Bożnja huma xejriet negattivi, u qgħad għoli (38.7%) u defiċit kummerċjali kbir jibqgħu tħassib. Il-munita nazzjonali hija l-mark konvertibbli (KM), marbut mal-euro, ikkontrollata mill-bord monetarju. L-inflazzjoni annwali hija l-aktar baxxa relattiva għal pajjiżi oħra fir-reġjun, b'1.9% fl-2004. Id-dejn internazzjonali kien ta '$ 5.1 biljun (mill-31 ta' Diċembru 2014). Ir-rata ta' tkabbir reali tal-PGD kienet ta' 5% fl-2004 skont il-Bank Ċentrali tal-Bosnja u Ħerzegovina u l-Uffiċċju tal-Istatistika tal-Bosnja u Ħerzegovina. Il-Bożnja u Ħerzegovina wriet progress pożittiv f'dawn l-aħħar snin, u b'mod deċiżiv ċċaqlaqha mill-iktar pożizzjoni baxxa fl-ugwaljanza tad-dħul għal erbatax minn 193 nazzjon. Skont id-dejta tal-Eurostat, il-PGD per capita (PPP) tal-Bożnja u Ħerzegovina kien ta' 29 % tal-medja tal-UE fl-2010. Il-Fond Monetarju Internazzjonali (IMF) ħabbar self lill-Bosnja li jiswa 500 miljun dollaru Amerikan, li se jiġi pprovdut taħt arranġament stand-by. L-approvazzjoni tagħha kienet skedata għal Settembru 2012. L-Ambaxxata tal-Istati Uniti f'Sarajevo tipproduċi l-Gwida tan-Negozju tal-Pajjiż, rapport annwali li jipprovdi ħarsa komprensiva tal-ambjent tan-negozju u ekonomiku tal-Bożnja u Ħerzegovina, billi juża analiżi ekonomika, politika u tas-suq. Skont xi stimi, l-ekonomija taħt l-art tirrappreżenta 25.5% tal-PGD. Fl-2017, l-esportazzjonijiet kibru bi 17% meta mqabbla mas-sena ta' qabel, b’total ta' 5.65 biljun ewro. Il-volum totali tal-kummerċ barrani fl-2017 kien jammonta għal 14.97 biljun ewro u żdied b'14% meta mqabbel mas-sena ta' qabel. L-importazzjonijiet ta’ oġġetti żdiedu bi 12% u ammontaw għal 9.32 biljun ewro. Il-kopertura tal-importazzjonijiet mill-esportazzjoni żdiedet bi 3% meta mqabbla mas-sena ta’ qabel u issa hija 61 fil-mija. Fl-2017, il-Bosnja u Ħerzegovina esportat prinċipalment sedili tal-karozzi, elettriku, injam ipproċessat, aluminju u għamara. Fl-istess sena, prinċipalment importat żejt mhux raffinat, karozzi, żejt tal-mutur, faħam u briquettes. Ir-rata tal-qgħad fl-2017 kienet 20.5%, iżda l-Istitut ta' Vjenna għall-Istudji Ekonomiċi Internazzjonali jbassar li r-rata tal-qgħad se tonqos matul il-ftit snin li ġejjin. Fl-2018, il-qgħad għandu jkun 19.4% u jonqos aktar għal 18.8% fl-2019. Fl-2020, ir-rata tal-qgħad għandha tinżel għal 18.3%. Fil-31 ta' Diċembru, 2017, il-Kunsill tal-Ministri tal-Bosnja u Ħerzegovina ippubblika r-rapport dwar id-dejn pubbliku tal-Bosnja u Ħerzegovina, li jgħid li d-dejn pubbliku tnaqqas b’389.97 miljun ewro, jew aktar minn 6 % meta mqabbel mal-31 ta' Diċembru, 2016 Fl-aħħar tal-2017, id-dejn pubbliku kien ta' €5.92 biljun, li kien jammonta għal 35.6 fil-mija tal-PDG. Sal-31 ta' Diċembru 2017, kien hemm 32,292 kumpanija rreġistrata fil-pajjiż, li flimkien kellhom dħul ta' 33,572 miljun ewro dik l-istess sena. Fl-2017, il-pajjiż irċieva 397.35 miljun ewro f'investiment barrani dirett, ekwivalenti għal 2.5% tal-PGD. Fl-2017, il-Bosnja u Ħerzegovina kklassifikat fit-tielet post fid-dinja f'termini tan-numru ta' impjiegi ġodda maħluqa minn investiment barrani, relattiv għan-numru ta' abitanti. Fl-2018, il-Bosnja u Ħerzegovina esportat oġġetti li jiswew 11.9 biljun KM (6.07 biljun euro), li huwa 7.43% aktar milli fl-istess perjodu fl-2017, filwaqt li l-importazzjonijiet ammontaw għal 19.27 biljun KM (9,830 miljun euro), li jirrappreżenta 5.47% aktar. Il-prezz medju ta' appartamenti ġodda mibjugħa fil-pajjiż fl-ewwel sitt xhur tal-2018 huwa ta' 1,639 km (€886.31) għal kull metru kwadru, li jirrappreżenta żieda ta' 3.5% meta mqabbel mas-sena ta' qabel. Mit-30 ta' Ġunju, 2018, id-dejn pubbliku tal-Bosnja u Ħerzegovina kien jammonta għal madwar €6.04 biljun, li minnhom 70.56% jikkorrispondi għal dejn estern u 29.4% għal dejn intern. Il-proporzjon tad-dejn pubbliku fil-prodott gross domestiku huwa 34.92%. Fl-ewwel 7 xhur tal-2018, 811,660 turist żaru l-pajjiż, qabża ta' 12.2% meta mqabbla mal-ewwel 7 xhur tal-2017. Fl-ewwel 11-il xahar tal-2018, 1,378,542 turist żaru l-Bosnja-Ħerzegovina, żieda ta' 12,6%, u kellhom 2,871,004 lejl f'lukandi, żieda ta' 13.8% meta mqabbel mas-sena ta' qabel. Barra minn hekk, 71.8% tat-turisti ġew minn pajjiżi barranin. Fl-ewwel seba' xhur tal-2019, 906,788 turist żaru l-pajjiż, qabża ta' 11.7% meta mqabbel mas-sena ta’ qabel. Fl-2018, il-valur totali ta' fużjonijiet u akkwisti fil-Bosnja u Ħerzegovina kien jammonta għal €404.6 miljun. Fl-2018, 99.5 fil-mija tal-kumpaniji fil-Bosnja u Ħerzegovina użaw kompjuters fin-negozju tagħhom, filwaqt li 99.3 fil-mija kellhom konnessjoni tal-Internet, skont stħarriġ li sar mill-Aġenzija tal-Istatistika tal-Bosnja u Ħerzegovina. Fl-2018, il-Bosnja u Ħerzegovina rċeviet 783.4 miljun KM (400.64 miljun euro) f'investiment barrani dirett, li kien ekwivalenti għal 2.3% tal-PDG. [[Stampa:Sarajevo Tram-Stop Banka 2011-10-28 (2).jpg|thumb|Il-Bank Ċentrali tal-Bożnja u Ħerzegovina f'Sarajevo]] Fl-2018, il-Bank Ċentrali tal-Bosnja u Ħerzegovina għamel profitt ta' 8,430,875 km (€4,306,347). Il-Bank Dinji bassar li l-ekonomija se tikber 3.4% fl-2019. Il-Bożnja u Ħerzegovina ġiet ikklassifikata fit-83 post fl-Indiċi tal-Libertà Ekonomika tal-2019. Il-punteġġ ġenerali tal-Bożnja u Ħerzegovina huwa 61.9. Din il-pożizzjoni tirrappreżenta xi progress relattiv għall-91 post li kellha fl-2018. Dan ir-riżultat huwa taħt il-livell reġjonali, iżda għadu 'l fuq mill-medja dinjija, u jagħmel lill-Bosnja u Ħerzegovina pajjiż "moderament ħieles". Fil-31 ta’ Jannar 2019, id-depożiti totali fil-banek Bosnijaċi kienu ta' KM 21.9 biljun (€11.20 biljun), li jirrappreżentaw 61.15 % tal-PGD nominali. Fit-tieni kwart tal-2019, il-prezz medju ta' appartamenti ġodda mibjugħa fil-Bożnja u Ħerzegovina kien ta' 1,606 km (€821.47) għal kull metru kwadru. Fl-ewwel sitt xhur tal-2019, l-esportazzjonijiet ammontaw għal 5,829 miljun KM (2,980 miljun ewro), li huwa 0.1% inqas minn fl-istess perjodu tal-2018, filwaqt li l-importazzjonijiet ammontaw għal 9,779 miljun KM (5,000 miljun ewro), li huwa 4.5% aktar milli fl-istess perjodu tas-sena ta' qabel. Fl-ewwel sitt xhur tal-2019, l-investiment barrani dirett ammonta għal 650.1 miljun KM (332.34 miljun ewro). Il-Bożnja u Ħerzegovina ġiet ikklassifikata fis-77 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. Mit-30 ta' Novembru, 2023, il-Bosnja u Ħerzegovina kellha 1.3 miljun vettura bil-mutur reġistrata. === Turiżmu === [[Stampa:Вишеградска ћуприја са Андрићградом 2.jpg|thumb|Mehmed Paša Sokolović Bridge, Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO u Andrićgrad]] [[Stampa:Mostar Old Town Panorama 2007.jpg|thumb|Stari Most fil-Mostar, Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO]] [[Stampa:Saint James Church (St. Jakov) Medjugorje - Hotel Pansion Porta - Bosnia Herzegovina - Creative Commons by gnuckx (4695237966).jpg|thumb|Medjugorje, sit ta' pellegrinaġġ popolari għall-Kattoliċi madwar id-dinja]] Skont il-projezzjonijiet tal-Organizzazzjoni Dinjija tat-Turiżmu, il-Bożnja u Ħerzegovina kellha t-tielet l-ogħla rata ta’ tkabbir turistiku fid-dinja bejn l-1995 u l-2020. Fl-2017, 1,307,319 turist żaru l-Bosnja u Ħerzegovina, żieda ta’ 13.7%, u kellhom 2,677,125 lejl f’lukandi, żieda ta’ 12.3% mis-sena ta’ qabel. 71.5% tat-turisti ġew minn pajjiżi barranin. Fl-2018, 1,883,772 turist żaru l-Bosnja u Ħerzegovina, żieda ta’ 44.1%, u 3,843,484 qagħdu l-lejl f’lukandi, żieda ta’ 43.5% meta mqabbla mas-sena ta’ qabel. Barra minn hekk, 71.2% tat-turisti ġew minn pajjiżi barranin. Fl-2006, meta Lonely Planet ikklassifika l-aqwa bliet fid-dinja, Sarajevo, il-kapitali nazzjonali u ospitanti tal-Olimpjadi tax-Xitwa tal-1984, ġiet ikklassifikata fin-numru 43 fil-lista. It-turiżmu f'Sarajevo jiffoka prinċipalment fuq aspetti storiċi, reliġjużi u kulturali. Fl-2010, il-lista "L-Aħjar fl-Ivvjaġġar" ta' Lonely Planet innominaha bħala waħda mill-aqwa għaxar bliet li żaru dik is-sena. Sarajevo rebaħ ukoll il-konkors "Best City to Visit" tal-blog tal-ivvjaġġar Foxnomad fl-2012, li għeleb lil aktar minn mitt belt oħra madwar id-dinja. Medjugorje sar wieħed mill-aktar siti ta' pellegrinaġġ popolari għall-Kattoliċi madwar id-dinja u sar it-tielet l-iktar sit reliġjuż importanti fl-Ewropa, fejn aktar minn miljun persuna jżuruh kull sena. Ġie stmat li 30 miljun pellegrin ġew Medjugorje minn meta bdew l-allegati dehriet fl-1981. Mill-2019, pellegrinaġġi għal Medjugorje huma uffiċjalment awtorizzati u organizzati mill-Vatikan. Il-Bosnja saret ukoll destinazzjoni dejjem aktar popolari għall-iskijar u l-ekoturiżmu. Il-muntanji li ospitaw l-Olimpjadi tax-Xitwa ta' Bjelašnica, Jahorina u Igman huma l-aktar muntanji tal-iskijar li jżuruha nies fil-Bosnja u Ħerzegovina. Il-Bożnja u Ħerzegovina tibqa' waħda mill-aħħar reġjuni naturali mhux skoperti tal-Alpi tan-Nofsinhar, b'firxiet vasti ta' natura selvaġġa u mhux mittiefsa li tattira avventurieri u min iħobb in-natura. National Geographic semmiet lill-Bosnja u Ħerzegovina bħala l-aqwa destinazzjoni ta' avventura tar-roti tal-muntanji għall-2012. L-Alpi Dinariċi taċ-ċentru tal-Bosnja huma l-favoriti tal-mixjiet u tal-muntanji, peress li fihom klimi Mediterranji u alpini. Whitewater rafting sar xi ħaġa ta' passatemp nazzjonali fil-Bosnja u Ħerzegovina. Ix-xmajjar ewlenin użati għar-rafting tal-ilma abjad fil-pajjiż jinkludu l-Vrbas, Tara, Drina, Neretva u Una. Sadanittant, l-aktar xmajjar notevoli huma l-Vrbas u t-Tara, peress li t-tnejn ospitaw il-Kampjonati Dinji tar-Rafting tal-2009. Ir-raġuni għaliex ix-Xmara Tara hija popolari immens għar-rafting hija għaliex fiha l-aktar canyon tax-xmara fonda fl-Ewropa, il-Canyon tax-Xmara Tara. Riċentement, il-Huffington Post semmiet lill-Bosnja u Ħerzegovina id-"9 l-akbar avventura fid-dinja fl-2013," u żiedet li l-pajjiż jiftaħar "l-ilma u l-arja l-aktar nadifa fl-Ewropa, l-akbar foresti verġni, u l-aktar annimali selvaġġi. L-aħjar mod biex esperjenza huwa l-Vjaġġ tat-Tliet Xmajjar, li jieħu l-aħjar li l-Balkani għandhom x'joffru." == Infrastruttura == === Trasport === [[Stampa:Sarajevo Airport 1 2024.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali ta' Sarajevo]] L-Ajruport Internazzjonali ta' Sarajevo, magħruf ukoll bħala l-Ajruport ta' Butmir, huwa l-ajruport internazzjonali ewlieni fil-Bożnja u Ħerzegovina, li jinsab 3.3 NM (6.1 km; 3.8 mi) fil-Lbiċ tal-istazzjon tal-ferrovija prinċipali ta' Sarajevo fil-belt ta' Sarajevo fis-subborg ta' Butmir. L-operazzjonijiet ferrovjarji fil-Bosnja u Ħerzegovina huma suċċessuri tal-Ferroviji Jugoslavi fi ħdan il-fruntieri tal-pajjiż wara l-indipendenza tal-ex Jugoslavja fl-1992. Illum, huma operati mill-Ferroviji tal-Federazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina (ŽFBiH) fil-Federazzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina. Ħerzegovina. === Telekomunikazzjonijiet === Is-suq tal-komunikazzjoni fil-Bosnja kien liberalizzat għal kollox f'Jannar 2006. It-tliet operaturi tal-linja fissa jipprovdu servizzi prinċipalment fl-oqsma tal-operat tagħhom, iżda għandhom liċenzji nazzjonali għal sejħiet nazzjonali u internazzjonali. Servizzi ta' data mobbli huma offruti wkoll, inklużi servizzi ta' veloċità għolja EDGE, 3G u 4G. Oslobođenje (Liberazzjoni), imwaqqfa fl-1943, hija waħda mill-eqdem gazzetti li jiċċirkolaw kontinwament fil-pajjiż. Hemm ħafna pubblikazzjonijiet nazzjonali, fosthom Dnevni avaz (Leħen ta' Kuljum), imwaqqfa fl-1995, u Jutarnje Novine (Aħbarijiet ta' Filgħodu), biex insemmu biss ftit, li jiċċirkolaw f'Sarajevo. Perjodiċi lokali oħra jinkludu l-gazzetta Kroata Hrvatska riječ u r-rivista Bosnijaka Start, kif ukoll il-gazzetti ta' kull ġimgħa Slobodna Bosna (Bosnja Ħielsa) u BH Dani (BH Days). Mill-2014, il-pjattaforma N1 xxandar bħala affiljat ta' CNN International, b'uffiċċji f'Sarajevo, Żagreb u Belgrad. Mill-2021, il-Bosnja u Ħerzegovina kklassifikat fit-tieni post fil-libertà tal-istampa fir-reġjun, wara l-Kroazja, u kklassifikat fit-58 post internazzjonali. Minn Diċembru 2021, hemm 3,374,094 utent tal-Internet fil-pajjiż, jew 95.55% tal-popolazzjoni kollha. === Edukazzjoni === [[Stampa:Sarajevo University building.JPG|thumb|Fakultà tal-Liġi tal-Università ta' Sarajevo]] [[Stampa:Mostar gimnasium.jpg|thumb|Il-Gimnazija Mostar fil-Mostar kienet waħda mill-aktar istituzzjonijiet edukattivi akkademikament prestiġjużi.]] L-edukazzjoni ogħla għandha tradizzjoni twila u rikka fil-Bosnja u Ħerzegovina. L-ewwel istituzzjoni ta' edukazzjoni għolja apposta kienet skola tal-filosofija Sufi mwaqqfa minn Gazi Husrev-beg fl-1531. Segwew bosta skejjel reliġjużi. Fl-1887, taħt l-Imperu Awstro-Ungeriż, skola tal-liġi tax-xarija bdiet programm ta 'ħames snin. Fl-1940, l-Università ta 'Sarajevo saret l-ewwel istitut sekulari ta' edukazzjoni għolja tal-belt. Fis-snin 50, bdew jiġu offruti lawrji gradwati. Saret ħafna ħsara matul il-gwerra, reċentement inbniet mill-ġdid fi sħubija ma 'aktar minn 40 università oħra. Hemm istituzzjonijiet oħra ta' edukazzjoni ogħla, inklużi: Džemal Bijedić Università ta' Mostar, Università ta' Banja Luka, Università ta' Mostar, Università ta' Sarajevo tal-Lvant, Università ta' Tuzla, Università Amerikana tal-Bożnja u Ħerzegovina u l-Akkademja tax-Xjenzi u l-Arti tal-Bożnja u Ħerzegovina , meqjusa bħala waħda mill-akkademji tal-arti kreattivi l-aktar prestiġjużi fir-reġjun. Il-Bożnja u Ħerzegovina għandha 26 università Barra minn hekk, il-Bosnja u Ħerzegovina hija dar għal bosta istituzzjonijiet privati ​​u internazzjonali ta' edukazzjoni għolja, li wħud minnhom huma: * Skola tax-Xjenza u t-Teknoloġija ta' Sarajevo * Università Internazzjonali ta' Sarajevo * Università Amerikana tal-Bosnja u Ħerzegovina * Skola Għolja tan-Negozju ta' Sarajevo * Università Internazzjonali ta' Burch * Kulleġġ tad-Dinja Magħquda fil-Mostar L-edukazzjoni primarja pubblika hija b'xejn u obbligatorja għal tfal ta' bejn 5 snin u nofs u 6 snin u nofs. L-edukazzjoni sekondarja mhix obbligatorja u hija mmirata għal tfal bejn il-15 u t-18-il sena. Ir-rata ta' litteriżmu hija ta' 98.3%, b'99.4% għall-irġiel u 97.1% għan-nisa. L-Università Internazzjonali ta' Sarajevo toffri varjetà wiesgħa ta' programmi. Universitajiet fil-Bożnja u Ħerzegovina joffru programmi fl-istudji umanistiċi, ix-xjenzi u t-teknoloġija. It-tul tal-istudji huwa minn 3 sa 4 snin għal lawrji ta' baċellerat, minn 1 sa 2 snin għal lawrji ta' masters u minn 3 sa 4 snin għal dottorati. Id-dħul fl-universitajiet isir permezz ta' testijiet tad-dħul jew evalwazzjoni tal-prestazzjoni akkademika. L-edukazzjoni primarja ddum disa' snin. L-edukazzjoni sekondarja hija pprovduta fi skejjel sekondarji ġenerali u tekniċi (ġeneralment Gymnasiums), fejn l-istudji normalment idumu erba' snin. Il-forom kollha ta' edukazzjoni sekondarja jinkludu element ta' taħriġ vokazzjonali. L-istudenti li jiggradwaw minn skejjel sekondarji ġenerali jiksbu l-Matura u jistgħu jinkitbu fi kwalunkwe istituzzjoni ta' edukazzjoni għolja jew akkademja billi jgħaddu minn eżami ta' kwalifika preskritt mill-korp governattiv jew istituzzjoni. Studenti li jiggradwaw minn suġġetti tekniċi jiksbu Diploma. == Kultura == === Arkitettura === [[Stampa:Sarajevo, knihovna.jpg|thumb|Librerija Nazzjonali u Università ta' Sarajevo]] L-arkitettura tal-Bożnja u Ħerzegovina hija influwenzata fil-biċċa l-kbira minn erba' perjodi ewlenin li fihom il-bidliet politiċi u soċjali influwenzaw il-ħolqien ta' drawwiet kulturali u arkitettoniċi distintivi tal-popolazzjoni. Kull perjodu ħass l-influwenza tiegħu u kkontribwixxa għal diversità akbar ta' kulturi u lingwaġġ arkitettoniku f’dan ir-reġjun. === Midja === [[Stampa:Radio and Television of Bosnia and Herzegovina (BHRT) building, Sarajevo.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali tal-BHRT f'Sarajevo]] Xi stazzjonijiet televiżivi, rivisti u gazzetti fil-Bosnja u Ħerzegovina huma proprjetà tal-istat, u oħrajn huma korporazzjonijiet għall-profitt iffinanzjati minn reklamar, abbonamenti u dħul ieħor relatat mal-bejgħ. Il-Kostituzzjoni tal-Bosnja u Ħerzegovina tiggarantixxi l-libertà tal-espressjoni. Bħala pajjiż fi tranżizzjoni, b'wirt ta' wara l-gwerra u struttura politika interna kumplessa, is-sistema tal-midja tal-Bożnja u Ħerzegovina tinsab fil-proċess ta' trasformazzjoni. Fil-perjodu inizjali ta 'wara l-gwerra (1995-2005), l-iżvilupp tal-midja kien iggwidat primarjament minn donaturi internazzjonali u aġenziji ta' kooperazzjoni, li investew biex jgħinu fil-bini mill-ġdid, id-diversifikazzjoni, id-demokratizzazzjoni u l-professjonalizzazzjoni tal-midja. L-iżviluppi ta' wara l-gwerra jinkludu l-ħolqien ta' Aġenzija Regolatorja tal-Komunikazzjoni indipendenti, l-adozzjoni ta’ Kodiċi tal-Istampa, il-ħolqien tal-Kunsill tal-Istampa, id-dekriminalizzazzjoni tal-malafama u l-malafama, l-introduzzjoni ta’ libertà ta' aċċess għall-informazzjoni pjuttost avvanzat u l-ħolqien ta' sistema tax-xandir tas-servizz pubbliku mill-ex xandar tal-istat. Madankollu, żviluppi pożittivi b'appoġġ internazzjonali ħafna drabi ġew imfixkla minn elites nazzjonali, u l-professjonalizzazzjoni tal-midja u l-ġurnalisti mxiet bil-mod. Livelli għoljin ta' partiġjaniżmu u rabtiet bejn il-midja u s-sistemi politiċi jfixklu l-aderenza għal kodiċijiet ta' kondotta professjonali. === Letteratura === [[Stampa:S. Kragujevic, Andric na vest o N. nagradi 1961.JPG|thumb|Ivo Andrić ma' martu Milica, malli sar jaf li kien rebaħ il-Premju Nobel fil-Letteratura]] Il-Bożnja-Ħerzegovina għandha letteratura rikka, inkluż dik tar-rebbieħa Nobel Ivo Andrić u poeti bħal Antun Branko Šimić, Aleksa Šantić, Jovan Dučić u Mak Dizdar, kittieba bħal Zlatko Topčić, Meša Selimović, Semezdin Mehmedinović, Miljenko Jerveto Samvilicja, Isak Šimić - beg Bašagić, Abdulah Sidran, Petar Kočić, Aleksandar Hemon u Nedžad Ibrišimović. It-Teatru Nazzjonali twaqqaf fl-1919 f'Sarajevo u l-ewwel direttur tiegħu kien id-drammaturgu Branislav Nušić. Rivisti bħal Novi Plamen jew Sarajevske sveske huma wħud mill-aktar pubblikazzjonijiet prominenti li jkopru suġġetti kulturali u letterarji. Sa tmiem is-snin ħamsin, ix-xogħlijiet ta' Ivo Andrić kienu diġà ġew tradotti f'diversi lingwi. Fl-1958, l-Assoċjazzjoni tal-Kittieba Jugoslava nnominat lil Andrić bħala l-ewwel kandidat tagħha għall-Premju Nobel fil-Letteratura. === Arti === [[Stampa:Bosniangraves bosniska gravar februari 2007 stecak stecci5.jpg|thumb|Stećci minn Radimlja, ħdejn Stolac (seklu 13)]] L-arti tal-Bosnja u Ħerzegovina dejjem kienet tevolvi kontinwament u tvarja mill-lapidi medjevali oriġinali msejħa Stećci sal-pitturi tal-qorti ta' Kotromanić. Madankollu, kien biss mal-wasla tal-Awstro-Ungeriżi li r-rinaxximent tal-pittura fil-Bosnja beda verament jiffjorixxi. L-ewwel artisti kkultivati ​​tal-akkademji Ewropej dehru fil-bidu tas-seklu 20. Fosthom hemm: Gabrijel Jurkić, Petar Šain, Roman Petrović u Lazar Drljača. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, artisti bħal Mersad Berber u Safet Zec żdiedu fil-popolarità. Fl-2007, Ars Aevi, mużew tal-arti kontemporanja li jinkludi xogħlijiet ta' artisti mondjali rinomati, twaqqfet f'Sarajevo. === Mużika === [[Stampa:43. TKB - Seljo z Sarajewa (Bośnia i Hercegowina) 10.JPG|thumb|left|Bosnians jiżfnu kolo tradizzjonali]] Kanzunetti Bosnijaċi tipiċi huma ganga, rera u mużika folkloristika tradizzjonali Slava bħal kolo, filwaqt li mill-era Ottomana l-aktar popolari hija sevdalinka. Il-mużika pop u rock għandha wkoll tradizzjoni hawn, b'mużiċisti aktar famużi bħal Dino Zonić, Goran Bregović, Davorin Popović, Kemal Monteno, Zdravko Čolić, Elvir Laković Laka, Edo Maajka, Hari Varešanović, Dino Merlin, Mladen Vojičić Tifa, Žkel. , eċċ. Kompożituri oħra bħal Đor đe Novković, Al' Dino, Haris Džinović, Kornelije Kovač u bosta bands rock u pop, pereżempju, Bijelo Dugme, Crvena jabuka, Divlje jagode, Indexi, Plavi orkestar, Zabranjeno Pušenje, Ambasadori, who Dubio kolektiva,, Kienu fost l-aktar importanti fl-eks Jugoslavja. Il-Bosnja hija l-art twelid tal-kompożitur Dušan Šestić, il-kreatur tal-Innu Nazzjonali tal-Bożnja u Ħerzegovina u missier il-kantanta Marija Šestić, mużiċista tal-jazz, edukatur u ambaxxatur tal-jazz tal-Bożnija Sinan Alimanović, il-kompożitur Saša Lošić u l-pjanista Saša Toperić. Fl-irħula, speċjalment fil-Ħerzegovina, il-Bosnijaċi, is-Serbi u l-Kroati jilagħbu l-gusle l-antik. Il-gusle tintuża prinċipalment biex tirreċita poeżiji epiċi b'ton ġeneralment drammatiku. Probabbilment l-iktar mużika distintiva u identifikabbli tal-mużika Bosnijaka, sevdalinka hija tip ta' kanzunetta folkloristika emozzjonali u melankolika li ħafna drabi tiddeskrivi temi koroh bħall-imħabba u t-telf, il-mewt ta' xi ħadd maħbub, jew qtugħ ta' qalb. Sevdalinkas kienu tradizzjonalment esegwiti fuq saz, strument tal-korda Tork, li aktar tard ġie sostitwit bl-accordion. Madankollu, l-arranġament aktar modern ġeneralment jinkludi vokalist akkumpanjat mill-akkordju flimkien ma' drums, double basses, kitarri, klarinitti u vjolini. Tradizzjonijiet folkloristiċi rurali tal-Bożnja u Ħerzegovina jinkludu l-istil ganga vociferated u polifoniku u "ravne pjesme" (kant ċatt), kif ukoll strumenti bħall-bagalja mingħajr drone, flawt tal-injam, u šargija. Il-gusle, strument li jinsab fil-Balkani, jintuża wkoll biex jakkumpanja poeżiji epiċi Slavi antiki. Hemm ukoll kanzunetti folkloristiċi Bosnijaċi fil-lingwa Ladin, derivati ​​mill-popolazzjoni Lhudija taż-żona. Mużika ta' oriġini Bosnijaka ġejja mill-Bosnja ċentrali, Posavina, Wied tad-Drina u Kalesija. Is-soltu ssir minn kantanti b’żewġ vjolinisti u plejer tas-sargija. Dawn il-baned dehru għall-ewwel darba madwar l-Ewwel Gwerra Dinjija u saru popolari fis-sittinijiet Hija t-tielet l-eqdem mużika wara sevdalinka u ilahija. Dawk li jgħallmu lilhom infushom, l-aktar żewġ jew tliet membri, jagħżlu strumenti antiki differenti, speċjalment vjolin, xkora, saz, tnabar, flawtijiet (zurle) jew flawtijiet tal-injam, kif diġà sejħu oħrajn, l-artisti oriġinali tal-mużika Bosnijaka li Notes ma jistgħux ikunu. bil-miktub, huma mgħoddija minn widna minn ġenerazzjoni għal oħra, il-familja hija ġeneralment ereditarja. Huwa maħsub li ġej mit-tribù Persjan-Kalesi li stabbilixxa ruħu fiż-żona tal-widien attwali ta' Sprečanski u probabbilment għalhekk l-isem Kalesija. F'din il-parti tal-Bosnja, hija l-aktar komuni. Din it-tip ta' mużika kienet għoġobha mit-tliet popli tal-Bosnja, Bosnijaċi, Serbi u Kroati, u kkontribwiet ħafna għar-rikonċiljazzjoni, is-soċjalizzazzjoni, id-divertiment u organizzazzjonijiet oħra tan-nies permezz ta' festivals. Fil-Kalesija, dan jinżamm kull sena bil-Bosnjan Original Music Festival. === Ċinema u teatru === Sarajevo hija rikonoxxuta internazzjonalment għall-għażla eclettika u diversa ta’ festivals. Il-Festival tal-Films ta' Sarajevo ġie stabbilit fl-1995, matul il-Gwerra tal-Bosnija, u sar l-aktar festival tal-films importanti u l-akbar fil-Balkani u fix-Xlokk tal-Ewropa. Il-Bosnja għandha wirt rikka ta' films u films, li jmur lura għar-Renju tal-Jugoslavja; Bosta produtturi tal-films Bosnijaċi kisbu prominenza internazzjonali u xi wħud rebħu premjijiet internazzjonali li jvarjaw mill-Premjijiet tal-Akkademja għal multipli Palmes d'Or u Golden Bears. Xi kittieba, diretturi u produtturi Bosnijaċi notevoli jinkludu Danis Tanović (magħruf għall-Premju tal-Akkademja 2001 u film rebbieħ tal-Globu tad-Deheb No Man's Land u l-film rebbieħ tal-Premju tal-Ġurija tal-Grand 2016, Death in Sarajevo), Jasmila Žbanić (rebbieħa tal-Golden Bear). Bear, il-Premju tal-Akkademja u l-film nominat għall-BAFTA 2020 Quo Vadis, Aida?), Emir Kusturica (rebaħ żewġ Palme d'Ors f'Cannes), Zlatko Topčić, Ademir Kenović, Ahmed Imamović, Pjer Žalica, Aida Begić, eċċ. === Kċina === [[Stampa:Bosnian meat platter.JPG|thumb|Dixx tal-laħam Bosnjan li fih, fost affarijiet oħra, ćevapi, li huwa meqjus bħala l-platt nazzjonali tal-Bosnja u Ħerzegovina]] Il-kċina Bosnijaka tuża ħafna ħwawar, fi kwantitajiet moderati. Ħafna mill-platti huma ħfief, peress li huma mgħollija; iz-zlazi huma kompletament naturali, magħmulin minn ftit aktar mill-meraq naturali tal-ħaxix fid-dixx. Ingredjenti tipiċi jinkludu tadam, patata, basal, tewm, bżar, ħjar, karrotti, kaboċċi, faqqiegħ, spinaċi, zucchini, fażola mnixxfa, fażola friska, pruna, ħalib, paprika, u krema msejħa pavlaka. Il-kċina Bosnijaka hija bilanċjata bejn influwenzi tal-Punent u tal-Lvant. Bħala riżultat tal-amministrazzjoni Ottomana għal kważi 500 sena, l-ikel Bosnjan huwa relatat mill-qrib mal-kċejjen Torok, Griegi, u oħrajn tal-qedem Ottomani u Mediterranji. Madankollu, minħabba s-snin tal-ħakma Awstrijaka, hemm ħafna influwenzi tal-Ewropa Ċentrali. Dixxijiet tipiċi tal-laħam jinkludu prinċipalment ċanga u ħaruf. Xi speċjalitajiet lokali huma ćevapi, burek, dolma, sarma, pilav, goulash, ajvar u firxa sħiħa ta' ħelu orjentali. Ćevapi huwa platt tal-laħam ikkapuljat grilled, tip ta' kebab, popolari f'dik li kienet il-Jugoslavja u meqjus bħala platt nazzjonali fil-Bożnja u Ħerzegovina u s-Serbja. L-inbejjed lokali ġejjin minn Ħerzegovina, fejn il-klima hija adattata għat-tkabbir tal-għeneb. Il-fuħħar tal-Ħerzegovina (simili għall-grappa Taljana iżda inqas ħelwa) huwa popolari ħafna. Ix-xarbiet alkoħoliċi tal-għanbaqar (rakija) jew tat-tuffieħ (jabukovača) huma prodotti fit-tramuntana. Fin-Nofsinhar, id-distilleriji kienu jipproduċu kwantitajiet kbar ta' brandy u kienu jfornu l-fabbriki kollha tal-alkoħol li qabel kienu Jugoslavi (il-brandy huwa l-bażi tal-biċċa l-kbira tax-xorb alkoħoliku). Il-kafejiet li jservu l-kafè Bosnjan f'džezva b'rahat lokum u kubi taz-zokkor huma komuni f'Sarajevo u fil-bliet kollha fil-pajjiż. Ix-xorb tal-kafè huwa pastime favorit tal-Bosnijaċi u huwa parti mill-kultura tagħhom. Il-Bożnja u Ħerzegovina hija d-disa’ pajjiż fid-dinja f'termini ta' konsum tal-kafè per capita. === Sports === [[Stampa:Asim Ferhatović Hase Stadium.jpg|thumb|left|L-Istadium Asim Ferhatović Hase f'Sarajevo]] [[Stampa:Jahorina mountain 2018.jpg|thumb|left|Jahorina Ski Resort, ospitanti tal-Olimpjadi tax-Xitwa tal-1984, huwa l-akbar u l-aktar popolari ski resort fil-Bosnja u Ħerzegovina.]] Il-Bożnja u Ħerzegovina pproduċiet bosta atleti. L-aktar avveniment sportiv internazzjonali importanti fl-istorja tal-Bosnja u Ħerzegovina kien il-XI Logħob Olimpiku tax-Xitwa, li sar f'Sarajevo mis-7 sad-19 ta' Frar, 1984. Il-klabb tal-handball ta' Borac rebaħ seba' Kampjonati Jugoslavi tal-Handball, kif ukoll it-Tazza Ewropea fl-1976 u t-Tazza tal-Federazzjoni Internazzjonali tal-Handball fl-1991. Il-judoka Bosnijaka Amel Mekić laħqet champion Ewropew fl-2011. L-atleta tal-binarji Amel Tuka rebaħ midalji tal-bronż u tal-fidda fit-800 metru fil-Kampjonati Dinji tal-Atletika tal-IAAF tal-2015 u tal-2019 [251] u Hamza Alić rebaħ il-midalja tal-fidda fl-isparatura Ewropea tal-2013. Kampjonati Indoor. Il-klabb tal-basketball Bosna Royal minn Sarajevo kien champion Ewropew fl-1979. It-tim nazzjonali tal-basketball tal-irġiel tal-Jugoslavja, li rebaħ medalji f'kull kampjonat tad-dinja mill-1963 sal-1990, kien jinkludi plejers Bosnijaċi bħala membri tal-FIBA tal-Jugoslavja Dražen Dalipagić u Mirza Delibašić . Il-Bożnja u Ħerzegovina tikkwalifika regolarment għall-Kampjonat Ewropew tal-Baskitbol, ​​bi plejers bħal Mirza Teletović, Nihad Đedović u Jusuf Nurkić. It-tim nazzjonali tal-Bożnja u Ħerzegovina ta' taħt is-16-il sena rebaħ żewġ midalji tad-deheb fl-2015, u rebaħ kemm il-Festival Olimpiku tas-Sajf taż-Żgħażagħ Ewropej tal-2015 kif ukoll il-Kampjonat Ewropew ta' taħt is-16-il sena FIBA ​​​​2015. Il-klabb tal-basketball tan-nisa Jedinstvo Aida minn Tuzla rebaħ il-Kampjonat Ewropew tal-Klabbs tan-Nisa fl-1989 u l-finali tat-Tazza Ronchetti fl-1990, immexxija minn Razija Mujanović, tliet darbiet l-aħjar plejer tal-basketball Ewropew, u Mara Lakić. It-tim taċ-ċess Bosnjan kien champion tal-Jugoslavja seba' darbiet, minbarra li l-klabb ta' ŠK Bosna rebaħ erba' Tazzi taċ-Ċess tal-Klabbs Ewropej. Il-Granmastru taċ-ċess Borki Predojević rebaħ ukoll żewġ Kampjonati Ewropej. L-aktar suċċess impressjonanti taċ-ċess Bosnjan kien it-tieni post fil-XXXI Olimpija taċ-Ċess fl-1994 f'Moska, bil-grandmastri Predrag Nikolić, Ivan Sokolov u Bojan Kurajica. Il-boxer tal-piż medju Marijan Beneš rebaħ diversi kampjonati tal-Bożnja u Ħerzegovina, kampjonati Jugoslavi u l-Kampjonat Ewropew. Fl-1978, hija rebħet it-titlu mondjali kontra Elisha Obed tal-Baħamas. [[Stampa:20150331 2219 AUT BIH 2704.jpg|thumb|Edin Džeko lagħab mal-Bosnja u Ħerzegovina fl-2015]] Il-futbol ta' assoċjazzjoni huwa l-aktar sport popolari fil-Bosnja u Ħerzegovina. Din tmur lura għall-1903, iżda l-popolarità tagħha kibret b'mod sinifikanti wara l-Ewwel Gwerra Dinjija. Il-klabbs Bosnijaċi FK Sarajevo u Željezničar rebħu l-kampjonat Jugoslav, filwaqt li t-tim nazzjonali tal-futbol Jugoslav kien jinkludi plejers Bosnijaċi ta’ kull sfond etniku u ġenerazzjonijiet, bħal Safet Sušić, Zlatko Vujović, Mehmed Baždarević, Davor Jozić, Faruk Hadžibegić, Predrag Blašvić, Slić Vahid Halilhodžić, Dušan Bajević, Ivica Osim, Josip Katalinski, Tomislav Knez, Velimir Sombolac u ħafna oħrajn. It-tim nazzjonali tal-futbol tal-Bożnja u Ħerzegovina ipparteċipa fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA 2014, l-ewwel turnament ewlieni tagħhom. Fost il-plejers tat-tim għal darb'oħra hemm plejers prominenti minn kull sfond etniku tal-pajjiż, bħall-captains ta' dak iż-żmien u attwali Emir Spahić, Zvjezdan Misimović u Edin Džeko, difensuri bħal Ognjen Vranješ, Sead Kolašinac u Toni Šunjić, midfielders bħal Miralem Pjanić u Senad. Lulić, l-attakkant Vedad Ibišević, eċċ. Fost l-eks futbolers Bosnijaċi jinkludu Hasan Salihamidžić, li sar it-tieni Bosnjan li rebaħ trofew tal-UEFA Champions League, wara Elvir Baljić. Huwa lagħab 234 partita u skorja 31 gowl għall-klabb Ġermaniż FC Bayern Munich. Sergej Barbarez, li lagħab ma' diversi klabbs fil-Bundesliga Ġermaniża. Fost l-aktar timijiet li skurjaw gowls fil-Bundesliga, fosthom Borussia Dortmund, Hamburger SV u Bayer Leverkusen, Meho Kodro kien l-aqwa skorer fl-istaġun 2000-01 bi 22 gowl. Meho Kodro qatta' l-biċċa l-kbira tal-karriera tiegħu jilgħab fi Spanja, l-aktar ma' Real Sociedad u FC Barcelona. Elvir Rahimić. Milena Nikolić, membru tat-tim nazzjonali tan-nisa, kienet l-Aħjar Skorer tal-UEFA Women's Champions League 2013–2014. Il-Bożnja u Ħerzegovina kienu ċampjins tad-dinja fil-Volleyball fil-Paralimpiji tas-Sajf tal-2004 u fil-Volleyball fil-Paralimpiji tas-Sajf tal-2012 Ħafna mill-membri tat-tim tilfu saqajhom fil-Gwerra tal-Bosnija. It-tim nazzjonali tiegħu tal-volleyball bil-qiegħda huwa wieħed mill-forzi dominanti fl-isport globalment, wara li rebaħ disa' Kampjonati Ewropej, tliet Kampjonati tad-Dinja u żewġ midalji tad-deheb Paralimpiċi. It-tennis qed jikseb ħafna popolarità wkoll wara s-suċċessi riċenti ta' Damir Džumhur u Mirza Bašić fil-livell tal-Grand Slam. Tennisti notevoli oħra li rrapreżentaw lill-Bosnja u Ħerzegovina huma Tomislav Brkić, Amer Delić u Mervana Jugić-Salkić. === Galerija === [[Stampa:Bosnia and Herzegovina location map.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali II]] [[Stampa:Bosnia and Herzegovina relief location map.png|thumb|Mappa tal-lokazzjoni tal-ħelsien mill-Bożnja u Ħerzegovina]] [[Stampa:Flags of Bosnia and herzegovina.JPG|thumb|Bini tal-Parlament Bosnjan fl-29 ta' Mejju, 2009.]] [[Stampa:Maglic.jpg|thumb|Post fil-Bosnja u Ħerzegovina. L-ogħla quċċata tal-muntanji hija Great Reel (2396 m) fil-[[Montenegro]], filwaqt li fil-Bosnja l-ogħla parti tal-muntanji ta' Maglic Peak hija 2386 m 'l fuq mil-livell tal-baħar. Skont sorsi oħra, l-ogħla quċċata tal-muntanja hija Maglic b'2386 m.]] [[Stampa:Fontaine Sebilj.jpg|thumb|Fontaine Sebilj.jpg, Baščaršija]] [[Stampa:Sarajevo Bascarsija Market Mosque.jpg|thumb|Sarajevo Market Moskea Bascarsija, Baščaršija]] [[Stampa:Bascarsijska dzamija.jpg|thumb|Moskea Mibnija fl-1530s, Baščaršija]] [[Stampa:Shops in Baščaršija, September, 2017.jpg|thumb|Ħwienet f'Baščaršija, Settembru, 2017, Baščaršija]] [[Stampa:Bascarsija.jpg|thumb|Il-Mużew Storiku Brusa Bezistan/Sarajevo jidher., Baščaršija]] [[Stampa:Taubenplatz05.JPG|thumb|Il-kwartier il-qadim ta' Sarajevo, Baščaršija]] [[Stampa:Old Orthodox Church of St. Archangel Mikhail and Gabriel.jpg|thumb|Knisja Ortodossa Qadima ta' San Arkanġlu Mikhail u Gabriel, Baščaršija]] [[Stampa:Sarajevo Tram-261 Line-3 2013-10-14.jpg|thumb|Il-Bini ta' Ħbiberija bejn il-Greċja u l-Bosnja u Ħerzegovina (bini igglejżjat) fl-14 ta' Ottubru, 2013 (Serbo-Kroat: Zgrada prijateljstva između Grčke i Bosne i Hercegovine, Grieg: Κτήριο Φιλίας Ελλάδας Βοσνίας-Ερζεγοβίνης)]] [[Stampa:Sarajevo Tram-261 Line-3 2013-10-14.jpg|thumb|Il-Bini ta' Ħbiberija bejn il-Greċja u l-Bosnja u Ħerzegovina (bini igglejżjat) fl-14 ta' Ottubru, 2013 (Serbo-Kroat: Zgrada prijateljstva između Grčke i Bosne i Hercegovine, Grieg: Κτήριο Φιλίας Ελλάδας Βοσνίας-Ερζεγοβίνης)]] [[Stampa:Sarajevo parlament 2007.jpg|thumb|Il-Bini ta' Ħbiberija bejn il-Greċja u l-Bosnja u Ħerzegovina (bini igglejżjat) fl-31 ta' Lulju, 2007 (Serbo-Kroat: Zgrada prijateljstva između Grčke i Bosne i Hercegovine, Grieg: Κτήριο Φιλίας Ελλάδας Βοσνίας-Ερζεγοβίνης)]] [[Stampa:Pasnjak PPP026.jpg|thumb|Majevica hija firxa ta' muntanji baxxi fil-Grigal tal-Bosnja u Ħerzegovina.]] <gallery> File:Sarajevo City Panorama.JPG|Sarajevo File:Sebilj, Sarajevo (cropped).jpg|Kwartier Tork Ottoman), Sarajevo File:JesusesHearthCathedral.jpg|Sarajevo File:Саборна црква у Сарајеву.jpg|Sarajevo File:Latin Bridge 02 (22757259615).jpg|Sarajevo File:Vijecnica (41626036484).jpg|Sarajevo File:Trebevićka žičara 2018 07.jpg|Sarajevo File:Sarajevo Novo Sarajevo.jpg|Novo Sarajevo File:Sarajevo Church-of-the-Holy-Transfiguration 2011-10-15.jpg|Novo Sarajevo File:Stadion Grbavica July 2022.jpg|Novo Sarajevo File:Sarajevo Wilsons-Promenade 2013-10-18.jpg|Novo Sarajevo File:Sarajevo City Center from Trebevic.JPG|Novo Sarajevo File:Latin Bridge in Sarajevo.jpg|Sarajevo File:Alte Moschee in Sarajevo (5786856258).jpg|Sarajevo File:BBI Shopping and Business Center.jpg|ARIA Centar File:Brčko (collage image).jpg|Brčko File:Kapija grada, I.N.S..jpg|Istočno Sarajevo File:Lukavica, Spasovdanska.jpg|Istočno Sarajevo File:Stambeni blok u Dobrinji.JPG|Istočno Sarajevo File:Fluss Save Slavonski Brod.JPG|Sava jidher minn Slavonski Brod, il-pont fl-isfond jgħaqqad il-belt ma' Bosanski Brod permezz ta' gżira tax-xmara. File:Brod,_Republika_Srpska,_Bosna_i_Hercegovina,_2009.jpg|Bosanski Brod/ File:Banjalukaview000.jpg|Banja Luka/Бања Лука File:NKD 013 gospodska ulica banja luka (3).jpg|Bania Luka File:Ferhat Pasha Mosque, Banja Luka 2016-2.jpg|Bania Luka File:Споменик парковске архитектуре „Универзитетски град".jpg|Bania Luka File:Тврђава Кастел 7.jpg|Bania Luka/Бања Лука File:Саборна црква Христа спаситеља 1.jpg|Bania Luka File:Саборна црква Христа спаситеља 004.jpg|Bania Luka File:Rijeka Krupa 222.jpg|It-tributarju tax-xellug tax-xmara Vrbas, il-Krupa, f'żona protetta 30 kilometru 'l fuq mill-belt. File:Nadkrstac summit.JPG|Vranica Mountain File:Carsija Gornji Vakuf.jpg|Gornji Vakuf-Uskoplje File:Fojnica, vyhlasene lazenske mesto.jpg|Fojnica/Фојница File:Prokosko jezero.jpg|Lag Prokoško File:Врбас са Зеленог моста.jpg|Xmara Vrbas File:Vrbas river highlight.png|Vrbas Xmara Mappa File:Ugar.jpg|Угар/Ugar Xmara File:Ugar kanjon.JPG|Угар/Ugar Xmara File:Travnik (collage image).jpg|Travnik File:Jajce (kolaž).jpg|Jajce/Јајце File:Knezevo124 crop.jpg|Kneževo File:Иломска 2.jpg|Xmara Ilomska File:Mosque in Vrbanjci, Kotor Varoš.jpg|Vrbanjci File:Kotorvaroskocke.JPG|Kotor Varoš File:Teslic centar.JPG|Teslic File:Carsija Doboj danas.jpg|Doboj File:Zenica (collage_image).jpg|Zenica File:Crkva sv. Duha-Nova Bila.jpg|Nueva Bila File:ZENICA (Bosnie Herzégovine).jpg|Bosna Xmara File:Bosna.png|Босна/Bosna Xmara File:River Pliva in Jajce Bosnia.JPG|Плива/Pliva Xmara File:Šipovo.jpg|Šipovo/Sipovo File:Jezero.JPG|Jezero File:Treskavica.jpg|Treskavica Mountain Pik File:Bjelašnica2.jpg|Бјелашница/Bjelašnica Mountain Pik File:Jahorina from Trebević 1.jpg|Јахорина/Jahorina Mountain Pik File:Istočno Sarajevo, pohled na Trebević.jpg|Trebević/TrebevicMountain File:Igman.jpg|Игман/Igman Mountain Pik File:Sarajevo west IMG 1174 hwy M-19.JPG|Hadžići File:Ilidza Park-Banjska 2010-07-05 (2).jpg|Ilidža File:Ilidža Rimski most 1.jpg|Ilidža File:International Burch University (Sarajevo).jpg|Ilidža File:Ilidza Tram-212 Line-3 2013-10-22.jpg|Ilidža File:Bridge on Vrelo Bosne.jpg|Vrelo Bosne Spring File:Zeljeznica River Sarajevo 1.JPG|Xmara Željeznica File:Trnovo RS IMG 0908.jpg|Трново/Trnovo File:Istočno Sarajevo, kostel.jpg|Istočna Ilidža File:Kalesija danas.jpg|Kalesija File:TZJZN MAG05 (cropped).jpg|Tuzla File:Tuzla Thermal Power Plant02A.jpg|Tuzla File:Pannonian Lakes, Winter.jpg|Lag Panonian, Tuzla File:Residental Building Stupine Tuzla.jpg|Tuzla File:Fountain in Bosnia and Herzegovina (1329).jpg|Tuzla File:Salines Soli Trg Tuzla 10-0 CML.jpg|Tuzla/Тузла File:Mahala naselje.jpg|Osmaci File:Mostar (collage image).jpg|Mostar File:Aerial photograph of Mostar city in 1997.JPEG|Mostar File:Bosnia, Mostar, old bridge 2.JPG|Mostar File:Bazar at Old Bridge in Mostar, Herzegovina.JPG|Mostar File:Cathedral of Holy Trinity, Mostar.jpg|Mostar File:Aerial photograph of Mostar, 1997.JPEG|Mostar File:Bihać (collage image).jpg|Bihać/Bihac File:Štrbački buk 1.jpg|Una Xmara File:Tvrđava Doboj 6.jpg|Doboj/Добој File:Velika Kladusa, Bosnia-Herzegovina, Castle.JPG|Kastell ta' Velika Kladuša File:Konjic (collage).jpg|Konjic/Коњиц File:Konjic bridge.jpg|Pont ta' Konjic File:Bugojno-panorama-grada (1996).jpg|Бугојно File:Panorama-široki07419.JPG|Široki Brijeg File:Široki09089.JPG|Široki Brijeg File:Siroki Brijeg, otevreny akvadukt od pramenu Listice.jpg|Široki Brijeg File:Crkva-BDM-široki4537.JPG|Široki Brijeg) File:Zavod04945.JPG|Široki Brijeg File:Didak Buntić-street-ŠB03085.JPG|Široki Brijeg File:Pecara-Široki-stadion01027.JPG|Široki Brijeg File:Pogled na Crnač.jpg|Donji Crnač File:Luka Ploče 00166.JPG|Ploče File:Neum, Adriatic Sea, Bosnia and Herzegovina.jpg|Neum File:Srebrenica.jpg|Srebrenica/Сребреница File:Манастир Сасе.jpg|Monastery/Monasterio de/Monasteru ta' Sase (Manastir Sase/Манастир Сасе) File:Manastir Sase22.JPG|Lapida Rumana, skavata ħdejn il-Monasteru ta' Sase File:Žepa.jpg|Žepa/Жепа File:Кањон Дрине - Гладина.jpg|Дрина/Drina Xmara File:BajinaBastaLake.jpg|Lago/Lag Perućac Lake File:PodgoricaOverview.jpg|Podgorika File:Orjen.jpg|Orjen/Orjén/Орјен Mount File:View of Zubacki kabao.jpg|Veliki Kabao File:Orjen.jpg|Orjen/Orjén image:Zubacki_kabaco_summit_snowfields.jpg|Veduta tas-summit image:Zubacki_kabao_north_west_cirque.JPG|Ċirk tal-Majjistral ta' Veliki kabao image:Zubacki_kabao_view_of_summit.jpg|Veduta mill-qrib tas-summit image:Zubački_kabao,_Primorska_Planinarska_Transverzala,_Montenegro_156.jpg|Peak u l-foresta Evergreen tal-madwar File:Vucji zub Orjen Bijela gora.jpg|Vučji zub (sinna tal-lupu), 24.05.2002 Šćepan Polje Border.JPG|Punt ta' qsim tal-fruntiera bejn il-Montenegro u l-Bosnja-Ħerzegovina Border, Bosnia Herzegovina - Montenegro - panoramio.jpg|Punt ta' qsim tal-fruntiera bejn il-Montenegro u l-Bosnja-Ħerzegovina Hum-Šćepan polje granični prijelaz.jpg|Punt ta' qsim tal-fruntiera bejn il-Montenegro u l-Bosnja-Ħerzegovina Поглед на спој река Тара и Пива и настанак реке Дрине, PNP003 - Национални Парк Кањон Таре и Љубишња.jpg|Veduta tal-konfluwenza tax-xmajjar Tara u Piva u l-formazzjoni tax-xmara Drina. File:Foča – Panorama.jpg|Foča/Фоча File:Амбијентална цјелина Ћерезлук, Фоча 023.JPG|Foča/Фоча File:Foca Sveta Sava IMG 0701.JPG|Foča/Фоча (Catedral/Cathedral/Katidral Sct Sava) File:Aladža džamija--.jpg|Foča/Фоча File:Рогатица, Република Српска 14.jpg|Rogatica/Рогатица File:Дрина 3 NP003.jpg|Дрина/Drina Xmara File:NP001 nacionalni park sutjeska_perucica.jpg|Park Nazzjonali ta' Sutjeska File:Np sutjeska maglic.JPG|Veduta tal-quċċata Maglić mill-Park Nazzjonali ta' Sutjeska. File:Trnovačko jezero, Maglić.jpg|Lago/Lag Trnovačko Lake imdawwar ma' Maglić File:Trnovacko.jpg|Lag Trnovačko Lake imdawwar ma' Maglić File:Sutjeska River 3.jpg|Xmara Sutjeska File:Pohled z Kamziciho vrchu na Tjentiste (bazen).jpg|Tjentište/Тјентиште File:Np sutjeska planina volujak.JPG|Волујак/Volujak Mounts File:Bioć.jpg|Биоч/Bioč/Bióc/Bioc File:Piva sastavci u BiH.jpg|Xmara Piva File:Скакавац, Перућица NP001.jpg|Скакавац/Skakavac Pic/Pico/Peak File:Скакавац 2.jpg|Скакавац/Skakavac Pic File:Np sutjeska prasuma perucica vodopad skakavac.JPG|Perućica/Perucica Foresti File:Перучица 2.JPG|Perućica/Perucica Foresti </gallery> == Referenzi == * [https://www.consilium.europa.eu/mt/policies/enlargement/bosnia-herzegovina/ Bożnija-Ħerzegovina], ''Kunsill tal-Unjoni Ewropea'' {{Ewropa}} [[Kategorija:Bożnija u Ħerżegovina]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1992]] [[Kategorija:Ewropa tal-Lvant]] 3czkadynuw98x8odg4g4jdt0xeyaq20 0 21104 329949 228709 2026-05-14T00:08:58Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329949 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Ingolf by Raadsig.jpg|thumb|275px|Ingólfr jagħti l-kmand sabiex jittellgħu l-pilastri tat-tron tiegħu. ''Ingolf tager Island i besiddelse'' – Johan Peter Raadsig (1850)]] '''Ingólfur Arnarson'''<ref>L-Iżlandiż modern jispelli l-isem bl-ittra ‹u›: ''Ingólf'''u'''r Arnarson''.</ref> huwa rikonoxxut bħala l-ewwel [[kolonja|kolonizzatur]] Nordiku permanenti tal-[[Iżlanda]]. Skont il-kronaka tal-istabbiliment Skandinavu fl-Iżlanda, il-''[[Landnámabók]]'' (miktub tlieta jew erba' mitt sena wara l-kolonizzazzjoni), Ingólfur bena l-fabbrika tiegħu f'[[Rejkjavik]] fis-sena 874,<ref>Sejbiet arkeoloġiċi riċenti jissuġġerixxu li l-kolonizzazzjoni setgħet bdiet xi ftit qabel, però d-data mhix 'il bogħod ħafna.</ref> u dan ta l-bidu għall-era tal-kolonizzazzjoni li dam sad-930. Il-kronakista Medjevali [[Ari Thorgilsson]] qal li Ingólfr kien l-ewwel Nordiku fl-Iżlanda, imma semma li "Papar", jiġifieri patrijiet u eremiti Irlandiżi, kienu diġà ġew fil-pajjiż qabel il-[[Vikingi|poplu Nordiku]]. Huwa kiteb li dawn ħallew il-post minħabba li ma riedux jgħixu qalb in-nies pagani li waslu. Il-''Landnámabók'' jinkludi storja twila dwar il-kolonizzazzjoni ta' Ingólf. Il-ktieb jistqarr li hu ħalla n-Norveġja wara li kien involut f'argument maħruq. Hu kien sema bi gżira ġdida li [[Garðarr Svavarsson]], [[Flóki Vilgerðarson]] u oħrajn sabu fl-[[Oċean Atlantiku]]. Flimkien ma' ħuh tar-rispett [[Hjörleifr Hróðmarsson]] hu baħħar lejn l-Iżlanda. Meta lemaħ l-art, hu tefa' l-pilastri tat-tron fil-baħar (bħala sinjal li kien il-kap tal-grupp) u wiegħed li jgħix fejn l-allat jiddeċiedu li jwasslu dawn il-pilastri. Tnejn mill-iskjavi tiegħu fittxew il-kosti għal tliet snin sakemm sabu l-pilastri fil-bajja żgħira li kellha issir Rejkjavik. Sadanittant, Hjörleifr kien ġie maqtul mill-ilsiera Irlandiżi minħabba li kien jaħqarhom. Ingólfr b'vendetta qatilhom fil-Gżejjer Vestman (bl-Iżlandiż [[Vestmannaeyjar]], imsemmi wara l-iskjavi). Jingħad li Ingólfur ikkolonizza l-biċċa l-kbira tal-Lbiċ tal-gżira, imma ismu minn dakinhar spiċċa jidher fil-kronaki. It-tifel tiegħu, Thorsteinn Ingólfsson kien kap kbir u lilu hi attribwita l-ewwel assemblea politika tal-gżira ("þing"), il-predeċessur ta' dak li llum huwa l-[[Althing]] (parlament Iżlandiż). L-isem Ingólfur ġej minn [[Lingwa Nordika Antika|Nordiku Antik]] li jfisser "''alla lupu''" (''"Ing"'' = ''"alla"'' + ''"úlfr"'' = ''"lupu"''). == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{is}} [https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm Traskrizzjoni tal-''Landnámabók''] [[Kategorija:Storja tal-Iżlanda]] r9kgvtr0sahdsl79unfyqlgvmlo5esf 2 25623 329937 329924 2026-05-13T12:46:21Z Trigcly 17859 aġġornament 329937 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1986)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] 5sajjad2kxleojtapd2uktgmwg1is2h 329944 329937 2026-05-13T15:00:46Z Trigcly 17859 aġġornament 329944 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1987)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] r3ipp5by01df1jun9wjdziw095d44sl 329957 329944 2026-05-14T07:28:59Z Trigcly 17859 aġġornament 329957 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (1988)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wales]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] f2h0aesl1d77fmhhgtsnucbq2a62hdw 0 31087 329953 300708 2026-05-14T02:01:51Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329953 wikitext text/x-wiki {{Wikidata Infobox}}Il-'''Mużew tas-Santwarju ta’ Ħaż-Żabbar''' (bl-Ingliż: Żabbar Sanctuary Museum) huwa l-mużew Parrokkjali ta' [[Ħaż-Żabbar]], [[Malta]], li jikkonsisti f'artifatti li jvarjaw mill-[[preistorja]] sal-lum. Il-maġġoranza tal-affarijiet fil-mużew għandhom tema reliġjuża, filwaqt li oħrajn huma sekulari. Huwa mużew mibni apposta li waqt l-ippjanar tiegħu qajjem kontroversja dwar l-istruttura ta’ barra f’qalba storika, ħdejn il-[[Knisja Parrokkjali tal-Madonna tal-Grazzji, Ħaż-Żabbar|knisja parrokkjali]]. Mibni f'nofs is-seklu 20, il-mużew kien rinnovat fl-2003, u issa għandu tliet sulari għall-wirjiet. Huwa mmexxi minn kumitat u grupp ta’ voluntiera u taħt d-direzzjon tal-Arċipriet ta’ Ħaż-Żabbar. Il-mużew huwa miftuħ għal tliet sigħat kuljum, mid-disgħa ta’ filgħodu sa nofsinhar, bi ħlas għal kull persuna (żewġ ewro fl-2023). Il-miżati tad-dħul u d-donazzjonijiet imorru għall-manutenzjoni tal-mużew u l-preservazzjoni tal-kollezzjoni. == Storja == Il-mużew infetaħ minn Monsinjur Joseph Zarb.