Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1064 330910 296043 2026-07-02T14:52:14Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont il-post]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330910 wikitext text/x-wiki Is-Serbja u il-Montenegro kienet nazzjon fl-[[Ewropa]]. F' Ġunju 2006 wara referendum il-[[Montenegro]] ħareġ stat għalih, u is-[[Serbja]] ħareġ stat għalih. Dan il-pajjiż kien magħmul minn żewġ Repubbliki, (Ir-Repubblika tas-Serbja u r-Repubblika tal-Montenegro (Kull Repubblika bil-Parlament tagħha)) u għalkemm stat federali s-sistema kienet unitarja ħafna peress li kienet maħkuma kważi esklussivament minn Belgrad, dan kien fil-biċċa l-kbira fid-disgħinijiet. Fl-1999 minħabba l-inaffidabbiltà u l-inflazzjoni tad-dinar Jugoslav fl-1999 grazzi għall-politika barranija tagħha mal-pajjiżi Ewropej (speċifikament il-[[Ġermanja]]) dan inkiseb grazzi għall-Awtonomija tagħha r-Repubblika tal-Montenegro poġġiet il-Mark Ġermaniż bħala valuta legali fl-1999 u fl-2001 dovut. għas-sostituzzjoni tiegħu bl-[[Ewro]] fil-[[Ġermanja]], l-istess jiġri fir-Repubblika tal-Montenegro. Fl-2003 biddlet isimha mir-Repubblika Federali Jugoslava għas-Serbja u l-Montenegro; u ssir Konfederazzjoni, f’dik l-istess sena kull Repubblika tikseb Awtonomija żejda kbira f’kull sens, kemm ekonomiku kif ukoll politiku u legali, tant li tiżviluppa l-politika barranija indipendenti tagħha. Wieħed mill-ftehimiet tal-Konfederazzjoni bejn ir-Repubblika tas-Serbja u r-Repubblika tal-Montenegro fl-21 ta' Mejju ,2006 kien li f'perjodu ta' 3 snin isir Referemdum ta' Indipendenza għar-Repubblika tal-Montenegro u jekk dan il-pajjiż jirbaħ, jikseb l-indipendenza u joħroġ. mill-Konfederazzjoni b’effett immedjat u r-Rikonoxximent tas-Serbja lill-Montenegro bħala Indipendenti, dan ġara biss meta sar ir-Referemdum u l-Montenegro sar Indipendenti bħala Repubblika Indipendenti u bir-rikonoxximent tas-Serbja kif mistenni. Fi kwalunkwe każ li l-indipendenza ma tiġix approvata b’referendum, jingħata perjodu ta’ 3 snin oħra filwaqt li l-Konfederazzjoni tapplika l-istatus quo (jibqa’ l-istess). Referendum dwar l-indipendenza sar fil-Montenegro fil-21 ta' Mejju 2006. Ġie approvat minn 55.5% tal-votanti, u qabeż bi ftit il-limitu ta' 55%. Fit-23 ta’ Mejju, ir-riżultati preliminari tar-referendum ta’ warajh mill-inqas membri permanenti kollha tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti, li jissuġġerixxu l-aċċess għad-dritt li l-Montenegro kellu jsir formalment indipendenti. Fil-31 ta’ Mejju, il-kummissjoni tar-referendum ikkonfermat investimentment ir-riżultati tar-referendum, u vverifikat li 55.5% tal-soċjetà tal-vot Montenegrin ivvutat għall-indipendenza. ħarġet li l-votanti laħqu r-kontroll kontroversjali ta' awtorizzazzjoni minima ta' 55%, ir-referendum ġie inkorporat f' dikjarazzjoni ta' indipendenza waqt għadd parlamentari speċjali fil-31 ta' Mejju. L-Assemblea tar-Repubblika tal-Montenegro Dikjarazzjoni formali ta' Indipendenza nhar is-Sibt, 3 ta' Ġunju. Ir-Repubblika tal-Montenegro ssir totalment indipendenti minn Belgrad fit-3 ta' Ġunju 2006 u r-Repubblika tas-Serbja ssir indipendenti billi tikkonkludi l-Konfederazzjoni b'mod paċifiku fil-5 ta' Ġunju 2006 li tistabbilixxi ż-żewġ Repubbliki Indipendenti attwali. Bi ħanut għat-tħabbira, il-gvern Serb id-denominazzjoni tal-lingwa bħala s-jekkur legali u politiku tas-Serbja u l-Montenegro, u li l-gvern u l-parlament Serbi dal-bidu kostituzzjoni ġdida. L-[[Stati Uniti]], iċ-[[Ċina]], ir-[[Russja]] u l-aspett tal-[[Unjoni Ewropea]] esprimew l-intenzjoni tagħhom li jirrispettaw ir-riżultati tar-referendum. Ir-Repubblika Federali tal-Jugoslavja oriġinat mill-waqgħa tar-reġim komunista ta’ (ir-Repubblika Federali tal-Poplu tal-Jugoslavja/Repubblika Federali Soċjalista tal-Jugoslavja) wara l-kollass u s-seċessjoni imminenti tagħha u l-indipendenza sussegwenti bħala pajjiżi indipendenti permezz ta' referenda tal-Maġġoranza tar-Repubbliki Soċjalisti (Awtonomi fl-istil tal-[[Unjoni Sovjetika]]) ta' dak l-istat Federali (is-[[Slovenja]], il-[[Kroazja]], il-[[Bożnija u Ħerżegovina]], u l-[[Maċedonja ta' Fuq|Maċedonja]]) biss jibqgħu l-aktar Repubblika importanti fejn jinsab Belgard, li hija r-Repubblika tas-Serbja u r-Repubblika tal-Montenegro li rrifjutaw l-indipendenza fir-Referemdum tal-1 ta’ Marzu 1992 u baqgħu fil-Federazzjoni li diġà kellha 2 Repubbliki, aktar tard kienet Huma jirriformaw il-politiki tinbidel minn dittatorjat komunista u ekonomija soċjalista/komunista ċentralista għal sistema demokratika dittatorjali de jure u de facto u ekonomija, għalkemm inizjalment ċentralizzata, li kienet tibda tinbidel biss fis-sena 2000. Kien hemm elezzjonijiet lokali u parlamentari fiż-żewġ Repubbliki tal-Federazzjoni fis-sena 1996, għalkemm il-gvern irrifjuta b'mod ċar li jirrikonoxxi r-riżultati, reġa' mar lura u għarafhom minħabba pressjoni mis-soċjetà ċivili. Ir-Repubblika Federali Jugoslava ġiet ikkritikata ħafna talli intervjeniet fil-kunflitti kollha mar-repubbliki li qabel kienu Jugoslavi li issa huma indipendenti, li wassal biex kemm in-NATO kif ukoll in-Nazzjonijiet Uniti jpoġġu sanzjonijiet li kienu se jitħassru wara l-kolp ta' stat ta' Slobodan Milošević u l-Elezzjonijiet (fejn Vojislav Koštunica minn ħadu sehem il-partit tal-Oppożizzjoni Demokratika Serba, Slobodan Milošević mill-partit Soċjalista Serb u Tomislav Nikolić mill-partit Radikali Serb u Vojislav Koštunica kien jispiċċa jirbaħ). Ir-Repubblika Federali Jugoslava użat l-Armata tagħha stess l-Armata Federali Jugoslava u milizzji appoġġjati finanzjarjament, ekonomikament, armi u diplomatikament separati minn dik li kienet l-Armata Popolari Jugoslava, biex tippromwovi l-interessi tagħha fil-Pajjiżi li għadhom kif ġew indipendenti (Is-[[Slovenja]], il-[[Maċedonja ta' Fuq]], il-[[Kroazja]] u l-[[Bożnija u Ħerżegovina]]) , fejn ta’ min jinnota l- (Gwerra tal-Bosnija mis-6 ta' April, 1991 sal-14 ta' Diċembru, 1995) fejn intervjena u appoġġa lir-Repubblika seċessjonista ta' Srpska tal-Bosnja u fi tmiem il-Gwerra ġew iffirmati l-ftehimiet ta’ Dayton bejn l-1 u l-21. Novembru 1995 li ppermettiet lill-Gvern leġittimu tal-Bożnja u Ħerzegovina, ir-Repubblika seċessjonista tal-Bożnja Ħerzeg u r-Republika Srpska tal-Bosnja biex jingħaqdu f'Federazzjoni li ġiet implimentata mill-1996-1997. il-Gwerer Bosnijaċi rriżultaw f'aktar minn 100,000 mewta ċivili u fejn kien hemm diversi assedji ta' Dunobrik u Sravejo fejn saru diversi delitti tal-gwerra bħal massakri u bumbardamenti. Intervjena u appoġġja wkoll lir-Repubblika Serba ta' Krajina (matul il-Gwerra Kroata mill-31 ta' Marzu, 1991-7 ta' Awwissu, 1995) u għalkemm kważi twaqqfet mill-Gvern u l-Forzi Armati tal-Kroazja u n-NATO u n-Nazzjonijiet Uniti fl-1995 il-bqija ta’ it-territorju li kien jikkontrolla kien ċedut lill-Gvern tas-Serbja b'mod paċifiku permezz tal-medjazzjoni tan-NATO u n-Nazzjonijiet Uniti u r-ritorn tal-Komunità Internazzjonali. Wasal iż-żmien li nsemmu l-Gwerra żgħira tas-Slovenja jew il-Gwerra ta' 10 Díaz mis-27 ta' Ġunju sas-6 ta' Lulju, 1991, li kienet konfrontazzjoni diretta bejn il-Jugoslavja u s-Slovenja li kienet għadha kemm tkun indipendenti, li fl-aħħar mill-aħħar kienet se tirbaħha u ssir totalment indipendenti u tkeċċi lill- Forzi Armati Jugoslavi (Il-Forzi Jugoslavi parteċipanti kellhom 22,300 suldat li minnhom sofrew 44 mejta, 146 midruba u 4,693 priġunier (skond kalkoli Sloveni) u l-Forza ta' Difiża Territorjali Slovena li għadha kif inħolqot b'35,200 suldat u 10,000 pulizija u li minnhom sofrew u sofrew 1182m. midruba. Peress li fir-Repubblika Federali Soċjalista tal-Yugoslavia kien hemm diversi protesti għall-waqfien tal-awtonomija tal-Gvern fil-Kosovo digriet fl-1989, dan wassal għall-Gwerra mdemmija tal-[[Kosovo]]. Huwa sar ukoll involut fi gwerra fit-territorju tiegħu stess (Gwerra tal-Kosovo 28 ta' Frar, 1998-10 ta' Ġunju, 1999) peress li minħabba r-repressjoni tal-Gvern tar-Repubblika tas-Serbja lill-Albaniżi tal-Provinċja tal-Kosovo u Methojia li l-awtonomija tiegħu kien reċentement revokat wassal biex Milizja tal-Armata tal-Ħelsien tal-Kosovo (UCK) iffinanzjata u appoġġjata mill-Albaniżi ħadet il-kontroll tal-provinċja u fl-aħħar mill-aħħar dan wassal biex in-Nazzjonijiet Uniti ħadu kontroll fuq il-provinċja bi (KFOR) li huma l-Forzi tas-Sigurtà u tal-Operazzjonijiet ta' in-Nazzjonijiet Uniti fil-Kosovo u n-NATO u l-Armata għal-Liberazzjoni tal-Kosovo (UCK) għad-dritt li jistabbilixxu Gvern Ċivili u Indipendenti de facto permezz tal-Ftehim ta' Kumanovo ta’ non-attakki ffirmat f’Kumanovo fil-Maċedonja fid-9 ta' Ġunju 1999 u f' seħħ mill-10 ta' Ġunju, 1999 u ġie ffirmat mill-KFOR u l-Gvern Ċentrali Jugoslav li kien dittatorjat; Fl-17 ta' Frar, 2008 il-Kosovo fl-aħħar iddikjara l-indipendenza tiegħu bħala r-Repubblika tal-Kosovo skont in-Nazzjonijiet Uniti. din il-gwerra qanqlet attakki u bumbardamenti tas-sistemi militari tan-NATO.Jugoslavja min-NATO. Minħabba s-suċċess politiku u militari fil-Kosovo, il-gvern Albaniż u l-milizji Albaniżi fil-Kosovo ppruvaw jieħdu Preševo ​​​​Valley iżda fallew. Dan kien tentattiv biex tirreplika l-Vitorja fil-Gwerra tal-Kosovo. ukoll ir-Repubblika Federali Jugoslava pparteċipat fil- (Gwerra tan-Nofsinhar tas-Serbja magħrufa wkoll bħala l-Gwerra tal-Wied Preševo ​​​​li damet mill-1999 sal-2001) peress li l-fruntiera mal-Kosovo fit-territorju Jugoslav tar-Repubblika tas-Serbja f'dan il-kunflitt ġiet iffaċċjata bejn il-Federali Jugoslava Pulizija u l-Armata ta’ Ħelsien tal-Milizja Albaniża ta’ Preševo, Medveđa u Bujanovac (Ushtria Çlirimtare mail Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit, UCPMB) il-Kunflitt intemm bir-Rebħa tal-Pulizija Federali Jugoslava u l-milizji Albaniżi li kien fadal ġew diżarmati u rtirati fil-Kosovo2201. Ftehim Koncuj. Wara t-tmiem tal-gwerra tal-Kosovo tal-1999 kien hemm żona ta 'tliet mili imsejħa "Żona ta' Sigurtà fuq l-Art" (GSZ) ġiet stabbilita bejn il-Kosovo (irregolat min-Nazzjonijiet Uniti) u l-intern tal-Jugoslavja (issa s-Serbja). L-unitajiet tal-armata Jugoslava ma kellhom l-ebda aċċess għaż-żona, biss pulizija armati ħafif. Iż-żona ta' esklużjoni kienet tinkludi b'mod predominanti l-villaġġ Albaniż ta' Dobrosin, iżda mhux Presevo. Fl-2001, bħala kontinwazzjoni tal-kriżi tal-Kosovo, inqalgħu ġlied bejn il-forzi tas-sigurtà Jugoslavi u l-gwerilli Albaniżi marbuta mal-Armata tal-Ħelsien tal-Kosovo (KLA). L-għan tal-moviment kien li jieħu l-kontroll sħiħ ta' Presevo u Bujanovac (u Medveđa barra mill-wied iżda fl-istess kampanja) u jiddominahom sakemm l-artijiet maġenb, il-Kosovo u l-Maċedonja tal-Punent, kienu wkoll taħt il-kontroll Albaniż. Dan kellu jippermetti l-ftuħ gradwali tal-fruntieri, li jċaħħad dan l-isforz mill-attenzjoni tal-midja internazzjonali. Min-naħa Jugoslava kien hemm forza ta' 2,000 Pulizija Armata (2001) u inqas, 18-il uffiċjal tal-pulizija maqtula, 6 suldati maqtula, 15-il persuna ċivili maqtula, 37 ċivili midruba, 2 osservaturi tan-NU midruba, 15-20,000 spostati mill-lad tal-UCPMB kien hemm feurza ta' 700-6,000 persuna armata bejn wieħed u ieħor (2001) b'vittmi u eprdids ta' 27 mejta, 550 priġunier. Nhar l-Erbgħa, 12 ta' Marzu, 2003, il-Prim Ministru tar-Repubblika tas-Serbja Zoran Đinđić inqatel f’Belgardo ħdejn il-Bini tal-Istitut tal-Fotogrammetrija wara l-Bini tal-Gvern tar-Repubblika tas-Serbja u r-Repubblika Federali tal-Jugoslavja, Đinđić ħarab qabel ta' attentat ta' qtil fi Frar 2003, li fih trakk misjuq minn Dejan Milenković (magħruf ukoll bħala Bagzi), membru tal-Klann Zemun, grupp tal-kriminalità organizzata, ipprova jmexxi l-karozza tal-prim ministru barra mit-triq f'Novi Beograd. Đinđić ħarab minn injury grazzi għat-tim tas-sigurtà tiegħu. Milenković ġie arrestat, iżda ħeles wara ftit jiem biss taħt ċirkostanzi mhux ċari. Đinđić kien għamel ħafna għedewwa fil-livell nazzjonali tul il-karriera politika tiegħu prinċipalment minħabba l-konsiderazzjoni tiegħu bħala favur il-Punent u l-politiki iebsa tiegħu dwar il-kriminalità organizzata. Đinđić estradit lil Slobodan Milošević lejn l-ICTY fl-2001. Il-qtil kien organizzat u ppjanat minn Dušan Spasojević u Milorad Ulemek, magħrufa wkoll bħala Legija. Ulemek kien eks kmandant tal-Unità tal-Operazzjonijiet Speċjali (JSO), li twaqqfet mis-servizz sigriet (SDB) ta' Slobodan Milošević matul id-disgħinijiet u ntużat matul il-gvern ta’ Milošević għal operazzjonijiet speċjali fil-Kroazja, il-Bożnja u Ħerzegovina u l-Kosovo, kif ukoll għall-eliminazzjoni tal-avversarji politiċi ta’ Milošević. Kien Ulemek li ordna lil Zvezdan Jovanović biex iwettaq l-assassinju. Ulemek kien konness mal-Klann Zemun qawwi tal-mafja Serba. Il-qattiel, Zvezdan Jovanović, twieled fl-1965 f'qrib il-belt ta' Peć, il-Jugoslavja. Jovanović kien Logutenent Kurunell fil-JSO. Jovanović iddikjara li qatel lil Đinđić sabiex jerġa' jġib gvern favur Milošević. Il-Gwerra tal-Maċedonja (mit-22 ta' Jannar sat-12 ta' Novembru, 2001) kienet kunflitt armat li żviluppa minn Jannar sa Novembru 2001 meta membri tal-milizzji Albaniżi tal-Kosovo tal-Armata ta' Ħelsien tal-Kosovo (UCK) bdew jattakkaw deliberatament it-territorju tat-Tramuntana tar-Repubblika bħalissa magħruf bħala Il-Maċedonja ta' Fuq li rriżulta f'kunflitt mal-Forzi Armati tal-Maċedonja li kienu appoġġjati mill-Armata Federali Jugoslava u l-Gvern Jugoslav u wkoll mill-Forzi Armati Ukrajni u l-Gvern Ukren, ukoll minn The British Royal Forces u l-Gvern Brittaniku.. Fl-aħħar, il-belliġeranti laħqu waqfien mill-ġlied permezz ta' skambji u konċessjonijiet fit-Trattat ta' Ohrid/Ohrid Agreement/Acuerdo de Ohrid (Охридски рамковен договор/Ohridski ramkoven dogovor/Marrëveshja e Ohrit) fit-13 ta' Awwisu 2001. It-trattat ġie ffirmat kemm mill-Gvern tal-Maċedonja kif ukoll minn rappreżentant tal-Albaniżi tal-Maċedonja, fil-ftehim tqiegħed Albaniż bħala uffiċjal konġunt lingwa bil-Maċedonjan u ingħataw aktar drittijiet lill-minoranzi etniċi d-devoluzzjoni tal-gvern u r-riforma tad-drittijiet politiċi u kulturali tal-minoranzi l-Acuwerdo ta lill-Albaniżi tal-Maċedonja l-15-il Drittijiet Bażiċi li l-Maċedonjani għandhom dan wassal għal bidliet multipli fil-Kostituzzjoni tal-Maċedonja. il-Maċedonja; In-negozjatur ewlieni, f'isem l-[[Unjoni Ewropea]], kien François Léotard. James W. Pardew irrappreżenta lill-[[Stati Uniti]]. filwaqt li l-forzi tal-UCK fil-Maċedonja jkunu diżarmati u volontarjament iċedu l-armi tagħhom, għalkemm kien hemm kunflitti armati etniċi minuri ta’ intensità baxxa wara l-iffirmar tat-trattat bħal fl-2014 u l-2017. Fil-Gwerra tal-Maċedonja, il-Gvern Federali Jugoslav ipparteċipa b'truppi, armi u intelligence, għalliema u għajnuna ekonomika minħabba s-seċessjoni reċenti tal-Kosovo mill-istess truppi tal-Armata tal-Ħelsien tal-Kosovo li dak iż-żmien kienet qed tattakka lill-Maċedonja. . L-Armata tal-Ħelsien tal-Kosovo (UCK) kellha saħħa fil-Maċedonja ta' 2,000-5,000 suldat (fil-bidu) 7,000-8,000 suldat (fl-aħħar) u sofriet 64 mewt skont il-Gvern u l-Forzi tas-Sigurtà tal-Maċedonja u 11-il mewt skont il- L-UCK stess, filwaqt li l-Forzi tas-Sigurtà tal-Maċedonja kellhom 15,000 suldat flimkien mal-appoġġ ta' 3,500 suldat Brittaniku u xi suldati Jugoslavi, dawn il-forzi sofrew diżgrazzja ta’ 63 mejta skont il-Gvern tal-Maċedonja, 88 mejta skont l-UCK, u suldat 1. Mejjet Ingliżi , 2 konsulenti tal-Unjoni Ewropea mejta u 70 Ċivili Maċedonjan mejta. ==Data== * Stat: Rump Stat ta' SFR Jugoslavja * Kapital (u l-akbar belt): [[Belgrad]] * Lingwa uffiċjali: Serb * Lingwi rikonoxxuti: Albaniż u Ungeriż * Gvern: • Repubblika kostituzzjonali federali parlamentari (1992-2003) taħt dittatorjat awtoritarju (1992-2000) • Repubblika kostituzzjonali Konfederata bi presidenza eżekuttiva (2003-2006) * Kap tal-istat: • (1992–1993) Dobrica Ćosić • (1993–1997) Zoran Lilic • (1997–2000) Slobodan Milošević • (2000–2003) Vojislav Koštunica • (2003–2006) Svetozar Marovic * Kap tal-Gvern: • (1992–1993) Milan Panic • (1993–1998) Radoje Kontic • (1998–2000) Momir Bulatović • (2000–2001) Zoran Žižić • (2001–2003) Dragiša Pešić • (2003–2006) Svetozar Marovic * Leġiżlatura: • Parlament tas-Serbja u Montenegro (2003-2006) (Скупштина Србије и Црне Горе, Skupština Srbije i Crne Gore) • Assemblea Federali tal-Jugoslavja (1992-2003) (Савезна скупштина Југославије, Savezna skupština Jugoslavije) * Era storika: Gwerer Jugoslavi u t-tifrik tal-Jugoslavja (1992-1999) • Kostituzzjoni adottata fis-27 ta’ April, 1992 • Sanzjonijiet 1992-1995 • Gwerra tal-Kosovo 1998–1999 • Rivoluzzjoni Bulldozer 5 ta' Ottubru, 2000 • Ammess fin-Nazzjonijiet Uniti fl-1 ta' Novembru, 2000 • Unjoni Statali 4 ta' Frar, 2003 • Indipendenza tal-Montenegro 3 ta' Ġunju 2006 • Indipendenza tas-Serbja 5 ta' Ġunju 2006 * Demonimu: • Jugoslav (sal-2003) • Serb u Montenegro (mill-2003) * Żona koperta: 102,173 km 2 (39,449 sq mi) * Popolazzjoni (2006): 10,832,545 * PIB (PPA): * Total:$ 11.6 mil millones USD * Per cápita: $2,650 USD * IDH: 0,725 għoli (pożizzjoni 87) * Badge: * Repubblika tas-Serbja: • Dinar Jugoslav (1992-2003) • Dinar Serb (2003-2006) *Repubblika tal-Montenegro: • Dinar Jugoslav (1992-1999) • Marka Ġermaniża (1999-2002) • [[Ewro]] (2002-2006) * Żona tal-ħin: UTC +1 (CET) • Sajf (iskeda tas-sajf) UTC +2 (CEST) * Naħa tas-sewqan: Dritt * Kodiċi tas-sejħa: +381 * Dominju tal-Ogħla Livell tal-Internet: .Yu <gallery> File:Montenegro referendum 2006.svg|Riżultati tar-referendum dwar l-indipendenza tal-Montenegro, 2006. Perċentwal ta' voti favur. Iż-żona taċ-ċrieki tikkorrispondi għan-numru ta' votanti. File:Turnout at the 1992 Montenegrin independence referendum.svg|Parteċipazzjoni fir-referendum dwar l-indipendenza tal-Montenegro tal-1992 minn kull muniċipalità fil-Montenegro File:Scg02.png|Mappa ta' Serbja u Montenegro (Konfederazzjoni) (2003-2006) File:Scg01.png|Mappa ta' Repubblika Federali tal-Jugoslavja (1992-2003) (Federazzjoni) File:InsurgencyPresevoValley.png|Mappa tal-Gwerra tan-Nofsinhar tas-Serbja/Gwerra tal-Wied ta' Preševo, Żona ta' Sigurtà fuq l-Art ta' 3 Mile (GSZ) bl-Aħmar, wied ta' Preševo ​​bil-Griż Skur, Kosovo bl-Aħdar, ir-Repubblika tas-Serbja bil-Griż Skur. File:Flag of Serbia and Montenegro (1992–2006).svg|Bandiera File:Coat of arms of Serbia and Montenegro.svg|Tarka File:Flag of Serbia (2004–2010).svg|Bandiera tar-Repubblika tas-Serbja (2004-2006) File:Coat of arms of Serbia small (2004 - 2010).svg|Tarka tar-Repubblika tas-Serbja (2004-2006) File:Coat of arms of Serbia (2004-2010).svg|Tarka tar-Repubblika tas-Serbja (2004-2006) File:Flag of Serbia (1992–2004).svg|Bandiera tar-Repubblika tas-Serbja (1992-2004) File:Coat of arms of Serbia (1947–2004).svg|Tarka tar-Repubblika tas-Serbja (1947-2004) File:Flag of Montenegro.svg|Bandiera tar-Repubblika tal-Montenegro (13 ta' Lulju, 2004-2006) File:Coat of arms of Montenegro.svg|Tarka tar-Repubblika tal-Montenegro (13 ta' Lulju, 2004-2006) File:Flag of Montenegro (1993–2004).svg|Bandiera tar-Repubblika tal-Montenegro (1992-13 ta' Lulju, 2004) File:Coat of arms of Montenegro_(1992-2004).svg|Tarka tar-Repubblika tal-Montenegro (1992-13 ta' Lulju, 2004) File:Flag of Montenegro (1946–1993), Flag of Serbia (1947–1992).svg|Bandiera tar-Repubbliki tas-Serbja u l-Montenegro (tas-Serbja sal-1992 u tal-Montenegro sal-1993) File:Coat of arms of Montenegro (1945–1993).svg|Tarka tar-Repubblika tal-Montenegro (1945-1992) File:Emblem of Yugoslavia (1963–1992).svg|Tarka tar-Jugoslava (1963-1992) File:Demonstracije Terazijska cesma 1.jpg|Xena ta' protesti tal-1991 f'Belgrad File:Rim-Tuti-Tuki-Gile.jpg|Is-Sur Gojković ta' Električni Orgazam qed iwettaq bħala parti minn Rimtutituki (Protesti kontra l-gwerra tal-1991-1992 f'Belgrad, ir-Repubblika tas-Serbja, ir-Repubblika Federali Jugoslava) File:Student_protest_96.jpg|Studenti jimmarċjaw f'Belgrad f'Novembru 1996, iġorru l-bandalora "Belgrad hija d-dinja". (Dan il-marċ sar biex il-Gvern Federali) għaraf u approva r-riżultati tal-elezzjonijiet ġenerali tal-Federazzjoni tal-1996 (Protesti 1996–1997 fir-Repubblika tas-Serbja). File:Нато бомбе изазивале еколошку катастрофу у Новом Саду.jpeg|Novi Sad, Repubblika tas-Serbja, FR tal-Jugoslavja, Gwerra tal-Kosovo, 1999. File:Petooktobarska revolucija.png|Dimostranti fil-Kamra tal-Assemblea Federali tar-Repubblika Federali tal-Jugoslavja, li qed tieħu n-nar (Twaqqa' Slobodan Milošević) File:5. oktobar mapa.png|Mappa tal-protesti fil-5 ta’ Ottubru, 2000, f'Belgrad, FR Jugoslavja. Savezna skupština SRJ - Assemblea Federali ta' FRY RTS - Radju Televiżjoni tas-Serbja P - Għassa tal-pulizija lokali attakkata waqt protesti Skupština grada Beograda - City Hall ta' Belgrad File:Aneks kon ramkoven dogovor.jpg|Anness għall-Ftehim ta' Ohrid File:2001 Macedonia insurgency-es.svg|Mappa tal-Gwerra tal-Maċedonja tal-2001 fejn ipparteċipat ukoll il-Jugoslavja. File:JSO mutiny.jpg|2001 Ammutinament tal-Unità tal-Operazzjonijiet Speċjali, Belgrad, Repubblika tas-Serbja, Repubblika Federali tal-Jugoslavja (Fid-9 ta' Novembru, 2001, suldati mill-Unità tal-Operazzjonijiet Speċjali (JSO), unità tal-pulizija elite tal-forzi speċjali tas-Servizz tas-Sigurtà tal-Istat (RDB) tar-Repubblika Federali tal-Jugoslavja, magħrufa wkoll bħala l-Berets l-Aħmar, qajmu rewwixta bi tweġiba għall-arrest u l-estradizzjoni ta' l-aħwa Banović, taħt proċess għal delitti tal-gwerra quddiem it-Tribunal Kriminali Internazzjonali għal dik li kienet il-Jugoslavja (ICTY) u l-grupp ta' oppożizzjoni għall-Gvern tas-Serbja mmexxi mill-Prim Ministru Zoran Đinđić. L-irvell ntemmet fis-17 ta’ Novembru, 2001 wara li saru ċerti konċessjonijiet lill-Unità u figuri ewlenin fis-Servizz tas-Sigurtà tal-Istat. Huma tkeċċew. L-irvell kien il-prekursur għal taqlib politiku kbir fis-Serbja, li wieħed minnhom kien il-qtil ta’ Zoran Đinđić fl-2003.) </gallery> {{Ewropa}} [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-2003]] [[Kategorija:Pajjiżi li spiċċaw fl-2006]] [[Kategorija:Storja skont il-post]] 2syzhcqvxo7a0xq3dw04pacznonsdm4 14 2102 330863 278800 2026-07-02T14:24:43Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Storja skont il-post]]: "Malta" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330863 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} {{Kataktar}} [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Storja skont il-post|Malta]] cdda4zpoa533njgxymbo7b64joi58sp 14 3180 330875 11000 2026-07-02T14:31:09Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330875 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Magna Graecia]] lhazg6ngq3q8zh62eb0b81hwsyrzoza 14 8269 330912 272767 2026-07-02T14:54:53Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330912 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} {{Kataktar|Avveniment}} [[Kategorija:Soċjetà]] [[Kategorija:Ħin]] [[Kategorija:Pjanijiet]] [[Kategorija:Prinċipali]] [[Kategorija:Kronoloġija]] spy21g6hbha1u05f1kpo7wfdcvsztau 330913 330912 2026-07-02T14:54:57Z ToniSant 4257 removed [[Category:Pjanijiet]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330913 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} {{Kataktar|Avveniment}} [[Kategorija:Soċjetà]] [[Kategorija:Ħin]] [[Kategorija:Prinċipali]] [[Kategorija:Kronoloġija]] qr3z5ehxs0nwxwubvqpwvc898148g0q 0 9757 330876 290299 2026-07-02T14:32:04Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Imperjaliżmu]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330876 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarka |isem = Alessandru Manju<br />Μέγας Aλέξανδρος |titlu = |stampa = [[Stampa:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|300px]] |deskrizzjoni_stampa = Alessandru jiġġieled lir-re Persjan [[Darju III tal-Persja|Darju III]]. Mill-[[Mużajk ta' Alessandru]], minn [[Pompej]], [[Napli]], [[Mużew Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Napli]]. |renju = 336 - 323 q.K. |data_twelid = [[20 ta' Lulju]] 356 q.K. |post_twelid = [[Pella]], [[Renju tal-Maċedonja]] |data_mewt = [[11 ta' Ġunju]] 323 q.K. (32 sena) |post_mewt = [[Babilonja]] |predeċessur = [[Filippu II tal-Maċedonja|Filippu II]] |suċċessur = [[Alessandru IV tal-Maċedonja|Alessandru IV]] |titlu_sieħeb = Nisa |sieħeb = [[Rossana]]<br />[[Statejra II]] |dixxendent = [[Alessandru IV tal-Maċedonja|Alessandru IV]] |missier = [[Filippu II tal-Maċedonja|Filippu II]] |omm = [[Olimpja ta' Epiru]] }} '''Alessandru Manju''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: Αλέξανδρος ο Μέγας jew Μέγας Aλέξανδρος<ref>{{ċita web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Alexander&searchmode=none|titlu=Alexander|editur=etymonline.com|lingwa=Ingliż|aċċess=}}</ref>, magħruf ukoll bħala '''Alessandru III tal-Maċedonja'''), kien [[ġeneral]] kbir li ġie mill-[[Maċedonja]] fin-naħa ta' fuq tal-[[Greċja]], u kiseb imperu kbir. Dan l-imperu kien jibda mill-Maċedonja, jinżel fl-[[Asja Minuri]], jgħaddi mal-baħar sakemm jasal fl-[[Eġittu]], u jispiċċa max-xmara [[Jhelum]], li kienet timmarka l-bidu tan-nazzjon tal-[[Indja]]. == Ħajja tal-bidu == Alessandru twieled fl-[[20 ta' Lulju]], fis-sena 356 [[QK|Q.K.]] f'[[Pella]], il-[[belt kapitali]] tal-[[Renju tal-Maċedonja|Maċedonja]]. Missieru kien [[Filippu II tal-Maċedonja|Filippu t-tieni]], ir-re tal-Maċedonja, u ommu kienet [[Olimpja ta' Epiru|Olimpja]], ir-reġina. Oħtu minn ommu kien jisimha [[Kleopatra tal-Maċedonja|Kleopatra]], iżda kellu aħwa oħra minn missieru, bħal Tessalonika, Ċinene u Filippu t-tielet. Insibu ħafna rakkonti ta' meta kien żgħir li juru li kellu l-potenzjal li jsir re kbir. Eżempju huwa r-rakkont ta' meta kien qiegħed ma' missieru jara rkant taż-[[Żiemel|żwiemel]] u raw żiemel b'saħħtu li ma ried iħalli lil ħadd jirkbu. Alessandru nduna li ż-żiemel kien qiegħed jibża minn dellu, u qal lil missieru li kien se jipprova jirkbu u jimmansah. Missieru rrispondieh li jekk jirnexxilu kien se jixtrihulu. Għalhekk Alessandru pprova jirkeb iż-żiemel billi jiġbidlu rasu ħalli ma' jkunx jista' jħares lejn dellu. Iż-żiemel ma baqax jibża' u ħalla lil Alessandru jirkbu. Liż-żiemel, Alessandru ta l-isem ta' Buċefalu, u dan kien dejjem miegħu fil-konkwisti tiegħu. Fil-fatt, meta miet Alessandru beka ħafna u semma' belt għalih. Storja oħra li għandha x'taqsam mat-tempju ta' Artemi f'Efesu. L-Istorja tgħid li fil-lejl li twieled Alessandru, it-tempju ħa n-nar minħabba li l-allat Griegi kienu wisq attenti biex jaraw lil Alessandru jitwieled milli biex jipproteġu t-tempju. Il-ġenituri ta' Alessandru kienu jafu li kellhom jippreparawħ u għalħekk missieru ġab lill-filosfu [[Aristotli]] biex ikun jista' jgħallem lit-tifel u jippreparah għall-ħajja li kien se jkollu quddiemu. Aristotli kien jgħin lil Alessandru biex jifhem kif kellu jiggverna lil pajjiżu. Alessandru kien ikollu wkoll it-twemmin u l-konsolazzjonijiet tiegħu. Kien jemmen li kien ġej mill-eroj kbir Akille permezz ta' ommu u minn Erakle permezz ta' missieru. Għalih, il-fatt li kien inzerta t-taħlita ta' dawn iż-żewg eroj kbar kellu jfisser li huwa kellu jkun kbir ukoll. Anke minn meta kien żgħir, Alessandru kien jħobb jaqra l-Ilijade, għaliex kellu kopja tagħha, li kienet mogħtija lilu minn Aristotli. Din il-kopja kien iżommha taħt l-imħadda tiegħu flimkien ma' stalett, għaliex ried jipproteġi lilu nnifsu fil-każ ta' xi konfoffa li setgħet tiġri. == It-telgħa ta' Alessandru == Meta kienet is-sena 340 qabel Kristu, Alessandru kien diġà ġie mgħallem minn missieru kif jiddirieġi t-truppi f'battalja, u anke kien jaħdem ta' wieħed mill-ġenerali ta' missieru. F'din is-sena wkoll, Filippu attakka l-belt ta' Biżanzju, filwaqt li ħalla lil ibnu bhala reġġent tat-tron tiegħu. Dan juri li Alessandru diġà seta' jipprattika kif kellu jmexxi pajjiżu meta hu kellu jkun re. == Referenzi == {{reflist}} [[Kategorija:Imperjaliżmu]] [[Kategorija:Faragħuni]] 1z3dmjh12fi6l7tk3vfm70op1qhwsi5 330877 330876 2026-07-02T14:32:19Z ToniSant 4257 added [[Category:Greċja antika]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330877 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarka |isem = Alessandru Manju<br />Μέγας Aλέξανδρος |titlu = |stampa = [[Stampa:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|300px]] |deskrizzjoni_stampa = Alessandru jiġġieled lir-re Persjan [[Darju III tal-Persja|Darju III]]. Mill-[[Mużajk ta' Alessandru]], minn [[Pompej]], [[Napli]], [[Mużew Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Napli]]. |renju = 336 - 323 q.K. |data_twelid = [[20 ta' Lulju]] 356 q.K. |post_twelid = [[Pella]], [[Renju tal-Maċedonja]] |data_mewt = [[11 ta' Ġunju]] 323 q.K. (32 sena) |post_mewt = [[Babilonja]] |predeċessur = [[Filippu II tal-Maċedonja|Filippu II]] |suċċessur = [[Alessandru IV tal-Maċedonja|Alessandru IV]] |titlu_sieħeb = Nisa |sieħeb = [[Rossana]]<br />[[Statejra II]] |dixxendent = [[Alessandru IV tal-Maċedonja|Alessandru IV]] |missier = [[Filippu II tal-Maċedonja|Filippu II]] |omm = [[Olimpja ta' Epiru]] }} '''Alessandru Manju''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: Αλέξανδρος ο Μέγας jew Μέγας Aλέξανδρος<ref>{{ċita web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Alexander&searchmode=none|titlu=Alexander|editur=etymonline.com|lingwa=Ingliż|aċċess=}}</ref>, magħruf ukoll bħala '''Alessandru III tal-Maċedonja'''), kien [[ġeneral]] kbir li ġie mill-[[Maċedonja]] fin-naħa ta' fuq tal-[[Greċja]], u kiseb imperu kbir. Dan l-imperu kien jibda mill-Maċedonja, jinżel fl-[[Asja Minuri]], jgħaddi mal-baħar sakemm jasal fl-[[Eġittu]], u jispiċċa max-xmara [[Jhelum]], li kienet timmarka l-bidu tan-nazzjon tal-[[Indja]]. == Ħajja tal-bidu == Alessandru twieled fl-[[20 ta' Lulju]], fis-sena 356 [[QK|Q.K.]] f'[[Pella]], il-[[belt kapitali]] tal-[[Renju tal-Maċedonja|Maċedonja]]. Missieru kien [[Filippu II tal-Maċedonja|Filippu t-tieni]], ir-re tal-Maċedonja, u ommu kienet [[Olimpja ta' Epiru|Olimpja]], ir-reġina. Oħtu minn ommu kien jisimha [[Kleopatra tal-Maċedonja|Kleopatra]], iżda kellu aħwa oħra minn missieru, bħal Tessalonika, Ċinene u Filippu t-tielet. Insibu ħafna rakkonti ta' meta kien żgħir li juru li kellu l-potenzjal li jsir re kbir. Eżempju huwa r-rakkont ta' meta kien qiegħed ma' missieru jara rkant taż-[[Żiemel|żwiemel]] u raw żiemel b'saħħtu li ma ried iħalli lil ħadd jirkbu. Alessandru nduna li ż-żiemel kien qiegħed jibża minn dellu, u qal lil missieru li kien se jipprova jirkbu u jimmansah. Missieru rrispondieh li jekk jirnexxilu kien se jixtrihulu. Għalhekk Alessandru pprova jirkeb iż-żiemel billi jiġbidlu rasu ħalli ma' jkunx jista' jħares lejn dellu. Iż-żiemel ma baqax jibża' u ħalla lil Alessandru jirkbu. Liż-żiemel, Alessandru ta l-isem ta' Buċefalu, u dan kien dejjem miegħu fil-konkwisti tiegħu. Fil-fatt, meta miet Alessandru beka ħafna u semma' belt għalih. Storja oħra li għandha x'taqsam mat-tempju ta' Artemi f'Efesu. L-Istorja tgħid li fil-lejl li twieled Alessandru, it-tempju ħa n-nar minħabba li l-allat Griegi kienu wisq attenti biex jaraw lil Alessandru jitwieled milli biex jipproteġu t-tempju. Il-ġenituri ta' Alessandru kienu jafu li kellhom jippreparawħ u għalħekk missieru ġab lill-filosfu [[Aristotli]] biex ikun jista' jgħallem lit-tifel u jippreparah għall-ħajja li kien se jkollu quddiemu. Aristotli kien jgħin lil Alessandru biex jifhem kif kellu jiggverna lil pajjiżu. Alessandru kien ikollu wkoll it-twemmin u l-konsolazzjonijiet tiegħu. Kien jemmen li kien ġej mill-eroj kbir Akille permezz ta' ommu u minn Erakle permezz ta' missieru. Għalih, il-fatt li kien inzerta t-taħlita ta' dawn iż-żewg eroj kbar kellu jfisser li huwa kellu jkun kbir ukoll. Anke minn meta kien żgħir, Alessandru kien jħobb jaqra l-Ilijade, għaliex kellu kopja tagħha, li kienet mogħtija lilu minn Aristotli. Din il-kopja kien iżommha taħt l-imħadda tiegħu flimkien ma' stalett, għaliex ried jipproteġi lilu nnifsu fil-każ ta' xi konfoffa li setgħet tiġri. == It-telgħa ta' Alessandru == Meta kienet is-sena 340 qabel Kristu, Alessandru kien diġà ġie mgħallem minn missieru kif jiddirieġi t-truppi f'battalja, u anke kien jaħdem ta' wieħed mill-ġenerali ta' missieru. F'din is-sena wkoll, Filippu attakka l-belt ta' Biżanzju, filwaqt li ħalla lil ibnu bhala reġġent tat-tron tiegħu. Dan juri li Alessandru diġà seta' jipprattika kif kellu jmexxi pajjiżu meta hu kellu jkun re. == Referenzi == {{reflist}} [[Kategorija:Imperjaliżmu]] [[Kategorija:Faragħuni]] [[Kategorija:Greċja antika]] ra8a93vaicmqdwxsc87340i0y7xglx4 330878 330877 2026-07-02T14:32:30Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies Griegi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330878 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarka |isem = Alessandru Manju<br />Μέγας Aλέξανδρος |titlu = |stampa = [[Stampa:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|300px]] |deskrizzjoni_stampa = Alessandru jiġġieled lir-re Persjan [[Darju III tal-Persja|Darju III]]. Mill-[[Mużajk ta' Alessandru]], minn [[Pompej]], [[Napli]], [[Mużew Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Napli]]. |renju = 336 - 323 q.K. |data_twelid = [[20 ta' Lulju]] 356 q.K. |post_twelid = [[Pella]], [[Renju tal-Maċedonja]] |data_mewt = [[11 ta' Ġunju]] 323 q.K. (32 sena) |post_mewt = [[Babilonja]] |predeċessur = [[Filippu II tal-Maċedonja|Filippu II]] |suċċessur = [[Alessandru IV tal-Maċedonja|Alessandru IV]] |titlu_sieħeb = Nisa |sieħeb = [[Rossana]]<br />[[Statejra II]] |dixxendent = [[Alessandru IV tal-Maċedonja|Alessandru IV]] |missier = [[Filippu II tal-Maċedonja|Filippu II]] |omm = [[Olimpja ta' Epiru]] }} '''Alessandru Manju''' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: Αλέξανδρος ο Μέγας jew Μέγας Aλέξανδρος<ref>{{ċita web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Alexander&searchmode=none|titlu=Alexander|editur=etymonline.com|lingwa=Ingliż|aċċess=}}</ref>, magħruf ukoll bħala '''Alessandru III tal-Maċedonja'''), kien [[ġeneral]] kbir li ġie mill-[[Maċedonja]] fin-naħa ta' fuq tal-[[Greċja]], u kiseb imperu kbir. Dan l-imperu kien jibda mill-Maċedonja, jinżel fl-[[Asja Minuri]], jgħaddi mal-baħar sakemm jasal fl-[[Eġittu]], u jispiċċa max-xmara [[Jhelum]], li kienet timmarka l-bidu tan-nazzjon tal-[[Indja]]. == Ħajja tal-bidu == Alessandru twieled fl-[[20 ta' Lulju]], fis-sena 356 [[QK|Q.K.]] f'[[Pella]], il-[[belt kapitali]] tal-[[Renju tal-Maċedonja|Maċedonja]]. Missieru kien [[Filippu II tal-Maċedonja|Filippu t-tieni]], ir-re tal-Maċedonja, u ommu kienet [[Olimpja ta' Epiru|Olimpja]], ir-reġina. Oħtu minn ommu kien jisimha [[Kleopatra tal-Maċedonja|Kleopatra]], iżda kellu aħwa oħra minn missieru, bħal Tessalonika, Ċinene u Filippu t-tielet. Insibu ħafna rakkonti ta' meta kien żgħir li juru li kellu l-potenzjal li jsir re kbir. Eżempju huwa r-rakkont ta' meta kien qiegħed ma' missieru jara rkant taż-[[Żiemel|żwiemel]] u raw żiemel b'saħħtu li ma ried iħalli lil ħadd jirkbu. Alessandru nduna li ż-żiemel kien qiegħed jibża minn dellu, u qal lil missieru li kien se jipprova jirkbu u jimmansah. Missieru rrispondieh li jekk jirnexxilu kien se jixtrihulu. Għalhekk Alessandru pprova jirkeb iż-żiemel billi jiġbidlu rasu ħalli ma' jkunx jista' jħares lejn dellu. Iż-żiemel ma baqax jibża' u ħalla lil Alessandru jirkbu. Liż-żiemel, Alessandru ta l-isem ta' Buċefalu, u dan kien dejjem miegħu fil-konkwisti tiegħu. Fil-fatt, meta miet Alessandru beka ħafna u semma' belt għalih. Storja oħra li għandha x'taqsam mat-tempju ta' Artemi f'Efesu. L-Istorja tgħid li fil-lejl li twieled Alessandru, it-tempju ħa n-nar minħabba li l-allat Griegi kienu wisq attenti biex jaraw lil Alessandru jitwieled milli biex jipproteġu t-tempju. Il-ġenituri ta' Alessandru kienu jafu li kellhom jippreparawħ u għalħekk missieru ġab lill-filosfu [[Aristotli]] biex ikun jista' jgħallem lit-tifel u jippreparah għall-ħajja li kien se jkollu quddiemu. Aristotli kien jgħin lil Alessandru biex jifhem kif kellu jiggverna lil pajjiżu. Alessandru kien ikollu wkoll it-twemmin u l-konsolazzjonijiet tiegħu. Kien jemmen li kien ġej mill-eroj kbir Akille permezz ta' ommu u minn Erakle permezz ta' missieru. Għalih, il-fatt li kien inzerta t-taħlita ta' dawn iż-żewg eroj kbar kellu jfisser li huwa kellu jkun kbir ukoll. Anke minn meta kien żgħir, Alessandru kien jħobb jaqra l-Ilijade, għaliex kellu kopja tagħha, li kienet mogħtija lilu minn Aristotli. Din il-kopja kien iżommha taħt l-imħadda tiegħu flimkien ma' stalett, għaliex ried jipproteġi lilu nnifsu fil-każ ta' xi konfoffa li setgħet tiġri. == It-telgħa ta' Alessandru == Meta kienet is-sena 340 qabel Kristu, Alessandru kien diġà ġie mgħallem minn missieru kif jiddirieġi t-truppi f'battalja, u anke kien jaħdem ta' wieħed mill-ġenerali ta' missieru. F'din is-sena wkoll, Filippu attakka l-belt ta' Biżanzju, filwaqt li ħalla lil ibnu bhala reġġent tat-tron tiegħu. Dan juri li Alessandru diġà seta' jipprattika kif kellu jmexxi pajjiżu meta hu kellu jkun re. == Referenzi == {{reflist}} [[Kategorija:Imperjaliżmu]] [[Kategorija:Faragħuni]] [[Kategorija:Greċja antika]] [[Kategorija:Nies Griegi]] sxkt6ipg1t2sdithiobnrxwol703lni 14 9984 330869 285922 2026-07-02T14:28:10Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330869 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} {{Kataktar}} [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Tieni Gwerra Dinjija]] [[Kategorija:Gwerer]] [[Kategorija:Storja militari]] [[Kategorija:Gwerer tas-seklu 20]] 1y8lpbp17lu9j8ns6a6t4jv2aiq05ua 0 10252 330904 281967 2026-07-02T14:48:26Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330904 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Chichen Itza 3.jpg|daqsminuri|300px|lemin|Piramida lil Kukulkan f'Chichen Itza]] Il-'''Maja''' kien poplu [[Indjan-Amerikan]] li żviluppa [[ċiviltà]] meraviljuża fl-[[Amerika Ċentrali]] u fin-nofsinhar tal-[[Messiku]]. Iċ-ċiviltà tal-Maja laħqet l-aqwa tagħha madwar is-sena 250 W.K. u kompliet tiżviluppa għal aktar minnn 600 sena. Il-Maja pproduċew [[arkitettura]], [[pittura]], xogħol tal-[[fuħħar]] u [[skultura]] mill-aqwa. Għamlu avvanzi tal-għaġeb fl-[[astronomija]] u fil-[[matematika]] u żviluppaw [[kalendarju]] annwali preċiż. Kien fost l-ewwel popli fl-Emisfera tal-Punent b'forma ta' kitba avvanzata. Il-Maja kienu jgħixu f'territorju ta' madwar 311,000 kilometru kwadru. Illum dan it-territorju huwa maqsum bejn il-Messiku u pajjiżi oħra tal-Amerika Ċentrali. Huwa magħmul mill-istati Messikani ta' [[Campeche]], [[Yucatán]] u [[Quintana Roo]] u parti mill-istati ta' [[Tabasco]] u [[Chiapas]]. Jinkludi ukoll [[Beliże]], il-parti l-kbira tal-[[Gwatemala]] u parti minn [[El Salvador]] u mill-[[Ħonduras]]. Il-qalba taċ-ċiviltà tal-Maja kienet fil-foresta tropikali fl-artijiet il-baxxi tat-Tramuntana tal-Gwatemala. Ħafna mill-ibliet il-kbar tal-Maja, bħal [[Piedras Negras]], [[Tikal]] u [[Uaxactún]] żviluppaw f'dan ir-reġjun. Sa madwar is-sena 900 W.K., iċ-ċiviltà tal-Maja nbidlet f'ħafna modi. Eżempju, in-nies ta' l-artijiet il-baxxi tan-Nofsinhar abbandunaw l-ibliet u fl-aħħar mill-aħħar ir-reġjun kollu. L-istudjużi għadhom qegħdin ifittxu għaliex is-[[soċjetà]] tal-Maja waqgħet. Huma jeżaminaw il-kitbiet li fadal u jfittxu għal xi ħjiel fost il-fdalijiet tal-ibliet tal-Maja. Bidliet kbar seħħew ukoll fit-Tramuntana ta' l-artijiet il-baxxi iżda l-Maja komplew jgħixu hawnhekk. Illum id-dixxendenti tal-Maja jgħixu fil-Messiku u fl-Amerika Ċentrali. Dawn in-nies jitkellmu l-ilsna tal-Maja u baqgħu jżommu xi drawwiet reliġjużi tal-antenati tagħhom. == Stil ta' ħajja == === Reliġjon === Il-Maja kienu jqimu ħafna [[allat]]. [[Manuskritt]] tal-Maja jsemmi aktar minn 160 alla. Eżempju, l-Maja kienu jqimu alla tal-[[qamħirrun]]: [[Ah Mun]], alla tax-[[xita]]: [[Chac]], alla tax-[[xemx]]: [[Kinich Ahau]] u alla tal-[[qamar]]: [[Ix Chel]]. Kull alla kien jinfluwenza xi parti mill-[[ħajja]] tal-Maja. Ix Chel, eżempju, kienet l-alla tal-[[mediċina]] u t-[[tinsiġ]]. Ir-reliġjon kellu parti importanti fil-ħajja ta' kuljum tal-Maja. Kull [[jum]] fis-[[sena]] tal-Maja kellu tifsira reliġjuza speċjali u [[festi]] reliġjużi f'ġieħ xi alla partikolari kienu jsiru matul is-sena. Il-Maja kienu jħarsu lejn l-allat tagħhom kemm bħala għajnuna kif ukoll bħala ħsara. Biex jieħdu l-għajnuna mingħand l-allat, il-Maja kienu [[sawm|jsumu]], [[talb|jitolbu]], joffru [[sagrifiċċju|sagrifiċċji]] u kienu jagħmlu ħafna ċerimonji reliġjużi. [[Ċerva|Ċriev]], [[kelb|klieb]] u [[dundjan]]i kienu jiġu ssagrifikati biex jitimgħu lill-allat. Ta' spiss il-Maja kienu joffru demmhom stess, li kienu jxerrdu fuq biċċiet tal-qxur tas-[[siġar]]. Il-Maja kienu jagħmlu s-[[sagrifiċċji umani]]. Ġieli kienu jitfgħu dawn il-vittmi f'bjar fondi jew kienu joqtluhom waqt il-[[funeral]]i ta' mexxejja kbar. Fl-ibliet il-Maja bnew [[piramida tal-Maja|piramidi]] tal-franka għoljin u fuq nett kien ikun hemm [[tempju|tempji]] żgħar. Il-[[qsssis|qassisin]] kienu jitilgħu t-taraġ tal-piramidi u jagħmlu ċ-ċerimonji fit-tempji. Ħafna mill-festi reliġjużi bħal dik tas-sena l-ġdida tal-Maja u għal kull xahar tal-Maja, kienu jsiru fl-ibliet. Il-Maja kellhom ċerimonji speċjali meta jidfnu l-mejtin tagħhom. Il-kadavri kienu jinżebgħu bl-[[aħmar]] u wara jgeżwruhom fi twapet tat-[[tiben]] flimkien ma' xi oġġetti personali tagħhom. Huma kienu jindifnu taħt id-[[dar]] fejn kienu għexu. Mexxejja tal-Maja u persuni importanti oħra kienu jindifnu bl-aqwa ilbies tagħhom fil-piramidi. Is-[[seftur]]i kienu jinqatlu u jindifnu magħhom, flimkien ma' [[ġojjel]]li u [[għodda]], biex jintużaw fid-dinja l-oħra. === Il-familja u l-ħajja soċjali === Il-[[familja]] tal-Maja, kienet tinkludi aktar minn [[ġenerazzjoni]] waħda: il-[[ġenituri]], l-[[ulied]] u n-nanniet, kienu jgħixu taħt saqaf wieħed. Kulħadd fid-dar kien jgħin fix-[[xogħol]]. L-irġiel u s-subien il-kbar kienu jagħmlu ħafna mix-xogħol tal-[[bidwi|bdiewa]], bħal jaqilgħu l-[[ħaxix ħażin]] mill-għelieqi u jiżirgħu l-ħxejjex. Kienu ukoll [[kaċċa|jikkaċjaw]] u [[sajd|jistadu]]. In-nisa u l-bniet il-kbar kienu jħitu l-ħwejjeġ, jippreparaw l-[[ikel]], irabbu t-tfal iż-żgħar u jġibu l-[[injam]] u l-ilma għad-dar. Il-Maja ma kellhomx [[skola|skejjel]]. It-tfal kienu jitgħallmu l-ħiliet differenti billi josservaw l-adulti u jgħinuhom. [[Stampa:Tikal 3.jpg|daqsminuri|xellug|Fdalijiet tal-Maja fil-Gwatemala]] Il-festi reliġjużi kienu uħud mill-iktar modi ta' [[rikreazzjoni]] favoriti mal-Maja. Dawn il-festi kienu jsiru f'jiem speċjali matul is-sena. Waqt dawn il-festi kien ikun hemm [[żfin]] u ikel. Ukoll, il-Maja kellhom [[logħba]] qaddisa li kienet tixbah lill-[[baskitbol]] u kienet tintlagħab fi grawnds iddisinjati għal ta' l-apposta. Dawk li jilgħabu riedu jgħaddu [[ballun]] tal-[[lastiku]] minn [[ċirku]] tal-ġebel b'[[minkeb|minkbejhom]] jew ġenbhom. === Ikel, ilbies u kenn === Il-bdiewa tal-Maja kienu jkabbru l-aktar [[fażola]], qamħirrun u [[qargħa]]. Il-qamħirrun kien l-ikel prinċipali tal-Maja u n-nisa kienu jippreparawh f'diversi modi. Kienu jagħmlu [[torta|torti]] ċatti tal-qamħirrun, li llum isejjħulhom [[tortilla]]s, bħala tip ta' [[ħobż]]. Il-Maja kienu jużaw il-qamħirrun biex jagħmlu [[xarba alkoħolika]] msejjħa ''[[balche]]'', li kienu jagħmluh ħelu bl-[[għasel]] u jħawruh bil-qoxra tas-siġra. Ħxejjex oħra mkabbra mil-Maja kienu l-[[avokado]], t-[[tadam]] u l-[[bżar aħmar]]. Il-bdiewa kienu jiżvojtaw l-għelieqi tagħhom billi jqaċċtu s-siġar b'mannari tal-ġebel. Huma kienu jaħarqu s-siġar u z-zkuk u mbagħad jużaw bsaten biex jiżirgħu ż-[[żerriegħa]] fl-irmied. Meta l-[[ħamrija]] tispiċċa min-nutrijenti, l-bdiewa kienu jiżvojtaw art oħra u jbiddlu l-post ta' l-għelieqi tagħhom. Il-klieb kienu l-uniċi annimali mansi tal-Maja imma dawn in-nies kienu jkabbru ukoll id-dundjani u n-[[naħla|naħal]] fl-għelieqi tagħhom. Il-Maja kienu jikkaċjaw iċ-ċriev, fniek, annimal qisu [[ħanżir]] imsejjaħ ''[[peccaries]]'' u annimali slavaġġ oħra. Kienu jistadu u jiġbru l-[[frott tal-baħar]] mix-[[xmara|xmajjar]] u l-[[baħar]]. Il-Maja kienu ukoll jaqtgħu l-frott u l-ħxejjex mill-[[kampanja]]. Il-[[ħwejjeġ]] tal-Maja kienu jħalluhom komdi f'dik il-[[klima]] sħuna [[tropikali]]. L-irġiel kienu jilbsu biċċa drapp imdawwra mal-ġenbejn u mgħoddija minn bejn is-saqajn. In-nisa kienu jilbsu lbiesi wiesgħa li kienu jwasslu sa l-[[għarqub]]. In-nies kienu jinsġu dawn il-ħwejjeġ mill-[[qoton]] jew ħjut oħra. Il-klassijiet għolja kien ikollhom dawn il-ħwejjeġ imżejjna bil-[[bizzilla]] u tiżjin ieħor. Kellhom ilbies għar-ras mill-isbaħ magħmul mir-[[rix]] kollu lwien tal-[[għasafar tal-ġungla]]. L-għonja kienu jilbsu ħafna ġojjelli, li ħafna minnhom kien ikun imnaqqax mill-[[ġada]] ta' lewn [[aħdar]] jew imħar ikkulurit. Il-bdiewa tal-Maja kienu jgħixu fi [[razzett|rziezet]] jew f'irħula żgħar qrib l-għelieqi tagħhom. Kienu jibnu d-djar tagħhom minn arbli marbutin ma' xulxin u jużaw weraq tal-[[palm]] jew ħaxix biex jagħmlu s-soqfa. L-ibliet tal-Maja kienu jservu bħala ċentri għal kampanja tal-madwar. Il-poplu kien jiltaqgħa f'dawn iċ-ċentri għall-avvenimenti importanti bħas-[[suq|swieq]] u festi reliġjużi. L-istudjużi ma jqablux jekk dawn l-ibliet kellhomx ħafna jew ftit residenti permanenti. Il-qassisin u mexxejja oħra tal-Maja setgħu għexu fl-ibliet għal żmien qasir qabel xi ċerimonji importanti u wara kienu jmorru lura fid-djar permanenti tagħhom. === Kummerċ u trasport === Il-Maja kienu jieħdu sehem f'xibka ta' [[kummerċ]] li kienet tgħaqqad gruppi differenti fl-Amerika Ċentrali. Il-popli tal-Maja ta' l-artijiet il-baxxi kienu jesportaw ħafna oġġetti fosthom [[xogħol ta' l-idejn]], prodotti tal-foresti u l-baħar u l-ġilda tal-[[ġagwar]]. Kienu jimpurtaw il-ġada, ħġieġ vulkaniku u r-rix ta' għasfur imsejjaħ ''[[quetzal]]'' mill-għoljiet tal-Gwatemala fejn popli oħra li jitkellmu l-Maja kienu jgħixu. Il-Maja tal-Yucatán kienu jibgħatu l-[[melħ]] u qoton imżejjen bir-reqqa lejn il-Ħonduras. Minflok kienu jirċievu ż-żerriegħa tal-[[kawkaw]] li kienu jużawha biex jagħmlu ċ-[[ċikkulata]]. Il-Maja kienu jittrasportaw il-[[merkanzija]] sa postijiet bħal [[Wied ta' Oaxaca]] fil-Messiku u l-belt ta' [[Teotihuacán]], qrib ta' fejn illum hemm il-[[Belt tal-Messiku]]. Kienu jġorru ħafna mill-merkanzija fuq darahom jew fuq l-ixmajjar f'kenuri mħaffrin. Il-Maja ma kellhomx ir-[[rota]] jew bhejjem għal-ġarr bħaż-[[żiemel|żwiemel]] jew [[gendus|gniedes]]. === Gvern === L-istoriċi ftit li xejn jafu fuq il-[[gvern]]ijiet tal-Maja. Kull belt tal-Maja kienet tiggverna l-art ta' madwarha, u l-ibliet il-kbar seta' kellhom xi kontrol fuq aktar bliet iżgħar. Il-mexxejja probabilment kienu jkunu kemm il-kapijiet kif ukoll il-qassisin. Xi kap suprem, li kellu setgħat reliġjużi u politiċi, seta' mexxa kull belt. Il-Maja qatt ma ngħaqdu taħt gvern wieħed ċentrali. Imma lejn l-aħħar żminijiet tal-Maja, il-mexxejja ta' xi bliet bħal [[Chichen Itzá]] u [[Mayapán]] kienu jikkontrollaw parti kbira mill-popolazzjoni. === Komunikazzjoni u tagħlim === Il-Maja żviluppaw mod ta' kitba avvanzat li kienet tikkonsisti f'ħafna [[simbolu|simboli]]. Dawn is-simboli kienu jirrapreżentaw ġabra ta' ħsejjes jew idea sħiħa u kienu jiffurmaw tip ta' kitba [[ġeroglifiċi|ġeroglifika]]. Il-Maja kienu jżommu l-kitbiet tagħhom fuq monumenti kbar tal-ġebel msejjħa ''stele'', kif ukoll fuq xi bini u għodda tad-dar. Kienu jużaw l-istele biex ifakkru dati importanti u biex iżommu tifkira t'avvenimenti kbar fil-ħajja tal-mexxejja tagħhom u tal-qraba tal-mexxejja. Il-Maja kienu jagħmlu ukoll kotba tal-karti magħmula mill-qoxra tas-siġra tat-[[tin]]. Għadhom jeżistu ħafna kotba tas-[[seklu 12]] sas-[[seklu 16]]. Dawn fihom tabelli astronomiċi, informazzjoni fuq ċerimonji reliġjużi u kalendarji li juru jiem fortunati għal attivitajiet bħall-biedja u l-kaċċa. Avvanzi oħra kulturali tal-Maja jinkludu l-iżvilupp tal-matematika u l-astronomija. Il-Maja kienu jużaw sistema matematika bbażata fuq in-numru 20, minflok l-10 kif inhi s-[[sistema deċimali]] użata llum. Tikek u linji kienu jirrapreżentaw in-numri, u simbolu speċjali kien jirrapreżenta ż-[[żero]]. Il-Matematiċi jqisu l-invenzjoni taż-żero bħal waħda mill-ikbar invenzjonijiet tad-dinja. Il-qassisin tal-Maja żviluppaw tagħrif astronomiku billi kienu josservaw il-pożiżżjonijiet tax-xemx, tal-qamar u ta' l-istilel. Huma għamlu tabelli li jbassru l-[[eklissi]] u l-orbità tal-pjaneta [[Venere]]. Il-qassisin kienu jużaw ukoll il-matematika u l-astronomija biex joħolqu żewġ tipi ta' kalendarji. Wieħed kien almanakk qaddis ta' 260 jum. Kull jum kien imsemmi b'wieħed mill-20 isem tal-ġurnata u numru minn 1 sa 13. Kull wieħed mill-20 isem tal-ġurnata kellu xi alla assoċjat miegħu. Il-qassisin kienu jbassru r-risq it-tajjeb jew ħażin billi jistudjaw il-kombinazzjoni ta' l-allat man-numri. Il-Maja kellhom ukoll kalendarju b'365 jum, ibbażat fuq l-[[orbità]] tad-[[dinja]] madwar ix-xemx. Dawn il-jiem kienu maqsuma fi 18-il [[xahar]] ta' 20 jum il-wieħed, u ħames jiem oħra fl-aħħar tas-sena. Il-Maja kienu jqisu dawn l-aħħar ħames t'ijiem bħala ta' xorti ħażina ħafna. Waqt dan iż-żmienu kienu jsumu, jagħmlu s-sagrifiċċju u jevitaw xogħol mhux meħtieġ. Il-Maja kienu jużaw ħxejjex u l-[[maġija]] biex ifejjqu l-mard. Iżda l-istudjużi ftit jafu dwar it-tagħrif tal-Maja tal-mediċina. === Arti u snajja === Il-Maja ipproduċew arkitettura, pittura, xogħol tal-fuħħar u skultura mill-aqwa. Arkitetti tas-[[sengħa]] bnew piramidi tal-franka għoljin, b'tempji żgħar fuqnett. Huma ħolqu tip ta' [[ħnejja]] billi bnew il-ġenb ta' żewġ ħitan dejjem aktar qrib iktar ma' titla l-fuq. Il-vojt bejn iż-żewġ ħitan kien jiġi mgħaqqad b'sensiela ta' ġebel ċatt. Il-Maja bnew ukoll bini kbir u baxx fejn il-kapijiet u l-qassisin probabilment kienu jgħixu qabel xi ċerimonja importanti. Ħafna mill-bini tal-Maja kellhom tiżjin ċatt imsejjaħ '''moxt tal-bejt''', li kien joħroġ mill-għola ponta tas-saqaf. Dawn il-moxtijiet tal-bjut, bħal kampnari tal-knejjes, kienu jagħtu lil bini d-dehra ta' għoli kbir. [[Stampa:Chama Style Vessel, Maya Art and Architecture, 1999.jpg|daqsminuri|lemin|Tpinġijiet fuq il-fuħħar fil-wied ta' Chama]] L-artisti tal-Maja kienu jżejnu l-ħitan b'[[murali]] ikkuluriti li kienu juru figuri b'daqs reali qed jieħdu sehem f'battalji u festi. L-artisti kienu jagħmlu d-dawra minn barra tal-figuri u mbagħad jimlewhom bil-kulur. Rari kienu jagħmlu ''shading'' tal-kulur. Pittura tixbah lil din tinsab fuq il-fuħħar tal-Maja. Il-Maja kienu jagħmlu skulturi żgħar tat-[[tafal]] u oħrajn kbar mill-ġebel. Ħafna mill-iskulturi ż-żgħar kienu figuri ta' rġiel u nisa. L-iskulturi l-kbar, li xi wħud minnhom kienu għoljin aktar minn 9 metri, kienu mnaqqxa b'figuri ta' allat u persunaġġi importanti f'poża riġida. == Storja == === Fil-bidu === Il-qalba taċ-ċiviltà tal-Maja żviluppat f'dak li llum huwa d-dipartiment (stat) ta' [[El Petén]], fil-Gwatemala. L-ewwel bdiewa setgħu qagħdu f'dan ir-reġjun sa mill-2500 Q.K. bit-tama li jsibu art [[fertili]] għall-ħxejjex tagħhom. Dawn in-nies kienu jgħixu f'irħula żgħar u kienu jieħdu l-ikel mill-[[foresta]] tal-madwar barra li jkabbru l-ħxejjex. Sas-sena 800 Q.K., l-artijiet il-baxxi tal-Maja kienu kollha mgħammra. F'dak iż-żmien, grupp imsejjaħ l-Indjani [[Olmeki]] kienu jgħixu fl-art fil-punent tal-Maja. Probabilment l-Olmeki kienu l-inventuri tan-numri u l-kitba fl-Amerika Ċentrali. Kellhom ukoll arti żviluppata ħafna. Iċ-ċiviltà ta' l-Olmeki influwenzat iċ-ċiviltà tal-Maja li kienet qed tiżviluppa. Il-Maja bħal l-Olmeki bdew jibnu piramidi u jnaqqxu monumenti fil-ġebel. Barra dan, stampi ta' l-alla ġagwar ta' l-Olmeki beda jitfaċċa fl-arti tal-Maja. === Il-perjodu Klassiku === Il-perjodu Klassiku taċ-ċiviltà tal-Maja kienet bejn l-250 W.K. sas-sena 900. F'dawn is-snin il-Maja waqqfu l-aqwa bliet tagħhom u għamlu kisbiet kbar fl-arti u x-[[xjenza]]. F'dan iż-żmien il-Maja bdew id-drawwa li jtellgħu l-istele biex jfakkru l-avvenimenti importanti fil-ħajja tal-mexxejja tagħhom. Matul l-ewwel 300 sena tal-perjodu Klassiku, il-belt Messikana ta' Teotihuacán kienet iċ-ċentru t'imperu kbir. Iċ-ċiviltà ta' Teotihuacán kellha influwenza kbira fuq l-arti u l-arkitettura tal-Maja. Il-waqgħa ta' Teotihuacán għal ħabta tas-sena 600 affetwat lil Maja temporanjament. Dan narawh billi l-Maja waqfu xogħol ta' bini fl-ibliet tagħhom u waqfu l-bini ta' l-istele. Wara perjodu qasir, iċ-ċiviltà tal-Maja rkuprat u kompliet tikber għal madwar 300 sena. Imbagħad, fil-bidu tas-ena 800, il-Maja waqfu jtellgħu l-istele, f'belt wara l-oħra. Huma abbandunaw iċ-ċentri prinċipali tagħhom fl-artijiet il-baxxi tan-nofsinhar waħda wara l-oħra u finalment telqu għal kollox mir-[[reġjun]] tan-nofsinhar. L-istudjużi għadhom qed ifittxu r-raġunijiet għall-waqgħa taċ-ċiviltà tal-Maja. Xi esperti jemmnu li l-waqgħa seħħet minħabba fatturi bħal [[mard]], [[għaks]] u d-dħul ta' gruppi oħra fir-reġjun tal-Maja. Iżda xi storiċi oħra jemmnu li l-bdiewa tal-Maja qamu kontra t-tmexxija tal-kapijiet u l-qassisin għal xi raġuni u b'hekk waslu għal waqgħa tas-soċjetà tal-Maja. === Il-Perjodu Messikan === Iċ-ċentri tal-Maja fit-tramuntana tal-Yucatán damu xi 100 sena aktar minn dawk ta' l-artijiet il-baxxi tan-nofsinhar. Anke wara li l-Maja abbandunaw iċ-ċentri tat-tramuntana, huma komplew jgħixu f'dan ir-reġjun. Għal ħabta tas-sena 950 W.K., il-Yucatán ġie invadut mit-[[Tolteki]], poplu mill-artijiet l-għolja ċentrali tal-Messiku. It-Tolteki kienu stabilixxew imperu fil-Messiku bil-kapitali f'[[Tula]], fit-tramuntana tal-Belt tal-Messiku tal-lum. Huma ħadu l-kontrol tal-belt antika tal-Maja ta' Chichen Itzá u ħakmu l-poplazzjoni kollha tal-Maja tat-tramuntana. It-Tolteki influwenzaw l-arti u l-arkitettura tal-Maja u daħlu l-qima lejn alla [[serp]] bir-rix msejjaħ [[Kukulcán]]. Tula waqgħet f'nofs is-seklu 12, u l-ħakma tat-Tolteki fil-Yucatán spiċċat fl-1200. Grupp ġdid ta' mexxejja tal-Maja waqqfu belt kapitali f'Mayapán wara li ntemmet il-ħakma tat-Tolteki. Il-Maja reġgħu taw il-ħajja lill-[[kultura]] tagħhom u reġgħu bdew itellgħu l-istele. Iżda xi bidliet kienu seħħew fis-soċjetà tagħhom. Eżempju ta' dan huwa l-fatt li l-[[affari]] u l-kummerċ saru l-fatturi dominanti fil-kultura tal-Maja u mhux ir-reliġjon. L-ibliet tal-Maja saru ċentri kummerċjali mill-aqwa, u l-poplu sara attiv f'negozju bil-baħar. Madwar is-sena 1440, xi mexxejja ta' xi bliet tal-Maja qamu kontra l-mexxejja tal-Mayapán u għelbuhom. Il-Yucatán ġie maqsum f'ħafna stati separati li kienu ta' spiss fi gwerer. Fil-bidu tas-seklu 16, il-[[konkwistaturi Spanjoli]] invadew it-territorju tal-Maja. Sa nofs is-seklu 16 kienu għelbu l-Maja kollha li kien fadal. === Il-wirt tal-Maja === Illum, ħafna min-nies tal-Messiku u l-Amerika Ċentrali jitkellmu waħda mill-kważi 20 lingwa u [[djalett]]i li żviluppaw mill-lingwa antika tal-Maja. Xi wħud minn dawn in-nies jgħixu fl-artijiet għolja tal-Messiku u l-Gwatemala. Xi oħrajn jgħixu fil-parti ta' fuq tal-peniżola tal-Yucatán fil-Messiku. Probabilment, il-Jukatani tal-Yucatán, huma l-aktar dixxendenti diretti tal-Maja. Ħafna mid-dixxendenti tal-Maja jaħdmu l-art kif kienu jaħdmuha l-[[antenat]]i tagħhom u għadhom iżommu xi drawwiet reliġjużi tagħhom. Il-fdalijiet taċ-ċentri ċerimonjali tal-Maja huma attrazzjonijiet turistiċi. Siti fil-Messiku jinkludu l-fdalijiet f'[[Bonampak]] u [[Palenque]] f'[[Chiapas]], u Chichen Itzá fit-tramuntana tal-Yucatán. It-turisti jżuru ukoll il-fdalijiet ta' Tikal fil-Gwatemala u dawk ta' Copán fil-Ħonduras. [[Kategorija:Antropoloġija|Maja]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Maja]] [[Kategorija:Maja]] opu3ubn2nepcjehwyg461m2hpufpbc5 0 12771 330850 315106 2026-07-02T14:12:52Z ToniSant 4257 added [[Category:Storja tal-Iran]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330850 wikitext text/x-wiki {{coord|29|07|00.68|N|58|22|06.51|E|type:landmark_region:SY|display=title}} [[Stampa:Arge Bam Arad edit.jpg|right|thumb|300px|Arg-é Bam, qabel it-terremot tal-2003.]] '''Arg-é Bam''' ('''ارگ بم''' bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]], "ċittadella ta' [[Bam (Iran)|Bam]]") hu l-ikbar bini adobu fid-dinja, li jinsab f'[[Bam (Iran)|Bam]], belt fil-[[Kerman (provinċja)|provinċja ta' Kerman]] fix-Xlokk tal-[[Iran]]. Dan il-post hu mniżżel bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]]. Din iċ-[[ċittadella]] enormi fi [[Triq il-Ħarir]] ġiet mibnija qabel is-sena 500 Q.K. u baqgħet tintuża' sal-1850 W.K. Mhuwiex magħruf fiċ-ċert għala dan il-bini safa abbandunat. Il-bini sħiħ kien fortizza kbira fejn iċ-ċittadella stess kienet il-qofol tal-post, imma minħabba d-dehra impressjonanti taċ-ċittadella, li tifforma l-ogħla punt, il-fortizza sħiħa tissejaħ iċ-'''Ċittadella ta' Bam'''. Fis-[[26 ta' Diċembru]], [[2003]], iċ-Ċittadella kienet kważi kompletament distrutta minn [[Terremot ta' Bam tal-2003|terremot]], flimkien mal-kumplament ta' Bam u l-madwar. Ftit ġranet wara dan it-terremot, il-[[President tal-Iran|President Iranjan]] [[Mohammad Khatami]] ħabbar li ċ-Ċittadella kienet se terġa' tinbena. == Dimensjonijiet == Ikbar minn [[Arg-é Rayen]], l-arja taċ-Ċittadella ta' Bam hi ta' madwar 180,000 metru kwadru, u hi mdawwra b'ħitan ġigantesk għoli bejn 6 sa 7 metri u twil 1815-il metru. Iċ-ċittadella turi wkoll tnejn mit-torrijiet li "dejjem jgħassu" li Bam hi famuża għalihom – hemm 67 torri ta' dan it-tip imxerrdin mal-belt antika ta' Bam. == Disinn taċ-ċittadella u l-arkitettura == <center>{{stampa kbira|Ancient Bam, 2002.png|1000px|<center>Iċ-[[ċittadella]] ta' [[Arg-é Bam]]: L-ikbar struttura adoba fid-dinja, li tmur lura għas-sena 500 [[QK]].</center>}}</center> Il-pjanta u l-arkitettura taċ-ċittadella huma ġenjalment studjati minn diversi punti di vista. Mill-forma preżenti taċ-ċittadella wieħed jista' jinduna li l-fassal kien ippreveda l-forma intera tal-istruttura u l-belt mill-ewwel fażijiet tal-proċess tal-ippjanar. Matul kull fażi tal-iżvilupp tal-bini, il-parti li kienet diġà mibnija kienet tirrafigura figura kompleta, u kull parti addizzjonali setgħet tiġi "minsuġa" mal-parti eżistenti mingħajr ebda differenza bejn iż-żewġ partijiet. Iċ-ċittadella tinsab fiċ-ċentru tal-belt-fortizza, fil-punt ta' osservanza l-aktar sigur. Fil-forma arkitettonika taċ-Ċittadella ta' Bam hemm żewġ partijet distiniti: * Il-parti tas-sinjuri 'l ġewwa mill-ħitan, li tinkludi ċ-ċittadella, il-każermi, il-mitħna, dar b'erba' sezzjonijiet, bir tal-ilma (skavat fl-art u profond 40 metri), u stalla għal 200 żiemel. * Il-parti tas-sudditi li hi madwar il-parti tas-sinjuri, li tikkonsisti mid-daħla prinċipali tal-belt-fortizza u l-bażar qrib l-assi prinċipali li jmorru mit-Tramuntana għan-Nofsinhar (li jgħaqqdu d-daħla prinċipali maċ-ċittadella), u madwar 400 dar flimkien mal-bini pubbliku assoċjat magħhom (bħal skola u postijiet dedikati għall-isport). Fost id-djar, huma rikonoxxuti tliet tipi differenti: * Djar żgħar b'żewġ jew tliet ikmamar għall-familji fqar. * Djar ikbar bi tliet jew erbat ikmamar għall-klassi soċjali tan-nofs, bi ftit minnhom ikollhom ukoll veranda. * L-aktar djar lussużi b'aktar kmamar orjentati f'direzzjonijiet diversi biex l-istaġuni tas-sena jitgawdew mill-aħjar, flimkien ma' bitħa kbira u stalla għall-annimali tal-viċinanza. Ftit huma d-djar ta' dan it-tip fil-fortizza. Il-bini kollu hu magħmul minn [[briksa|briks]] tat-tafal mhux moħmi, jiġifier adobi. Iċ-Ċittadella Bam, qabel it-terremot tal-2003, kienet probabilement l-ikbar struttura adoba fid-dinja. == Sigurtà == Meta l-bibien tal-belt kienu jingħalqu, l-ebda bniedem u annimal ma seta' jidħol. L-abitanti setgħu jkomplu jgħixu għal perjodu twil ta' żmien f'iżolament minħabba li kellhom aċċess għal bir, ġonna, u annimali domestiċi. Meta l-belt-fortizza kienet tiġi assedjata, l-abitanti kienu jibqgħu ġewwa l-belt waqt li s-suldati kienu jidefenduha, protetti minn ħitan u torrijiet għoljin. == Kondizzjonament tal-arja == Minbarra t-torrijiet tal-għassa u l-qċaċet dekorati tal-ħitan l-għolja fuq l-orizzont tal-fortizza, it-[[torri tar-riħ|torrijiet tar-riħ]] (bil-Persjan: ''badgir بادگير'') huma wkoll aspetti notevoli. Dawn huma strutturi speċjali li joħorġu 'l barra mill-binjiet biex jilqgħu r-riħ u jiddirieġuh għall-binjiet. Xi drabi l-arja tgħaddi fuq bieqji tal-ilma fil-bini biex ikessħuh u jmur it-trab. Tipi differenti ta' torrijiet tar-riħ huma wżati għal bini differenti. == Terremot tal-2003 == It-terremot tal-2003 f'Bam qered madwar 80 fil-mija taċ-Ċittadella. Bħala Wirt Storiku Dinji diversi pajjiżi qed jikkooperaw flimkien fil-bini mill-ġdid ta' din iż-żona. Il-[[Ġappun]], l-[[Italja]] u [[Franza]] huma fost il-pajjiżi li bdew jagħtu daqqa t'id mill-bidu. Il-Ġappun ta 1,300,000 [[dollaru Amerikan]] lill-Iran għall-bini mill-ġdid, u sostna dan il-proġett billi bagħat tagħmir apposta u ħoloq pjan 3D taċ-Ċittadella ta' Bam biex ikabbar l-akkuratezza tar-rinnovazzjoni. L-Italja ħarġet 300,000 dollaru Amerikan fil-proġett u bagħtet skwadra ta' esperti biex jagħmlu restawrazzjoni tat-torri prinċipali ta' Bam. Franza għenet lill-Iran billi tipprovdi l-mappa taċ-Ċittadella ta' Bam. Il-Bank Dinji ta wkoll somma kbira għal dan il-proġett. == Ħoloq esterni == * [http://whc.unesco.org/en/list/1208 Bam u l-Pajsaġġ Kulturali tagħha] * [http://www.pbase.com/roozbeh/bam_citadel Ritratti taċ-Ċittadella Bam] * [http://www.caroun.com/Countries/Asia/Iran/Kerman/BamCitadel.html Iċ-Ċitadella Bam, provinċja ta' Kerman] [[Kategorija:Arkitettura tal-Iran]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Iran]] [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] [[Kategorija:Storja tal-Iran]] am3lq821oq9gnou8n9qosplmoejvxs3 330917 330850 2026-07-02T15:10:57Z ToniSant 4257 added [[Category:Terremoti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330917 wikitext text/x-wiki {{coord|29|07|00.68|N|58|22|06.51|E|type:landmark_region:SY|display=title}} [[Stampa:Arge Bam Arad edit.jpg|right|thumb|300px|Arg-é Bam, qabel it-terremot tal-2003.]] '''Arg-é Bam''' ('''ارگ بم''' bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]], "ċittadella ta' [[Bam (Iran)|Bam]]") hu l-ikbar bini adobu fid-dinja, li jinsab f'[[Bam (Iran)|Bam]], belt fil-[[Kerman (provinċja)|provinċja ta' Kerman]] fix-Xlokk tal-[[Iran]]. Dan il-post hu mniżżel bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]]. Din iċ-[[ċittadella]] enormi fi [[Triq il-Ħarir]] ġiet mibnija qabel is-sena 500 Q.K. u baqgħet tintuża' sal-1850 W.K. Mhuwiex magħruf fiċ-ċert għala dan il-bini safa abbandunat. Il-bini sħiħ kien fortizza kbira fejn iċ-ċittadella stess kienet il-qofol tal-post, imma minħabba d-dehra impressjonanti taċ-ċittadella, li tifforma l-ogħla punt, il-fortizza sħiħa tissejaħ iċ-'''Ċittadella ta' Bam'''. Fis-[[26 ta' Diċembru]], [[2003]], iċ-Ċittadella kienet kważi kompletament distrutta minn [[Terremot ta' Bam tal-2003|terremot]], flimkien mal-kumplament ta' Bam u l-madwar. Ftit ġranet wara dan it-terremot, il-[[President tal-Iran|President Iranjan]] [[Mohammad Khatami]] ħabbar li ċ-Ċittadella kienet se terġa' tinbena. == Dimensjonijiet == Ikbar minn [[Arg-é Rayen]], l-arja taċ-Ċittadella ta' Bam hi ta' madwar 180,000 metru kwadru, u hi mdawwra b'ħitan ġigantesk għoli bejn 6 sa 7 metri u twil 1815-il metru. Iċ-ċittadella turi wkoll tnejn mit-torrijiet li "dejjem jgħassu" li Bam hi famuża għalihom – hemm 67 torri ta' dan it-tip imxerrdin mal-belt antika ta' Bam. == Disinn taċ-ċittadella u l-arkitettura == <center>{{stampa kbira|Ancient Bam, 2002.png|1000px|<center>Iċ-[[ċittadella]] ta' [[Arg-é Bam]]: L-ikbar struttura adoba fid-dinja, li tmur lura għas-sena 500 [[QK]].</center>}}</center> Il-pjanta u l-arkitettura taċ-ċittadella huma ġenjalment studjati minn diversi punti di vista. Mill-forma preżenti taċ-ċittadella wieħed jista' jinduna li l-fassal kien ippreveda l-forma intera tal-istruttura u l-belt mill-ewwel fażijiet tal-proċess tal-ippjanar. Matul kull fażi tal-iżvilupp tal-bini, il-parti li kienet diġà mibnija kienet tirrafigura figura kompleta, u kull parti addizzjonali setgħet tiġi "minsuġa" mal-parti eżistenti mingħajr ebda differenza bejn iż-żewġ partijiet. Iċ-ċittadella tinsab fiċ-ċentru tal-belt-fortizza, fil-punt ta' osservanza l-aktar sigur. Fil-forma arkitettonika taċ-Ċittadella ta' Bam hemm żewġ partijet distiniti: * Il-parti tas-sinjuri 'l ġewwa mill-ħitan, li tinkludi ċ-ċittadella, il-każermi, il-mitħna, dar b'erba' sezzjonijiet, bir tal-ilma (skavat fl-art u profond 40 metri), u stalla għal 200 żiemel. * Il-parti tas-sudditi li hi madwar il-parti tas-sinjuri, li tikkonsisti mid-daħla prinċipali tal-belt-fortizza u l-bażar qrib l-assi prinċipali li jmorru mit-Tramuntana għan-Nofsinhar (li jgħaqqdu d-daħla prinċipali maċ-ċittadella), u madwar 400 dar flimkien mal-bini pubbliku assoċjat magħhom (bħal skola u postijiet dedikati għall-isport). Fost id-djar, huma rikonoxxuti tliet tipi differenti: * Djar żgħar b'żewġ jew tliet ikmamar għall-familji fqar. * Djar ikbar bi tliet jew erbat ikmamar għall-klassi soċjali tan-nofs, bi ftit minnhom ikollhom ukoll veranda. * L-aktar djar lussużi b'aktar kmamar orjentati f'direzzjonijiet diversi biex l-istaġuni tas-sena jitgawdew mill-aħjar, flimkien ma' bitħa kbira u stalla għall-annimali tal-viċinanza. Ftit huma d-djar ta' dan it-tip fil-fortizza. Il-bini kollu hu magħmul minn [[briksa|briks]] tat-tafal mhux moħmi, jiġifier adobi. Iċ-Ċittadella Bam, qabel it-terremot tal-2003, kienet probabilement l-ikbar struttura adoba fid-dinja. == Sigurtà == Meta l-bibien tal-belt kienu jingħalqu, l-ebda bniedem u annimal ma seta' jidħol. L-abitanti setgħu jkomplu jgħixu għal perjodu twil ta' żmien f'iżolament minħabba li kellhom aċċess għal bir, ġonna, u annimali domestiċi. Meta l-belt-fortizza kienet tiġi assedjata, l-abitanti kienu jibqgħu ġewwa l-belt waqt li s-suldati kienu jidefenduha, protetti minn ħitan u torrijiet għoljin. == Kondizzjonament tal-arja == Minbarra t-torrijiet tal-għassa u l-qċaċet dekorati tal-ħitan l-għolja fuq l-orizzont tal-fortizza, it-[[torri tar-riħ|torrijiet tar-riħ]] (bil-Persjan: ''badgir بادگير'') huma wkoll aspetti notevoli. Dawn huma strutturi speċjali li joħorġu 'l barra mill-binjiet biex jilqgħu r-riħ u jiddirieġuh għall-binjiet. Xi drabi l-arja tgħaddi fuq bieqji tal-ilma fil-bini biex ikessħuh u jmur it-trab. Tipi differenti ta' torrijiet tar-riħ huma wżati għal bini differenti. == Terremot tal-2003 == It-terremot tal-2003 f'Bam qered madwar 80 fil-mija taċ-Ċittadella. Bħala Wirt Storiku Dinji diversi pajjiżi qed jikkooperaw flimkien fil-bini mill-ġdid ta' din iż-żona. Il-[[Ġappun]], l-[[Italja]] u [[Franza]] huma fost il-pajjiżi li bdew jagħtu daqqa t'id mill-bidu. Il-Ġappun ta 1,300,000 [[dollaru Amerikan]] lill-Iran għall-bini mill-ġdid, u sostna dan il-proġett billi bagħat tagħmir apposta u ħoloq pjan 3D taċ-Ċittadella ta' Bam biex ikabbar l-akkuratezza tar-rinnovazzjoni. L-Italja ħarġet 300,000 dollaru Amerikan fil-proġett u bagħtet skwadra ta' esperti biex jagħmlu restawrazzjoni tat-torri prinċipali ta' Bam. Franza għenet lill-Iran billi tipprovdi l-mappa taċ-Ċittadella ta' Bam. Il-Bank Dinji ta wkoll somma kbira għal dan il-proġett. == Ħoloq esterni == * [http://whc.unesco.org/en/list/1208 Bam u l-Pajsaġġ Kulturali tagħha] * [http://www.pbase.com/roozbeh/bam_citadel Ritratti taċ-Ċittadella Bam] * [http://www.caroun.com/Countries/Asia/Iran/Kerman/BamCitadel.html Iċ-Ċitadella Bam, provinċja ta' Kerman] [[Kategorija:Arkitettura tal-Iran]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Iran]] [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] [[Kategorija:Storja tal-Iran]] [[Kategorija:Terremoti]] ao9fxomvcwqa9o8hffeih9j1m29r1j3 0 15035 330919 325635 2026-07-03T06:50:30Z HyBoxwood 28399 [[w:zh:Template_talk:中华人民共和国国徽#編輯請求_2026-04-17_将svg替换为File:中華人民共和國國徽.svg]] 330919 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Popolari taċ-Ċina |isem_nattiv = ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó'' |isem_komuni = Ċina |stampa_bandiera = Flag of the People's Republic of China.svg |stampa_emblema = 中華人民共和國國徽.svg |stampa_mappa = People's Republic of China (orthographic projection).svg |deskrizzjoni_mappa = Żona kkontrollata mir-Repubblika Popolari taċ-Ċina murija bl-aħdar skur; reġjuni ddikjarati iżda mhux ikkontrollati murija bl-aħdar ċar. |ħolqa_bandiera = Bandiera tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina |ħolqa_emblema = Emblema tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina |ħolqa_demografija = Demografija tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = "Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ"<br />"[[March of the Volunteers]]"<br />''Marċ tal-Voluntiera''<br /><center>[[Stampa:March of the Volunteers instrumental.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Ċiniż Standard]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Beijing]] |l-ikbar_belt = [[Shanghai]]<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Chan |isem1=Kam Wing |titlu=Misconceptions and Complexities in the Study of China's Cities: Definitions, Statistics, and Implications |rivista=Eurasian Geography and Economics |data=2007 |volum=48 |numru=4 |paġni=383–412 |doi=10.2747/1538-7216.48.4.383 |lingwa=en}}</ref> | latd=39 |latm=55 |latNS=N |lonġd=116 |lonġm=23 |lonġEW=E |tip_gvern = [[Stat soċjalist]] [[Stat partit-singolari|partit-singolari]] |titlu_kap1 = [[President tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|President]] |titlu_kap2 = [[Premier tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|Premier]] |titlu_kap3 = [[Ċermen tal-Kumitat Permanenti tal-Kungress Nazzjonali tal-Poplu|Ċermen tal-Kungress]] |titlu_kap4 = [[Ċermen tal-Kumitat Nazzjonali tal-Konferenza Konsultattiva Politika tal-Poplu taċ-Ċina|Ċermen tal-Konferenza]] |isem_kap1 = [[Xi Jinping]] |isem_kap2 = [[Li Qiang]] |isem_kap3 = [[Zhang Dejiang]] |isem_kap4 = [[Yu Zhengsheng]] |żona_kklassifika = 3 |poż_erja = 3 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 9,706,961 |erja_mi_kw = 3,747,879 |perċentwal_ilma = 2.8 |sena_stima_popolazzjoni = 2010 |stima_popolazzjoni = 1,353,821,000<ref name="Census2010">{{ċita web |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20120120_402780233.htm |titlu=China's Total Population and Structural Changes in 2011 |sit=National Bureau of Statistics of China |data=2012-02-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120618234224/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20120120_402780233.htm |arkivju-data=2012-06-18 |data-aċċess=2012-08-14 |lingwa=en}}</ref><ref name=IMFOct2012>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=0&sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223%2C924%2C922%2C199%2C534&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |titlu=Report for Selected Countries and Subjects, World Economic Outlook Database |sit=International Monetary Fund |data=2012 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130117070023/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=0&sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=223%2C924%2C922%2C199%2C534&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2013-01-17|data-aċċess=2013-01-03 |lingwa=en}}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 1 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 1,339,724,852<ref name="Estimate2011">{{ċita web |url=http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm |titlu=Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census |sit=National Bureau of Statistics of China |data=2011-04-28 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110610201205/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm |arkivju-data=2011-06-11 |data-aċċess=2011-11-01 |lingwa=en}}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2010 |densità_popolazzjoni_km2 = 139.6 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 363.3 |poż_densità_popolazzjoni = 81 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $8.227 triljun<ref name=imf2>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=13&sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLUR&grp=0&a= |titlu=Report for Selected Countries and Subjects, World Economic Outlook Database |sit=International Monetary Fund |data=2013 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130714060720/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=13&sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLUR&grp=0&a= |arkivju-data=2013-07-13 |data-aċċess=2013-04-17 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 2 |PGD_PSX_per_capita = $6,075<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 90 |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.699<ref name="HDI">{{ċita rapport |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf |titlu=Statistical Annex - Human Development Report 2013 |data= 2013|pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319020106/http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 101 |kategorija_IŻU = <span style="color:#fc0">medju</span> |tip_sovranità = [[Storja taċ-Ċina|Stabbiliment]] |avveniment_stabbilit1 = [[Gwerer ta' Qin tal-unifikazzjoni|Unifikazzjoni taċ-Ċina]] taħt id-dinastija Qin |data_stabbilit1 = 221 QK |avveniment_stabbilit2 = [[Rivoluzzjoni Xinhai#Stabbiliment tar-Repubblika|Repubblika stabbilita]] |data_stabbilit2 = 1 ta' Jannar 1912 |avveniment_stabbilit3 = [[Gwerra Ċivili Ċiniża|Repubblika Popolari proklamata]] |data_stabbilit3 = 1 ta' Ottubru 1949 |valuta = [[Renminbi|Renminbi (yuan)]] (¥) |kodiċi_valuta = AED |żona_ħin = [[Ħin Standard taċ-Ċina]] |differenza_ħku = +8 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.cn]] |kodiċi_telefoniku = +86 |sena_PGD_nominali = 2013 |PGD_nominali = $12.405 triljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 2 |PGD_nominali_per_capita = $9,161<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 91 |nota1 = }} Iċ-'''Ċina''' ({{awdjo|En-us-China.ogg|ˈtʃaɪnə}}),uffiċjalment ir-'''Repubblika Popolari taċ-Ċina''' ('''RPĊ'''), hi stat sovran li Tinsabu fl-[[Asja tal-Lvant]]. Il-pajjiż huwa l-[[Lista ta' pajjiżi skont il-popolazzjoni|aktar popolat tad-dinja]], b' [[Demografija tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|popolazzjoni ta' aktar minn 1.35&nbsp;biljun]]. Ir-RPĊ hija [[stat Stat partit-singolari]] rregolata mill-[[Partit Komunist taċ-Ċina|Partit Komunist]], bis-[[sede tal-gvern]] fil-belt kapitali ta' [[Bejġing]].