<ref>Bonnici, Alexander (1969). "Review: Joseph Zarb (1969) Zabbar sanctuary and the knights of St. John. Veritas Press". ''Melita'' ''Historica''. 5 (2): 192.</ref> Wara li Zarb inħatar Kappillan ta' Ħaż-[[Ħaż-Żabbar|Żabbar]], fl-1943, malajr induna bl-opportunità li s-santwarju tal-Madonna tal-Grazzji kellu f'termini ta' artifatti awtentiċi u storiċi. Billi kien riċerkatur u studjuż, huwa elenka l-affarijiet kollha tas-santwarju – fosthom armi, ktajjen tal-iskjavi, mudelli ta’ vapuri, vestimenti tal-knisja, faċċati tal-artal u pitturi vottivi – li kellha l-Parroċċa. Iktar tard ippubblika l-affarijiet elenkati fi ktieb.<ref name="bonnici">{{Ċita web|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/L-Imnara/L-Imnara.%2001(1981)4=4/06s.pdf|titlu=Ex Voto u Wegħdiet|kunjom=Bonnici Cali|isem=Rafel|data=1981|sit=web.archive.org|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160418010530/http://melitensiawth.com/incoming/Index/L-Imnara/L-Imnara.%2001(1981)4=4/06s.pdf|arkivju-data=2016-04-18|url-status=bot: unknown}}</ref> Fil-passat, ftit mill-wirt tal-parroċċa kien sottovalutat, qabel il-ftuħ tal-mużew, u mhux magħruf fejn kienu xi affarijiet kellhom qabel.<ref>{{Ċita web|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Storja/Storja1978/02s.pdf|titlu=The Order of St. John's Galley Squadron at Sea|kunjom=Grima|isem=Joseph F.|data=1978|sit=web.archive.org|lingwa=mt|data-aċċess=2023-12-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160416143155/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Storja/Storja1978/02s.pdf|arkivju-data=2016-04-16|url-status=bot: unknown}}</ref> F’ċertu żmien, il-parroċċa kellha madwar 300 ex-voto, iżda issa dawn niżlu għal madwar 85 li jdhru fil-mużew.<ref name="vella">{{Ċita web|url=http://fionavella.com/features/tag/zabbar-sanctuary-museum/|titlu=Zabbar Sanctuary Museum|isem=Fiona|awtur=Vella|data=4 March 2014|pubblikatur=[[Times of Malta]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170305210335/http://fionavella.com/features/tag/zabbar-sanctuary-museum/|arkivju-data=5 March 2017}}</ref> L-artifatti kienu fil-biċċa l-kbira offerti lill-patruna tar-raħal, ''il-Madonna tal-Grazzji'', miġbura matul is-snin minn nies minn oqsma differenti.<ref name="juliet"/> Il-biċċa l-kbira tal-ex-voto ġew mogħtija minn membri tal-[[Ordni ta' San Ġwann|Ordni ta’ San Ġwann]] u baħrin fuq ix-xwien.<ref name="grima">{{Ċita pubblikazzjoni}}</ref> Bil-bini u l-ftuħ tal-mużew, Zarb irnexxielu jżomm u jippreserva kollezzjoni kbira ta’ artifatti,<ref name="bonnici"/> li jmorru lura lejn żminijiet preistoriiċi , żmien l-Ordni ta’ San Ġwann, żmien l-[[Malta taħt il-Franċiżi|okkupazzjoni Franċiża ta’ Malta]], il-perjodu Brittaniku sas-seklu 20. Malta. Xi oġġetti mis-seklu 21 huma inklużi wkoll fil-kollezzjoni. F’nofs is-seklu 20, is-santwarju rċieva żjara uffiċjali mill-Isqof [[Mikiel Gonzi]] meta inkuruna lill-Madonna b'Ġesù Bambin, fi tpinġija fuq xogħol venerabbli tas-seklu 18 tal-Madonna tal-Grazzji.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Bonnici|isem=Joseph|kunjom2=Cassar|isem2=Michael|data=2004|titlu=A Chronicle of Twentieth Century Malta|url=https://books.google.com/books?id=b4ZoAAAAMAAJ&q=sanctuary|pubblikatur=Book distributors limited|paġna=215|isbn=9789990972276}}</ref> == Wirjiet == Ix-xogħolijiet li jidhru fil-mużew jikkonsistu f'donazzjonijiet li saru minn individwi. Ħafna mill-artifatti u l-pitturikienu jinsabu fis-santwarju qabel iddaħħlu fl-mużew. Uħud mill-artifatti tal-mużew inxtraw minn irkantijiet. Wirjiet selettivi fil-mużew jinkludu: <ref name="maltapass"/> [[Stampa:Żabbar_Alcantara_panels.JPG|daqsminuri| Il-pannelli Alcantara]] * 85 pittura [[ex-voto]],<ref name="vella"/> 74 minnhom huma relatati mal-baħar. Din il-ġabra tinkludi l-akbar numru ta’ pitturi votivi f’Malta li ngħataw mill-Kavallieri ta’ San Ġwann;<ref>{{Ċita rivista|sena=1999|titlu=History Culture and Society in thee Mediterranean World|rivista=Journal of Mediterranean Studies|lingwa=en|volum=70|post=Malta|pubblikatur=Mediterranean Institute, University of Malta|paġni=9-10}}</ref> * żewġ sedani, <ref name="juliet"/> wieħed użat mill-Gran Mastri [[Rafael Cotoner|Rafael]] u [[Nicolas Cotoner]], u l-ieħor mill-Gran Mastru [[Ferdinand von Hompesch zu Bolheim]] li tah direttament lis-santwarju. Hompesh ta wkoll żewġ pitturi, arloġġ Malti esebit fil-mużew u armatura sħiħa ta’ kavallier ċerimonjali mżejna bit-teknika aqua fortis;<ref name="maltapass"/> * pittura kontemporanja tal-karrakka <nowiki><i id="mwWQ">Santa Anna</i></nowiki>, u mudell ta' skola navali tal-vapur tal-linja ''San Gioacchino'' tal-1767; <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Buhagiar|isem=Mario|data=1989|titlu=The Order's early legacy in Malta: the Sovereign Military Hospitaller Order of St. John of Jerusalem of Rhodes and of Malta|url=https://books.google.com/books?id=dpcKAQAAIAAJ&q=Zabbar+Sanctuary+Museum|pubblikatur=Said International|paġna=34|isbn=9781871684308}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Quintano|isem=Anton|data=2003|titlu=The Maltese-Hospitaller sailing ship squadron: 1701-1798|url=https://books.google.com/books?id=lVtmAAAAMAAJ&q=Zabbar+Sanctuary+Museum|pubblikatur=Publishers Enterprises Group|paġna=79|isbn=9789990903478}}</ref> * affresk medjevali tal-Madonna tal-Grazzji misjub fil-kappella ta’ Santa Dumnika f’Ħaż-Żabbar, u ġabra ta’ midalji u muniti; <ref name="maltapass" /><ref name="juliet" /> * kamra ddedikata għall-[[waqgħa tal-Avro Vulcan f'Ħaż-Żabbar fl-1975]]<ref name="juliet" /> u oġġetti marbuta tat-Tieni Gwerra Gwerra;<ref name="maltapass" /> * pannelli tal-injam tal-kawba mill-vapur RMS <nowiki><i id="mwbA">Alcantara</i></nowiki>;<ref name="maltapass" /> * artal portabbli akbar mis-soltu;<ref>{{Ċita ktieb|data=2009|titlu=Portable altars in Malta|url=https://books.google.com/books?id=PQ7qAAAAMAAJ&q=Zabbar+Sanctuary+Museum|pubblikatur=[[Fondazzjoni Patrimonju Malti]]|paġna=134|isbn=9789993210016}}</ref> * katalett tal-pesta użat fl-1813.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Vella|isem=Fiona|kunjom2=Gatt|isem2=Oliver|data=2018|kapitlu=An Eerie Discovery: The 1813 Plaque Cart, Haz-Zabbar|titlu=Bizarre Malta: a look beyond the obvious|url=https://www.bdlbooks.com/art-photography/6676-bizarre-malta.html|pubblikatur=Book Distributors Limited|paġni=127–130|isbn=978-999577-333-5}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://kliemustorja.com/k/|titlu=K|data=26 February 2019}}</ref> === Pitturi === [[Stampa:Ferdinand_von_Hompesch_zu_Bolheim_(71._GM)_1.jpg|daqsminuri| Pittura tal-Gran Mastru Ferdinand von Hompesch zu Bolheim fil-mużew]] Fil-mużew huma esebiti diversi xogħlijiet tal-arti, ħafna minnhom b’tema reliġjuża li qabel kienu miżmuma fis-santwarju.<ref name="bonnici"/> Il-pitturi jinkludu xogħlijiet ta’ Rocco Buhagiar, [[Ġannikol Buhagiar|Gannikol Buhagiar]], Rafel Bonnici Calì, <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Bonavia|isem=Carmel|data=2 September 2012|titlu=Late 16th-century Żabbar painting is restored|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120902/life-features/late-16th-century-abbar-painting-is-restored.435376|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]}}</ref> Michele Busuttil, Tousaint Busuttil, [[Giuseppe Calì]],<ref name="juliet">{{Ċita ktieb|kunjom=Rix|isem=Juliet|data=2013|titlu=Bradt Travel Guides|url=https://books.google.com/books?id=FzeTVgOkeRQC&q=Zabbar+Sanctuary+Museum&pg=PA181|pubblikatur=Bradt Travel Guides|paġna=181|isbn=9781841624525}}</ref> Giuseppe Maria Caruana, Giovanni Battista Conti, Giuseppe D'Arena, [[Stefano Erardi]], Rafael Gagliardi, Tommaso Madiona, [[Mattia Preti]],<ref name="juliet" /> Italo Horatio Serge, Filippo Venuti u [[Francesco Zahra]]. Pitturi oħra fil-mużew ġew mogħtija minn individwi matul iż-żmien.<ref name="bonnici"/> Tnejn minnhom huma l-Battalja ta’ Vjenna tal-1683, u oħra li turi l-port ta’ Messina fis-seklu 18. Hemm ukoll buzzetti ta’ pitturi fis-santwarju. == Bini == Fl-1952, saru pjanijiet biex jinbena mużew biswit il-knisja parrokkjali biex jiġu esebiti l-oġġetti tas-santwarju.<ref name="ZSM" /> Id-disinn ta' faċċata tal-mużew fuq stil [[Arkitettura Barokka Maltija|Barokk]] ħoloq kontroversja mal-awtorità tal-ippjanar, madankollu l-permess kien sussegwentement approvat. L-ewwel ġebla tpoġġiet fit-2 ta’ Settembru, 1952.{{Bżonn refererenza}} Fil-5 ta’ Settembru, 1954 il-mużew infetaħ minn Jackie Frendo Azzoppardi u mbierek minn Monsinjur Emmanuel Galea.<ref name="ZSM">{{Ċita web|url=http://www.maltain360.com/default.aspx#110002327|titlu=Żabbar Sanctuary Museum|sit=maltain360.com|data-aċċess=15 February 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160811112735/http://maltain360.com/page.aspx?ref=110008254#110002327|arkivju-data=11 August 2016|url-status=dead}}</ref> Dan kien it-tieni mużew Parrokkjali, wara l-Mużew tal-Katidral fl-[[L-Imdina|Imdina]], u l-ewwel mużew li nbena apposta f’Malta.<ref name="juliet"/> Fl-2003, il-mużew reġa’ nfetaħ wara li ngħalaq għal rinnovazzjoni fuq inizjattiva tal-kappillan Anton Cassar.<ref name="maltapass">{{Ċita web|url=http://maltapass.com.mt/en/attractions-in-malta/attractions/54/zabbar-sanctuary-museum.htm?id=54|titlu=Zabbar Sanctuary Museum|sit=maltapass.com.mt|data-aċċess=15 February 2015}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/museum-reopened-displaying-spellbinding-collection-of-artefacts.141616|titlu=Museum reopened displaying spellbinding collection of artefacts|isem=George|awtur=Cini|data=9 September 2003|sit=[[Times of Malta]]|data-aċċess=27 April 2022}}</ref> L-affarijiet issa huma mifruxa fuq iż-żewġ sulari tal-bini, u pjattaforma fl-ewwel sular. === Amministrazzjoni === Il-mużew huwa r-responsabbiltà tal-Parroċċa ta' [[Ħaż-Żabbar]] . Kummissjoni ta’ sitt voluntiera, u l-Kappillan attwali li jservi bħala president, jidderieġu l-operat tagħha ta’ kuljum, inkluż il-manutenzjoni u r-restawr tal-affarijiet. Id-dħul finanzjarju tal-mużew huwa primarjament minn donazzjonijiet pubbliċi aktar milli mill-miżatii tad-dħul. Il-mużew huwa ġeneralment miftuħ kuljum, għal tliet sigħat, bejn id-9am u nofsinhar.<ref name="maltapass"/><ref name="juliet"/> == Aktar qari == * {{Ċita web|url=http://maltadailyphoto.blogspot.com.mt/2010/03/zabbar-sanctuary-museum.html|titlu=Żabbar Sanctuary Museum|awtur=Dina|data=13 March 2010|sit=Malta daily photo|post=[[Birżebbuġa]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170307155949/http://maltadailyphoto.blogspot.com.mt/2010/03/zabbar-sanctuary-museum.html|arkivju-data=7 March 2017}} * {{Ċita ktieb|kunjom=Theuma|isem=Ġużeppi|data=2010|titlu=Gwida tal-Mużew tas-Santwarju, Ħaż-Żabbar|post=Żabbar|pubblikatur=Żabbar Sanctuary Commission}} * {{Ċita ktieb|kunjom=Zarb|isem=Ġużeppi|data=1951|titlu=Naval History of the Order and the Sanctuary of Żabbar|url=https://books.google.com/books?id=jpLncQAACAAJ&q=Zabbar+sanctuary|pubblikatur=Progress Press: Times of Malta|paġni=1–16|oclc=642901757}} * Plane crash over Zabbar. {{Ċita web|url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/zabbar|titlu=Zabbar|sit=malta.com|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160917225036/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/zabbar|arkivju-data=17 September 2016|data-aċċess=1 January 2024|url-status=bot: unknown}}<cite class="citation web cs1">. ''malta.com''. Archived from [https://web.archive.org/web/20160917225036/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/zabbar the original] on 17 September 2016.</cite> * Museum reopening, deadcart, opening date, etc. {{Ċita aħbar|kunjom=Cini|isem=George|data=9 September 2003|titlu=Museum reopened displaying spellbinding collection of artefacts|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20030909/local/museum-reopened-displaying-spellbinding-collection-of-artefacts.141616|pubblikazzjoni=Times of Malta|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160818030136/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20030909/local/museum-reopened-displaying-spellbinding-collection-of-artefacts.141616|arkivju-data=18 August 2016}} == Referenzi == {{Referenzi}} {{commonscat}} == Ħoloq esterni == * [https://www.facebook.com/zabbar.sanctuary.museum.page Mużew tas-Santwarju ta’ Ħaż-Żabbar - paġna uffiċjali fuq Facebook] [[Kategorija:Ħaż-Żabbar]] [[Kategorija:Mużewijiet]] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] 7jgf0wqvtsoh4fsuevap2khke4k6x8k 0 33337 329954 321107 2026-05-14T04:10:43Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329954 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarka|isem=Sulejman I|titlu={{unbulleted list|[[Ħaddiem il-Ħramejn ix-Xarifejn]] (Qaddej it-Tnejn Moskej Sagri)|Xah ta' Bagdad fl-Iraq<ref name=caesar>{{cite book|title=medieval worlds comparative & interdisciplinary studies|volume=14|year=2021|chapter=These are the narratives of bygone years: Conquest of a Fortress as a Source of Legitimacy|author=Dimitri Korobeinikov|url=https://www.medievalworlds.net/0xc1aa5576%200x003d0810.pdf|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|quote=That the Ottomans might have had a different view was demonstrated by Sultan Sulaymān the Magnificent, who called himself the shah of Baghdad in ‘Iraq (Shah-i Bagdād-i ‘Irāq), the Caesar of Rome (qayṣar-i Rūm), and the sultan in Egypt (Miṣra (i.e. Mısıra) Sulṭān) in the inscription in the fortress of Bender (Bendery, Tighina) in Moldova, AH 945 (29 May 1538–18 May 1539). The title qayṣar-i Rūm (Caesar of Rome) was a traditional designation of the Byzantine emperor in Persian and Ottoman sources (from the Arabic al-qayṣar al-Rūm).|page=180}}</ref>|[[Sultan tal-Eġittu]]<ref name=caesar />|[[Ċisari ta' Ruma]]<ref name=caesar />|[[Ħagan]]<ref>{{cite book|title=Oriental Translation Fund|volume=33|year=1834|page=19}}</ref>}}|stampa=[[File:EmperorSuleiman.jpg|265px]]|renju=30 ta' Settembru 1520 – 6 ta' Settembru 1566|isem_sħiħ=Sulejman bin Selim|lingwa_nattiva1=[[Tork Ottoman]]|data_twelid=6 ta' Novembru 1494|post_twelid=Trabzon, Trabzon Eyalet, [[Imperu Ottoman]]|data_mewt=6 ta' Settembru 1566 (ta' 71 sena)|post_mewt=Szigetvár, [[Renju tal-Ungerija]]|post_dfin={{unbulleted list|Organi midfunin f'Turbék, [[Szigetvár]], [[Ungerija]]|Ġisem midfun fil-[[Moskea Süleymaniye]], [[Istanbul]], it-[[Turkija]]}}|predeċessur=[[Selim I]]|suċċessur=[[Selim II]]|miżżewweġ_lil={{unbulleted list|[[Ħurrem Sultan]]​ ​(miżżewweġ f'1533; mietet f'1558)​|[[Mahidevran Ħatun]]}}|missier=[[Selim I]]|dinastija=[[Dinastija Ottomana|Ottoman]]|omm=[[Ħafsa Sultan]]|tfal={{unbulleted list|Xahżada Maħmud|Xahżada Murad|[[Xahżada Mustafa]]|[[Radiya Sultan]] (Raziye Sultan)|[[Xahżada Meħmed]]|[[Mihrimah Sultan]]|[[Selim II]]|[[Xahżada Għabdulla]]|[[Xahżada Bajeżid]]|[[Xahżada Ċihangir]]}}|deskrizzjoni_stampa=Ritratt ta' Sulejman minn [[Titian]] (madwar 1530)|reliġjon=[[Iżlam]] [[Iżlam Sunni|Sunni]]}} '''Sulejman I''' (bit-[[Tork Ottoman]]: سليمان اول, <small>b'ittri Latini:</small> ''Süleyman-ı Evvel''; Tork Modern: ''I. Süleyman''; 6 ta’ Novembru 1494 – 6 ta’ Settembru 1566), komunement magħruf bħala '''Sulejman il-Manjifiku''' fid-[[Dinja tal-punent|dinja tal-Punent]] u bħala '''Sulejman il-Leġislatur''' (قانونى سلطان سليمان, ''Ḳānūnī Sulṭān Süleymān'' jew bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: '''''Sulajman il-Qānūnī''''') fl-isfera tiegħu stess, kien is-sultan Ottoman bejn l-1520 u mewtu fl-1566.<ref name=":0">{{Ċita rivista|kunjom1=Ágoston|isem1=Gábor|kunjom2=Masters|isem2=Bruce Alan|data=|sena=2009|titlu=Süleyman I|url=https://doi.org/10.1002/9781444338232.wbeow464|rivista=Encyclopedia of the Ottoman Empire|lingwa=Inġliż|pubblikatur=Infobase Publishing|isbn=1438110251}}</ref>{{Rp|541–545}} Taħt l-amministrazzjoni tiegħu, l-[[Imperu Ottoman]] ħakem fuq mill-inqas 25 miljun ruħ. Wara hu laħaq missieru Selim I fit-30 ta’ Settembru 1520 bħala sultan, Sulejman beda r-renju tiegħu ma' tnedija ta' kampanji militari kontra l-qawwiet Insara tal-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant u l-Mediterran; [[Belgrad]] waqa' f'idejh fl-1521 u [[Rodi (belt)|Rodi]] fl-1522–1523, u f'[[Mohács]] fl-1526, Sulejman kisser is-saħħa tar-[[Renju tal-Ungerija]]. Waqt li jippresiedi fuq il-quċċata tas-saħħa ekonomika, militari u politika tal-Imperu Ottoman, Sulejman tela' li jsir monarka prominenti tal-Ewropa tas-seklu 16, bħalma mexxa nnifsu armati Ottomani fil-konkwisti tagħhom għal għadd ta' fortizzi Kristjani Ewropej qabel ma l-avvanzi tiegħu ġew fl-aħħar spiċċat fl-assedju ta' Vjenna fl-1529. Fuq il-faċċata kontra s-Safavidi, l-isforzi tiegħu ppermettew lill-Ottomani jqabbdu ħafna mil-Lvant Nofsani, minbarra żoni kbar tal-[[Magreb|Afrika ta' Fuq]] sal-Punent tal-[[Alġerija]] ta' llum. Fl-istess ħin, il-flotta Ottomana ddominat l-ibħra mill-Mediterran sal-[[Baħar l-Aħmar]] u permezz tal-Golf Persjan.<ref name="Mansel">{{Ċita ktieb|kunjom=Mansel|isem=Philip|sena=1998|titlu=[[Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924]]}}</ref>{{Rp|61}} Fit-tmun tal-Imperu Ottoman li qed iwessa' malajr, Sulejman waqqaf personalment bidliet ġudizzjarji kbar relatati mas-soċjetà, l-edukazzjoni, it-tassazzjoni u l-liġi kriminali. Ir-riformi tiegħu, imwettqa flimkien mal-uffiċjal ġudizzjarju ewlieni Ottoman Ebussuud Efendi, armonizzaw ir-relazzjoni bejn iż-żewġ forom tal-liġi Ottomana: sultani ([[Qanun (liġi)|Qanun]]) u Islami (''Xergħa''/[[Xarigħa|Xarija]]).<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Finkel|isem=Caroline|sena=2005|titlu=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300–1923|pubblikatur=Basic Books|paġna=145}}</ref> Kien poeta u ħaddiem tad-deheb distint; sar ukoll patrun kbir tal-kultura fina, li jissorvelja l-"Età Dehbija" tal-Imperu Ottoman fl-iżvilupp artistiku, letterarju u arkitettoniku tiegħu.<ref name="atil24">{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=24–33}}</ref> Fl-1533, Sulejman kiser it-tradizzjoni Ottomana biż-żwieġ tiegħu ma' Rokselana ([[Lingwa Ukrajna|Ukrajn]]: Роксолана, <small>b'ittri Latini:</small> ''Roksolana''), mara mill-Ħarem Imperjal tiegħu. Rokselana, hekk imsemmija fl-Ewropa tal-Punent għax-xagħarha tal-aħmar, kienet [[Rutenjani|Rutenjana]] li kkonvertit għall-[[Iżlam Sunni|Islam Sunni]] mill-Kristjaneżmu Ortodoss tal-Lvant u minn hemm 'il quddiem saret waħda mill-aktar figuri influwenti tal-perjodu tas-"[[Saltnet in-Nisa|Saltet in-Nisa]]" fl-Imperu Ottoman. Mal-mewt ta' Sulejman fl-1566, li temm ir-renju tiegħu ta' 46 sena, u laħaq warajh ibnu ma' Rokselana, Selim II. Il-werrieta potenzjali l-oħra ta' Sulejman, [[Xahżada Meħmed|Meħmed]] u [[Xahżada Mustafa|Mustafa]], kienu mietu; Meħmed kien ċeda għall-ġidri fl-1543, filwaqt li Mustafa kien ġie mgħallaq minn ordnijiet ta' Sulejman fl-1553. Ibnu l-ieħor Bajeżid ġie wkoll maqtul minn ordnijiet tiegħu, flimkien ma' erba' ulied Bajeżid, wara rewwixta fl-1561. Għalkemm l-istudjużi tipikament qiesu l-perjodu ta' wara mewtu bħala wieħed ta' kriżi u adattament aktar milli ta' tnaqqis sempliċi,<ref name="decline">{{Ċita ktieb|kunjom=Hathaway|isem=Jane|sena=2008|titlu=The Arab Lands under Ottoman Rule, 1516–1800|pubblikatur=Pearson Education Ltd.|paġna=8|kwotazzjoni=historians of the Ottoman Empire have rejected the narrative of decline in favor of one of crisis and adaptation}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Tezcan|isem=Baki|sena=2010|titlu=The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern Period|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=9|kwotazzjoni=the conventional narrative of Ottoman history – that in the late sixteenth century the Ottoman Empire entered a prolonged period of decline marked by steadily increasing military decay and institutional corruption – has been discarded.}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Woodhead|isem=Christine|sena=2011|kapitlu=Introduction|titlu=The Ottoman World|paġna=5|kwotazzjoni=Ottomanist historians have largely jettisoned the notion of a post-1600 'decline'}}</ref> it-tmiem tar-renju ta' Sulejman kien qabża fl-istorja Ottomana. Fl-għexieren ta’ snin wara Sulejman, l-Imperu Ottoman beda jixhed bidliet politiċi, istituzzjonali u ekonomiċi sinifikanti—hija fenomenu li spiss jissejjaħ l-Era tat-Trasformazzjoni.<ref name="Empire-Power">{{Ċita ktieb|kunjom=Şahin|isem=Kaya|sena=2013|titlu=Empire and Power in the Reign of Süleyman: Narrating the Sixteenth-Century Ottoman World|post=Cambridge|pubblikatur=Cambridge University Press}}</ref>{{Rp|11}}<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Tezcan|isem=Baki|sena=2010|titlu=The Second Ottoman Empire: Political and Social Transformation in the Early Modern Period|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=10}}</ref> == Ismijiet u titli alternattivi == Sulejman il-Manjifiku (Tork Ottoman: {{Lang|ota-Arab|محتشم سليمان}}, {{Lang|ota-Latn|Muḥteşem Süleymān}}), kif kien magħruf fil-[[Dinja tal-punent|Punent]], kien jissejjaħ ukoll Sulejman l-Ewwel ({{Lang|ota-Arab|سلطان سليمان أول}}, {{Lang|ota-Latn|Sulṭān Süleymān-ı Evvel}} ), u Sulejman il-Leġislatur ({{Lang|ota-Arab|قانونی سلطان سليمان}} {{Lang|ota-Latn|Ḳānūnī Sulṭān Süleymān}}) għar-riforma tiegħu tas-sistema legali Ottomana. F'pajjiżi Iżlamiċi oħra, huwa magħruf ukoll bħala Sulejman Kanuni jew Sulejman Qanuni, mill-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] Sulejman il-Qanuni (سليمان القانوني, ''Sulajmān al-Qanūnī''). Mhuwiex ċar meta eżattament it-terminu {{Lang|ota-Latn|Kanunî}} (il-Leġislatur) l-ewwel beda jintuża bħala laqam għal Sulejman. Huwa kompletament nieqes mis-sorsi Ottomani tas-seklu sittax u sbatax u tista’ tmur mill-bidu tas-seklu 18.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Kafadar|isem=Cemal|data=1993|kapitlu=The Myth of the Golden Age: Ottoman Historical Consciousness in the Post-Süleymânic Era|titlu=Süleyman the Second [i.e. the First] and His Time|post=Istanbul|pubblikatur=The Isis Press|paġna=41|isbn=975-428-052-5}}</ref> Hemm tradizzjoni ta' oriġini tal-Punent, li skontha Sulejman il-Manjifiku kien “Sulejman II”, iżda dik it-tradizzjoni kienet ibbażata fuq suppożizzjoni żbaljata li Sulejman Ċelebi (''Süleyman Çelebi'') kellu jiġi rikonoxxut bħala sultan leġittimu. == Ħajja bikrija == [[Stampa:Semailname_47b.jpg|daqsminuri| Sulejman minn Nakkaş Osman (impinġija fl-1579).]] Sulejman twieled fi Trabżon fuq il-kosta tan-Nofsinhar tal-[[Baħar l-Iswed]] lil Xahżada Selim (aktar tard Selim I), probabbilment fis-6 ta' Novembru 1494, għalkemm din id-data mhix magħrufa b'ċertezza jew evidenza assoluta.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Lowry|isem=Heath|data=1993|kapitlu=Süleymân's Formative Years in the City of Trabzon: Their Impact on the Future Sultan and the City|titlu=Süleyman the Second [i.e. the First] and His Time|post=Istanbul|pubblikatur=The Isis Press|paġna=21|isbn=975-428-052-5}}</ref> Ommu kienet Għajxa Ħafsa Sultan, konkubina konvertita għall-Islam ta' oriġini mhux magħrufa, li mietet fl-1534.<ref name="life-and-family">{{Ċita ktieb|kunjom=Fisher|isem=Alan|sena=1993|kapitlu=The Life and Family of Süleymân I|editur-kunjom1=İnalcık|editur-isem1=Halil|editur-kunjom2=Kafadar|editur-isem2=Cemal|titlu=Süleymân The Second [i.e. the First] and His Time|post=Istanbul|pubblikatur=Isis Press|isbn=9754280525}}</ref>{{Rp|9}}Fl-għomor ta' seba' snin, Sulejman beda studji ta' xjenza, storja, letteratura, teoloġija u tattiċi militari fl-iskejjel tal-Palazz Topkapı imperjali f'[[Kostantinopli]]. Bħala żagħżugħ, għamel ħabib ma' Pargalı Ibrahim, skjav Grieg li aktar tard sar wieħed mill-aktar konsulenti ta' fiduċja tiegħu (iżda li aktar tard ġie maqtul minn ordnijiet ta' Sulejman).<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Barber|isem=Noel|sena=1973|titlu=The Sultans|post=New York|pubblikatur=[[Simon & Schuster]]|paġna=36|isbn=0-7861-0682-4}}</ref> Ta' sbatax-il sena, inħatar bħala l-gvernatur tal-ewwel Kaffa (Theodosia), imbagħad Manisa, b'mandat qasir f'[[Edirne]]. === Adeżjoni === Mal-mewt ta' missieru, Selim I (r. 1512–1520), Sulejman daħal Kostantinopli u tela' fuq it-tron bħala l-għaxar Sultan Ottoman. Deskrizzjoni bikrija ta’ Sulejman, ftit ġimgħat wara l-adeżjoni tiegħu, ġiet ipprovduta mill-mibgħut [[Repubblika ta' Venezja|Venezjan]] Bartolomeo Contarini:  {{Kwota|Is-sultan għandu ħamsa u għoxrin sena biss [fil-fatt 26], għoli u rqaq imma iebes, b’wiċċ irqiq u għadam. Xagħar tal-wiċċ huwa evidenti, iżda bilkemm. Is-sultan jidher amikevoli u b’umoriżmu tajjeb. L-għajdut jgħid li Sulejman huwa msemmi b’mod xieraq, jieħu gost jaqra, jaf u juri ġudizzju tajjeb.<ref name= life-and-family />{{rp|2}}}} == Kampanji militari == === Konkwisti fl-Ewropa === [[Stampa:1522-Sultan_Suleiman_during_the_Siege_of_Rhodes-Suleymanname-DetailBottomRight.jpg|daqsminuri| Sulejman waqt l-[[assedju ta' Rodi]] fl-1522.]] Malli laħaq missieru, Sulejman beda sensiela ta' konkwisti militari, li eventwalment wasslu għal rewwixta mmexxija mill-gvernatur ta’ [[Damasku]] maħtur mill-Ottoman fl-1521. Sulejman malajr għamel tħejjijiet għall-konkwista ta' Belgrad mir-Renju tal- Ungerija —xi ħaġa li l-bużnannuh Meħmed II kien naqas milli jikseb minħabba d- difiża qawwija ta' Ġwann Hunjadi fir-reġjun. Il-qbid tiegħu kien vitali biex jitneħħew l-Ungeriżi u l-Kroati li, wara t-telfa tal-Albaniżi, il-Bosnijaċi, il-Bulgari, il-[[Biżantini]] u s-Serbi, baqgħu l-unika forza formidabbli li setgħet timblokka aktar kisbiet Ottomani fl-Ewropa. Sulejman iddawwar [[Belgrad]] u beda serje ta' bumbardamenti qawwija minn gżira fid-Danubju. Belgrad, b'gwarniġġjon ta' 700 raġel biss, u ma rċeviet l-ebda għajnuna mill-Ungerija, waqgħet f'Awwissu 1521.<ref name="Imber"/>{{Rp|49}} It-triq lejn l-Ungerija u l-Awstrija kienet miftuħa, iżda Sulejman dawwar l-attenzjoni tiegħu minflok lejn il-gżira tal-Lvant [[Mediterran|tal-Mediterran]] ta’ Rodi, il-bażi tad-dar tal-Kavallieri Ospitaljeri. Sulejman bena fortifikazzjoni kbira, il-Kastell ta' Marmaris, li serva bħala bażi għan-Navali Ottomana. Wara assedju ta' ħames xhur, Rodi kapitula u Sulejman ħalla lill-Kavallieri ta' Rodi jitilqu.<ref name="ebSiegeOfRhodes">{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Rhodes|titlu=Siege of Rhodes|isem=Tony|awtur=Bunting|sit=Encyclopedia Britannica|data-aċċess=10 April 2018}}</ref> Il-konkwista tal-gżira swiet lill-Ottomani minn 50,000<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Publishing|isem=D. K.|sena=2009|titlu=War: The Definitive Visual History|url=https://books.google.com/books?id=fKG5VcYPtp0C&pg=PA397|pubblikatur=Penguin|isbn=978-0756668174|via=Google Books}}</ref><ref name="Clodfelter">{{Ċita ktieb|kunjom=Clodfelter|isem=Micheal|sena=2017|titlu=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015|url=https://books.google.com/books?id=8urEDgAAQBAJ&pg=PA23|edizzjoni=14th|pubblikatur=McFarland|isbn=978-0786474707|via=Google Books}}</ref> sa 60,000<ref name="Clodfelter" /> mejta minn battalja u mard (il-pretensjonijiet Insara telgħu sa 64,000 imwiet fil-battalja Ottomani u 50,000 mewta minn mard).<ref name="Clodfelter" /> Hekk kif ir-relazzjonijiet bejn l-Ungerija u l-Imperu Ottoman marru għall-agħar, Sulejman kompla l-kampanja tiegħu fl-Ewropa Ċentrali, u fid-29 ta' Awwissu 1526 għeleb Louis II tal-Ungerija (1506–1526) fil-Battalja ta' Mohács. Malli ltaqa' mal-ġisem bla ħajja tar-Re Louis, Sulejman jingħad li lmenta: "Tabilħaqq ġejt fl-armi kontrih; imma ma kinitx ix-xewqa tiegħi li jinqata' hekk qabel ma bilkemm daq il-ħelu tal-ħajja u l-ħajja sultanija."<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=580}}</ref> Waqt li Sulejman kien qed jikkampanja fl-Ungerija, it-tribujiet Turkmeni fl-Anatolja ċentrali (fiċ- Ċiliċja) irvellaw taħt it-tmexxija ta' Kalender Ċelebi. Xi nobbli Ungeriżi pproponew li [[Ferdinandu I, Imperatur ta' Imperu Ruman Sagru|Ferdinandu I]], li kien il-ħakkiem ta' ġar tagħhom l-[[Awstrija]] u li marbut mal-familja ta' Louis II biż-żwieġ, ikun Re tal-Ungerija, u semma ftehimiet preċedenti li l-Habsburgi jieħdu t-tron Ungeriż jekk Louis jmut bla werrieta.<ref name="Imber"/>{{Rp|52}} Madankollu, nobbli oħra daru għan-nobbli Ġwanni Żápolja, li Sulejman appoġġjah. Taħt [[Karlu V, Imperatur ta' Imperu Ruman Sagru|Karlu V]] u ħuh Ferdinandu I, il-Habsburgi reġgħu okkupaw Buda u ħadu l-pussess tal-Ungerija. B’reazzjoni fl-1529, Sulejman mexa mill-wied tad-Danubju u reġa' ħa l-kontroll ta' Buda; fil-ħarifa ta' wara, il-forzi tiegħu assedjaw Vjenna. Din kellha tkun l-aktar expedition ambizzjuża tal-Imperu Ottoman u l-apoġeju tal-mixja tiegħu lejn il-Punent. B'garniġjon imsaħħaħ ta' 16,000 irġiel, <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Turnbull|isem=Stephen|sena=2003|titlu=The Ottoman Empire 1326–1699|post=New York|pubblikatur=[[Osprey Publishing]]|paġna=50}}</ref> l-Awstrijaċi kkaġunaw l-ewwel telfa lil Sulejman, żergħu ż-żerriegħa ta’ rivalità qarsa Ottomana-Habsburga li damet sas-seklu 20. It-tieni tentattiv tiegħu biex jirbaħ Vjenna falla fl-1532, peress li twaħħru l-forzi Ottomani mill-assedju ta' Güns u naqsu milli jaslu Vjenna. Fiż-żewġ każijiet, l-armata Ottomana kienet ikkawżat minn temp ħażin, li ġiegħelhom iħallu warajhom tagħmir essenzjali għall-assedju, u kienet imxekkla minn linji ta' provvista mġebbda żżejjed. <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=435–451}}</ref>{{Rp|444}}Fl-1533 ġie ffirmat it-Trattat ta' Kostantinopli minn Ferdinandu I, li fih irrikonoxxa s-sovranità Ottomana u rrikonoxxa lil Sulejman bħala "missieru u suzeran tiegħu", huwa aċċetta wkoll li jħallas ġieħ annwali u aċċetta l-Gran Viżir Ottoman bħala ħuh u ugwali fil-grad. [[Stampa:John_Sigismund_of_Hungary_with_Suleiman_the_Magnificient_in_1556.jpg|daqsminuri| Ir-Re Ġwanni Sigismund Żápolja tal-Ungerija ma' Sulejman fl-1556.]] Sal-1540s, tiġdid tal-kunflitt fl-Ungerija ppreżenta lil Sulejman l-opportunità li jpattija t-telfa li ġarrbet fi Vjenna. Fl-1541, il-Habsburgi ppruvaw jassedjaw Buda iżda ġew imwarrba, u aktar fortizzi tal-Habsburgi inqabdu mill-Ottomani f'żewġ kampanji konsekuttivi fl-1541 u fl-1544 bħala riżultat,<ref name="Imber">{{Ċita ktieb|kunjom=Imber|isem=Colin|sena=2002|titlu=The Ottoman Empire, 1300–1650 : The Structure of Power|post=New York|pubblikatur=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-333-61386-3}}</ref>{{Rp|53}} Ferdinandu u Karlu kienu sfurzati jikkonkludu trattat umiljanti ta' ħames snin ma' Sulejman. Ferdinandu rrinunzja t-talba tiegħu lir-Renju tal-Ungerija u ġie mġiegħel iħallas somma fiss annwali lis-Sultan għall-artijiet Ungeriżi li kompla jikkontrolla. Ta' aktar importanza simbolika, it-trattat irrefera għal Karlu V mhux bħala "Imperatur" iżda bħala "Re ta' Spanja", li wassal lil Sulejman biex jidentifika nnifsu bħala l-veru "Ċesari". <ref name="Imber" /> {{Rp|54}} Fl-1552, il-forzi ta' Sulejman assedjaw Eger, li jinsab fin-naħa tat-tramuntana tar-Renju tal-Ungerija, iżda d-difensuri mmexxija minn István Dobó rributtaw l-attakki u ddefendew il-Kastell ta' Eger.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=István Dobó|url=https://www.britannica.com/biography/Istvan-Dobo|pubblikazzjoni=Encyclopaedia Britannica}}</ref> === Gwerra Ottomana–Safavida ===   [[Stampa:Sueleymanname_nahcevan.jpg|daqsminuri| Minjatura li turi lil Sulejman jimmarċja ma' armata f'Nakhchivan, is-sajf tal-1554.]] Missier Sulejman kien għamel il-gwerra mal-Persja prijorità għolja. Għall-ewwel, Sulejman biddel l-attenzjoni lejn l-Ewropa u kien ikkuntenta li jkun fih il-[[Iran|Persja]], li kienet imħassba bil-għedewwa fil-lvant tagħha. Wara li Sulejman stabbilizza l-fruntieri Ewropej tiegħu, issa dawwar l-attenzjoni tiegħu lejn il-Persja, il-bażi għall-fazzjoni rivali [[Xigħa|Misilma Xigħa]]. Id-dinastija Safavida saret l-għadu ewlieni wara żewġ episodji. L-ewwel, Xah Tahmasp qatel il-gvernatur ta' Bagdad leali lejn Sulejman, u qiegħed raġel tiegħu stess. It-tieni, il-gvernatur ta ' Bitlis kien iddefetta u ħalef lealtà lejn is-Safavidi.<ref name="Imber"/>{{Rp|51}}Bħala riżultat, fl-1533, Sulejman ordna lil Pargalı Ibrahim Paxa tiegħu biex imexxi armata fil-Lvant tal-Asja Minuri fejn reġa' ħa Bitlis u okkupa Tabriż bla reżistenza. Sulejman ingħaqad ma' Ibrahim fl-1534. Huma mbottaw lejn il-Persja, biss sabu lix-Xah qed jissagrifikaw it-territorju minflok ma jiffaċċjaw battalja mqanqla, u rrikorrew għall-fastidju tal-armata Ottomana hekk kif ipproċediet tul l-intern ħarxa.<ref name="sicker206">{{Ċita ktieb|kunjom=Sicker|isem=Martin|sena=2000|titlu=The Islamic World In Ascendancy : From the Arab Conquests to the Siege of Vienna|paġna=206}}</ref> Fl-1535 Sulejman għamel daħla kbira f'Bagdad. Huwa saħħaħ l-appoġġ lokali tiegħu billi rrestawra l-qabar ta' Bu Ħanifa, il-fundatur tal-''midheb'' Ħanafi (skola tal-ħsieb tal-liġi Iżlamika) li l-Ottomani aderixxu magħha.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Burak|isem=Guy|sena=2015|titlu=The Second Formation of Islamic Law: The Ḥanafī School in the Early Modern Ottoman Empire|post=Cambridge|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=1|isbn=978-1-107-09027-9}}</ref> Waqt li jipprova jegħleb lix-Xah darba għal dejjem, Sulejman beda t-tieni kampanja fl-1548–1549. Bħal fl-attentat preċedenti, Tahmasp evita l-konfrontazzjoni mal-armata Ottomana u minflok għażel li jirtira, uża tattiċi ta' art maħruqa fil-proċess u jesponi lill-armata Ottomana għax-xitwa ħarxa tal-Kawkasu.<ref name="sicker206"/> Sulejman abbanduna l-kampanja b'kisbiet Ottomani temporanji f'Tabriż u r-reġjun ta' Urmia, preżenza dejjiema fil-provinċja ta' Van, kontroll tan-nofs tal-punent tal-[[Ażerbajġan]] u xi fortizzi fil-[[Ġeorġja]].<ref name="bartleby794">{{Ċita enċiklopedija|url=http://www.bartleby.com/67/794.html}}</ref> [[Stampa:ImperioOtomanoSimplificado-en.svg|daqsminuri| It-twessigħ territorjali tal-Imperu Ottoman taħt Sulejman, (bl-aħmar u l-oranġjo) inklużi l-vassalli Ottomani.]] Fl-1553, Sulejman beda t-tielet u l-aħħar kampanja tiegħu kontra x-Xah. Wara li inizjalment tilef territorji f'Erżurum minn iben ix-Xah, Sulejman irritalja billi reġa' ħataf Erżurum, qasam l-Ewfrat ta' Fuq u xeħet partijiet mill-Persja. L-armata tax-Xah kompliet l-istrateġija tagħha li tevita lill-Ottomani, u wassal għal staġnar li minnu l-ebda armata ma għamlet xi kisbiet sinifikanti. Fl-1555, ġiet iffirmata soluzzjoni magħrufa bħala l-Paċi ta' Amasja, li ddefinixxiet il-fruntieri taż-żewġ imperi. Permezz ta’ dan it-trattat, l-Armenja u l-Ġeorġja kienu maqsuma b’mod ugwali bejn it-tnejn, bl-Armenja tal-Punent, il-Kurdistan tal-Punent u l-Ġeorġja tal-Punent (inkl. Samtskhe tal-Punent) jaqgħu f’idejn l-Ottomani filwaqt li l-Armenja tal-Lvant, il-Kurdistan tal-Lvant u l-Ġeorġja tal-Lvant (inkl. Samtskhe tal-Lvant) baqgħu f’idejn Safavid.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mikaberidze|isem=Alexander|data=2015|titlu=Historical Dictionary of Georgia|edizzjoni=2nd|pubblikatur=Rowman & Littlefield|paġna=xxxi|isbn=978-1442241466}}</ref> L-Imperu Ottoman kiseb ħafna mill-[[Iraq]], inkluż Bagdad, li tahom aċċess għall-Golf Persjan, filwaqt li l-Persjani żammew il-kapitali preċedenti tagħhom Tabriż u t-territorji l-oħra kollha tal-majjistral tagħhom fil-Kawkasu u kif kienu qabel il-gwerer, bħal Dagestan u dak kollu li llum huwa l-[[Ażerbajġan]]. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mikaberidze|isem=Alexander|data=2011|titlu=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=WjQfo3a1eVMC&q=peace+of+amasya+caucasus&pg=PA698|pubblikatur=ABC-CLIO|paġna=698|isbn=978-1598843361}}</ref> === Kampanji fl-Oċean Indjan === [[Stampa:Ottoman_fleet_Indian_Ocean_16th_century.jpg|daqsminuri| Flotta Ottomana fl- [[Oċean Indjan]] fis-seklu 16.]] Il-bastimenti Ottomani kienu ilhom ibaħħru fl-[[Oċean Indjan]] mis-sena 1518. [[ammirall|Ammiralli]] Ottomani bħal Ħadem Sulejman Paxa, Sidi Għali Rajjes (''[[Seydi Ali Reis]]'')<ref name="Özcan1997">{{Ċita ktieb|kunjom=Özcan|isem=Azmi|sena=1997|titlu=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain, 1877–1924|url=https://books.google.com/books?id=s04pus5jBNwC&pg=PA11|pubblikatur=Brill|paġni=11–|isbn=978-90-04-10632-1|data-aċċess=30 September 2012}}</ref> u Kurdogħlu Ħidir Rajjes (''Kurtoğlu Hızır Reis'') huma magħrufa li vvjaġġaw lejn il-portijiet imperjali Mugħali ta' Thatta, Surat u Ġanġira. L-Imperatur Mugħal Akbar il-Kbir innifsu huwa magħruf li tbiedel sitt dokumenti ma' Sulejman il-Manjifiku.<ref name="Özcan1997" /><ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=32–48}}</ref><ref name="Farooqi1989">{{Ċita ktieb|kunjom=Farooqi|isem=Naimur Rahman|sena=1989|titlu=Mughal-Ottoman relations: a study of political & diplomatic relations between Mughal India and the Ottoman Empire, 1556–1748|url=https://books.google.com/books?id=uB1uAAAAMAAJ|pubblikatur=Idarah-i Adabiyat-i Delli|data-aċċess=30 September 2012}}</ref> Sulejman mexxa bosta kampanji navali kontra l-Portugiż f'tentattiv biex ineħħuhom u jerġa' jwaqqaf il-kummerċ ma' l-Imperu Mugħal. Aden fil-[[Jemen]] inqabad mill-Ottomani fl-1538, sabiex jipprovdi bażi Ottomana għal rejds kontra possedimenti Portugiżi fuq il-kosta tal-punent tal-Imperu Mugħal.<ref name="Kour">{{Ċita ktieb|kunjom=Kour|isem=Z. H.|data=2005|titlu=The History of Aden|url=https://books.google.com/books?id=hNCPAgAAQBAJ|pubblikatur=Routledge|paġna=2|isbn=978-1-135-78114-9}}</ref> Ibaħħru, l-Ottomani fallew kontra l-Portugiżi fl-assedju ta' Dju f'Settembru 1538, iżda mbagħad irritornaw lejn Aden, fejn issaħħaħ il-belt b'100 biċċa artillerija.<ref name="Kour" /><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=İnalcik|isem=Halil|sena=1997|titlu=An economic and social history of the Ottoman Empire|url=https://books.google.com/books?id=Ovg_RQlklU4C&pg=PA326|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=326|isbn=978-0-521-57456-3}}</ref> Minn din il-bażi, Sulajman Paxa rnexxielu jieħu l-kontroll tal-pajjiż kollu tal-Jemen, u ħa wkoll [[Sana'a|Sanagħa]].<ref name="Kour" /> Bil-kontroll qawwi tiegħu tal-[[Baħar l-Aħmar]], Sulejman irnexxielu jikkontesta b'suċċess il-kontroll tar-rotot kummerċjali lill-Portugiż u żamm livell sinifikanti ta' kummerċ mal-Imperu Mugħal matul is-seklu 16. Mill-1526 sal-1543, Sulejman stazzjona 'l fuq minn 900 suldat Tork biex jiġġieldu flimkien mas-Saltna Adal Somalija immexxi minn Aħmed bin Ibrahim il-Għazi matul il-Konkwista tal-Abissinja.<ref>{{Ċita web|url=https://gymwp.app/hnytdoi/similarities-between-louis-xiv-and-suleiman-the-magnificent|titlu=similarities between louis xiv and suleiman the magnificent|sit=gymwp.app|data-aċċess=16 May 2023|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230516071400/https://gymwp.app/hnytdoi/similarities-between-louis-xiv-and-suleiman-the-magnificent|arkivju-data=16 May 2023}}</ref> Wara l-ewwel gwerra Aġuran-Portugiża, l-Imperu Ottoman fl-1559 kien jassorbi s-Saltna Adal imdgħajjef fid-dominju tiegħu. Din l-espansjoni kompliet il-ħakma Ottomana fis-[[Somalja]] u l-Qarn tal-Afrika. Dan żied ukoll l-influwenza tiegħu fl-Oċean Indjan biex jikkompeti mal-Imperu Portugiż mal-alleat mill-qrib tiegħu, l-Imperu Aġuran.<ref name="Clifford">{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=289–302}}</ref> Fl-1564, Sulejman irċieva ambaxxata minn Aċeh (saltna fis-Sumatra ta' Fuq, fl-[[Indoneżja]] moderna), talab appoġġ Ottoman kontra l-Portugiż. Bħala riżultat, ġiet imnedija spedizzjoni Ottomana lejn Aċeh, li kienet kapaċi tipprovdi appoġġ militari estensiv lill-Aċehin/Aċehniżi.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Black|isem=Jeremy|sena=1996|titlu=The Cambridge Illustrated Atlas of Warfare: Renaissance to Revolution, 1492–1792, Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=neUKEvaYPZYC&pg=PA17|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=17|isbn=0-521-47033-1}}</ref> L-iskoperta ta' rotot kummerċjali marittimi ġodda mill-istati tal-Ewropa tal-Punent ippermettilhom jevitaw il-monopolju kummerċjali Ottoman. L-iskoperta Portugiża tal-Kap tat-Tama Tajba fl-1488 tat bidu għal serje ta' gwerer navali Ottomani-Portugiżi fl-Oċean matul is-seklu 16. Is-Saltna Aġuran alleat mal-Ottomani sfida l-monopolju ekonomiku Portugiż fl-Oċean Indjan billi uża munita ġdida li segwiet il-mudell Ottoman, u b'hekk ipproklama attitudni ta' indipendenza ekonomika fir-rigward tal-Portugiż. === Mediterran u l-Afrika ta' Fuq === [[Stampa:Battle_of_Preveza_(1538).jpg|daqsminuri| [[Barbarossa (Ammirall Ottoman)|Barbarossa Ħajr id-Din Paxa]] jegħleb il-Lega Sagra taħt il-kmand ta' Andrea Doria fil-Battalja ta' Preveza fl-1538.]] [[Stampa:Francois_I_Suleiman.jpg|daqsminuri| Ir-Re ta' Franza Franġisku I qatt ma ltaqa' ma' Sulejman, iżda ħolqu alleanza Franko-Ottomana mis-snin 1530.]] Wara li kkonsolida l-konkwisti tiegħu fuq l-art, Sulejman ġie milqugħ bl-aħbar li l-fortizza ta' Koroni f'Morea (il-Peloponnese moderna, il-Greċja peninsulari) kienet intilfet għall-ammiral ta' Karlu V, Andrea Doria. Il-preżenza tal-Ispanjoli fil-Lvant tal-Mediterran kienet tikkonċerna lil Sulejman, li raha bħala indikazzjoni bikrija tal-intenzjoni ta' Karlu V li jirrivali mad-dominanza Ottomana fir-reġjun. Filwaqt li rrikonoxxa l-ħtieġa li terġa’ tiġi affermata l-preeminenza navali fil-Mediterran, Sulejman ħatar kmandant navali eċċezzjonali fil-forma ta' [[Ħajr id-Din Barbarossa|Ħajr id-Din]], magħruf mill-Ewropej bħala [[Ħajr id-Din Barbarossa|Barbarossa]]. Ladarba nħatar Ammirall Kap, Barbarossa kien inkarigat li jibni mill-ġdid il-flotta Ottomana. Fl-1535, Karlu V mexxa Lega Sagra ta' 26,700 suldat (10,000 Spanjol, 8,000 Taljan, 8,000 Ġermaniż, u 700 Kavallieri ta' San Ġwann)<ref name="Clodfelter"/> għar-rebħa kontra l-Ottomani f'[[Tuneż]], li flimkien mal-gwerra kontra Venezja s-sena ta' wara, wassal lil Sulejman jaċċetta proposti minn Franġisku I ta' Franza biex jifforma alleanza kontra Karlu V.<ref name="Imber"/> {{Rp|51}}Territorji Misilmin enormi fl-Afrika ta’ Fuq ġew annessi. Il-piraterija mwettqa minn hemm 'il quddiem mill-pirati tal-Barbarija tal-Afrika ta' Fuq tista' tidher fil-kuntest tal-gwerer kontra Spanja. [[Stampa:Siege_of_malta_1.jpg|xellug|daqsminuri| L-assedju ta' Malta fl-1565: il-wasla tal-flotta Torka, minn Matteo Perez d'Aleccio.]] Fl-1541, l-Ispanjoli mexxew spedizzjoni bla suċċess lejn Alġiers. Fl-1542, waqt li kien qed jiffaċċja għadu komuni tal-Habsburg matul il- Gwerer Taljani, Franġisku I fittex li jġedded l-alleanza Franko-Ottomana. Fil-bidu tal-1542, Polin innegozja b'suċċess id-dettalji tal-alleanza, bl-Imperu Ottoman iwiegħed li jibgħat 60,000 suldat kontra t-territorji tar-re Ġermaniż Ferdinandu, kif ukoll 150 xwieni kontra Karlu, filwaqt li Franza wiegħdet li tattakka Flanders, fastidju l-kosti ta' Spanja b'forza navali, u tibgħat 40 xwieni lill-Lvant.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Setton|isem=Kenneth Meyer|sena=1976|titlu=The Papacy and the Levant, 1204–1571|url=https://books.google.com/books?id=EgQNAAAAIAAJ&pg=PA461|pubblikatur=American Philosophical Society|isbn=978-0871691613|via=Google Books}}</ref> F'Awwissu 1551, il-kmandant navali Ottoman Turgut Rajjes attakka u qabad Tripli, li kienet ilha pussess tal-Kavallieri ta' Malta mill-1530. Fl-1553, Turgut Rajjes kien innominat kmandant ta' [[Tripli (Libja)|Tripli]] minn Sulejman, li għamel il-belt ċentru importanti għal rejds pirati fil-Mediterran u l-kapitali tal-provinċja Ottomana ta' Tripolitanja. Fl-1560, intbagħtet forza navali qawwija biex terġa' taqbad Tripli, iżda dik il-forza ġiet megħluba fil-Battalja ta' Ġerba. X'imkien ieħor fil-Mediterran, meta l-Kavallieri Ospitalieri ġew stabbiliti mill-ġdid bħala l-Kavallieri ta' Malta fl-1530, l-azzjonijiet tagħhom kontra l-flotta Misilma ġibdu l-għadab tal-Ottomani malajr, li ġabru armata enormi oħra sabiex ikeċċu lill-Kavallieri minn Malta. L-Ottomani invadew Malta fl-1565, u wettqu l-[[Assedju ta' Malta (1565)|Assedju l-Kbir ta' Malta]], li beda fit-18 ta' Mejju u dam sat-8 ta' Settembru, u jidher b'mod ċar fl-affreski ta' Matteo Perez d’Aleccio fis-Sala ta’ San Mikiel u San Ġorġ. Għall-ewwel, deher li din kienet se tkun ripetizzjoni tal-battalja ta' Rodi, b'ħafna mill-ibliet ta’ Malta meqruda u nofs il-Kavallieri maqtula fil-battalja; iżda forza ta’ għajnuna minn Spanja daħlet fil-battalja, li rriżultat fit-telf ta' 10,000 suldat Ottoman u r-rebħa taċ-ċittadinanza lokali Maltija.