<ref name="Walton2001">{{ċita ktieb |kunjom1=Walton |isem1=Greg |awtur2=International Centre for Human Rights and Democratic Development |titlu=China's golden shield: Corporations and the development of surveillance technology in the People's Republic of China |pubblikatur=Rights & Democracy |data=2001 |paġna=5 |isbn=978-2-922084-42-9 |lingwa=en}}</ref> Hija teżerċita ġurisdizzjoni fuq aktar minn 22 [[Provinċji tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|provinċji]], ħamsa [[Reġjuni awtonomi tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|reġjuni awtonomi]], erba' [[Muniċipalitajiet ikkontrollati diretti tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|muniċipalitajiet ikkontrollati diretti]] (Bejġing, [[Tianjin]], [[Shanghai]], u [[Chongqing]]), u żewġ [[Reġjun Speċjali Amministrattiv tar-Repubblika Popolari taċ-Ċina|reġjuni amministrattivi speċjali]] awto-governanti ([[Ħong Kong]] u [[Makaw]]).<ref name="Ref_a">{{ċita web |url=http://en.wikisource.org/wiki/Sino-British_Joint_Declaration |titlu=Joint Declaration of the Government of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and the Government of the People's Republic of China on the Question of Hong Kong |data=1984 |lingwa=en}}</ref> Ir-RPĊ issostni wkoll lit-[[Żona ħielsa tar-Repubblika taċ-Ċina|Tajwan]] – li hija kkontrollata mir-[[Repubblika taċ-Ċina]] (RTĊ), entità politika separata – li hija t-[[Provinċja Tajwan (Repubblika Popolari taċ-Ċina)|23 provinċja]], talba kontroversjali minħabba l-kumpless [[status politiku tat-Tajwan]] u l-[[Gwerra Ċivili Ċiniża]] mhux solvuta. Fruntieri totali taċ-Ċina: 22,457 km, pajjiżi tal-fruntiera (14): Afganistan 91 km; Bhutan 477 km; Burma 2,129 km; Indja 2,659 km; Każakstan 1,765 km; Korea ta' Fuq 1,352 km; Kirgiżistan 1,063 km; Laos 475 km; Mongolja 4,630 km; Nepal 1,389 km; Pakistan 438 km; Ir-Russja (il-grigal) 4,133 km u r-Russja (il-majjistral) 46 km; Taġikistan 477 km; Vjetnam 1,297 km. Iċ-Ċina hija t-tieni l-aktar pajjiż popolat fid-dinja minn Awwissu 2022. Qabel dik id-data iċ-Ċina kienet l-ewwel pajjiż l-aktar popolat fid-dinja. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Ċina| ]] [[Kategorija:Repubbliki]] r8weuec3pf0v3tk0q2rpippcsalw0yz 14 15904 330900 218432 2026-07-02T14:45:44Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont iż-żmien]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330900 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont iż-żmien|Preistorja]] 988c6t1g3rmydy47dvpr6zz6823efck 14 16452 330890 256838 2026-07-02T14:39:28Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies skont ix-xogħol tagħhom]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330890 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja]] [[Kategorija:Nies skont ix-xogħol tagħhom]] dhncbnr1w5h1xbaoj1degpfys4bymz1 330891 330890 2026-07-02T14:39:37Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Nies skont ix-xogħol tagħhom]]: "Storiċi" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330891 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja]] [[Kategorija:Nies skont ix-xogħol tagħhom|Storiċi]] gm3upob5xhhrs533h33mjmbf4e4sp23 0 20388 330916 321087 2026-07-02T15:10:46Z ToniSant 4257 added [[Category:Terremoti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330916 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Ħaiti |isem_nattiv = ''République d'Haïti'' {{fr}} |isem_komuni = Ħaiti |stampa_bandiera = Flag of Haiti.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Haiti.svg |stampa_mappa = Haiti (orthographic projection).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Ħaiti |ħolqa_emblema = Emblema tal-Ħaiti |ħolqa_demografija = Demografija tal-Ħaiti |mottu_nazzjonali = [[Liberté, Égalité, Fraternité]]<br /><small>Libertà, Ugwaljanza, Fraternità</small> |innu_nazzjonali = ''[[La Dessalinienne]]'' |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Franċiża|Franċiż]]<br />[[Lingwa Ħaitjana|Ħaitjan]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Port-au-Prince]] |l-ikbar_belt = [[Port-au-Prince]] |latd=18 |latm=32 |latNS=N |lonġd=72 |lonġm=20 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika]] [[Repubblika semi-presidenzjali|semi-presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[President tal-Ħaiti|President]] |titlu_kap2 = [[Lista ta' Prim Ministri tal-Ħaiti|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Claude Joseph]] |isem_kap2 = [[Ariel Henry]] |żona_kklassifika = 140 |poż_erja = 140 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 27,750 |erja_mi_kw = 10,714 |perċentwal_ilma = 0.7 |sena_stima_popolazzjoni = 2011 |stima_popolazzjoni = 9,719,932 |poż_stima_popolazzjoni = 87 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = |sena_ċensiment_popolazzjoni = |densità_popolazzjoni_km2 = 350.27 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 907.22 |poż_densità_popolazzjoni = 45 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $12.942 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $1,242 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{decrease}} 0.456<ref name="UNDP_2010">{{ċita web |pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130529235147/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/HTI.html |arkivju-data=2013-05-29 |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/HTI.html |titlu=International Human Development Indicators: Haiti |sena=2008 |lingwa=en |data-aċċess=2013-05-24 |url-status=dead }}</ref> |poż_IŻU = 161 |kategorija_IŻU = <span style="color:#e0584e;white-space:nowrap;">bax</span> |tip_sovranità = [[Storja tal-Ħaiti|Formazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = [[Imperu kolonjali Franċiż|Kolonja Franċiża]]<br/><small>([[Trattat ta' Ryswick]])</small> |data_stabbilit1 = 30 ta' Ottubru 1697 |avveniment_stabbilit2 = Indipendenza iddikjarata |data_stabbilit2 = 1 ta' Jannar 1804 |avveniment_stabbilit3 = [[Rivoluzzjoni tal-Poplu fuq il-Gvern (Grenada)|Rivoluzzjoni Grenadiża]] |data_stabbilit3 = 13 ta' Marzu 1979 |avveniment_stabbilit4 = Rikonoxxuta minn [[Franza]] |data_stabbilit4 = 17 ta' April 1825 |valuta = [[Gourde tal-Ħaiti|Gourde]] |kodiċi_valuta = HTG |żona_ħin = [[Żona tal-Ħin tal-Lvant|EST]] |differenza_ħku = -5 |żona_ħin_legali = [[Ħin tal-Lvant ta' Bi nhar|EDT]] |differenza_żona_ħin_legali = -4 |cctld = [[.ht]] |kodiċi_telefoniku = +509 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $7.902 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $758 |poż_PGD_nominali_per_capita = |noti = }} [[Stampa:Haiti with departments borders (numbered).svg|thumb|Ħaiti bil-fruntieri tad-dipartimenti (numerati)]] [[Stampa:Haiti location map.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali (Departaments)]] [[Stampa:Frontera actual entre la República Dominicana y Haití .jpg|thumb|Mappa ta' Ħaiti]] [[Stampa:Banque of Haiti.webp|thumb|Il-kwartieri ġenerali tal-Bank of Ħaiti fl-2022]] [[Stampa:Cour-de-cassation-haiti-actunews7.jpg|thumb|Bini tal-kwartieri ġenerali tal-Qorti tal-Kassazzjoni ta' Ħaiti]] [[Stampa:Gonave.jpg|thumb|Gżira Gonâve, fil-Golf ta' Gonâve, Ħaiti. Il-Bank Rochelois bilkemm huwa dixxernibbli fil-kanal tan-Nofsinhar bejn il-gżira u l-kontinent.]] [[Stampa:Citadelle Laferrière Aerial View.jpg|thumb|Veduta taċ-ċittadella Laferrière mibnija taħt il-gvern ta' Enriku I ta' Ħaiti.]] [[Stampa:EGLISE DE MIRAGOANE-vi.jpg|thumb|Katidral Kattoliku ta' San Ġwann Battista f'Miragoâne, Ħaiti]] [[Stampa:Commune de Dessalines.jpg|thumb|Il-Komun ta' Dessalines, id-Dipartiment ta' l-Artibonit ([[Lingwa Franċiża|Franċiż]]) jew Latibonit ([[Lingwa Ħaitjana|Ħaitjan]])]] Il-'''Ħaiti''' ({{awdjo|En-us-Haiti.ogg|ˈheɪti}}) ([[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: ''Haïti''; [[Lingwa Ħaitjana|Ħaitjan]]: ''Ayiti''), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Ħaiti''' ''(République d'Haïti; Repiblik Ayiti)''<ref>[http://ufdc.ufl.edu/AA00000626/00001/5j Konstitisyon Repiblik Ayiti 1987]</ref>, huwa pajjiż fil-[[Karibew]]. Huwa jokkupa l-punent u porzjon żgħir tal-gżira ta' [[Ħispanjola]], fl-arċipelagu tal-[[Antilli Kbar]], li jaqsam mar-[[Repubblika Dominikana|Repubblika Dominicana]]. ''Ayiti'' (''art ta' muntanji għoljin'') kienu l-indiġeni [[Poplu Taino|Taino]] jew Amerindjani li taw l-isem għall-gżira. L-ogħla punt tal-pajjiż hu [[Pic la Selle]], b'2,680 metri (8,793 ft). L-erja totali tal-Ħaiti hija ta' 7,750 kilometru kwadru (10,714 mi kw) u l-kapitali hija [[Port-au-Prince]]. Il-[[Lingwa Ħaitjana|Ħaitjan]] u l-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] huma l-lingwi uffiċjali. Ħaiti, uffiċjalment ir-Repubblika tal-Ħaiti (Franċiż: République d'Haïti, Kreol Ħaitis: Repiblik d'Ayiti) huwa pajjiż Amerikan li jinsab fuq Hispaniola; Huwa wieħed mit-tlettax-il Stat li jiffurmaw l-Amerika Insulari, Antilli jew Gżejjer tal-Baħar Karibew. Il-belt kapitali u l-aktar popolata tagħha hija Port-au-Prince. Ħaiti hija magħrufa bħala l-ewwel “repubblika sewda” fid-dinja li stabbiliet ruħha u saret indipendenti u, ekonomikament, talli hija l-ifqar pajjiż fl-Ameriki. Lingwistikament, il-pajjiż tal-Karibew huwa l-Amerika Latina, peress li l-lingwi maġġoritarji tiegħu, il-Kreoli tal-Ħaiti u l-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], huma lingwi Rumanzi. Ħaiti u l-Kanada huma l-uniċi pajjiżi fl-Ameriki fejn il-[[lingwa Franċiża]] hija uffiċjali u titkellem minn parti sinifikanti tal-popolazzjoni. Għalkemm fil-każ tal-Ħaiti, kważi l-popolazzjoni kollha tagħha titkellem prinċipalment il-krejol Ħaiti, fil-każ tal-Kanada, l-[[Ingliż]] (lingwa uffiċjali l-oħra tagħha) hija l-aktar mitkellma mill-abitanti tagħha. L-uniku pajjiż li jaqsam miegħu l-fruntieri tal-art huwa r-[[Repubblika Dominikana]] Ħaiti għandha 36% tal-wiċċ tal-Gżira ta' Hispaniola. Fronetars tal-Ħaiti totali: 376 km, pajjiżi tal-fruntiera (1): Repubblika Dominikana 376 km. == Popolazzjoni == Ħaiti għandha popolazzjoni ta' madwar 11.58 miljun abitant (stima tal-Bank Dinji għall-2022). Port-au-Prince: Dipartiment: Punent; Is-Sindku Ralph Youri: Chevry; Żona: 36.04 km²; Altitudni Medja: 15 m 'il fuq. n. m.; Popolazzjoni (2019): 1,164,236 abitant, Densità. 32,339.88 abitant/km²; Kodiċi Postali: HT6110. ==Indiċi tal-Paċi Globali == Ħaiti jinsab 12-il post inqas fil-129 post b'punteġġ ta' 2,395, wara li waqa' 17-il post. == Etimoloġija == Il-kelma "Ħaiti" ġejja minn Arawak, il-lingwa tal-abitanti indiġeni tal-gżira, u tfisser "art tal-muntanji." Dan l-isem ingħata lill-parti tal-punent tal-gżira mis-settlers Taíno tal-qedem, li huwa fejn tinsab din ir-repubblika.Meta Columbus ħa l-pussess tal-gżira fl-1492, sejjaħha “La Isla Española”. Bartolomé de las Casas qassar l-isem għal "Española" u aktar tard Pedro Mártir de Anglería semmieh "La Española". L-isem Haïti ġie adottat mir-rivoluzzjonarju Haiti Jean-Jacques Dessalines bħala l-isem uffiċjali wara l-indipendenza ta' Saint-Jacques. Domingue. , bħala ġieħ lill-antenati indiġeni Taino. == Storja == Qabel il-wasla tal-ewwel Ewropej, dik li iktar tard kienet se tissejjaħ il-Gżira Hispaniola kienet abitata minn żewġ gruppi etniċi: l-Arawaks, li l-fergħa lokali tagħhom hija magħrufa bħala t-Tainos, u l-Karibs. Dawn tal-aħħar kienu bdew id-dħul tagħhom fil-gżira ftit qabel il-wasla tal-punent, u kienu qed iwarrbu lit-Tainos mill-pożizzjonijiet tagħhom; Madankollu, fit-taqsima tal-punent tal-gżira, bħalissa Ħaiti, il-maġġoranza l-kbira tal-popolazzjoni kienet ta' oriġini Taíno, miġbura fil-kapijiet ta' Marién u Jaragua. Ħaiti pproklamat l-indipendenza tagħha fl-1 ta' Jannar, 1804, billi kienet it-tieni pajjiż fil-kontinent Amerikan li għamel dan, u l-ewwel fl-Amerika Latina li ssieħbet magħha wara proċess rivoluzzjonarju singular ta' natura abolizzjonista, mibdi fl-1791, li wassal għal ġlieda fit-tul armata kontra Franza, il-qawwa kolonizzanti mill-aħħar tas-seklu 17. Il-bażi etnika tal-popolazzjoni tagħha hija ta' oriġini Afrikana-sub-Saħarjana. Huwa l-ewwel każ fl-Istorja Universali fejn ir-ribelljoni ta' popolazzjoni soġġetta għas-sistema tal-jasar wasslet għall-emanċipazzjoni tagħha, li stabbiliet preċedent definittiv għat-trażżin tal-kummerċ transatlantiku tan-nies. Dan l-episodju huwa mfakkar speċifikament min-Nazzjonijiet Uniti permezz tar-Riżoluzzjoni 29/C40, li tfakkar kull 23 ta' Awwissu, u l-istituzzjoni tal-midalja Toussaint L’Ouverture, b'ġieħ lil wieħed mill-mexxejja tar-rivoluzzjoni ta' Ħaiti. Oriġinarjament il-Gżira ta' Hispaniola kienet imsejħa mit-Taínos (abitanti Aboriġinali) bħala Quisqueya u l-Kontinent tal-Amerika kien jissejjaħ Abya Yala. === Perjodu kolonjali === [[Stampa:15thcenturyhispaniola-2.JPG|thumb|Mappa tas-seklu 15 ta' "La Isla Española".]] [[Stampa:Copia de Cacicazgos de la Hispaniola.png|thumb|Il-ħames kapijiet tal-gżira ta' Hispaniola mal-wasla ta' Christopher Columbus.]] [[Stampa:Columbus landing on Hispaniola adj.jpg|thumb|Christopher Columbus niżel fuq Hispaniola]] Christopher Columbus wasal f'Hispaniola, illum ir-Repubblika ta' Ħaiti, fil-5 ta' Diċembru, 1492, f’żona li llum magħrufa bħala Môle-Saint-Nicolas, u talab il-gżira għall-Kuruna ta' Kastilja (Spanja). Dsatax-il jum wara, il-bastiment tiegħu Santa Marija inkalja qrib is-sit attwali ta' Cap Haitien. Columbus ħalla 39 raġel fuq il-gżira, li waqqfu l-insedjament ta' La Navidad (Milied), u b'hekk inkorporaw il-gżira fl-Imperu Spanjol. Il-baħrin iġorru mard infettiv endemiku għall-Ewropa. L-indiġeni ma kellhomx immunità għal dan il-mard il-ġdid u mietu f'numru kbir minħabba l-epidemiji, l-ewwel epidemija tal-ġidri rreġistrata fl-Ameriki faqqgħet f'Hispaniola fl-1507. Fl-istess ħin, l-indiġeni kienu soġġetti għas-sistema encomienda, li għaqqad lill-indiġeni. biex jaħdmu bilfors fil-minjieri tad-deheb u l-pjantaġġuni; għalhekk ġew trasferiti mill-ibliet tagħhom biex jeħduhom fil-postijiet fejn kienu jaħdmu fil-pjantaġġuni jew industriji speċifiċi. Sussegwentement, il-Kuruna Spanjola approvat fl-1512 u l-1513 il-Liġijiet ta 'Burgos, li jipprojbixxu t-trattament ħażin tal-indiġeni, u ppromwoviet l-edukazzjoni fid-duttrina Nisranija, u tat ukoll lill-pakketti qafas legali li tejbet is-sitwazzjoni tal-ħaddiema. Madankollu, il-popolazzjoni awtoktona kompliet tonqos fi proporzjon mal-popolazzjoni immigranti, magħmula l-aktar minn Ewropej u skjavi Afrikani mixtrija minn Spanja. Fil-bidu tas-seklu 17, minħabba l-isplużjoni li kien kiseb il-kummerċ informali tas-settlers Kreoli tal-gżira, u li mar kontra l-monopolju li l-metropoli fittxet, il-gvernatur Spanjol Antonio de Osorio ordna, bejn l-1605 u l-1606, id-depopolazzjoni. ta' taż-żona ċentrali u tal-punent tal-gżira sabiex titrażżan din il-prattika. Maż-żmien, il-bucanieri stabbilixxew fiż-żoni diżabitati tal-hekk imsejħa parti tal-punent, irġiel li kienu jgħixu bil-kaċċa tal-baqar u l-ħnieżer selvaġġi, il-kummerċ tal-pil u l-kultivazzjoni tat-tabakk, kif ukoll filibusters, it-tnejn ta' oriġini Franċiża. L-ewwel okkupaw l-Isla de la Tortuga u mbagħad Hispaniola proprja; fosthom kien hemm Bertrand d'Ogeron, li kellu suċċess fit-tkabbir tat-tabakk, u li rekluta ħafna familji kolonjali Franċiżi minn Martinique u Guadeloupe. Aktar tard, dawn l-insedjamenti ddeterminaw li l-parti tal-punent tal-gżira kienet mitluba minn Franza. Fl-1697, Spanja ċediet dik il-parti tal-gżira lil Franza bit-Trattat ta' Ryswick, li jikkostitwixxi l-Franċiż Saint-Domingue. F’nofs is-seklu 18, Saint-Domingue kolonjali, okkupat minn Franza taħt sistema ta' skjavi tal-ħadid, bl-encomiendas diġà aboliti, kellu popolazzjoni ta’ 300,000 skjav u bilkemm 12,000 persuna ħielsa, l-aktar bojod u mulatti. Fl-1790, Santo Domingo kienet l-aktar kolonja Franċiża sinjura fl-Ameriki grazzi għall-profitti enormi ġġenerati mix-xogħol tal-iskjavi fl-industriji taz-zokkor u l-indigo. Għexieren ta 'eluf ta' Afrikani kienu deportati kull sena bħala skjavi biex imexxu dawn l-industriji (sas-snin 1780, kienu qed jiġu deportati lejn il-kolonja bir-rata ta' 36,000 fis-sena biex jieħdu post il-predeċessuri tagħhom li kienu mietu fuq ix-xogħol); id-destin tagħhom kien regolat legalment minn Code Noir, iżda fil-prattika ħafna drabi kienu trattati agħar mill-kodiċi preskritt. === Rivoluzzjoni haitiana === [[Stampa:Fire in Saint-Domingo 1791, German copper engraving.jpg|thumb|Ribelljoni tal-iskjavi f'Saint-Domingue, fl-1791]] [[Stampa:Battle for Palm Tree Hill.jpg|thumb|Battalja f'Santo Domingo, pittura ta' Jannar Suchodolski dwar konfront bejn truppi Pollakki għas-servizz ta' [[Franza]] u ribelli Ħaiti.]] [[Stampa:Général Toussaint Louverture.jpg|thumb|Général Toussaint Louverture]] [[Stampa:Le Serment des Ancêtres, 1823.jpg|thumb|Alexander Pétion u Jean Jacques Dessalines jaħilfu lealtà quddiem Alla; Pittura minn Guillon-Lethière.]] Il-ġlieda għall-indipendenza f'Saint-Domingue seħħet f'diversi stadji: fl-ewwel, is-sidien kbar tal-art, skjavi, negozjanti, u bojod foqra ingħaqdu mal-moviment rivoluzzjonarju li kien faqqa' fil-metropoli Franċiża u ffurmaw assemblea lokali. , li sostna t-tmiem tal-patt kolonjali. Fit-tieni stadju, il-mulatti ħielsa bdew jappoġġjaw ir-rivoluzzjoni metropolitana, billi jemmnu li b'dan kienu se jiksbu ugwaljanza sħiħa ta' drittijiet għall-irġiel ħielsa, irrispettivament mill-kulur, mir-residenti bojod tal-kolonja. Fl-1790 il-pjanti bojod irażżnu t-talbiet tal-ħieles u ma kellhomx għażla ħlief li jallijaw ruħhom mar-ribelli. Fl-14 ta’ Awwissu 1791, kienet issir ċerimonja mill-qassis voodoo Boukman f’Bois-Cayman, li hija meqjusa bħala l-punt tat-tluq tar-Rivoluzzjoni ta' Ħaiti. F’Novembru tal-istess sena, għexieren ta' eluf ta' skjavi rrivellaw. Il-proċess ta' emanċipazzjoni twil tmexxa minn François Dominique Toussaint-Louverture, li ddikjara l-abolizzjoni tal-iskjavitù, u li bejn l-1793 u l-1802 mexxa b'mod għaqli r-rivoluzzjoni ta' Ħaiti, waqt li kkonfronta lill-Ingliżi u lill-Franċiżi, sal-qabda, l-eżilju u l-mewt tiegħu fi Franza. . Ispirat mir-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1789, mill-1791 sal-1803 il-Ġeneral Toussaint Louverture, eks skjav u mexxej tal-unika ribelljoni tal-iskjavi megħjuna mill-Istati Uniti ta’ suċċess, fl-aħħar keċċa lill-Franċiżi minn dak li llum huwa Ħaiti. Fl-1791 l-iskjavi Afrikani bdew ribelljoni fit-Tramuntana ta’ Saint-Domingue u s-settlers bojod ħabtu ma’ mulatti ħielsa. Kien hemm ukoll ġlied bejn partitarji tar-repubblika u dawk tar-reġim l-antik. Fl-1792 il-gvern Franċiż bagħat tliet uffiċjali mas-suldati biex jistabbilixxu l-ħakma Franċiża u l-ugwaljanza ċivili għal suwed u mulatti ħielsa. Fl-1793 il-kummissarji tar-repubblika pproklamaw il-libertà tal-iskjavi kollha. Dan qajjem rifjut fost is-sidien bojod u mulatti ħielsa, li wħud minnhom kienu wkoll sidien tal-pjantaġġuni. Fl-1795, Spanja ċediet il-parti tagħha tal-gżira lil Franza biex tagħmel paċi mar-Repubblika Franċiża, u għamlet il-gżira kollha Franċiża. Mill-1799 sal-1800 suwed u mulatti ħielsa, immexxija minn André Rigaud, u Ħaitis ta' dixxendenza Afrikana mmexxija mill-Ġeneral Toussaint Louverture kellhom gwerra ċivili msejħa l-Gwerra tas-Skieken. Fl-1802 Napuljun Bonaparte, meta ra li l-kolonji kienu qed jitbiegħdu mill-metropoli minħabba l-abolizzjoni u eqreb lejn il-Gran Brittanja u Spanja, reġa' stabbilixxa l-iskjavitù u kmanda 55,000 suldat, iżda 45,000 suldat mietu fil-gwerra biex jerġgħu jieħdu l-gżira, il-maġġoranza vasta. minħabba mard. Dik l-istess sena qabdu lill-Ġeneral Toussaint Louverture u tefgħuh il-ħabs fil-Forti de Joux, fejn miet. Fl-aħħar tas-sena Franza rtirat is-7,000 suldat li kien fadal. Fl-1803, Jean Jacques Dessalines għeleb definittivament lit-truppi Franċiżi fil-battalja ta’ Vertières u fl-1804 iddikjara l-indipendenza tal-pajjiż, li sejjaħ bl-isem antik ta’ Ħaiti, u pproklama lilu nnifsu imperatur. Il-gvern Franċiż wassal għal imblokk kontra z-zokkor Ħaiti, u l-antipatija ta 'l-Istati l-oħra kontra pajjiż iggvernat minn skjavi ta' qabel żammet il-kummerċ ma 'Franza milli jiġi sostitwit b'ċirkwiti kummerċjali oħra. Mela l-ekonomija tar-repubblika ż-żgħira kienet milquta ħażin, kemm għal raġunijiet kummerċjali kif ukoll bit-tnaqqis qawwi fil-produzzjoni tal-pjantaġġuni minħabba l-fatt li kienu ġew organizzati madwar l-iskjavitù; minflok, l-agrikoltura u l-bqija tal-ekonomija kienu organizzati fi skema ta' sussistenza fuq stil Afrikan. Fil-11 ta' Lulju, 1825, ir-Re Karlu X ta' Franza ħareġ ordinanza li tirrikonoxxi l-indipendenza tal-pajjiż bi skambju għal kumpens ta' 90 miljun frank tad-deheb, għaxar darbiet id-dħul annwali ta' Ħaiti dak iż-żmien. L-isforzi ta' Ħaiti biex tħallas kumpens fixklu b'mod sinifikanti l-iżvilupp tagħha. === seklu XIX === [[Stampa:Citadelle Laferrière Aerial View.jpg|thumb|Laferrière Ċittadella mibnija bejn l-1805 u l-1820 taħt il-gvern ta 'Henri Christophe, awto-proklamat Henry I ta' Ħaiti.]] [[Stampa:President Jean-Pierre Boyer of Haiti (Hispaniola Unification Regime) Portrait.jpg|thumb|Jean Pierre Boyer]] Dessalines wettaq gvern despotiku. L-abjad ġew sterminati u s-superstiti tkeċċew. Dessalines eżekuta ħafna mill-abjad li baqgħu fil-gżira. Huwa kien maqtul min-naħa tiegħu minn rewwixta mulatta fis-17 ta' Ottubru, 1806, li bdiet tradizzjoni sekulari ta' konfronti bejn il-maġġoranza purament sewda u l-minoranza mulatta, li ġeneralment ġiet identifikata mal-klassi tan-nofs u l-elites ekonomiċi u soċjali kulturali. Wara l-mewt ta' Dessalines, il-pajjiż kien maqsum fi tnejn: renju fit-tramuntana, ikkontrollat ​​mill-iswed Henri Christophe, u repubblika fin-nofsinhar, bil-mulattu Alexandre Pétion. Fl-1822, il-President Jean-Pierre Boyer għaqqad mill-ġdid iż-żewġ stati. Boyer uża t-truppi li kienu ġġieldu lil xulxin biex jieħu vantaġġ mir-ribelli popolari fil-parti tal-lvant tal-gżira, li kienu wasslu biex l-hekk imsejħa Indipendenza Effimera tinvadiet dak it-territorju u inkorporat f'Ħaiti. Pétion kien beda negozjati ma' Franza għar-rikonoxximent tal-indipendenza ta' Ħaiti, iżda dan il-fatt ma seħħx qabel il-11 ta' Lulju, 1825, meta r-Re Karlu X ta' Franza ppromulga ordni li rrikonoxxa l-indipendenza tal-pajjiż bi skambju għal kumpens ta' 150 miljun frank; somma li kienet se titnaqqas għal 90 miljun frank minn Luis Felipe fl-1838. Mill-1838, bdew konfoffazzjonijiet u rivolti fil-parti Spanjola tal-gżira, li kisbet l-indipendenza tagħha fl-1844, taħt l-isem tar-Repubblika Dominikana. Il-Ħaiti komplew il-gwerra kontra r-Repubblika