<ref>{{Ċita web|url=http://www.malta.com/about-malta/history-of-malta.html|titlu=History of Malta and Gozo – From Prehistory to Independence|isem=Georgi|awtur=Mitev|data-aċċess=2025-02-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070501155037/http://www.malta.com/about-malta/history-of-malta.html|arkivju-data=2007-05-01|url-status=dead}}</ref> == Riformi legali u politiċi == [[Stampa:Madina_trip_176.jpg|daqsminuri| Platt ta' Sulejman I fil-[[Misġed in-Nabawi]], [[Medina|Imdina l-Imdawwla]], [[Arabja Sawdija|Għarbija Sawdija]].]] [[Stampa:Suleiman_the_Magnificent_receives_an_Ambassador-by_Matrakci_Nasuh.jpg|daqsminuri| Sulejman il-Manjifiku jirċievi ambaxxatur (pittura ta' Matrakçı Nasuh).]] Filwaqt li s-Sultan Sulejman kien magħruf bħala "il-Manjifiku" fil-Punent, dejjem kien ''Kanuni'' Sulejman jew "Il-Leġislatur" ({{Lang|ota|قانونی}}, ''Qanuni'') lis-sudditi Ottomani tiegħu. Il-liġi prevalenti tal-imperu kienet ix-Xarigħa, jew il-Liġi Sagra, li bħala l-liġi divina tal-[[Iżlam|Islam]] kienet barra mis-setgħat tas-Sultan li jinbidlu. Madankollu qasam ta’ liġi distinta magħrufa bħala l-''Qwienen'' (singular: ''Qanun'', {{Lang|ota|قانون}}; leġislazzjoni kanonika) kienet dipendenti fuq ir-rieda ta' Sulejman biss, li tkopri oqsma bħal-liġi kriminali, il-pussess tal-art u t-tassazzjoni.<ref name="Imber"/>{{Rp|244}} Ġabar is-sentenzi kollha li kienu nħarġu mid-disa' Slaten Ottomani li kienu qablu. Wara li elimina d-duplikazzjonijiet u għażel bejn dikjarazzjonijiet kontradittorji, ħareġ kodiċi legali wieħed, filwaqt li joqgħod attent li ma jiksirx il-liġijiet bażiċi tal-Islam.<ref name="Greenblatt">{{Ċita ktieb|kunjom=Greenblatt|isem=Miriam|sena=2003|titlu=Süleyman the Magnificent and the Ottoman Empire|post=New York|pubblikatur=Benchmark Books|isbn=978-0-7614-1489-6}}</ref>{{Rp|20}} Kien f'dan il-qafas li Sulejman, appoġġat mill-[[Mufti l-Akbar]] tiegħu Bu Sugħud Efendi (''Ebussuud Efendi''), fittex li jirriforma l-leġiżlazzjoni biex jadatta ruħu għal imperu li qed jinbidel malajr. Meta l-liġijiet Kanun laħqu l-forma finali tagħhom, il-kodiċi tal-liġijiet sar magħruf bħala l-''kanun‐i Osmani'' ({{Lang|ota|قانون عثمانی}}, ''Qanun-i Għotmani''), jew il-"liġijiet Ottomani". Il-kodiċi legali ta' Sulejman kellu jdum aktar minn tliet mitt sena.<ref name="Greenblatt" />{{Rp|21}} Is-Sultan kellu wkoll rwol fil-protezzjoni tas-sudditi Lhud tal-imperu tiegħu għas-sekli li ġejjin. Fl-aħħar tal-1553 jew fl-1554, fuq suġġeriment tat-tabib u d-dentist favorit tiegħu, il-Lhudi Spanjol Moses Hamon, is-Sultan ħareġ ''firman'' ({{Lang|ota|فرمان}}) li formalment tiddenunzja libelli tad-demm kontra l-Lhud.<ref name="Mansel"/>{{Rp|124}} Barra minn hekk, Sulejman ippromulga leġiżlazzjoni kriminali u tal-pulizija ġdida, li ppreskriva sett ta' multi għal reati speċifiċi, kif ukoll naqqset l-istanzi li jeħtieġu mewt jew mutilazzjoni. Fil-qasam tat-tassazzjoni, kienu imposti taxxi fuq diversi oġġetti u prodotti, inklużi annimali, minjieri, profitti tal-kummerċ, u dazji fuq l-importazzjoni-esportazzjoni. ''Imdieres (''ħafna ''Madrasa'', skola Iżlamika'')'' ogħla pprovdew edukazzjoni ta' status universitarju, li l-gradwati tagħhom saru imamijiet ({{Lang|ota|امام}}) jew għalliema. Iċ-ċentri edukattivi ħafna drabi kienu wieħed minn ħafna bini madwar il-btieħi tal-moskej, oħrajn kienu jinkludu libreriji, banjijiet, kċejjen tas-soppa, residenzi u sptarijiet għall-benefiċċju tal-pubbliku.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=McCarthy|isem=Justin|sena=1997|titlu=The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923|post=London|pubblikatur=Routledge|isbn=978-0-582-25655-2}}</ref> == L-arti taħt Sulejman == [[Stampa:Execution_of_Prisonsers_Belgrade-Suleymanname.jpg|daqsminuri| Minjatura [[Imperu Ottoman|Ottomana]] minn Süleymanname li turi l-eżekuzzjoni minn iljunfant ta' għadu megħlub f'[[Belgrad]].]] [[Stampa:Tughra_Suleiman.jpg|daqsminuri| Tugħra ta' Sulejman il-Manjifiku]] Taħt il-patroċinju ta' Sulejman, l-Imperu Ottoman daħal f'età dehbija tal-iżvilupp kulturali tiegħu. Mijiet ta' soċjetajiet artistiċi imperjali (imsejħa l-''Ehl-i Ħiref,'' {{Lang|ota|اهل حرف}}, "il-Komunità tal-Artiġjani") ġew amministrati fis-sede Imperjali, il-Palazz Topkapı. Wara apprendistat, l-artisti u l-artiġjani setgħu javvanzaw fil-grad fil-qasam tagħhom u kienu jitħallsu pagi proporzjonati f’pagamenti annwali ta’ kull tliet xhur. Reġistri tal-pagi li jibqgħu ħajjin jixhdu l-wisa 'tal-patroċinju tal-arti ta' Sulejman, l-aktar kmieni mid-dokumenti li jmorru mill-1526 lista 40 soċjetajiet b’aktar minn 600 membri. L- ''Ehl-i Ħiref'' ġibed l-artiġjani bl-aktar talent tal-imperu lejn il-qorti tas-Sultan, kemm mid-dinja Iżlamika kif ukoll mit-territorji maħkuma reċentement fl-Ewropa, u rriżulta f'taħlita ta' kulturi Għarbi, Torok u Ewropej.<ref name="atil24"/> L-artiġjani fis-servizz tal-qorti kienu jinkludu pitturi, jgħaqqdu l-kotba, furriers, ġojjellieri u ħaddiema tad-deheb. Filwaqt li ħakkiema preċedenti kienu ġew influwenzati mill-kultura Persjana (missier Sulejman, Selim I, kiteb poeżija bil-Persjan), il-patroċinju tal-arti ta' Sulejman ra l-Imperu Ottoman jasserixxi l-wirt artistiku tiegħu stess.<ref name="Mansel"/>{{Rp|70}} Sulejman innifsu kien poeta mitmum, li jikteb bil-Persjan u bit-Tork taħt it-''takhallus'' (litteralment: tħellis, li jfisser "isem tal-pinna") ''Muħibbi'' ({{Lang|ota|محبی}}, "Ħabbej"). Xi versi ta' Sulejman saru proverbji Torok, bħall-magħruf ''Kulħadd jimmira lejn l-istess tifsira, iżda ħafna huma l-verżjonijiet tal-istorja''. Meta ibnu ż-żgħir Meħmed miet fl-1543, huwa kkompona kronogramma kommoventi biex ifakkar is-sena: ''Distinti fost prinċpijiet, Sultan Meħmed tiegħi''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.turkcebilgi.org/kim-kimdir/m/muhibbi-kanuni-sultan-suleyman-31612.html|titlu=Muhibbî (Kanunî Sultan Süleyman)|sit=turkcebilgi.org|pubblikatur=Türkçe Bilgi, Ansiklopedi, Sözlük|data-aċċess=2025-02-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160428042028/https://www.turkcebilgi.org/kim-kimdir/m/muhibbi-kanuni-sultan-suleyman-31612.html|arkivju-data=2016-04-28|url-status=dead}}</ref> Bit-Tork, il-kronogramma jaqra {{Lang|ota|شهزاده‌لر گزیده‌سی سلطان محمدم}} (''Şehzadeler güzidesi Sultan Muhammed'üm,'' bl-ortografija Maltija: ''Xehżadeler gużidesi Sultan Muħammed'um''), li fiha n-numri Abġad Għarbi jammontaw għal 955, l-ekwivalenti fil-kalendarju Iżlamiku tal-1543 WK. Minbarra x-xogħol ta' Sulejman stess, ħafna talenti kbar taw ħajja lid-dinja letterarja matul il-ħakma ta' Sulejman, inklużi Fuzûlî u Bâkî. L-istoriku letterarju Elias John Wilkinson Gibb osserva li “fl-ebda ħin, lanqas fit-Turkija, ma ngħatat inkoraġġiment akbar lill-poeżija milli fi żmien ir-renju ta' dan is-Sultan”.<ref name="byegm">{{Ċita web|url=http://www.byegm.gov.tr/yayinlarimiz/NEWSPOT/1999/JulyAug/N6.htm|titlu=Halman, Suleyman the Magnificent Poet|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060309091926/http://www.byegm.gov.tr/yayinlarimiz/NEWSPOT/1999/JulyAug/N6.htm|arkivju-data=9 March 2006}}</ref> L-aktar vers famuż ta' Sulejman huwa:<poem style="margin-left:2em"> L-ebda oġġett imweġġaħ fost in-nies bħal l-istat, L-ebda stat fid-dinja, bħal nifs tal-ħajja, Saltna dak li msejjħa minnhom hi ġlied tad-dinja, Ix-xorti tal-ferħa f'din id-dinja bħal waħdenija.<ref name= Mansel />{{rp|84}} </poem> [[Stampa:Cour_mosquee_Suleymaniye_Istanbul.jpg|daqsminuri| Misġed Sulejmanija (Moskea Süleymaniye) f'Istanbul, mibnija minn Mimar Sinan, il-perit ewlieni ta' Sulejman.]] Sulejman sar magħruf ukoll għall-isponsorjar ta' serje ta' żviluppi arkitettoniċi monumentali fi ħdan l-imperu tiegħu. Is-Sultan fittex li jibdel Kostantinopli fiċ-ċentru taċ-ċiviltà Iżlamika permezz ta' serje ta' proġetti, fosthom pontijiet, moskej, palazzi u diversi stabbilimenti ta' karità u soċjali. L-akbar minn dawn inbnew mill-perit ewlieni tas-Sultan, Mimar Sinan, li taħtu l-arkitettura Ottomana laħqet il-quċċata tagħha. Sinan sar responsabbli għal aktar minn tliet mitt monument fl-imperu kollu, inklużi ż-żewġ kapolavuri tiegħu, il-moskej Süleymaniye u [[Moskea ta' Selimiye (Edirne)|Selimiye]]—din tal-aħħar mibnija f'Adrianopli (issa [[Edirne]]) fir-renju ta' Selim II iben Sulejman. Sulejman irrestawra wkoll il-Koppla tal-Blata f'Ġerusalemm u l-Ħitan ta' Ġerusalemm (li huma l-ħitan attwali tal-Belt il-Qadima ta' Ġerusalemm), irrenova l- [[Kagħba]] f'[[Mekka]], u bena kumpless f'[[Damasku]]. === Tulipani === Sulejman kien iħobb il-ġonna u xiħ tiegħu kabbar tulipani abjad f'wieħed mill-ġonna. Xi wħud min-nobbli fil-qorti kienu raw it-tulipani u bdew ukoll jikbru tagħhom.<ref name="tulips">{{Ċita aħbar|data=27 April 2017|titlu=Istanbul's signature flowers, plants in cologne bottles|url=https://www.dailysabah.com/life/2017/04/27/istanbuls-signature-flowers-plants-in-cologne-bottles|pubblikatur=Daily Sabah|data-aċċess=21 November 2022}}</ref> Dalwaqt immaġini tat-tulipani ġew minsuġa f’twapet u sparati fiċ-ċeramika.<ref name="WSJ">{{Ċita aħbar|kunjom=Kling|isem=Cynthia|data=12 October 2017|titlu=Wild Tulips: Get In On This Gardening Trend Now|url=https://www.wsj.com/articles/the-less-flashy-tulip-gardeners-are-planting-right-now-1507833349|pubblikatur=The Wall Street Journal|data-aċċess=21 November 2022}}</ref> Sulejman huwa akkreditat bil-kultivazzjoni fuq skala kbira tat-tulipani u huwa maħsub li t-tulipani nfirxu madwar l-Ewropa talli Sulejman. Huwa maħsub li d-diplomatiċi li żaruh ingħataw il-fjuri waqt li kienu jżuru l-qorti tiegħu.<ref name="Osman">{{Ċita aħbar|kunjom=Osman|isem=Nadda|data=24 January 2022|titlu=Five national flowers from the Middle East and the symbolism they hold|url=https://www.middleeasteye.net/discover/middle-east-flowers-national-symbolism|pubblikatur=Middle East Eye|data-aċċess=21 November 2022}}</ref> [[Stampa:Tulip_in_Turkey.jpg|daqsminuri| Tulipani vibranti fit-Turkija, li jissimbolizza r-rabta storika u kulturali profonda tal-pajjiż ma' din il-fjura għażiża.]] Il-passjoni ta' Sulejman għat-tulipani stabbiliet preċedent għall-kultivazzjoni u s-sinifikat kulturali tagħhom fl-Imperu Ottoman. Din il-faxxinu kompliet tiffjorixxi, laħqet il-qofol tagħha taħt is-Sultan Aħmed III, li tela' fuq it-tron fl-1703. Il-ġonna ta' Aħmed III f’Istanbul kienu mżejna b’tulipani mill-muntanji tat-Turkija u l-basal l-aktar fin importati minn produtturi kummerċjali Olandiżi. Matul ir-renju tiegħu, huwa importa miljuni ta' basal tat-tulipani Olandiżi, li jirriflettu l-wirt dejjiemi tal-influwenza ta' Sulejman u l-għoli stravaganti tal-kultura tat-tulipani matul dan il-perjodu. == Ħajja personali == === Konsorti === Sulejman kellu żewġ konsorti magħrufa: * Mahidevran Ħatun, konkubina Ċirkassja jew Albaniża jew Montenegrina,<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Freely|isem=John|data=1 July 2001|titlu=Inside the Seraglio: Private Lives of the Sultans in Istanbul|lingwa=en|pubblikatur=Penguin|isbn=9780140270563}}</ref><ref name="yermolenko" /> daħlet fil-ħarem ta' Sulejman meta kien prinċep f'Manisa;{{Sfn|Peirce|1993}} * Ħürrem Sultan, magħruf fil-Punent bħala Rokselana (m. 1533), l-unika konkubina favorita ta' Sulejman matul ir-renju tiegħu, u aktar tard mara legali u l-ewwel Ħaseki sultan, possibbilment bint qassis Ortodoss Rutenjan.<ref name="yermolenko">{{Ċita ktieb|kunjom=Yermolenko|isem=Galina I|sena=2013|titlu=Roxolana in European Literature, History and Culturea|pubblikatur=Ashgate Publishing, Ltd.|paġna=275|isbn=978-1-4094-7611-5}}</ref> === Ulied subien === Sulejman kelli mill-inqas tmien ulied subien: * Xahżada Maħmud (madwar 1513, Palazz Manisa, Manisa – 29 ta’ Ottubru 1520, Palazz il-Qadim, Istanbul, u midfun fil-Moskea Yavuz Selim); <ref name="hakki">{{Ċita ktieb|kunjom=Uzunçarşılı|isem=İsmail Hakkı|kunjom2=Karal|isem2=Enver Ziya|sena=1975|titlu=Osmanlı tarihi, Volume 2|pubblikatur=Türk Tarih Kurumu Basımevi|paġna=401}}</ref> * Xahżada Murad ( c. 1515, Palazz Manisa, Manisa – 19 ta’ Ottubru 1520, Palazz il-Qadim, u Istanbul, midfuna fil-Moskea Yavuz Selim); <ref name="hakki" /> * Xahżada Mustafa (madwar 1516/1517, Palazz Manisa, Manisa – eżegwit, bl-ordni ta' missieru, 6 ta' Ottubru 1553, Konja, midfun f'Kumpless Muradija, Bursa), ma' Mahidevran;<ref name="sahin">{{Ċita ktieb|kunjom=Şahin|isem=K.|sena=2023|titlu=Peerless Among Princes: The Life and Times of Sultan Süleyman|pubblikatur=Oxford University Press|paġni=99, 120|isbn=978-0-19-753163-1}}</ref> * Xahżada Meħmed (1521, Palazz il-Qadim, Istanbul – 6 ta' Novembru 1543, Palazz Manisa, Manisa, midfun fil-Moskea Xahżada, Istanbul), ma' Ħürrem; * Sultan Selim II (30 ta’ Mejju 1524, Palazz il-Qadim, Istanbul – 15 ta’ Diċembru 1574, Palazz Topkapı, Istanbul, midfun fil-Mausoleum Selim II, Moskea ta’ [[Hagia Sophia]] ), ma' Hürrem; * Xahżada Għabdulla (madwar 1525, Palazz il-Qadim, Istanbul – c. 1528, Palazz il-Qadim, Istanbul, u midfun fil-Moskea Yavuz Selim), <ref name="hakki" /> ma' Hürrem;{{Sfn|Peirce|1993}}{{Sfn|Peirce|2017}} * Xahżada Bajeżid (1527, Palazz il-Qadim, Istanbul – esegwit minn aġenti ta' missieru fil-25 ta' Settembru 1561, Qazvin, Imperu Safavid, midfun f'Melik-i Acem Türbe, Sivas), ma' Ħürrem; {{Sfn|Peirce|2017}} * Xahżada Ċihangir (1531, Palazz il-Qadim, Istanbul – 27 ta' Novembru 1553, Konja, midfun fil-Moskea Xahżada, Istanbul), ma' Hürrem; === Ulied bniet === Sulejman kellu żewġt ibniet: * Radija Sultan (madwar 1519 – madwar 1520, u midfun fil-musulew Jaħja Efendi);<ref name="Okan">{{Ċita ktieb|kunjom=Okan|isem=A.|sena=2008|titlu=İstanbul evliyaları|sensiela=Kapı yayınları|pubblikatur=Kapı yayınları|paġna=17|isbn=978-9944-486-70-5}}</ref> * Mihrimah Sultan (1522, Palazz il-Qadim, Istanbul – 25 ta' Jannar 1578, midfun fil-Musulew Sulejman I, Moskea Süleymaniye), ma' Ħürrem, iżżewweġ lil Rüstem Paxa fl-1539; {{Sfn|Peirce|1993}}{{Sfn|Yermolenko|2005}}{{Sfn|Uluçay|1992}} === Relazzjoni ma' Ħurrem Sultan === [[Stampa:Khourrem.jpg|daqsminuri| Pittura taż-żejt tas-seklu 16 ta' Ħurrem Sultan.]] Sulejman waqa' fi mħabba ma' Ħurrem Sultan, tfajla ħarem minn Rutenja, dak iż-żmien parti mill-Polonja. Id-diplomatiċi tal-Punent, li ħadu l-attenzjoni tal-gossip tal-palazz dwarha, sejħulha "Russelazie" jew "Rokselana", b'referenza għall-oriġini Rutenjani tagħha. Bint qassis Ortodoss, inqabdet mit-Tatari mill-[[Il-Khanate tal-Krimea|Krimea]], mibjugħa bħala skjava f'Kostantinopli, u eventwalment telgħet fil-gradi tal-Ħarem biex saret il-favorita ta' Sulejman. Ħurrem, li kienet konkubina, saret il-mara legali tas-Sultan, għall-istagħġib tal-osservaturi fil-palazz u l-belt.<ref name="Mansel"/>{{Rp|86}}Hu ppermetta wkoll lil Ħurrem Sultan jibqaʼ miegħu fil-qorti għall-bqija ta' ħajjitha, u kiser tradizzjoni oħra—li meta l-werrieta imperjali jsiru l-għomor, kienu jintbagħtu flimkien mal-konkubina imperjali li tnisselhom biex jiggvernaw provinċji remoti tal-Imperu, biex qatt ma jirritornaw sakemm il-wild tagħhom ma jirnexxilux fuq it-tron.<ref name="Imber"/>{{Rp|90}} Taħt l-ismu tal-pinna, ''Muħibbi'' (Ħabbej), is-Sultan Sulejman ikkompona din il-poeżija għal Ħurrem Sultan:<poem style="margin-left:2em"> Tron tan-niċċa solitarju tiegħi, ġidi, imħabbti, dawl il-qamri. Ħabibti l-aktar sinċier, seħibti tal-fiduċja, kewni, sultani, imħabbti. L-isbaħ is-sbieħ... Ir-rebbiegħti, imħabbti b'wiċċ ferħan, nhari, qalbi ħelwiti, werqa daħkana... Il-pjanti tiegħi, il-ħelu tiegħi, il-warda tiegħi, l-unika waħda li ma tnikketx f'din il-kamra... Istanbul tiegħi, Karaman tiegħi, l-art tal-Anatolja tiegħi Badaħxan tiegħi, Bagdad tiegħi u Ħorasan Marti x-xagħar sabiħ, imħabbti bil-ħuġbejn mejjilin, imħabbti l-għajnejn mimlija miżerja... Jien dejjem inkanta t-tifħirek, Jien, ħabbej tal-qalb itturmentata, Muħibbi tal-għajnejn mimlija dmugħ, Jien ferħan.<ref>{{cite web |url= http://www.womeninworldhistory.com/sample-10.html |titlu=A 400 Year Old Love Poem|sit=Women in World History}}</ref> </poem> == Suċċessjoni == Iż-żewġ konsorti magħrufa tas-Sultan Sulejman (Ħurrem u Mahidevran) kienu welldulu sitt ulied, li erbgħa minnhom baqgħu ħajjin wara l-1550. Kienu Mustafa, Selim, Bajeżid, u Ċihangir. Il-kbir kien iben Mahidevran, filwaqt li Selim, Bajeżid, u Ċihangir twieldu lil Ħurrem. Ħurrem normalment jinżamm mill-inqas parzjalment responsabbli għall-intriċċi fin-nomina ta' suċċessur, għalkemm m'hemm l-ebda evidenza li tappoġġja dan.{{Sfn|Peirce|1993}} Għalkemm kienet mart Sulejman, hija ma eżerċitat l-ebda rwol pubbliku uffiċjali. Dan, madankollu, ma żammx lil Ħurrem milli juża influwenza politika qawwija. Sal-renju ta' Aħmed I (1603–1617), l-Imperu ma kellu l-ebda mezz formali biex jinnomina suċċessur, għalhekk is-suċċessjonijiet normalment kienu jinvolvu l-mewt ta' prinċpijiet li kienu qed jikkompetu sabiex jiġu evitati l-inkwiet ċivili u r-rewwixti. Sal-1552, meta l-kampanja kontra l-Persja kienet bdiet b'Rüstem maħtur bħala kap kmandant tal-ispedizzjoni, bdew l-intriċċi kontra Mustafa. Rüstem bagħat lil wieħed mill-aktar irġiel fdati ta' Sulejman biex jirrapporta li peress li Sulejman ma kienx fil-kap tal-armata, is-suldati ħasbu li kien wasal iż-żmien biex jitpoġġa fuq it-tron prinċep iżgħar; fl-istess ħin, huwa xerred xnigħat li Mustafa kien riċettivi għall-idea. Magħdub minn dak li emmen il-pjanijiet ta' Mustafa biex jaħtaf it-tron, wara s-sajf ta' wara li rritorna mill-kampanja tiegħu fil-Persja, Sulejman sejjaħlu fit-tinda tiegħu fil-wied ta' Ereğli.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ünal|isem=Tahsin|sena=1961|titlu=The Execution of Prince Mustafa in Eregli|pubblikatur=Anıt|paġni=9–22}}</ref> Meta Mustafa daħal fit-tinda ta' missieru biex jiltaqa' miegħu, il-ħadmin (l-ewnuki) ta' Sulejman attakkaw Mustafa, u wara taqbida twila, il-ħadmin qatluh permezz ta' spaga tal-qaws. [[Stampa:Sultani_of_Suleiman_I,_1520.jpg|xellug|daqsminuri| Is-''sultani'' Ottoman felles matul ir-renju ta' Sulejman il-Manjifiku.]] Jingħad li Ċihangir miet bin-niket ftit xhur wara l-aħbar tal-qtil ta' ħuh nofsu.<ref name="Mansel"/>{{Rp|89}} Iż-żewġ aħwa li baqgħu ħajjin, Selim u Bajeżid, ingħataw kmand f'partijiet differenti tal-imperu. Fi ftit snin, madankollu, faqqgħet gwerra ċivili bejn l-aħwa, kull wieħed appoġġjat mill-forzi leali tiegħu. Bl-għajnuna tal-armata ta' missieru, Selim għeleb lil Bajeżid f'Konja fl-1559, u dan tal-aħħar wassal biex ifittex kenn mas-Safavidi flimkien mal-erba' wliedu. Wara skambji diplomatiċi, is-Sultan talab mingħand ix-Xah Tasmasp I Safavid li Bajeżid jiġi estradit jew eżegwit. Bi tpattija għal ammonti kbar minn deheb, ix-Xah ħalla esekutur Tork li jdendel Bajeżid u l-erba’ wliedu fl-1561,<ref name="Mansel" />{{Rp|89}} qed jiftaħ it-triq għas-suċċessjoni ta' Selim għat-tron ħames snin wara. == Mewt == {{multiple image|align=right|direction=horizontal|image1=The body of Suleiman I arrives to Belgrade, Selim II is waiting for it B.jpg|width1=100|image2=The Funeral of Sultan Suleyman the Magnificent.jpg|width2=210|footer=Il-ġisem ta' Sulejman I jasal Belgrad (xellug). Il-funeral ta' Sulejman I (lemin).}}  Fis-6 ta' Settembru 1566, Sulejman, li kien telaq minn Kostantinopli biex jikkmanda spedizzjoni lejn l-Ungerija, miet qabel rebħa Ottomana fl-assedju ta' Szigetvár fl-Ungerija fl-għomor ta’ 71 sena<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Ágoston|isem1=Gábor|kunjom2=Masters|isem2=Bruce Alan|data=|sena=2009|titlu=Süleyman I|url=https://doi.org/10.1002/9781444338232.wbeow464|rivista=Encyclopedia of the Ottoman Empire|lingwa=Inġliż|pubblikatur=Infobase Publishing|isbn=1438110251}}</ref>{{Rp|545}}u l-Gran Viżir tiegħu Sokollu Meħmed Paxa żamm il-mewt tiegħu sigrieta waqt l-irtir għall-intronizzazzjoni ta' Selim II. Il-ġisem tas-sultan ittieħed lura Istanbul biex jiġi midfun, filwaqt li qalbu, fwiedu, u xi organi oħra tiegħu ġew midfuna f'Turbék, barra Szigetvár. Musulew mibni fuq il-midfin tiegħu beda jitqies bħala post qaddis u sit tal-pellegrinaġġ. Fi żmien għaxar snin ħdejn inbnew moskea u ospizju Sufi, u s-sit kien protett minn gwarniġjon b’salarju ta' diversi għexieren ta' rġiel.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=197–98}}</ref> == Wirt == [[Stampa:OttomanEmpire1566.png|lemin|daqsminuri| L-Imperu Ottoman fiż-żmien il-mewt ta' Sulejman I.]] [[Stampa:Sultan_Süleyman_Türbesi_01.jpg|xellug|daqsminuri| Post tad-dfin ta' Sulejman I fil-Misġed Sulejmanija (Moskea Süleymaniye).]] [[Stampa:Flickr_-_USCapitol_-_Suleiman_(1494-1566).jpg|lemin|daqsminuri| Ir-ritratt tal-irħam ta' Sulejman fil-Kapitol tal-Istati Uniti.]] Il-formazzjoni tal-wirt ta' Sulejman bdiet saħansitra qabel mewtu. Matul ir-renju tiegħu ġew ikkummissjonati xogħlijiet letterarji li jfaħħru lil Sulejman u jibnu xbieha tiegħu bħala ħakkiem ideali, l-aktar minn Ċelalżada Mustafa, kanċillier tal-imperu mill-1534 sal-1557.<ref name="Empire-Power"/>{{Rp|4–5, 250}} Kittieba Ottomani aktar tard applikaw din l-immaġni idealizzata ta' Sulejman għall-ġeneru letterarju ta' letteratura pariri tal-Lvant Qarib jismu ''naṣīḥatnāme'', u ħeġġew lis-sultani biex jikkonformaw mal-mudell tiegħu ta' ħakma u biex iżommu l-istituzzjonijiet tal-imperu fil-forma tagħhom tas-seklu sittax. Kittieba bħal dawn kienu qed jimbuttaw lura kontra t-trasformazzjoni politika u istituzzjonali tal-imperu wara nofs is-seklu sittax, u wrew devjazzjoni min-norma kif kienet teżisti taħt Sulejman bħala evidenza tat-tnaqqis tal-imperu. {{Rp|54–55, 64}} L-istoriċi tal-Punent, li naqsu milli jirrikonoxxu li dawn il-"kittieba ta' tnaqqis" kienu qed jaħdmu fi ħdan ġeneru letterarju stabbilit u ħafna drabi kellhom raġunijiet profondament personali biex jikkritikaw l-imperu, għal żmien twil ħadu t-talbiet tagħhom bħala valur nominali u konsegwentement adottaw l-idea li l-imperu daħal f'perjodu ta' tnaqqis wara l-mewt ta' Sulejman.<ref name="HDouglas" />{{Rp|73–77}} Mis-snin tmenin din il-fehma ġiet eżaminata mill-ġdid bir-reqqa, u l-istudjużi moderni waslu biex jirrifjutaw b'mod assolut l-idea tat-tnaqqis, u ttikkettjawha bħala "leġġenda mhux vera".<ref name="decline"/> Il-konkwisti ta' Sulejman kienu ġabu taħt il-kontroll tal-Imperu bliet Misilmin ewlenin (bħal Bagdad), ħafna provinċji tal-Balkani (li waslu fil-[[Kroazja]] u l-Ungerija tal-lum), u l-biċċa l-kbira tal-Afrika ta' Fuq. L-espansjoni tiegħu fl-Ewropa kienet tat lit-Torok Ottomani preżenza qawwija fil-bilanċ tal-poter Ewropew. Tabilħaqq, tali kienet it-theddida perċepita ta' l-Imperu Ottoman taħt ir-renju ta' Sulejman li l-ambaxxatur ta' l-Awstrija Busbecq wissa dwar il-konkwista imminenti ta' l-Ewropa: "Min-naħa [it-Torok] hemm ir-riżorsi ta' imperu qawwi, saħħa mhux imfixkla, drawwa għar-rebħa, reżistenza għat-tbatija, unità u dixxiplina, frugalità u għassa... Nistgħu niddubitaw x'se jkun ir-riżultat? ... Meta t-Torok issetiljaw mal-Persja, se jtiru fuq griżmejna sostnuti mill-qawwa tal-Lvant kollu; kemm aħna mhux ippreparati ma nazzardax ngħid.” Il-wirt ta' Sulejman ma kienx, madankollu, biss fil-qasam militari. Il-vjaġġatur Franċiż Jean de Thévenot jagħti xhieda seklu wara tal-"bażi agrikola qawwija tal-pajjiż, il-benessri tal-bdiewa, l-abbundanza ta' ikel bażiku u l-preeminenza tal-organizzazzjoni fil-gvern ta' Sulejman". Anke tletin sena wara mewtu, “Sultan Solyman” ġie kkwotat mid-drammaturgu Ingliż [[William Shakespeare]] bħala prodiġju militari fil-Merkant ta' Venezja (''[[Il-Merkant ta’ Venezja|The Merchant of Venice]]''), fejn il-Prinċep tal-[[Marokk]] jiftaħar bil-ħila tiegħu billi qal li għeleb lil Sulejman fi tliet battalji (Att 2, Xena 1).<ref>{{Ċita web|url=http://nfs.sparknotes.com/merchant/page_44.html|titlu=The Merchant of Venice: Act 2, Scene 1, Page 2|sit=No Fear Shakespeare|pubblikatur=SparkNotes|data-aċċess=21 December 2016|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180817080338/http://nfs.sparknotes.com/merchant/page_44.html|arkivju-data=17 August 2018}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://es.scribd.com/document/192873081/Shakespeare-s-Merchant-St-Antony-and-Sultan-Suleiman|titlu=Shakespeare's Merchant: St Antony and Sultan Suleiman – The Merchant Of Venice – Shylock|sit=Scribd}}</ref> Permezz tat-tqassim tal-patroċinju tal-qorti, Sulejman ippresieda wkoll żmien tad-deheb fl-arti Ottomana, xhieda ta 'kisba immensa fl-isferi tal-arkitettura, il-letteratura, l-arti, it-teoloġija u l-filosofija.<ref name="atil24"/><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Russell|isem=John|data=26 January 2007|titlu=The Age of Sultan Suleyman|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE7D6163EF935A15752C0A961948260|pubblikazzjoni=The New York Times|data-aċċess=9 August 2007}}</ref> Illum l-orizzont tal-Bosfru u ta' ħafna bliet fit-Turkija moderna u l-provinċji Ottomani preċedenti, għadhom imżejna bix-xogħlijiet arkitettoniċi ta' Mimar Sinan. Waħda minn dawn, il-Misġed Sulejmanija (Moskea Süleymaniye), hija l-aħħar post ta' mistrieħ ta' Sulejman: huwa midfun f'musulew b’koppla mwaħħla mal-moskea. Madankollu, valutazzjonijiet tar-renju ta' Sulejman ta' spiss waqgħu fin-nassa tat-teorija tal-istorja tar-Raġel Kbir (''Great Man theory of history''). Il-kisbiet amministrattivi, kulturali u militari ta’ dak iż-żmien kienu prodott mhux ta’ Sulejman biss, iżda wkoll tal-bosta figuri ta’ talent li qdewu, bħall-gran viżiri Ibrahim Paxa u Rüstem Paxa, il- Mufti l-Akbar Ebussuud Efendi, li kellu rwol ewlieni fir-riforma legali, u l-kanċillier u l-kronikatur Ċelalżada li kellu rwol ewlieni fit-twessigħ tal-burokrazija ta' Mustafa u fil-bini tal-wirt ta' Sulejman.<ref name=":0" />{{Rp|542}} F’iskrizzjoni li tmur mill-1537 fuq iċ-ċittadella ta' Bender, il-Moldova, Sulejman il-Manjifiku esprima l-qawwa tiegħu:<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Halil İnalcık|sena=1973|titlu=The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600|lingwa=en|paġna=41}}</ref>{{Kwota|Jien għabid t'Alla u sultan ta' din id-dinja. Għall-grazzja t'Alla jien rejjes tal-komunità ta' [[Muħammed]]. Il-qawwa t'Alla u l-mirakli ta' Muħammed huma sħabi. Jien Süleymân, li f’ismu jinqara l-ħotba (prietka matul is-Salet il-Ġimgħa tal-Misilmin) f'Mekka u Mdina. F’Bagdad jien ix-xah, fl-ismijiet Biżantini ċ-ċesar, u fl-Eġittu s-sultan; li jibgħat il-flotot tiegħu fl-ibħra tal-Ewropa, il-Magħreb u l-Indja. Jien is-sultan li ħadt il-kuruna u t-tron tal-Ungerija u tajthom lil ilsir umli. Il-vojvoda Petru għolla rasu fir-rewwixta, imma d-difer taż-żiemel tiegħi ħalltuh fit-trab, u jien irbaħt l-art tal-Moldova.}} Sulejman, kif skolpit minn Joseph Kiselewski, huwa preżenti fuq wieħed mit-23 ritratt tar-rilievi fuq il-bibien tal-gallerija tal-Kamra tal-Kamra tal-Kapitol tal-Istati Uniti li juri figuri storiċi nnotati għax-xogħol tagħhom fl-istabbiliment tal-prinċipji li huma l-bażi tal-liġi Amerikana.<ref>{{Ċita web|url=https://www.aoc.gov/explore-capitol-campus/art/suleiman-relief-portrait|titlu=Suleiman, Relief Portrait &#124; Architect of the Capitol|sit=www.aoc.gov}}</ref> == Referenzi == <references responsive="1"></references> {{Referenzi}}  == Links esterni == * [https://web.archive.org/web/20060614160210/http://paradoxplace.com/Perspectives/Genl%20Images/Single%20Frames/Suleiman.htm Ritratti u Tugħra ta' Sulejman] [[Kategorija:Twieldu fl-1494]] [[Kategorija:Ħaddiem il-Ħramejn]] [[Kategorija:Ulied ta' slaten]] [[Kategorija:Kalifi Ottomani]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] s1qa6xdmqtv73bmjlc62uwgo041qj5v 0 33495 329951 328190 2026-05-14T00:32:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329951 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Karbalayi Safikhan Sultanhuseyn oghlu Karabakhi''' (bl-Ażerbajġani: ''Kərbəlayı Səfixan Sultanhüseyn oğlu Qarabaği''; li twieled fl-1817 u miet fl-1910) kien [[arkitett]] mill-[[Ażerbajġan]] u wieħed mir-rappreżentanti tal-iskejjel tal-arkitettura ta' Karabakh.<ref>{{Ċita web|url=http://karabakh-doc.azerall.info/ru/articls/artc124az-35.php|titlu=Qarabaq senedlerde {{!}} Karabakh in Documents|data=2011|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110718232744/http://karabakh-doc.azerall.info/ru/articls/artc124az-35.php|arkivju-data=2011-07-18|url-status=dead}}</ref> Il-binjiet ta' Kerbalai Sefikhan Karabakhi kienu jinkludu elementi tradizzjonali u [[Romantiċiżmu|Romantiċi]]. Id-disinni ta' Karabakhi, bħal dawk tal-moskej f'Aghdam u f'Barda, jinkludu elementi arkitettoniċi sempliċi bbażati fuq it-tradizzjonijiet arkitettoniċi tal-Ażerbajġan.<ref>The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture / Edited by Jonathan M. Bloom, Sheila Blair.. — Oxford University Press, 2009. — V. II. — p. 238. — ISBN 9780195309911.</ref> == Xogħlijiet == Karatteristika tipika tal-kreattività ta' Karabakhi kienet l-użu razzjonali u għaqli tal-arkitettura lokali tradizzjonali. L-inċiżjoni fuq il-Moskea ta' Yukhari Govhar Agha mibnija minnu fl-1883, tistqarr bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: "''Magħmula minn Karbalayi Safikhan Karabakhi. 1301''". Il-proġetti tal-kostruzzjoni ta' Karabakhi jinkludu mawżolew f'Barda (1868), il-Moskea ta' Agdam, il-Moskea tat-[[Tatari tal-Krimea|Tatari]] (1870) f'[[Odessa]], l-[[Ukrajna]], il-Moskea ta' Qarabaghlar f'[[Ashgabat]], it-[[Turkmenistan]] u binjiet ċiviċi oħra fir-reġjun ta' [[Nagorno-Karabakh]].<ref>{{Ċita web|url=http://azerbaijan.tourism.az/?/az/topmenu_content/853/|titlu=Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi :: XIX əsrdə m…|data=2012-02-27|sit=archive.ph|data-aċċess=2025-03-27|arkivju-url=https://archive.today/20120227075658/http://azerbaijan.tourism.az/?/az/topmenu_content/853/|arkivju-data=2012-02-27|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.ihq.az/index.php?news=1199|titlu=Bərdə İmamzadəsi|data=2011-07-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-03-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110706131055/http://www.ihq.az/index.php?news=1199|arkivju-data=2011-07-06|url-status=dead}}</ref> Huwa kien responsabbli wkoll għall-ħolqieb ta' tipi uniċi ta' moskej, b'organizzazzjoni partikolari tal-ispazju intern tagħhom; id-diviżjoni tal-kolonni tal-ġebel mal-gallerija ta' żewġ sulari, u l-użu tas-soqfa bil-koppli fir-reġjun ta' Nagorno-Karabakh.<ref>{{Ċita web|url=http://www.bakililar.az/ca/history/khristark.html|titlu=ВЛИЯНИЕ ХРИСТИАНСТВА НА АРХИТЕКТУРУ АЗЕРБАЙДЖАНА. Azerbaijani University of Architecture and Building|kunjom=Salimova|isem=A,T.|sit=www.bakililar.az|data-aċċess=2025-03-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20020921030551/http://www.bakililar.az/ca/history/khristark.html|arkivju-data=2002-09-21|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Karabakhi, Karbalayi Safikhan}} [[Kategorija:Twieldu fl-1817]] [[Kategorija:Mietu fl-1910]] [[Kategorija:Arkitetti Ażerbajġani]] ixl5yd4qmzxjlzu8v55s01cc6ss9q81 4 34234 329938 329933 2026-05-13T12:47:22Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329938 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]], [[Anna Kyriakou]], [[Ġobon ta' Jāņi]], [[Park Nazzjonali ta' Karula]], [[Belintersat-1]], [[Péter Magyar]], [[Università Iżlamika Russa]], [[Stepan Erzya]], [[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]], [[Lag ta' Brebeneskul]], [[Kastell ta' Ankara]], [[Park Nazzjonali ta' Una]], [[Slavko Brezoski]], [[KazCosmos]], [[Aporofobija]], [[Idrijski žlikrofi]], [[Lag ta' Kezenoyam]], [[Bugeddum Armen]], [[Naftalan]], [[Frosta tal-Għid]], [[Lokša]], [[Zivana]], [[Mehmet Ali Ağca]] |xejn |177 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] r9zuy3dgxf3f3fgb9zhcf2n0m3fv7qs 329963 329938 2026-05-14T07:34:19Z Trigcly 17859 /* Parteċipanti */ 329963 wikitext text/x-wiki [[File:Rebbiegħa CEE logo.jpg|300px|lemin|Il-logo ta' Rebbiegħa CEE]] '''Rebbiegħa CEE 2026''' ta' Wikimedia hija inizjattiva ta' Wikipedisti mill-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] bl-għan li jinħloqu paġni dwar nies, suġġetti jew oġġetti minn din il-parti tad-dinja. Malta qed tieħu sehem għar-raba' darba din is-sena permezz tal-għaqda volontarja [[metawiki:Wikimedia Community User Group Malta|Wikimedia Community Malta]], li hija affiljata mal-[[foundationsite: |Wikimedia Foundation]]. Dan jorbot mal-ħidma sistematika mibdija fl-2020 minn din l-għaqda biex jinħolqu paġni bil-Malti fuq il-Wikipedija dwar nies, suġġetti u oġġetti li m'għandhomx x'jaqsmu direttament ma' Malta. Matul is-snin dan sar, u qed ikompli jsir, f'kollaborazzjoni mal-Kummissjoni Ewropea, u Dipartiment tat-Traduzzjoni fl-Università ta' Malta. '''''Matul ix-xhur ta' Marzu, April u Mejju qed norganizzaw ukoll numru ta' workshops u edit-a-toni. [http://www.wikimalta.org Id-dettalji hawn].''''' == Sfond == F'dawn l-aħħar 100 sena, l-[[Ewropa Ċentrali]] u l-[[Ewropa tal-Lvant]] għaddew minn għadd ta' rebbigħat mhux daqstant sbieħ li ħolqu ħafna diżgwid, kunflitti u diżappunti. Fost dawn nistgħu nsemmu ir-[[Rebbiegħa ta' Praga]] fl-1968, il-kunflitt fin-[[Nagorno-Karabakh]] tal-1988, l-eskalazzjoni tal-kunflitt [[Transnistrija]]n fl-1992, jew il-gwerra li faqqgħet fl-[[Ukrajna]] fl-2014. Għaldaqstant, ir-Rebbiegħa CEE ta' Wikimedia għandha l-għan li tappoġġja u tippromovi gruppi lokali fil-ħolqien ta' paġni fil-Wikipedija u proġetti oħra ta' Wikimedia biex jiżdied l-għarfien reċiproku ta' xulxin u jitkattar l-għerf ħieles f'dawn ir-reġjuni. == Lista ta' artikli mill-pajjiżi u reġjuni == Il-lista ta' paġni mill-pajjiżi u r-reġjuni isservi ta' punt tat-tluq u orjentazzjoni għal ħolqien u titjib tal-paġni - anke jekk il-paġni kollha dwar pajjiżi fl-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant (inkluż il-Kawkasja) jgħoddu fil-konkors. Il-biċċa l-kbira tal-paġni jinstabu fil-Wikipedia bl-Ingliż u spiss huwa faċli ferm li jiġu tradotti minn hemm. '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' <gallery mode=packed-hover heights=70px style="background-color: #ddd;"> File:Flag_of_Albania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania|Albanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania]]|alt=Albanija File:Flag_of_Armenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Armenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia]]|alt=Armenja File:Flag_of_Austria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria|Awstrija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Austria]]|alt=Awstija File:Flag_of_Azerbaijan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Ażerbajġan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan]]|alt=Ażerbajġan File:Flag of Bashkortostan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Baxkortostan]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2020/Structure/Bashkortostan]]|alt=Baxkortostan File:Flag_of_Belarus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Bjelorussja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus]]|alt=Bjelorussja File:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Bożnija u Ħerżegovina]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina]]|alt=Bożnija u Ħerżegovina File:Flag_of_Bulgaria.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Bulgarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria]]|alt=Bulgarija File:Flag_of_Cyprus.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus|Ċipru]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Cyprus]]|alt=Ċipru File:Flag of Don Cossacks.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region|Don-Region]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Don region]]|alt=Don-Region File:Flag_of_Esperanto.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto|Esperanto]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperanto]]|alt=Esperanto File:Flag_of_Estonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Estonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia]]|alt=Estonja File:Erzya Flag.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya|Erzya]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Erzya]]|alt=Erzya File:Flag_of_Georgia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Ġeorġja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia]]|alt=Ġeorġja File:Flag_of_Greece.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Greċja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece]]|alt=Greċja File:Flag_of_Kazakhstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Każakistan]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan]]|alt=Każakistan File:Flag_of_Kosovo.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Kosovo]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo]]|alt=Kosovo File:Flag of the Crimean Tatar people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar|Tatari tal-Krimea]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Crimean Tatar]]|alt=Tatari tal-Krimea File:Flag_of_Croatia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia|Kroazja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Croatia]]|alt=Kroazja File:Flag_of_Latvia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Latvja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia]]|alt=Latvja File:Flag_of_Lithuania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Litwanja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania]]|alt=Litwanja File:Flag_of_Malta.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta|Malta]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Malta]]|alt=Malta File:Flag of Montenegro.svg|<br />[[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Montenegro]]|link= [[:meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro]]|alt=Montenegro File:Flag_of_North_Macedonia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Maċedonja ta' Fuq]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia]]|alt=Maċedonja ta' Fuq File:Flag_of_Poland.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Polonja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland]]|alt=Polonja File:Flag_of_the_Romani_people.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma|Roma]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Roma]]|alt=Roma File:Flag_of_Romania.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian|Rumanija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Romanian]]|alt=Rumanija File:Flag_of_Russia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation|Russja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian Federation]]|alt=Russja File:Flag_of_Serbia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Serbja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia]]|alt=Serbja File:Sorbs flag medium.png|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian|Sorbi]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Sorbian]]|alt=Sorbi File:Flag of Slovenia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenia|Slovenja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovenien]]|alt=Slovenja File:Flag of Slovakia.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slovakia|Slovakkja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Slowakei]]|alt=Slovakkja File:Flag of Tatarstan.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar|Tatari]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Tatar]]|alt=Tatari File:Flag of Czech Republic.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia|Ċekja]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czechia]]|alt=Ċekja File:Flag_of_Turkey.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey|Turkija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Turkey]]|alt=Turkija File:Flag_of_Ukraine.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Ukrajna]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine]]|alt=Ukrajna File:Flag_of_Hungary.svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary|Ungarija]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Hungary]]|alt=Ungarija File:Flag of Võro (2).svg|<br />[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro|Võro]]|link=[[:meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Võro]]|alt=Võro </gallery> == Għajnuna == * Gwida essenzjali: [[Għajnuna:Gwida_essenzjali|Tgħallem kif tikteb paġni u ttejjeb il-Wikipedija]] * Paġna Meta: [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]] == Konkors == ===L-Għan=== L-għan ta' dan il-konkors huwa li jinħolqu u jittejbu paġni dwar pajjiżi mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant. Għalkemm kull kontribut relevanti jiġi ġġudikat bħala parti mill-konkors, peress li hemm ħafna xi jsir f'dan il-qasam fuq il-Wikipedija bil-Malti, xogħol fuq paġni fil-lista tal-100 proposti jingħata punteġġ akbar, kif spjegat aktar l-isfel. ===Żmien=== Il-konkors jibda f'nofsillejl tal-21 ta' Marzu u jkompli sa nofsillejl tal-20 ta' Ġunju. ''Iż-żmien ikopri l-istaġun kollu tar-rebbiegħa.'' ===Regolamenti=== 1. Kulħadd jista' jieħu sehem fil-konkors, ħlief għall-organizzaturi lokali u internazzjonali. L-organizzaturi jistgħu jipparteċipaw bla ma jikkompetu. 2. Biex tikkompeti trid tirreġistra formalment. Biex tirreġistra għall-konkors ikteb ismek hawn taħt kif indikat fit-taqsima tal-Parteċipanti. 3. [[Mudell:CEE_Spring_2026|Uża l-Mudell]] -- huwa essenzjali li tuża l-Mudell '''<nowiki>{{CEE Spring 2026 | utent = ismek | pajjiż = Malta}}</nowiki>''' fuq il-paġna tad-diskussjoni ta' kull pagna li taħdem fuqha biex il-kontribuzzjoni tiegħek tkun tgħodd fil-konkors. Dan huwa l-unika mod biex l-organizzaturi jkunu jafu li qed tieħu sehem fil-konkors. Ara/uża ukoll [[:metawikimedia:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Tools|il-mudelli ta' lingwi oħra]] jekk tagħżel li tikteb bihom apparti l-Malti. ===Punteġġi=== * Għal kull artikolu li toħloq tieħu żewġ punti * Għal kull artikolu li toħloq mil-lista uffiċjali tieħu tliet punti oħra (ħames punti b'kollox) * Għal kull artikolu li ttejjeb tieħu punt * Għal kull artikolu li ttejjeb mil-lista uffiċjali tieħu erba' punti oħra (ħames punti b'kollox) '''Paġni dwar suġġetti marbuta direttament ma' Malta ma jgħoddux fil-punti li tista' tirbaħ f'dan il-konkors jekk int utent Malti/ja.''' Kull mistoqsija għandha titpoġġa fuq il-paġna tad-diskussjoni. ===Premjijiet=== ''Il-premijiet huma pprovduti minn Wikimedia Community Malta permezz ta' għotja mill-Wikimedia Foundation:'' * L-ewwel post: €100 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €200 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tieni post: €60 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €120 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* * It-tielet post: €40 token għal xiri ta' kotba minn Amazon jew €80 token li jissarraf għand pubblikaturi Maltin* === Parteċipanti === Daħħal ismek fit-tabella t'hawn taħt. Daħħal l-isem tal-paġna jew paġni li tkun ħdimt fit-tieni kolonna. Fit-tielet kolonna tista ddaħħal paġni li għadek qed taħdem fuqhom. Tista' ddaħħal ukoll il-punti għax-xogħol li tkun għamilt fl-aħħar kolonna; dawn jiġu vverifikati mill-organizzaturi fi tmiem il-konkors u rranġati jekk ikun hemm bżonn. Jekk issib xi diffikulta bit-tabella kkuntattja lil [[User_talk:ToniSant|Toni Sant]] jew [[User_talk:Nevborg|Nevborg]] li huma l-organizzaturi u jidhru f'din it-tabella mingħajr punti għax mhux eliġibbli biex jikkompetu. <!-- Results table --> {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Utent ! Paġna/pagni mibdija u/jew imtejba ! Xogħol għaddej ! Punti |- |[[Utent:Nevborg|Nevborg]] |[[Zlata Filipović]], [[Goran Bregović]], [[Sofija Jovanović]], [[Selma Rıza]], [[Staka Skenderova]] |[[Nikola Tesla]] |xejn |- |[[Utent:ToniSant|ToniSant]] |[[Rebbiegħa ta' Praga]] |[[Beer Barrell Polka]] |xejn |- |[[Utent:Trigcly|Trigcly]] |[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]], [[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]], [[Lag ta' Skadar]], [[Monasteru ta' Neghuts]], [[Monasteru ta' Hoge]], [[Kiki Kogelnik]], [[Kibbeh]], [[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]], [[Pont tal-Fjuri]], [[Jan Novák]], [[Simon Kldiashvili]], [[Medalja ta' Marian Smoluchowski]], [[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]], [[Osservatorju ta' Črni Vrh]], [[Kaċċa bl-ajkli]], [[Anna Kyriakou]], [[Ġobon ta' Jāņi]], [[Park Nazzjonali ta' Karula]], [[Belintersat-1]], [[Péter Magyar]], [[Università Iżlamika Russa]], [[Stepan Erzya]], [[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]], [[Lag ta' Brebeneskul]], [[Kastell ta' Ankara]], [[Park Nazzjonali ta' Una]], [[Slavko Brezoski]], [[KazCosmos]], [[Aporofobija]], [[Idrijski žlikrofi]], [[Lag ta' Kezenoyam]], [[Bugeddum Armen]], [[Naftalan]], [[Frosta tal-Għid]], [[Lokša]], [[Zivana]], [[Mehmet Ali Ağca]], [[Thoros ta' Edessa]] |xejn |182 |- | | | | |} === Rebbieħa === * L-ewwel post - tba * It-tieni post - tba * It-tielet post - tba * Premju ta' solidarjetà - tba ''Il-pubblikaturi tal-kotba Maltin li naħdmu magħhom huma Kite Group, Midsea Books, u Merlin Publishers, skont l-għażla tar-rebbieħ/a.'' [[Kategorija:Wikipedija:Wikimedia CEE Spring]] [[Kategorija:Wikimedia CEE Spring 2026]] it59azt72maccvg1rezcar0vuctpo1n 0 34417 329955 329931 2026-05-14T05:04:24Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329955 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cypriot Zivania Bottles.jpg|daqsminuri|Fliexken taż-zivana.]] Iż-'''zivana''' jew iż-'''zivania''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: ζιβανία, ζιβάνα) huwa brandy [[Ċipru|Ċiprijott]] tal-karfa tal-għeneb, prodott mid-distillazzjoni ta' taħlita ta' karfa tal-għeneb u nbejjed xotti lokali magħmula mill-varjetajiet tal-għeneb Xynisteri u Mavro.