l-ġdida sal-battalja ta' Sabana Larga, fl-1856. Suċċessjoni twila ta' kolpijiet ta' stat wara t-tluq ta' Jean Pierre Boyer fl-1843 iddeterminat li ħames presidenti jiggvernaw matul is-sitt snin ta' wara; l-aħħar minnhom kellu lilu nnifsu nkurunat imperatur, fl-1849, bl-isem ta' Faustino I, u żamm il-poter sal-1859. Il-konfront kontinwu bejn fazzjonijiet tal-armata, elite razzjali mulatta u l-maġġoranza tal-popolazzjoni sewda, iffavorita wkoll mill- L-installazzjoni ta' negozjanti barranin Ġermaniżi, Amerikani, Franċiżi u Ingliżi li monopolizzaw il-kummerċ barrani, wasslet għal livell għoli ta' instabbiltà politika, filwaqt li l-pajjiż ma setax joħroġ mill-istat ta' faqar kroniku tiegħu. === Interventi u dittatorjati barranin === Mill-1906, il-pajjiż ilu fl-isfera tad-"diplomazija tad-dollaru," u d-Dipartiment tal-Istat għamel pressjoni fuq Port-au-Prince fl-1910-11 biex jiżgura d-dħul ta' Citibank fil-kapital tal-Bank Nazzjonali. Minn dakinhar, National City Bank ilu jaħdem biex jirbaħ l-istituzzjoni minn ġewwa, filwaqt li jipprova jġiegħel lill-gvernijiet ta' Ħaiti midjunjin jaċċettaw il-kontroll doganali. F'Diċembru 1914, it-truppi Amerikani ħatfu l-fondi pubbliċi tal-bank u ttrasferewhom lejn l-Istati Uniti, minkejja l-protesti ta' Ħaiti kontra "att ta' piraterija internazzjonali." Il-viċi president tal-Bank Nazzjonali, Roger L. Farnham, iddefinixxa l-pjan li se jadotta d-Dipartiment tal-Istat. L-għan kien li tuża l-okkupazzjoni militari biex tikkontrolla l-amministrazzjoni kollha u b'hekk tippromwovi l-interessi ekonomiċi tal-Stati Uniti fil-pajjiż. Minkejja l-penetrazzjoni qawwija tal-kapital tal-Istati Uniti fl-ekonomija ta' Ħaiti (ferroviji, trasport urban, elettriku, eċċ.), il-Kostituzzjoni ċaħdet lill-barranin id-dritt li jkollhom proprjetà immobbli, u żammithom barra minn ħafna setturi (zokkor, kafè, qoton, tabakk, injam). , eċċ.). Apparti l-indħil Amerikan, il-pajjiż kien fi stat ta' insurrezzjoni kważi permanenti. Mill-1910 sal-1915 kien hemm ħames presidenti, sitwazzjoni li laħqet il-qofol tagħha fl-eżekuzzjoni ta' 167 priġunier politiku fis-27 ta' Lulju, 1915, segwita minn rewwixta popolari li waqqgħet il-gvern u qatlet lill-President Vilbrun Guillaume Sam. Din ir-rivoluzzjoni, immexxija minn Rosalvo Bobo, li kienet kontra t-tqarrib tal-pajjiż mal-Stati Uniti, ma għoġbitx lil dawn tal-aħħar, iżda d-deċiżjoni li tinvadi lil Ħaiti kienet diġà ttieħdet qabel ma Vilbrun Guillaume Sam kien imwaqqa'. Wara li żbarka fuq il-kap ta’ forza spedizzjonarja f’Port-au-Prince, l-Ammirall William B. Caperton impona konvenzjoni fuq il-gvern li l-klawsoli tiegħu kienu jinkludu amministrazzjoni ċivili u militari, finanzi, dwana, u l-bank tal-istat (mibdul mill-Bank Nazzjonali tal-Belt. ) f’idejn l-Amerikani. Biex tegħleb ir-reżistenza, Caperton iddikjara l-liġi marzjali fit-territorju kollu. Ħaiti kienet okkupata kważi b’mod permanenti mill-Istati Uniti bejn l-1915 u l-1934, perjodu li matulu l-gvernijiet ta' Haiti rnexxielhom inaddfu l-finanzi pubbliċi u joħolqu armata. Imma l-poplu Haiti kellu jiflaħ mar-razziżmu tal-Marines u sab ruħu soġġett għad-dominazzjoni tal-elite mulatta.L-Istati Uniti kitbet kostituzzjoni ġdida li ġiet introdotta fl-1918. Mill-1918 sal-1934, l-Ingliż sar it-tieni lingwa uffiċjali tal-pajjiż, wara l-Franċiż. L-introduzzjoni tax-xogħol sfurzat u r-razziżmu tal-marini kienu favur ir-reklutaġġ mir-reżistenza nazzjonalista, immexxija minn Carlomagno Peralta, li kellha 5,000 kumbattant permanenti u 15,000 irregolari. Iż-żona tal-gwerillieri affettwat prinċipalment it-tramuntana u l-grigal tal-pajjiż. Fi Franza, xi politiċi ħasbu li Ħaiti se ssir kolonja tal-Stati Uniti, bħat-territorji Spanjoli ta' Puerto Rico u l-Filippini, li kienu okkupati mill-Amerikani fl-1898, waqt il-gwerra tal-Stati Uniti kontra Spanja. Wara ħafna ġlied fil-periferija ta' xi bliet kbar, ir-ribelli daħlu fil-kapitali, Port-au-Prince, fis-7 ta' Ottubru 1919. Il-forzi tal-okkupazzjoni Amerikani setgħu jistrieħu fuq il-vantaġġ materjali tagħhom: użu ta' machine guns, ajruplani ta' tkixxif, missjonijiet ta' għassa. u it-trafing tal-idrovol. Il-libertà tal-moviment fi ħdan il-pajjiż ġiet mrażżna mill-okkupanti bl-introduzzjoni tal-passaporti interni u, fuq kollox, ir-repressjoni laqtet regolarment lill-popolazzjoni ċivili, sal-punt li l-Kmand Ġenerali tal-Infanteria tal-Baħar irrikonoxxa r-realtà tal-"qtil indiskriminat" f'kampanji ta' kontroinsurġenza. Il-bdiewa ġew internati f'kampijiet ta' konċentrament bl-iskuża ta' ħtieġa militari. Jingħad li fi tliet snin hemm mietu 5,500 raħs. Charlemagne Péralte inqatel fl-1 ta' Novembru 1919, hekk kif spija mexxa lill-marini lejh. Benoît Batraville ħa l-kmand u rnexxielu jżomm l-attività tal-gwerillieri, iżda nqatel fil-ġlied fit-18 ta' Mejju 1920. Wara l-mewt tal-mexxejja tagħha, il-gwerilliera saret demoralizzata u fajbet. L-okkupazzjoni spiċċat fl-1934. Wara l-intervent tal-Istati Uniti, Ħaiti setgħet tgawdi mill-inqas l-istabbiltà ta' erbgħin sena ta' gvernijiet ċivili, interrotti biss minn żewġ dittatorjati qosra mmexxija minn Franck Lavaud għal ftit xhur fl-1946 u fl-1950. Fl-aħħar sena, Paul Eugène Magloire, il- l-ewwel president elett, ħa l-kariga għall-vot universali, u li matulu l-gvern tiegħu Ħaiti kellha l-"età tad-deheb" tagħha; iżda ħadem ukoll b'daqqa ta' ħadid u sikket bil-forza lill-avversarji tiegħu, u dan wassal għat-twaqqigħ tiegħu fl-1956. === Reġim Duvalier === Wara l-waqgħa ta’ Magloire, Ħaiti waqgħet f'kaos istituzzjonali, bi gvernijiet proviżorji u militari suċċessivi, sal-elezzjoni presidenzjali ta' François Duvalier. Għall-elezzjoni u l-appoġġ tiegħu, huwa bbaża ruħu fuq it-talbiet tal-maġġoranza s-sewda kontra l-minoranza mulatta, u reġgħet ħajjata l-prattiċi tal-voodoo, li bihom afferma ruħu fil-popolazzjoni inqas edukata. Ħoloq milizzja popolari u pulizija sigrieta, kien se jmur għall-gwerra kontra r-Repubblika Dominikana u organizza elezzjonijiet fl-1961, li fihom kiseb 1,320,000 vot favur Duvalier u xejn kontra. Finalment, bħala dittatur tajjeb, wara li mmodifika l-kostituzzjoni, ġie elett president għal għomorhom fl-1964; wieħed mill-ewwel atti tiegħu bħala president għal għomru kien li joħroġ il-massakru ta' Jérémie Vespers, b'madwar 600 vittma. Il-pulizija sigrieta tiegħu, it-Tonton Macoute, suġġetta lill-pajjiż għal reġim ta' terrur sa wara mewtu fl-1971. Billi bbaża ruħu fuq il-klima tal-Gwerra Bierda u l-każ tar-rivoluzzjoni Kubana, huwa sfrutta l-biża' tal-komuniżmu biex jiġġustifika r-ripressjoni. l-appoġġ tal-Istati Uniti. Warajh ibnu Jean-Claude Duvalier, li kompla s-sistema dittatorjali tiegħu. Ir-reġim Duvalier ħalla xi 50,000 mejta u l-pajjiż imħassar. Fl-1988, qorti ta' Miami ddikjarat li Jean-Claude Duvalier kien “serra aktar minn $504 miljun ta' flus pubbliċi”. === Wara d-Duvaliers === Fl-1986, kolp ta' stat waqqa' lil Duvalier, u l-elezzjonijiet f’Ġunju tal-1988 raw iż-żieda tal-ewwel ħakkiem demokratiku fi tliet deċennji, Leslie Manigat. Madankollu, kien imwaqqa minn kolp ta' stat ġdid erba’ xhur wara. Wara sensiela ta' gvernijiet militari u interim, fl-1991 kien elett Jean-Bertrand Aristide, li kien ukoll imwaqqa' xhur wara; iżda l-pressjoni internazzjonali rnexxielha tirrestawrah fil-presidenza fl-1994. Is-suċċessjoni ta' gvernijiet demokratiċi minn dakinhar tat lill-pajjiż ċerta stabbiltà waqt il-presidenzi ta' René Préval, għal darb’oħra Aristide, Boniface Alexandre, u għal darb’oħra Préval; Is-sitwazzjoni ekonomika ta' Ħaiti, madankollu, ma tjiebitx u l-pajjiż kompla jkun l-ifqar fl-Amerika. Minkejja t-titjira ta' Duvalier, l-ex-Macoutes u l-paramilitari tiegħu komplew iwettqu operazzjonijiet punittivi kontra ġurnalisti u attivisti politiċi. Bejn l-1986 u l-1990, aktar minn 1,500 persuna nqatlu minn dawn il-gruppi. Ħaiti hija kostitwita bħala repubblika semi-presidenzjali skont il-Kostituzzjoni approvata fl-1987, li l-validità tagħha ġiet sospiża f'diversi okkażjonijiet minħabba vjolenza politika, partikolarment wara żewġ kolpi ta' stat. L-ewwel kolp ta' stat ġie organizzat biex jiddepożita l-president elett demokratikament Jean-Bertrand Aristide; It-tieni kolp ta' stat seħħ fl-1991. It-tielet seħħ fl-2004 u ġiegħel l-intervent tan-NU permezz tal-istakkament tal-Missjoni ta' Stabbilizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti (MINUSTAH) f'Ħaiti. Wara proċess elettorali sorveljat mill-komunità internazzjonali, fl-2006 René Préval ġie elett kap tal-istat. === Terremot tal-2010 === [[Stampa:Haitian national palace earthquake.jpg|thumb|L-stat tal-Palazz Nazzjonali wara t-terremot tal-2010.]] Fit-12 ta' Jannar, 2010, fl-21:53 UTC (16:53 ħin lokali), il-pajjiż tal-Karibew intlaqat minn terremot ta' qawwa 7 fuq l-iskala Richter, li kien l-aktar terremot devastanti li laqat il-pajjiż f'200 sena. . L-epiċentru tat-terremot kien qrib Port-au-Prince, il-kapitali tal-pajjiż. Ġie stmat li n-numru ta' mwiet laħaq aktar minn 300,000 u aktar minn miljun ruħ baqgħu bla dar. Il-Palazz Nazzjonali, sede tal-presidenza tal-pajjiż, kien affettwat bil-kbir, bit-tieni sular jiġġarraf fuq l-ewwel. Il-bini tal-Parlament, l-uffiċċju tan-NU u l-katidral ta' Port-au-Prince ukoll ġarrbu ħsarat. Il-kwartieri ġenerali l-ġodda tal-gvern ta' Ħaiti se jinbnew fi Croix-Des-Bouquets, muniċipalità madwar 20 kilometru minn Port-au-Prince. L-għajnuna internazzjonali, bi provvisti ta' ikel, ħwejjeġ, mediċini u kura medika, mibgħuta minn għexieren ta' pajjiżi, għamlitha possibbli li jittaffew parzjalment il-konsegwenzi diżastrużi tat-terremot, minkejja l-fatt li l-qerda tal-baċiri u r-rotot għamlitha diffiċli għall-għajnuna biex Minħabba l-inċertezza dwar l-identifikazzjoni tal-vittmi u s-superstiti, il-pajjiż kien immexxi biex jimmodernizza malajr ir-Reġistru Ċivili u s-sistema tal-Identità tiegħu. [[Stampa:Skyline Leogane.jpg|thumb|Léogâne (Kreol Ħaitjan: Leyogàn) hija waħda mill-komuni kostali tal-Ħaiti. Hija tinsab fid-distrett omonimu ta 'Léogâne, li huwa parti mid-dipartiment tal-Punent. Il-belt tal-port tinsab madwar 30 km (19 mi) fil-punent tal-kapitali ta' Ħaiti, Port-au-Prince.]] === Qtil, kriżi politika u umanitarja === Fis-snin ta' wara t-terremot, Ħaiti bdiet irkupru bil-mod tal-ekonomija tagħha, għalkemm l-istabbiltà politika damet tistenna: wara l-presidenza ta' Michel Martelly, l-elezzjonijiet ma tawx riżultat definittiv u t-tieni rawnd ġie pospost għal sena, matul it-terremot. li s-Senatur Jocelerme Privert assuma l-presidenza provi]orja. F'Novembru 2016, ġie elett in-negozjant Jovenel Moïse, li ħa l-presidenza fi Frar 2017. Fi Frar 2019, żieda sa 50% fil-prezz tal-fjuwil fil-pompi, ispirata mill-Fond Monetarju Internazzjonali (IMF), u l-iskandli ta' korruzzjoni li kienu jinvolvu diversi ministri u l-president innifsu, qanqlu protesti kbar kontra l-gvern. Għalhekk, il-presidenza ta' Jovenel Moïse tkun ikkaratterizzata minn instabbiltà politika. B'dan il-mod, filgħodu tas-7 ta' Lulju, 2021, Moïse kien se jiġi assassinat fir-residenza tiegħu fil-viċinat Pelerin ta' Port-au-Prince. F'dan l-attakk, f'idejn grupp ta' rġiel armati, weġġgħet ukoll l-ewwel mara. Dan il-qtil seħħ inqas minn tliet xhur qabel l-elezzjonijiet presidenzjali u leġiżlattivi msejħa għas-26 ta’ Settembru, id-data li għaliha ssejjaħ ukoll referendum biex tiġi approvata Kostituzzjoni ġdida. It-terremot ta' Ħaiti tal-2021 seħħ fl-14 ta' Awwissu u kellu kobor ta' 7.2 MW.Kellu ipoċentru fond ta' 10 kilometri qrib Petit-Trou-de-Nippes, madwar 150 kilometru (93 mi) fil-punent tal-kapitali, Port-au- Prince. Mill-inqas 136,800 bini ġew imħassra jew meqruda, filwaqt li numru stabbilit ta '2,248 mejta, 329 nieqsa, u 12,763 midruba.Kien l-aktar terremot fatali u l-aktar diżastru naturali fatali tal-2021, huwa l-agħar diżastru li laqat it-terremot ta' Ħaiti mit-terremot. L-UNICEF tikkalkula li aktar minn nofs miljun tifel u tifla ġew affettwati.Id-Direttorat Ġenerali tal-Protezzjoni Ċivili (DGPC) ta' Ħaiti wissa dwar kriżi umanitarja kbira li tirriżulta mit-terremot. == Ġeografija == [[Stampa:PortauPrincesatellite.jpg|thumb|left|Il-korsa tal-golf Gonâve għas-satellita]] [[Stampa:Haiti blank map with topography.svg|thumb|Mappa topografika tal-Ħaiti.]] [[Stampa:ISS027-E-15713 - View of Haiti.jpg|thumb|left|Satellita tal-immaġni tal-presqu'île du Nord-Ouest lors de l'expédition 27 de l'ISS, fl-2011.]] [[Stampa:Lac Peligre Haiti.jpg|thumb|Muntanji madwar Lake Peligre fil-Ħaiti]] [[Stampa:Fleuves de la péninsule de Tiburon.png|thumb|left|Mappa tal-Peniżola Tiburon.]] Hija tinsab fiż-żona ċentrali tal-Antilles, fit-terz tal-punent tal-gżira ta 'Hispaniola, li jmiss mal-Oċean Atlantiku fit-tramuntana; lejn il-lvant mar-Repubblika Dominikana, il-pajjiż l-ieħor li jinsab fuq Hispaniola; Hija mdawwar fin-nofsinhar mal-Baħar Karibew u lejn il-punent mal-Paso de los Vientos, li jifredha minn Kuba. B'27,755 km², huwa t-tielet l-akbar pajjiż fl-Antilles — wara Kuba u r-Repubblika Dominikana, it-tielet l-aktar popolat għal darb'oħra wara Kuba u r-Repubblika Dominikana u b'292.7 abitant/km², it-tielet l-aktar densament popolati, wara l-Barbados u San Vinċenz. u l-Grenadini. It-territorju tiegħu barra minn Hispaniola jinkludi l-gżejjer ta' Gonâve, Tortuga, Vaches, l-arċipelagu tal-Gżejjer Cayemite, kif ukoll gżejjer oħra fl-ibħra territorjali tagħha. Il-gżira abitata ta 'Navaza hija mitluba minn Ħaiti qabel l-amministrazzjoni tal-Istati Uniti. Ħaiti tinkludi terz tal-gżira ta' Hispaniola, fil-punent tar-Repubblika Dominikana u bejn il-Baħar Karibew u l-Atlantiku tat-Tramuntana. Il-koordinati ġeografiċi ta' Ħaiti huma 72° 25' lonġitudni tal-punent u 19° 00' latitudni tat-tramuntana. L-erja totali hija 27,750 km², li minnhom 27,560 km² huma art u 190 km² huma ilma, li jagħmilha komparabbli fid-daqs mal-Albanija jew il-Ginea Ekwatorjali jew kemmxejn akbar minn Iżrael jew Belize. Ħaiti għandha 1,771 km ta' kosta u 376 km ta’ fruntiera mar-Repubblika Dominikana. L-iktar punt baxx f'Ħaiti jinsab fil-livell tal-baħar. L-ogħla punt tagħha jinsab fil-firxa tal-muntanji Chaine de la Selle f'2,680 m. M'hemmx xmajjar navigabbli. L-akbar lag huwa l-Lag Azuey transkonfinali (Étang Saumâtre jew Laz Azuei fil-Kreol Ħaiti), laguna tal-ilma mielaħ li tinsab fir-reġjun tal-punent. Tokkupa l-parti tal-punent tal-gżira Hispaniola, li taqsam mar-Repubblika Dominikana, fil-Baħar Karibew jew fl-Antilles. Hija distinta minn żewġ peniżoli (Saint-Nicolas fit-tramuntana u Tiburón fin-nofsinhar) li jiffurmaw il-golf ta 'Guanaba. Fost gżejjer oħra li jappartjenu għall-Ħaiti hemm il-gżira ta' Guanaba, il-gżira ta' Tortuga, il-gżira ta' La Vaca u Los Caimitos. Ir-reġjun tat-Tramuntana jikkonsisti mill-Massif du Nord (bl-Ispanjol Massif tat-Tramuntana) u l-Plaine du Nord (Llano del Norte). Il-Massif tat-Tramuntana huwa estensjoni tal-Kordillera Ċentrali tar-Repubblika Dominikana. Tibda fuq il-fruntiera tal-Lvant tal-Ħaiti, fit-tramuntana tax-Xmara Artibonite (Artibonite bil-Franċiż, Latibonit bil-Kreol), u testendi grigal permezz tal-Peniżola tat-Tramuntana. L-artijiet baxxi tal-Llano del Norte jinsabu fuq il-fruntiera tat-Tramuntana mar-Repubblika Dominikana, bejn il-Massif tat-Tramuntana u l-Oċean Atlantiku. Ir-reġjun ċentrali jikkonsisti minn żewġ pjanuri u żewġ sierras. Il-Plateau Ċentrali jestendi tul ix-xtut tax-Xmara Artibonite, fin-Nofsinhar tal-Massif tat-Tramuntana. Fil-Lbiċ tal-Plateau Ċentrali hemm il-Muntanji tat-Tramuntana, li l-parti l-aktar tat-Tramuntana tagħhom tgħaqqad mal-Massif tat-Tramuntana. L-aktar punt tal-punent huwa magħruf bħala Cap Carcasse. Ir-reġjun tan-Nofsinhar jikkonsisti mill-Dead End Plane (lejn ix-Xlokk) u l-Peniżola Muntanjuża (magħrufa wkoll bħala l-Peniżola tax-Xelb). Il-Dead End Plane hija dipressjoni naturali li tagħti kenn lill-lagi salini tal-pajjiż, bħal Trou Caïman u l-akbar lag ta' Ħaiti, il-Lag Azuey. L-ogħla punt ta' Ħaiti jinsab fir-reġjun tal-Lbiċ, b’2680 m s.l.m. le. m.. L-aktar wied importanti fil-pajjiż f'termini ta' uċuħ tar-raba' huwa l-wied Artibonite, li jinsab fin-nofsinhar tal-Muntanji tat-Tramuntana. L-itwal xmara fil-pajjiż u l-gżira, ix-Xmara Artibonite, tinsab f'dan ir-reġjun. Din ix-xmara tibda fir-reġjun tal-punent tar-Repubblika Dominikana, issegwi l-biċċa l-kbira tal-vjaġġ tagħha miċ-ċentru ta' Ħaiti sakemm tiżvojta fil-Golf ta' Gonâve. === Ambjent === [[Stampa:Haiti deforestation.jpg|thumb|Immaġini bis-satellita tal-fruntiera ta' Ħaiti mar-Repubblika Dominikana (lemin), li turi d-deforestazzjoni tat-territorju ta' Ħaiti.]] Fl-1925, Ħaiti kellha 60% tal-foresti oriġinali tagħha meqruda, illum iċ-ċifra hija diġà 98%, peress li dawn iż-żoni ntużaw biex jakkwistaw fjuwil tat-tisjir, u qerdu wkoll numru kbir ta 'ħamrija fertili f'dan il-proċess. Barra minn hekk, l-erożjoni mid-deforestazzjoni kkawża għargħar perjodiku bħal dak li seħħ fis-17 ta' Settembru, 2004. Il-Maltempata Tropikali Jeanne qatlet aktar minn 3,000 ruħ u qerdet toroq, l-aktar fil-belt ta' Gonaïves. Il-pajsaġġ ta' Ħaiti b'mod ġenerali jista' jkun ikkaratterizzat minn xi wħud mill-elementi li ġejjin: Il-Golf ta' Gonâve huwa golf lokali kbir li jifforma l-biċċa l-kbira tal-kosta tal-punent. Ix-xmara prinċipali, l-Artibonite, tgħaddi f'dan il-golf. Il-Pjanura ta' Cul-de-Sac (magħrufa wkoll bħala d-Depressjoni ta' Cul-de-Sac) tifforma wied li darba kien daħla. Meta l-baħar naqas, l-ilma mielaħ kien maqbud fl-iktar punti baxxi tad-dipressjoni, u wassal għal żewġ lagi kbar tal-ilma salmastru: l-għadira Saumâtre fuq in-naħa ta' Ħaiti, u għadira żgħira tal-ilma ħelu msejħa Trou Caïman. Il-peniżola Tiburón, li l-massif de la Hotte tagħha jkopri l-parti tal-punent tal-peniżola, u aktar speċifikament il-Massif de la Hotte, hija mgħottija minn foresta tropikali importanti u foresta sħaba li tkopri speċjalment il-qċaċet tal-quċċata Macaya (it-tieni l-ogħla quċċata. għoli ta' Ħaiti, bl-2347 metru ta' altitudni tiegħu). ==== Xmara Artibonito ==== [[Stampa:Artibonite River in Haiti (2010).jpg|thumb|Ix-Xmara Artibonito]] Ix-Xmara Artibonito ([[Ispanjol]]: Río Artibonito; [[Lingwa Ħaitjana|Ħaitjan]]: Latibonit) hija l-itwal xmara f'Ħaiti, u l-itwal fil-gżira ta' Hispaniola. Hija wkoll it-tieni l-itwal xmara fil-Karibew, wara x-Xmara Cauto f'Kuba. Li jiffurmaw parti mill-fruntiera internazzjonali bejn Ħaiti u r-Repubblika Dominikana, is-sorsi tax-xmara jinsabu fil-Medda tal-Muntanji Ċentrali tar-Repubblika Dominikana (68 km); madankollu, il-biċċa l-kbira tat-tul tiegħu jinsab f'Ħaiti (253 km). L-isem huwa derivat mill-isem Taíno tax-xmara, Hatibonico === Klima === [[Stampa:Grosse Roche Beach in Saint-Marc, Haiti.jpg|thumb|Il-Bajja Grosse Roche (Plaj Gwos Wòch) f'Saint-Marc, Ħaiti]] Il-klima li nsibu fil-Ħaiti hija tat-tip savana tropikali, skont il-klassifikazzjoni Köppen.Dan ifisser li t-temperaturi medji annwali jvarjaw bejn 25 °C u 30 °C u dawk tal-baħar bejn 26 °C u 29 °C. Hemm żewġ staġuni distinti: wieħed xott, minn Novembru sa Marzu, u wieħed tax-xita, minn April sa Ottubru. Minn Ġunju sal-aħħar ta 'Novembru huwa l-istaġun tal-uragani. Fid-dettall, skont il-post, il-klima se tippreżenta varjazzjonijiet notevoli, parzjalment spjegati mill-effett tal-kurrenti tal-baħar u l-eżenzjoni, iżda wkoll mill-effett tad-deforestazzjoni fl-intern tal-pajjiż. Tabilħaqq, il-klima fl-intern malajr issir aktar niexfa, u matul il-perjodi tas-sajf huwa frekwenti li t-termometru jaqbeż l-40 °C. Għalhekk, minbarra l-klima ta' savana tropikali li tinsab fil-bliet ta' Jacmel, Leogâne jew Port-au-Prince, tista' tosserva wkoll: klima semi-arida (Saint-Marc, Les Gonaïves); klima subtropikali umda (Bois Paul, Seguin); klima monsoon tropikali (Cap-Haïtien, Limonade); klima oċeanika (Ternette, Carrefour Beraque). Fil-massif ta’ Selle, it-temperatura medja annwali hija ta' madwar 20 °C u x-xita hija ta' madwar 2000 mm fis-sena, li hija wkoll l-aktar punt umdu fil-pajjiż.42 Ix-xita naqset mill-1980, iżda meta sseħħ, hija dejjem aktar intensa, u tikkawża għargħar spiss fatali. Għargħar ikkawżat minn ħamrija mwebbsa li malajr issir tajn. Fit-18 ta' Settembru, 2004, l-Uragan Jeanne laħaq Ħaiti. Ġimgħa wara, il-bilanċ mhux definittiv kien ta' aktar minn 1,160 persuna mejta u 1,250 oħra nieqsa. L-effetti ta' din il-maltempata aggravaw il-kundizzjonijiet tal-għajxien diġà diffiċli fil-pajjiż, hekk kif ħallew 170,000 ruħ mingħajr ikel jew ilma. Il-klima hija tropikali fuq il-kosti u kiesħa fil-muntanji. Is-sħana tonqos grazzi għar-riħ tal-baħar. === Fawna === [[Stampa:Phyllidiopsis papilligera (Black-spotted Nudibranch - North Haiti) - CA edit.jpg|thumb|Ceratophyllidia papilligera, fit-Tramuntana ta' Ħaiti.]] Fir-rigward tal-fawna tagħha, hemm friefet bħall-Abaeis nicippiformis jew il-Eurema pyro. Abaeis nicippiformis.Hemm ukoll ħafna speċi ta' brimb, bħal Cupiennius vodou jew Drymusa simoni, u skorpjuni bħal Centruroides tenuis jew Heteronebo pumilus. Rigward il-kategorija tar-rettili, hemm il-kukkudrill Amerikan, diversi speċi ta' sriep, bħal Laltris parishi jew Typhlops agoralionis, geckos bħal Sphaerodactylus asterulus u, fl-aħħar nett, ħafna gremxul żgħir bħal Leiocephalus vinculum, li jinsab biss fil-gżira ta' La Gonave, jew l-Anolis breslini. Ħaiti jgħixu diversi speċi ta' anfibji, pereżempju l-Eleutherodactylus corona li tinstab biss f’1,100 metru ta' altitudni u biss fil-massif ta' La Hotte. Tista' tara bosta għasafar bħal: it-trogon Hispaniola jew il-qliezet ta' taħt aħmar, li hija l-emblema tal-Ħaiti, il-flycatcher Hispaniola, iċ-ċawla Hispaniola, il-falkun pellegrin jew il-pellikan kannella. Fost il-mammiferi, il-paradossal Almiqui, annimal velenuż li jinsab fil-periklu tal-estinzjoni. Fl-aħħarnett, fl-ilmijiet tal-Ħaiti, xi drabi huwa possibbli li jiġu osservati xi speċi ta' ċetaċji. === ġeoloġija === [[Stampa:Bassin Bleu, Haiti.jpg|thumb|Bassin Bleu (bi Creole Basenblé), laguna żgħira qrib Jacmel fil-Ħaiti]] Hemm blind thrust faults assoċjati mas-sistema ta' difetti ta' Enriquillo-Plantain Garden li fuqha tpoġġi l-Ħaiti. Wara t-terremot tal-2010, ma kien hemm l-ebda evidenza ta' qsim tal-wiċċ u l-konklużjonijiet tal-ġeoloġi kienu bbażati fuq deformazzjoni siżmoloġika, ġeoloġika u tal-art. Il-konfini tat-tramuntana tal-ħsara hija fejn il-pjanċa tettonika tal-Karibew qed tiċċaqlaq lejn il-lvant b'madwar 20 mm (0.79 in) fis-sena meta mqabbla mal-pjanċa tal-Amerika ta 'Fuq. Is-sistema ta 'slip fault tar-reġjun għandha żewġ fergħat fil-Ħaiti: il-ħsara Septentrional-Oriente fit-tramuntana u l-ħsara Enriquillo-Plantain Garden fin-nofsinhar. Studju tal-2007 dwar ir-riskju tat-terremot innota li ż-żona tal-ħsara tal-Enriquillo-Plantain Garden tista 'tkun fl-aħħar taċ-ċiklu sismiku tagħha u kkonkluda li, fl-agħar każ, se jseħħ terremot ta' 7.2 Mw, simili fil-kobor tat-terremot tal-Ġamajka tal-1692. Tim ta 'studju ppreżenta valutazzjoni tar-riskju tas-sistema ta' ħsara Enriquillo-Plantain Garden fit-18-il Konferenza Ġeoloġika tal-Karibew, li saret f'Marzu 2008, u nnota l-istress għoli li jeżisti. It-tim irrakkomanda studji ġeoloġiċi ta' qsim storiku ta' "prijorità għolja", peress li t-tort kien imsakkar kompletament u kien irreġistra ftit terremoti fl-40 sena preċedenti. Artiklu ppubblikat fil-gazzetta Le Matin ta' Ħaiti f'Settembru 2008 ikkwota kummenti mill-ġeologu Patrick Charles li kien hemm riskju għoli ta' attività sismika kbira f'Port-au-Prince; u kif suppost it-terremot f’Ħaiti ta’ qawwa 7.0 fl-2010 seħħ f'din iż-żona tal-ħsara fit-12 ta' Jannar, 2010. Ħaiti jippossjedi wkoll oġġetti rari bħad-deheb, li jistgħu jinstabu fil-minjiera tad-deheb Mont Organisé. Ħaiti m'għandha l-ebda vulkani attivi fil-preżent. "Fil-muntanji Terre-Neuve, madwar 12-il kilometru mill-Eaux Boynes, intrużjonijiet żgħar huma magħrufa mill-inqas mill-Oligocene u probabbilment mill-Miocene. L-ebda attività vulkanika oħra ta' data daqshekk tard mhi magħrufa ħdejn xi wieħed mis-sorsi sħun l-oħra." . === Żoni protetti === [[Stampa:Approche de la citadelle (1082440467).jpg|thumb|Citadelle Sans-Souci Ramiers Park Storiku Nazzjonali]] [[Stampa:Forest on plateau of Morne d'Enfer in La Visite National Park.jpg|thumb|Park Nazzjonali La Visite]] [[Stampa:Cloud forest on Deux Mamelles SBH 3327 copy.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Deux Mamelles]] Minkejja d-deforestazzjoni fuq skala kbira madwar il-pajjiż kollu, Ħaiti għad għandha żoni forestali li jestendu fir-Repubblika Dominikana ġirien. {| class="wikitable sortable" |+Żoni protetti ta' Ħaiti<ref>Żoni protetti ta' Ħaiti: Progress fl-2013 u perspettivi għall-2014, CIAT, 2014.</ref> ! scope="col" |Isem ! scope="col" |Kategorija ! scope="col" |Erja (ettari) ! scope="col" |Data maħluqa b'digriet |- |Macaya Park Nazzjonali |park nazzjonali |8726 |2013 |- |Park Nazzjonali Foret des Pins |park nazzjonali |18780 |1937 |- |Citadelle Sans-Souci Ramiers Park Storiku Nazzjonali |park nazzjonali |2500 |1974 |- |Park Nazzjonali La Visite |park nazzjonali |11426 |1983 |- |Park Nazzjonali ta' Trois Baies |park nazzjonali |90359 |2013 |- |Żona Protetta tal-Ħabitat/Speċi tal-Fond des Cayes |Protezzjoni tad-diversità bijoloġika |2365 |2013 |- |Grosse Caye/Żona humide d’Aquin Ħabitat/Żona Protetta ta’ Speċi |Protezzjoni tad-diversità bijoloġika |10974 |2013 |- |Olivier/Zanglais Ħabitat/Żona Protetta tal-Ispeċi |Protezzjoni tad-diversità bijoloġika |7553 |2013 |- |Żona Protetta tal-Ħabitat/Speċi ta' Cahouane |Protezzjoni tad-diversità bijoloġika |5940 |2013 |- |Żona Protetta tal-Ħabitat/Speċi ta' Pointe Abacou |Protezzjoni tad-diversità bijoloġika |1840 |2013 |- |Pajsaġġ naturali tal-baħar u terrestri Port-Salut |Protezzjoni tad-diversità bijoloġika |1840 |2013 |- |Marie-Jeanne Grotto |Element ta' Eċċezzjoni Naturali |31 |2013 |- |Park Naturali Nazzjonali Ile-à-Vache |park nazzjonali |11235 |2013 |} == Gvern u politika == [[Stampa:Cour-de-cassation-haiti-actunews7.jpg|thumb|Bini tal-kwartieri ġenerali tal-Qorti tal-Kassazzjoni ta' Ħaiti]] [[Stampa:Hôtel de ville Cap-Haitien.jpg|thumb|Sede tal-gvern muniċipali ta' Cap Haitien (Cap-Haïtien)]] Ħaiti hija repubblika presidenzjali b'president elett b'vot universali għal terminu ta' 5 snin, bl-ebda possibbiltà li jżomm żewġ mandati konsekuttivi jew li jikkontesta għal terz. Huwa jaħtar il-prim ministru u l-gvern tiegħu huwa responsabbli lejn l-Assemblea Nazzjonali. L-imsemmija Assemblea hija magħmula minn 99 deputat eletti ugwalment b'vot universali, u s-Senat ta' Ħaiti għandu 30 senatur. Il-Kostituzzjoni ġiet introdotta fl-1987 u hija bbażata fuq il-kostituzzjonijiet tal-Istati Uniti u dawk Franċiżi. Wara li ġiet sospiża għal ftit snin, reġgħet reġgħet reġgħet ġiet kompletament fl-1994. Jean-Bertrand Aristide assuma t-tieni mandat presidenzjali fl-2001, wara li rebaħ elezzjonijiet ikkontestati kemm ġewwa kif ukoll barra l-pajjiż. Is-sitwazzjoni ekonomika u l-korruzzjoni ġġeneraw dimostrazzjonijiet u rewwixti kontra l-gvern fid-29 ta' Frar, 2004, u l-kriżi ġenerali laħqet il-qofol tagħha fit-twaqqigħ ta' Aristide. L-elezzjoni presidenzjali tal-2006 issejħet biex tieħu post il-gvern interim tal-President Boniface Alexandre u l-Prim Ministru Gérard Latortue, li ħadu l-kariga wara t-tkeċċija ta' Jean-Bertrand Aristide fl-2004. L-elezzjonijiet ġew immonitorjati u organizzati min-NU. Ir-rebbieħ kien René Préval, partitarju ta' Aristide. Fl-1957 ġie elett president François Duvalier, magħruf popolarment bħala Papa Doc, li mexxa b'mod dittatorjali b'għajnuna militari u finanzjarja mill-Istati Uniti u li fl-1964 kien ipproklama lilu nnifsu president għal għomru. Ibnu Jean-Claude Duvalier (Baby Doc) laħaq warajh wara mewtu fl-1971. F'Jannar 1986 insurrezzjoni popolari ġiegħlu jeżilja u l-Armata ħatfet il-kontroll tal-poter permezz tal-formazzjoni ta' Kunsill Nazzjonali tal-Gvern, ippresedut mill-Ġeneral Henri Namphy. . F'Jannar tal-1988, Leslie François Manigat sar president, iżda kien depożitat f'Lulju tal-istess sena minn Namphy, li tkeċċa minn Prosper Avril. Wara presidenza provviżorja ta' Ertha Pascal Trouillot, imneħħija b'kolp ta' stat, Jean-Bertrand Aristide ġie elett president minn Frar 1991, li wkoll ġie mneħħi wara kriżi interna serja fl-2004, li kienet tinkludi episodji vjolenti li laħqu l-qofol tagħhom fl-intervent fil-pajjiż tal- Elmi Blu tan-NU. Fl-2006, René Préval ġie elett president tal-pajjiż. L-elezzjonijiet ġenerali kienu skedati għal Jannar 2010, iżda ġew posposti minħabba t-terremot devastanti li laqat il-pajjiż. Fl-aħħarnett, l-elezzjonijiet saru fit-28 ta' Novembru, 2010. L-aktar kandidati ivvutati kienu Mirlande Manigat u Jude Célestin favur il-gvern, b'Michel Martelly jibqa' fit-tielet post. Dan il-fatt ipprovoka kriżi elettorali, għax kien allegat li Célestin kien iffavorit minn frodi li twettaq mill-Gvern. Fit-3 ta' Frar, 2011, tħabbar il-pass ta' Martelly għat-tieni rawnd, li kien se jsir fl-20 ta' Marzu, wara patt li fih Célestin ma baqax ikompli fit-tellieqa għall-presidenza. Fit-tieni rawnd bejn Michel Martelly u Mirlande Manigat, Martelly kien ir-rebbieħ u nħatar president. Wara r-riżenja ta' Michel Martelly fi Frar 201652, Jocelerme Privert inħatar president interim. In-negozjant Jovenel Moïse ħa l-kariga bħala l-president kostituzzjonali l-ġdid wara li rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-2016. Fis-7 ta' Lulju 2021, il-President Jovenel Moïse ġie ttorturat u maqtul fir-residenza privata tiegħu. L-Uffiċċju Nazzjonali d'Assurance Vieillesse huwa membru tal-Konferenza Inter-Amerikana dwar is-Sigurtà Soċjali (CISS). === Relazzjonijiet esterni === [[Stampa:Embajada de Haiti en Chile.jpg|thumb|Ambaxxata tal-Ħaiti fiċ-[[Ċili]]]] [[Stampa:AmbassadedeFranceenHaïti.jpg|thumb|Ambaxxata ta' [[Franza]] f'Port-au-Prince]] Ħaiti hija membru ta' bosta organizzazzjonijiet internazzjonali u reġjonali, bħan-Nazzjonijiet Uniti, il-CARICOM, il-Fond Monetarju Internazzjonali, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni Internazzjonali tal-Francofonija, l-OPANAL, u l- Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ. Fi Frar 2012, il-Ħaiti wriet li se tfittex li ttejjeb l-istatus tagħha minn osservatur għal membru assoċjat sħiħ tal-Unjoni Afrikana (UA). l-applikazzjoni kienet għadha ma ġietx ratifikata minn Mejju 2016. Il-komunità internazzjonali ngħaqdet fid-difiża tal-Ħaiti matul il-perjodu 1991-94 ta' ħakma militari illegali. Wieħed u tletin pajjiż ipparteċipaw fil-Forza Multinazzjonali (MNF) immexxija mill-Istati Uniti, li, waqt li aġixxiet taħt l-awspiċji tan-NU, intervjenet f'Settembru 1994 biex tgħin biex terġa 'tiġi stabbilita gvern leġittimu u toħloq ambjent sigur u stabbli f'Ħaiti. Fl-aqwa tiegħu, l-MNF kien jgħodd madwar 21,000 suldat fil-biċċa l-kbira Amerikani u aktar minn 1,000 uffiċjal tal-pulizija internazzjonali. Fi żmien sitt xhur, in-numru tat-truppi tnaqqsu gradwalment hekk kif l-MNF evolviet f'forza ta' żamma tal-paċi b'saħħitha ta' 6,000, il-Missjoni tan-Nazzjonijiet Uniti f'Ħaiti (UNMIH). L-UNMIH kienet inkarigata li żżomm l-ambjent tas-sigurtà li l-MNF kien għen biex jistabbilixxi, kif ukoll li trawwem il-forza tal-pulizija ġdida ta' Ħaiti permezz tal-preżenza ta' 900 konsulent tal-pulizija. Total ta' 38 pajjiż ipparteċipaw fl-UNMIH. Biex jixprunaw l-irkupru soċjali u ekonomiku ta' Ħaiti wara tliet snin ta' ħakma militari de facto u għexieren ta' snin ta' tmexxija ħażina, banek ta' żvilupp internazzjonali u aġenziji donaturi impenjaw ruħhom fl-1994 li jipprovdu aktar minn $2 biljun f'għajnuna sa l-1999. riforma. In-nuqqas ta' azzjoni parlamentari, l-aktar bħala konsegwenza tal-ġlidiet politiċi u l-imblokk li ilu ħati lil Ħaiti mill-1996, wasslet għall-imblukkar ta' ħafna minn din l-għajnuna minħabba li l-kundizzjonijiet tal-ħruġ ma ġewx issodisfati. Il-kriżi elettorali li segwiet l-elezzjonijiet lokali u parlamentari tal-21 ta' Mejju, 2000 wasslet għall-imblokk tal-biċċa l-kbira tal-għajnuna multilaterali u bilaterali. Id-donaturi ewlenin huma mmexxija mill-Istati Uniti, bl-akbar programm ta' għajnuna bilaterali, u jinkludu wkoll il-Kanada, Franza, il-Ġermanja, il-Ġappun, l-Olanda, il-Perù, il-Filippini, il-Korea t'Isfel, ir-Repubblika ta' Iċ-Ċina (Tajwan) u r-Renju Unit. L-għajnuna multilaterali hija kkoordinata permezz ta' grupp informali ta' donaturi kbar taħt l-awspiċi tal-Bank Dinji, li, minbarra l-Bank Inter-Amerikan għall-Iżvilupp (IDB) u l-Unjoni Ewropea, huwa wkoll sors ewlieni ta' għajnuna għall-iżvilupp għall-Ħaiti. === Is-sistema tal-ħabs Ħaiti === [[Stampa:Members of the Haitian National Police Force marching band stand at parade.jpg|thumb|Membri tal-Marching Band tal-Pulizija Nazzjonali ta' Ħaiti waqt parata]] Il-penitenzjarju ta' Port-au-Prince fih nofs il-priġunieri f’Ħaiti. Il-ħabs għandu kapaċità ta' 1,200 detenut, iżda f’Novembru 2017 il-penitenzjarju kien meħtieġ li jżomm 4,359 detenut, livell ta' okkupanza ta’ 454%.Dan jinvolvi konsegwenzi serji għall-ħabsin. Ċellula tista' żżomm sa 60 priġunier, meta oriġinarjament kienet iddisinjata biss għal 18, u toħloq kundizzjonijiet ta' għajxien skomdi u skomdi. Il-priġunieri huma sfurzati joħolqu hammocks improvvisati mill-ħajt u s-saqaf. L-irġiel huma msakkra fiċ-ċelluli 22/23 siegħa, għalhekk ir-riskju ta 'mard huwa għoli ħafna.L-inkapaċità li jirċievu fondi suffiċjenti mill-gvern, peress li Ħaiti jsofri diżastri naturali severi li jassorbu l-attenzjoni u r-riżorsi tagħhom, bħat-terremot tal-2010 , ikkawża każijiet fatali ta' malnutrizzjoni, flimkien mal-kundizzjonijiet tal-ħajja ħorox, iżid ir-riskju ta' mard infettiv bħat-tuberkulożi, li kkawża 21 mewt fil-penitenzjarju ta 'Port-au-Prince biss f'Jannar 2017. Il-liġi ta' Ħaiti tistabbilixxi li, ladarba tkun detenuta, persuna trid tidher quddiem imħallef fi żmien 48 siegħa; madankollu, dan huwa rari ħafna. F'intervista ma' Unreported World, id-direttur tal-ħabs stqarr li madwar 529 detenut qatt ma nstabu ħatja, hemm 3,830 detenut li jinsabu f'detenzjoni preventiva fit-tul. Għalhekk, 80% ma ġewx ikkundannati. Sakemm il-familji ma jistgħux jipprovdu l-fondi meħtieġa biex iġibu priġunieri quddiem imħallef, ftit li xejn hemm ċans li l-priġunier ikollu proċess, bħala medja, fi żmien 10 snin. Brian Concannon, direttur tal-Istitut bla skop ta' qligħ għall-Ġustizzja u d-Demokrazija f'Ħaiti, jgħid li mingħajr tixħim sostanzjali biex jipperswadi lill-imħallfin, lill-prosekuturi u lill-avukati biex jissottomettu l-każ tiegħu, m'hemm l-ebda prospett li jsir proċess fi snin.​ Il-familji jistgħu jibagħtu l-ikel il-ħabs; madankollu, ħafna mill-ħabsin jiddependu fuq ikliet darbtejn kuljum. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-ikliet jikkonsistu minn razzjonijiet ta' ross, ħafur jew qamħirrum, li wassal għal każijiet fatali ta' mard relatat mal-malnutrizzjoni bħal beriberi u anemija. Priġunieri li huma dgħajfin wisq huma mimlijin fl-infermerija tal-penitenzjarju. == Simboli nazzjonali == [[Stampa:Flag of Haiti in snow.jpg|thumb|Ritratt ta' bandiera ta' Ħaiti minjatura.]] Il-Kostituzzjoni ta' Ħaiti tal-1987 tistabbilixxi l-bandiera, it-tarka u l-innu magħruf popolarment bħala La Dessalinienne bħala simboli nazzjonali tal-pajjiż. Il-bandiera ta' Ħaiti ġiet adottata fil-25 ta' Frar 1986, iżda d-disinn tagħha jmur lura għall-bidu tas-seklu 19, fis-snin tal-indipendenza. Hija bandiera magħmula minn żewġ strixxi orizzontali tal-istess daqs, blu (dik ta' fuq) u ħamra (ta’ isfel). Għall-ewwel l-istrixxa blu kienet sewda. Fiċ-ċentru tal-istess figura, fi ħdan rettangolu abjad, l-istemma nazzjonali. Il-bandiera għall-użu ċivili hija nieqsa minn stemma. L-istemma ta' Ħaiti tikkonsisti minn siġra tal-palm mirquma mill-kappa Friġjana bil-kuluri tal-bandiera ta' Ħaiti. F'riġlejn is-siġra tal-palm hemm rappreżentat tanbur u fuq kull naħa tagħha, tliet xkubetti b'bajonetti fissi, l-istess numru ta' bnadar nazzjonali u diversi armi, li jenfasizzaw żewġ kanuni, wieħed fuq kull naħa. == Organizzazzjoni politiku-amministrattiva == [[Stampa:Haiti with departments borders (numbered).svg|thumb|Ħaiti bil-fruntieri tad-dipartimenti (numerati)]] [[Stampa:Haiti location map.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali (Departaments)]] Ħaiti hija maqsuma f'10 dipartimenti (bil-Franċiż, départements), 41 distrett (bil-Franċiż, arrondissements) u 133 komun. Dawn id-dipartimenti kienu jappartjenu għat-tliet provinċji oriġinali ta 'Saint-Domingue kolonjali, li kienu Tramuntana, Nofsinhar u Punent. Taħt Toussaint L'Ouverture, il-provinċji saru dipartimenti. Id-dipartiment ta' Nippes inħoloq fl-2003 wara diviżjoni tad-dipartiment ta' Grand'Anse. [[Stampa:Iles Cayémite.jpg|thumb|Veduti tal-Gżejjer Cayemite fid-dipartiment ta' Grand'Anse]] [[Stampa:Haiti Saut-d'Eau.JPG|thumb|Kaskata fid-Dipartiment taċ-Ċentru f'Ħaiti]] <center> {| class="wikitable" |- style="background: #efefef;" | colspan="6" | {| style="background:none; border: solid 0px black" | style="background:none; border: solid 0px black" |[[Stampa:Haiti with departments borders (numbered).svg|350px]] | width="20" style="background:none; border: solid 0px black" | | style="background:none; border: solid 0px black" | <ol type=1> <li>HT-AR <li>HT-CE <li>HT-GA <li>HT-NI <li>HT-ND <li>HT-NE <li>HT-NO <li>HT-OU <li>HT-SD <li>HT-SE </ol> |} |- style="background: #efefef;" | width=120 style="background:#efefef;" align=center | '''Departamento''' | width="100" align="center" background:#efefef;" | '''Abreviatura'''<br />'''[[ISO 3166-2|Código ISO]]''' | width=120 style="background:#efefef;" align=center | '''Capital''' | width="80" align="center" style="background:#efefef;" | '''Población<br />(2003)''' | width="80" align="center" style="background:#efefef;" | '''Área (km²)''' |- |bgcolor="#f0f0f0"|[[Artibonito]] | align="center" | HT-AR | [[Gonaïves]] | align="right" | 1&nbsp;175&nbsp;000 | align="right" | 4984 |- |bgcolor="#f0f0f0"|[[Centro (Haití)|Centro]] | align="center" | HT-CE | [[Hincha (ciudad)|Hincha]] (Hinche) | align="right" | 627&nbsp;000 | align="right" | 3675 |- |bgcolor="#f0f0f0"|[[Grand’Anse]] | align="center" | HT-GA | [[Jérémie]] | align="right" | 345&nbsp;000 | align="right" | 2018 |- |bgcolor="#f0f0f0"|[[Nippes]] | align="center" | HT-NI | [[Miragoâne]] | align="right" | 268&nbsp;000 | align="right" | 1219 |- |bgcolor="#f0f0f0"|[[Norte (Haití)|Norte]] | align="center" | HT-ND |[[Cabo Haitiano]] | align="right" | 875&nbsp;000 | align="right" | 2175 |- |bgcolor="#f0f0f0"|[[Nordeste (Haití)|Nordeste]] | align="center" | HT-NE | [[Fuerte Libertad]] | align="right" | 335&nbsp;000 | align="right" | 1805 |- |bgcolor="#f0f0f0"|[[Departamento Noroeste|Noroeste]] | align="center" | HT-NO | [[Port-de-Paix]] | align="right" | 490&nbsp;000 | align="right" | 2176 |- |bgcolor="#f0f0f0"|[[Oeste (Haití)|Oeste]] | align="center" | HT-OU | [[Puerto Príncipe]] | align="right" | 3&nbsp;637&nbsp;000 | align="right" | 4827 |- |bgcolor="#f0f0f0"|[[Sur (Haití)|Sur]] | align="center" | HT-SD | [[Les Cayes]] | align="right" | 653&nbsp;000 | align="right" | 2794 |- |bgcolor="#f0f0f0"|[[Departamento Sudeste|Sudeste]] | align="center" | HT-SE | [[Jacmel]] | align="right" | 466&nbsp;000 | align="right" | 2077 |} </center> == Ekonomija == [[Stampa:Rent-Cuba-Carib.png|thumb|Tqabbil storiku tal-PGD per capita ta' Ħaiti ma' pajjiżi ġirien oħra, ibbażat fuq il-Popolazzjoni Dinjija, il-PGD u l-PGD Per capita, 1-2003 AD.]] [[Stampa:Amid rows of cabbage, Haiti.jpg|thumb|70% tal-Ħaiti jiddependu fuq l-Agrikoltura biex jgħixu]] [[Stampa:Banque of Haiti.webp|thumb|Il-kwartieri ġenerali tal-Bank of Haiti fl-2022]] Ħaiti għandha l-inqas dħul per capita fl-Emisfera tal-Punent kollu u hija l-ifqar pajjiż fl-Ameriki. L-indikaturi soċjali u ekonomiċi poġġew lill-Ħaiti fi gradi dixxendenti wara pajjiżi oħra li qed jiżviluppaw bi dħul baxx (partikolarment fl-emisfera) sa mis-snin 80. Ħaiti tikklassifika 145 minn 177 pajjiż fuq l-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem tan-NU, u hija l-uniku wieħed kollu. kontinent b’HDI baxx. Madwar 80% tal-popolazzjoni tgħix fil-faqar.​ L-ekonomija ta' Ħaiti ġġenerat fl-2009 prodott gross domestiku ta’ 6.908 biljun dollaru u dħul per capita ta' 772 dollaru. 73​ huwa l-ifqar fil-kontinent Amerikan u wieħed mill-aktar żvantaġġati fid-dinja. Skont The World Factbook, 80% tal-popolazzjoni tagħha tgħix taħt il-linja tal-faqar. Żewġ terzi minnha huma dipendenti fuq is-settur primarju. L-agrikoltura u s-sajd huma tradizzjonalment organizzati f'azjendi agrikoli żgħar ta' sussistenza, imdgħajfa min-nuqqas u t-tfaqqir ta' art disponibbli, li huma dipendenti fuq l-għajnuna barranija. L-isfruttament żejjed u l-erożjoni tal-art huma l-konsegwenza ta' deforestazzjoni intensiva u mhux ikkontrollata li ħadet iż-żona forestata ta’ Ħaiti minn 60 % fl-1923 għal inqas minn 2 % fl-2006. Il-maltempati tropikali devastanti li seħħew matul l-2008, u l-attakk tal-Uragan Matthew f'Ottubru 2016, affettwaw l-infrastrutturi tal-komunikazzjoni skarsi li, bħas-setturi industrijali u tas-servizzi, isofru minn nuqqas ta' investiment sostnut minħabba l-instabilità u l-vjolenza. L-iktar settur industrijali importanti huwa t-tessuti, li jirrappreżenta aktar minn 75% tal-volum tal-esportazzjoni u 90% tal-PGD, iżda li jiddependi ħafna fuq id-domanda u l-għajnuna tariffarja barranija, partikolarment mill-Istati Uniti.Haiti hija inkluża fil-Highly- Programm ta' Pajjiż Foqra Debted (HIPC) tal-Fond Monetarju Internazzjonali u l-Bank Dinji. Madwar 70% tal-Ħaiti jiddependu fuq l-agrikoltura, li tikkonsisti prinċipalment fi biedja ta' sussistenza fuq skala żgħira u timpjega madwar żewġ terzi tal-popolazzjoni ekonomikament attiva. Il-pajjiż kellu ftit impjiegi ġodda, għalkemm l-ekonomija informali qed tikber. In-nuqqas li jintlaħqu ftehimiet ma' sponsors internazzjonali żamm lil Ħaiti milli tikseb għajnuna għal baġit u programmi ta' żvilupp. Il-faqar huwa estrem f'parti kbira tal-popolazzjoni, tant li d-dħul tagħhom mhux biżżejjed biex jixtru ftit ross jew ikel bażiku ieħor, ikollhom jieklu lilhom infushom biex jgħixu b'tip ta' cookies magħmula mit-tajn (tajn), tqassir tal-ħaxix. u melħ, li jinbiegħ bi prezz baxx, li jwassal għal malnutrizzjoni u mard fiżiku ieħor. Il-FAO tikkalkula li nofs il-popolazzjoni tgħix f’faqar estrem, u taqla' inqas minn dollaru kuljum. Tliet kwarti tat-territorju Ħaiti huwa magħmul minn ħamrija muntanjuża, u l-pjanuri huma magħmulin minn artijiet deforestati u li bħalissa huma għerja. Il-kawża ewlenija tat-tfaqqir tat-territorju hija l-qtugħ eċċessiv tas-siġar minn popolazzjoni li dejjem titlob ħatab u injam, li kkawża l-erożjoni tal-ħamrija u nuqqas tremend ta 'ilma tax-xorb. Din is-sitwazzjoni tikkuntrasta ma' dik tar-Repubblika Dominikana ġirien, li, bi klima simili u kundizzjonijiet simili tal-bidu, ipprattikat politika ta' forestrija adegwata u bħalissa għandha kopertura ta' veġetazzjoni sostenibbli. Fattur żejjed li jista 'jwaqqaf l-ekonomija milli titjieb huwa n-nuqqas ta' sewqan min-naħa tal-professjonisti, peress li huwa maħsub li 80% tal-Ħaiti b'livelli edukattivi għoljin emigraw fit-tfittxija ta 'alternattivi oħra, li jippromwovu l-eżodu tal-imħuħ. Huwa importanti wkoll li wieħed jinnota l-emigrazzjoni illegali qawwija lejn ir-Repubblika Dominikana lil hinn mill-fruntiera. Għalkemm in-natura informali tagħha ma tippermettix kalkolu preċiż, il-popolazzjoni ta' immigranti Ħaiti fin-nazzjon ġar hija stmata għal aktar minn miljun ruħ. L-aktar portijiet importanti għall-kummerċ huma Port-au-Prince, Gonaïves u Cap Haitien. Il-port privat ta' Gonaïves huwa partikolarment adattat għal bastimenti b'fundar sa 6 metri. === Għajnuna barranija === [[Stampa:AMARRADO GONAIVES.jpg|thumb|Ħatt ta' għajnuna umanitarja fil-Port Privat ta' Gonaïves.]] Ħaiti kull sena tirċievi kooperazzjoni u għajnuna umanitarja minn pajjiżi żviluppati kemm fl-Amerika kif ukoll minn partijiet oħra tad-dinja, importanti li nsemmu l-Istati Uniti (permezz tal-programm USAID), l-Unjoni Ewropea (permezz tal-programm FED (Fond Européen de Développement) f'liema Franza hija l-akbar donatur b'19.55% tat-total ikkontribwit),7 il-Kanada, l-Arġentina, il-Brażil, iċ-Ċilì, il-Messiku, il-Kolombja u l-pajjiż ġar ir-Repubblika Dominikana. L-għajnuna barranija tagħmel madwar 30-40% tal-baġit tal-gvern nazzjonali. L-akbar donatur huwa l-Istati Uniti, segwita mill-Kanada u l-Unjoni Ewropea.Mill-1990 sal-2003, Ħaiti rċeviet aktar minn $4 biljun f'għajnuna. L-Istati Uniti pprovdew $1.5 biljun minn din l-għajnuna.Il-Venezwela u Kuba jikkontribwixxu wkoll xi għajnuna għall-ekonomija ta’ Ħaiti, speċjalment wara li ġeddew l-alleanzi tagħhom fl-2006 u l-2007. F’Jannar 2010, iċ-Ċina wegħdet $4.2 miljun biex tgħin fir-rikostruzzjoni tal-gżira wara li it-terremot sofra,80 u l-President Amerikan Barack Obama wiegħed mitt miljun dollaru f għajnuna.In-nazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea wiegħdu aktar minn 400 miljun ewro (616-il miljun dollaru) f għajnuna ta emerġenza u fondi għar-rikostruzzjoni tal-Ħaiti. L-għajnuna tal-Istati Uniti lill-gvern ta' Ħaiti twaqqfet kompletament bejn l-2001 u l-2004, wara l-elezzjonijiet tal-2000 u l-akkuża tal-President Aristide għal diversi qtil. Wara mill-inqas erba’ snin ta’ riċessjoni li spiċċaw fl-2004, l-ekonomija kibret b’1.5% fl-2005. Fl-2005 id-dejn estern totali ta' Ħaiti kien stmat għal 1.3 biljun dollaru,[ċitazzjoni meħtieġa] li jfisser dejn per capita ta' 169 dollaru. F'Settembru 2009, Ħaiti ssodisfat il-kundizzjonijiet stabbiliti mill-IMF u l-Programm tal-Bank Dinji għall-Pajjiżi Foqra b'Dejn Għoli sabiex tikkanċella d-dejn estern tagħha. B'konsegwenza ta' din il-miżura, iż-żieda fil-prezzijiet internazzjonali taż-żejt kellha impatt negattiv fuq il-bilanċ tal-pagamenti u żiedet id-defiċit fiskali ta' Ħaiti, u ħoloq deprezzament kontinwu tal-gourde. Il-gvern ta’ Ħaiti ilu xhur sħaħ ikollu diffikultajiet biex jassumi dawn is-sussidji, u għalhekk kienu l-importaturi li kellhom jagħmlu dan, u b’hekk l-industrija tal-fjuwil issib ruħha f’sitwazzjoni fejn mhux possibbli għaliha li tkompli tassumi dan. sussidju fuq l-importazzjoni tal-gażolina u diesel.Din is-sitwazzjoni ġġenerat protesti fit-toroq u pressjoni fuq il-President Jovenel Moïse. Fir-rapport tagħha ta' Marzu 2019, il-Missjoni tan-NU ta' Appoġġ għall-Ġustizzja f'Ħaiti tinnota li "l-kundizzjonijiet tal-għajxien tal-popolazzjoni ta' Ħaiti jiddeterjoraw dejjem aktar." Fil-pajjiż kollu, 5.5% u 27% tan-nies jinsabu f'sitwazzjoni ta' emerġenza u kriżi tal-ikel, rispettivament; 2.26 miljun ruħ huma kklassifikati bħala insigurtà fl-ikel "u jeħtieġu għajnuna umanitarja f'dan ir-rigward." === Turiżmu === [[Stampa:The Allure of the Seas 2012.jpg|thumb|Il-vapur tal-kruċieri Allure of the Seas jittrakka f'Labadee, Ħaiti]] [[Stampa:Aerial 2.jpeg|thumb|Kumpless turistiku f'Cote des Arcadins, Ħaiti]] Is-suq tat-turiżmu ta' Ħaiti huwa sottożviluppat u l-Gvern qed jippromwovi ħafna dan is-settur. Ħaiti għandha ħafna mill-karatteristiċi li jattiraw turisti lejn destinazzjonijiet oħra tal-Karibew, bħal bajjiet tar-ramel abjad, pajsaġġi muntanjużi, u klima sħuna matul is-sena kollha. Madankollu, l-immaġini fqira tal-pajjiż barra minn Malta, xi drabi esaġerata, fixklu l-iżvilupp ta' dan is-settur.Fl-2014, il-pajjiż irċieva 1,250,000 turist (l-aktar minn vapuri tal-kruċieri), u s-settur ġġenera 200 miljun dollaru fl-2014. Diversi lukandi fetħu fl-2014, inkluż lussu Best Western Premier, lukanda Royal Oasis ta' ħames stilel minn Occidental Hotel and Resorts f'Pétion-Ville, lukanda Marriott ta' erba' stilel fiż-żona Turgeau ta' Port-au-Prince, u żviluppi oħra ta' lukandi ġodda f’Port-au-Prince, Les Cayes, Cap-Haïtien u Jacmel. Il-Karnival Ħaiti (Kanaval) huwa wieħed mill-aktar popolari fil-Karibew. Fl-2010, il-Gvern iddeċieda li jorganizzaha kull sena f'belt differenti barra minn Port-au-Prince, f’tentattiv biex jiddeċentralizza l-pajjiż.Les Cayes), isegwi l-Karnival ta' Jacmel ukoll popolari ħafna, li jsir ġimgħa qabel, fi Frar jew Marzu. Mit-tieni nofs tas-seklu 20, it-turiżmu f'Ħaiti ġie affettwat mit-taqlib politiku tal-pajjiż. Infrastruttura inadegwata llimitat ukoll iż-żjarat fil-gżira. Wara t-tneħħija tal-President Jean-Bertrand Aristide fl-1991, it-turiżmu rkupra bil-mod. L-Organizzazzjoni tat-Turiżmu tal-Karibew (CTO) ingħaqdet mal-gvern ta' Ħaiti fl-isforzi tagħha biex tirrestawra l-immaġni tal-gżira bħala destinazzjoni turistika. Fl-2001, 141,000 barrani żaru Ħaiti. Ħafna ġew mill-Istati Uniti. Għad hemm bżonn ta' aktar titjib fil-lukandi, ristoranti, u infrastruttura oħra biex it-turiżmu jsir industrija importanti għall-Ħaiti. Minħabba l-instabilità politika riċenti, it-turiżmu (li darba kienet industrija ewlenija) sofra f'Ħaiti, bl-eċċezzjoni ta' Labadee, port fuq il-kosta tat-tramuntana tal-pajjiż. Labadee huwa resort mikrija fit-tul minn Royal Caribbean International. Għalkemm kultant deskritta fir-reklami bħala gżira fiha nnifisha, fil-fatt hija kontigwa mal-bqija ta 'Hispaniola. Labadee huwa magħluq miż-żona tal-madwar. Il-vapuri tal-kruċieri jittrakkjaw fil-moll, u l-passiġġieri jinżlu direttament fil-resort mingħajr ma jkollhom l-opportunità li jżuru partijiet oħra tal-pajjiż. L-attrazzjonijiet jinkludu suq tal-briegħed Ħaiti, wirjiet tradizzjonali taż-żfin Ħaiti, bajjiet numerużi, sports tal-ilma, u park tal-ilma. Il-belt ta' Jacmel, minħabba r-reputazzjoni tagħha li hija inqas volatili politikament, l-arkitettura tagħha ta' l-era kolonjali Franċiża, il-karnival kulturali ikkulurit tagħha, il-bajjiet verġni tagħha u festival tal-films li għadu żgħir, ġibdet turisti lokali u ammont żgħir ta' turiżmu internazzjonali. .