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Xynisteri {{!}} Vouni Panayias Winery|url=http://www.vounipanayiawinery.com/page/en/22/xynisteri|data-aċċess=2026-05-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180214202821/http://www.vounipanayiawinery.com/page/en/22/xynisteri|arkivju-data=2018-02-14|url-status=dead}}</ref> L-isem ta' "zivina" jew "zivania" ġej mil-Grieg (ζίβανα) li tfisser karfa tal-għeneb bid-[[djalett]] Grieg ta' Ċipru. Iż-zivana hija xarba alkoħolika bla [[Lewn|kulur]], b'aroma ħafifa ta' żbib. Il-kontenut tal-alkoħol ivarja, b'45 % skont il-volum bħala perċentwal tipiku. Skont id-definizzjoni fid-[[dritt]], iż-zivana ma jistax ikollu kontenut tal-alkoħol ta' iktar minn 60 %. Iż-zivana ma fihx zokkor u ma għandux aċidità.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.cylaw.org/nomoi/enop/ind/1965_1_52/section-scece9c001-2661-4639-916b-b6ebb164e3a6.html|titlu=Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 - 52/1965 - 2 - Ερμηνεία|sit=www.cylaw.org|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == [[Storja]] == Mhux magħruf meta ż-zivana ġie prodott għall-ewwel darba f'Ċipru. Uħud jemmnu li l-metodu tal-produzzjoni taż-zivania, li jixbah il-metodu tal-produzzjoni tat-tsipouro,<ref>{{Ċita web|url=https://apostaktiriomakri.gr/en/to-tsipoyro-kai-i-istoria-toy-copy/|titlu=The history of “tsipouro” – Makri Distillery|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> twassal f'Ċipru mill-patrijiet tal-[[Athos|Muntanja Athos]] fis-seklu 15, filwaqt li oħrajn jemmnu li ż-zivania ilu jiġi prodott f'Ċipru minn żmien it-tmexxija tal-gżira mir-Repubblika ta' [[Venezja]], għall-ħabta ta' tmiem is-seklu 15. L-evidenza tal-produzzjoni kontinwata matul it-tmexxija [[Imperu Ottoman|Ottomana]] u [[Imperu Brittaniku|Brittanika]] fil-gżira titwassal minn [[Kittieb|kittieba]] bħall-kittieb [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Samuel Baker]] li fl-1879 jirrapporta: ''"...il-fdalijiet tal-ġlud u taz-zkuk jitqiegħed fuq naħa biex jiffermenta għall-manifattura tar-raki, jew ta' xarba spirituża, permezz tad-distillazzjoni..."''.<ref>Samuel W. Baker (1879). ''Cyprus, as I Saw it in 1879''. Project Gutenberg (Etext edition, 2003). p. 120. ISBN <bdi>978-1-84637-912-3</bdi>.</ref> Skont id-dritt Ċiprijott rigward ir-regolamentazzjoni u l-kontroll tal-prodotti tal-għeneb tal-1965 (52/1965) (bil-Grieg: Ο περί Ρυθμίσεως και Ελέγχου της Βιομηχανίας Αμπελουργικών Προϊόντων Νόμος του 1965 (52/1965) iż-zivania huwa definit bħala "xarba alkoħolika li fiha mhux iktar minn 60 % alkoħol skont il-volum, li jiġi prodott b'mod esklużiv mill-ewwel distillazzjoni tal-inbid, tal-għeneb u tal-karfa tal-għeneb iffermentati jew żbib jew kwalunkwe fdal ieħor simili" (bil-Grieg: "ζιβανία" σημαίνει οινοπνευματώδες ποτόν περιέχον ουχί πέραν των 60% οινόπνευμα παραγόμενον αποκλειστικώς και μόνον διά της πρώτης αποστάξεως οίνων, τρυγίας, σταφυλών αι οποίαι υπέστησαν ζύμωσιν ή σταφίδων ή οιωνδήποτε υπολειμμάτων τούτων).<ref name=":0" /> Mill-1989, iż-zivania ġie protett skont ir-Regolamenti tal-[[Unjoni Ewropea]] bħala prodott b'denominazzjoni ta' oriġini kkontrollata li jiġi prodott f'Ċipru.<ref>{{Ċita web|url=http://eur-law.eu/EN/Council-Regulation-EEC-No-1576-89-29-May,400044,d|titlu=01989R1576-20070101: Council Regulation (EEC) No 1576/89 of 29 May|sit=eur-law.eu|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-12}}</ref> == Produzzjoni == Il-produzzjoni taż-zivana tibda bit-tgħasir tal-għeneb matur f'saħħtu biex jiġi prodott il-most. Id-densità tal-most tal-għeneb imbagħad tiġi kkontrollata b'idrometru ta' Baumé biex jiġi żgurat li jkollu valur ta' densità ta' inqas minn 13° Baumé. Dan huwa meħtieġ biex il-most jikseb il-fermentazzjoni sħiħa u xierqa. Il-most tal-għeneb, flimkien mal-karfa tal-għeneb, imbagħad jitpoġġew f'kontenituri kbar u jitħallew jiffermentaw. Tradizzjonalment, it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb kienet titqiegħed ġo kontenituri kbar tat-tafal (''pithos'', bil-Grieg: πιθάρι). Malli l-proċess tal-fermentazzjoni jitlesta (jiġifieri l-most iffermentat jiġi kkontrollat u jiġi kkonfermat li għandu valur ugwali jew inqas minn 0° Baumé), it-taħlita tal-most u tal-karfa tal-għeneb iffermentati tiġi ttrasferita lejn il-kontenitur prinċipali (kazani, bil-Grieg: καζάνι) għad-distillazzjoni. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana jissejħu ''lampikos'' (bil-Grieg: λαμπίκος, pronunzja bil-Grieg: [lamˈbikos]) bid-djalett Grieg ta' Ċipru. F'xi villaġġi ta' Ċipru, lampikos uniku kien jiġi kondiviż bejn iċ-ċittadini kollha tal-villaġġ. Il-kontenituri tradizzjonali taż-zivana huma simili għal dawk li jintużaw għat-tsikoudia f'[[Kreta]]. Ladarba l-kontenitur prinċipal jingħalaq b'mod ermetiku, jitqiegħed in-nar taħtu. In-nar jiġi mmonitorjat u jinżamm sabiex jipproduċi sħana kostanti. L-ewwel zivania prodotta jkollha l-ogħla kontenut tal-alkoħol, filwaqt li l-aħħar waħda li toħroġ mill-apparat ikollha kontenut baxx tal-alkoħol u tissejjaħ ''porakos'' (bil-Grieg: πόρακος). L-ewwel zivania tipikament tiġi skartata għax ma tkunx tajba għax-xorb peress li jkun fiha sustanzi kimiċi li jagħmlu ħsara lis-saħħa jew tintuża għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin. Skont it-taħlita ta' qabel id-distillazzjoni, jiġi prodotti kwalitajiet differenti ta' zivania: * zivania prodotta bl-użu tal-inbid biss għad-distillazzjoni; * zivania produtta bl-użu tal-inbid u tal-karfa tal-għeneb għad-distillazzjoni; * zivania prodotta bl-użu tal-karfa tal-għeneb, tal-ilma u ta' zivania ħafifa. == Ħżin u trasport == Iż-żivania normalment tinħażen f'kontenituri nodfa tal-[[injam]] jew tal-metall galvanizzat li jkunu jistgħu jiġu ssiġillati sabiex ma jkunx hemm evaporazzjoni. Ix-xarba tista' tiġi ttrasferita fi fliexken tal-[[ħġieġ]] għal ħżin qasir jew għall-konsum. == Konsum u użu ieħor == Iċ-Ċiprijotti jikkonsmaw iż-zivania matul is-sena kollha. Matul is-sajf, iż-zivania tiġi servuta kiesħa silġ. Iż-zivania normalment ma tiġix ikkonsmata waħedha u tipikament magħha jiġu servuti lewż imnixxef, loukoumi, shoushouko jew bukkuni żgħar bħal-loukaniko, il-lountza u t-tsamarella ta' Ċipru. Qabel l-introduzzjoni tal-birra u ta' xorb alkoħoliku ieħor f'Ċipru, ix-xarbiet alkoħoliċi prinċipali kkonsmati miċ-Ċiprijotti kienu l-inbid u ż-zivania. F'xi villaġġi ta' Ċipru, tiżdied il-kannella maż-zivania biex b'hekk tikseb lewn aħmar, aroma u benna partikolari. Meta ż-zivania titqaddem, tikseb benna u aroma iktar qawwijin. Iż-zivania mqaddma hija preġjata ferm u tinżamm għall-konsum f'okkażjonijiet speċjali jew bħala grokk ta' merħba għall-viżitaturi. Iż-zivania, minbarra l-użu tagħha bħala xarba alkoħolika, tintuża wkoll għat-trattament tal-feriti, għall-massaġġi tal-partijiet tal-ġisem ibsin, bħala rimedju għall-irjiħat u għall-uġigħ tas-snien, u bħala xarba li ssaħħnek matul ix-xhur kesħin tax-xitwa, speċjalment fil-villaġġi tal-[[Muntanji Troodos]]. == Awtentiċità == Sabiex tiġi stabbilita l-awtentiċità taż-zivania, saru studji [[Kimika|kimiċi]] biex jiġi investigat liema mill-metalli analizzati jikkostitwixxu parametri dijanjostiċi għall-istabbiliment tal-awtentiċità. Ir-riżultati tal-istudji stabbilew li ż-zivania hija marbuta mal-kundizzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u klimatiċi uniċi li jeżistu fil-gżira ta' Ċipru.<ref>Petrakis, Panos; Touris, Ioannis; Liouni, Maria; Zervou, Maria; Kyrikou, Ioanna; Kokkinofta, Rebecca; Theocharis, Charis R.; Mavromoustakos, Thomas M. (2005). "Authenticity of the Traditional Cypriot Spirit "Zivania" on the Basis of¹H NMR Spectroscopy Diagnostic Parameters and Statistical Analysis". ''Journal of Agricultural and Food Chemistry''. '''53''' (13): 5293–5303. doi:10.1021/jf0495800.</ref><ref>Kokkinofta, R.; Petrakis, P. V.; Mavromoustakos, T.; Theocharis, C. R. (2003). "Authenticity of the traditional cypriot spirit "zivania" on the basis of metal content using a combination of coupled plasma spectroscopy and statistical analysis". ''Journal of Agricultural and Food Chemistry''. '''51''' (21): 6233–6239. doi:10.1021/jf034476o. <nowiki>PMID 14518949</nowiki>.</ref> == Gallerija == <gallery> Image:Cypriot_Zivania_Bottles.jpg|Fliexken taż-zivania. Image:Zivania.jpg|Flixkun zivania. Image:Zivania.png|Tazza zivania. Image:Mavro.jpg|L-għeneb Mavro li jintuża fil-produzzjoni taż-zivania. Image:Kazani_amira2.jpg|L-apparat tad-distillazzjoni (kazani) fil-villaġġ ta' Amiras, Kreta. </gallery> == Referenzi == paadoley6kot4fbd4dm8y6ioonwd7u7 0 34419 329934 2026-05-13T12:38:06Z Trigcly 17859 Kontenut, infobox, kwotazzjonijiet u ħoloq 329934 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mehmet Ali Ağca''' (bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: [mehˈmet aˈli ˈaːdʒa]; twieled fid-9 ta' Jannar 1958) huwa eks tiratur qattiel [[Turkija|Tork]] tal-[[Lupi Griżi]]. Fl-1 ta' Frar 1979, huwa qatel lill-[[ġurnalist]] [[Abdi İpekçi]], magħruf għall-fehmiet Xellugin tiegħu, u weħel il-ħabs, iżda rnexxielu jaħrab. Huwa vvjaġġa illegalment lejn il-[[Belt tal-Vatikan]] fit-13 ta' Mejju 1981, u pprova joqtol lill-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] fl-istess jum. Madankollu, it-tentattiv ta' assassinju ma rnexxiex, u nqabad u ntefa' l-ħabs mill-pulizija [[Italja|Taljana]].<ref>Freedman, Robert Owen, ''The Middle East from the Iran-Contra affair to the Intifada'', (Syracuse University Press, 1991), 396; "''Demirag was known as an admirer of Mehmet Ali Agca, the Turk that shot and wounded Pope John Paul II in 1981.''"</ref><ref>Weigel, George, ''Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II'', (HarperCollins Publisher, 1999), 397.</ref> Wara li għamel 19-il sena ħabs fl-Italja fejn kien żaru l-Papa, huwa ġie deportat lejn it-Turkija, fejn skonta sentenza ta' 10 snin ħabs. Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/01/18/turkey.pope.gunman/index.html|titlu=Man who shot pope released from prison - CNN.com|sit=www.cnn.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Huwa ddeskriva lilu nnifsu bħala merċenarju bl-ebda orjentazzjoni [[politika]], għalkemm huwa magħruf li kien membru tal-organizzazzjoni Torka tal-Lemin Estrem, il-Lupi Griżi,<ref>Atkins, Stephen E. (2004). ''Encyclopedia of Modern Worldwide Extremists and Extremist Groups''. Bloomsbury Academic. p. 111. ISBN <bdi>9780313324857</bdi>.</ref> kif ukoll tal-Kontro-Guerrilla sponsorjata mill-istat.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Mayr|isem=Walter|data=2007-07-15|titlu=Wie Olivenöl und Wasser|url=https://www.spiegel.de/politik/wie-olivenoel-und-wasser-a-106f89d3-0002-0001-0000-000052263681|lingwa=de|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-2014, 33 sena wara li wettaq ir-reat, Ağca żar il-Belt tal-Vatikan biex iqiegħed ward [[abjad]] fuq il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II li kien għadu kemm ġie kanonizzat, u qal li ried jiltaqa' mal-[[Papa Franġisku]], talba li ġiet miċħuda.<ref>{{Ċita web|url=https://www.voanews.com/a/reu-mehmet-ali-aca-rose-vatican-tomb-pope-john-paul-ii/2575912.html|titlu=Pope John Paul II's Would-be Assassin Puts Roses on Tomb|kunjom=News|isem=V. O. A.|data=2014-12-27|sit=Voice of America|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2014-12-27|titlu=Pope gunman Mehmet Ali Agca visits John Paul II's grave|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30612677|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Ħajja bikrija == Mehmet Ali Ağca twieled fid-9 ta' Jannar 1958 f'Hekimhan f'familja fqira ta' raħħala Torok. Bħala żagħżugħ, huwa wettaq għadd ta' reati żgħar u sar membru ta' bosta gruppi kriminali tat-toroq f'raħal twelidu. Huwa sar kuntrabbandist bejn it-Turkija u l-[[Bulgarija]]. Huwa jsostni li ngħata xahrejn taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u t-tattiċi terroristiċi fis-[[Sirja]] bħala membru tal-Front Popolari [[Karl Marx|Marxist]] għal-Liberazzjoni tal-[[Palestina]] (PFLP) imħallsin mill-gvern Bulgaru [[Komuniżmu|Komunist]], għalkemm il-PFLP ċaħdu dan.<ref>{{Ċita web|url=http://u2r2h-documents.blogspot.com/2009/06/cia-invovled-in-pope-assassination.html|titlu=Scrap Book - Doco - Documentation - Media Snippets: CIA invovled in POPE ASSASSINATION|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_derin-kurtler_944419.html|titlu=ZAMAN|sit=www.zaman.com.tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Involviment mal-Lupi Griżi == Wara t-taħriġ, Ağca mar jaħdem għall-organizzazzjoni ultranazzjonalista Torka tal-Lupi Griżi. Fl-1 ta' Frar 1979, f'[[Istanbul]], skont l-ordnijiet tal-Lupi Griżi, huwa qatel lil Abdi İpekçi, l-editur tal-gazzetta ewlenija Torka ''Milliyet''. Wara li ġie rrapportat minn xi ħadd, huwa nqabad fil-25 ta' Ġunju 1979 u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs. Fil-25 ta' Novembru 1979, wara li skonta 5 xhur ħabs, huwa ħarab bl-għajnuna ta' [[Abdullah Çatlı]], it-tieni persuna tal-kmand tal-Lupi Griżi, u ħarab lejn il-Bulgarija, li kienet il-bażi tal-operazzjonijiet għall-[[mafja]] Torka. Skont il-ġurnalista investigattiva [[Lucy Komisar]], Ağca kien orkestra l-assassinju ta' İpekçi flimkien ma' Çatlı, li mbagħad jingħad li organizza l-ħarba ta' Ağca minn ħabs militari ta' Istanbul. Skont Komisar, uħud issuġġerew li Çatlı kien saħansitra involut fit-tentattiv ta' assassinju tal-[[Papa]]. Skont Reuters, Ağca kien ħarab bl-għajnuna ssuspettata ta' simpatizzanti fis-servizzi tas-sigurtà.<ref>{{Ċita web|url=http://today.reuters.com/news/newsarticle.aspx?type=topNews|titlu=National, World and Business News {{!}} Reuters.com|sit=today.reuters.com|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Komisar żiedet li fix-xena tal-ħabta tal-[[karozza]] tad-ditta Mercedes-Benz li fiha miet Çatlı, huwa nstab b'passaport bl-isem ta' "Mehmet Özbay" – psewdonimu użat ukoll minn Ağca.<ref>{{Ċita web|url=http://www.monitor.net/monitor/9703b/turkeycia-sidebar.html|titlu=(4/6/97) The Assassins of a Pope|sit=www.monitor.net|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Tentattiv ta' assassinju tal-Papa Ġwanni Pawlu II == [[Stampa:Popemobile assassination attempt John Paul II 13 may 1981 Vatican 13.jpg|daqsminuri|Il-vettura tal-Papa tat-tentattiv ta' assassinju tat-13 ta' Mejju 1981.]] Fl-1979, in-''New York Times'' irrapportat li Ağca, li ddeskrivietu bħala "l-qattiel li kien ikkonfessa li kien qatel persuna mill-qasam tal-gazzetti f'Istanbul", kien iddeskriva l-Papa bħala "l-mexxej maskerat tal-[[Kruċjata|Kruċjati]]" u hedded li jisparalu jekk ma jikkanċellax iż-żjara ppjanata tiegħu fit-Turkija, li saret fl-aħħar ta' Novembru 1979.<ref>{{Ċita web|url=https://www.aa.com.tr/en/world/john-paul-iis-visit-sparked-little-interest-in-turkey/97856|titlu=John Paul II's visit sparked little interest in Turkey|sit=Anadolu|lingwa=tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/travels/1979/travels/documents/trav_turkey.html|titlu=Turkey|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Il-gazzetta qalet ukoll (fit-28 ta' Novembru 1979) li l-qtil kien ikun it-tpattija għall-attakk li kien għadu għaddej dak iż-żmien fuq il-Moskea l-Kbira tal-[[Mekka]], li kien beda fl-20 ta' Novembru, u li skontu kien xogħol l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jew [[Iżrael]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Times|isem=Marvine Howe; Special to The New York|data=1979-11-28|titlu=POPE'S TURKISH VISIT GETS EXTRA SECURITY|url=https://www.nytimes.com/1979/11/28/archives/popes-turkish-visit-gets-extra-security-death-threat-from-escaped.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Minn Awwissu 1980, Ağca beda jmur minn post għall-ieħor fir-reġjun tal-[[Mediterran]]. Skont l-aħħar xhieda tiegħu, huwa ltaqa' ma' tliet kompliċi f'[[Ruma]], wieħed Tork u żewġ Bulgari. L-operazzjoni saret taħt il-kmand ta' [[Zilo Vassilev]], l-attaché militari Bulgaru fl-Italja. Huwa qal li ġie assenjat din il-missjoni mill-mafjuż Tork [[Bekir Çelenk]] fil-Bulgarija. Madankollu, ''Le Monde diplomatique'' allegat li t-tentattiv ta' assassinju ġie organizzat minn Abdullah Çatlı "għal somma ta' 3 miljun Mark", imħallsa minn Bekir Çelenk lil-Lupi Griżi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.monde-diplomatique.fr/1997/03/VIENNOT/4632|titlu=Pour la parité|kunjom=Viennot|isem=Eliane|data=1997-03-01|sit=Le Monde diplomatique|lingwa=fr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Skont Ağca, il-pjan kien li hu u t-tiratur ta' riżerva Oral Çelik jisparaw fil-[[Pjazza]] ta' San Pietru u jaħarbu lejn l-ambaxxata Bulgara waqt il-paniku ġġenerat minn splużjoni żgħira. Fit-13 ta' Mejju stennew fil-pjazza, u qagħdu jiktbu l-kartolini u jistennew lil Papa jasal. Meta l-Papa għadda minn ħdejhom, Ağca spara diversi tiri u darab lill-Papa, iżda nħataf mill-ispettaturi u mill-kap tas-sigurtà tal-Vatikan [[Camillo Cibin]]. B'hekk ma rnexxilux itemm l-assassinju jew jaħrab. Żewġ balal laqtu lil Ġwanni Pawlu II, u waħda minnhom waslet fl-imsaren inferjuri, filwaqt li l-oħra laqtitlu idu x-xellugija. Intlaqtu wkoll żewġ spettaturi. Çelik ippanikkja u ħarab mingħajr ma sploda l-bomba jew mingħajr ma spara. B'xorti tajba l-Papa baqa' ħaj wara dak it-tentattiv ta' assassinju. == Sentenza l-ħabs, ħelsien u arrest mill-ġdid == Fit-23 ta' Lulju 1981 Ağca ngħata s-sentenza ta' għomor il-ħabs fl-Italja għat-tentattiv ta' assassinju.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Tanner|isem=Henry|kunjom2=Times|isem2=Special To the New York|data=1981-07-23|titlu=POPE'S ASSAILANT SENTENCED TO LIFE|url=https://www.nytimes.com/1981/07/23/world/pope-s-assailant-sentenced-to-life.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-isparar, il-Papa Ġwanni Pawlu II staqsa lin-nies biex "jitolbu għall-ħija (Ağca), li ħfirtlu mill-[[qalb]]".<ref>{{Ċita web|url=https://www.ewtnnews.com/|titlu=EWTN News|sit=Catholic News Agency|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-1983, il-Papa u Ağca ltaqgħu u tkellmu fil-privat fil-ħabs fejn kien miżmum Ağca. Il-Papa kkuntattja wkoll il-familja ta' Ağca matul is-snin, u ltaqa' ma' ommu fl-1987 u ma ħuh deċennju wara.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/would-be-assassin-mourns-pope/|titlu=Would-Be Assassin Mourns Pope - CBS News|data=2005-04-03|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara li weħel il-ħabs, Ağca ħabbar li abbanduna l-[[Iżlam]] u kkonverta għall-[[Kristjaneżmu]].<ref>Busted: Mugshots and Arrest Records of the Famous and Infamous, Thomas J. Craughwell, 2011, p. 18, ISBN 9781603762694.</ref> Il-ħelsien ta' Ağca ntalab fis-sajf tal-1983 minn dawk li allegatament kienu ħatfu lil [[Emanuela Orlandi]], bint impjegat tal-Vatikan, li għebet b'mod misterjuż f'Ruma f'Ġunju ta' dik is-sena.<ref>{{Ċita web|url=https://roma.corriere.it/notizie/cronaca/22_dicembre_23/il-caso-orlandi-gregori-e-le-prove-dimenticate-l-amica-pedinata-emanuela-emigrata-in-vaticano-la-trattativa-su-agca-6a084752-dbfc-4ca3-a629-0a9faddb8xlk.shtml|titlu=Il caso Orlandi-Gregori e le prove dimenticate: l'amica pedinata, Emanuela emigrata in Vaticano, la trattativa su Agca|data=2022-12-23|sit=Corriere della Sera|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fid-9 ta' Ġunju 1997, it-titjira 830 tal-[[Air Malta]] nħatfet b'mod illegali minn żewġt [[Raġel|irġiel]]. Wara l-inżul f'[[Köln]], il-[[Ġermanja]], iż-żewġt irġiel talbu l-ħelsien ta' Ağca. Huwa ma ġiex meħlus u ż-żewġt irġiel arrendew. Wara li skont kważi 20 sena ħabs fl-Italja, fuq talba tal-Papa Ġwanni Pawlu II, Ağca ngħata l-maħfra mill-eks President Taljan [[Carlo Azeglio Ciampi]] f'Ġunju 2000 u ġie deportat lejn it-Turkija.<ref>{{Ċita web|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Security/?id=3.0.3308559433|titlu=Italy: Turkish gunman wants to be baptised at the Vatican - Adnkronos Security|sit=www.adnkronos.com|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-estradizzjoni tiegħu, huwa weħel il-ħabs għall-qtil tal-1979 ta' Abdi İpekçi u għal żewġ attakki f'banek li kien wettaq fis-snin 70 tas-seklu 20. Ağca ġie arrestat fil-25 ta' Ġunju u ntefa' fil-Ħabs Militari ta' Maltepe. Huwa ħarab lejn il-Bulgarija fil-25 ta' Novembru u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs ''in absentia''. Ağca ġie estradit lejn it-Turkija fis-sena 2000 peress li bbenefika mil-Liġi tal-Amnestija Kondizzjonali. Dan il-benefiċċju mogħti lil Ağca qanqal reazzjonijiet kontrastanti. Iż-żewġ każijiet ġew fużi u għaddew quddiem ġuri fl-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kadıköy. Il-proċess uniku kien rigward il-ħtif illegali tat-taksi ta' Cengiz Aydos fl-1979, is-serqa fil-ġojjellerija ta' Yıldırım f'Kızıltoprak fit-22 ta' Marzu 1979 u s-serq ta' flus mill-maħżen ta' Fruko fl-4 ta' April 1979. Fit-18 ta' Jannar 2000, l-imħallfin waqqgħu l-akkużi minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet fir-rigward tal-każ imressaq għas-serqa tal-ġojjellerija u minħabba l-"ksur tal-Att dwar l-Armi tan-Nar" (il-[[Dritt|liġi]] nru 6136). Għall-approprjazzjoni indebita u s-serq ta' flus, Ağca ngħata sentenza ta' 36 sena ħabs. L-[[Avukat|avukati]] ta' Ağca appellaw għall-ħelsien tiegħu skont il-Liġi Nru 4516 dwar il-Libertà Kundizzjonata u d-Differiment tal-Penali f'Diċembru 2000. It-talba tagħhom ma ġietx aċċettata mill-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kartal. L-avukati ressqu appell kontra din id-deċiżjoni, iżda l-qorti tal-appell ikkonfermat id-deċiżjoni. Is-sentenza ta' għomor il-ħabs ta' Ağca tnaqqset għal 10 snin skont liġi Torka li kienet tqassar is-sentenzi ta' ħabs jekk wieħed jiskontahom f'ħabs barrani. L-akkuża ta' ħasil tal-flus u s-sentenza ta' 36 sena ħabs twaqqgħu minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet għas-serq, li skont il-liġi Torka kienet ta' massimu ta' 7 snin. Fil-bidu ta' Frar 2005, waqt il-mard finali tal-Papa, Ağca bagħat ittra lil Papa b'xewqat sbieħ u bi twissija li d-Dinja dalwaqt kienet waslet fi tmiemha. Meta l-Papa miet fit-2 ta' April 2005, ħu Ağca, Adnan, għamel intervista fejn qal li Ağca u l-familja kollha tiegħu kienu f'luttu, u li l-Papa kien ħabib kbir tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thefridaytimes.com/2020/05/15/attempted-assassination-of-pope-john-paul-ii-1981/|titlu=Attempted assassination of Pope John Paul II (1981)|data=2020-05-15|sit=The Friday Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ağca nħeles b'libertà kundizzjonata fit-12 ta' Jannar 2006. [[Mustafa Demirbağ]], l-avukat tiegħu, spjega il-ħelsien tiegħu bħala kombinament ta' amnistija u riforma penali: amnistija fis-sena 2000 naqqset 10 snin mill-piena tiegħu, u mbagħad il-qorti naqqset l-20 sena ħabs fl-Italja skont artiklu ġdid fil-kodiċi penali, u b'hekk kien eliġibbli għal libertà kundizzjonata bis-saħħa ta' mġiba tajba. Madankollu, rapport mill-aġenzija tal-aħbarijiet [[Franza|Franċiża]] AFP stqarr li "l-awtoritajiet ġudizzjarji Torok kienu għadhom ma spjegawx eżattament liema riżorsi legali kellu aċċess għalihom", u l-eks Ministru għall-Ġustizzja [[Hikmet Sami Türk]], li kien fil-gvern fi żmien l-estradizzjoni ta' Ağca, sostna li minn puntdivista legali, il-ħelsien tiegħu l-iktar l-iktar kien "żball serju", u li ma kellux jinħeles qabel l-2012. Madankollu, fl-20 ta' Jannar 2006, il-Qorti Suprema Torka ddeċidiet li ż-żmien il-ħabs li skonta fl-Italja ma setax jitnaqqas mis-sentenza Torka u reġa' ntefa fil-ħabs. == Żviluppi iktar 'il quddiem u ħelsien == Fit-2 ta' Mejju 2008, Ağca staqsa li jingħata ċ-ċittadinanza [[Polonja|Pollakka]] peress li xtaq iqatta' l-aħħar snin ta' ħajtu fil-Polonja, il-pajjiż tat-twelid tal-Papa Ġwanni Pawlu II. Ağca stqarr malli nħeles li ried iżur il-qabar tal-Papa Ġwanni Pawlu II u jkun sħab ma' [[Dan Brown]] biex jikteb ktieb.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6982379.ece|titlu=Gunman Mehmet Ali Agca who shot Pope John Paul II seeks £3m in book deals - Times Online|sit=www.timesonline.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010. Huwa ġie ttrasferit lejn sptar militari sabiex jiġi vvalutat jekk ta' 52 sena kienx għadu idoneu għas-servizz militari obbligatorju. Il-militar sostna li ma kienx idoneu għas-servizz militari peress li kellu "diżordni ta' personalità antisoċjali". Fi stqarrija, huwa ħabbar: "Niltaqa' miegħek fit-tlett ijiem li ġejjin. F'isem [[Alla l-Missier|Alla]] li jista' kollox, nipproklama tmiem id-dinja f'dan is-seklu. Id-dinja kollha se tinqered, kull bniedem se jmut. Jien mhux Alla, jien mhux iben Alla, jien [[Ġesù|Kristu]] etern".<ref>Allen, John L. (2016) [2013]. ''The Global War on Christians: Dispatches from the Front Lines of Anti-Christian Persecution''. New York, NY: Random House LLC. p. 211. ISBN <bdi>9780770437374</bdi>.</ref> Ağca żar il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II fis-27 ta' Diċembru 2014. Huwa xtaq isir patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] fl-2016 u jmur [[Fátima]], il-[[Portugall]] biex jiċċelebra l-100 anniversarju tad-dehriet [[Santa Marija|Marjani]] hemmhekk (il-Madonna ta' Fátima).<ref>{{Ċita web|url=https://cathnews.com/archives/cath-news-archive/25953-john-paul-ii-s-assailant-wants-to-be-a-priest|titlu=John Paul II's assailant wants to be a priest|sit=cathnews.com|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> F'Novembru 2025, Ağca żar [[Iznik]] f'tentattiv li jiltaqa' mal-[[Papa Ljun XIV]] qabel iż-żjara tiegħu iżda tneħħa mill-awtoritajiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20251128-attacker-of-pope-john-paul-ii-removed-from-turkish-town-ahead-of-leo-s-visit-media|titlu=Attacker of Pope John Paul II removed from Turkish town ahead of Leo's visit: media|data=2025-11-28|sit=France 24|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Għajdut ta' involviment estern fit-tentattiv ta' assassinju == F'Novembru 2010, Ağca akkuża lill-Kardinal [[Agostino Casaroli]] li kien il-moħħ wara t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iwp.edu/articles/2005/05/08/john-paul-ii-rejected-assassination-inquiry-for-now/|titlu=John Paul II rejected assassination inquiry 'for now' - The Institute of World Politics|data=2005-05-08|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ġie allegat ukoll li l-KGB tal-[[Unjoni Sovjetika]] ordnaw l-assassinju, minħabba li Ġwanni Pawlu II kien jappoġġa l-moviment tal-ħaddiema Solidarność (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: Solidarjetà) fil-Polonja. Ağca stqarr dan waqt waħda mill-interrogazzjonijiet tiegħu qabel il-proċess ġudizzjarju.<ref>{{Ċita aħbar|data=2010-01-18|titlu=Bizarre story of Pope's failed assassin|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8465527.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Meta Ağca ppubblika l-memorji tiegħu fl-2013, l-istorja li rrakkonta nbidlet għalkollox, u kiteb li l-gvern [[Iran|Iranjan]] u l-Ayatollah Khomeini ordna t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II. Skont din il-verżjoni l-ġdida tal-avvenimenti, Ağca ngħata struzzjonijiet u taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u tal-isplussivi fl-Iran, mingħand Mohsen Rezai, skont l-ordnijiet tal-Ayatollah Jaffar Subhani u tal-Ayatollah Khomeini. Fil-ktieb tiegħu, Ağca jirrikonoxxi li huwa kien gideb qabel dwar ir-rabta Bulgara u Sovjetika. Huwa qagħad f'[[Sofija]] għal madwar xahar iżda ma kienx f'kuntatt ma' xi uffiċjal tal-intelligence Bulgaru jew oħrajn. Fi tranżitu mit-Turkija għall-Punent tal-[[Ewropa]], huwa ddewwem f'Sofija minħabba li kellu passaport [[Indja|Indjan]] falz li tant kien ta' kwalità ħażina li f'diversi okkażjonijiet kellu jxaħħam lill-uffiċjali li kienu suspettużi. Għalhekk, huwa stenna biex jingħata passaport Tork ta' kwalità ferm aħjar mingħand il-Lupi Griżi: passaport ġenwin maħruġ mill-gvern Tork għal persuna oħra, Faruk Faruk Özgün, u nbidel biss ir-ritratt ta' Özgün ma' wieħed ta' Ağca.<ref>Yalçın, Soner; Yurdakul, Doğan (1997). ''Reis: Gladio'nun Türk Tetikçisi''. Kırmızı Kedi.</ref> Meta l-Papa Ġwanni Pawlu II żaru fil-ħabs fl-Italja fis-27 ta' Diċembru 1983 (sentejn u nofs wara t-tentattiv ta' assassinju), Ağca jfakkar fil-memorji tiegħu li kien bies id il-Papa, wara li 3 snin qabel kien bies id Khomeini fl-Iran, u meta ġie mistoqsi, huwa qal lil Ġwanni Pawlu II li Ruhollah Khomeini kien ordna l-assassinju. Sussegwentement dan ġie miċħud mill-Vatikan bħala gidba. L-isparar tal-Papa min-naħa ta' Ağca u l-involviment possibbli tal-KGB jissemmew fir-rumanz ta' [[Tom Clancy]]<nowiki/>tal-2002 ''Red Rabbit'' u fir-rumanz ta' [[Frederick Forsyth]] ''The Fourth Protocol''. Ağca ssemma wkoll fil-ktieb ''The Third Revelation'' ta' [[Ralph McInerny]], u ħadmu l-parti tiegħu l-atturi [[Christopher Bucholz]] fil-produzzjoni tar-[[RAI]] ''Attentato al papa'', [[Sebastian Knapp]] fil-film tal-ABC TV ''Have No Fear: The Life of Pope John Paul II'', [[Massimiliano Ubaldi]] fil-minisensiela televiżiva tas-CBS ''Pope John Paul II'' (it-tnejn fl-2005) u [[Alkis Zanis]] fil-film televiżiv [[Kanada|Kanadiż]] tal-2006 ''Karol: The Pope, The Man''. == Referenzi == dp5d6hogdkj1t8xge1axcau6wjxjym0 329935 329934 2026-05-13T12:38:28Z Trigcly 17859 added [[Category:Twieldu fl-1958]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329935 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mehmet Ali Ağca''' (bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: [mehˈmet aˈli ˈaːdʒa]; twieled fid-9 ta' Jannar 1958) huwa eks tiratur qattiel [[Turkija|Tork]] tal-[[Lupi Griżi]]. Fl-1 ta' Frar 1979, huwa qatel lill-[[ġurnalist]] [[Abdi İpekçi]], magħruf għall-fehmiet Xellugin tiegħu, u weħel il-ħabs, iżda rnexxielu jaħrab. Huwa vvjaġġa illegalment lejn il-[[Belt tal-Vatikan]] fit-13 ta' Mejju 1981, u pprova joqtol lill-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] fl-istess jum. Madankollu, it-tentattiv ta' assassinju ma rnexxiex, u nqabad u ntefa' l-ħabs mill-pulizija [[Italja|Taljana]].<ref>Freedman, Robert Owen, ''The Middle East from the Iran-Contra affair to the Intifada'', (Syracuse University Press, 1991), 396; "''Demirag was known as an admirer of Mehmet Ali Agca, the Turk that shot and wounded Pope John Paul II in 1981.''"</ref><ref>Weigel, George, ''Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II'', (HarperCollins Publisher, 1999), 397.</ref> Wara li għamel 19-il sena ħabs fl-Italja fejn kien żaru l-Papa, huwa ġie deportat lejn it-Turkija, fejn skonta sentenza ta' 10 snin ħabs. Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/01/18/turkey.pope.gunman/index.html|titlu=Man who shot pope released from prison - CNN.com|sit=www.cnn.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Huwa ddeskriva lilu nnifsu bħala merċenarju bl-ebda orjentazzjoni [[politika]], għalkemm huwa magħruf li kien membru tal-organizzazzjoni Torka tal-Lemin Estrem, il-Lupi Griżi,<ref>Atkins, Stephen E. (2004). ''Encyclopedia of Modern Worldwide Extremists and Extremist Groups''. Bloomsbury Academic. p. 111. ISBN <bdi>9780313324857</bdi>.</ref> kif ukoll tal-Kontro-Guerrilla sponsorjata mill-istat.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Mayr|isem=Walter|data=2007-07-15|titlu=Wie Olivenöl und Wasser|url=https://www.spiegel.de/politik/wie-olivenoel-und-wasser-a-106f89d3-0002-0001-0000-000052263681|lingwa=de|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-2014, 33 sena wara li wettaq ir-reat, Ağca żar il-Belt tal-Vatikan biex iqiegħed ward [[abjad]] fuq il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II li kien għadu kemm ġie kanonizzat, u qal li ried jiltaqa' mal-[[Papa Franġisku]], talba li ġiet miċħuda.<ref>{{Ċita web|url=https://www.voanews.com/a/reu-mehmet-ali-aca-rose-vatican-tomb-pope-john-paul-ii/2575912.html|titlu=Pope John Paul II's Would-be Assassin Puts Roses on Tomb|kunjom=News|isem=V. O. A.|data=2014-12-27|sit=Voice of America|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2014-12-27|titlu=Pope gunman Mehmet Ali Agca visits John Paul II's grave|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30612677|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Ħajja bikrija == Mehmet Ali Ağca twieled fid-9 ta' Jannar 1958 f'Hekimhan f'familja fqira ta' raħħala Torok. Bħala żagħżugħ, huwa wettaq għadd ta' reati żgħar u sar membru ta' bosta gruppi kriminali tat-toroq f'raħal twelidu. Huwa sar kuntrabbandist bejn it-Turkija u l-[[Bulgarija]]. Huwa jsostni li ngħata xahrejn taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u t-tattiċi terroristiċi fis-[[Sirja]] bħala membru tal-Front Popolari [[Karl Marx|Marxist]] għal-Liberazzjoni tal-[[Palestina]] (PFLP) imħallsin mill-gvern Bulgaru [[Komuniżmu|Komunist]], għalkemm il-PFLP ċaħdu dan.<ref>{{Ċita web|url=http://u2r2h-documents.blogspot.com/2009/06/cia-invovled-in-pope-assassination.html|titlu=Scrap Book - Doco - Documentation - Media Snippets: CIA invovled in POPE ASSASSINATION|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_derin-kurtler_944419.html|titlu=ZAMAN|sit=www.zaman.com.tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Involviment mal-Lupi Griżi == Wara t-taħriġ, Ağca mar jaħdem għall-organizzazzjoni ultranazzjonalista Torka tal-Lupi Griżi. Fl-1 ta' Frar 1979, f'[[Istanbul]], skont l-ordnijiet tal-Lupi Griżi, huwa qatel lil Abdi İpekçi, l-editur tal-gazzetta ewlenija Torka ''Milliyet''. Wara li ġie rrapportat minn xi ħadd, huwa nqabad fil-25 ta' Ġunju 1979 u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs. Fil-25 ta' Novembru 1979, wara li skonta 5 xhur ħabs, huwa ħarab bl-għajnuna ta' [[Abdullah Çatlı]], it-tieni persuna tal-kmand tal-Lupi Griżi, u ħarab lejn il-Bulgarija, li kienet il-bażi tal-operazzjonijiet għall-[[mafja]] Torka. Skont il-ġurnalista investigattiva [[Lucy Komisar]], Ağca kien orkestra l-assassinju ta' İpekçi flimkien ma' Çatlı, li mbagħad jingħad li organizza l-ħarba ta' Ağca minn ħabs militari ta' Istanbul. Skont Komisar, uħud issuġġerew li Çatlı kien saħansitra involut fit-tentattiv ta' assassinju tal-[[Papa]]. Skont Reuters, Ağca kien ħarab bl-għajnuna ssuspettata ta' simpatizzanti fis-servizzi tas-sigurtà.<ref>{{Ċita web|url=http://today.reuters.com/news/newsarticle.aspx?type=topNews|titlu=National, World and Business News {{!}} Reuters.com|sit=today.reuters.com|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Komisar żiedet li fix-xena tal-ħabta tal-[[karozza]] tad-ditta Mercedes-Benz li fiha miet Çatlı, huwa nstab b'passaport bl-isem ta' "Mehmet Özbay" – psewdonimu użat ukoll minn Ağca.<ref>{{Ċita web|url=http://www.monitor.net/monitor/9703b/turkeycia-sidebar.html|titlu=(4/6/97) The Assassins of a Pope|sit=www.monitor.net|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Tentattiv ta' assassinju tal-Papa Ġwanni Pawlu II == [[Stampa:Popemobile assassination attempt John Paul II 13 may 1981 Vatican 13.jpg|daqsminuri|Il-vettura tal-Papa tat-tentattiv ta' assassinju tat-13 ta' Mejju 1981.]] Fl-1979, in-''New York Times'' irrapportat li Ağca, li ddeskrivietu bħala "l-qattiel li kien ikkonfessa li kien qatel persuna mill-qasam tal-gazzetti f'Istanbul", kien iddeskriva l-Papa bħala "l-mexxej maskerat tal-[[Kruċjata|Kruċjati]]" u hedded li jisparalu jekk ma jikkanċellax iż-żjara ppjanata tiegħu fit-Turkija, li saret fl-aħħar ta' Novembru 1979.<ref>{{Ċita web|url=https://www.aa.com.tr/en/world/john-paul-iis-visit-sparked-little-interest-in-turkey/97856|titlu=John Paul II's visit sparked little interest in Turkey|sit=Anadolu|lingwa=tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/travels/1979/travels/documents/trav_turkey.html|titlu=Turkey|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Il-gazzetta qalet ukoll (fit-28 ta' Novembru 1979) li l-qtil kien ikun it-tpattija għall-attakk li kien għadu għaddej dak iż-żmien fuq il-Moskea l-Kbira tal-[[Mekka]], li kien beda fl-20 ta' Novembru, u li skontu kien xogħol l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jew [[Iżrael]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Times|isem=Marvine Howe; Special to The New York|data=1979-11-28|titlu=POPE'S TURKISH VISIT GETS EXTRA SECURITY|url=https://www.nytimes.com/1979/11/28/archives/popes-turkish-visit-gets-extra-security-death-threat-from-escaped.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Minn Awwissu 1980, Ağca beda jmur minn post għall-ieħor fir-reġjun tal-[[Mediterran]]. Skont l-aħħar xhieda tiegħu, huwa ltaqa' ma' tliet kompliċi f'[[Ruma]], wieħed Tork u żewġ Bulgari. L-operazzjoni saret taħt il-kmand ta' [[Zilo Vassilev]], l-attaché militari Bulgaru fl-Italja. Huwa qal li ġie assenjat din il-missjoni mill-mafjuż Tork [[Bekir Çelenk]] fil-Bulgarija. Madankollu, ''Le Monde diplomatique'' allegat li t-tentattiv ta' assassinju ġie organizzat minn Abdullah Çatlı "għal somma ta' 3 miljun Mark", imħallsa minn Bekir Çelenk lil-Lupi Griżi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.monde-diplomatique.fr/1997/03/VIENNOT/4632|titlu=Pour la parité|kunjom=Viennot|isem=Eliane|data=1997-03-01|sit=Le Monde diplomatique|lingwa=fr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Skont Ağca, il-pjan kien li hu u t-tiratur ta' riżerva Oral Çelik jisparaw fil-[[Pjazza]] ta' San Pietru u jaħarbu lejn l-ambaxxata Bulgara waqt il-paniku ġġenerat minn splużjoni żgħira. Fit-13 ta' Mejju stennew fil-pjazza, u qagħdu jiktbu l-kartolini u jistennew lil Papa jasal. Meta l-Papa għadda minn ħdejhom, Ağca spara diversi tiri u darab lill-Papa, iżda nħataf mill-ispettaturi u mill-kap tas-sigurtà tal-Vatikan [[Camillo Cibin]]. B'hekk ma rnexxilux itemm l-assassinju jew jaħrab. Żewġ balal laqtu lil Ġwanni Pawlu II, u waħda minnhom waslet fl-imsaren inferjuri, filwaqt li l-oħra laqtitlu idu x-xellugija. Intlaqtu wkoll żewġ spettaturi. Çelik ippanikkja u ħarab mingħajr ma sploda l-bomba jew mingħajr ma spara. B'xorti tajba l-Papa baqa' ħaj wara dak it-tentattiv ta' assassinju. == Sentenza l-ħabs, ħelsien u arrest mill-ġdid == Fit-23 ta' Lulju 1981 Ağca ngħata s-sentenza ta' għomor il-ħabs fl-Italja għat-tentattiv ta' assassinju.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Tanner|isem=Henry|kunjom2=Times|isem2=Special To the New York|data=1981-07-23|titlu=POPE'S ASSAILANT SENTENCED TO LIFE|url=https://www.nytimes.com/1981/07/23/world/pope-s-assailant-sentenced-to-life.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-isparar, il-Papa Ġwanni Pawlu II staqsa lin-nies biex "jitolbu għall-ħija (Ağca), li ħfirtlu mill-[[qalb]]".<ref>{{Ċita web|url=https://www.ewtnnews.com/|titlu=EWTN News|sit=Catholic News Agency|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-1983, il-Papa u Ağca ltaqgħu u tkellmu fil-privat fil-ħabs fejn kien miżmum Ağca. Il-Papa kkuntattja wkoll il-familja ta' Ağca matul is-snin, u ltaqa' ma' ommu fl-1987 u ma ħuh deċennju wara.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/would-be-assassin-mourns-pope/|titlu=Would-Be Assassin Mourns Pope - CBS News|data=2005-04-03|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara li weħel il-ħabs, Ağca ħabbar li abbanduna l-[[Iżlam]] u kkonverta għall-[[Kristjaneżmu]].<ref>Busted: Mugshots and Arrest Records of the Famous and Infamous, Thomas J. Craughwell, 2011, p. 18, ISBN 9781603762694.</ref> Il-ħelsien ta' Ağca ntalab fis-sajf tal-1983 minn dawk li allegatament kienu ħatfu lil [[Emanuela Orlandi]], bint impjegat tal-Vatikan, li għebet b'mod misterjuż f'Ruma f'Ġunju ta' dik is-sena.<ref>{{Ċita web|url=https://roma.corriere.it/notizie/cronaca/22_dicembre_23/il-caso-orlandi-gregori-e-le-prove-dimenticate-l-amica-pedinata-emanuela-emigrata-in-vaticano-la-trattativa-su-agca-6a084752-dbfc-4ca3-a629-0a9faddb8xlk.shtml|titlu=Il caso Orlandi-Gregori e le prove dimenticate: l'amica pedinata, Emanuela emigrata in Vaticano, la trattativa su Agca|data=2022-12-23|sit=Corriere della Sera|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fid-9 ta' Ġunju 1997, it-titjira 830 tal-[[Air Malta]] nħatfet b'mod illegali minn żewġt [[Raġel|irġiel]]. Wara l-inżul f'[[Köln]], il-[[Ġermanja]], iż-żewġt irġiel talbu l-ħelsien ta' Ağca. Huwa ma ġiex meħlus u ż-żewġt irġiel arrendew. Wara li skont kważi 20 sena ħabs fl-Italja, fuq talba tal-Papa Ġwanni Pawlu II, Ağca ngħata l-maħfra mill-eks President Taljan [[Carlo Azeglio Ciampi]] f'Ġunju 2000 u ġie deportat lejn it-Turkija.<ref>{{Ċita web|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Security/?id=3.0.3308559433|titlu=Italy: Turkish gunman wants to be baptised at the Vatican - Adnkronos Security|sit=www.adnkronos.com|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-estradizzjoni tiegħu, huwa weħel il-ħabs għall-qtil tal-1979 ta' Abdi İpekçi u għal żewġ attakki f'banek li kien wettaq fis-snin 70 tas-seklu 20. Ağca ġie arrestat fil-25 ta' Ġunju u ntefa' fil-Ħabs Militari ta' Maltepe. Huwa ħarab lejn il-Bulgarija fil-25 ta' Novembru u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs ''in absentia''. Ağca ġie estradit lejn it-Turkija fis-sena 2000 peress li bbenefika mil-Liġi tal-Amnestija Kondizzjonali. Dan il-benefiċċju mogħti lil Ağca qanqal reazzjonijiet kontrastanti. Iż-żewġ każijiet ġew fużi u għaddew quddiem ġuri fl-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kadıköy. Il-proċess uniku kien rigward il-ħtif illegali tat-taksi ta' Cengiz Aydos fl-1979, is-serqa fil-ġojjellerija ta' Yıldırım f'Kızıltoprak fit-22 ta' Marzu 1979 u s-serq ta' flus mill-maħżen ta' Fruko fl-4 ta' April 1979. Fit-18 ta' Jannar 2000, l-imħallfin waqqgħu l-akkużi minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet fir-rigward tal-każ imressaq għas-serqa tal-ġojjellerija u minħabba l-"ksur tal-Att dwar l-Armi tan-Nar" (il-[[Dritt|liġi]] nru 6136). Għall-approprjazzjoni indebita u s-serq ta' flus, Ağca ngħata sentenza ta' 36 sena ħabs. L-[[Avukat|avukati]] ta' Ağca appellaw għall-ħelsien tiegħu skont il-Liġi Nru 4516 dwar il-Libertà Kundizzjonata u d-Differiment tal-Penali f'Diċembru 2000. It-talba tagħhom ma ġietx aċċettata mill-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kartal. L-avukati ressqu appell kontra din id-deċiżjoni, iżda l-qorti tal-appell ikkonfermat id-deċiżjoni. Is-sentenza ta' għomor il-ħabs ta' Ağca tnaqqset għal 10 snin skont liġi Torka li kienet tqassar is-sentenzi ta' ħabs jekk wieħed jiskontahom f'ħabs barrani. L-akkuża ta' ħasil tal-flus u s-sentenza ta' 36 sena ħabs twaqqgħu minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet għas-serq, li skont il-liġi Torka kienet ta' massimu ta' 7 snin. Fil-bidu ta' Frar 2005, waqt il-mard finali tal-Papa, Ağca bagħat ittra lil Papa b'xewqat sbieħ u bi twissija li d-Dinja dalwaqt kienet waslet fi tmiemha. Meta l-Papa miet fit-2 ta' April 2005, ħu Ağca, Adnan, għamel intervista fejn qal li Ağca u l-familja kollha tiegħu kienu f'luttu, u li l-Papa kien ħabib kbir tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thefridaytimes.com/2020/05/15/attempted-assassination-of-pope-john-paul-ii-1981/|titlu=Attempted assassination of Pope John Paul II (1981)|data=2020-05-15|sit=The Friday Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ağca nħeles b'libertà kundizzjonata fit-12 ta' Jannar 2006. [[Mustafa Demirbağ]], l-avukat tiegħu, spjega il-ħelsien tiegħu bħala kombinament ta' amnistija u riforma penali: amnistija fis-sena 2000 naqqset 10 snin mill-piena tiegħu, u mbagħad il-qorti naqqset l-20 sena ħabs fl-Italja skont artiklu ġdid fil-kodiċi penali, u b'hekk kien eliġibbli għal libertà kundizzjonata bis-saħħa ta' mġiba tajba. Madankollu, rapport mill-aġenzija tal-aħbarijiet [[Franza|Franċiża]] AFP stqarr li "l-awtoritajiet ġudizzjarji Torok kienu għadhom ma spjegawx eżattament liema riżorsi legali kellu aċċess għalihom", u l-eks Ministru għall-Ġustizzja [[Hikmet Sami Türk]], li kien fil-gvern fi żmien l-estradizzjoni ta' Ağca, sostna li minn puntdivista legali, il-ħelsien tiegħu l-iktar l-iktar kien "żball serju", u li ma kellux jinħeles qabel l-2012. Madankollu, fl-20 ta' Jannar 2006, il-Qorti Suprema Torka ddeċidiet li ż-żmien il-ħabs li skonta fl-Italja ma setax jitnaqqas mis-sentenza Torka u reġa' ntefa fil-ħabs. == Żviluppi iktar 'il quddiem u ħelsien == Fit-2 ta' Mejju 2008, Ağca staqsa li jingħata ċ-ċittadinanza [[Polonja|Pollakka]] peress li xtaq iqatta' l-aħħar snin ta' ħajtu fil-Polonja, il-pajjiż tat-twelid tal-Papa Ġwanni Pawlu II. Ağca stqarr malli nħeles li ried iżur il-qabar tal-Papa Ġwanni Pawlu II u jkun sħab ma' [[Dan Brown]] biex jikteb ktieb.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6982379.ece|titlu=Gunman Mehmet Ali Agca who shot Pope John Paul II seeks £3m in book deals - Times Online|sit=www.timesonline.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010. Huwa ġie ttrasferit lejn sptar militari sabiex jiġi vvalutat jekk ta' 52 sena kienx għadu idoneu għas-servizz militari obbligatorju. Il-militar sostna li ma kienx idoneu għas-servizz militari peress li kellu "diżordni ta' personalità antisoċjali". Fi stqarrija, huwa ħabbar: "Niltaqa' miegħek fit-tlett ijiem li ġejjin. F'isem [[Alla l-Missier|Alla]] li jista' kollox, nipproklama tmiem id-dinja f'dan is-seklu. Id-dinja kollha se tinqered, kull bniedem se jmut. Jien mhux Alla, jien mhux iben Alla, jien [[Ġesù|Kristu]] etern".<ref>Allen, John L. (2016) [2013]. ''The Global War on Christians: Dispatches from the Front Lines of Anti-Christian Persecution''. New York, NY: Random House LLC. p. 211. ISBN <bdi>9780770437374</bdi>.</ref> Ağca żar il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II fis-27 ta' Diċembru 2014. Huwa xtaq isir patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] fl-2016 u jmur [[Fátima]], il-[[Portugall]] biex jiċċelebra l-100 anniversarju tad-dehriet [[Santa Marija|Marjani]] hemmhekk (il-Madonna ta' Fátima).<ref>{{Ċita web|url=https://cathnews.com/archives/cath-news-archive/25953-john-paul-ii-s-assailant-wants-to-be-a-priest|titlu=John Paul II's assailant wants to be a priest|sit=cathnews.com|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> F'Novembru 2025, Ağca żar [[Iznik]] f'tentattiv li jiltaqa' mal-[[Papa Ljun XIV]] qabel iż-żjara tiegħu iżda tneħħa mill-awtoritajiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20251128-attacker-of-pope-john-paul-ii-removed-from-turkish-town-ahead-of-leo-s-visit-media|titlu=Attacker of Pope John Paul II removed from Turkish town ahead of Leo's visit: media|data=2025-11-28|sit=France 24|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Għajdut ta' involviment estern fit-tentattiv ta' assassinju == F'Novembru 2010, Ağca akkuża lill-Kardinal [[Agostino Casaroli]] li kien il-moħħ wara t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iwp.edu/articles/2005/05/08/john-paul-ii-rejected-assassination-inquiry-for-now/|titlu=John Paul II rejected assassination inquiry 'for now' - The Institute of World Politics|data=2005-05-08|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ġie allegat ukoll li l-KGB tal-[[Unjoni Sovjetika]] ordnaw l-assassinju, minħabba li Ġwanni Pawlu II kien jappoġġa l-moviment tal-ħaddiema Solidarność (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: Solidarjetà) fil-Polonja. Ağca stqarr dan waqt waħda mill-interrogazzjonijiet tiegħu qabel il-proċess ġudizzjarju.<ref>{{Ċita aħbar|data=2010-01-18|titlu=Bizarre story of Pope's failed assassin|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8465527.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Meta Ağca ppubblika l-memorji tiegħu fl-2013, l-istorja li rrakkonta nbidlet għalkollox, u kiteb li l-gvern [[Iran|Iranjan]] u l-Ayatollah Khomeini ordna t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II. Skont din il-verżjoni l-ġdida tal-avvenimenti, Ağca ngħata struzzjonijiet u taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u tal-isplussivi fl-Iran, mingħand Mohsen Rezai, skont l-ordnijiet tal-Ayatollah Jaffar Subhani u tal-Ayatollah Khomeini. Fil-ktieb tiegħu, Ağca jirrikonoxxi li huwa kien gideb qabel dwar ir-rabta Bulgara u Sovjetika. Huwa qagħad f'[[Sofija]] għal madwar xahar iżda ma kienx f'kuntatt ma' xi uffiċjal tal-intelligence Bulgaru jew oħrajn. Fi tranżitu mit-Turkija għall-Punent tal-[[Ewropa]], huwa ddewwem f'Sofija minħabba li kellu passaport [[Indja|Indjan]] falz li tant kien ta' kwalità ħażina li f'diversi okkażjonijiet kellu jxaħħam lill-uffiċjali li kienu suspettużi. Għalhekk, huwa stenna biex jingħata passaport Tork ta' kwalità ferm aħjar mingħand il-Lupi Griżi: passaport ġenwin maħruġ mill-gvern Tork għal persuna oħra, Faruk Faruk Özgün, u nbidel biss ir-ritratt ta' Özgün ma' wieħed ta' Ağca.<ref>Yalçın, Soner; Yurdakul, Doğan (1997). ''Reis: Gladio'nun Türk Tetikçisi''. Kırmızı Kedi.</ref> Meta l-Papa Ġwanni Pawlu II żaru fil-ħabs fl-Italja fis-27 ta' Diċembru 1983 (sentejn u nofs wara t-tentattiv ta' assassinju), Ağca jfakkar fil-memorji tiegħu li kien bies id il-Papa, wara li 3 snin qabel kien bies id Khomeini fl-Iran, u meta ġie mistoqsi, huwa qal lil Ġwanni Pawlu II li Ruhollah Khomeini kien ordna l-assassinju. Sussegwentement dan ġie miċħud mill-Vatikan bħala gidba. L-isparar tal-Papa min-naħa ta' Ağca u l-involviment possibbli tal-KGB jissemmew fir-rumanz ta' [[Tom Clancy]]<nowiki/>tal-2002 ''Red Rabbit'' u fir-rumanz ta' [[Frederick Forsyth]] ''The Fourth Protocol''. Ağca ssemma wkoll fil-ktieb ''The Third Revelation'' ta' [[Ralph McInerny]], u ħadmu l-parti tiegħu l-atturi [[Christopher Bucholz]] fil-produzzjoni tar-[[RAI]] ''Attentato al papa'', [[Sebastian Knapp]] fil-film tal-ABC TV ''Have No Fear: The Life of Pope John Paul II'', [[Massimiliano Ubaldi]] fil-minisensiela televiżiva tas-CBS ''Pope John Paul II'' (it-tnejn fl-2005) u [[Alkis Zanis]] fil-film televiżiv [[Kanada|Kanadiż]] tal-2006 ''Karol: The Pope, The Man''. == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] e7va6yvhlko743xwmp20nh5ppotti84 329936 329935 2026-05-13T12:39:07Z Trigcly 17859 added [[Category:Kriminali]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329936 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mehmet Ali Ağca''' (bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: [mehˈmet aˈli ˈaːdʒa]; twieled fid-9 ta' Jannar 1958) huwa eks tiratur qattiel [[Turkija|Tork]] tal-[[Lupi Griżi]]. Fl-1 ta' Frar 1979, huwa qatel lill-[[ġurnalist]] [[Abdi İpekçi]], magħruf għall-fehmiet Xellugin tiegħu, u weħel il-ħabs, iżda rnexxielu jaħrab. Huwa vvjaġġa illegalment lejn il-[[Belt tal-Vatikan]] fit-13 ta' Mejju 1981, u pprova joqtol lill-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] fl-istess jum. Madankollu, it-tentattiv ta' assassinju ma rnexxiex, u nqabad u ntefa' l-ħabs mill-pulizija [[Italja|Taljana]].<ref>Freedman, Robert Owen, ''The Middle East from the Iran-Contra affair to the Intifada'', (Syracuse University Press, 1991), 396; "''Demirag was known as an admirer of Mehmet Ali Agca, the Turk that shot and wounded Pope John Paul II in 1981.''"</ref><ref>Weigel, George, ''Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II'', (HarperCollins Publisher, 1999), 397.</ref> Wara li għamel 19-il sena ħabs fl-Italja fejn kien żaru l-Papa, huwa ġie deportat lejn it-Turkija, fejn skonta sentenza ta' 10 snin ħabs. Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/01/18/turkey.pope.gunman/index.html|titlu=Man who shot pope released from prison - CNN.com|sit=www.cnn.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Huwa ddeskriva lilu nnifsu bħala merċenarju bl-ebda orjentazzjoni [[politika]], għalkemm huwa magħruf li kien membru tal-organizzazzjoni Torka tal-Lemin Estrem, il-Lupi Griżi,<ref>Atkins, Stephen E. (2004). ''Encyclopedia of Modern Worldwide Extremists and Extremist Groups''. Bloomsbury Academic. p. 111. ISBN <bdi>9780313324857</bdi>.</ref> kif ukoll tal-Kontro-Guerrilla sponsorjata mill-istat.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Mayr|isem=Walter|data=2007-07-15|titlu=Wie Olivenöl und Wasser|url=https://www.spiegel.de/politik/wie-olivenoel-und-wasser-a-106f89d3-0002-0001-0000-000052263681|lingwa=de|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-2014, 33 sena wara li wettaq ir-reat, Ağca żar il-Belt tal-Vatikan biex iqiegħed ward [[abjad]] fuq il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II li kien għadu kemm ġie kanonizzat, u qal li ried jiltaqa' mal-[[Papa Franġisku]], talba li ġiet miċħuda.<ref>{{Ċita web|url=https://www.voanews.com/a/reu-mehmet-ali-aca-rose-vatican-tomb-pope-john-paul-ii/2575912.html|titlu=Pope John Paul II's Would-be Assassin Puts Roses on Tomb|kunjom=News|isem=V. O. A.|data=2014-12-27|sit=Voice of America|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2014-12-27|titlu=Pope gunman Mehmet Ali Agca visits John Paul II's grave|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30612677|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Ħajja bikrija == Mehmet Ali Ağca twieled fid-9 ta' Jannar 1958 f'Hekimhan f'familja fqira ta' raħħala Torok. Bħala żagħżugħ, huwa wettaq għadd ta' reati żgħar u sar membru ta' bosta gruppi kriminali tat-toroq f'raħal twelidu. Huwa sar kuntrabbandist bejn it-Turkija u l-[[Bulgarija]]. Huwa jsostni li ngħata xahrejn taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u t-tattiċi terroristiċi fis-[[Sirja]] bħala membru tal-Front Popolari [[Karl Marx|Marxist]] għal-Liberazzjoni tal-[[Palestina]] (PFLP) imħallsin mill-gvern Bulgaru [[Komuniżmu|Komunist]], għalkemm il-PFLP ċaħdu dan.<ref>{{Ċita web|url=http://u2r2h-documents.blogspot.com/2009/06/cia-invovled-in-pope-assassination.html|titlu=Scrap Book - Doco - Documentation - Media Snippets: CIA invovled in POPE ASSASSINATION|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_derin-kurtler_944419.html|titlu=ZAMAN|sit=www.zaman.com.tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Involviment mal-Lupi Griżi == Wara t-taħriġ, Ağca mar jaħdem għall-organizzazzjoni ultranazzjonalista Torka tal-Lupi Griżi. Fl-1 ta' Frar 1979, f'[[Istanbul]], skont l-ordnijiet tal-Lupi Griżi, huwa qatel lil Abdi İpekçi, l-editur tal-gazzetta ewlenija Torka ''Milliyet''. Wara li ġie rrapportat minn xi ħadd, huwa nqabad fil-25 ta' Ġunju 1979 u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs. Fil-25 ta' Novembru 1979, wara li skonta 5 xhur ħabs, huwa ħarab bl-għajnuna ta' [[Abdullah Çatlı]], it-tieni persuna tal-kmand tal-Lupi Griżi, u ħarab lejn il-Bulgarija, li kienet il-bażi tal-operazzjonijiet għall-[[mafja]] Torka. Skont il-ġurnalista investigattiva [[Lucy Komisar]], Ağca kien orkestra l-assassinju ta' İpekçi flimkien ma' Çatlı, li mbagħad jingħad li organizza l-ħarba ta' Ağca minn ħabs militari ta' Istanbul. Skont Komisar, uħud issuġġerew li Çatlı kien saħansitra involut fit-tentattiv ta' assassinju tal-[[Papa]]. Skont Reuters, Ağca kien ħarab bl-għajnuna ssuspettata ta' simpatizzanti fis-servizzi tas-sigurtà.<ref>{{Ċita web|url=http://today.reuters.com/news/newsarticle.aspx?type=topNews|titlu=National, World and Business News {{!}} Reuters.com|sit=today.reuters.com|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Komisar żiedet li fix-xena tal-ħabta tal-[[karozza]] tad-ditta Mercedes-Benz li fiha miet Çatlı, huwa nstab b'passaport bl-isem ta' "Mehmet Özbay" – psewdonimu użat ukoll minn Ağca.<ref>{{Ċita web|url=http://www.monitor.net/monitor/9703b/turkeycia-sidebar.html|titlu=(4/6/97) The Assassins of a Pope|sit=www.monitor.net|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Tentattiv ta' assassinju tal-Papa Ġwanni Pawlu II == [[Stampa:Popemobile assassination attempt John Paul II 13 may 1981 Vatican 13.jpg|daqsminuri|Il-vettura tal-Papa tat-tentattiv ta' assassinju tat-13 ta' Mejju 1981.]] Fl-1979, in-''New York Times'' irrapportat li Ağca, li ddeskrivietu bħala "l-qattiel li kien ikkonfessa li kien qatel persuna mill-qasam tal-gazzetti f'Istanbul", kien iddeskriva l-Papa bħala "l-mexxej maskerat tal-[[Kruċjata|Kruċjati]]" u hedded li jisparalu jekk ma jikkanċellax iż-żjara ppjanata tiegħu fit-Turkija, li saret fl-aħħar ta' Novembru 1979.<ref>{{Ċita web|url=https://www.aa.com.tr/en/world/john-paul-iis-visit-sparked-little-interest-in-turkey/97856|titlu=John Paul II's visit sparked little interest in Turkey|sit=Anadolu|lingwa=tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/travels/1979/travels/documents/trav_turkey.html|titlu=Turkey|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Il-gazzetta qalet ukoll (fit-28 ta' Novembru 1979) li l-qtil kien ikun it-tpattija għall-attakk li kien għadu għaddej dak iż-żmien fuq il-Moskea l-Kbira tal-[[Mekka]], li kien beda fl-20 ta' Novembru, u li skontu kien xogħol l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jew [[Iżrael]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Times|isem=Marvine Howe; Special to The New York|data=1979-11-28|titlu=POPE'S TURKISH VISIT GETS EXTRA SECURITY|url=https://www.nytimes.com/1979/11/28/archives/popes-turkish-visit-gets-extra-security-death-threat-from-escaped.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Minn Awwissu 1980, Ağca beda jmur minn post għall-ieħor fir-reġjun tal-[[Mediterran]]. Skont l-aħħar xhieda tiegħu, huwa ltaqa' ma' tliet kompliċi f'[[Ruma]], wieħed Tork u żewġ Bulgari. L-operazzjoni saret taħt il-kmand ta' [[Zilo Vassilev]], l-attaché militari Bulgaru fl-Italja. Huwa qal li ġie assenjat din il-missjoni mill-mafjuż Tork [[Bekir Çelenk]] fil-Bulgarija. Madankollu, ''Le Monde diplomatique'' allegat li t-tentattiv ta' assassinju ġie organizzat minn Abdullah Çatlı "għal somma ta' 3 miljun Mark", imħallsa minn Bekir Çelenk lil-Lupi Griżi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.monde-diplomatique.fr/1997/03/VIENNOT/4632|titlu=Pour la parité|kunjom=Viennot|isem=Eliane|data=1997-03-01|sit=Le Monde diplomatique|lingwa=fr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Skont Ağca, il-pjan kien li hu u t-tiratur ta' riżerva Oral Çelik jisparaw fil-[[Pjazza]] ta' San Pietru u jaħarbu lejn l-ambaxxata Bulgara waqt il-paniku ġġenerat minn splużjoni żgħira. Fit-13 ta' Mejju stennew fil-pjazza, u qagħdu jiktbu l-kartolini u jistennew lil Papa jasal. Meta l-Papa għadda minn ħdejhom, Ağca spara diversi tiri u darab lill-Papa, iżda nħataf mill-ispettaturi u mill-kap tas-sigurtà tal-Vatikan [[Camillo Cibin]]. B'hekk ma rnexxilux itemm l-assassinju jew jaħrab. Żewġ balal laqtu lil Ġwanni Pawlu II, u waħda minnhom waslet fl-imsaren inferjuri, filwaqt li l-oħra laqtitlu idu x-xellugija. Intlaqtu wkoll żewġ spettaturi. Çelik ippanikkja u ħarab mingħajr ma sploda l-bomba jew mingħajr ma spara. B'xorti tajba l-Papa baqa' ħaj wara dak it-tentattiv ta' assassinju. == Sentenza l-ħabs, ħelsien u arrest mill-ġdid == Fit-23 ta' Lulju 1981 Ağca ngħata s-sentenza ta' għomor il-ħabs fl-Italja għat-tentattiv ta' assassinju.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Tanner|isem=Henry|kunjom2=Times|isem2=Special To the New York|data=1981-07-23|titlu=POPE'S ASSAILANT SENTENCED TO LIFE|url=https://www.nytimes.com/1981/07/23/world/pope-s-assailant-sentenced-to-life.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-isparar, il-Papa Ġwanni Pawlu II staqsa lin-nies biex "jitolbu għall-ħija (Ağca), li ħfirtlu mill-[[qalb]]".<ref>{{Ċita web|url=https://www.ewtnnews.com/|titlu=EWTN News|sit=Catholic News Agency|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-1983, il-Papa u Ağca ltaqgħu u tkellmu fil-privat fil-ħabs fejn kien miżmum Ağca. Il-Papa kkuntattja wkoll il-familja ta' Ağca matul is-snin, u ltaqa' ma' ommu fl-1987 u ma ħuh deċennju wara.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/would-be-assassin-mourns-pope/|titlu=Would-Be Assassin Mourns Pope - CBS News|data=2005-04-03|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara li weħel il-ħabs, Ağca ħabbar li abbanduna l-[[Iżlam]] u kkonverta għall-[[Kristjaneżmu]].<ref>Busted: Mugshots and Arrest Records of the Famous and Infamous, Thomas J. Craughwell, 2011, p. 18, ISBN 9781603762694.</ref> Il-ħelsien ta' Ağca ntalab fis-sajf tal-1983 minn dawk li allegatament kienu ħatfu lil [[Emanuela Orlandi]], bint impjegat tal-Vatikan, li għebet b'mod misterjuż f'Ruma f'Ġunju ta' dik is-sena.<ref>{{Ċita web|url=https://roma.corriere.it/notizie/cronaca/22_dicembre_23/il-caso-orlandi-gregori-e-le-prove-dimenticate-l-amica-pedinata-emanuela-emigrata-in-vaticano-la-trattativa-su-agca-6a084752-dbfc-4ca3-a629-0a9faddb8xlk.shtml|titlu=Il caso Orlandi-Gregori e le prove dimenticate: l'amica pedinata, Emanuela emigrata in Vaticano, la trattativa su Agca|data=2022-12-23|sit=Corriere della Sera|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fid-9 ta' Ġunju 1997, it-titjira 830 tal-[[Air Malta]] nħatfet b'mod illegali minn żewġt [[Raġel|irġiel]]. Wara l-inżul f'[[Köln]], il-[[Ġermanja]], iż-żewġt irġiel talbu l-ħelsien ta' Ağca. Huwa ma ġiex meħlus u ż-żewġt irġiel arrendew. Wara li skont kważi 20 sena ħabs fl-Italja, fuq talba tal-Papa Ġwanni Pawlu II, Ağca ngħata l-maħfra mill-eks President Taljan [[Carlo Azeglio Ciampi]] f'Ġunju 2000 u ġie deportat lejn it-Turkija.<ref>{{Ċita web|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Security/?id=3.0.3308559433|titlu=Italy: Turkish gunman wants to be baptised at the Vatican - Adnkronos Security|sit=www.adnkronos.com|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-estradizzjoni tiegħu, huwa weħel il-ħabs għall-qtil tal-1979 ta' Abdi İpekçi u għal żewġ attakki f'banek li kien wettaq fis-snin 70 tas-seklu 20. Ağca ġie arrestat fil-25 ta' Ġunju u ntefa' fil-Ħabs Militari ta' Maltepe. Huwa ħarab lejn il-Bulgarija fil-25 ta' Novembru u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs ''in absentia''. Ağca ġie estradit lejn it-Turkija fis-sena 2000 peress li bbenefika mil-Liġi tal-Amnestija Kondizzjonali. Dan il-benefiċċju mogħti lil Ağca qanqal reazzjonijiet kontrastanti. Iż-żewġ każijiet ġew fużi u għaddew quddiem ġuri fl-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kadıköy. Il-proċess uniku kien rigward il-ħtif illegali tat-taksi ta' Cengiz Aydos fl-1979, is-serqa fil-ġojjellerija ta' Yıldırım f'Kızıltoprak fit-22 ta' Marzu 1979 u s-serq ta' flus mill-maħżen ta' Fruko fl-4 ta' April 1979. Fit-18 ta' Jannar 2000, l-imħallfin waqqgħu l-akkużi minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet fir-rigward tal-każ imressaq għas-serqa tal-ġojjellerija u minħabba l-"ksur tal-Att dwar l-Armi tan-Nar" (il-[[Dritt|liġi]] nru 6136). Għall-approprjazzjoni indebita u s-serq ta' flus, Ağca ngħata sentenza ta' 36 sena ħabs. L-[[Avukat|avukati]] ta' Ağca appellaw għall-ħelsien tiegħu skont il-Liġi Nru 4516 dwar il-Libertà Kundizzjonata u d-Differiment tal-Penali f'Diċembru 2000. It-talba tagħhom ma ġietx aċċettata mill-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kartal. L-avukati ressqu appell kontra din id-deċiżjoni, iżda l-qorti tal-appell ikkonfermat id-deċiżjoni. Is-sentenza ta' għomor il-ħabs ta' Ağca tnaqqset għal 10 snin skont liġi Torka li kienet tqassar is-sentenzi ta' ħabs jekk wieħed jiskontahom f'ħabs barrani. L-akkuża ta' ħasil tal-flus u s-sentenza ta' 36 sena ħabs twaqqgħu minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet għas-serq, li skont il-liġi Torka kienet ta' massimu ta' 7 snin. Fil-bidu ta' Frar 2005, waqt il-mard finali tal-Papa, Ağca bagħat ittra lil Papa b'xewqat sbieħ u bi twissija li d-Dinja dalwaqt kienet waslet fi tmiemha. Meta l-Papa miet fit-2 ta' April 2005, ħu Ağca, Adnan, għamel intervista fejn qal li Ağca u l-familja kollha tiegħu kienu f'luttu, u li l-Papa kien ħabib kbir tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thefridaytimes.com/2020/05/15/attempted-assassination-of-pope-john-paul-ii-1981/|titlu=Attempted assassination of Pope John Paul II (1981)|data=2020-05-15|sit=The Friday Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ağca nħeles b'libertà kundizzjonata fit-12 ta' Jannar 2006. [[Mustafa Demirbağ]], l-avukat tiegħu, spjega il-ħelsien tiegħu bħala kombinament ta' amnistija u riforma penali: amnistija fis-sena 2000 naqqset 10 snin mill-piena tiegħu, u mbagħad il-qorti naqqset l-20 sena ħabs fl-Italja skont artiklu ġdid fil-kodiċi penali, u b'hekk kien eliġibbli għal libertà kundizzjonata bis-saħħa ta' mġiba tajba. Madankollu, rapport mill-aġenzija tal-aħbarijiet [[Franza|Franċiża]] AFP stqarr li "l-awtoritajiet ġudizzjarji Torok kienu għadhom ma spjegawx eżattament liema riżorsi legali kellu aċċess għalihom", u l-eks Ministru għall-Ġustizzja [[Hikmet Sami Türk]], li kien fil-gvern fi żmien l-estradizzjoni ta' Ağca, sostna li minn puntdivista legali, il-ħelsien tiegħu l-iktar l-iktar kien "żball serju", u li ma kellux jinħeles qabel l-2012. Madankollu, fl-20 ta' Jannar 2006, il-Qorti Suprema Torka ddeċidiet li ż-żmien il-ħabs li skonta fl-Italja ma setax jitnaqqas mis-sentenza Torka u reġa' ntefa fil-ħabs. == Żviluppi iktar 'il quddiem u ħelsien == Fit-2 ta' Mejju 2008, Ağca staqsa li jingħata ċ-ċittadinanza [[Polonja|Pollakka]] peress li xtaq iqatta' l-aħħar snin ta' ħajtu fil-Polonja, il-pajjiż tat-twelid tal-Papa Ġwanni Pawlu II. Ağca stqarr malli nħeles li ried iżur il-qabar tal-Papa Ġwanni Pawlu II u jkun sħab ma' [[Dan Brown]] biex jikteb ktieb.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6982379.ece|titlu=Gunman Mehmet Ali Agca who shot Pope John Paul II seeks £3m in book deals - Times Online|sit=www.timesonline.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010. Huwa ġie ttrasferit lejn sptar militari sabiex jiġi vvalutat jekk ta' 52 sena kienx għadu idoneu għas-servizz militari obbligatorju. Il-militar sostna li ma kienx idoneu għas-servizz militari peress li kellu "diżordni ta' personalità antisoċjali". Fi stqarrija, huwa ħabbar: "Niltaqa' miegħek fit-tlett ijiem li ġejjin. F'isem [[Alla l-Missier|Alla]] li jista' kollox, nipproklama tmiem id-dinja f'dan is-seklu. Id-dinja kollha se tinqered, kull bniedem se jmut. Jien mhux Alla, jien mhux iben Alla, jien [[Ġesù|Kristu]] etern".<ref>Allen, John L. (2016) [2013]. ''The Global War on Christians: Dispatches from the Front Lines of Anti-Christian Persecution''. New York, NY: Random House LLC. p. 211. ISBN <bdi>9780770437374</bdi>.</ref> Ağca żar il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II fis-27 ta' Diċembru 2014. Huwa xtaq isir patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] fl-2016 u jmur [[Fátima]], il-[[Portugall]] biex jiċċelebra l-100 anniversarju tad-dehriet [[Santa Marija|Marjani]] hemmhekk (il-Madonna ta' Fátima).<ref>{{Ċita web|url=https://cathnews.com/archives/cath-news-archive/25953-john-paul-ii-s-assailant-wants-to-be-a-priest|titlu=John Paul II's assailant wants to be a priest|sit=cathnews.com|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> F'Novembru 2025, Ağca żar [[Iznik]] f'tentattiv li jiltaqa' mal-[[Papa Ljun XIV]] qabel iż-żjara tiegħu iżda tneħħa mill-awtoritajiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20251128-attacker-of-pope-john-paul-ii-removed-from-turkish-town-ahead-of-leo-s-visit-media|titlu=Attacker of Pope John Paul II removed from Turkish town ahead of Leo's visit: media|data=2025-11-28|sit=France 24|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Għajdut ta' involviment estern fit-tentattiv ta' assassinju == F'Novembru 2010, Ağca akkuża lill-Kardinal [[Agostino Casaroli]] li kien il-moħħ wara t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iwp.edu/articles/2005/05/08/john-paul-ii-rejected-assassination-inquiry-for-now/|titlu=John Paul II rejected assassination inquiry 'for now' - The Institute of World Politics|data=2005-05-08|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ġie allegat ukoll li l-KGB tal-[[Unjoni Sovjetika]] ordnaw l-assassinju, minħabba li Ġwanni Pawlu II kien jappoġġa l-moviment tal-ħaddiema Solidarność (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: Solidarjetà) fil-Polonja. Ağca stqarr dan waqt waħda mill-interrogazzjonijiet tiegħu qabel il-proċess ġudizzjarju.<ref>{{Ċita aħbar|data=2010-01-18|titlu=Bizarre story of Pope's failed assassin|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8465527.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Meta Ağca ppubblika l-memorji tiegħu fl-2013, l-istorja li rrakkonta nbidlet għalkollox, u kiteb li l-gvern [[Iran|Iranjan]] u l-Ayatollah Khomeini ordna t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II. Skont din il-verżjoni l-ġdida tal-avvenimenti, Ağca ngħata struzzjonijiet u taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u tal-isplussivi fl-Iran, mingħand Mohsen Rezai, skont l-ordnijiet tal-Ayatollah Jaffar Subhani u tal-Ayatollah Khomeini. Fil-ktieb tiegħu, Ağca jirrikonoxxi li huwa kien gideb qabel dwar ir-rabta Bulgara u Sovjetika. Huwa qagħad f'[[Sofija]] għal madwar xahar iżda ma kienx f'kuntatt ma' xi uffiċjal tal-intelligence Bulgaru jew oħrajn. Fi tranżitu mit-Turkija għall-Punent tal-[[Ewropa]], huwa ddewwem f'Sofija minħabba li kellu passaport [[Indja|Indjan]] falz li tant kien ta' kwalità ħażina li f'diversi okkażjonijiet kellu jxaħħam lill-uffiċjali li kienu suspettużi. Għalhekk, huwa stenna biex jingħata passaport Tork ta' kwalità ferm aħjar mingħand il-Lupi Griżi: passaport ġenwin maħruġ mill-gvern Tork għal persuna oħra, Faruk Faruk Özgün, u nbidel biss ir-ritratt ta' Özgün ma' wieħed ta' Ağca.<ref>Yalçın, Soner; Yurdakul, Doğan (1997). ''Reis: Gladio'nun Türk Tetikçisi''. Kırmızı Kedi.</ref> Meta l-Papa Ġwanni Pawlu II żaru fil-ħabs fl-Italja fis-27 ta' Diċembru 1983 (sentejn u nofs wara t-tentattiv ta' assassinju), Ağca jfakkar fil-memorji tiegħu li kien bies id il-Papa, wara li 3 snin qabel kien bies id Khomeini fl-Iran, u meta ġie mistoqsi, huwa qal lil Ġwanni Pawlu II li Ruhollah Khomeini kien ordna l-assassinju. Sussegwentement dan ġie miċħud mill-Vatikan bħala gidba. L-isparar tal-Papa min-naħa ta' Ağca u l-involviment possibbli tal-KGB jissemmew fir-rumanz ta' [[Tom Clancy]]<nowiki/>tal-2002 ''Red Rabbit'' u fir-rumanz ta' [[Frederick Forsyth]] ''The Fourth Protocol''. Ağca ssemma wkoll fil-ktieb ''The Third Revelation'' ta' [[Ralph McInerny]], u ħadmu l-parti tiegħu l-atturi [[Christopher Bucholz]] fil-produzzjoni tar-[[RAI]] ''Attentato al papa'', [[Sebastian Knapp]] fil-film tal-ABC TV ''Have No Fear: The Life of Pope John Paul II'', [[Massimiliano Ubaldi]] fil-minisensiela televiżiva tas-CBS ''Pope John Paul II'' (it-tnejn fl-2005) u [[Alkis Zanis]] fil-film televiżiv [[Kanada|Kanadiż]] tal-2006 ''Karol: The Pope, The Man''. == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Kriminali]] d0zxnk0276z9kz5s5zi3r1rb4y8mm95 329946 329936 2026-05-13T15:23:06Z Trigcly 17859 defaultsort 329946 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mehmet Ali Ağca''' (bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: [mehˈmet aˈli ˈaːdʒa]; twieled fid-9 ta' Jannar 1958) huwa eks tiratur qattiel [[Turkija|Tork]] tal-[[Lupi Griżi]]. Fl-1 ta' Frar 1979, huwa qatel lill-[[ġurnalist]] [[Abdi İpekçi]], magħruf għall-fehmiet Xellugin tiegħu, u weħel il-ħabs, iżda rnexxielu jaħrab. Huwa vvjaġġa illegalment lejn il-[[Belt tal-Vatikan]] fit-13 ta' Mejju 1981, u pprova joqtol lill-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] fl-istess jum. Madankollu, it-tentattiv ta' assassinju ma rnexxiex, u nqabad u ntefa' l-ħabs mill-pulizija [[Italja|Taljana]].<ref>Freedman, Robert Owen, ''The Middle East from the Iran-Contra affair to the Intifada'', (Syracuse University Press, 1991), 396; "''Demirag was known as an admirer of Mehmet Ali Agca, the Turk that shot and wounded Pope John Paul II in 1981.''"</ref><ref>Weigel, George, ''Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II'', (HarperCollins Publisher, 1999), 397.</ref> Wara li għamel 19-il sena ħabs fl-Italja fejn kien żaru l-Papa, huwa ġie deportat lejn it-Turkija, fejn skonta sentenza ta' 10 snin ħabs. Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/01/18/turkey.pope.gunman/index.html|titlu=Man who shot pope released from prison - CNN.com|sit=www.cnn.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Huwa ddeskriva lilu nnifsu bħala merċenarju bl-ebda orjentazzjoni [[politika]], għalkemm huwa magħruf li kien membru tal-organizzazzjoni Torka tal-Lemin Estrem, il-Lupi Griżi,<ref>Atkins, Stephen E. (2004). ''Encyclopedia of Modern Worldwide Extremists and Extremist Groups''. Bloomsbury Academic. p. 111. ISBN <bdi>9780313324857</bdi>.</ref> kif ukoll tal-Kontro-Guerrilla sponsorjata mill-istat.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Mayr|isem=Walter|data=2007-07-15|titlu=Wie Olivenöl und Wasser|url=https://www.spiegel.de/politik/wie-olivenoel-und-wasser-a-106f89d3-0002-0001-0000-000052263681|lingwa=de|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-2014, 33 sena wara li wettaq ir-reat, Ağca żar il-Belt tal-Vatikan biex iqiegħed ward [[abjad]] fuq il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II li kien għadu kemm ġie kanonizzat, u qal li ried jiltaqa' mal-[[Papa Franġisku]], talba li ġiet miċħuda.<ref>{{Ċita web|url=https://www.voanews.com/a/reu-mehmet-ali-aca-rose-vatican-tomb-pope-john-paul-ii/2575912.html|titlu=Pope John Paul II's Would-be Assassin Puts Roses on Tomb|kunjom=News|isem=V. O. A.|data=2014-12-27|sit=Voice of America|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2014-12-27|titlu=Pope gunman Mehmet Ali Agca visits John Paul II's grave|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30612677|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Ħajja bikrija == Mehmet Ali Ağca twieled fid-9 ta' Jannar 1958 f'Hekimhan f'familja fqira ta' raħħala Torok. Bħala żagħżugħ, huwa wettaq għadd ta' reati żgħar u sar membru ta' bosta gruppi kriminali tat-toroq f'raħal twelidu. Huwa sar kuntrabbandist bejn it-Turkija u l-[[Bulgarija]]. Huwa jsostni li ngħata xahrejn taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u t-tattiċi terroristiċi fis-[[Sirja]] bħala membru tal-Front Popolari [[Karl Marx|Marxist]] għal-Liberazzjoni tal-[[Palestina]] (PFLP) imħallsin mill-gvern Bulgaru [[Komuniżmu|Komunist]], għalkemm il-PFLP ċaħdu dan.<ref>{{Ċita web|url=http://u2r2h-documents.blogspot.com/2009/06/cia-invovled-in-pope-assassination.html|titlu=Scrap Book - Doco - Documentation - Media Snippets: CIA invovled in POPE ASSASSINATION|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_derin-kurtler_944419.html|titlu=ZAMAN|sit=www.zaman.com.tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Involviment mal-Lupi Griżi == Wara t-taħriġ, Ağca mar jaħdem għall-organizzazzjoni ultranazzjonalista Torka tal-Lupi Griżi. Fl-1 ta' Frar 1979, f'[[Istanbul]], skont l-ordnijiet tal-Lupi Griżi, huwa qatel lil Abdi İpekçi, l-editur tal-gazzetta ewlenija Torka ''Milliyet''. Wara li ġie rrapportat minn xi ħadd, huwa nqabad fil-25 ta' Ġunju 1979 u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs. Fil-25 ta' Novembru 1979, wara li skonta 5 xhur ħabs, huwa ħarab bl-għajnuna ta' [[Abdullah Çatlı]], it-tieni persuna tal-kmand tal-Lupi Griżi, u ħarab lejn il-Bulgarija, li kienet il-bażi tal-operazzjonijiet għall-[[mafja]] Torka. Skont il-ġurnalista investigattiva [[Lucy Komisar]], Ağca kien orkestra l-assassinju ta' İpekçi flimkien ma' Çatlı, li mbagħad jingħad li organizza l-ħarba ta' Ağca minn ħabs militari ta' Istanbul. Skont Komisar, uħud issuġġerew li Çatlı kien saħansitra involut fit-tentattiv ta' assassinju tal-[[Papa]]. Skont Reuters, Ağca kien ħarab bl-għajnuna ssuspettata ta' simpatizzanti fis-servizzi tas-sigurtà.<ref>{{Ċita web|url=http://today.reuters.com/news/newsarticle.aspx?type=topNews|titlu=National, World and Business News {{!}} Reuters.com|sit=today.reuters.com|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Komisar żiedet li fix-xena tal-ħabta tal-[[karozza]] tad-ditta Mercedes-Benz li fiha miet Çatlı, huwa nstab b'passaport bl-isem ta' "Mehmet Özbay" – psewdonimu użat ukoll minn Ağca.<ref>{{Ċita web|url=http://www.monitor.net/monitor/9703b/turkeycia-sidebar.html|titlu=(4/6/97) The Assassins of a Pope|sit=www.monitor.net|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Tentattiv ta' assassinju tal-Papa Ġwanni Pawlu II == [[Stampa:Popemobile assassination attempt John Paul II 13 may 1981 Vatican 13.jpg|daqsminuri|Il-vettura tal-Papa tat-tentattiv ta' assassinju tat-13 ta' Mejju 1981.]] Fl-1979, in-''New York Times'' irrapportat li Ağca, li ddeskrivietu bħala "l-qattiel li kien ikkonfessa li kien qatel persuna mill-qasam tal-gazzetti f'Istanbul", kien iddeskriva l-Papa bħala "l-mexxej maskerat tal-[[Kruċjata|Kruċjati]]" u hedded li jisparalu jekk ma jikkanċellax iż-żjara ppjanata tiegħu fit-Turkija, li saret fl-aħħar ta' Novembru 1979.<ref>{{Ċita web|url=https://www.aa.com.tr/en/world/john-paul-iis-visit-sparked-little-interest-in-turkey/97856|titlu=John Paul II's visit sparked little interest in Turkey|sit=Anadolu|lingwa=tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/travels/1979/travels/documents/trav_turkey.html|titlu=Turkey|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Il-gazzetta qalet ukoll (fit-28 ta' Novembru 1979) li l-qtil kien ikun it-tpattija għall-attakk li kien għadu għaddej dak iż-żmien fuq il-Moskea l-Kbira tal-[[Mekka]], li kien beda fl-20 ta' Novembru, u li skontu kien xogħol l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jew [[Iżrael]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Times|isem=Marvine Howe; Special to The New York|data=1979-11-28|titlu=POPE'S TURKISH VISIT GETS EXTRA SECURITY|url=https://www.nytimes.com/1979/11/28/archives/popes-turkish-visit-gets-extra-security-death-threat-from-escaped.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Minn Awwissu 1980, Ağca beda jmur minn post għall-ieħor fir-reġjun tal-[[Mediterran]]. Skont l-aħħar xhieda tiegħu, huwa ltaqa' ma' tliet kompliċi f'[[Ruma]], wieħed Tork u żewġ Bulgari. L-operazzjoni saret taħt il-kmand ta' [[Zilo Vassilev]], l-attaché militari Bulgaru fl-Italja. Huwa qal li ġie assenjat din il-missjoni mill-mafjuż Tork [[Bekir Çelenk]] fil-Bulgarija. Madankollu, ''Le Monde diplomatique'' allegat li t-tentattiv ta' assassinju ġie organizzat minn Abdullah Çatlı "għal somma ta' 3 miljun Mark", imħallsa minn Bekir Çelenk lil-Lupi Griżi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.monde-diplomatique.fr/1997/03/VIENNOT/4632|titlu=Pour la parité|kunjom=Viennot|isem=Eliane|data=1997-03-01|sit=Le Monde diplomatique|lingwa=fr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Skont Ağca, il-pjan kien li hu u t-tiratur ta' riżerva Oral Çelik jisparaw fil-[[Pjazza]] ta' San Pietru u jaħarbu lejn l-ambaxxata Bulgara waqt il-paniku ġġenerat minn splużjoni żgħira. Fit-13 ta' Mejju stennew fil-pjazza, u qagħdu jiktbu l-kartolini u jistennew lil Papa jasal. Meta l-Papa għadda minn ħdejhom, Ağca spara diversi tiri u darab lill-Papa, iżda nħataf mill-ispettaturi u mill-kap tas-sigurtà tal-Vatikan [[Camillo Cibin]]. B'hekk ma rnexxilux itemm l-assassinju jew jaħrab. Żewġ balal laqtu lil Ġwanni Pawlu II, u waħda minnhom waslet fl-imsaren inferjuri, filwaqt li l-oħra laqtitlu idu x-xellugija. Intlaqtu wkoll żewġ spettaturi. Çelik ippanikkja u ħarab mingħajr ma sploda l-bomba jew mingħajr ma spara. B'xorti tajba l-Papa baqa' ħaj wara dak it-tentattiv ta' assassinju. == Sentenza l-ħabs, ħelsien u arrest mill-ġdid == Fit-23 ta' Lulju 1981 Ağca ngħata s-sentenza ta' għomor il-ħabs fl-Italja għat-tentattiv ta' assassinju.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Tanner|isem=Henry|kunjom2=Times|isem2=Special To the New York|data=1981-07-23|titlu=POPE'S ASSAILANT SENTENCED TO LIFE|url=https://www.nytimes.com/1981/07/23/world/pope-s-assailant-sentenced-to-life.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-isparar, il-Papa Ġwanni Pawlu II staqsa lin-nies biex "jitolbu għall-ħija (Ağca), li ħfirtlu mill-[[qalb]]".<ref>{{Ċita web|url=https://www.ewtnnews.com/|titlu=EWTN News|sit=Catholic News Agency|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-1983, il-Papa u Ağca ltaqgħu u tkellmu fil-privat fil-ħabs fejn kien miżmum Ağca. Il-Papa kkuntattja wkoll il-familja ta' Ağca matul is-snin, u ltaqa' ma' ommu fl-1987 u ma ħuh deċennju wara.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/would-be-assassin-mourns-pope/|titlu=Would-Be Assassin Mourns Pope - CBS News|data=2005-04-03|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara li weħel il-ħabs, Ağca ħabbar li abbanduna l-[[Iżlam]] u kkonverta għall-[[Kristjaneżmu]].<ref>Busted: Mugshots and Arrest Records of the Famous and Infamous, Thomas J. Craughwell, 2011, p. 18, ISBN 9781603762694.</ref> Il-ħelsien ta' Ağca ntalab fis-sajf tal-1983 minn dawk li allegatament kienu ħatfu lil [[Emanuela Orlandi]], bint impjegat tal-Vatikan, li għebet b'mod misterjuż f'Ruma f'Ġunju ta' dik is-sena.<ref>{{Ċita web|url=https://roma.corriere.it/notizie/cronaca/22_dicembre_23/il-caso-orlandi-gregori-e-le-prove-dimenticate-l-amica-pedinata-emanuela-emigrata-in-vaticano-la-trattativa-su-agca-6a084752-dbfc-4ca3-a629-0a9faddb8xlk.shtml|titlu=Il caso Orlandi-Gregori e le prove dimenticate: l'amica pedinata, Emanuela emigrata in Vaticano, la trattativa su Agca|data=2022-12-23|sit=Corriere della Sera|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fid-9 ta' Ġunju 1997, it-titjira 830 tal-[[Air Malta]] nħatfet b'mod illegali minn żewġt [[Raġel|irġiel]]. Wara l-inżul f'[[Köln]], il-[[Ġermanja]], iż-żewġt irġiel talbu l-ħelsien ta' Ağca. Huwa ma ġiex meħlus u ż-żewġt irġiel arrendew. Wara li skont kważi 20 sena ħabs fl-Italja, fuq talba tal-Papa Ġwanni Pawlu II, Ağca ngħata l-maħfra mill-eks President Taljan [[Carlo Azeglio Ciampi]] f'Ġunju 2000 u ġie deportat lejn it-Turkija.<ref>{{Ċita web|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Security/?id=3.0.3308559433|titlu=Italy: Turkish gunman wants to be baptised at the Vatican - Adnkronos Security|sit=www.adnkronos.com|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-estradizzjoni tiegħu, huwa weħel il-ħabs għall-qtil tal-1979 ta' Abdi İpekçi u għal żewġ attakki f'banek li kien wettaq fis-snin 70 tas-seklu 20. Ağca ġie arrestat fil-25 ta' Ġunju u ntefa' fil-Ħabs Militari ta' Maltepe. Huwa ħarab lejn il-Bulgarija fil-25 ta' Novembru u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs ''in absentia''. Ağca ġie estradit lejn it-Turkija fis-sena 2000 peress li bbenefika mil-Liġi tal-Amnestija Kondizzjonali. Dan il-benefiċċju mogħti lil Ağca qanqal reazzjonijiet kontrastanti. Iż-żewġ każijiet ġew fużi u għaddew quddiem ġuri fl-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kadıköy. Il-proċess uniku kien rigward il-ħtif illegali tat-taksi ta' Cengiz Aydos fl-1979, is-serqa fil-ġojjellerija ta' Yıldırım f'Kızıltoprak fit-22 ta' Marzu 1979 u s-serq ta' flus mill-maħżen ta' Fruko fl-4 ta' April 1979. Fit-18 ta' Jannar 2000, l-imħallfin waqqgħu l-akkużi minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet fir-rigward tal-każ imressaq għas-serqa tal-ġojjellerija u minħabba l-"ksur tal-Att dwar l-Armi tan-Nar" (il-[[Dritt|liġi]] nru 6136). Għall-approprjazzjoni indebita u s-serq ta' flus, Ağca ngħata sentenza ta' 36 sena ħabs. L-[[Avukat|avukati]] ta' Ağca appellaw għall-ħelsien tiegħu skont il-Liġi Nru 4516 dwar il-Libertà Kundizzjonata u d-Differiment tal-Penali f'Diċembru 2000. It-talba tagħhom ma ġietx aċċettata mill-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kartal. L-avukati ressqu appell kontra din id-deċiżjoni, iżda l-qorti tal-appell ikkonfermat id-deċiżjoni. Is-sentenza ta' għomor il-ħabs ta' Ağca tnaqqset għal 10 snin skont liġi Torka li kienet tqassar is-sentenzi ta' ħabs jekk wieħed jiskontahom f'ħabs barrani. L-akkuża ta' ħasil tal-flus u s-sentenza ta' 36 sena ħabs twaqqgħu minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet għas-serq, li skont il-liġi Torka kienet ta' massimu ta' 7 snin. Fil-bidu ta' Frar 2005, waqt il-mard finali tal-Papa, Ağca bagħat ittra lil Papa b'xewqat sbieħ u bi twissija li d-Dinja dalwaqt kienet waslet fi tmiemha. Meta l-Papa miet fit-2 ta' April 2005, ħu Ağca, Adnan, għamel intervista fejn qal li Ağca u l-familja kollha tiegħu kienu f'luttu, u li l-Papa kien ħabib kbir tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thefridaytimes.com/2020/05/15/attempted-assassination-of-pope-john-paul-ii-1981/|titlu=Attempted assassination of Pope John Paul II (1981)|data=2020-05-15|sit=The Friday Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ağca nħeles b'libertà kundizzjonata fit-12 ta' Jannar 2006. [[Mustafa Demirbağ]], l-avukat tiegħu, spjega il-ħelsien tiegħu bħala kombinament ta' amnistija u riforma penali: amnistija fis-sena 2000 naqqset 10 snin mill-piena tiegħu, u mbagħad il-qorti naqqset l-20 sena ħabs fl-Italja skont artiklu ġdid fil-kodiċi penali, u b'hekk kien eliġibbli għal libertà kundizzjonata bis-saħħa ta' mġiba tajba. Madankollu, rapport mill-aġenzija tal-aħbarijiet [[Franza|Franċiża]] AFP stqarr li "l-awtoritajiet ġudizzjarji Torok kienu għadhom ma spjegawx eżattament liema riżorsi legali kellu aċċess għalihom", u l-eks Ministru għall-Ġustizzja [[Hikmet Sami Türk]], li kien fil-gvern fi żmien l-estradizzjoni ta' Ağca, sostna li minn puntdivista legali, il-ħelsien tiegħu l-iktar l-iktar kien "żball serju", u li ma kellux jinħeles qabel l-2012. Madankollu, fl-20 ta' Jannar 2006, il-Qorti Suprema Torka ddeċidiet li ż-żmien il-ħabs li skonta fl-Italja ma setax jitnaqqas mis-sentenza Torka u reġa' ntefa fil-ħabs. == Żviluppi iktar 'il quddiem u ħelsien == Fit-2 ta' Mejju 2008, Ağca staqsa li jingħata ċ-ċittadinanza [[Polonja|Pollakka]] peress li xtaq iqatta' l-aħħar snin ta' ħajtu fil-Polonja, il-pajjiż tat-twelid tal-Papa Ġwanni Pawlu II. Ağca stqarr malli nħeles li ried iżur il-qabar tal-Papa Ġwanni Pawlu II u jkun sħab ma' [[Dan Brown]] biex jikteb ktieb.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6982379.ece|titlu=Gunman Mehmet Ali Agca who shot Pope John Paul II seeks £3m in book deals - Times Online|sit=www.timesonline.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010. Huwa ġie ttrasferit lejn sptar militari sabiex jiġi vvalutat jekk ta' 52 sena kienx għadu idoneu għas-servizz militari obbligatorju. Il-militar sostna li ma kienx idoneu għas-servizz militari peress li kellu "diżordni ta' personalità antisoċjali". Fi stqarrija, huwa ħabbar: "Niltaqa' miegħek fit-tlett ijiem li ġejjin. F'isem [[Alla l-Missier|Alla]] li jista' kollox, nipproklama tmiem id-dinja f'dan is-seklu. Id-dinja kollha se tinqered, kull bniedem se jmut. Jien mhux Alla, jien mhux iben Alla, jien [[Ġesù|Kristu]] etern".<ref>Allen, John L. (2016) [2013]. ''The Global War on Christians: Dispatches from the Front Lines of Anti-Christian Persecution''. New York, NY: Random House LLC. p. 211. ISBN <bdi>9780770437374</bdi>.</ref> Ağca żar il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II fis-27 ta' Diċembru 2014. Huwa xtaq isir patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] fl-2016 u jmur [[Fátima]], il-[[Portugall]] biex jiċċelebra l-100 anniversarju tad-dehriet [[Santa Marija|Marjani]] hemmhekk (il-Madonna ta' Fátima).<ref>{{Ċita web|url=https://cathnews.com/archives/cath-news-archive/25953-john-paul-ii-s-assailant-wants-to-be-a-priest|titlu=John Paul II's assailant wants to be a priest|sit=cathnews.com|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> F'Novembru 2025, Ağca żar [[Iznik]] f'tentattiv li jiltaqa' mal-[[Papa Ljun XIV]] qabel iż-żjara tiegħu iżda tneħħa mill-awtoritajiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20251128-attacker-of-pope-john-paul-ii-removed-from-turkish-town-ahead-of-leo-s-visit-media|titlu=Attacker of Pope John Paul II removed from Turkish town ahead of Leo's visit: media|data=2025-11-28|sit=France 24|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Għajdut ta' involviment estern fit-tentattiv ta' assassinju == F'Novembru 2010, Ağca akkuża lill-Kardinal [[Agostino Casaroli]] li kien il-moħħ wara t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iwp.edu/articles/2005/05/08/john-paul-ii-rejected-assassination-inquiry-for-now/|titlu=John Paul II rejected assassination inquiry 'for now' - The Institute of World Politics|data=2005-05-08|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ġie allegat ukoll li l-KGB tal-[[Unjoni Sovjetika]] ordnaw l-assassinju, minħabba li Ġwanni Pawlu II kien jappoġġa l-moviment tal-ħaddiema Solidarność (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: Solidarjetà) fil-Polonja. Ağca stqarr dan waqt waħda mill-interrogazzjonijiet tiegħu qabel il-proċess ġudizzjarju.<ref>{{Ċita aħbar|data=2010-01-18|titlu=Bizarre story of Pope's failed assassin|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8465527.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Meta Ağca ppubblika l-memorji tiegħu fl-2013, l-istorja li rrakkonta nbidlet għalkollox, u kiteb li l-gvern [[Iran|Iranjan]] u l-Ayatollah Khomeini ordna t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II. Skont din il-verżjoni l-ġdida tal-avvenimenti, Ağca ngħata struzzjonijiet u taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u tal-isplussivi fl-Iran, mingħand Mohsen Rezai, skont l-ordnijiet tal-Ayatollah Jaffar Subhani u tal-Ayatollah Khomeini. Fil-ktieb tiegħu, Ağca jirrikonoxxi li huwa kien gideb qabel dwar ir-rabta Bulgara u Sovjetika. Huwa qagħad f'[[Sofija]] għal madwar xahar iżda ma kienx f'kuntatt ma' xi uffiċjal tal-intelligence Bulgaru jew oħrajn. Fi tranżitu mit-Turkija għall-Punent tal-[[Ewropa]], huwa ddewwem f'Sofija minħabba li kellu passaport [[Indja|Indjan]] falz li tant kien ta' kwalità ħażina li f'diversi okkażjonijiet kellu jxaħħam lill-uffiċjali li kienu suspettużi. Għalhekk, huwa stenna biex jingħata passaport Tork ta' kwalità ferm aħjar mingħand il-Lupi Griżi: passaport ġenwin maħruġ mill-gvern Tork għal persuna oħra, Faruk Faruk Özgün, u nbidel biss ir-ritratt ta' Özgün ma' wieħed ta' Ağca.<ref>Yalçın, Soner; Yurdakul, Doğan (1997). ''Reis: Gladio'nun Türk Tetikçisi''. Kırmızı Kedi.</ref> Meta l-Papa Ġwanni Pawlu II żaru fil-ħabs fl-Italja fis-27 ta' Diċembru 1983 (sentejn u nofs wara t-tentattiv ta' assassinju), Ağca jfakkar fil-memorji tiegħu li kien bies id il-Papa, wara li 3 snin qabel kien bies id Khomeini fl-Iran, u meta ġie mistoqsi, huwa qal lil Ġwanni Pawlu II li Ruhollah Khomeini kien ordna l-assassinju. Sussegwentement dan ġie miċħud mill-Vatikan bħala gidba. L-isparar tal-Papa min-naħa ta' Ağca u l-involviment possibbli tal-KGB jissemmew fir-rumanz ta' [[Tom Clancy]]<nowiki/>tal-2002 ''Red Rabbit'' u fir-rumanz ta' [[Frederick Forsyth]] ''The Fourth Protocol''. Ağca ssemma wkoll fil-ktieb ''The Third Revelation'' ta' [[Ralph McInerny]], u ħadmu l-parti tiegħu l-atturi [[Christopher Bucholz]] fil-produzzjoni tar-[[RAI]] ''Attentato al papa'', [[Sebastian Knapp]] fil-film tal-ABC TV ''Have No Fear: The Life of Pope John Paul II'', [[Massimiliano Ubaldi]] fil-minisensiela televiżiva tas-CBS ''Pope John Paul II'' (it-tnejn fl-2005) u [[Alkis Zanis]] fil-film televiżiv [[Kanada|Kanadiż]] tal-2006 ''Karol: The Pope, The Man''. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Ağca, Mehmet Ali}} [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Kriminali]] pftyglk0wr9ktzusfafkfu7x626npxe 329952 329946 2026-05-14T01:40:39Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329952 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mehmet Ali Ağca''' (bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: [mehˈmet aˈli ˈaːdʒa]; twieled fid-9 ta' Jannar 1958) huwa eks tiratur qattiel [[Turkija|Tork]] tal-[[Lupi Griżi]]. Fl-1 ta' Frar 1979, huwa qatel lill-[[ġurnalist]] [[Abdi İpekçi]], magħruf għall-fehmiet Xellugin tiegħu, u weħel il-ħabs, iżda rnexxielu jaħrab. Huwa vvjaġġa illegalment lejn il-[[Belt tal-Vatikan]] fit-13 ta' Mejju 1981, u pprova joqtol lill-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] fl-istess jum. Madankollu, it-tentattiv ta' assassinju ma rnexxiex, u nqabad u ntefa' l-ħabs mill-pulizija [[Italja|Taljana]].<ref>Freedman, Robert Owen, ''The Middle East from the Iran-Contra affair to the Intifada'', (Syracuse University Press, 1991), 396; "''Demirag was known as an admirer of Mehmet Ali Agca, the Turk that shot and wounded Pope John Paul II in 1981.''"</ref><ref>Weigel, George, ''Witness to Hope: The Biography of Pope John Paul II'', (HarperCollins Publisher, 1999), 397.</ref> Wara li għamel 19-il sena ħabs fl-Italja fejn kien żaru l-Papa, huwa ġie deportat lejn it-Turkija, fejn skonta sentenza ta' 10 snin ħabs. Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/01/18/turkey.pope.gunman/index.html|titlu=Man who shot pope released from prison - CNN.com|sit=www.cnn.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Huwa ddeskriva lilu nnifsu bħala merċenarju bl-ebda orjentazzjoni [[politika]], għalkemm huwa magħruf li kien membru tal-organizzazzjoni Torka tal-Lemin Estrem, il-Lupi Griżi,<ref>Atkins, Stephen E. (2004). ''Encyclopedia of Modern Worldwide Extremists and Extremist Groups''. Bloomsbury Academic. p. 111. ISBN <bdi>9780313324857</bdi>.</ref> kif ukoll tal-Kontro-Guerrilla sponsorjata mill-istat.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Mayr|isem=Walter|data=2007-07-15|titlu=Wie Olivenöl und Wasser|url=https://www.spiegel.de/politik/wie-olivenoel-und-wasser-a-106f89d3-0002-0001-0000-000052263681|lingwa=de|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-2014, 33 sena wara li wettaq ir-reat, Ağca żar il-Belt tal-Vatikan biex iqiegħed ward [[abjad]] fuq il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II li kien għadu kemm ġie kanonizzat, u qal li ried jiltaqa' mal-[[Papa Franġisku]], talba li ġiet miċħuda.<ref>{{Ċita web|url=https://www.voanews.com/a/reu-mehmet-ali-aca-rose-vatican-tomb-pope-john-paul-ii/2575912.html|titlu=Pope John Paul II's Would-be Assassin Puts Roses on Tomb|kunjom=News|isem=V. O. A.|data=2014-12-27|sit=Voice of America|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2014-12-27|titlu=Pope gunman Mehmet Ali Agca visits John Paul II's grave|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30612677|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Ħajja bikrija == Mehmet Ali Ağca twieled fid-9 ta' Jannar 1958 f'Hekimhan f'familja fqira ta' raħħala Torok. Bħala żagħżugħ, huwa wettaq għadd ta' reati żgħar u sar membru ta' bosta gruppi kriminali tat-toroq f'raħal twelidu. Huwa sar kuntrabbandist bejn it-Turkija u l-[[Bulgarija]]. Huwa jsostni li ngħata xahrejn taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u t-tattiċi terroristiċi fis-[[Sirja]] bħala membru tal-Front Popolari [[Karl Marx|Marxist]] għal-Liberazzjoni tal-[[Palestina]] (PFLP) imħallsin mill-gvern Bulgaru [[Komuniżmu|Komunist]], għalkemm il-PFLP ċaħdu dan.<ref>{{Ċita web|url=http://u2r2h-documents.blogspot.com/2009/06/cia-invovled-in-pope-assassination.html|titlu=Scrap Book - Doco - Documentation - Media Snippets: CIA invovled in POPE ASSASSINATION|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.zaman.com.tr/gundem_derin-kurtler_944419.html|titlu=ZAMAN|sit=www.zaman.com.tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Involviment mal-Lupi Griżi == Wara t-taħriġ, Ağca mar jaħdem għall-organizzazzjoni ultranazzjonalista Torka tal-Lupi Griżi. Fl-1 ta' Frar 1979, f'[[Istanbul]], skont l-ordnijiet tal-Lupi Griżi, huwa qatel lil Abdi İpekçi, l-editur tal-gazzetta ewlenija Torka ''Milliyet''. Wara li ġie rrapportat minn xi ħadd, huwa nqabad fil-25 ta' Ġunju 1979 u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs. Fil-25 ta' Novembru 1979, wara li skonta 5 xhur ħabs, huwa ħarab bl-għajnuna ta' [[Abdullah Çatlı]], it-tieni persuna tal-kmand tal-Lupi Griżi, u ħarab lejn il-Bulgarija, li kienet il-bażi tal-operazzjonijiet għall-[[mafja]] Torka. Skont il-ġurnalista investigattiva [[Lucy Komisar]], Ağca kien orkestra l-assassinju ta' İpekçi flimkien ma' Çatlı, li mbagħad jingħad li organizza l-ħarba ta' Ağca minn ħabs militari ta' Istanbul. Skont Komisar, uħud issuġġerew li Çatlı kien saħansitra involut fit-tentattiv ta' assassinju tal-[[Papa]]. Skont Reuters, Ağca kien ħarab bl-għajnuna ssuspettata ta' simpatizzanti fis-servizzi tas-sigurtà.<ref>{{Ċita web|url=http://today.reuters.com/news/newsarticle.aspx?type=topNews|titlu=National, World and Business News {{!}} Reuters.com|sit=today.reuters.com|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060710034338/http://today.reuters.com/news/newsarticle.aspx?type=topNews|arkivju-data=2006-07-10|url-status=dead}}</ref> Komisar żiedet li fix-xena tal-ħabta tal-[[karozza]] tad-ditta Mercedes-Benz li fiha miet Çatlı, huwa nstab b'passaport bl-isem ta' "Mehmet Özbay" – psewdonimu użat ukoll minn Ağca.<ref>{{Ċita web|url=http://www.monitor.net/monitor/9703b/turkeycia-sidebar.html|titlu=(4/6/97) The Assassins of a Pope|sit=www.monitor.net|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Tentattiv ta' assassinju tal-Papa Ġwanni Pawlu II == [[Stampa:Popemobile assassination attempt John Paul II 13 may 1981 Vatican 13.jpg|daqsminuri|Il-vettura tal-Papa tat-tentattiv ta' assassinju tat-13 ta' Mejju 1981.]] Fl-1979, in-''New York Times'' irrapportat li Ağca, li ddeskrivietu bħala "l-qattiel li kien ikkonfessa li kien qatel persuna mill-qasam tal-gazzetti f'Istanbul", kien iddeskriva l-Papa bħala "l-mexxej maskerat tal-[[Kruċjata|Kruċjati]]" u hedded li jisparalu jekk ma jikkanċellax iż-żjara ppjanata tiegħu fit-Turkija, li saret fl-aħħar ta' Novembru 1979.<ref>{{Ċita web|url=https://www.aa.com.tr/en/world/john-paul-iis-visit-sparked-little-interest-in-turkey/97856|titlu=John Paul II's visit sparked little interest in Turkey|sit=Anadolu|lingwa=tr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/travels/1979/travels/documents/trav_turkey.html|titlu=Turkey|sit=www.vatican.va|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Il-gazzetta qalet ukoll (fit-28 ta' Novembru 1979) li l-qtil kien ikun it-tpattija għall-attakk li kien għadu għaddej dak iż-żmien fuq il-Moskea l-Kbira tal-[[Mekka]], li kien beda fl-20 ta' Novembru, u li skontu kien xogħol l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] jew [[Iżrael]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Times|isem=Marvine Howe; Special to The New York|data=1979-11-28|titlu=POPE'S TURKISH VISIT GETS EXTRA SECURITY|url=https://www.nytimes.com/1979/11/28/archives/popes-turkish-visit-gets-extra-security-death-threat-from-escaped.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Minn Awwissu 1980, Ağca beda jmur minn post għall-ieħor fir-reġjun tal-[[Mediterran]]. Skont l-aħħar xhieda tiegħu, huwa ltaqa' ma' tliet kompliċi f'[[Ruma]], wieħed Tork u żewġ Bulgari. L-operazzjoni saret taħt il-kmand ta' [[Zilo Vassilev]], l-attaché militari Bulgaru fl-Italja. Huwa qal li ġie assenjat din il-missjoni mill-mafjuż Tork [[Bekir Çelenk]] fil-Bulgarija. Madankollu, ''Le Monde diplomatique'' allegat li t-tentattiv ta' assassinju ġie organizzat minn Abdullah Çatlı "għal somma ta' 3 miljun Mark", imħallsa minn Bekir Çelenk lil-Lupi Griżi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.monde-diplomatique.fr/1997/03/VIENNOT/4632|titlu=Pour la parité|kunjom=Viennot|isem=Eliane|data=1997-03-01|sit=Le Monde diplomatique|lingwa=fr|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Skont Ağca, il-pjan kien li hu u t-tiratur ta' riżerva Oral Çelik jisparaw fil-[[Pjazza]] ta' San Pietru u jaħarbu lejn l-ambaxxata Bulgara waqt il-paniku ġġenerat minn splużjoni żgħira. Fit-13 ta' Mejju stennew fil-pjazza, u qagħdu jiktbu l-kartolini u jistennew lil Papa jasal. Meta l-Papa għadda minn ħdejhom, Ağca spara diversi tiri u darab lill-Papa, iżda nħataf mill-ispettaturi u mill-kap tas-sigurtà tal-Vatikan [[Camillo Cibin]]. B'hekk ma rnexxilux itemm l-assassinju jew jaħrab. Żewġ balal laqtu lil Ġwanni Pawlu II, u waħda minnhom waslet fl-imsaren inferjuri, filwaqt li l-oħra laqtitlu idu x-xellugija. Intlaqtu wkoll żewġ spettaturi. Çelik ippanikkja u ħarab mingħajr ma sploda l-bomba jew mingħajr ma spara. B'xorti tajba l-Papa baqa' ħaj wara dak it-tentattiv ta' assassinju. == Sentenza l-ħabs, ħelsien u arrest mill-ġdid == Fit-23 ta' Lulju 1981 Ağca ngħata s-sentenza ta' għomor il-ħabs fl-Italja għat-tentattiv ta' assassinju.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Tanner|isem=Henry|kunjom2=Times|isem2=Special To the New York|data=1981-07-23|titlu=POPE'S ASSAILANT SENTENCED TO LIFE|url=https://www.nytimes.com/1981/07/23/world/pope-s-assailant-sentenced-to-life.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-isparar, il-Papa Ġwanni Pawlu II staqsa lin-nies biex "jitolbu għall-ħija (Ağca), li ħfirtlu mill-[[qalb]]".<ref>{{Ċita web|url=https://www.ewtnnews.com/|titlu=EWTN News|sit=Catholic News Agency|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fl-1983, il-Papa u Ağca ltaqgħu u tkellmu fil-privat fil-ħabs fejn kien miżmum Ağca. Il-Papa kkuntattja wkoll il-familja ta' Ağca matul is-snin, u ltaqa' ma' ommu fl-1987 u ma ħuh deċennju wara.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbsnews.com/news/would-be-assassin-mourns-pope/|titlu=Would-Be Assassin Mourns Pope - CBS News|data=2005-04-03|sit=www.cbsnews.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara li weħel il-ħabs, Ağca ħabbar li abbanduna l-[[Iżlam]] u kkonverta għall-[[Kristjaneżmu]].<ref>Busted: Mugshots and Arrest Records of the Famous and Infamous, Thomas J. Craughwell, 2011, p. 18, ISBN 9781603762694.</ref> Il-ħelsien ta' Ağca ntalab fis-sajf tal-1983 minn dawk li allegatament kienu ħatfu lil [[Emanuela Orlandi]], bint impjegat tal-Vatikan, li għebet b'mod misterjuż f'Ruma f'Ġunju ta' dik is-sena.<ref>{{Ċita web|url=https://roma.corriere.it/notizie/cronaca/22_dicembre_23/il-caso-orlandi-gregori-e-le-prove-dimenticate-l-amica-pedinata-emanuela-emigrata-in-vaticano-la-trattativa-su-agca-6a084752-dbfc-4ca3-a629-0a9faddb8xlk.shtml|titlu=Il caso Orlandi-Gregori e le prove dimenticate: l'amica pedinata, Emanuela emigrata in Vaticano, la trattativa su Agca|data=2022-12-23|sit=Corriere della Sera|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Fid-9 ta' Ġunju 1997, it-titjira 830 tal-[[Air Malta]] nħatfet b'mod illegali minn żewġt [[Raġel|irġiel]]. Wara l-inżul f'[[Köln]], il-[[Ġermanja]], iż-żewġt irġiel talbu l-ħelsien ta' Ağca. Huwa ma ġiex meħlus u ż-żewġt irġiel arrendew. Wara li skont kważi 20 sena ħabs fl-Italja, fuq talba tal-Papa Ġwanni Pawlu II, Ağca ngħata l-maħfra mill-eks President Taljan [[Carlo Azeglio Ciampi]] f'Ġunju 2000 u ġie deportat lejn it-Turkija.<ref>{{Ċita web|url=http://www.adnkronos.com/AKI/English/Security/?id=3.0.3308559433|titlu=Italy: Turkish gunman wants to be baptised at the Vatican - Adnkronos Security|sit=www.adnkronos.com|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Wara l-estradizzjoni tiegħu, huwa weħel il-ħabs għall-qtil tal-1979 ta' Abdi İpekçi u għal żewġ attakki f'banek li kien wettaq fis-snin 70 tas-seklu 20. Ağca ġie arrestat fil-25 ta' Ġunju u ntefa' fil-Ħabs Militari ta' Maltepe. Huwa ħarab lejn il-Bulgarija fil-25 ta' Novembru u ngħata sentenza ta' għomor il-ħabs ''in absentia''. Ağca ġie estradit lejn it-Turkija fis-sena 2000 peress li bbenefika mil-Liġi tal-Amnestija Kondizzjonali. Dan il-benefiċċju mogħti lil Ağca qanqal reazzjonijiet kontrastanti. Iż-żewġ każijiet ġew fużi u għaddew quddiem ġuri fl-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kadıköy. Il-proċess uniku kien rigward il-ħtif illegali tat-taksi ta' Cengiz Aydos fl-1979, is-serqa fil-ġojjellerija ta' Yıldırım f'Kızıltoprak fit-22 ta' Marzu 1979 u s-serq ta' flus mill-maħżen ta' Fruko fl-4 ta' April 1979. Fit-18 ta' Jannar 2000, l-imħallfin waqqgħu l-akkużi minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet fir-rigward tal-każ imressaq għas-serqa tal-ġojjellerija u minħabba l-"ksur tal-Att dwar l-Armi tan-Nar" (il-[[Dritt|liġi]] nru 6136). Għall-approprjazzjoni indebita u s-serq ta' flus, Ağca ngħata sentenza ta' 36 sena ħabs. L-[[Avukat|avukati]] ta' Ağca appellaw għall-ħelsien tiegħu skont il-Liġi Nru 4516 dwar il-Libertà Kundizzjonata u d-Differiment tal-Penali f'Diċembru 2000. It-talba tagħhom ma ġietx aċċettata mill-Ewwel Qorti Kriminali Superjuri ta' Kartal. L-avukati ressqu appell kontra din id-deċiżjoni, iżda l-qorti tal-appell ikkonfermat id-deċiżjoni. Is-sentenza ta' għomor il-ħabs ta' Ağca tnaqqset għal 10 snin skont liġi Torka li kienet tqassar is-sentenzi ta' ħabs jekk wieħed jiskontahom f'ħabs barrani. L-akkuża ta' ħasil tal-flus u s-sentenza ta' 36 sena ħabs twaqqgħu minħabba l-istatut ta' limitazzjonijiet għas-serq, li skont il-liġi Torka kienet ta' massimu ta' 7 snin. Fil-bidu ta' Frar 2005, waqt il-mard finali tal-Papa, Ağca bagħat ittra lil Papa b'xewqat sbieħ u bi twissija li d-Dinja dalwaqt kienet waslet fi tmiemha. Meta l-Papa miet fit-2 ta' April 2005, ħu Ağca, Adnan, għamel intervista fejn qal li Ağca u l-familja kollha tiegħu kienu f'luttu, u li l-Papa kien ħabib kbir tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thefridaytimes.com/2020/05/15/attempted-assassination-of-pope-john-paul-ii-1981/|titlu=Attempted assassination of Pope John Paul II (1981)|data=2020-05-15|sit=The Friday Times|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ağca nħeles b'libertà kundizzjonata fit-12 ta' Jannar 2006. [[Mustafa Demirbağ]], l-avukat tiegħu, spjega il-ħelsien tiegħu bħala kombinament ta' amnistija u riforma penali: amnistija fis-sena 2000 naqqset 10 snin mill-piena tiegħu, u mbagħad il-qorti naqqset l-20 sena ħabs fl-Italja skont artiklu ġdid fil-kodiċi penali, u b'hekk kien eliġibbli għal libertà kundizzjonata bis-saħħa ta' mġiba tajba. Madankollu, rapport mill-aġenzija tal-aħbarijiet [[Franza|Franċiża]] AFP stqarr li "l-awtoritajiet ġudizzjarji Torok kienu għadhom ma spjegawx eżattament liema riżorsi legali kellu aċċess għalihom", u l-eks Ministru għall-Ġustizzja [[Hikmet Sami Türk]], li kien fil-gvern fi żmien l-estradizzjoni ta' Ağca, sostna li minn puntdivista legali, il-ħelsien tiegħu l-iktar l-iktar kien "żball serju", u li ma kellux jinħeles qabel l-2012. Madankollu, fl-20 ta' Jannar 2006, il-Qorti Suprema Torka ddeċidiet li ż-żmien il-ħabs li skonta fl-Italja ma setax jitnaqqas mis-sentenza Torka u reġa' ntefa fil-ħabs. == Żviluppi iktar 'il quddiem u ħelsien == Fit-2 ta' Mejju 2008, Ağca staqsa li jingħata ċ-ċittadinanza [[Polonja|Pollakka]] peress li xtaq iqatta' l-aħħar snin ta' ħajtu fil-Polonja, il-pajjiż tat-twelid tal-Papa Ġwanni Pawlu II. Ağca stqarr malli nħeles li ried iżur il-qabar tal-Papa Ġwanni Pawlu II u jkun sħab ma' [[Dan Brown]] biex jikteb ktieb.<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6982379.ece|titlu=Gunman Mehmet Ali Agca who shot Pope John Paul II seeks £3m in book deals - Times Online|sit=www.timesonline.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110604160310/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6982379.ece|arkivju-data=2011-06-04|url-status=dead}}</ref> Ağca nħeles mill-ħabs fit-18 ta' Jannar 2010. Huwa ġie ttrasferit lejn sptar militari sabiex jiġi vvalutat jekk ta' 52 sena kienx għadu idoneu għas-servizz militari obbligatorju. Il-militar sostna li ma kienx idoneu għas-servizz militari peress li kellu "diżordni ta' personalità antisoċjali". Fi stqarrija, huwa ħabbar: "Niltaqa' miegħek fit-tlett ijiem li ġejjin. F'isem [[Alla l-Missier|Alla]] li jista' kollox, nipproklama tmiem id-dinja f'dan is-seklu. Id-dinja kollha se tinqered, kull bniedem se jmut. Jien mhux Alla, jien mhux iben Alla, jien [[Ġesù|Kristu]] etern".<ref>Allen, John L. (2016) [2013]. ''The Global War on Christians: Dispatches from the Front Lines of Anti-Christian Persecution''. New York, NY: Random House LLC. p. 211. ISBN <bdi>9780770437374</bdi>.</ref> Ağca żar il-qabar ta' Ġwanni Pawlu II fis-27 ta' Diċembru 2014. Huwa xtaq isir patri [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] fl-2016 u jmur [[Fátima]], il-[[Portugall]] biex jiċċelebra l-100 anniversarju tad-dehriet [[Santa Marija|Marjani]] hemmhekk (il-Madonna ta' Fátima).<ref>{{Ċita web|url=https://cathnews.com/archives/cath-news-archive/25953-john-paul-ii-s-assailant-wants-to-be-a-priest|titlu=John Paul II's assailant wants to be a priest|sit=cathnews.com|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201107224055/https://cathnews.com/archives/cath-news-archive/25953-john-paul-ii-s-assailant-wants-to-be-a-priest|arkivju-data=2020-11-07|url-status=dead}}</ref> F'Novembru 2025, Ağca żar [[Iznik]] f'tentattiv li jiltaqa' mal-[[Papa Ljun XIV]] qabel iż-żjara tiegħu iżda tneħħa mill-awtoritajiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20251128-attacker-of-pope-john-paul-ii-removed-from-turkish-town-ahead-of-leo-s-visit-media|titlu=Attacker of Pope John Paul II removed from Turkish town ahead of Leo's visit: media|data=2025-11-28|sit=France 24|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == Għajdut ta' involviment estern fit-tentattiv ta' assassinju == F'Novembru 2010, Ağca akkuża lill-Kardinal [[Agostino Casaroli]] li kien il-moħħ wara t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iwp.edu/articles/2005/05/08/john-paul-ii-rejected-assassination-inquiry-for-now/|titlu=John Paul II rejected assassination inquiry 'for now' - The Institute of World Politics|data=2005-05-08|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Ġie allegat ukoll li l-KGB tal-[[Unjoni Sovjetika]] ordnaw l-assassinju, minħabba li Ġwanni Pawlu II kien jappoġġa l-moviment tal-ħaddiema Solidarność (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: Solidarjetà) fil-Polonja. Ağca stqarr dan waqt waħda mill-interrogazzjonijiet tiegħu qabel il-proċess ġudizzjarju.<ref>{{Ċita aħbar|data=2010-01-18|titlu=Bizarre story of Pope's failed assassin|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8465527.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> Meta Ağca ppubblika l-memorji tiegħu fl-2013, l-istorja li rrakkonta nbidlet għalkollox, u kiteb li l-gvern [[Iran|Iranjan]] u l-Ayatollah Khomeini ordna t-tentattiv ta' assassinju ta' Ġwanni Pawlu II. Skont din il-verżjoni l-ġdida tal-avvenimenti, Ağca ngħata struzzjonijiet u taħriġ fl-użu tal-armi tan-nar u tal-isplussivi fl-Iran, mingħand Mohsen Rezai, skont l-ordnijiet tal-Ayatollah Jaffar Subhani u tal-Ayatollah Khomeini. Fil-ktieb tiegħu, Ağca jirrikonoxxi li huwa kien gideb qabel dwar ir-rabta Bulgara u Sovjetika. Huwa qagħad f'[[Sofija]] għal madwar xahar iżda ma kienx f'kuntatt ma' xi uffiċjal tal-intelligence Bulgaru jew oħrajn. Fi tranżitu mit-Turkija għall-Punent tal-[[Ewropa]], huwa ddewwem f'Sofija minħabba li kellu passaport [[Indja|Indjan]] falz li tant kien ta' kwalità ħażina li f'diversi okkażjonijiet kellu jxaħħam lill-uffiċjali li kienu suspettużi. Għalhekk, huwa stenna biex jingħata passaport Tork ta' kwalità ferm aħjar mingħand il-Lupi Griżi: passaport ġenwin maħruġ mill-gvern Tork għal persuna oħra, Faruk Faruk Özgün, u nbidel biss ir-ritratt ta' Özgün ma' wieħed ta' Ağca.<ref>Yalçın, Soner; Yurdakul, Doğan (1997). ''Reis: Gladio'nun Türk Tetikçisi''. Kırmızı Kedi.</ref> Meta l-Papa Ġwanni Pawlu II żaru fil-ħabs fl-Italja fis-27 ta' Diċembru 1983 (sentejn u nofs wara t-tentattiv ta' assassinju), Ağca jfakkar fil-memorji tiegħu li kien bies id il-Papa, wara li 3 snin qabel kien bies id Khomeini fl-Iran, u meta ġie mistoqsi, huwa qal lil Ġwanni Pawlu II li Ruhollah Khomeini kien ordna l-assassinju. Sussegwentement dan ġie miċħud mill-Vatikan bħala gidba. L-isparar tal-Papa min-naħa ta' Ağca u l-involviment possibbli tal-KGB jissemmew fir-rumanz ta' [[Tom Clancy]]<nowiki/>tal-2002 ''Red Rabbit'' u fir-rumanz ta' [[Frederick Forsyth]] ''The Fourth Protocol''. Ağca ssemma wkoll fil-ktieb ''The Third Revelation'' ta' [[Ralph McInerny]], u ħadmu l-parti tiegħu l-atturi [[Christopher Bucholz]] fil-produzzjoni tar-[[RAI]] ''Attentato al papa'', [[Sebastian Knapp]] fil-film tal-ABC TV ''Have No Fear: The Life of Pope John Paul II'', [[Massimiliano Ubaldi]] fil-minisensiela televiżiva tas-CBS ''Pope John Paul II'' (it-tnejn fl-2005) u [[Alkis Zanis]] fil-film televiżiv [[Kanada|Kanadiż]] tal-2006 ''Karol: The Pope, The Man''. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Ağca, Mehmet Ali}} [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Kriminali]] suf6crc9ae4bbo7ijdm1xp0gawzhgce 1 34420 329939 2026-05-13T12:47:49Z Trigcly 17859 mudellCEE 329939 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Turkija}} hflr3fechccwa89hvv13nzklh49b5al 0 34421 329940 2026-05-13T14:59:02Z Trigcly 17859 Kontenut, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 329940 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Internet map 1024 - transparent, inverted.png|daqsminuri|Viżwalizzazzjoni tal-Proġett Opte tal-perkorsi tar-routing minn porzjon tal-internet.]] L-'''internet''' huwa sistema globali ta' networks interkonnessi tal-[[Kompjuter|kompjuters]] li tuża ġabra ta' protokolli tal-internet (TCP/IP) għall-komunikazzjoni bejn in-networks u l-apparati. Huwa network ta' networks magħmul minn networks privati, pubbliċi, akkademiċi, tan-negozju u tal-gvern b'ambitu lokali sa glonali, ikkollegati permezz ta' teknoloġiji tan-networking elettroniċi, bla fili u ottiċi. L-internet fih sensiela enormi ta' servizzi u ta' riżorsi, bħal dokumenti ipertestwali interkonnessi u applikazzjonijiet tal-World Wide Web (WWW), posta elettronika, gruppi ta' diskussjoni, telefonija tal-internet, mezzi ta' streaming u kondiviżjoni ta' fajls. L-iżjed mezzi ta' komunikazzjoni tradizzjonali, inkluż it-telefon, ir-radju, it-televiżjoni, il-posta stampata, il-gazzetti u d-dokumenti stampati, ġew ittrasformati bl-internet, u dan wassal għal mezzi ġodda bħall-email, il-[[mużika]] online, il-gazzetti diġitali, l-aggregaturi tal-aħbarijiet, u s-siti web tal-istreaming tal-awdjo u tal-filmati. L-internet iffaċilita u aċċellera forom ġodda ta' interazzjoni personali permezz tal-messaġġeriji istantanji, il-forums tal-internet, u s-servizzi tan-networking soċjali. Ix-xiri online kiber ukoll u jokkupa suq sinifikanti fost l-industriji, u b'hekk id-ditti qed jestendu l-preżenzi fiżiċi tagħhom tal-ħwienet biex jaqdu swieq akbar. Is-servizzi finanzjarji u bejn in-negozji fuq l-internet jaffettwaw il-ktajjen tal-provvista f'industriji sħaħ. L-oriġini tal-internet imorru lura għar-riċerka li ffaċilitat il-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters, l-iżvilupp tal-bdil tal-pakketti, u d-disinn ta' networks tal-kompjuters għall-komunikazzjoni tad-data. Is-sett ta' protokolli tal-komunikazzjoni biex jiffaċilitaw l-internetworking fuq l-internet feġġew mir-riċerka u mill-iżvilupp ikkummissjonati fis-snin 70 tas-seklu 20 mill-Aġenzija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka fid-Difiża (DARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] b'kollaborazzjoni mal-universitajiet u mar-riċerkaturi madwar l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]] u [[Franza]]. L-internet ma għandu l-ebda governanza ċentralizzata unika la fl-implimentazzjoni teknoloġika u lanqas fil-politiki dwar l-aċċess u l-użu. Kull network kostitwenti jistabbilixxi l-politiki tiegħu stess. Id-definizzjonijiet kumplessivi taż-żewġ spazji tal-isem prinċipali tal-internet, l-ispazju tal-indirizz tal-protokoll tal-internet (indirizz IP) u s-Sistema tal-Ismijiet tad-Dominji (DNS), jiġu diretti minn organizzazzjoni tal-manutenzjoni, il-Korporazzjoni tal-Internet għall-Ismijiet u għan-Numri Assenjati (ICANN). L-irfid u l-istandardizzazzjoni tekniċi tal-protokolli ewlenin huma attività f'idejn it-Task Force tal-Inġinerija tal-Internet (IETF) mingħajr skop ta' qligħ. == [[Terminoloġija]] == Il-[[kelma]] ''internetted'' (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: internettjat) intużat saħansitra fl-1849, u tfisser ''interkonness'' jew ''minsuġ ġo xulxin''. Il-kelma ''internet'' intużat fl-1945 mid-Dipartiment tal-Gwerra tal-Istati Uniti f'manwal tal-operaturi tar-radju, u fl-1974 bħala forma mqassra tax-xogħol tal-internet. Illum il-ġurnata, it-terminu ''internet'' jirreferi l-iktar għas-sistema globali ta' networks interkonnessi tal-kompjuters, għalkemm jista' jirreferi wkoll għal kwalunkwe grupp ta' networks iżgħar. Il-kelma ''internet'' ġie tinkiteb b'ittra kapitali bħala nom proprju (speċjalment bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]), iżda kulma jmur din l-użanza qed issir inqas komuni. Din tirrefletti t-tendenza bl-Ingliż li t-termini l-ġodda jinkitbu b'ittra kapitali u mbagħad jinkitbu b'ittra żgħira ladarba jsiru familjari. Xi kultant il-kelma għadha tinkiteb b'ittra kapitali biex tinżamm distinzjoni bejn l-internet globali u n-networks iżgħar, għalkemm bosta pubblikazzjonijiet, inkluż l-''AP Stylebook'' mill-2016, jirrakkomandaw li tinkiteb b'ittra żgħira f'kull każ. Fl-2016, id-''[[Dizzjunarju]] tal-Ingliż ta' Oxford'' sab li, abbażi ta' studju ta' madwar 2.5 biljun sors stampat u online, il-kelma "internet" kienet miktuba b'ittra kapitali f'54 % tal-każijiet. It-termini ''internet'' u ''World Wide Web'' spiss jintużaw b'mod interskambjabbli; spiss wieħed jista' jgħid li "dieħel fuq l-internet" meta juża brawżer tal-web biex jara l-paġni web. Madankollu, il-World Wide Web, jew ''il-Web'', huwa wieħed biss mill-għadd kbir ta' servizzi tal-internet. Din hija ġabra globali ta' paġni web, dokumenti u riżorsi oħra tal-web ikkollegati permezz ta' hyperlinks u URLs. == [[Storja]] == === Snin 60 tas-seklu 20 === Fis-snin 60 tas-seklu 20, ix-xjenzati tal-kompjuters bdew jiżviluppaw sistemi għall-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters. [[J. C. R. Licklider]] ippropona l-idea ta' network universali meta kien jaħdem ma' Bolt Beranek & Newman, u iktar 'il quddiem meta kien fit-tmun tal-Uffiċċju tat-Tekniki tal-Ipproċessar tal-Informazzjoni fl-Aġezija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka (ARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-Istati Uniti. Ir-riċerka dwar il-bdil tal-pakketti, waħda mit-teknoloġiji fundamentali tal-internet, bdiet fix-xogħol ta' [[Paul Baran]] f'RAND fil-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, u b'mod indipendenti permezz ta' [[Donald Davies]] fil-Laboratorju Fiżiku Nazzjonali tar-Renju Unit fl-1965. Wara s-Simpożju dwar il-Prinċipji tas-Sistemi Operattivi fl-1967, il-bdil tal-pakketti min-network NPL propost ġie inkorporat fid-disinn tal-ARPANET, network sperimentali tal-kondiviżjoni tar-riżorsi propost minn ARPA. L-iżvilupp tal-ARPANET beda b'żewġ nodi tan-networks li ġew interkonnessi bejn l-Università ta' California, [[Los Angeles]] u l-Istitut tar-Riċerka ta' Stanford fid-29 ta' Ottubru 1969. It-tielet sit kien fl-Università ta' California, Santa Barbara, segwit mill-Università ta' Utah. === Snin 70 tas-seklu 20 === Sal-aħħar tal-1971, 15-il sit kienu konnessi mal-ARPANET innovattiv. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, l-ARPANET gradwalment żviluppa f'network deċentralizzat tal-komunikazzjonijiet, u kkollegat iċ-ċentri remoti u l-bażijiet militari fl-Istati Uniti. Networks oħra tal-utenti u networks tar-riċerka, bħall-Merit Network u s-CYCLADES, ġew żviluppati fl-aħħar tas-snin 60 u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20. Il-kollaborazzjonijiet internazzjonali bikrin għall-ARPANET kienu rari. Saru konnessjonijiet fl-1973 man-[[Norveġja]] (NORSAR, u iktar 'il quddiem, NDRE) u mal-grupp tar-riċerka ta' [[Peter Kirstein]] fil-University College London, li pprovdew gateway għan-networks akkademiċi Brittaniċi, l-ewwel internetwork għall-kondiviżjoni tar-riżorsi. Il-proġetti tal-ARPA, il-Grupp ta' Ħidma tan-Networks Internazzjonali u inizjattivi kummerċjali wasslu għall-iżvilupp ta' diversi protokolli u standards li permezz tagħhom diversi networks separati setgħu jsiru network uniku, jew network ta' networks. Fl-1974, [[Vint Cerf]] fl-Università ta' Stanford u [[Bob Kahn]] f'DARPA ppubblikaw proposta għal "Protokoll għall-Interkomunikazzjoni tan-Networks tal-Pakketti". Cerf u l-istudenti universitarji tiegħu użaw it-terminu ''internet'' bħala taqsira ta' ''xogħol tal-internet'' fl-''<nowiki>RFC 675</nowiki>''. In-Noti tal-Esperiment tal-Internet u RFCs ta' wara tennew dan l-użu. Ix-xogħol ta' [[Louis Pouzin]] u ta' [[Robert Metcalfe]] kellu influwenzi importanti fuq id-disinn effettiv tat-TCP/IP. Il-PTTs nazzjonali u l-fornituri kummerċjali żviluppaw l-istandard X.25 u skjerawh għan-networks tad-data pubbliċi. === Snin 80 tas-seklu 20 === L-ARPANET inizjalment serva bħala sinsla għall-interkonnessjoni ta' networks akkademiċi u militari reġjonali fl-Istati Uniti biex tiġi ffaċilitata l-kondiviżjoni tar-riżorsi. L-aċċess għall-ARPANET twessa' fl-1981 meta l-Fondazzjoni tax-[[Xjenza]] Nazzjonali (NSF) iffinanzjat in-Network tax-Xjenza tal-Kompjuters (CSNET). Fl-1982, il-Ġabra ta' Protokolli tal-Internet (TCP/IP) ġiet standardizzata, u dan iffaċilita l-proliferazzjoni dinjija tan-networks interkonnessi. L-aċċess tan-networks bit-TCP/IP twessa' mill-ġdid fl-1986 meta n-Network tal-Fondazzjoni tax-Xjenza Nazzjonali (NSFNet) ipprovda l-aċċess għas-siti tas-superkompjuters fl-Istati Uniti għar-riċerkaturi, l-ewwel b'veloċitajiet ta' 56 kbit/s u iktar 'il quddiem b'veloċitajiet ta' 1.5 Mbit/s u ta' 45 Mbit/s. L-NSFNet twessa' f'organizzazzjonijiet akkademiċi u tar-riċerka fl-[[Ewropa]], fl-[[Awstralja]], fi [[New Zealand]] u fil-[[Ġappun]] fl-1988–1989. Għalkemm protokolli oħra tan-networks bħan-networks tad-data pubbliċi UUCP u PTT kellhom kopertura globali ferm qabel dan iż-żmien, dan immarka l-bidu tal-internet bħala network interkontinentali. Il-fornituri tas-servizz tal-internet kummerċjali tfaċċaw fl-1989 fl-Istati Uniti u fl-Awstralja. L-ARPANET ġie dekummissjonat fl-1990. === Snin 90 tas-seklu 20 === Il-kollegament tan-networks kummerċjali u tal-impriżi sal-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20, kif ukoll il-wasla tal-World Wide Web, immarkaw il-bidu tat-tranżizzjoni lejn l-internet modern. Avvanzi kostanti fit-teknoloġija tas-semikondutturi u fin-networking ottiku ħolqu opportunitajiet ekonomiċi ġodda għall-involviment kummerċjali fl-espansjoni tan-network fil-qalba tiegħu u għat-twassil ta' servizzi lill-pubbliku. F'nofs l-1989, MCI Mail u Compuserve stabbilew konnessjonijiet mal-internet, u pprovdew l-email u l-prodotti ta' aċċess pubbliku lil nofs miljun utent tal-internet. Ftit xhur wara, fl-1 ta' Jannar 1990, PSInet nediet sinsla alternattiva tal-internet għall-użu kummerċjali; wieħed min-networks li żdied mal-qalba tal-internet kummerċjali tas-snin ta' wara. F'Marzu 1990, l-ewwel kollegament ta' veloċità għolja T1 (1.5 Mbit/s) bejn l-NSFNET u l-Ewropa ġie installat bejn l-Università ta' Cornell u s-[[CERN]], u dan ippermetta komunikazzjonijiet ferm iktar sodi minn dawk offruti bis-satelliti. Iktar 'il quddiem fl-1990, [[Tim Berners-Lee]] beda jħejji l-WorldWideWeb, l-ewwel brawżer tal-web, wara sentejn ta' pressjoni mal-ġestjoni tas-CERN. Sal-[[Milied]] tal-1990, Berners-Lee kien bena l-għodod kollha meħtieġa għal web li jaħdem: il-Protokoll tat-Trasferiment Ipertestwali (HTTP) 0.9, il-Lingwaġġ tal-Markaturi Intertestwali (HTML), l-ewwel brawżer tal-web (li kien ukoll editur tal-HTML u seta' jaċċessa n-newsgroups tal-Usenet u l-fajls FTP), l-ewwel software tas-server tal-HTTP (iktar 'il quddiem magħruf bħala CERN httpd), l-ewwel server tal-web, u l-ewwel paġni web li ddeskrivew il-proġett stess. Fl-1991 ġie stabbilit il-Commercial Internet eXchange (skambju tal-internet kummerċjali), u b'hekk il-PSInet seta' jikkomunika man-networks kummerċjali l-oħra bħas-CERFnet u l-Alternet. L-Unjoni tal-Kreditu Federali ta' Stanford kienet l-ewwel istituzzjoni finanzjarja li offriet servizzi bankarji tal-internet online lill-membri kollha tagħha f'Ottubru 1994. Fl-1996, il-Grupp Finanzjarju OP, bank kooperativ ieħor, sar it-tieni bank online fid-[[Id-Dinja|dinja]] u l-ewwel wieħed fl-Ewropa. Sal-1995, l-internet ġie kkummerċjalizzat għalkollox fl-Istati Uniti meta l-NSFNet ġie dekummissjonat, u b'hekk tneħħew l-aħħar restrizzjonijiet fuq l-użu tal-internet għat-traffiku kummerċjali. Iktar ma t-teknoloġija avvanzat u l-opportunitajiet kummerċjali xprunaw it-tkabbir reċiproku, il-volum ta' traffiku tal-internet beda jesperjenza karatteristiċi simili għal dawk tal-iskalar tat-transistors tal-MOS, kif spjegat bil-liġi ta' Moore, u beda jirdoppja kull 18-il xahar. Dan it-tkabbir, ifformalizzat bħala l-liġi ta' Edholm, ġie katalizzat mill-avvanzi fit-teknoloġija tal-MOS, fis-sistemi tal-mewġ tad-dawl bil-laser u fil-prestazzjoni tal-istorbju. === Seklu 21 === {| class="wikitable" |+Utenti tal-internet madwar id-dinja ! !2005 !2010 !2017 !2023 |- !Popolazzjoni dinjija (biljuni) |6.5 |6.9 |7.4 |8.0 |- !Madwar id-dinja |16% |30% |48% |67% |- !Fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw |8% |21% |41.3% |60% |- !Fil-pajjiżi żviluppati |51% |67% |81% |93% |} Mill-1995, l-internet kellu impatt tal-għaġeb fuq il-[[kultura]] u l-kummerċ, inkluż iż-żieda tal-komunikazzjoni kważi istantanja bl-email, bil-messaġġerija istantanja, bit-telefonija (Protokoll tal-Vuċi fuq l-Internet jew VoIP), it-telefonati interattivi reċiproċi b'mod viżiv, u l-World Wide Web. Ammonti dejjem jiżdiedu ta' data qed jiġu trażmessi b'veloċitajiet dejjem ogħla permezz ta' networks tal-fibra ottika li joperaw b'1 Gbit/s, b'10 Gbit/s jew iktar. L-internet qed ikompli jikber, xprunat b'ammonti dejjem akbar ta' informazzjoni, għarfien, kummerċ, divertiment u servizzi tan-networking soċjali online. Lejn l-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, ġie stmat li t-traffiku tal-internet pubbliku kiber b'100 fil-mija kull sena, filwaqt li t-tkabbir annwali medju fl-għadd ta' utenti tal-internet kien maħsub li kien bejn 20 % u 50 %. Dan it-tkabbir spiss jiġi attribwit għan-nuqqas ta' amministrazzjoni ċentrali, li jippermetti t-tkabbir organiku tan-network, kif ukoll in-natura mhux proprjetarja tal-protokolli tal-internet, li jħeġġu l-interoperabbiltà tal-bejjiegħa u jipprevjenu li kumpanija waħda jkollha wisq kontroll fuq in-network. F'Novembru 2006, l-internet ġie inkluż fil-lista tal-''USA Today'' tas-Seba' Għeġubijiet il-Ġodda. Mill-31 ta' Marzu 2011, l-għadd stmat totali ta' utenti tal-internet kien ta' 2.095 biljun (30 % tal-popolazzjoni dinjija). Huwa stmat li fl-1993 l-internet kellu fluss ta' informazzjoni ta' 1 % biss permezz tat-telekomunikazzjoni reċiproka. Sas-sena 2000 din iċ-ċifra kienet kibret għal 51 %, u sal-2007 iżjed minn 97 % tal-informazzjoni kollha permezz tat-telekomunikazzjoni kienet tinsab fuq l-internet. L-ismartphones moderni jistgħu jaċċessaw l-internet permezz ta' networks ċellulari, u l-użu tal-internet bil-mowbajls u bit-tablets qabeż l-użu bil-kompjuters għall-ewwel darba f'Ottubru 2016. Mill-2018, 80 % tal-popolazzjoni dinjija kellha kopertura b'network 4G. ==== Komunikazzjoni mobbli ==== L-Unjoni tat-Telekomunikazzjoni Internazzjonali (ITU) stmat li sal-aħħar tal-2017, 48 % tal-utenti individwali jaqbdu regolarment mal-internet; żieda mill-34 % fl-2012. Il-konnettività tal-internet mobbli kellha rwol importanti fl-espansjoni tal-aċċess f'dawn l-aħħar snin, speċjalment fl-[[Asja]], fil-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]] u fl-[[Afrika]]. L-għadd ta' abbonamenti ċellulari mobbli uniċi żdied minn 3.9 biljun fl-2012 għal 4.8 biljun fl-2016, żewġ terzi tal-popolazzjoni dinjija, b'iżjed minn nofs l-abbonamenti li jinsabu fl-Asja u fil-Paċifiku. Il-limiti li jiffaċċjaw l-utenti fl-aċċess tal-informazzjoni permezz tal-applikazzjonijiet mobbli jimxu id f'id mal-proċess usa' ta' frammentazzjoni tal-internet. Il-frammentazzjoni tirrestrinġi l-aċċess għall-kontentut tal-mezzi tax-xandir u għandha t-tendenza li taffettwa l-iktar lill-ifqar utenti. Soluzzjoni waħda, magħrufa bħala l-klassifikazzjoni żero jew ''zero-rating'', hija l-prattika tal-fornituri tas-servizz tal-internet li jippermettu konnettività b'xejn lill-utenti biex jaċċessa kontenut speċifiku jew applikazzjonijiet speċifiċi mingħajr ħlas. == Referenzi == op7vlvzldwvkbc12uxb74zrmgdvclb2 329941 329940 2026-05-13T14:59:14Z Trigcly 17859 added [[Category:Komunikazzjoni]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329941 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Internet map 1024 - transparent, inverted.png|daqsminuri|Viżwalizzazzjoni tal-Proġett Opte tal-perkorsi tar-routing minn porzjon tal-internet.]] L-'''internet''' huwa sistema globali ta' networks interkonnessi tal-[[Kompjuter|kompjuters]] li tuża ġabra ta' protokolli tal-internet (TCP/IP) għall-komunikazzjoni bejn in-networks u l-apparati. Huwa network ta' networks magħmul minn networks privati, pubbliċi, akkademiċi, tan-negozju u tal-gvern b'ambitu lokali sa glonali, ikkollegati permezz ta' teknoloġiji tan-networking elettroniċi, bla fili u ottiċi. L-internet fih sensiela enormi ta' servizzi u ta' riżorsi, bħal dokumenti ipertestwali interkonnessi u applikazzjonijiet tal-World Wide Web (WWW), posta elettronika, gruppi ta' diskussjoni, telefonija tal-internet, mezzi ta' streaming u kondiviżjoni ta' fajls. L-iżjed mezzi ta' komunikazzjoni tradizzjonali, inkluż it-telefon, ir-radju, it-televiżjoni, il-posta stampata, il-gazzetti u d-dokumenti stampati, ġew ittrasformati bl-internet, u dan wassal għal mezzi ġodda bħall-email, il-[[mużika]] online, il-gazzetti diġitali, l-aggregaturi tal-aħbarijiet, u s-siti web tal-istreaming tal-awdjo u tal-filmati. L-internet iffaċilita u aċċellera forom ġodda ta' interazzjoni personali permezz tal-messaġġeriji istantanji, il-forums tal-internet, u s-servizzi tan-networking soċjali. Ix-xiri online kiber ukoll u jokkupa suq sinifikanti fost l-industriji, u b'hekk id-ditti qed jestendu l-preżenzi fiżiċi tagħhom tal-ħwienet biex jaqdu swieq akbar. Is-servizzi finanzjarji u bejn in-negozji fuq l-internet jaffettwaw il-ktajjen tal-provvista f'industriji sħaħ. L-oriġini tal-internet imorru lura għar-riċerka li ffaċilitat il-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters, l-iżvilupp tal-bdil tal-pakketti, u d-disinn ta' networks tal-kompjuters għall-komunikazzjoni tad-data. Is-sett ta' protokolli tal-komunikazzjoni biex jiffaċilitaw l-internetworking fuq l-internet feġġew mir-riċerka u mill-iżvilupp ikkummissjonati fis-snin 70 tas-seklu 20 mill-Aġenzija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka fid-Difiża (DARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] b'kollaborazzjoni mal-universitajiet u mar-riċerkaturi madwar l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]] u [[Franza]]. L-internet ma għandu l-ebda governanza ċentralizzata unika la fl-implimentazzjoni teknoloġika u lanqas fil-politiki dwar l-aċċess u l-użu. Kull network kostitwenti jistabbilixxi l-politiki tiegħu stess. Id-definizzjonijiet kumplessivi taż-żewġ spazji tal-isem prinċipali tal-internet, l-ispazju tal-indirizz tal-protokoll tal-internet (indirizz IP) u s-Sistema tal-Ismijiet tad-Dominji (DNS), jiġu diretti minn organizzazzjoni tal-manutenzjoni, il-Korporazzjoni tal-Internet għall-Ismijiet u għan-Numri Assenjati (ICANN). L-irfid u l-istandardizzazzjoni tekniċi tal-protokolli ewlenin huma attività f'idejn it-Task Force tal-Inġinerija tal-Internet (IETF) mingħajr skop ta' qligħ. == [[Terminoloġija]] == Il-[[kelma]] ''internetted'' (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: internettjat) intużat saħansitra fl-1849, u tfisser ''interkonness'' jew ''minsuġ ġo xulxin''. Il-kelma ''internet'' intużat fl-1945 mid-Dipartiment tal-Gwerra tal-Istati Uniti f'manwal tal-operaturi tar-radju, u fl-1974 bħala forma mqassra tax-xogħol tal-internet. Illum il-ġurnata, it-terminu ''internet'' jirreferi l-iktar għas-sistema globali ta' networks interkonnessi tal-kompjuters, għalkemm jista' jirreferi wkoll għal kwalunkwe grupp ta' networks iżgħar. Il-kelma ''internet'' ġie tinkiteb b'ittra kapitali bħala nom proprju (speċjalment bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]), iżda kulma jmur din l-użanza qed issir inqas komuni. Din tirrefletti t-tendenza bl-Ingliż li t-termini l-ġodda jinkitbu b'ittra kapitali u mbagħad jinkitbu b'ittra żgħira ladarba jsiru familjari. Xi kultant il-kelma għadha tinkiteb b'ittra kapitali biex tinżamm distinzjoni bejn l-internet globali u n-networks iżgħar, għalkemm bosta pubblikazzjonijiet, inkluż l-''AP Stylebook'' mill-2016, jirrakkomandaw li tinkiteb b'ittra żgħira f'kull każ. Fl-2016, id-''[[Dizzjunarju]] tal-Ingliż ta' Oxford'' sab li, abbażi ta' studju ta' madwar 2.5 biljun sors stampat u online, il-kelma "internet" kienet miktuba b'ittra kapitali f'54 % tal-każijiet. It-termini ''internet'' u ''World Wide Web'' spiss jintużaw b'mod interskambjabbli; spiss wieħed jista' jgħid li "dieħel fuq l-internet" meta juża brawżer tal-web biex jara l-paġni web. Madankollu, il-World Wide Web, jew ''il-Web'', huwa wieħed biss mill-għadd kbir ta' servizzi tal-internet. Din hija ġabra globali ta' paġni web, dokumenti u riżorsi oħra tal-web ikkollegati permezz ta' hyperlinks u URLs. == [[Storja]] == === Snin 60 tas-seklu 20 === Fis-snin 60 tas-seklu 20, ix-xjenzati tal-kompjuters bdew jiżviluppaw sistemi għall-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters. [[J. C. R. Licklider]] ippropona l-idea ta' network universali meta kien jaħdem ma' Bolt Beranek & Newman, u iktar 'il quddiem meta kien fit-tmun tal-Uffiċċju tat-Tekniki tal-Ipproċessar tal-Informazzjoni fl-Aġezija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka (ARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-Istati Uniti. Ir-riċerka dwar il-bdil tal-pakketti, waħda mit-teknoloġiji fundamentali tal-internet, bdiet fix-xogħol ta' [[Paul Baran]] f'RAND fil-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, u b'mod indipendenti permezz ta' [[Donald Davies]] fil-Laboratorju Fiżiku Nazzjonali tar-Renju Unit fl-1965. Wara s-Simpożju dwar il-Prinċipji tas-Sistemi Operattivi fl-1967, il-bdil tal-pakketti min-network NPL propost ġie inkorporat fid-disinn tal-ARPANET, network sperimentali tal-kondiviżjoni tar-riżorsi propost minn ARPA. L-iżvilupp tal-ARPANET beda b'żewġ nodi tan-networks li ġew interkonnessi bejn l-Università ta' California, [[Los Angeles]] u l-Istitut tar-Riċerka ta' Stanford fid-29 ta' Ottubru 1969. It-tielet sit kien fl-Università ta' California, Santa Barbara, segwit mill-Università ta' Utah. === Snin 70 tas-seklu 20 === Sal-aħħar tal-1971, 15-il sit kienu konnessi mal-ARPANET innovattiv. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, l-ARPANET gradwalment żviluppa f'network deċentralizzat tal-komunikazzjonijiet, u kkollegat iċ-ċentri remoti u l-bażijiet militari fl-Istati Uniti. Networks oħra tal-utenti u networks tar-riċerka, bħall-Merit Network u s-CYCLADES, ġew żviluppati fl-aħħar tas-snin 60 u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20. Il-kollaborazzjonijiet internazzjonali bikrin għall-ARPANET kienu rari. Saru konnessjonijiet fl-1973 man-[[Norveġja]] (NORSAR, u iktar 'il quddiem, NDRE) u mal-grupp tar-riċerka ta' [[Peter Kirstein]] fil-University College London, li pprovdew gateway għan-networks akkademiċi Brittaniċi, l-ewwel internetwork għall-kondiviżjoni tar-riżorsi. Il-proġetti tal-ARPA, il-Grupp ta' Ħidma tan-Networks Internazzjonali u inizjattivi kummerċjali wasslu għall-iżvilupp ta' diversi protokolli u standards li permezz tagħhom diversi networks separati setgħu jsiru network uniku, jew network ta' networks. Fl-1974, [[Vint Cerf]] fl-Università ta' Stanford u [[Bob Kahn]] f'DARPA ppubblikaw proposta għal "Protokoll għall-Interkomunikazzjoni tan-Networks tal-Pakketti". Cerf u l-istudenti universitarji tiegħu użaw it-terminu ''internet'' bħala taqsira ta' ''xogħol tal-internet'' fl-''<nowiki>RFC 675</nowiki>''. In-Noti tal-Esperiment tal-Internet u RFCs ta' wara tennew dan l-użu. Ix-xogħol ta' [[Louis Pouzin]] u ta' [[Robert Metcalfe]] kellu influwenzi importanti fuq id-disinn effettiv tat-TCP/IP. Il-PTTs nazzjonali u l-fornituri kummerċjali żviluppaw l-istandard X.25 u skjerawh għan-networks tad-data pubbliċi. === Snin 80 tas-seklu 20 === L-ARPANET inizjalment serva bħala sinsla għall-interkonnessjoni ta' networks akkademiċi u militari reġjonali fl-Istati Uniti biex tiġi ffaċilitata l-kondiviżjoni tar-riżorsi. L-aċċess għall-ARPANET twessa' fl-1981 meta l-Fondazzjoni tax-[[Xjenza]] Nazzjonali (NSF) iffinanzjat in-Network tax-Xjenza tal-Kompjuters (CSNET). Fl-1982, il-Ġabra ta' Protokolli tal-Internet (TCP/IP) ġiet standardizzata, u dan iffaċilita l-proliferazzjoni dinjija tan-networks interkonnessi. L-aċċess tan-networks bit-TCP/IP twessa' mill-ġdid fl-1986 meta n-Network tal-Fondazzjoni tax-Xjenza Nazzjonali (NSFNet) ipprovda l-aċċess għas-siti tas-superkompjuters fl-Istati Uniti għar-riċerkaturi, l-ewwel b'veloċitajiet ta' 56 kbit/s u iktar 'il quddiem b'veloċitajiet ta' 1.5 Mbit/s u ta' 45 Mbit/s. L-NSFNet twessa' f'organizzazzjonijiet akkademiċi u tar-riċerka fl-[[Ewropa]], fl-[[Awstralja]], fi [[New Zealand]] u fil-[[Ġappun]] fl-1988–1989. Għalkemm protokolli oħra tan-networks bħan-networks tad-data pubbliċi UUCP u PTT kellhom kopertura globali ferm qabel dan iż-żmien, dan immarka l-bidu tal-internet bħala network interkontinentali. Il-fornituri tas-servizz tal-internet kummerċjali tfaċċaw fl-1989 fl-Istati Uniti u fl-Awstralja. L-ARPANET ġie dekummissjonat fl-1990. === Snin 90 tas-seklu 20 === Il-kollegament tan-networks kummerċjali u tal-impriżi sal-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20, kif ukoll il-wasla tal-World Wide Web, immarkaw il-bidu tat-tranżizzjoni lejn l-internet modern. Avvanzi kostanti fit-teknoloġija tas-semikondutturi u fin-networking ottiku ħolqu opportunitajiet ekonomiċi ġodda għall-involviment kummerċjali fl-espansjoni tan-network fil-qalba tiegħu u għat-twassil ta' servizzi lill-pubbliku. F'nofs l-1989, MCI Mail u Compuserve stabbilew konnessjonijiet mal-internet, u pprovdew l-email u l-prodotti ta' aċċess pubbliku lil nofs miljun utent tal-internet. Ftit xhur wara, fl-1 ta' Jannar 1990, PSInet nediet sinsla alternattiva tal-internet għall-użu kummerċjali; wieħed min-networks li żdied mal-qalba tal-internet kummerċjali tas-snin ta' wara. F'Marzu 1990, l-ewwel kollegament ta' veloċità għolja T1 (1.5 Mbit/s) bejn l-NSFNET u l-Ewropa ġie installat bejn l-Università ta' Cornell u s-[[CERN]], u dan ippermetta komunikazzjonijiet ferm iktar sodi minn dawk offruti bis-satelliti. Iktar 'il quddiem fl-1990, [[Tim Berners-Lee]] beda jħejji l-WorldWideWeb, l-ewwel brawżer tal-web, wara sentejn ta' pressjoni mal-ġestjoni tas-CERN. Sal-[[Milied]] tal-1990, Berners-Lee kien bena l-għodod kollha meħtieġa għal web li jaħdem: il-Protokoll tat-Trasferiment Ipertestwali (HTTP) 0.9, il-Lingwaġġ tal-Markaturi Intertestwali (HTML), l-ewwel brawżer tal-web (li kien ukoll editur tal-HTML u seta' jaċċessa n-newsgroups tal-Usenet u l-fajls FTP), l-ewwel software tas-server tal-HTTP (iktar 'il quddiem magħruf bħala CERN httpd), l-ewwel server tal-web, u l-ewwel paġni web li ddeskrivew il-proġett stess. Fl-1991 ġie stabbilit il-Commercial Internet eXchange (skambju tal-internet kummerċjali), u b'hekk il-PSInet seta' jikkomunika man-networks kummerċjali l-oħra bħas-CERFnet u l-Alternet. L-Unjoni tal-Kreditu Federali ta' Stanford kienet l-ewwel istituzzjoni finanzjarja li offriet servizzi bankarji tal-internet online lill-membri kollha tagħha f'Ottubru 1994. Fl-1996, il-Grupp Finanzjarju OP, bank kooperativ ieħor, sar it-tieni bank online fid-[[Id-Dinja|dinja]] u l-ewwel wieħed fl-Ewropa. Sal-1995, l-internet ġie kkummerċjalizzat għalkollox fl-Istati Uniti meta l-NSFNet ġie dekummissjonat, u b'hekk tneħħew l-aħħar restrizzjonijiet fuq l-użu tal-internet għat-traffiku kummerċjali. Iktar ma t-teknoloġija avvanzat u l-opportunitajiet kummerċjali xprunaw it-tkabbir reċiproku, il-volum ta' traffiku tal-internet beda jesperjenza karatteristiċi simili għal dawk tal-iskalar tat-transistors tal-MOS, kif spjegat bil-liġi ta' Moore, u beda jirdoppja kull 18-il xahar. Dan it-tkabbir, ifformalizzat bħala l-liġi ta' Edholm, ġie katalizzat mill-avvanzi fit-teknoloġija tal-MOS, fis-sistemi tal-mewġ tad-dawl bil-laser u fil-prestazzjoni tal-istorbju. === Seklu 21 === {| class="wikitable" |+Utenti tal-internet madwar id-dinja ! !2005 !2010 !2017 !2023 |- !Popolazzjoni dinjija (biljuni) |6.5 |6.9 |7.4 |8.0 |- !Madwar id-dinja |16% |30% |48% |67% |- !Fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw |8% |21% |41.3% |60% |- !Fil-pajjiżi żviluppati |51% |67% |81% |93% |} Mill-1995, l-internet kellu impatt tal-għaġeb fuq il-[[kultura]] u l-kummerċ, inkluż iż-żieda tal-komunikazzjoni kważi istantanja bl-email, bil-messaġġerija istantanja, bit-telefonija (Protokoll tal-Vuċi fuq l-Internet jew VoIP), it-telefonati interattivi reċiproċi b'mod viżiv, u l-World Wide Web. Ammonti dejjem jiżdiedu ta' data qed jiġu trażmessi b'veloċitajiet dejjem ogħla permezz ta' networks tal-fibra ottika li joperaw b'1 Gbit/s, b'10 Gbit/s jew iktar. L-internet qed ikompli jikber, xprunat b'ammonti dejjem akbar ta' informazzjoni, għarfien, kummerċ, divertiment u servizzi tan-networking soċjali online. Lejn l-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, ġie stmat li t-traffiku tal-internet pubbliku kiber b'100 fil-mija kull sena, filwaqt li t-tkabbir annwali medju fl-għadd ta' utenti tal-internet kien maħsub li kien bejn 20 % u 50 %. Dan it-tkabbir spiss jiġi attribwit għan-nuqqas ta' amministrazzjoni ċentrali, li jippermetti t-tkabbir organiku tan-network, kif ukoll in-natura mhux proprjetarja tal-protokolli tal-internet, li jħeġġu l-interoperabbiltà tal-bejjiegħa u jipprevjenu li kumpanija waħda jkollha wisq kontroll fuq in-network. F'Novembru 2006, l-internet ġie inkluż fil-lista tal-''USA Today'' tas-Seba' Għeġubijiet il-Ġodda. Mill-31 ta' Marzu 2011, l-għadd stmat totali ta' utenti tal-internet kien ta' 2.095 biljun (30 % tal-popolazzjoni dinjija). Huwa stmat li fl-1993 l-internet kellu fluss ta' informazzjoni ta' 1 % biss permezz tat-telekomunikazzjoni reċiproka. Sas-sena 2000 din iċ-ċifra kienet kibret għal 51 %, u sal-2007 iżjed minn 97 % tal-informazzjoni kollha permezz tat-telekomunikazzjoni kienet tinsab fuq l-internet. L-ismartphones moderni jistgħu jaċċessaw l-internet permezz ta' networks ċellulari, u l-użu tal-internet bil-mowbajls u bit-tablets qabeż l-użu bil-kompjuters għall-ewwel darba f'Ottubru 2016. Mill-2018, 80 % tal-popolazzjoni dinjija kellha kopertura b'network 4G. ==== Komunikazzjoni mobbli ==== L-Unjoni tat-Telekomunikazzjoni Internazzjonali (ITU) stmat li sal-aħħar tal-2017, 48 % tal-utenti individwali jaqbdu regolarment mal-internet; żieda mill-34 % fl-2012. Il-konnettività tal-internet mobbli kellha rwol importanti fl-espansjoni tal-aċċess f'dawn l-aħħar snin, speċjalment fl-[[Asja]], fil-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]] u fl-[[Afrika]]. L-għadd ta' abbonamenti ċellulari mobbli uniċi żdied minn 3.9 biljun fl-2012 għal 4.8 biljun fl-2016, żewġ terzi tal-popolazzjoni dinjija, b'iżjed minn nofs l-abbonamenti li jinsabu fl-Asja u fil-Paċifiku. Il-limiti li jiffaċċjaw l-utenti fl-aċċess tal-informazzjoni permezz tal-applikazzjonijiet mobbli jimxu id f'id mal-proċess usa' ta' frammentazzjoni tal-internet. Il-frammentazzjoni tirrestrinġi l-aċċess għall-kontentut tal-mezzi tax-xandir u għandha t-tendenza li taffettwa l-iktar lill-ifqar utenti. Soluzzjoni waħda, magħrufa bħala l-klassifikazzjoni żero jew ''zero-rating'', hija l-prattika tal-fornituri tas-servizz tal-internet li jippermettu konnettività b'xejn lill-utenti biex jaċċessa kontenut speċifiku jew applikazzjonijiet speċifiċi mingħajr ħlas. == Referenzi == [[Kategorija:Komunikazzjoni]] p40besn8vud4pqbwabdfntoj9w9s12d 329942 329941 2026-05-13T14:59:19Z Trigcly 17859 added [[Category:Teknoloġija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329942 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Internet map 1024 - transparent, inverted.png|daqsminuri|Viżwalizzazzjoni tal-Proġett Opte tal-perkorsi tar-routing minn porzjon tal-internet.]] L-'''internet''' huwa sistema globali ta' networks interkonnessi tal-[[Kompjuter|kompjuters]] li tuża ġabra ta' protokolli tal-internet (TCP/IP) għall-komunikazzjoni bejn in-networks u l-apparati. Huwa network ta' networks magħmul minn networks privati, pubbliċi, akkademiċi, tan-negozju u tal-gvern b'ambitu lokali sa glonali, ikkollegati permezz ta' teknoloġiji tan-networking elettroniċi, bla fili u ottiċi. L-internet fih sensiela enormi ta' servizzi u ta' riżorsi, bħal dokumenti ipertestwali interkonnessi u applikazzjonijiet tal-World Wide Web (WWW), posta elettronika, gruppi ta' diskussjoni, telefonija tal-internet, mezzi ta' streaming u kondiviżjoni ta' fajls. L-iżjed mezzi ta' komunikazzjoni tradizzjonali, inkluż it-telefon, ir-radju, it-televiżjoni, il-posta stampata, il-gazzetti u d-dokumenti stampati, ġew ittrasformati bl-internet, u dan wassal għal mezzi ġodda bħall-email, il-[[mużika]] online, il-gazzetti diġitali, l-aggregaturi tal-aħbarijiet, u s-siti web tal-istreaming tal-awdjo u tal-filmati. L-internet iffaċilita u aċċellera forom ġodda ta' interazzjoni personali permezz tal-messaġġeriji istantanji, il-forums tal-internet, u s-servizzi tan-networking soċjali. Ix-xiri online kiber ukoll u jokkupa suq sinifikanti fost l-industriji, u b'hekk id-ditti qed jestendu l-preżenzi fiżiċi tagħhom tal-ħwienet biex jaqdu swieq akbar. Is-servizzi finanzjarji u bejn in-negozji fuq l-internet jaffettwaw il-ktajjen tal-provvista f'industriji sħaħ. L-oriġini tal-internet imorru lura għar-riċerka li ffaċilitat il-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters, l-iżvilupp tal-bdil tal-pakketti, u d-disinn ta' networks tal-kompjuters għall-komunikazzjoni tad-data. Is-sett ta' protokolli tal-komunikazzjoni biex jiffaċilitaw l-internetworking fuq l-internet feġġew mir-riċerka u mill-iżvilupp ikkummissjonati fis-snin 70 tas-seklu 20 mill-Aġenzija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka fid-Difiża (DARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] b'kollaborazzjoni mal-universitajiet u mar-riċerkaturi madwar l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]] u [[Franza]]. L-internet ma għandu l-ebda governanza ċentralizzata unika la fl-implimentazzjoni teknoloġika u lanqas fil-politiki dwar l-aċċess u l-użu. Kull network kostitwenti jistabbilixxi l-politiki tiegħu stess. Id-definizzjonijiet kumplessivi taż-żewġ spazji tal-isem prinċipali tal-internet, l-ispazju tal-indirizz tal-protokoll tal-internet (indirizz IP) u s-Sistema tal-Ismijiet tad-Dominji (DNS), jiġu diretti minn organizzazzjoni tal-manutenzjoni, il-Korporazzjoni tal-Internet għall-Ismijiet u għan-Numri Assenjati (ICANN). L-irfid u l-istandardizzazzjoni tekniċi tal-protokolli ewlenin huma attività f'idejn it-Task Force tal-Inġinerija tal-Internet (IETF) mingħajr skop ta' qligħ. == [[Terminoloġija]] == Il-[[kelma]] ''internetted'' (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: internettjat) intużat saħansitra fl-1849, u tfisser ''interkonness'' jew ''minsuġ ġo xulxin''. Il-kelma ''internet'' intużat fl-1945 mid-Dipartiment tal-Gwerra tal-Istati Uniti f'manwal tal-operaturi tar-radju, u fl-1974 bħala forma mqassra tax-xogħol tal-internet. Illum il-ġurnata, it-terminu ''internet'' jirreferi l-iktar għas-sistema globali ta' networks interkonnessi tal-kompjuters, għalkemm jista' jirreferi wkoll għal kwalunkwe grupp ta' networks iżgħar. Il-kelma ''internet'' ġie tinkiteb b'ittra kapitali bħala nom proprju (speċjalment bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]), iżda kulma jmur din l-użanza qed issir inqas komuni. Din tirrefletti t-tendenza bl-Ingliż li t-termini l-ġodda jinkitbu b'ittra kapitali u mbagħad jinkitbu b'ittra żgħira ladarba jsiru familjari. Xi kultant il-kelma għadha tinkiteb b'ittra kapitali biex tinżamm distinzjoni bejn l-internet globali u n-networks iżgħar, għalkemm bosta pubblikazzjonijiet, inkluż l-''AP Stylebook'' mill-2016, jirrakkomandaw li tinkiteb b'ittra żgħira f'kull każ. Fl-2016, id-''[[Dizzjunarju]] tal-Ingliż ta' Oxford'' sab li, abbażi ta' studju ta' madwar 2.5 biljun sors stampat u online, il-kelma "internet" kienet miktuba b'ittra kapitali f'54 % tal-każijiet. It-termini ''internet'' u ''World Wide Web'' spiss jintużaw b'mod interskambjabbli; spiss wieħed jista' jgħid li "dieħel fuq l-internet" meta juża brawżer tal-web biex jara l-paġni web. Madankollu, il-World Wide Web, jew ''il-Web'', huwa wieħed biss mill-għadd kbir ta' servizzi tal-internet. Din hija ġabra globali ta' paġni web, dokumenti u riżorsi oħra tal-web ikkollegati permezz ta' hyperlinks u URLs. == [[Storja]] == === Snin 60 tas-seklu 20 === Fis-snin 60 tas-seklu 20, ix-xjenzati tal-kompjuters bdew jiżviluppaw sistemi għall-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters. [[J. C. R. Licklider]] ippropona l-idea ta' network universali meta kien jaħdem ma' Bolt Beranek & Newman, u iktar 'il quddiem meta kien fit-tmun tal-Uffiċċju tat-Tekniki tal-Ipproċessar tal-Informazzjoni fl-Aġezija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka (ARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-Istati Uniti. Ir-riċerka dwar il-bdil tal-pakketti, waħda mit-teknoloġiji fundamentali tal-internet, bdiet fix-xogħol ta' [[Paul Baran]] f'RAND fil-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, u b'mod indipendenti permezz ta' [[Donald Davies]] fil-Laboratorju Fiżiku Nazzjonali tar-Renju Unit fl-1965. Wara s-Simpożju dwar il-Prinċipji tas-Sistemi Operattivi fl-1967, il-bdil tal-pakketti min-network NPL propost ġie inkorporat fid-disinn tal-ARPANET, network sperimentali tal-kondiviżjoni tar-riżorsi propost minn ARPA. L-iżvilupp tal-ARPANET beda b'żewġ nodi tan-networks li ġew interkonnessi bejn l-Università ta' California, [[Los Angeles]] u l-Istitut tar-Riċerka ta' Stanford fid-29 ta' Ottubru 1969. It-tielet sit kien fl-Università ta' California, Santa Barbara, segwit mill-Università ta' Utah. === Snin 70 tas-seklu 20 === Sal-aħħar tal-1971, 15-il sit kienu konnessi mal-ARPANET innovattiv. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, l-ARPANET gradwalment żviluppa f'network deċentralizzat tal-komunikazzjonijiet, u kkollegat iċ-ċentri remoti u l-bażijiet militari fl-Istati Uniti. Networks oħra tal-utenti u networks tar-riċerka, bħall-Merit Network u s-CYCLADES, ġew żviluppati fl-aħħar tas-snin 60 u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20. Il-kollaborazzjonijiet internazzjonali bikrin għall-ARPANET kienu rari. Saru konnessjonijiet fl-1973 man-[[Norveġja]] (NORSAR, u iktar 'il quddiem, NDRE) u mal-grupp tar-riċerka ta' [[Peter Kirstein]] fil-University College London, li pprovdew gateway għan-networks akkademiċi Brittaniċi, l-ewwel internetwork għall-kondiviżjoni tar-riżorsi. Il-proġetti tal-ARPA, il-Grupp ta' Ħidma tan-Networks Internazzjonali u inizjattivi kummerċjali wasslu għall-iżvilupp ta' diversi protokolli u standards li permezz tagħhom diversi networks separati setgħu jsiru network uniku, jew network ta' networks. Fl-1974, [[Vint Cerf]] fl-Università ta' Stanford u [[Bob Kahn]] f'DARPA ppubblikaw proposta għal "Protokoll għall-Interkomunikazzjoni tan-Networks tal-Pakketti". Cerf u l-istudenti universitarji tiegħu użaw it-terminu ''internet'' bħala taqsira ta' ''xogħol tal-internet'' fl-''<nowiki>RFC 675</nowiki>''. In-Noti tal-Esperiment tal-Internet u RFCs ta' wara tennew dan l-użu. Ix-xogħol ta' [[Louis Pouzin]] u ta' [[Robert Metcalfe]] kellu influwenzi importanti fuq id-disinn effettiv tat-TCP/IP. Il-PTTs nazzjonali u l-fornituri kummerċjali żviluppaw l-istandard X.25 u skjerawh għan-networks tad-data pubbliċi. === Snin 80 tas-seklu 20 === L-ARPANET inizjalment serva bħala sinsla għall-interkonnessjoni ta' networks akkademiċi u militari reġjonali fl-Istati Uniti biex tiġi ffaċilitata l-kondiviżjoni tar-riżorsi. L-aċċess għall-ARPANET twessa' fl-1981 meta l-Fondazzjoni tax-[[Xjenza]] Nazzjonali (NSF) iffinanzjat in-Network tax-Xjenza tal-Kompjuters (CSNET). Fl-1982, il-Ġabra ta' Protokolli tal-Internet (TCP/IP) ġiet standardizzata, u dan iffaċilita l-proliferazzjoni dinjija tan-networks interkonnessi. L-aċċess tan-networks bit-TCP/IP twessa' mill-ġdid fl-1986 meta n-Network tal-Fondazzjoni tax-Xjenza Nazzjonali (NSFNet) ipprovda l-aċċess għas-siti tas-superkompjuters fl-Istati Uniti għar-riċerkaturi, l-ewwel b'veloċitajiet ta' 56 kbit/s u iktar 'il quddiem b'veloċitajiet ta' 1.5 Mbit/s u ta' 45 Mbit/s. L-NSFNet twessa' f'organizzazzjonijiet akkademiċi u tar-riċerka fl-[[Ewropa]], fl-[[Awstralja]], fi [[New Zealand]] u fil-[[Ġappun]] fl-1988–1989. Għalkemm protokolli oħra tan-networks bħan-networks tad-data pubbliċi UUCP u PTT kellhom kopertura globali ferm qabel dan iż-żmien, dan immarka l-bidu tal-internet bħala network interkontinentali. Il-fornituri tas-servizz tal-internet kummerċjali tfaċċaw fl-1989 fl-Istati Uniti u fl-Awstralja. L-ARPANET ġie dekummissjonat fl-1990. === Snin 90 tas-seklu 20 === Il-kollegament tan-networks kummerċjali u tal-impriżi sal-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20, kif ukoll il-wasla tal-World Wide Web, immarkaw il-bidu tat-tranżizzjoni lejn l-internet modern. Avvanzi kostanti fit-teknoloġija tas-semikondutturi u fin-networking ottiku ħolqu opportunitajiet ekonomiċi ġodda għall-involviment kummerċjali fl-espansjoni tan-network fil-qalba tiegħu u għat-twassil ta' servizzi lill-pubbliku. F'nofs l-1989, MCI Mail u Compuserve stabbilew konnessjonijiet mal-internet, u pprovdew l-email u l-prodotti ta' aċċess pubbliku lil nofs miljun utent tal-internet. Ftit xhur wara, fl-1 ta' Jannar 1990, PSInet nediet sinsla alternattiva tal-internet għall-użu kummerċjali; wieħed min-networks li żdied mal-qalba tal-internet kummerċjali tas-snin ta' wara. F'Marzu 1990, l-ewwel kollegament ta' veloċità għolja T1 (1.5 Mbit/s) bejn l-NSFNET u l-Ewropa ġie installat bejn l-Università ta' Cornell u s-[[CERN]], u dan ippermetta komunikazzjonijiet ferm iktar sodi minn dawk offruti bis-satelliti. Iktar 'il quddiem fl-1990, [[Tim Berners-Lee]] beda jħejji l-WorldWideWeb, l-ewwel brawżer tal-web, wara sentejn ta' pressjoni mal-ġestjoni tas-CERN. Sal-[[Milied]] tal-1990, Berners-Lee kien bena l-għodod kollha meħtieġa għal web li jaħdem: il-Protokoll tat-Trasferiment Ipertestwali (HTTP) 0.9, il-Lingwaġġ tal-Markaturi Intertestwali (HTML), l-ewwel brawżer tal-web (li kien ukoll editur tal-HTML u seta' jaċċessa n-newsgroups tal-Usenet u l-fajls FTP), l-ewwel software tas-server tal-HTTP (iktar 'il quddiem magħruf bħala CERN httpd), l-ewwel server tal-web, u l-ewwel paġni web li ddeskrivew il-proġett stess. Fl-1991 ġie stabbilit il-Commercial Internet eXchange (skambju tal-internet kummerċjali), u b'hekk il-PSInet seta' jikkomunika man-networks kummerċjali l-oħra bħas-CERFnet u l-Alternet. L-Unjoni tal-Kreditu Federali ta' Stanford kienet l-ewwel istituzzjoni finanzjarja li offriet servizzi bankarji tal-internet online lill-membri kollha tagħha f'Ottubru 1994. Fl-1996, il-Grupp Finanzjarju OP, bank kooperativ ieħor, sar it-tieni bank online fid-[[Id-Dinja|dinja]] u l-ewwel wieħed fl-Ewropa. Sal-1995, l-internet ġie kkummerċjalizzat għalkollox fl-Istati Uniti meta l-NSFNet ġie dekummissjonat, u b'hekk tneħħew l-aħħar restrizzjonijiet fuq l-użu tal-internet għat-traffiku kummerċjali. Iktar ma t-teknoloġija avvanzat u l-opportunitajiet kummerċjali xprunaw it-tkabbir reċiproku, il-volum ta' traffiku tal-internet beda jesperjenza karatteristiċi simili għal dawk tal-iskalar tat-transistors tal-MOS, kif spjegat bil-liġi ta' Moore, u beda jirdoppja kull 18-il xahar. Dan it-tkabbir, ifformalizzat bħala l-liġi ta' Edholm, ġie katalizzat mill-avvanzi fit-teknoloġija tal-MOS, fis-sistemi tal-mewġ tad-dawl bil-laser u fil-prestazzjoni tal-istorbju. === Seklu 21 === {| class="wikitable" |+Utenti tal-internet madwar id-dinja ! !2005 !2010 !2017 !2023 |- !Popolazzjoni dinjija (biljuni) |6.5 |6.9 |7.4 |8.0 |- !Madwar id-dinja |16% |30% |48% |67% |- !Fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw |8% |21% |41.3% |60% |- !Fil-pajjiżi żviluppati |51% |67% |81% |93% |} Mill-1995, l-internet kellu impatt tal-għaġeb fuq il-[[kultura]] u l-kummerċ, inkluż iż-żieda tal-komunikazzjoni kważi istantanja bl-email, bil-messaġġerija istantanja, bit-telefonija (Protokoll tal-Vuċi fuq l-Internet jew VoIP), it-telefonati interattivi reċiproċi b'mod viżiv, u l-World Wide Web. Ammonti dejjem jiżdiedu ta' data qed jiġu trażmessi b'veloċitajiet dejjem ogħla permezz ta' networks tal-fibra ottika li joperaw b'1 Gbit/s, b'10 Gbit/s jew iktar. L-internet qed ikompli jikber, xprunat b'ammonti dejjem akbar ta' informazzjoni, għarfien, kummerċ, divertiment u servizzi tan-networking soċjali online. Lejn l-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, ġie stmat li t-traffiku tal-internet pubbliku kiber b'100 fil-mija kull sena, filwaqt li t-tkabbir annwali medju fl-għadd ta' utenti tal-internet kien maħsub li kien bejn 20 % u 50 %. Dan it-tkabbir spiss jiġi attribwit għan-nuqqas ta' amministrazzjoni ċentrali, li jippermetti t-tkabbir organiku tan-network, kif ukoll in-natura mhux proprjetarja tal-protokolli tal-internet, li jħeġġu l-interoperabbiltà tal-bejjiegħa u jipprevjenu li kumpanija waħda jkollha wisq kontroll fuq in-network. F'Novembru 2006, l-internet ġie inkluż fil-lista tal-''USA Today'' tas-Seba' Għeġubijiet il-Ġodda. Mill-31 ta' Marzu 2011, l-għadd stmat totali ta' utenti tal-internet kien ta' 2.095 biljun (30 % tal-popolazzjoni dinjija). Huwa stmat li fl-1993 l-internet kellu fluss ta' informazzjoni ta' 1 % biss permezz tat-telekomunikazzjoni reċiproka. Sas-sena 2000 din iċ-ċifra kienet kibret għal 51 %, u sal-2007 iżjed minn 97 % tal-informazzjoni kollha permezz tat-telekomunikazzjoni kienet tinsab fuq l-internet. L-ismartphones moderni jistgħu jaċċessaw l-internet permezz ta' networks ċellulari, u l-użu tal-internet bil-mowbajls u bit-tablets qabeż l-użu bil-kompjuters għall-ewwel darba f'Ottubru 2016. Mill-2018, 80 % tal-popolazzjoni dinjija kellha kopertura b'network 4G. ==== Komunikazzjoni mobbli ==== L-Unjoni tat-Telekomunikazzjoni Internazzjonali (ITU) stmat li sal-aħħar tal-2017, 48 % tal-utenti individwali jaqbdu regolarment mal-internet; żieda mill-34 % fl-2012. Il-konnettività tal-internet mobbli kellha rwol importanti fl-espansjoni tal-aċċess f'dawn l-aħħar snin, speċjalment fl-[[Asja]], fil-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]] u fl-[[Afrika]]. L-għadd ta' abbonamenti ċellulari mobbli uniċi żdied minn 3.9 biljun fl-2012 għal 4.8 biljun fl-2016, żewġ terzi tal-popolazzjoni dinjija, b'iżjed minn nofs l-abbonamenti li jinsabu fl-Asja u fil-Paċifiku. Il-limiti li jiffaċċjaw l-utenti fl-aċċess tal-informazzjoni permezz tal-applikazzjonijiet mobbli jimxu id f'id mal-proċess usa' ta' frammentazzjoni tal-internet. Il-frammentazzjoni tirrestrinġi l-aċċess għall-kontentut tal-mezzi tax-xandir u għandha t-tendenza li taffettwa l-iktar lill-ifqar utenti. Soluzzjoni waħda, magħrufa bħala l-klassifikazzjoni żero jew ''zero-rating'', hija l-prattika tal-fornituri tas-servizz tal-internet li jippermettu konnettività b'xejn lill-utenti biex jaċċessa kontenut speċifiku jew applikazzjonijiet speċifiċi mingħajr ħlas. == Referenzi == [[Kategorija:Komunikazzjoni]] [[Kategorija:Teknoloġija]] 4hx7g0kstebannkmxrko94kjb6lxrif 329943 329942 2026-05-13T14:59:26Z Trigcly 17859 added [[Category:Informatika]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329943 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Internet map 1024 - transparent, inverted.png|daqsminuri|Viżwalizzazzjoni tal-Proġett Opte tal-perkorsi tar-routing minn porzjon tal-internet.]] L-'''internet''' huwa sistema globali ta' networks interkonnessi tal-[[Kompjuter|kompjuters]] li tuża ġabra ta' protokolli tal-internet (TCP/IP) għall-komunikazzjoni bejn in-networks u l-apparati. Huwa network ta' networks magħmul minn networks privati, pubbliċi, akkademiċi, tan-negozju u tal-gvern b'ambitu lokali sa glonali, ikkollegati permezz ta' teknoloġiji tan-networking elettroniċi, bla fili u ottiċi. L-internet fih sensiela enormi ta' servizzi u ta' riżorsi, bħal dokumenti ipertestwali interkonnessi u applikazzjonijiet tal-World Wide Web (WWW), posta elettronika, gruppi ta' diskussjoni, telefonija tal-internet, mezzi ta' streaming u kondiviżjoni ta' fajls. L-iżjed mezzi ta' komunikazzjoni tradizzjonali, inkluż it-telefon, ir-radju, it-televiżjoni, il-posta stampata, il-gazzetti u d-dokumenti stampati, ġew ittrasformati bl-internet, u dan wassal għal mezzi ġodda bħall-email, il-[[mużika]] online, il-gazzetti diġitali, l-aggregaturi tal-aħbarijiet, u s-siti web tal-istreaming tal-awdjo u tal-filmati. L-internet iffaċilita u aċċellera forom ġodda ta' interazzjoni personali permezz tal-messaġġeriji istantanji, il-forums tal-internet, u s-servizzi tan-networking soċjali. Ix-xiri online kiber ukoll u jokkupa suq sinifikanti fost l-industriji, u b'hekk id-ditti qed jestendu l-preżenzi fiżiċi tagħhom tal-ħwienet biex jaqdu swieq akbar. Is-servizzi finanzjarji u bejn in-negozji fuq l-internet jaffettwaw il-ktajjen tal-provvista f'industriji sħaħ. L-oriġini tal-internet imorru lura għar-riċerka li ffaċilitat il-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters, l-iżvilupp tal-bdil tal-pakketti, u d-disinn ta' networks tal-kompjuters għall-komunikazzjoni tad-data. Is-sett ta' protokolli tal-komunikazzjoni biex jiffaċilitaw l-internetworking fuq l-internet feġġew mir-riċerka u mill-iżvilupp ikkummissjonati fis-snin 70 tas-seklu 20 mill-Aġenzija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka fid-Difiża (DARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] b'kollaborazzjoni mal-universitajiet u mar-riċerkaturi madwar l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]] u [[Franza]]. L-internet ma għandu l-ebda governanza ċentralizzata unika la fl-implimentazzjoni teknoloġika u lanqas fil-politiki dwar l-aċċess u l-użu. Kull network kostitwenti jistabbilixxi l-politiki tiegħu stess. Id-definizzjonijiet kumplessivi taż-żewġ spazji tal-isem prinċipali tal-internet, l-ispazju tal-indirizz tal-protokoll tal-internet (indirizz IP) u s-Sistema tal-Ismijiet tad-Dominji (DNS), jiġu diretti minn organizzazzjoni tal-manutenzjoni, il-Korporazzjoni tal-Internet għall-Ismijiet u għan-Numri Assenjati (ICANN). L-irfid u l-istandardizzazzjoni tekniċi tal-protokolli ewlenin huma attività f'idejn it-Task Force tal-Inġinerija tal-Internet (IETF) mingħajr skop ta' qligħ. == [[Terminoloġija]] == Il-[[kelma]] ''internetted'' (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: internettjat) intużat saħansitra fl-1849, u tfisser ''interkonness'' jew ''minsuġ ġo xulxin''. Il-kelma ''internet'' intużat fl-1945 mid-Dipartiment tal-Gwerra tal-Istati Uniti f'manwal tal-operaturi tar-radju, u fl-1974 bħala forma mqassra tax-xogħol tal-internet. Illum il-ġurnata, it-terminu ''internet'' jirreferi l-iktar għas-sistema globali ta' networks interkonnessi tal-kompjuters, għalkemm jista' jirreferi wkoll għal kwalunkwe grupp ta' networks iżgħar. Il-kelma ''internet'' ġie tinkiteb b'ittra kapitali bħala nom proprju (speċjalment bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]), iżda kulma jmur din l-użanza qed issir inqas komuni. Din tirrefletti t-tendenza bl-Ingliż li t-termini l-ġodda jinkitbu b'ittra kapitali u mbagħad jinkitbu b'ittra żgħira ladarba jsiru familjari. Xi kultant il-kelma għadha tinkiteb b'ittra kapitali biex tinżamm distinzjoni bejn l-internet globali u n-networks iżgħar, għalkemm bosta pubblikazzjonijiet, inkluż l-''AP Stylebook'' mill-2016, jirrakkomandaw li tinkiteb b'ittra żgħira f'kull każ. Fl-2016, id-''[[Dizzjunarju]] tal-Ingliż ta' Oxford'' sab li, abbażi ta' studju ta' madwar 2.5 biljun sors stampat u online, il-kelma "internet" kienet miktuba b'ittra kapitali f'54 % tal-każijiet. It-termini ''internet'' u ''World Wide Web'' spiss jintużaw b'mod interskambjabbli; spiss wieħed jista' jgħid li "dieħel fuq l-internet" meta juża brawżer tal-web biex jara l-paġni web. Madankollu, il-World Wide Web, jew ''il-Web'', huwa wieħed biss mill-għadd kbir ta' servizzi tal-internet. Din hija ġabra globali ta' paġni web, dokumenti u riżorsi oħra tal-web ikkollegati permezz ta' hyperlinks u URLs. == [[Storja]] == === Snin 60 tas-seklu 20 === Fis-snin 60 tas-seklu 20, ix-xjenzati tal-kompjuters bdew jiżviluppaw sistemi għall-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters. [[J. C. R. Licklider]] ippropona l-idea ta' network universali meta kien jaħdem ma' Bolt Beranek & Newman, u iktar 'il quddiem meta kien fit-tmun tal-Uffiċċju tat-Tekniki tal-Ipproċessar tal-Informazzjoni fl-Aġezija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka (ARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-Istati Uniti. Ir-riċerka dwar il-bdil tal-pakketti, waħda mit-teknoloġiji fundamentali tal-internet, bdiet fix-xogħol ta' [[Paul Baran]] f'RAND fil-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, u b'mod indipendenti permezz ta' [[Donald Davies]] fil-Laboratorju Fiżiku Nazzjonali tar-Renju Unit fl-1965. Wara s-Simpożju dwar il-Prinċipji tas-Sistemi Operattivi fl-1967, il-bdil tal-pakketti min-network NPL propost ġie inkorporat fid-disinn tal-ARPANET, network sperimentali tal-kondiviżjoni tar-riżorsi propost minn ARPA. L-iżvilupp tal-ARPANET beda b'żewġ nodi tan-networks li ġew interkonnessi bejn l-Università ta' California, [[Los Angeles]] u l-Istitut tar-Riċerka ta' Stanford fid-29 ta' Ottubru 1969. It-tielet sit kien fl-Università ta' California, Santa Barbara, segwit mill-Università ta' Utah. === Snin 70 tas-seklu 20 === Sal-aħħar tal-1971, 15-il sit kienu konnessi mal-ARPANET innovattiv. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, l-ARPANET gradwalment żviluppa f'network deċentralizzat tal-komunikazzjonijiet, u kkollegat iċ-ċentri remoti u l-bażijiet militari fl-Istati Uniti. Networks oħra tal-utenti u networks tar-riċerka, bħall-Merit Network u s-CYCLADES, ġew żviluppati fl-aħħar tas-snin 60 u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20. Il-kollaborazzjonijiet internazzjonali bikrin għall-ARPANET kienu rari. Saru konnessjonijiet fl-1973 man-[[Norveġja]] (NORSAR, u iktar 'il quddiem, NDRE) u mal-grupp tar-riċerka ta' [[Peter Kirstein]] fil-University College London, li pprovdew gateway għan-networks akkademiċi Brittaniċi, l-ewwel internetwork għall-kondiviżjoni tar-riżorsi. Il-proġetti tal-ARPA, il-Grupp ta' Ħidma tan-Networks Internazzjonali u inizjattivi kummerċjali wasslu għall-iżvilupp ta' diversi protokolli u standards li permezz tagħhom diversi networks separati setgħu jsiru network uniku, jew network ta' networks. Fl-1974, [[Vint Cerf]] fl-Università ta' Stanford u [[Bob Kahn]] f'DARPA ppubblikaw proposta għal "Protokoll għall-Interkomunikazzjoni tan-Networks tal-Pakketti". Cerf u l-istudenti universitarji tiegħu użaw it-terminu ''internet'' bħala taqsira ta' ''xogħol tal-internet'' fl-''<nowiki>RFC 675</nowiki>''. In-Noti tal-Esperiment tal-Internet u RFCs ta' wara tennew dan l-użu. Ix-xogħol ta' [[Louis Pouzin]] u ta' [[Robert Metcalfe]] kellu influwenzi importanti fuq id-disinn effettiv tat-TCP/IP. Il-PTTs nazzjonali u l-fornituri kummerċjali żviluppaw l-istandard X.25 u skjerawh għan-networks tad-data pubbliċi. === Snin 80 tas-seklu 20 === L-ARPANET inizjalment serva bħala sinsla għall-interkonnessjoni ta' networks akkademiċi u militari reġjonali fl-Istati Uniti biex tiġi ffaċilitata l-kondiviżjoni tar-riżorsi. L-aċċess għall-ARPANET twessa' fl-1981 meta l-Fondazzjoni tax-[[Xjenza]] Nazzjonali (NSF) iffinanzjat in-Network tax-Xjenza tal-Kompjuters (CSNET). Fl-1982, il-Ġabra ta' Protokolli tal-Internet (TCP/IP) ġiet standardizzata, u dan iffaċilita l-proliferazzjoni dinjija tan-networks interkonnessi. L-aċċess tan-networks bit-TCP/IP twessa' mill-ġdid fl-1986 meta n-Network tal-Fondazzjoni tax-Xjenza Nazzjonali (NSFNet) ipprovda l-aċċess għas-siti tas-superkompjuters fl-Istati Uniti għar-riċerkaturi, l-ewwel b'veloċitajiet ta' 56 kbit/s u iktar 'il quddiem b'veloċitajiet ta' 1.5 Mbit/s u ta' 45 Mbit/s. L-NSFNet twessa' f'organizzazzjonijiet akkademiċi u tar-riċerka fl-[[Ewropa]], fl-[[Awstralja]], fi [[New Zealand]] u fil-[[Ġappun]] fl-1988–1989. Għalkemm protokolli oħra tan-networks bħan-networks tad-data pubbliċi UUCP u PTT kellhom kopertura globali ferm qabel dan iż-żmien, dan immarka l-bidu tal-internet bħala network interkontinentali. Il-fornituri tas-servizz tal-internet kummerċjali tfaċċaw fl-1989 fl-Istati Uniti u fl-Awstralja. L-ARPANET ġie dekummissjonat fl-1990. === Snin 90 tas-seklu 20 === Il-kollegament tan-networks kummerċjali u tal-impriżi sal-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20, kif ukoll il-wasla tal-World Wide Web, immarkaw il-bidu tat-tranżizzjoni lejn l-internet modern. Avvanzi kostanti fit-teknoloġija tas-semikondutturi u fin-networking ottiku ħolqu opportunitajiet ekonomiċi ġodda għall-involviment kummerċjali fl-espansjoni tan-network fil-qalba tiegħu u għat-twassil ta' servizzi lill-pubbliku. F'nofs l-1989, MCI Mail u Compuserve stabbilew konnessjonijiet mal-internet, u pprovdew l-email u l-prodotti ta' aċċess pubbliku lil nofs miljun utent tal-internet. Ftit xhur wara, fl-1 ta' Jannar 1990, PSInet nediet sinsla alternattiva tal-internet għall-użu kummerċjali; wieħed min-networks li żdied mal-qalba tal-internet kummerċjali tas-snin ta' wara. F'Marzu 1990, l-ewwel kollegament ta' veloċità għolja T1 (1.5 Mbit/s) bejn l-NSFNET u l-Ewropa ġie installat bejn l-Università ta' Cornell u s-[[CERN]], u dan ippermetta komunikazzjonijiet ferm iktar sodi minn dawk offruti bis-satelliti. Iktar 'il quddiem fl-1990, [[Tim Berners-Lee]] beda jħejji l-WorldWideWeb, l-ewwel brawżer tal-web, wara sentejn ta' pressjoni mal-ġestjoni tas-CERN. Sal-[[Milied]] tal-1990, Berners-Lee kien bena l-għodod kollha meħtieġa għal web li jaħdem: il-Protokoll tat-Trasferiment Ipertestwali (HTTP) 0.9, il-Lingwaġġ tal-Markaturi Intertestwali (HTML), l-ewwel brawżer tal-web (li kien ukoll editur tal-HTML u seta' jaċċessa n-newsgroups tal-Usenet u l-fajls FTP), l-ewwel software tas-server tal-HTTP (iktar 'il quddiem magħruf bħala CERN httpd), l-ewwel server tal-web, u l-ewwel paġni web li ddeskrivew il-proġett stess. Fl-1991 ġie stabbilit il-Commercial Internet eXchange (skambju tal-internet kummerċjali), u b'hekk il-PSInet seta' jikkomunika man-networks kummerċjali l-oħra bħas-CERFnet u l-Alternet. L-Unjoni tal-Kreditu Federali ta' Stanford kienet l-ewwel istituzzjoni finanzjarja li offriet servizzi bankarji tal-internet online lill-membri kollha tagħha f'Ottubru 1994. Fl-1996, il-Grupp Finanzjarju OP, bank kooperativ ieħor, sar it-tieni bank online fid-[[Id-Dinja|dinja]] u l-ewwel wieħed fl-Ewropa. Sal-1995, l-internet ġie kkummerċjalizzat għalkollox fl-Istati Uniti meta l-NSFNet ġie dekummissjonat, u b'hekk tneħħew l-aħħar restrizzjonijiet fuq l-użu tal-internet għat-traffiku kummerċjali. Iktar ma t-teknoloġija avvanzat u l-opportunitajiet kummerċjali xprunaw it-tkabbir reċiproku, il-volum ta' traffiku tal-internet beda jesperjenza karatteristiċi simili għal dawk tal-iskalar tat-transistors tal-MOS, kif spjegat bil-liġi ta' Moore, u beda jirdoppja kull 18-il xahar. Dan it-tkabbir, ifformalizzat bħala l-liġi ta' Edholm, ġie katalizzat mill-avvanzi fit-teknoloġija tal-MOS, fis-sistemi tal-mewġ tad-dawl bil-laser u fil-prestazzjoni tal-istorbju. === Seklu 21 === {| class="wikitable" |+Utenti tal-internet madwar id-dinja ! !2005 !2010 !2017 !2023 |- !Popolazzjoni dinjija (biljuni) |6.5 |6.9 |7.4 |8.0 |- !Madwar id-dinja |16% |30% |48% |67% |- !Fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw |8% |21% |41.3% |60% |- !Fil-pajjiżi żviluppati |51% |67% |81% |93% |} Mill-1995, l-internet kellu impatt tal-għaġeb fuq il-[[kultura]] u l-kummerċ, inkluż iż-żieda tal-komunikazzjoni kważi istantanja bl-email, bil-messaġġerija istantanja, bit-telefonija (Protokoll tal-Vuċi fuq l-Internet jew VoIP), it-telefonati interattivi reċiproċi b'mod viżiv, u l-World Wide Web. Ammonti dejjem jiżdiedu ta' data qed jiġu trażmessi b'veloċitajiet dejjem ogħla permezz ta' networks tal-fibra ottika li joperaw b'1 Gbit/s, b'10 Gbit/s jew iktar. L-internet qed ikompli jikber, xprunat b'ammonti dejjem akbar ta' informazzjoni, għarfien, kummerċ, divertiment u servizzi tan-networking soċjali online. Lejn l-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, ġie stmat li t-traffiku tal-internet pubbliku kiber b'100 fil-mija kull sena, filwaqt li t-tkabbir annwali medju fl-għadd ta' utenti tal-internet kien maħsub li kien bejn 20 % u 50 %. Dan it-tkabbir spiss jiġi attribwit għan-nuqqas ta' amministrazzjoni ċentrali, li jippermetti t-tkabbir organiku tan-network, kif ukoll in-natura mhux proprjetarja tal-protokolli tal-internet, li jħeġġu l-interoperabbiltà tal-bejjiegħa u jipprevjenu li kumpanija waħda jkollha wisq kontroll fuq in-network. F'Novembru 2006, l-internet ġie inkluż fil-lista tal-''USA Today'' tas-Seba' Għeġubijiet il-Ġodda. Mill-31 ta' Marzu 2011, l-għadd stmat totali ta' utenti tal-internet kien ta' 2.095 biljun (30 % tal-popolazzjoni dinjija). Huwa stmat li fl-1993 l-internet kellu fluss ta' informazzjoni ta' 1 % biss permezz tat-telekomunikazzjoni reċiproka. Sas-sena 2000 din iċ-ċifra kienet kibret għal 51 %, u sal-2007 iżjed minn 97 % tal-informazzjoni kollha permezz tat-telekomunikazzjoni kienet tinsab fuq l-internet. L-ismartphones moderni jistgħu jaċċessaw l-internet permezz ta' networks ċellulari, u l-użu tal-internet bil-mowbajls u bit-tablets qabeż l-użu bil-kompjuters għall-ewwel darba f'Ottubru 2016. Mill-2018, 80 % tal-popolazzjoni dinjija kellha kopertura b'network 4G. ==== Komunikazzjoni mobbli ==== L-Unjoni tat-Telekomunikazzjoni Internazzjonali (ITU) stmat li sal-aħħar tal-2017, 48 % tal-utenti individwali jaqbdu regolarment mal-internet; żieda mill-34 % fl-2012. Il-konnettività tal-internet mobbli kellha rwol importanti fl-espansjoni tal-aċċess f'dawn l-aħħar snin, speċjalment fl-[[Asja]], fil-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]] u fl-[[Afrika]]. L-għadd ta' abbonamenti ċellulari mobbli uniċi żdied minn 3.9 biljun fl-2012 għal 4.8 biljun fl-2016, żewġ terzi tal-popolazzjoni dinjija, b'iżjed minn nofs l-abbonamenti li jinsabu fl-Asja u fil-Paċifiku. Il-limiti li jiffaċċjaw l-utenti fl-aċċess tal-informazzjoni permezz tal-applikazzjonijiet mobbli jimxu id f'id mal-proċess usa' ta' frammentazzjoni tal-internet. Il-frammentazzjoni tirrestrinġi l-aċċess għall-kontentut tal-mezzi tax-xandir u għandha t-tendenza li taffettwa l-iktar lill-ifqar utenti. Soluzzjoni waħda, magħrufa bħala l-klassifikazzjoni żero jew ''zero-rating'', hija l-prattika tal-fornituri tas-servizz tal-internet li jippermettu konnettività b'xejn lill-utenti biex jaċċessa kontenut speċifiku jew applikazzjonijiet speċifiċi mingħajr ħlas. == Referenzi == [[Kategorija:Komunikazzjoni]] [[Kategorija:Teknoloġija]] [[Kategorija:Informatika]] mx73yef3h0pqowjjygs8mhpg9ofdutu 329945 329943 2026-05-13T15:02:13Z Trigcly 17859 żieda referenzi 329945 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Internet map 1024 - transparent, inverted.png|daqsminuri|Viżwalizzazzjoni tal-Proġett Opte tal-perkorsi tar-routing minn porzjon tal-internet.]] L-'''internet''' huwa sistema globali ta' networks interkonnessi tal-[[Kompjuter|kompjuters]] li tuża ġabra ta' protokolli tal-internet (TCP/IP) għall-komunikazzjoni bejn in-networks u l-apparati. Huwa network ta' networks magħmul minn networks privati, pubbliċi, akkademiċi, tan-negozju u tal-gvern b'ambitu lokali sa glonali, ikkollegati permezz ta' teknoloġiji tan-networking elettroniċi, bla fili u ottiċi. L-internet fih sensiela enormi ta' servizzi u ta' riżorsi, bħal dokumenti ipertestwali interkonnessi u applikazzjonijiet tal-World Wide Web (WWW), posta elettronika, gruppi ta' diskussjoni, telefonija tal-internet, mezzi ta' streaming u kondiviżjoni ta' fajls. L-iżjed mezzi ta' komunikazzjoni tradizzjonali, inkluż it-telefon, ir-radju, it-televiżjoni, il-posta stampata, il-gazzetti u d-dokumenti stampati, ġew ittrasformati bl-internet, u dan wassal għal mezzi ġodda bħall-email, il-[[mużika]] online, il-gazzetti diġitali, l-aggregaturi tal-aħbarijiet, u s-siti web tal-istreaming tal-awdjo u tal-filmati. L-internet iffaċilita u aċċellera forom ġodda ta' interazzjoni personali permezz tal-messaġġeriji istantanji, il-forums tal-internet, u s-servizzi tan-networking soċjali. Ix-xiri online kiber ukoll u jokkupa suq sinifikanti fost l-industriji, u b'hekk id-ditti qed jestendu l-preżenzi fiżiċi tagħhom tal-ħwienet biex jaqdu swieq akbar. Is-servizzi finanzjarji u bejn in-negozji fuq l-internet jaffettwaw il-ktajjen tal-provvista f'industriji sħaħ. L-oriġini tal-internet imorru lura għar-riċerka li ffaċilitat il-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters, l-iżvilupp tal-bdil tal-pakketti, u d-disinn ta' networks tal-kompjuters għall-komunikazzjoni tad-data. Is-sett ta' protokolli tal-komunikazzjoni biex jiffaċilitaw l-internetworking fuq l-internet feġġew mir-riċerka u mill-iżvilupp ikkummissjonati fis-snin 70 tas-seklu 20 mill-Aġenzija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka fid-Difiża (DARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] b'kollaborazzjoni mal-universitajiet u mar-riċerkaturi madwar l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]] u [[Franza]]. L-internet ma għandu l-ebda governanza ċentralizzata unika la fl-implimentazzjoni teknoloġika u lanqas fil-politiki dwar l-aċċess u l-użu. Kull network kostitwenti jistabbilixxi l-politiki tiegħu stess. Id-definizzjonijiet kumplessivi taż-żewġ spazji tal-isem prinċipali tal-internet, l-ispazju tal-indirizz tal-protokoll tal-internet (indirizz IP) u s-Sistema tal-Ismijiet tad-Dominji (DNS), jiġu diretti minn organizzazzjoni tal-manutenzjoni, il-Korporazzjoni tal-Internet għall-Ismijiet u għan-Numri Assenjati (ICANN). L-irfid u l-istandardizzazzjoni tekniċi tal-protokolli ewlenin huma attività f'idejn it-Task Force tal-Inġinerija tal-Internet (IETF) mingħajr skop ta' qligħ.<ref>Abbate, Janet (1999). ''Inventing the Internet''. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. ISBN <bdi>978-0-262-01172-3</bdi>. p .3.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary|titlu=The Computer History Museum, SRI International, and BBN Celebrate the 40th Anniversary of First ARPANET Transmission, Precursor to Today's Internet {{!}} SRI International|sit=www.sri.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html|titlu=How the Internet Came to Be|sit=elk.informatik.hs-augsburg.de|data-aċċess=2026-05-13}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=HowStuffWorks "Who owns the Internet?"|url=http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == [[Terminoloġija]] == Il-[[kelma]] ''internetted'' (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: internettjat) intużat saħansitra fl-1849, u tfisser ''interkonness'' jew ''minsuġ ġo xulxin''. Il-kelma ''internet'' intużat fl-1945 mid-Dipartiment tal-Gwerra tal-Istati Uniti f'manwal tal-operaturi tar-radju, u fl-1974 bħala forma mqassra tax-xogħol tal-internet. Illum il-ġurnata, it-terminu ''internet'' jirreferi l-iktar għas-sistema globali ta' networks interkonnessi tal-kompjuters, għalkemm jista' jirreferi wkoll għal kwalunkwe grupp ta' networks iżgħar. Il-kelma ''internet'' ġie tinkiteb b'ittra kapitali bħala nom proprju (speċjalment bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]), iżda kulma jmur din l-użanza qed issir inqas komuni. Din tirrefletti t-tendenza bl-Ingliż li t-termini l-ġodda jinkitbu b'ittra kapitali u mbagħad jinkitbu b'ittra żgħira ladarba jsiru familjari. Xi kultant il-kelma għadha tinkiteb b'ittra kapitali biex tinżamm distinzjoni bejn l-internet globali u n-networks iżgħar, għalkemm bosta pubblikazzjonijiet, inkluż l-''AP Stylebook'' mill-2016, jirrakkomandaw li tinkiteb b'ittra żgħira f'kull każ. Fl-2016, id-''[[Dizzjunarju]] tal-Ingliż ta' Oxford'' sab li, abbażi ta' studju ta' madwar 2.5 biljun sors stampat u online, il-kelma "internet" kienet miktuba b'ittra kapitali f'54 % tal-każijiet. It-termini ''internet'' u ''World Wide Web'' spiss jintużaw b'mod interskambjabbli; spiss wieħed jista' jgħid li "dieħel fuq l-internet" meta juża brawżer tal-web biex jara l-paġni web. Madankollu, il-World Wide Web, jew ''il-Web'', huwa wieħed biss mill-għadd kbir ta' servizzi tal-internet. Din hija ġabra globali ta' paġni web, dokumenti u riżorsi oħra tal-web ikkollegati permezz ta' hyperlinks u URLs. == [[Storja]] == === Snin 60 tas-seklu 20 === Fis-snin 60 tas-seklu 20, ix-xjenzati tal-kompjuters bdew jiżviluppaw sistemi għall-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters. [[J. C. R. Licklider]] ippropona l-idea ta' network universali meta kien jaħdem ma' Bolt Beranek & Newman, u iktar 'il quddiem meta kien fit-tmun tal-Uffiċċju tat-Tekniki tal-Ipproċessar tal-Informazzjoni fl-Aġezija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka (ARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-Istati Uniti. Ir-riċerka dwar il-bdil tal-pakketti, waħda mit-teknoloġiji fundamentali tal-internet, bdiet fix-xogħol ta' [[Paul Baran]] f'RAND fil-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, u b'mod indipendenti permezz ta' [[Donald Davies]] fil-Laboratorju Fiżiku Nazzjonali tar-Renju Unit fl-1965. Wara s-Simpożju dwar il-Prinċipji tas-Sistemi Operattivi fl-1967, il-bdil tal-pakketti min-network NPL propost ġie inkorporat fid-disinn tal-ARPANET, network sperimentali tal-kondiviżjoni tar-riżorsi propost minn ARPA. L-iżvilupp tal-ARPANET beda b'żewġ nodi tan-networks li ġew interkonnessi bejn l-Università ta' California, [[Los Angeles]] u l-Istitut tar-Riċerka ta' Stanford fid-29 ta' Ottubru 1969. It-tielet sit kien fl-Università ta' California, Santa Barbara, segwit mill-Università ta' Utah. === Snin 70 tas-seklu 20 === Sal-aħħar tal-1971, 15-il sit kienu konnessi mal-ARPANET innovattiv. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, l-ARPANET gradwalment żviluppa f'network deċentralizzat tal-komunikazzjonijiet, u kkollegat iċ-ċentri remoti u l-bażijiet militari fl-Istati Uniti. Networks oħra tal-utenti u networks tar-riċerka, bħall-Merit Network u s-CYCLADES, ġew żviluppati fl-aħħar tas-snin 60 u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20. Il-kollaborazzjonijiet internazzjonali bikrin għall-ARPANET kienu rari. Saru konnessjonijiet fl-1973 man-[[Norveġja]] (NORSAR, u iktar 'il quddiem, NDRE) u mal-grupp tar-riċerka ta' [[Peter Kirstein]] fil-University College London, li pprovdew gateway għan-networks akkademiċi Brittaniċi, l-ewwel internetwork għall-kondiviżjoni tar-riżorsi. Il-proġetti tal-ARPA, il-Grupp ta' Ħidma tan-Networks Internazzjonali u inizjattivi kummerċjali wasslu għall-iżvilupp ta' diversi protokolli u standards li permezz tagħhom diversi networks separati setgħu jsiru network uniku, jew network ta' networks. Fl-1974, [[Vint Cerf]] fl-Università ta' Stanford u [[Bob Kahn]] f'DARPA ppubblikaw proposta għal "Protokoll għall-Interkomunikazzjoni tan-Networks tal-Pakketti". Cerf u l-istudenti universitarji tiegħu użaw it-terminu ''internet'' bħala taqsira ta' ''xogħol tal-internet'' fl-''<nowiki>RFC 675</nowiki>''. In-Noti tal-Esperiment tal-Internet u RFCs ta' wara tennew dan l-użu. Ix-xogħol ta' [[Louis Pouzin]] u ta' [[Robert Metcalfe]] kellu influwenzi importanti fuq id-disinn effettiv tat-TCP/IP. Il-PTTs nazzjonali u l-fornituri kummerċjali żviluppaw l-istandard X.25 u skjerawh għan-networks tad-data pubbliċi. === Snin 80 tas-seklu 20 === L-ARPANET inizjalment serva bħala sinsla għall-interkonnessjoni ta' networks akkademiċi u militari reġjonali fl-Istati Uniti biex tiġi ffaċilitata l-kondiviżjoni tar-riżorsi. L-aċċess għall-ARPANET twessa' fl-1981 meta l-Fondazzjoni tax-[[Xjenza]] Nazzjonali (NSF) iffinanzjat in-Network tax-Xjenza tal-Kompjuters (CSNET). Fl-1982, il-Ġabra ta' Protokolli tal-Internet (TCP/IP) ġiet standardizzata, u dan iffaċilita l-proliferazzjoni dinjija tan-networks interkonnessi. L-aċċess tan-networks bit-TCP/IP twessa' mill-ġdid fl-1986 meta n-Network tal-Fondazzjoni tax-Xjenza Nazzjonali (NSFNet) ipprovda l-aċċess għas-siti tas-superkompjuters fl-Istati Uniti għar-riċerkaturi, l-ewwel b'veloċitajiet ta' 56 kbit/s u iktar 'il quddiem b'veloċitajiet ta' 1.5 Mbit/s u ta' 45 Mbit/s. L-NSFNet twessa' f'organizzazzjonijiet akkademiċi u tar-riċerka fl-[[Ewropa]], fl-[[Awstralja]], fi [[New Zealand]] u fil-[[Ġappun]] fl-1988–1989. Għalkemm protokolli oħra tan-networks bħan-networks tad-data pubbliċi UUCP u PTT kellhom kopertura globali ferm qabel dan iż-żmien, dan immarka l-bidu tal-internet bħala network interkontinentali. Il-fornituri tas-servizz tal-internet kummerċjali tfaċċaw fl-1989 fl-Istati Uniti u fl-Awstralja. L-ARPANET ġie dekummissjonat fl-1990. === Snin 90 tas-seklu 20 === Il-kollegament tan-networks kummerċjali u tal-impriżi sal-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20, kif ukoll il-wasla tal-World Wide Web, immarkaw il-bidu tat-tranżizzjoni lejn l-internet modern. Avvanzi kostanti fit-teknoloġija tas-semikondutturi u fin-networking ottiku ħolqu opportunitajiet ekonomiċi ġodda għall-involviment kummerċjali fl-espansjoni tan-network fil-qalba tiegħu u għat-twassil ta' servizzi lill-pubbliku. F'nofs l-1989, MCI Mail u Compuserve stabbilew konnessjonijiet mal-internet, u pprovdew l-email u l-prodotti ta' aċċess pubbliku lil nofs miljun utent tal-internet. Ftit xhur wara, fl-1 ta' Jannar 1990, PSInet nediet sinsla alternattiva tal-internet għall-użu kummerċjali; wieħed min-networks li żdied mal-qalba tal-internet kummerċjali tas-snin ta' wara. F'Marzu 1990, l-ewwel kollegament ta' veloċità għolja T1 (1.5 Mbit/s) bejn l-NSFNET u l-Ewropa ġie installat bejn l-Università ta' Cornell u s-[[CERN]], u dan ippermetta komunikazzjonijiet ferm iktar sodi minn dawk offruti bis-satelliti. Iktar 'il quddiem fl-1990, [[Tim Berners-Lee]] beda jħejji l-WorldWideWeb, l-ewwel brawżer tal-web, wara sentejn ta' pressjoni mal-ġestjoni tas-CERN. Sal-[[Milied]] tal-1990, Berners-Lee kien bena l-għodod kollha meħtieġa għal web li jaħdem: il-Protokoll tat-Trasferiment Ipertestwali (HTTP) 0.9, il-Lingwaġġ tal-Markaturi Intertestwali (HTML), l-ewwel brawżer tal-web (li kien ukoll editur tal-HTML u seta' jaċċessa n-newsgroups tal-Usenet u l-fajls FTP), l-ewwel software tas-server tal-HTTP (iktar 'il quddiem magħruf bħala CERN httpd), l-ewwel server tal-web, u l-ewwel paġni web li ddeskrivew il-proġett stess. Fl-1991 ġie stabbilit il-Commercial Internet eXchange (skambju tal-internet kummerċjali), u b'hekk il-PSInet seta' jikkomunika man-networks kummerċjali l-oħra bħas-CERFnet u l-Alternet. L-Unjoni tal-Kreditu Federali ta' Stanford kienet l-ewwel istituzzjoni finanzjarja li offriet servizzi bankarji tal-internet online lill-membri kollha tagħha f'Ottubru 1994. Fl-1996, il-Grupp Finanzjarju OP, bank kooperativ ieħor, sar it-tieni bank online fid-[[Id-Dinja|dinja]] u l-ewwel wieħed fl-Ewropa. Sal-1995, l-internet ġie kkummerċjalizzat għalkollox fl-Istati Uniti meta l-NSFNet ġie dekummissjonat, u b'hekk tneħħew l-aħħar restrizzjonijiet fuq l-użu tal-internet għat-traffiku kummerċjali. Iktar ma t-teknoloġija avvanzat u l-opportunitajiet kummerċjali xprunaw it-tkabbir reċiproku, il-volum ta' traffiku tal-internet beda jesperjenza karatteristiċi simili għal dawk tal-iskalar tat-transistors tal-MOS, kif spjegat bil-liġi ta' Moore, u beda jirdoppja kull 18-il xahar. Dan it-tkabbir, ifformalizzat bħala l-liġi ta' Edholm, ġie katalizzat mill-avvanzi fit-teknoloġija tal-MOS, fis-sistemi tal-mewġ tad-dawl bil-laser u fil-prestazzjoni tal-istorbju. === Seklu 21 === {| class="wikitable" |+Utenti tal-internet madwar id-dinja ! !2005 !2010 !2017 !2023 |- !Popolazzjoni dinjija (biljuni) |6.5 |6.9 |7.4 |8.0 |- !Madwar id-dinja |16% |30% |48% |67% |- !Fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw |8% |21% |41.3% |60% |- !Fil-pajjiżi żviluppati |51% |67% |81% |93% |} Mill-1995, l-internet kellu impatt tal-għaġeb fuq il-[[kultura]] u l-kummerċ, inkluż iż-żieda tal-komunikazzjoni kważi istantanja bl-email, bil-messaġġerija istantanja, bit-telefonija (Protokoll tal-Vuċi fuq l-Internet jew VoIP), it-telefonati interattivi reċiproċi b'mod viżiv, u l-World Wide Web. Ammonti dejjem jiżdiedu ta' data qed jiġu trażmessi b'veloċitajiet dejjem ogħla permezz ta' networks tal-fibra ottika li joperaw b'1 Gbit/s, b'10 Gbit/s jew iktar. L-internet qed ikompli jikber, xprunat b'ammonti dejjem akbar ta' informazzjoni, għarfien, kummerċ, divertiment u servizzi tan-networking soċjali online. Lejn l-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, ġie stmat li t-traffiku tal-internet pubbliku kiber b'100 fil-mija kull sena, filwaqt li t-tkabbir annwali medju fl-għadd ta' utenti tal-internet kien maħsub li kien bejn 20 % u 50 %. Dan it-tkabbir spiss jiġi attribwit għan-nuqqas ta' amministrazzjoni ċentrali, li jippermetti t-tkabbir organiku tan-network, kif ukoll in-natura mhux proprjetarja tal-protokolli tal-internet, li jħeġġu l-interoperabbiltà tal-bejjiegħa u jipprevjenu li kumpanija waħda jkollha wisq kontroll fuq in-network. F'Novembru 2006, l-internet ġie inkluż fil-lista tal-''USA Today'' tas-Seba' Għeġubijiet il-Ġodda. Mill-31 ta' Marzu 2011, l-għadd stmat totali ta' utenti tal-internet kien ta' 2.095 biljun (30 % tal-popolazzjoni dinjija). Huwa stmat li fl-1993 l-internet kellu fluss ta' informazzjoni ta' 1 % biss permezz tat-telekomunikazzjoni reċiproka. Sas-sena 2000 din iċ-ċifra kienet kibret għal 51 %, u sal-2007 iżjed minn 97 % tal-informazzjoni kollha permezz tat-telekomunikazzjoni kienet tinsab fuq l-internet. L-ismartphones moderni jistgħu jaċċessaw l-internet permezz ta' networks ċellulari, u l-użu tal-internet bil-mowbajls u bit-tablets qabeż l-użu bil-kompjuters għall-ewwel darba f'Ottubru 2016. Mill-2018, 80 % tal-popolazzjoni dinjija kellha kopertura b'network 4G. ==== Komunikazzjoni mobbli ==== L-Unjoni tat-Telekomunikazzjoni Internazzjonali (ITU) stmat li sal-aħħar tal-2017, 48 % tal-utenti individwali jaqbdu regolarment mal-internet; żieda mill-34 % fl-2012. Il-konnettività tal-internet mobbli kellha rwol importanti fl-espansjoni tal-aċċess f'dawn l-aħħar snin, speċjalment fl-[[Asja]], fil-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]] u fl-[[Afrika]]. L-għadd ta' abbonamenti ċellulari mobbli uniċi żdied minn 3.9 biljun fl-2012 għal 4.8 biljun fl-2016, żewġ terzi tal-popolazzjoni dinjija, b'iżjed minn nofs l-abbonamenti li jinsabu fl-Asja u fil-Paċifiku. Il-limiti li jiffaċċjaw l-utenti fl-aċċess tal-informazzjoni permezz tal-applikazzjonijiet mobbli jimxu id f'id mal-proċess usa' ta' frammentazzjoni tal-internet. Il-frammentazzjoni tirrestrinġi l-aċċess għall-kontentut tal-mezzi tax-xandir u għandha t-tendenza li taffettwa l-iktar lill-ifqar utenti. Soluzzjoni waħda, magħrufa bħala l-klassifikazzjoni żero jew ''zero-rating'', hija l-prattika tal-fornituri tas-servizz tal-internet li jippermettu konnettività b'xejn lill-utenti biex jaċċessa kontenut speċifiku jew applikazzjonijiet speċifiċi mingħajr ħlas. == Referenzi == [[Kategorija:Komunikazzjoni]] [[Kategorija:Teknoloġija]] [[Kategorija:Informatika]] 3cxlg7sv1d0ui0xawycxfvutw8jbpku 329950 329945 2026-05-14T00:09:17Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 329950 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Internet map 1024 - transparent, inverted.png|daqsminuri|Viżwalizzazzjoni tal-Proġett Opte tal-perkorsi tar-routing minn porzjon tal-internet.]] L-'''internet''' huwa sistema globali ta' networks interkonnessi tal-[[Kompjuter|kompjuters]] li tuża ġabra ta' protokolli tal-internet (TCP/IP) għall-komunikazzjoni bejn in-networks u l-apparati. Huwa network ta' networks magħmul minn networks privati, pubbliċi, akkademiċi, tan-negozju u tal-gvern b'ambitu lokali sa glonali, ikkollegati permezz ta' teknoloġiji tan-networking elettroniċi, bla fili u ottiċi. L-internet fih sensiela enormi ta' servizzi u ta' riżorsi, bħal dokumenti ipertestwali interkonnessi u applikazzjonijiet tal-World Wide Web (WWW), posta elettronika, gruppi ta' diskussjoni, telefonija tal-internet, mezzi ta' streaming u kondiviżjoni ta' fajls. L-iżjed mezzi ta' komunikazzjoni tradizzjonali, inkluż it-telefon, ir-radju, it-televiżjoni, il-posta stampata, il-gazzetti u d-dokumenti stampati, ġew ittrasformati bl-internet, u dan wassal għal mezzi ġodda bħall-email, il-[[mużika]] online, il-gazzetti diġitali, l-aggregaturi tal-aħbarijiet, u s-siti web tal-istreaming tal-awdjo u tal-filmati. L-internet iffaċilita u aċċellera forom ġodda ta' interazzjoni personali permezz tal-messaġġeriji istantanji, il-forums tal-internet, u s-servizzi tan-networking soċjali. Ix-xiri online kiber ukoll u jokkupa suq sinifikanti fost l-industriji, u b'hekk id-ditti qed jestendu l-preżenzi fiżiċi tagħhom tal-ħwienet biex jaqdu swieq akbar. Is-servizzi finanzjarji u bejn in-negozji fuq l-internet jaffettwaw il-ktajjen tal-provvista f'industriji sħaħ. L-oriġini tal-internet imorru lura għar-riċerka li ffaċilitat il-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters, l-iżvilupp tal-bdil tal-pakketti, u d-disinn ta' networks tal-kompjuters għall-komunikazzjoni tad-data. Is-sett ta' protokolli tal-komunikazzjoni biex jiffaċilitaw l-internetworking fuq l-internet feġġew mir-riċerka u mill-iżvilupp ikkummissjonati fis-snin 70 tas-seklu 20 mill-Aġenzija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka fid-Difiża (DARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] b'kollaborazzjoni mal-universitajiet u mar-riċerkaturi madwar l-Istati Uniti, ir-[[Renju Unit]] u [[Franza]]. L-internet ma għandu l-ebda governanza ċentralizzata unika la fl-implimentazzjoni teknoloġika u lanqas fil-politiki dwar l-aċċess u l-użu. Kull network kostitwenti jistabbilixxi l-politiki tiegħu stess. Id-definizzjonijiet kumplessivi taż-żewġ spazji tal-isem prinċipali tal-internet, l-ispazju tal-indirizz tal-protokoll tal-internet (indirizz IP) u s-Sistema tal-Ismijiet tad-Dominji (DNS), jiġu diretti minn organizzazzjoni tal-manutenzjoni, il-Korporazzjoni tal-Internet għall-Ismijiet u għan-Numri Assenjati (ICANN). L-irfid u l-istandardizzazzjoni tekniċi tal-protokolli ewlenin huma attività f'idejn it-Task Force tal-Inġinerija tal-Internet (IETF) mingħajr skop ta' qligħ.<ref>Abbate, Janet (1999). ''Inventing the Internet''. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. ISBN <bdi>978-0-262-01172-3</bdi>. p .3.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary|titlu=The Computer History Museum, SRI International, and BBN Celebrate the 40th Anniversary of First ARPANET Transmission, Precursor to Today's Internet {{!}} SRI International|sit=www.sri.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190329134941/https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary|arkivju-data=2019-03-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html|titlu=How the Internet Came to Be|sit=elk.informatik.hs-augsburg.de|data-aċċess=2026-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170926042220/http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html|arkivju-data=2017-09-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=HowStuffWorks "Who owns the Internet?"|url=http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-13}}</ref> == [[Terminoloġija]] == Il-[[kelma]] ''internetted'' (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: internettjat) intużat saħansitra fl-1849, u tfisser ''interkonness'' jew ''minsuġ ġo xulxin''. Il-kelma ''internet'' intużat fl-1945 mid-Dipartiment tal-Gwerra tal-Istati Uniti f'manwal tal-operaturi tar-radju, u fl-1974 bħala forma mqassra tax-xogħol tal-internet. Illum il-ġurnata, it-terminu ''internet'' jirreferi l-iktar għas-sistema globali ta' networks interkonnessi tal-kompjuters, għalkemm jista' jirreferi wkoll għal kwalunkwe grupp ta' networks iżgħar. Il-kelma ''internet'' ġie tinkiteb b'ittra kapitali bħala nom proprju (speċjalment bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]), iżda kulma jmur din l-użanza qed issir inqas komuni. Din tirrefletti t-tendenza bl-Ingliż li t-termini l-ġodda jinkitbu b'ittra kapitali u mbagħad jinkitbu b'ittra żgħira ladarba jsiru familjari. Xi kultant il-kelma għadha tinkiteb b'ittra kapitali biex tinżamm distinzjoni bejn l-internet globali u n-networks iżgħar, għalkemm bosta pubblikazzjonijiet, inkluż l-''AP Stylebook'' mill-2016, jirrakkomandaw li tinkiteb b'ittra żgħira f'kull każ. Fl-2016, id-''[[Dizzjunarju]] tal-Ingliż ta' Oxford'' sab li, abbażi ta' studju ta' madwar 2.5 biljun sors stampat u online, il-kelma "internet" kienet miktuba b'ittra kapitali f'54 % tal-każijiet. It-termini ''internet'' u ''World Wide Web'' spiss jintużaw b'mod interskambjabbli; spiss wieħed jista' jgħid li "dieħel fuq l-internet" meta juża brawżer tal-web biex jara l-paġni web. Madankollu, il-World Wide Web, jew ''il-Web'', huwa wieħed biss mill-għadd kbir ta' servizzi tal-internet. Din hija ġabra globali ta' paġni web, dokumenti u riżorsi oħra tal-web ikkollegati permezz ta' hyperlinks u URLs. == [[Storja]] == === Snin 60 tas-seklu 20 === Fis-snin 60 tas-seklu 20, ix-xjenzati tal-kompjuters bdew jiżviluppaw sistemi għall-kondiviżjoni taż-żmien tar-riżorsi tal-kompjuters. [[J. C. R. Licklider]] ippropona l-idea ta' network universali meta kien jaħdem ma' Bolt Beranek & Newman, u iktar 'il quddiem meta kien fit-tmun tal-Uffiċċju tat-Tekniki tal-Ipproċessar tal-Informazzjoni fl-Aġezija tal-Proġetti Avvanzati tar-Riċerka (ARPA) tad-Dipartiment tad-Difiża tal-Istati Uniti. Ir-riċerka dwar il-bdil tal-pakketti, waħda mit-teknoloġiji fundamentali tal-internet, bdiet fix-xogħol ta' [[Paul Baran]] f'RAND fil-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20, u b'mod indipendenti permezz ta' [[Donald Davies]] fil-Laboratorju Fiżiku Nazzjonali tar-Renju Unit fl-1965. Wara s-Simpożju dwar il-Prinċipji tas-Sistemi Operattivi fl-1967, il-bdil tal-pakketti min-network NPL propost ġie inkorporat fid-disinn tal-ARPANET, network sperimentali tal-kondiviżjoni tar-riżorsi propost minn ARPA. L-iżvilupp tal-ARPANET beda b'żewġ nodi tan-networks li ġew interkonnessi bejn l-Università ta' California, [[Los Angeles]] u l-Istitut tar-Riċerka ta' Stanford fid-29 ta' Ottubru 1969. It-tielet sit kien fl-Università ta' California, Santa Barbara, segwit mill-Università ta' Utah. === Snin 70 tas-seklu 20 === Sal-aħħar tal-1971, 15-il sit kienu konnessi mal-ARPANET innovattiv. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, l-ARPANET gradwalment żviluppa f'network deċentralizzat tal-komunikazzjonijiet, u kkollegat iċ-ċentri remoti u l-bażijiet militari fl-Istati Uniti. Networks oħra tal-utenti u networks tar-riċerka, bħall-Merit Network u s-CYCLADES, ġew żviluppati fl-aħħar tas-snin 60 u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20. Il-kollaborazzjonijiet internazzjonali bikrin għall-ARPANET kienu rari. Saru konnessjonijiet fl-1973 man-[[Norveġja]] (NORSAR, u iktar 'il quddiem, NDRE) u mal-grupp tar-riċerka ta' [[Peter Kirstein]] fil-University College London, li pprovdew gateway għan-networks akkademiċi Brittaniċi, l-ewwel internetwork għall-kondiviżjoni tar-riżorsi. Il-proġetti tal-ARPA, il-Grupp ta' Ħidma tan-Networks Internazzjonali u inizjattivi kummerċjali wasslu għall-iżvilupp ta' diversi protokolli u standards li permezz tagħhom diversi networks separati setgħu jsiru network uniku, jew network ta' networks. Fl-1974, [[Vint Cerf]] fl-Università ta' Stanford u [[Bob Kahn]] f'DARPA ppubblikaw proposta għal "Protokoll għall-Interkomunikazzjoni tan-Networks tal-Pakketti". Cerf u l-istudenti universitarji tiegħu użaw it-terminu ''internet'' bħala taqsira ta' ''xogħol tal-internet'' fl-''<nowiki>RFC 675</nowiki>''. In-Noti tal-Esperiment tal-Internet u RFCs ta' wara tennew dan l-użu. Ix-xogħol ta' [[Louis Pouzin]] u ta' [[Robert Metcalfe]] kellu influwenzi importanti fuq id-disinn effettiv tat-TCP/IP. Il-PTTs nazzjonali u l-fornituri kummerċjali żviluppaw l-istandard X.25 u skjerawh għan-networks tad-data pubbliċi. === Snin 80 tas-seklu 20 === L-ARPANET inizjalment serva bħala sinsla għall-interkonnessjoni ta' networks akkademiċi u militari reġjonali fl-Istati Uniti biex tiġi ffaċilitata l-kondiviżjoni tar-riżorsi. L-aċċess għall-ARPANET twessa' fl-1981 meta l-Fondazzjoni tax-[[Xjenza]] Nazzjonali (NSF) iffinanzjat in-Network tax-Xjenza tal-Kompjuters (CSNET). Fl-1982, il-Ġabra ta' Protokolli tal-Internet (TCP/IP) ġiet standardizzata, u dan iffaċilita l-proliferazzjoni dinjija tan-networks interkonnessi. L-aċċess tan-networks bit-TCP/IP twessa' mill-ġdid fl-1986 meta n-Network tal-Fondazzjoni tax-Xjenza Nazzjonali (NSFNet) ipprovda l-aċċess għas-siti tas-superkompjuters fl-Istati Uniti għar-riċerkaturi, l-ewwel b'veloċitajiet ta' 56 kbit/s u iktar 'il quddiem b'veloċitajiet ta' 1.5 Mbit/s u ta' 45 Mbit/s. L-NSFNet twessa' f'organizzazzjonijiet akkademiċi u tar-riċerka fl-[[Ewropa]], fl-[[Awstralja]], fi [[New Zealand]] u fil-[[Ġappun]] fl-1988–1989. Għalkemm protokolli oħra tan-networks bħan-networks tad-data pubbliċi UUCP u PTT kellhom kopertura globali ferm qabel dan iż-żmien, dan immarka l-bidu tal-internet bħala network interkontinentali. Il-fornituri tas-servizz tal-internet kummerċjali tfaċċaw fl-1989 fl-Istati Uniti u fl-Awstralja. L-ARPANET ġie dekummissjonat fl-1990. === Snin 90 tas-seklu 20 === Il-kollegament tan-networks kummerċjali u tal-impriżi sal-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20, kif ukoll il-wasla tal-World Wide Web, immarkaw il-bidu tat-tranżizzjoni lejn l-internet modern. Avvanzi kostanti fit-teknoloġija tas-semikondutturi u fin-networking ottiku ħolqu opportunitajiet ekonomiċi ġodda għall-involviment kummerċjali fl-espansjoni tan-network fil-qalba tiegħu u għat-twassil ta' servizzi lill-pubbliku. F'nofs l-1989, MCI Mail u Compuserve stabbilew konnessjonijiet mal-internet, u pprovdew l-email u l-prodotti ta' aċċess pubbliku lil nofs miljun utent tal-internet. Ftit xhur wara, fl-1 ta' Jannar 1990, PSInet nediet sinsla alternattiva tal-internet għall-użu kummerċjali; wieħed min-networks li żdied mal-qalba tal-internet kummerċjali tas-snin ta' wara. F'Marzu 1990, l-ewwel kollegament ta' veloċità għolja T1 (1.5 Mbit/s) bejn l-NSFNET u l-Ewropa ġie installat bejn l-Università ta' Cornell u s-[[CERN]], u dan ippermetta komunikazzjonijiet ferm iktar sodi minn dawk offruti bis-satelliti. Iktar 'il quddiem fl-1990, [[Tim Berners-Lee]] beda jħejji l-WorldWideWeb, l-ewwel brawżer tal-web, wara sentejn ta' pressjoni mal-ġestjoni tas-CERN. Sal-[[Milied]] tal-1990, Berners-Lee kien bena l-għodod kollha meħtieġa għal web li jaħdem: il-Protokoll tat-Trasferiment Ipertestwali (HTTP) 0.9, il-Lingwaġġ tal-Markaturi Intertestwali (HTML), l-ewwel brawżer tal-web (li kien ukoll editur tal-HTML u seta' jaċċessa n-newsgroups tal-Usenet u l-fajls FTP), l-ewwel software tas-server tal-HTTP (iktar 'il quddiem magħruf bħala CERN httpd), l-ewwel server tal-web, u l-ewwel paġni web li ddeskrivew il-proġett stess. Fl-1991 ġie stabbilit il-Commercial Internet eXchange (skambju tal-internet kummerċjali), u b'hekk il-PSInet seta' jikkomunika man-networks kummerċjali l-oħra bħas-CERFnet u l-Alternet. L-Unjoni tal-Kreditu Federali ta' Stanford kienet l-ewwel istituzzjoni finanzjarja li offriet servizzi bankarji tal-internet online lill-membri kollha tagħha f'Ottubru 1994. Fl-1996, il-Grupp Finanzjarju OP, bank kooperativ ieħor, sar it-tieni bank online fid-[[Id-Dinja|dinja]] u l-ewwel wieħed fl-Ewropa. Sal-1995, l-internet ġie kkummerċjalizzat għalkollox fl-Istati Uniti meta l-NSFNet ġie dekummissjonat, u b'hekk tneħħew l-aħħar restrizzjonijiet fuq l-użu tal-internet għat-traffiku kummerċjali. Iktar ma t-teknoloġija avvanzat u l-opportunitajiet kummerċjali xprunaw it-tkabbir reċiproku, il-volum ta' traffiku tal-internet beda jesperjenza karatteristiċi simili għal dawk tal-iskalar tat-transistors tal-MOS, kif spjegat bil-liġi ta' Moore, u beda jirdoppja kull 18-il xahar. Dan it-tkabbir, ifformalizzat bħala l-liġi ta' Edholm, ġie katalizzat mill-avvanzi fit-teknoloġija tal-MOS, fis-sistemi tal-mewġ tad-dawl bil-laser u fil-prestazzjoni tal-istorbju. === Seklu 21 === {| class="wikitable" |+Utenti tal-internet madwar id-dinja ! !2005 !2010 !2017 !2023 |- !Popolazzjoni dinjija (biljuni) |6.5 |6.9 |7.4 |8.0 |- !Madwar id-dinja |16% |30% |48% |67% |- !Fil-pajjiżi li qed jiżviluppaw |8% |21% |41.3% |60% |- !Fil-pajjiżi żviluppati |51% |67% |81% |93% |} Mill-1995, l-internet kellu impatt tal-għaġeb fuq il-[[kultura]] u l-kummerċ, inkluż iż-żieda tal-komunikazzjoni kważi istantanja bl-email, bil-messaġġerija istantanja, bit-telefonija (Protokoll tal-Vuċi fuq l-Internet jew VoIP), it-telefonati interattivi reċiproċi b'mod viżiv, u l-World Wide Web. Ammonti dejjem jiżdiedu ta' data qed jiġu trażmessi b'veloċitajiet dejjem ogħla permezz ta' networks tal-fibra ottika li joperaw b'1 Gbit/s, b'10 Gbit/s jew iktar. L-internet qed ikompli jikber, xprunat b'ammonti dejjem akbar ta' informazzjoni, għarfien, kummerċ, divertiment u servizzi tan-networking soċjali online. Lejn l-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, ġie stmat li t-traffiku tal-internet pubbliku kiber b'100 fil-mija kull sena, filwaqt li t-tkabbir annwali medju fl-għadd ta' utenti tal-internet kien maħsub li kien bejn 20 % u 50 %. Dan it-tkabbir spiss jiġi attribwit għan-nuqqas ta' amministrazzjoni ċentrali, li jippermetti t-tkabbir organiku tan-network, kif ukoll in-natura mhux proprjetarja tal-protokolli tal-internet, li jħeġġu l-interoperabbiltà tal-bejjiegħa u jipprevjenu li kumpanija waħda jkollha wisq kontroll fuq in-network. F'Novembru 2006, l-internet ġie inkluż fil-lista tal-''USA Today'' tas-Seba' Għeġubijiet il-Ġodda. Mill-31 ta' Marzu 2011, l-għadd stmat totali ta' utenti tal-internet kien ta' 2.095 biljun (30 % tal-popolazzjoni dinjija). Huwa stmat li fl-1993 l-internet kellu fluss ta' informazzjoni ta' 1 % biss permezz tat-telekomunikazzjoni reċiproka. Sas-sena 2000 din iċ-ċifra kienet kibret għal 51 %, u sal-2007 iżjed minn 97 % tal-informazzjoni kollha permezz tat-telekomunikazzjoni kienet tinsab fuq l-internet. L-ismartphones moderni jistgħu jaċċessaw l-internet permezz ta' networks ċellulari, u l-użu tal-internet bil-mowbajls u bit-tablets qabeż l-użu bil-kompjuters għall-ewwel darba f'Ottubru 2016. Mill-2018, 80 % tal-popolazzjoni dinjija kellha kopertura b'network 4G. ==== Komunikazzjoni mobbli ==== L-Unjoni tat-Telekomunikazzjoni Internazzjonali (ITU) stmat li sal-aħħar tal-2017, 48 % tal-utenti individwali jaqbdu regolarment mal-internet; żieda mill-34 % fl-2012. Il-konnettività tal-internet mobbli kellha rwol importanti fl-espansjoni tal-aċċess f'dawn l-aħħar snin, speċjalment fl-[[Asja]], fil-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]] u fl-[[Afrika]]. L-għadd ta' abbonamenti ċellulari mobbli uniċi żdied minn 3.9 biljun fl-2012 għal 4.8 biljun fl-2016, żewġ terzi tal-popolazzjoni dinjija, b'iżjed minn nofs l-abbonamenti li jinsabu fl-Asja u fil-Paċifiku. Il-limiti li jiffaċċjaw l-utenti fl-aċċess tal-informazzjoni permezz tal-applikazzjonijiet mobbli jimxu id f'id mal-proċess usa' ta' frammentazzjoni tal-internet. Il-frammentazzjoni tirrestrinġi l-aċċess għall-kontentut tal-mezzi tax-xandir u għandha t-tendenza li taffettwa l-iktar lill-ifqar utenti. Soluzzjoni waħda, magħrufa bħala l-klassifikazzjoni żero jew ''zero-rating'', hija l-prattika tal-fornituri tas-servizz tal-internet li jippermettu konnettività b'xejn lill-utenti biex jaċċessa kontenut speċifiku jew applikazzjonijiet speċifiċi mingħajr ħlas. == Referenzi == [[Kategorija:Komunikazzjoni]] [[Kategorija:Teknoloġija]] [[Kategorija:Informatika]] htea1pc9g2fyy0vsngf01anshcrek91 0 34422 329956 2026-05-14T07:26:56Z Trigcly 17859 Kontenut, infobox, stampi, kwotazzjonijiet u ħoloq 329956 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Thoros''' '''ta' Edessa''' jew '''Theodoros''' '''ta' Edessa''' (bl-[[Lingwa Armena|Armen]]: Թորոս կուրապաղատ, T'oros Curopalates; miet fid-9 ta' Marzu 1098) kien mexxej [[Armenja|Armen]] ta' [[Edessa]] fi żmien l-Ewwel [[Kruċjata]]. Thoros kien eks uffiċjal (''curopalates'') fl-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u logutenent ta' [[Philaretos Brachamios]]. Huwa kien Armen iżda kien jipprattika l-fidi Ortodossa [[Greċja|Griega]]. Il-''Kronaka'' ta' Mattew ta' Edessa tirrakkonta li "Thoros iben Hethum" inħatar bħala l-gvernatur ta' Edessa minn [[Tutush]], li kien għeleb u qatel lill-emir [[Bouzan]] fis-sena 543 tal-era Armena (is-26 ta' Frar 1094 – il-25 ta' Frar 1095). Skont [[Sturdza]], Hethum [I] kien dixxendent tal-Pahlavouni, familja importanti fl-Armenja Kawkasa. Huwa ħakem l-artijiet lejn il-Lvant tal-artijiet maħkuma mill-Armen Rupen. [[Steven Runciman]] lil Thoros isejjaħlu l-"iben tar-rispett" ta' [[Gabriel ta' Melitene|Gabriel]] [[Gabriel ta' Melitene|ta' Melitene]]. Għall-ħabta tal-1094, l-emir [[Seljuk]] ta' [[Damasku]], Tutush I, ħakem lil Edessa u stabbilixxa lil Thoros bħala l-gvernatur. Thoros minnufih ipprova jieħu l-kontroll tal-belt għalih innifsu. Thoros imbagħad iffortifika l-belt ta' Edessa u iżola ċ-ċittadella, b'gwarniġjon ta' truppi [[Turkija|Torok]] u Armeni. It-Torok u l-Ortoqidi assedjaw il-belt għal xahrejn, iżda ma rnexxielhomx jaħtfuha anke wara li għaddew mis-swar tagħha. B'hekk it-Torok irtiraw u Thoros ġie rikonoxxut bħala s-sinjur tal-belt. Bħala [[Kristjaneżmu|Kristjan]] Ortodoss Grieg, ma tantx kien maħbub mis-sudditi Armeni tiegħu f'Edessa. Huwa rreżista l-attakki tas-Seljuk, iżda fl-1098 kellu jistaqsi għall-għajnuna mingħand il-ġellieda tal-Kruċjati, li kienu okkupati fl-assedju ta' [[Antjokja]]. [[Baldwin ta' Boulogne]] mar lejn Edessa, iktar milli biex jieħu sehem fl-assedju, x'aktarx biex jikseb territorju għalih innifsu, u ħataf lil Turbessel. Thoros stiednu f'Edessa u għamel alleanza miegħu fi Frar 1098. Baldwin gradwalment ikkonvinċa lil Thoros biex jadottah bħala ibnu u l-eredi tiegħu, iżda wara li għamel dan, Baldwin attakka lill-uffiċjali ta' Thoros u assedjah fiċ-ċittadella. Thoros qabel li jħallih jieħu l-belt u ħejja l-pjanijiet biex jaħrab mal-familja tiegħu lejn [[Melitene]], iżda ftit wara, fid-9 ta' Marzu, Thoros ġie assassinat mill-abitanti Armeni tal-belt, x'aktarx skont il-kmand ta' Baldwin, u Baldwin sar l-ewwel konti ta' Edessa. == Referenzi == p91s8mi5jmmqzfid5gf7te7semqstij 329958 329956 2026-05-14T07:29:52Z Trigcly 17859 added [[Category:Politiċi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329958 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Thoros''' '''ta' Edessa''' jew '''Theodoros''' '''ta' Edessa''' (bl-[[Lingwa Armena|Armen]]: Թորոս կուրապաղատ, T'oros Curopalates; miet fid-9 ta' Marzu 1098) kien mexxej [[Armenja|Armen]] ta' [[Edessa]] fi żmien l-Ewwel [[Kruċjata]]. Thoros kien eks uffiċjal (''curopalates'') fl-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u logutenent ta' [[Philaretos Brachamios]]. Huwa kien Armen iżda kien jipprattika l-fidi Ortodossa [[Greċja|Griega]]. Il-''Kronaka'' ta' Mattew ta' Edessa tirrakkonta li "Thoros iben Hethum" inħatar bħala l-gvernatur ta' Edessa minn [[Tutush]], li kien għeleb u qatel lill-emir [[Bouzan]] fis-sena 543 tal-era Armena (is-26 ta' Frar 1094 – il-25 ta' Frar 1095). Skont [[Sturdza]], Hethum [I] kien dixxendent tal-Pahlavouni, familja importanti fl-Armenja Kawkasa. Huwa ħakem l-artijiet lejn il-Lvant tal-artijiet maħkuma mill-Armen Rupen. [[Steven Runciman]] lil Thoros isejjaħlu l-"iben tar-rispett" ta' [[Gabriel ta' Melitene|Gabriel]] [[Gabriel ta' Melitene|ta' Melitene]]. Għall-ħabta tal-1094, l-emir [[Seljuk]] ta' [[Damasku]], Tutush I, ħakem lil Edessa u stabbilixxa lil Thoros bħala l-gvernatur. Thoros minnufih ipprova jieħu l-kontroll tal-belt għalih innifsu. Thoros imbagħad iffortifika l-belt ta' Edessa u iżola ċ-ċittadella, b'gwarniġjon ta' truppi [[Turkija|Torok]] u Armeni. It-Torok u l-Ortoqidi assedjaw il-belt għal xahrejn, iżda ma rnexxielhomx jaħtfuha anke wara li għaddew mis-swar tagħha. B'hekk it-Torok irtiraw u Thoros ġie rikonoxxut bħala s-sinjur tal-belt. Bħala [[Kristjaneżmu|Kristjan]] Ortodoss Grieg, ma tantx kien maħbub mis-sudditi Armeni tiegħu f'Edessa. Huwa rreżista l-attakki tas-Seljuk, iżda fl-1098 kellu jistaqsi għall-għajnuna mingħand il-ġellieda tal-Kruċjati, li kienu okkupati fl-assedju ta' [[Antjokja]]. [[Baldwin ta' Boulogne]] mar lejn Edessa, iktar milli biex jieħu sehem fl-assedju, x'aktarx biex jikseb territorju għalih innifsu, u ħataf lil Turbessel. Thoros stiednu f'Edessa u għamel alleanza miegħu fi Frar 1098. Baldwin gradwalment ikkonvinċa lil Thoros biex jadottah bħala ibnu u l-eredi tiegħu, iżda wara li għamel dan, Baldwin attakka lill-uffiċjali ta' Thoros u assedjah fiċ-ċittadella. Thoros qabel li jħallih jieħu l-belt u ħejja l-pjanijiet biex jaħrab mal-familja tiegħu lejn [[Melitene]], iżda ftit wara, fid-9 ta' Marzu, Thoros ġie assassinat mill-abitanti Armeni tal-belt, x'aktarx skont il-kmand ta' Baldwin, u Baldwin sar l-ewwel konti ta' Edessa. == Referenzi == [[Kategorija:Politiċi]] hfya056xnlnktqsgushhyy2m15qmfhd 329959 329958 2026-05-14T07:30:06Z Trigcly 17859 added [[Category:Militar]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329959 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Thoros''' '''ta' Edessa''' jew '''Theodoros''' '''ta' Edessa''' (bl-[[Lingwa Armena|Armen]]: Թորոս կուրապաղատ, T'oros Curopalates; miet fid-9 ta' Marzu 1098) kien mexxej [[Armenja|Armen]] ta' [[Edessa]] fi żmien l-Ewwel [[Kruċjata]]. Thoros kien eks uffiċjal (''curopalates'') fl-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u logutenent ta' [[Philaretos Brachamios]]. Huwa kien Armen iżda kien jipprattika l-fidi Ortodossa [[Greċja|Griega]]. Il-''Kronaka'' ta' Mattew ta' Edessa tirrakkonta li "Thoros iben Hethum" inħatar bħala l-gvernatur ta' Edessa minn [[Tutush]], li kien għeleb u qatel lill-emir [[Bouzan]] fis-sena 543 tal-era Armena (is-26 ta' Frar 1094 – il-25 ta' Frar 1095). Skont [[Sturdza]], Hethum [I] kien dixxendent tal-Pahlavouni, familja importanti fl-Armenja Kawkasa. Huwa ħakem l-artijiet lejn il-Lvant tal-artijiet maħkuma mill-Armen Rupen. [[Steven Runciman]] lil Thoros isejjaħlu l-"iben tar-rispett" ta' [[Gabriel ta' Melitene|Gabriel]] [[Gabriel ta' Melitene|ta' Melitene]]. Għall-ħabta tal-1094, l-emir [[Seljuk]] ta' [[Damasku]], Tutush I, ħakem lil Edessa u stabbilixxa lil Thoros bħala l-gvernatur. Thoros minnufih ipprova jieħu l-kontroll tal-belt għalih innifsu. Thoros imbagħad iffortifika l-belt ta' Edessa u iżola ċ-ċittadella, b'gwarniġjon ta' truppi [[Turkija|Torok]] u Armeni. It-Torok u l-Ortoqidi assedjaw il-belt għal xahrejn, iżda ma rnexxielhomx jaħtfuha anke wara li għaddew mis-swar tagħha. B'hekk it-Torok irtiraw u Thoros ġie rikonoxxut bħala s-sinjur tal-belt. Bħala [[Kristjaneżmu|Kristjan]] Ortodoss Grieg, ma tantx kien maħbub mis-sudditi Armeni tiegħu f'Edessa. Huwa rreżista l-attakki tas-Seljuk, iżda fl-1098 kellu jistaqsi għall-għajnuna mingħand il-ġellieda tal-Kruċjati, li kienu okkupati fl-assedju ta' [[Antjokja]]. [[Baldwin ta' Boulogne]] mar lejn Edessa, iktar milli biex jieħu sehem fl-assedju, x'aktarx biex jikseb territorju għalih innifsu, u ħataf lil Turbessel. Thoros stiednu f'Edessa u għamel alleanza miegħu fi Frar 1098. Baldwin gradwalment ikkonvinċa lil Thoros biex jadottah bħala ibnu u l-eredi tiegħu, iżda wara li għamel dan, Baldwin attakka lill-uffiċjali ta' Thoros u assedjah fiċ-ċittadella. Thoros qabel li jħallih jieħu l-belt u ħejja l-pjanijiet biex jaħrab mal-familja tiegħu lejn [[Melitene]], iżda ftit wara, fid-9 ta' Marzu, Thoros ġie assassinat mill-abitanti Armeni tal-belt, x'aktarx skont il-kmand ta' Baldwin, u Baldwin sar l-ewwel konti ta' Edessa. == Referenzi == [[Kategorija:Politiċi]] [[Kategorija:Militar]] deuv1gz7qq427slwumjmfn68r4glzcz 329960 329959 2026-05-14T07:31:52Z Trigcly 17859 added [[Category:Twieldu fis-seklu 11]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329960 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Thoros''' '''ta' Edessa''' jew '''Theodoros''' '''ta' Edessa''' (bl-[[Lingwa Armena|Armen]]: Թորոս կուրապաղատ, T'oros Curopalates; miet fid-9 ta' Marzu 1098) kien mexxej [[Armenja|Armen]] ta' [[Edessa]] fi żmien l-Ewwel [[Kruċjata]]. Thoros kien eks uffiċjal (''curopalates'') fl-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u logutenent ta' [[Philaretos Brachamios]]. Huwa kien Armen iżda kien jipprattika l-fidi Ortodossa [[Greċja|Griega]]. Il-''Kronaka'' ta' Mattew ta' Edessa tirrakkonta li "Thoros iben Hethum" inħatar bħala l-gvernatur ta' Edessa minn [[Tutush]], li kien għeleb u qatel lill-emir [[Bouzan]] fis-sena 543 tal-era Armena (is-26 ta' Frar 1094 – il-25 ta' Frar 1095). Skont [[Sturdza]], Hethum [I] kien dixxendent tal-Pahlavouni, familja importanti fl-Armenja Kawkasa. Huwa ħakem l-artijiet lejn il-Lvant tal-artijiet maħkuma mill-Armen Rupen. [[Steven Runciman]] lil Thoros isejjaħlu l-"iben tar-rispett" ta' [[Gabriel ta' Melitene|Gabriel]] [[Gabriel ta' Melitene|ta' Melitene]]. Għall-ħabta tal-1094, l-emir [[Seljuk]] ta' [[Damasku]], Tutush I, ħakem lil Edessa u stabbilixxa lil Thoros bħala l-gvernatur. Thoros minnufih ipprova jieħu l-kontroll tal-belt għalih innifsu. Thoros imbagħad iffortifika l-belt ta' Edessa u iżola ċ-ċittadella, b'gwarniġjon ta' truppi [[Turkija|Torok]] u Armeni. It-Torok u l-Ortoqidi assedjaw il-belt għal xahrejn, iżda ma rnexxielhomx jaħtfuha anke wara li għaddew mis-swar tagħha. B'hekk it-Torok irtiraw u Thoros ġie rikonoxxut bħala s-sinjur tal-belt. Bħala [[Kristjaneżmu|Kristjan]] Ortodoss Grieg, ma tantx kien maħbub mis-sudditi Armeni tiegħu f'Edessa. Huwa rreżista l-attakki tas-Seljuk, iżda fl-1098 kellu jistaqsi għall-għajnuna mingħand il-ġellieda tal-Kruċjati, li kienu okkupati fl-assedju ta' [[Antjokja]]. [[Baldwin ta' Boulogne]] mar lejn Edessa, iktar milli biex jieħu sehem fl-assedju, x'aktarx biex jikseb territorju għalih innifsu, u ħataf lil Turbessel. Thoros stiednu f'Edessa u għamel alleanza miegħu fi Frar 1098. Baldwin gradwalment ikkonvinċa lil Thoros biex jadottah bħala ibnu u l-eredi tiegħu, iżda wara li għamel dan, Baldwin attakka lill-uffiċjali ta' Thoros u assedjah fiċ-ċittadella. Thoros qabel li jħallih jieħu l-belt u ħejja l-pjanijiet biex jaħrab mal-familja tiegħu lejn [[Melitene]], iżda ftit wara, fid-9 ta' Marzu, Thoros ġie assassinat mill-abitanti Armeni tal-belt, x'aktarx skont il-kmand ta' Baldwin, u Baldwin sar l-ewwel konti ta' Edessa. == Referenzi == [[Kategorija:Politiċi]] [[Kategorija:Militar]] [[Kategorija:Twieldu fis-seklu 11]] 6q3nuwjvkew3720m4y8wbb35jawvu0t 329961 329960 2026-05-14T07:32:06Z Trigcly 17859 added [[Category:Mietu fl-1098]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 329961 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Thoros''' '''ta' Edessa''' jew '''Theodoros''' '''ta' Edessa''' (bl-[[Lingwa Armena|Armen]]: Թորոս կուրապաղատ, T'oros Curopalates; miet fid-9 ta' Marzu 1098) kien mexxej [[Armenja|Armen]] ta' [[Edessa]] fi żmien l-Ewwel [[Kruċjata]]. Thoros kien eks uffiċjal (''curopalates'') fl-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u logutenent ta' [[Philaretos Brachamios]]. Huwa kien Armen iżda kien jipprattika l-fidi Ortodossa [[Greċja|Griega]]. Il-''Kronaka'' ta' Mattew ta' Edessa tirrakkonta li "Thoros iben Hethum" inħatar bħala l-gvernatur ta' Edessa minn [[Tutush]], li kien għeleb u qatel lill-emir [[Bouzan]] fis-sena 543 tal-era Armena (is-26 ta' Frar 1094 – il-25 ta' Frar 1095). Skont [[Sturdza]], Hethum [I] kien dixxendent tal-Pahlavouni, familja importanti fl-Armenja Kawkasa. Huwa ħakem l-artijiet lejn il-Lvant tal-artijiet maħkuma mill-Armen Rupen. [[Steven Runciman]] lil Thoros isejjaħlu l-"iben tar-rispett" ta' [[Gabriel ta' Melitene|Gabriel]] [[Gabriel ta' Melitene|ta' Melitene]]. Għall-ħabta tal-1094, l-emir [[Seljuk]] ta' [[Damasku]], Tutush I, ħakem lil Edessa u stabbilixxa lil Thoros bħala l-gvernatur. Thoros minnufih ipprova jieħu l-kontroll tal-belt għalih innifsu. Thoros imbagħad iffortifika l-belt ta' Edessa u iżola ċ-ċittadella, b'gwarniġjon ta' truppi [[Turkija|Torok]] u Armeni. It-Torok u l-Ortoqidi assedjaw il-belt għal xahrejn, iżda ma rnexxielhomx jaħtfuha anke wara li għaddew mis-swar tagħha. B'hekk it-Torok irtiraw u Thoros ġie rikonoxxut bħala s-sinjur tal-belt. Bħala [[Kristjaneżmu|Kristjan]] Ortodoss Grieg, ma tantx kien maħbub mis-sudditi Armeni tiegħu f'Edessa. Huwa rreżista l-attakki tas-Seljuk, iżda fl-1098 kellu jistaqsi għall-għajnuna mingħand il-ġellieda tal-Kruċjati, li kienu okkupati fl-assedju ta' [[Antjokja]]. [[Baldwin ta' Boulogne]] mar lejn Edessa, iktar milli biex jieħu sehem fl-assedju, x'aktarx biex jikseb territorju għalih innifsu, u ħataf lil Turbessel. Thoros stiednu f'Edessa u għamel alleanza miegħu fi Frar 1098. Baldwin gradwalment ikkonvinċa lil Thoros biex jadottah bħala ibnu u l-eredi tiegħu, iżda wara li għamel dan, Baldwin attakka lill-uffiċjali ta' Thoros u assedjah fiċ-ċittadella. Thoros qabel li jħallih jieħu l-belt u ħejja l-pjanijiet biex jaħrab mal-familja tiegħu lejn [[Melitene]], iżda ftit wara, fid-9 ta' Marzu, Thoros ġie assassinat mill-abitanti Armeni tal-belt, x'aktarx skont il-kmand ta' Baldwin, u Baldwin sar l-ewwel konti ta' Edessa. == Referenzi == [[Kategorija:Politiċi]] [[Kategorija:Militar]] [[Kategorija:Twieldu fis-seklu 11]] [[Kategorija:Mietu fl-1098]] sanvyfm270nl58b7orhj8x72xzoobta 329964 329961 2026-05-14T07:38:31Z Trigcly 17859 /* Referenzi */ 329964 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Thoros''' '''ta' Edessa''' jew '''Theodoros''' '''ta' Edessa''' (bl-[[Lingwa Armena|Armen]]: Թորոս կուրապաղատ, T'oros Curopalates; miet fid-9 ta' Marzu 1098) kien mexxej [[Armenja|Armen]] ta' [[Edessa]] fi żmien l-Ewwel [[Kruċjata]]. Thoros kien eks uffiċjal (''curopalates'') fl-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] u logutenent ta' [[Philaretos Brachamios]]. Huwa kien Armen iżda kien jipprattika l-fidi Ortodossa [[Greċja|Griega]]. Il-''Kronaka'' ta' Mattew ta' Edessa tirrakkonta li "Thoros iben Hethum" inħatar bħala l-gvernatur ta' Edessa minn [[Tutush]], li kien għeleb u qatel lill-emir [[Bouzan]] fis-sena 543 tal-era Armena (is-26 ta' Frar 1094 – il-25 ta' Frar 1095).<ref>''Armenia and the Crusades, Tenth to Twelfth Centuries: The Chronicle of Matthew of Edessa''. Translated by Ara E. Dostourian. Lanham: University Press of America, 1993, p. 163.</ref> Skont [[Sturdza]], Hethum [I] kien dixxendent tal-Pahlavouni, familja importanti fl-Armenja Kawkasa. Huwa ħakem l-artijiet lejn il-Lvant tal-artijiet maħkuma mill-Armen Rupen. [[Steven Runciman]] lil Thoros isejjaħlu l-"iben tar-rispett" ta' [[Gabriel ta' Melitene|Gabriel]] [[Gabriel ta' Melitene|ta' Melitene]].<ref>Runciman, Steven (1951). ''A History of the Crusades: Volume 1, The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem''. Cambridge: Cambridge University Press. p. 75. ISBN <bdi>0-521-06161-X</bdi>.</ref> Għall-ħabta tal-1094, l-emir [[Seljuk]] ta' [[Damasku]], Tutush I, ħakem lil Edessa u stabbilixxa lil Thoros bħala l-gvernatur. Thoros minnufih ipprova jieħu l-kontroll tal-belt għalih innifsu. Thoros imbagħad iffortifika l-belt ta' Edessa u iżola ċ-ċittadella, b'gwarniġjon ta' truppi [[Turkija|Torok]] u Armeni. It-Torok u l-Ortoqidi assedjaw il-belt għal xahrejn, iżda ma rnexxielhomx jaħtfuha anke wara li għaddew mis-swar tagħha. B'hekk it-Torok irtiraw u Thoros ġie rikonoxxut bħala s-sinjur tal-belt. [[Stampa:Baldwin of Boulogne entering Edessa in Feb 1098.JPG|daqsminuri|Baldwin ta' Boulogne dieħel f'Edessa fi Frar 1098. F'din il-[[pittura]] jidher qed jintlaqa' mill-membri tal-kleru Armeni, li kienu ħerqana biex jeħilsu mill-obbligi fil-konfront ta' [[Kostantinopli]].<ref>Lebédel, Claude. ''Les Croisades: Origines et consequences''. Éditions Ouest-France, 2006, p. 50.</ref>]] Bħala [[Kristjaneżmu|Kristjan]] Ortodoss Grieg, ma tantx kien maħbub mis-sudditi Armeni tiegħu f'Edessa. Huwa rreżista l-attakki tas-Seljuk, iżda fl-1098 kellu jistaqsi għall-għajnuna mingħand il-ġellieda tal-Kruċjati, li kienu okkupati fl-assedju ta' [[Antjokja]]. [[Baldwin ta' Boulogne]] mar lejn Edessa, iktar milli biex jieħu sehem fl-assedju, x'aktarx biex jikseb territorju għalih innifsu, u ħataf lil Turbessel. Thoros stiednu f'Edessa u għamel alleanza miegħu fi Frar 1098. Baldwin gradwalment ikkonvinċa lil Thoros biex jadottah bħala ibnu u l-eredi tiegħu, iżda wara li għamel dan, Baldwin attakka lill-uffiċjali ta' Thoros u assedjah fiċ-ċittadella. Thoros qabel li jħallih jieħu l-belt u ħejja l-pjanijiet biex jaħrab mal-familja tiegħu lejn [[Melitene]], iżda ftit wara, fid-9 ta' Marzu, Thoros ġie assassinat mill-abitanti Armeni tal-belt, x'aktarx skont il-kmand ta' Baldwin, u Baldwin sar l-ewwel konti ta' Edessa.<ref>Runciman. ''A History of the Crusades'', vol. 1, pp. 206–207.</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Politiċi]] [[Kategorija:Militar]] [[Kategorija:Twieldu fis-seklu 11]] [[Kategorija:Mietu fl-1098]] b6snh6iq6k3av262i9msajn852wve4s 1 34423 329962 2026-05-14T07:33:29Z Trigcly 17859 mudellCEE 329962 wikitext text/x-wiki {{CEE Spring 2026 | utent = Trigcly | pajjiż = Armenja}} f166t36z4268s9ruc3eacak16iedhbk