​ Minkejja l-ostakli, il-kultura u l-istorja rikka ta' Ħaiti ppermettew lill-pajjiż iżomm industrija tat-turiżmu modesta u li potenzjalment qed tikber. === Dejn === [[Stampa:Haitańskie banknoty.jpg|thumb|Karti tal-flus Haitian Gourdes il-munita uffiċjali tal-pajjiż]] Fis-17 ta' April, 1825, ir-Re Franċiż Karlu X ta “indipendenza sħiħa” lill-eks kolonja tal-iskjavi Franċiżi bi skambju għal 150 miljun frank tad-deheb (is-somma tnaqqset għal 90 miljun frank fl-1838). Din is-somma nkisbet wara li kkuntratta dejn li ma tħallasx lura kollu sal-1972. Fl-1880, il-finanzi pubbliċi kienu f'diżordni estrem, minħabba instabbiltà politika persistenti. Id-dħul kien stmat għal 21.5 miljun frank u l-ispejjeż id-doppju. Id-dejn pubbliku mbagħad kien jammonta għal 12-il miljun piastres fortes (1 piastre kienet tiswa 5 franki), li minnhom 308,000 piastres kienu jikkorrispondu għall-bilanċ tad-dejn Franċiż (1,540,000 frank). Fis-7 ta' April, 2003, dak iż-żmien il-President Jean-Bertrand Aristide talab uffiċjalment madwar 21.7 biljun dollaru minn [[Franza]] fil-kunċett ta' "restituzzjoni u riparazzjoni" tad-dejn. Fl-istess ħin, dejn barrani totali ta '$1.2 biljun "kien mibni fuq id-dejn tal-indipendenza," partikolarment taħt "id-dittatorjat Duvalier bejn l-1957 u l-1986." Mingħajr ma jiċħdu li [[Franza]] għandha dejn ma' pajjiżhom, l-oppożizzjoni u l-intellettwali tad-dijaspora jirrifjutaw li jassoċjaw ruħhom ma' talba għal reġim korrott u mhux demokratiku bħal dak tal-President Aristide. Fl-2009, bis-saħħa tal-Inizjattiva tal-Pajjiżi Foqra B'Dejn Tqil, il-Bank Dinji u l-IMF ikkanċellaw $1.2 biljun ta' dejn. Fil-bidu tal-2010, Oxfam International stmat id-dejn barrani għal 890 miljun dollaru jew 734 miljun ewro. === Industrija === [[Stampa:Meds & Food for Kids (7761623656).jpg|thumb|Fabbrika li tipproduċi ikel u mediċina f'Ħaiti]] L-agrikoltura tirrappreżenta 22.1% tal-PGD (fl-2017) Madwar żewġ terzi tal-popolazzjoni ta' Ħaiti jgħixu mill-agrikoltura. Il-prodotti ewlenin huma l-kafè, il-mangu, iz-zokkor tal-kannamieli, is-sorgu tal-millieġ u l-injam. Kważi l-ikel l-ieħor kollu jrid jiġi importat fuq skala kbira. Ross, qamħirrum, mango, kafè u kawkaw huma wkoll esportati. Madwar terz tal-pajjiż huwa ddedikat għall-agrikoltura, iżda meded vasti ta 'art li tinħarat intilfu minħabba d-deforestazzjoni u l-erożjoni. Il-mango u l-kafè jitkabbru prinċipalment għall-esportazzjoni. Ħaiti tipproduċi madwar nofs iż-żejt tal-vetiver tad-dinja. Togħmiet u Fwejjaħ tal-Karibew, b'50 impjegat, huwa l-akbar produttur u esportatur fil-Ħaiti ta' dan iż-żejt użat għall-produzzjoni ta' fwejjaħ, aromaterapija u mediċina naturali mill-2013. L-esportazzjoni ta' prodotti agrikoli tista' ssir biss permezz tal-port ta 'Port-au -Prinċep, iżda ħafna drabi jonqos minħabba konnessjonijiet tat-trasport inadegwati miż-żoni li qed jikbru sal-port.L-industrija tirrappreżenta madwar nofs iż-żejt tal-vetiver tad-dinja. L-industrija tammonta għal madwar 20.3% tal-PGD ta 'Ħaiti (mill-2017) Hemm biss industriji tat-tessuti, tal-artiġjanat, tal-assemblaġġ tal-elettronika, tal-ipproċessar tal-ikel, tax-xorb, tat-tabakk, tal-għamara, tal-kimika u tal-azzar. Is-servizzi huma responsabbli għal madwar 57.6% tal-PDG (fl-2017) Minbarra l-kummerċ, hemm lukandi u ristoranti, kif ukoll it-turiżmu. === Dħul personali === [[Stampa:Bas-Ravine.jpg|thumb|Bas-Ravine settur umli ta' Cap Haitien]] Ħaiti tbati minn nuqqas ta' ħaddiema tas-sengħa, qgħad mifrux u impjieg baxx. Il-maġġoranza tal-Ħaiti li huma parti mill-popolazzjoni attiva għandhom impjiegi informali. Tliet kwarti tal-popolazzjoni jgħixu b'$2 jew inqas kuljum. Ir-rimessi minn Ħaitis li jgħixu barra huma s-sors ewlieni ta' kambju barrani, li jammontaw għal wieħed minn ħamsa (20%) tal-PGD u aktar minn ħames darbiet il-qligħ mill-esportazzjoni fl-2012.107 Fl-2004, 80% jew aktar tal-gradwati universitarji Ħaiti kienu jgħixu barra. Kultant, familji li ma jistgħux jipprovdu għal uliedhom finanzjarjament jistgħu jibagħtuhom jgħixu ma' familja aktar sinjura bħala restavek, jew qaddej domestiku. Bi tpattija, il-familja trid tiżgura li t-tifel jirċievi edukazzjoni, ikel u kenn. Madankollu, din is-sistema hija miftuħa għall-abbuż u kienet kontroversjali, b'uħud iqabbluha mal-iskjavitù tat-tfal. == Demografija == [[Stampa:Haiti-demographie.png|thumb|Evoluzzjoni demografika ta' Ħaiti bejn l-1800 u l-2021. Popolazzjoni f'miljuni ta' abitanti.]] Fl-2007 Ħaiti kellha popolazzjoni ta' 8,706,497 abitant. Aktar minn 90% tal-Haiti huma ta' dixxendenza Afrikana u l-10% li jifdal huma magħmula minn dixxendenti Ewropej u mestiż. Gruppi etniċi oħra fil-pajjiż jinkludu Asjatiċi, prinċipalment mil-Lvant Nofsani, l-aktar Libaniżi, Sirjani, u Palestinjani.110 L-istennija tal-ħajja hija ta' 61 sena. In-numru medju ta' tfal għal kull mara huwa ta' 2.69. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni hija ta '1.7% fis-sena Għalkemm Ħaiti medja ta' madwar 270 ruħ kull kilometru kwadru, il-popolazzjoni tagħha hija kkonċentrata aktar f'żoni urbani, pjanuri kostali, u widien. ==== Gruppi etniċi ==== * 95%-Iswed * 5% Imħallat jew Abjad === Diaspora ta' Ħaiti === [[Stampa:EscombrosBelAir7.jpg|thumb|Port-au-Prince f'Jannar 2010.]] Mill-Haitis li jgħixu barra, il-maġġoranza jinsabu fir-Repubblika Dominikana, l-Istati Uniti, il-Kanada (prinċipalment fil-Quebec) u l-Baħamas Mill-2013, il-migrazzjoni lejn iċ-Ċili kibret ħafna. Ukoll, iżda sa ċertu punt, jgħixu fi Franza, l-Antilles Franċiżi, il-Gżejjer Turks u Caicos, il-Ġamajka, il-Gujana Franċiża, Puerto Rico, il-Messiku, il-Kosta Rika, u l-Panama. Fir-Repubblika Dominikana, 11,000 Ħaiti jgħixu legalment u madwar żewġ miljuni jgħixu illegalment, li jfisser li d-dijaspora Ħaitisa tirrappreżenta 12% tal-popolazzjoni tar-Repubblika Dominikana, u 25% tal-forza tax-xogħol li tispikka fis-setturi tal-agrikoltura u l-kostruzzjoni. , fejn jirrappreżentaw 60 % u 80 % tal-forza tax-xogħol rispettivament.114 Huwa stmat li madwar 200,000 Ħaiti emigraw lejn ir-Repubblika Dominikana matul l-10 xhur wara t-terremot f'Jannar 2010. Fl-2012, l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika tad-Dumnikani Ir-Repubblika wettqet l-ewwel stħarriġ tal-immigranti u sabet li hemm mill-inqas 668,145 immigranti Ħaitis tal-ewwel jew tat-tieni ġenerazzjoni fil-pajjiż (madwar 7% tal-popolazzjoni) tal-pajjiż), jiġifieri, jittratta biss mal-immigranti u t-tfal. , ma tinkludix neputijiet jew proneputijiet li m'għandhomx status legali fil-pajjiż, peress li l-ħakkiema ta 'Ħaiti ma jiddokumentawx l-abitanti tagħha, u lanqas iżommu rekord ta' dawk li twieldu f'nazzjon ieħor, iżda huma għadhom Ħaitis, skond l-art. 11 tal-kostituzzjoni ta' Ħaiti. Hemm madwar 600,000 Ħaiti fl-[[Stati Uniti]]; ħafna minnhom jgħixu fin-Nofsinhar ta' Florida, l-aktar f'Miami. New Orleans u Louisiana għandhom ħafna rabtiet storiċi mal-Ħaiti, li jmorru lura għar-Rivoluzzjoni Ħaitisa u ż-żewġ territorji huma kolonji Franċiżi fl-istess ħin. New York City Belt għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni ta' Ħaiti fl-Istati Uniti. Bliet oħra tal-Istati Uniti li għandhom popolazzjonijiet ta' Ħaiti sinifikanti huma Boston, Washington D.C. fost oħrajn; Bl-istess mod, fl-stat ta' New Jersey hemm preżenza qawwija tal-komunità ta' Ħaiti. Huwa stmat li hemm aktar minn 100,000 fil-Kanada, prinċipalment f'Montreal u Quebec, l-ibliet ewlenin tal-pajjiż li jitkellmu bil-Franċiż, u madwar 80,000 Ħaiti jgħixu fil-Baħamas. Huwa stmat li bejn l-2013 u l-2017, waslu fiċ-Ċili madwar 112,000 Ħaiti, li l-aktar jinsabu f’Santiago de Chile, f'komuni bħal Quilicura, Independencia, Recoleta u Estación Central.Qabel l-2013, kien stmat li kien hemm 1,700 immigrant Ħaiti fiċ-Ċili. . Hemm ukoll komunitajiet kbar ta' Ħaiti f'Kingston u Marsilja. === Lingwi === [[Stampa:Cange, Haiti Water System Plaque.JPG|thumb|Pjanċa fil-Ħaiti miktuba bil-Franċiż]] [[Stampa:Timoun Syèj (Creole).jpg|thumb|Tagħrif bil-Kreol Ħaitjan f'bank tal-kiri tal-karozzi fi Florida, l-Istati Uniti]] Iż-żewġ lingwi uffiċjali tal-Ħaiti huma l-Kreoli tal-Ħaiti u l-Franċiż. Il-Kriolju Ħaiti ilu lingwa ko-uffiċjali mill-1961 u huwa mitkellem prattikament mill-popolazzjoni kollha tal-pajjiż (99.9%). Il-Kreoli tal-Ħaiti huwa wieħed mil-lingwi krejoli bbażati fuq il-Franċiż, li fih influwenzi tal-vokabularju Taino, Afrikani, Spanjol u Ingliż. L-użu tiegħu fil-letteratura huwa żgħir iżda qed jikber. Hemm gazzetti u programmi tar-radju u tat-televiżjoni bil-Kreol. Is-sistema edukattiva f'Ħaiti hija mgħallma prinċipalment bil-Kreoli tal-Ħaiti, għalkemm jintuża wkoll il-Franċiż. Il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] huwa l-lingwa awtorizzata amministrattivament; huwa mitkellem minn Ħaitis edukati u l-aktar użat fis-settur tan-negozju, iżda l-Ingliż huwa wkoll preżenti f'dan is-settur. Fost il-popolazzjoni ġenerali, huwa stmat li 40% jistgħu jitkellmu bil-Franċiż, u għalhekk hija lingwa minoritarja fil-pajjiż. Ħaiti jappartjeni għall-Organizzazzjoni Internazzjonali ta' la Francophonie. Minħabba l-ambjent tagħha fil-pajjiżi li jitkellmu bl-Ispanjol, parti mill-popolazzjoni għandha livell intermedju jew superjuri tal-Ispanjol. Id-dħul tagħha fl-Unjoni Pan-Amerikana, illum l-OAS (Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani), ippermetta lill-Franċiż isir waħda mil-lingwi ta' ħidma uffiċjali ta’ din l-organizzazzjoni. Bħal fil-konferenza ta' Bretton Woods, meta l-użu tal-Franċiż bħala lingwa ta' ħidma fin-Nazzjonijiet Uniti li għadhom żgħar ġie deċiż b'vot ta' maġġoranza waħda, grazzi għall-vot favorevoli ta' Ħaiti.Haiti kienet ukoll membru fundatur tal-Aġenzija għall-Kooperazzjoni Kulturali u Teknika ( ACCT) meta nħolqot fl-20 ta’ Marzu, 1970. Kull kapital dipartimentali għandha ċentru tal-Alliance Française. U minkejja l-influwenza dejjem tikber tal-Ingliż, minħabba l-prossimità ġeografika tiegħu mal-Stati Uniti, il-Franċiż jibqa’ lingwa ħajja u użata ħafna fil-Ħaiti. F'Diċembru 2010, Max Jean-Louis, żagħżugħ Ħaiti ta' 20 sena, ġie elett direttur taċ-Centre de la Francophonie de las Américas, li jinsab ta' Quebec, il-[[Kanada]]. Is-sindki tal-bliet Ħaiti ta' Cap Haitien, Pétion-Ville, Carrefour u Port-au-Prince huma membri tal-Assoċjazzjoni Internazzjonali tas-Sindki Francophones. Fl-2013, il-kittieb Ħaitjan Dany Laferrière ġie elett fl-ewwel rawnd tal-Akkademja Franċiża. Awtur ta' bosta suċċessi, Laferrière beda l-karriera letterarja tiegħu bir-rumanz Comment faire l'amour avec un nègre sans se fatiguer. Fl-aħħarnett, ta 'min jinnota l-preżenza tal-Istitut Franċiż f'Ħaiti, li jiggarantixxi wkoll l-influwenza tal-lingwa Franċiża fil-pajjiż. === Saħħa === Ibbażat fuq l-istatistika tal-2012, il-kopertura tal-vaċċin BCG, DPT1, DPT3, Polio3 u MCV hija ta' 75 %, 81 %, 60 %, 60 % u 58 % tal-popolazzjoni rispettivament.125 Madwar 1.4 % tal-popolazzjoni ta’ Ħaiti hija pożittiva għall-HIV, li minnhom 55% għandhom aċċess għal terapija antiretrovirali. Il-pajjiż għandu biss sodda waħda tal-isptar għal kull 1,502 ruħ, tabib wieħed għal kull 3,353 persuna, u sodod tal-kura intensiva madwar il-pajjiż. L-istituzzjonijiet tas-saħħa – l-aktar privati ​​– huma nieqsa minn kollox: tagħmir, materjal protettiv, mediċini, aċċess għall-ilma u l-elettriku, eċċ. === Reliġjon === [[Stampa:EGLISE DE MIRAGOANE-vi.jpg|thumb|Katidral Kattoliku ta' San Ġwann Battista f'Miragoâne (Eglise de Miragoâne), Ħaiti]] Skont l-artikolu 30 tal-kostituzzjoni politika tal-pajjiż, «Ir-reliġjonijiet u l-kulti kollha huma ħielsa. Toute personne a le droit de professor sa religion et son culte, pourvu que l'exercice de cedroit ne trouble pas l'ordre et la paix publics". dritt li jistqarru r-reliġjon tagħhom u jipprattikaw il-fidi tagħhom, sakemm l-eżerċizzju ta' dak id-dritt ma jkunx. ma tfixkilx il-liġi u l-ordni").​ Fil-Ħaiti, 45% tal-abitanti huma Kattoliċi u ftit aktar minn 15% huma Protestanti. Il-voodoo Ħaiti, madankollu, huwa l-aktar reliġjon prattikata. Hija tradizzjoni assoċjata mal-wasla tal-iskjavi mill-Afrika lejn l-Amerika, li tagħmel il-pajjiż uniku, peress li hija pprattikata minn 40% tal-popolazzjoni.Il-prattika reliġjuża ħafna drabi tikkonfronta t-tradizzjonijiet tal-Ħaiti u d-dijaspora tagħha ma 'dawk ta' dawk in-nies li għandhom emigra u jġib tradizzjonijiet reliġjużi oħra lejn Ħaiti. Hemm ukoll knejjes Battisti fil-belt ta' Gonaïves. ==== Reliġjon (2020) ==== * 87.0% Kristjaneżmu * 10.7% ebda reliġjon * 2.1% reliġjonijiet folkloristiċi * 0.2% oħrajn === Edukazzjoni === [[Stampa:Niñas de la Escuela República de Chile - Haití.jpg|thumb|Studenti tal-Iskola tar-Repubblika taċ-[[Ċili]] f'Port-au-Prince (2016).]] [[Stampa:Universite henrichristophe.jpg|thumb|L-Università King Henri Christophe de Limonade (Université Roi-Henri-Christophe)]] Mit-8,700,000 abitant tal-Ħaiti, 47% huma litterati, l-inqas persentaġġ fir-reġjun, għalkemm sal-2017 din iċ-ċifra kienet żdiedet għal 62%.Haiti għandha 15,200 skola primarja, li minnhom 90% huma privati, immexxija minn komunitajiet, organizzazzjonijiet reliġjużi. jew organizzazzjonijiet mhux governattivi. Ir-rata ta' reġistrazzjoni għall-iskejjel primarji hija ta' 67%, filwaqt li l-iskejjel sekondarji jirreġistraw biss 20% tal-popolazzjoni eliġibbli. Il-lingwi ta' studju huma uffiċjalment Franċiż u Kreol, mill-implimentazzjoni tar-riforma Bernard fl-1982. Is-sistema edukattiva ta' Ħaiti hija bbażata fuq is-sistema Franċiża. L-edukazzjoni ogħla – taħt ir-responsabbiltà tal-Ministeru tal-Edukazzjoni – hija pprovduta minn universitajiet u istituzzjonijiet pubbliċi u privati ​​oħra. Fit-12 ta' Jannar, 2012, ġiet inawgurata l-Università Henri Christophe, mibnija mill-gvern tar-[[Repubblika Dominikana]], b'kommemorazzjoni tat-traġedja tat-Terremot ta' Ħaiti 2010. Din l-università għandha kapaċità għal madwar 12,000 student, u nbniet fil-komunità Limonade, Cap. Haitien, b'estensjoni ta' 144,000 metru kwadru. Inbena b'investiment konġunt bejn l-awtoritajiet nazzjonali tar-Repubblika Dominikana u s-settur privat fl-ammont ta' 50 miljun dollaru Amerikan. Is-sistema edukattiva ta' Ħaiti għadha tiffaċċja sfidi enormi minkejja l-qabża sinifikanti fl-attendenza tal-iskola (77 % fl-2012, EMMUS V, meta mqabbla ma' 50 % fl-2005, skont EMMUS 4), il-Programm Universali ta’ Skola Ħielsa u Obbligatorja (PSUGO), il- domanda qawwija għall-edukazzjoni u l-appoġġ tal-komunità internazzjonali. L-aċċess għadu limitat u l-kwalità u l-governanza huma sfidi ewlenin. Fost il-fatturi li wasslu għal din is-sitwazzjoni hemm ir-restrizzjonijiet tal-baġit li jagħtu lok għal investiment pubbliku limitat ħafna fis-settur (madwar 10% tal-baġit bħala medja), il-faqar kbir ta' aktar minn 70% tal-popolazzjoni, leġiżlazzjoni inadegwata, normi u prattiki soċjali sfavorevoli, kriżijiet rikorrenti bħal diżastri naturali (speċjalment it-terremot tat-12 ta' Jannar 2010), kif ukoll il-kapaċità organizzattiva u maniġerjali limitata ħafna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni Nazzjonali. Skont l-aħħar ċensiment tal-iskejjel (2011) 20% biss tal-offerta edukattiva ġejja mis-settur pubbliku, il-bqija jinsab f’idejn is-settur mhux pubbliku, l-aktar mhux regolat u jopera taħt l-istandards minimi ta’ kwalità. Minkejja l-importanza ppruvata tagħhom, l-aċċess għal attivitajiet immirati għal tfal żgħar (0-5 snin) għadu limitat ħafna (proporzjon gross ta' reġistrazzjoni ta' 67 % fi 3-5 snin qabel l-iskola, MENFP 2011). Il-kwalità baxxa hija riflessa f'rati medji ta' ripetizzjoni ta' 15% u rati ta' abbandun ta' madwar 13%. Flimkien ma' dħul tard, dawn il-fatturi jżidu l-proporzjon ta' tfal ta' età legali fl-iskola bażika (65 %). Ir-rata ta' sopravivenza sal-grad 5 hija baxxa (25%). Din is-sitwazzjoni inkwetanti hija spjegata fil-biċċa l-kbira mill-proporzjon għoli ta' għalliema mhux kwalifikati (aktar minn 65%), il-kundizzjonijiet ta’ tagħlim mhux favorevoli u n-nuqqas ta' applikazzjoni ta' normi u standards li jistgħu jiggarantixxu edukazzjoni ta' kwalità. Fost it-tfal l-aktar milquta minn aċċess limitat u nuqqas ta' kwalità huma dawk minn żoni rurali, dawk minn familji foqra fil-viċinat marġinali ta' ċentri urbani kbar, tfal separati mill-familji tagħhom (ċentri residenzjali, tfal mis-servizz domestiku, tfal tat-triq), persuni b'diżabilità tfal u tfal spostati. Is-sistema ta' edukazzjoni ogħla ta' Ħaiti hija rappreżentata minn 39 università bi 378 programm ta' studju. Fil-Ħaiti hemm diversi universitajiet, inklużi l-Università Statali ta' Ħaiti, l-Università ta' Quisqueya, l-Institut des Sciences des Technologies et des Études Avancées d'Haïti, u l-Università Notre Dame d'Haiti. == Infrastruttura == === Enerġija === [[Stampa:CivicSolar 3.jpg|thumb|Proġett Solar Panel f'Ħaiti]] Fl-1925, il-belt ta' Jacmel kienet l-ewwel żona f’din il-parti tal-Karibew li kellha l-elettriku, li għaliha kienet imlaqqma l-Belt tad-Dawl. Fl-2017, fost il-pajjiżi kollha fl-Amerika, Ħaiti hija dik li tipproduċi l-inqas enerġija. Inqas minn kwart tal-pajjiż għandu kopertura tal-elettriku. Ħafna mir-reġjuni f'Ħaiti li għandhom l-enerġija huma mħaddma minn ġeneraturi. Dawn il-ġeneraturi huma ġeneralment għaljin u jipproduċu ħafna tniġġis. Żoni li għandhom l-elettriku jesperjenzaw qtugħ tad-dawl fuq bażi ta’ kuljum, u xi żoni huma limitati għal 12-il siegħa ta’ elettriku kuljum. L-elettriku huwa fornut minn ftit kumpaniji indipendenti: Sogener, E-power u Haytrac. M'hemm l-ebda grid nazzjonali tal-elettriku fil-pajjiż L-aktar sors ta' enerġija użat huwa l-injam, flimkien mal-faħam. F'Ħaiti jiġu kkunsmati madwar 4 miljun tunnellata metrika ta' prodotti tal-injam kull sena.Bħall-faħam u l-injam, iż-żejt huwa wkoll sors ewlieni ta' enerġija għall-Ħaiti. Peress li Ħaiti ma tistax tipproduċi l-fjuwil tagħha stess, il-fjuwil kollu huwa importat. Kull sena, madwar 691,000 tunnellata ta' żejt jiġu importati fil-pajjiż. Fil-31 ta 'Ottubru 2018, Evenson Calixte, direttur ġenerali tar-regolamentazzjoni tal-enerġija (ANARSE) ħabbar il-proġett tal-elettriku ta' 24 siegħa. Biex jintlaħaq dan il-għan, huwa meħtieġ li jiġu installati 236 MW f'Port-au-Prince biss, u 75 MW addizzjonali fir-reġjuni l-oħra kollha tal-pajjiż. Bħalissa, 27.5% biss tal-popolazzjoni għandha aċċess għall-elettriku; Barra minn hekk, l-aġenzija nazzjonali tal-enerġija elettrika ta' Ħaiti (Ed'H) hija kapaċi biss tilħaq 62% tad-domanda totali tal-elettriku, skont Fritz Caillot, Ministru tax-Xogħlijiet Pubbliċi, Trasport u Komunikazzjoni (Travaux publics, transport et communication). , TPTC)) . == Kultura == [[Stampa:Tap tap public transportation Haiti.jpg|thumb|Xarabank “Tap tap” f'Port-Salut.]] Ħaiti għandha storja twila u leġġendarja, għalhekk tippreserva kultura rikka ħafna. Il-kultura ta' Ħaiti hija taħlita ta' Franċiż, Afrikan u Spanjol. === Mużika === Il-mużika ta’ Ħaiti hija influwenzata fuq kollox mir-rabtiet kolonjali Ewropej u l-migrazzjoni Afrikana (permezz tal-iskjavitù). Fil-każ tal-kolonizzazzjoni Ewropea, l-influwenza mużikali ġiet prinċipalment minn [[Franza]], madankollu l-mużika ta' Ħaiti għandha influwenza Spanjola sinifikanti, minħabba l-ġirien tagħha r-[[Repubblika Dominikana]] u [[Kuba]], li l-mużika tagħhom bl-Ispanjol ikkontribwiet għall-ħolqien ta' ġeneri mużikali oħra f'Ħaiti. Il-compás (bil-Franċiż) jew kompa (bil-Kreolu Ħaitjan) hija mużika kumplessa, ġejja minn ritmi Afrikani u żfin tal-ballroom Ewropew, imħallat mal-kultura tal-bourgeoisie Ħaiti; Fost l-akbar esponenti ta' dan ir-ritmu hemm Tabou Combo. Ħaiti ma kellha l-ebda mużika reġistrata sal-1937, meta Guignard Jazz kien irreġistrat bħala impriża mingħajr skop ta' qligħ. Wieħed mill-artisti Ħaiti l-aktar popolari huwa Wyclef Jean, tal-istil [hip hop]. === Wirt arkitettoniku === [[Stampa:Sans-Souci Palace front.jpg|thumb|Palazz Sans Souci.]] [[Stampa:Citadelle Laferrière guns 2.jpg|thumb|Veduta parzjali taċ-ċittadella Laferrière, bil-kanuni u l-munizzjon.]] L-aktar monumenti famużi ta' Ħaiti huma l-Palazz Sans Souci u ċ-Ċittadella Laferrière, iskritti bħala Siti ta' Wirt Dinji fl-1982.143 Jinsabu fit-tramuntana tal-Massif de la Hotte, f'wieħed mill-parks nazzjonali ta' Ħaiti, l-istruttura tmur mill-bidu tas-seklu 19. Il-bini kien wieħed mill-ewwel li nbena wara l-indipendenza ta' Ħaiti minn [[Franza]]. Jacmel, il-belt kolonjali li kienet fil-proċess li ssir sit ieħor ta' Wirt Dinji, ġarrbet ħsara kbira mit-terremot ta' Ħaiti fl-2010. === Gastronomija === [[Stampa:Ayiti&DR 2007 085.jpg|thumb|Għażla ta' platti Ħaiti.]] Il-kċina tal-Ħaiti għandha l-oriġini tagħha fl-istili kulinari varji tal-gruppi etniċi li għaddew mill-parti tal-punent tal-gżira ta' Hispaniola mill-iskoperta tagħha. Fost dawn il-gruppi etniċi jispikkaw il-Franċiżi, l-Afrikani, l-Amerindijani Taíno u l-Ispanjoli. Il-gastronomija ta' Ħaiti hija simili għal dik tal-bqija tal-pajjiżi Latini tal-Karibew (il-pajjiżi li jitkellmu bl-Ispanjol u dawk li jitkellmu bil-Franċiż tal-Antilles), madankollu hija differenti f'diversi punti fil-preżentazzjonijiet reġjonali tagħha. L-influwenza ewlenija tagħha ġejja mill-gastronomija Franċiża, u l-gastronomija Afrikana. Bħal stili kulinari oħra fir-reġjun, tagħtiha togħma indiġena kollha waħedha u waħda li tidher li tattira ħafna viżitaturi lejn il-gżira. Il-Ħaiti spiss jużaw bżar u togħmiet qawwija oħra, it-tisjir tagħhom huwa meqjus bħala moderatament pikkanti. Fil-pajjiż, madankollu, ħafna eżekuttivi barranin bdew jintroduċu diversi kċejjen barranin fil-kultura Ħaiti. Bosta snin ta' kolonizzazzjoni wasslu biex dawn il-gastronomiji (pereżempju: il-Levantine miġjuba mill-immigranti Sefardi li waslu f’Ħaiti) jingħaqdu mal-kċina Ħaitisa. Ir-ross u l-fażola fil-preżentazzjonijiet differenti tagħhom huma kkunsmati madwar il-pajjiż kollu, u jiffurmaw il-bażi tad-dieta Ħaiti. Id-dieta prinċipali tagħhom għalhekk tikkonsisti f'ikel b'ħafna lamtu u karboidrati. Fiż-żoni aktar rurali, jittiekel ikel ieħor, bħall-qamħ mitħun apprezzat ħafna; kompost qisu cornmeal li jista' jittiekel ma' salsa pois, zalza tal-fażola magħmula b’wieħed minn ħafna tipi ta' fażola bħal kidney, pinto, jew garbanzo beans, jew bi frijoles de palo (magħrufa f’pajjiżi oħra bħall-pigeon pea). Il-qamħ mitħun jista 'jittiekel mal-ħut (spiss snapper aħmar), jew waħdu, skont il-preferenza personali. It-tadam, l-oriġnu, il-kaboċċi, l-avokado jew il-bżar qampiena huma wħud mit-tipi varji ta' ħxejjex użati fil-platti ta' Ħaiti. Il-Banane Pésée, huwa platt tipiku magħmul bil-laħam tal-banana moqli fiż-żejt tal-ġirasol (magħruf bħala tostones fir-Repubblika Dominikana u Puerto Rico), spiss jittiekel f'Ħaiti kemm bħala ikla ħafifa kif ukoll bħala akkumpanjament għal dixx. Normalment ikun akkumpanjat bi qxur jew moqli, li huma prodotti tal-majjal jew tal-mogħoż moqli għal żmien twil. Waħda mill-aktar preparazzjonijiet popolari fiċ-ċelebrazzjoni ta' Jum l-Indipendenza (l-1 ta' Jannar) hija soppa Joumou (soppa tal-qara ħamra) li tittiekel dakinhar għall-kolazzjon. == Sports == [[Stampa:Haiti national football team training in Port-au-Prince 2004-08-16 1.jpg|thumb|It-tim tal-futbol Ħaiti fit-taħriġ f'Port-au-Prince.]] Il-Lega ta' Ħaiti hija l-Ewwel Diviżjoni ta' Ħaiti mmexxija mill-Federazzjoni tal-Futbol ta' Ħaiti, li nħolqot fl-1937. It-tim tal-futbol ta' Ħaiti huwa r-rappreżentant nazzjonali ta’ dan il-pajjiż. Hija kkontrollata mill-Federazzjoni tal-Futbol ta' Ħaiti, li tappartjeni għall-CONCACAF u l-FIFA. Ħaiti kien wieħed mill-ftit rappreżentanti tal-gżejjer tal-Karibew fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol, ​​flimkien ma' [[Kuba]], [[Ġamajka]] u [[Trinidad u Tobago]]. Ħaiti huwa wieħed mill-ftit pajjiżi tal-Karibew fejn l-isport ewlieni huwa l-futbol. ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} [[Kategorija:Ħaiti]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Terremoti]] 74lh5kvojg7anvabwo7vd1q9726bjem 14 22754 330866 290298 2026-07-02T14:26:20Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont il-post]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330866 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont il-post]] [[Kategorija:Eġittu]] [[Kategorija:Imperi]] nhwrm9g5j0xmb9o971uinh9t5i45ahs 330867 330866 2026-07-02T14:26:34Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Storja skont il-post]]: "Eġittu" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330867 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont il-post|Eġittu]] [[Kategorija:Eġittu]] [[Kategorija:Imperi]] lp62dzo0h1zz8qk29ghvze9s5bva39y 14 23080 330902 244743 2026-07-02T14:47:11Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont iż-żmien]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330902 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont iż-żmien]] medjuevu huwa int injorant 6xdejmqn014buic2zvu4ey1ishvdvy9 330903 330902 2026-07-02T14:47:28Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Storja skont iż-żmien]]: "Medjuevu" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330903 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont iż-żmien|Medjuevu]] medjuevu huwa int injorant siplzvuc7oaigndmaaznpx45ygn9by6 14 23176 330886 285544 2026-07-02T14:38:00Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330886 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Normanni]] [[Kategorija:Storja politika]] [[Kategorija:Storja militari]] f5ytfq1in43x0ft81igvx8k1skhemqa 14 23307 330862 278806 2026-07-02T14:24:26Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Storja skont il-post]]: "Franza" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330862 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} {{Kataktar}} [[Kategorija:Franza]] [[Kategorija:Storja skont il-post|Franza]] 1puxwillx6qphg9onez5ky6fz03id4p 0 24550 330906 269570 2026-07-02T14:49:33Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont iż-żmien]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330906 wikitext text/x-wiki {{stub|storja}} [[Stampa:Vue drone de la cité médiévale de Pérouges (avril 2021).jpg|daqsminuri|288x288px|Veduta mill-ajru tar-raħal Medjevali ta' [[Pérouges]], [[Franza]]]] Fl-[[Storja|istorja]] tal-[[Ewropa]], il-'''Medjuevu''' (jew il-'''Medju Evu''' jew il-'''perjodu Medjevali''') dam mis-seklu 5 sas-seklu 15. Dan beda bil-waqgħa tal-[[Imperu Ruman]] tal-Punent u tranżita fir-[[Rinaxximent]] u l-Età ta' Skoperta. Il-Medjuevu huwa l-perjodu tan-nofs tat-tliet diviżjonijiet tradizzjonali tal-istorja tal-Punent: l-antikità klassika, il-perjodu Medjevali, u l-perjodu modern. [[Kategorija:Storja skont iż-żmien]] 89lm65skszynslbxtdsuf7qmx5tz5k1 0 24585 330907 299829 2026-07-02T14:50:18Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330907 wikitext text/x-wiki L-'''istorja tal-femminiżmu''' tinkludi r-rakkonti (kronoloġiċi jew tematiċi) tal-movimenti u l-ideoloġiji li kienu mmirati lejn drittijiet ugwali għan-nisa. Filwaqt li l-femministi madwar id-dinja kienu differenti fil-kawżi, l-għanijiet u l-intenzjonijiet skont iż-żmien, il-[[kultura]], u l-pajjiż, storiċi feministi tal-Punent jaffermaw li l-movimenti kollha li ħaddmu jew jaħdmu biex jiksbu d-drittijiet tan-nisa għandhom jiġu kkunsidrati, anke meta ma jużawx jew m'għandhom dan it-terminu assoċjat magħhom infushom direttament.<ref name="Walters2005">{{ċita ktieb |kunjom1=Walters |isem1=Margaret |data=2005 |titlu=Feminism: A Very Short Introduction |pubblikatur=Oxford University Press |isbn=978-0192805102 |lingwa=en}}</ref><ref name="Kinnaird">{{ċita ktieb |kunjom1=Kinnaird |isem1=Joan |data=1983 |kapitlu=Mary Astell: Inspired by Ideas (1668–1731) |editur-kunjom1=Spender |editur-isem1=Dale |titlu=Feminist Theorists: Three Centuries of Key Women Thinkers |pubblikatur=Pantheon Books |isbn=978-0394721972 |lingwa=en}}</ref><ref name="Witt">{{ċita enċiklopedija |kunjom1=Witt |isem1=Charlotte |data=2007 |url=http://plato.stanford.edu/archives/fall2012/entries/feminism-femhist/ |titlu=Feminist History of Philosophy |enċiklopedija=Stanford Encyclopedia of Philosophy |lingwa=en |data-aċċess=2013-05-01}}</ref><ref name="Allen1999">{{ċita rivista |kunjom1=Allen |isem1=Ann Taylor |data=1999 |titlu=Feminism, Social Science, and the Meanings of Modernity: The Debate on the Origin of the Family in Europe and the United States, 1860–1914 |rivista=The American Historical Review |volum=104 |numru=4 |paġni=1085–1113 |doi=10.1086/ahr/104.4.1085 |pmid=19291893 |lingwa=en}}</ref><ref name="Woolf1989">{{ċita ktieb |kunjom1=Woolf |isem1=Virginia |awtur-ħolqa1=Virginia Woolf |data=1989 |titlu=A Room of One's Own |pubblikatur=Mariner Books |isbn=978-0156787338 |lingwa=en}}</ref> Xi storiċi oħra jillimitaw it-terminu "feminista" għall-moviment feminist modern u l-dixxendenza tiegħu, u jużaw it-tikketta "protofeminista" biex jiddeskrivu movimenti preċedenti.<ref name="Botting">{{ċita rivista |kunjom1=Botting |isem1=Eileen Hunt |kunjom2=Houser |isem2=Sarah L. |data=2006 |titlu="Drawing the Line of Equality": Hannah Mather Crocker on Women's Rights |rivista=American Political Science Review |volum=100 |numru=2 |paġni=265–278 |doi=10.1017/s0003055406062150 |lingwa=en}}</ref> L-istorja feminista moderna tal-Punent hija konvenzjonalment maqsuma fi tliet perjodi ta' żmien, jew "mewġ", kull wieħed b'għanijiet kemmxejn differenti minn ta' qalblu, u li jibni fuq il-progress miksub qabel: * Femminizmu tal-ewwel mewġa tas-sekli 19 u kmieni fl-20 iffokat fuq l-inugwaljanzi legali, partikolarment fuq il-kwistjonijiet ta' suffraġju tan-nisa. * Feminizmu tat-tieni mewġa (1960ijiet - 1980ijiet) wessa d-dibattitu biex j<nowiki/>inkludi l[[Kultura|-]]<nowiki/>inugwaljanzi [[Kultura|kulturali]], in-normi tas-sessi u r-rwol tan-nisa fis-soċjetà. * Feminizmu tat-tielet mewġa (1990ijiet - 2000ijiet) jirreferi għal razez varji f'attività femminista, meqjusa minn attivisiti tat-tielet mewġa stess bħala kontinwazzjoni tat-tieni mewġa u bħala reazzjoni għal dawk li huma meqjusa bħala l-fallimenti tagħha <ref name="Suffragettes to Grrls">{{ċita ktieb |kunjom1=Kroløkke |isem1=Charlotte |kunjom2=Sørensen |isem2=Anne Scott |titlu=Gender Communication Theories and Analyses: From Silence to Performance |pubblikatur=SAGE Publications |edizzjoni=1el |data=2005 |isbn=978-0761929185 |lingwa=en}}</ref> Għalkemm l-użu tat-terminu "mewġa" ntuża komunement biex jiddeskrivi l-istorja tal-femminiżmu, il-kunċett ġie wkoll ikkritikat minn feministi mhux Anglo-Sassoni għax jinjora u jħassar l-istorja bejn il-"mewġ", billi għażel li jiffoka biss fuq ftit persuni famużi, fuq il-perspettiva tan-nisa bojod, avvenimenti popolari, u talli huma razzisti u kolonjalisti.<ref>{{ċita web |kunjom1=Arruzza |isem1=Cinzia |titlu=De las huelgas de mujeres a un nuevo movimiento de clase: la tercera ola feminista |url=https://kaosenlared.net/de-las-huelgas-de-mujeres-a-un-nuevo-movimiento-de-clase-la-tercera-ola-feminista/ |sit=Kaos en la Red |data=2019-05-01 |lingwa=es}}</ref><ref>{{ċita web |kunjom1=García |isem1=Esther M. |titlu=Arde Feministlán: Una Entrevista a Dahlia De La Cerda |data=2018-01-31 |url=https://liberoamerica.com/2018/01/31/arde-feministlan-una-entrevista-a-dahlia-de-la-cerda/ |sit=Libero America |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190717023538/https://liberoamerica.com/2018/01/31/arde-feministlan-una-entrevista-a-dahlia-de-la-cerda/ |arkivju-data=2019-07-17|lingwa=es}}</ref><ref>{{ċita web |kunjom1=Arruza |isem1=Cinzia |traduttur-kunjom1=Meira |traduttur-isem1=Ohana |titlu=Das Greves de Mulheres para um Novo Movimento de Classe: A Terceira Onda Feminista |url=http://desacato.info/das-greves-de-mulheres-para-um-novo-movimento-de-classe-a-terceira-onda-feminista/ |data=2019-02-04 |lingwa=pt}}</ref><ref>{{ċita web |kunjom1=Andolini |isem1=Adriana |titlu=Sobre El Feminismo Y Sus Corrientes (Sin Ánimo De Ofender) |url=https://graziamagazine.com/es/articles/sobre-el-feminismo-corrientes/ |sit=Grazia |lingwa=es}}</ref> == Femminizmu bikri == [[Stampa:Christine_de_Pisan_and_Queen_Isabeau_detail.jpg|lemin|daqsminuri| [[ Christine de Pizan |Christine de Pizan]] tippreżenta l-ktieb tagħha lir-Reġina [[ Isabeau tal-Bavarja |Isabeau tal-Bavarja]] . ]] In-nies u l-attivisti li jiddiskutu jew javvanzaw l-ugwaljanza tan-nisa qabel it-twaqqif tal-[[ Moviment Feminista |moviment feminista]] xi kultant jissejħu ''protofeministi''.<ref name="Botting"/> Xi studjużi jikkritikaw dan it-terminu għaliex jemmnu li dan inaqqas l-importanza ta' kontribuzzjonijiet preċedenti jew li l-femminiżmu m'għandux storja waħda u lineari kif implikat minn termini bħal ''protofeministi'' jew ''postfeministi'' .<ref name="Allen1999"/><ref name="cott name">{{ċita rivista |kunjom1=Cott |isem1=Nancy F |titlu=What's In a Name? The Limits of "Social Feminism"; or, Expanding the Vocabulary of Women's History |rivista=Journal of American History |volum=76 |numru=3 |data=1989 |paġni=809–829 |doi=10.2307/2936422 |lingwa=en}}</ref><ref name="ferguson">{{Ċita rivista |kunjom1=Ferguson |isem1=Margaret |titlu=Feminism in Time |rivista=Modern Language Quarterly |data=2004 |volum=65 |numru=1 |paġni=7-28 |doi=10.1215/00267929-65-1-7 |lingwa=en}}</ref><ref name="Urbanski">{{ċita ktieb |kunjom1=Urbanski |isem1=Marie Mitchell Olesen |data=1983 |kapitlu=Margaret Fuller: Feminist Writer and Revolutionary (1810–1850) |editur-kunjom1=Spender |editur-isem1=Dale |titlu=Feminist Theorists: Three Centuries of Key Women Thinkers |pubblikatur=Pantheon Books |paġni=75–89 |isbn=978-0394721972| lingwa=en}}</ref> Skond Elaine Hoffman Baruch, madwar 24 seklu ilu [[ Platun |Platun]], "[saħaq] għall-ugwaljanza politika u sesswali totali tan-nisa, billi kien favur li dawn ikunu membri ta' l-ogħla klassi ta' żmienu...dawk li jmexxu u jiġġieldu."<ref>{{ċita enċiklopedija |titlu=Plato |enċiklopedija=The Columbia Encyclopedia |edizzjoni=5es |pubblikatur=Columbia University Press |data=1993 |isbn=978-0395624388 |lingwa=en}}</ref> == Seklu 18: L-Età ta illuminazzjoni == L- Età tad-Dawl kienet ikkaratterizzata minn raġunament intellettwali sekulari u fjoritura ta' kitba filosofika. Bosta filosofi tal-Illuminazzjoni ddefendew id-drittijiet tan-nisa, inklużi [[ Jeremy Bentham |Jeremy Bentham]] (1781), Marquis de Condorcet (1790), u [[ Mary Wollstonecraft |Mary Wollstonecraft]] (1792). <ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Tomalin |isem1=Claire |titlu=The Life and Death of Mary Wollstonecraft |paġni=144–155 |data=1992 |pubblikatur=Penguin |isbn=978-0140167610 |lingwa=en}}</ref> Kittieba importanti oħra ta ’dak iż-żmien li esprimew fehmiet feministi kienu jinkludu [[ Abigail Adams |Abigail Adams]], [[ Catharine Macaulay |Catharine Macaulay]], u [[ Hedvig Charlotta Nordenflycht |Hedvig Charlotta Nordenflycht]] . [[Stampa:Wollstonecraft-right-of-woman.jpg|lemin|daqsminuri| L-ewwel edizzjoni stampata ta ' ''A Vindication of the Rights of Woman'' ]] == Aktar qari == * {{ċita ktieb |kunjom1=Browne |isem1=Alice |data=1987 |titlu=The Eighteenth Century Feminist Mind |pubblikatur=Wayne State University Press |isbn=978-0814319413 |lingwa=en}} * {{ċita ktieb |kunjom1=Swanwick |isem1=Helena M. |data=2018 |titlu=The Future of the Women's Movement |pubblikatur=Echo Library |isbn=978-1406887600 |lingwa=en}} == Rabtiet esterni == * [https://voices.revealdigital.com/ Vuċijiet Indipendenti: ġabra ta ’aċċess miftuħ ta’ gazzetti tal-istampa alternattivi] * [http://www.infoplease.com/spot/womenstimeline1.html Kronoloġija tal-istorja feminista fl-Istati Uniti] * [https://www.un.org/womenwatch/daw/Review/ Dipartiment tan-NU għall-Affarijiet Ekonomiċi u Soċjali, Diviżjoni għall-Avvanzament tan-Nisa] * [https://www.cliohistory.org/click/politics-social/politics/ In-nisa fil-Politika: Storja qasira ħafna fuq Klikk] ! Ir-Rivoluzzjoni Feminista li għaddejja * [https://web.archive.org/web/20130502230859/http://www.londonmet.ac.uk/thewomenslibrary Il-Librerija tan-Nisa], riżors onlajn tal-kollezzjonijiet estensivi fil- [[ London School of Economics |LSE]] == Referenzi == [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Feminiżmu]] [[Kategorija:Storja kulturali]] [[Kategorija:Politika]] 3oe8ckxaxg19zlj8eoujjs85hwvuz1x 0 25153 330881 264891 2026-07-02T14:34:59Z ToniSant 4257 immarkat għall-wikifikazzjoni 330881 wikitext text/x-wiki {{Wikifikazzjoni}}'''Il-Khanate tal-Krimea''' huwa wieħed mill-khanati li jirriżulta mid-diżintegrazzjoni tar-renju tat-tribù tad-deheb imwaqqfa mill-Mongoli u t-Tatari f'nofs is-seklu tlettax wara l-konkwista ta 'partijiet kbar tal-Ewropa tal-Lvant u l-Kawkasu mit-tribujiet tat-Tatar u Mughal taħt il-kmand ta' Genghis Khan u s-segwaċi tiegħu. L-ewwel wieħed mill-khans kien magħruf bħala l-kabchak khan, minħabba li ħafna mill-abitanti tagħha kienu Torok mit-tribù tal-kabchak. L-Iżlam adotta r-reliġjon tal-Imperu tat-Tribu tad-Deheb fl-1313 AD wara li kien ix-Xamaniżmu. == L-imperu tat-Tatari u l-Mughals jiddiżintegra u jinbidel fi khanate == L-imperu tad-dinastija tad-Deheb beda jiddiżintegra fil-bidu tas-seklu ħmistax, wara l-attakki tiegħu mill-Slavi tat-Tramuntana, kif ukoll mill-gwerer interni ma 'l-Imperu tat-Timorese fin-nofsinhar, immexxija minn Tamerlane. Sadanittant, il-Khanate Khanate oriġinat f'idejn Haji Ghairay fl-1441AD u hija dixxendent tat-Tribu tad-Deheb, jiġifieri, Genghis Khan. == Il-Khanate tal-Krimea nbidel fi protettorat tal-Ottomani == Wara l-mewt tal-fundatur, Haji Gairay, inqalgħet ġlieda għall-poter bejn uliedu, li kienet teħtieġ interferenza esterna mill-ġenealoġija tat-Tatari. Semmi muftis. Bakhshi Saray saret il-kapitali tal-Khanate fl-1532. Kif jidher fil-mappa fuq ix-xellug tat-test, il-Khanate tal-Krimea kien fih partijiet kbar mill-Ukrajna tal-lum u ma kinitx limitata għall-Krimea stess. == Il-Khanate waqa 'u waqa' f'idejn ir-Russi == Hekk kif il-bilanċ tal-poter inbidel fl-Ewropa tal-Lvant bl-influwenza dejjem tiżdied tar-Russja u d-dgħajjef tal-Imperu Ottoman, il-fruntieri tal-Khanate tal-Krimea bdew jonqsu gradwalment sakemm l-armati Russi daħlu fiha matul il-ħames gwerra Russa-Torka bejn l-1735 u l-1739. Il-Khanate tal-Krimea kompla jkun kenn għall-Tatari sal-waqgħa tagħha waqt ir-renju ta ’Katerina II, l-Imperatriċi Russa fl-1774 AD, li fl-aħħar annessetha fl-1783. Mal-waqgħa tal-Krimea, il-purtiera kienet waqgħet fuq l-aħħar fortalja tal-Khanate tar-Razza tad-Deheb, peress li kienet l-unika werriet għal dak l-imperu vast. == Fortizzi == * [[Yeni-Kale]] [[Kategorija:Storja]] [[Kategorija:Krimea]] gpu3lukq5rufom65nsn6ni7i1fcieev 3 25624 330839 330323 2026-07-02T14:00:04Z ToniSant 4257 /* Kategoriji għal artikli dwar nies li twieldu jew mietu QK */ sezzjoni ġdida 330839 wikitext text/x-wiki ==Merħba!== {{irrispondi|Trigcly}} Merħba! Grazzi ħafna tal-kontribut tassew tajjeb li qed tati fuq il-Wikipedija. --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 09:38, 25 Jannar 2021 (UTC) == Firma == {{irrispondi|Trigcly}} Waqt it-taħriġ jiena nqast milli ngħidilkom dwar il-bżonn li kummenti fuq il-paġni ta' diskussjoni jkunu "ffirmati" u kif isir dan. L-użu ta' 4 tilde hekk <nowiki>~~~~</nowiki> jinqraw bħala "firma" kif jidher fi tmiem dan il-messaġġ mingħandi. Naturalment, kull utent għandu firma differenti u din tinqara awtomatikament skont min idaħħal <nowiki>--~~~~</nowiki> fi tmiem il-messaġġ tiegħu. Tista' forsi tibda billi twieġeb għal din in-nota u tipprova ddaħħal "firma" kif qed ngħidlek. Faċli wkoll tuża l-icon li tidher bħala t-tielet waħda mix-xelluġ meta tkun qed timmodifika s-sors. Fiha qisu x u h sottolinejati; ma' din il-verżjoni aktarx li jiżdiedu -- qabel il-firma. Grazzi dejjem! --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 12:15, 31 Jannar 2021 (UTC) {{irrispondi|ToniSant}} Tajjeb wisq, grazzi! --[[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 13:51, 31 Jannar 2021 (UTC) == Introduzzjoni == Merħba [[Utent:Trigcly|Trigcly]], kemm xtaqt nibgħatlek messaġġ qasir biex nirringrazzjak tax-xogħol li qed tagħmel u nintroduċi ruħi. Jien wieħed mill-membri tal-Wikimedia Community Malta, flimkien ma' [[Utent:ToniSant|ToniSant]], u amministratur tal-Wikipedija. Rajt ftit mill-artikli li ħloqt matul dawn l-aħħar ġranet - prosit tassew! Jekk ikollok xi mistoqsijiet jew xi darba tkun tixtieq tiddiskuti xi artiklu jew ieħor, tiddejjaqx tkellimna! Bħal ma forsi spjegalek Toni, din il-ġimgħa se nkunu qed niltaqgħu kull filgħaxija fis-6pm biex naħdmu fuq artikli marbuta mad-dinja tal-arti f'Malta, u mbagħad nkomplu niltaqgħu fil-ġimgħat li ġejjin biex naħdmu fuq artikli marbuta mal-Wikipedia 20. --[[Utent:Nevborg|Nevborg]] ([[Diskussjoni utent:Nevborg|d]]) 17:36, 2 Frar 2021 (UTC) == L-Arti vs Arti == Hello {{irrispondi|Trigcly}} Ħallejt kumment fuq [[Diskussjoni_Wikipedija:Wikipedia_20#L-Arti_vs_Arti|il-paġna ta' diskussjoni dwar Wikipedia 20]] rigward dan is-suġġett, wara modifika tiegħek. Napprezza ħafna nisma' x'għandek xi tgħid aktar dwar dak li qed nipproponi jien. Naħseb li l-aħjar huwa li twieġeb hemm biex forsi jkunu jistgħu jikkummentaw utenti oħra wkoll, b'mod aktar dirett. Grazzi dejjem! --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 16:27, 7 Frar 2021 (UTC) == Paġni promozzjonali == Grazzi li naddaft żewġ paġni purament promozzjonali mill-ħoloq kummerċjali. Dan huwa 100% fl-ispirtu tal-Wikipedija ta' rieda tajba. Wisq nibża però li dawn l-artikli aktarx li jaqbel jitneħħew mill-ewwel flok nipprovaw insolvawhom. Dan għax ħafna drabi (mhux dejjem!) jkunu dwar suġġett ta' valur baxx mill-perpettiva enċiklopedika, jinħolqu b'ismijiet li jridu xorta jinbidlu, u aktarx li jkun fihom diversi ħoloq għall-en.wikipedia. Dan huwa l-każ preċiż għal [[Hair wax]] u [[Hair Powder]]. Naf li amministraturi oħra aktarx iħossu li dawn għandhom sempliċiment jinteħħew minnufih. Xtaqt nisma' ftit aktar mingħandek dwar dan qabel nieħdu deċiżżjoni amminiistrattiva. --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 09:59, 4 Marzu 2021 (UTC) --[[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 14:26, 4 Marzu 2021 (UTC) Min-naħa tiegħi dort l-artikli fuq fuq bil-qari tal-provi biex jekk jista' jkun u ma jinvolvix wisq xogħol, jinbidlu t-titli bil-Malti u nsalvaw li nistgħu. Peress li l-utent ikkonċernat irreġistra u kien għadu ġdid, ridt nuri ftit rieda tajba forsi sempliċement kien qed jipprova b’artikli żgħar l-ewwel qabel jaqbad artikli iktar konsistenti. Hemm artikli nebbieta jew artikli oħra li huma fjakki bl-istess mod iżda forsi iktar ta' valur mill-perspettiva enċiklopedika allura ma tneħħewx. Inħalli f'idejn l-esperjenza tagħkom l-amministraturi, iżda fl-istess ħin tajjeb li jekk ikun hemm '''każ ġenwin''' ta' interess speċjalizzat (f'dan il-każ ix-xagħar, bħalma fil-passat kien hemm il-futbol jew il-Eurovision) dak li jkun ma jsibx bieb magħluq mill-ewwel imma tinġibdlu l-attenzjoni. : '''Hair wax''' qiegħed fuq xi seba' wikijiet fosthom bl-Ingliż. '''Hair Powder''' ma sibtu mkien. —[[Utent:Leli Forte|Leli Forte]] ([[Diskussjoni utent:Leli Forte|d]]) 16:14, 4 Marzu 2021 (UTC) ::{{wieġeb|Leli Forte}} Jiena kieku nagħżel li nżommu Hair wax b'isem [[Xama' tax-xagħar]], kif inhu. Hair powder anqas fuq Wikidata ma jeżisti u wisq naħseb li huwa purament lixka għall-ispam kummerċjali. Jien għalija għadna nneħħu Hair powder kompletament. [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 16:34, 4 Marzu 2021 (UTC) ::: {{wieġeb|ToniSant}} Naħseb Hair Powder aħjar inħassruha. M'għandix opinjoni qawwjia dwar Xama' tax-xagħar/Hair wax. —[[Utent:Leli Forte|Leli Forte]] ([[Diskussjoni utent:Leli Forte|d]]) 20:38, 4 Marzu 2021 (UTC) ::::{{wieġeb|Leli Forte}} Qed naqblu. Grazzi! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 21:13, 4 Marzu 2021 (UTC) == Diversi punti == Xi noti għalik mingħandi, b'rispett kbir u bl-għan li ntejjbu dejjem l-esperejenza ta' kulħadd fuq mt.wikipedia: # [[Opri_Venezjani_tad-Difiża_bejn_is-sekli_15_u_17:_Stato_da_Terra_–_Stato_da_Mar_tal-Punent]] jidher li mhux l-isem ideali ta' dan l-artiklu. X'inhu l-item tal-wikidata li marbuta miegħu din? Dak jaf jgħin biex nagħżlu isem aħjar. # Qed nieħu tassew pjaċir li bdejt tieħu sehem fir-Rebbiegħa CEE. Għandi żewġ suġġerimenti/kummenti marbuta ma' dan: ## Meta ddaħħal il-mudell fuq il-paġna ta' diskussjoni tal-artiklu, il-pajjiż mhux Malta imma dak marbut mas-suġġett tal-artiklu. Irranġajtlek l-ewwel wieħed li għamilt dwar il-Montenegro bħala eżempju; ## Għandek pjaċir tikkunsidra li toħloq l-artikli li hemm marbuta mal-ħoloq ħomor li hemm fid-deskrizzjoni ta' Rebbiegħa CEE 2021 [[Wikipedija:Rebbiegħa CEE 2021|kif tidher hawn]]? Dawn jgħoddu fil-kompetizzjoni wkoll, sintendi! Għalissa daqshekk. Grazzi dejjem! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 18:46, 22 Marzu 2021 (UTC) 1. Il-kodiċi tal-wikidata huwa Q32797097. 2. Hekk kont għamilt fil-bidu imma mbagħad ġejt f'dubju peress mehmuża mal-konkors ta' Malta. Nieħu ħsieb nerġa' nibdel il-kumplament. 2. Iva, hekk bdejt nagħmel issa. Qed naħdem fuq Ewropa tal-Lvant. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 19:17, 22 Marzu 2021 (UTC) :Mela, żewġ punti differenti: :# Qed inħares lejn il-wikidata [[d:Q32797097]] u naħseb li l-isem '''Opri Venezjani tad-difiża bejn is-sekli 15 u 17''' biss abbli kien forsi jkun aħjar. U forsi l-kumplament ikun rindirizz. Però nħalluha hekk għax anke fuq en.wp hekk hi. Wieħed minn dawk l-ismijiet strambi! :-) :# Tgħid ikun aħjar jekk niċċarawha din għal utenti oħra? X'tissuġġerixxi li jkun il-kliem ta' struzzjoni minflok, biex ikun aktar ċar? :Grazzi tal-ħidma...speċjalment issa qed tagħmel tal-Ewropa tal-Lvant! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 19:43, 22 Marzu 2021 (UTC) 1. Iva, ħafna! Fil-wikidata diġà għamiltha hekk, imbagħad nagħmel rindirizz ħa nippratika li għallimtni :) 2.Nissuġġerixxi li l-mudell li jrid jinbidel (ismek) ikun bit-tipa grassa u fl-istruzzjonijiet forsi referenza li dik biss trid tinbidel. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 20:36, 22 Marzu 2021 (UTC) == <nowiki>{{DEFAULTSORT:Kunjom, Isem}}</nowiki> == Wasalna għal xi ħaġa oħra li tajjeb tkun taf biha. :-) Din tissejjaħ DEFAULTSORT. L-iskop ta' din huwa li meta l-artikli jidhru elenkati f'kategorija, ismijiet ta' nies (per eżempju) ikunu organizzati skont il-kunjom flok skont l-ewwel isem. Din taħdem billi sempliċiment iddaħħal <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:Kunjom, Isem}}</nowiki></code> eżatt qabel ma jibdew il-kategoriji fuq il-verżjoni tas-sors tal-paġna. Ma nafx li jeżisti mod kif issir bil-VisualEditor din, u naħseb li għalhekk ħarbitlek s'issa. Tipprova tagħmilha fuq l-aħħar żewġ artikli li għadek kemm ħloqt? [[Velimir Khlebnikov]] u [[Hans Spemann]]‎. Bħala mudell tista' tara kif għamiltek l-artiklu ta' [[Jørgen Pedersen Gram]] jew [[Claude Joseph Rouget de Lisle]]. Grazzi dejjem tax-xogħol tassew eċċellenti li qed tagħmel! [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 10:34, 28 Ġunju 2021 (UTC) @[[Utent:ToniSant|ToniSant]] peress li nuża l-iktar il-VisualEditor u l-kategoriji ndaħħalhom individwalment wara b'mod manwali, l-aħjar li niftaħ il-paġni kkonċernati bis-sors u ndaħħal <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:Kunjom, Isem}}</nowiki></code> eżatt qabel il-kategoriji? Suppost irnexxieli fl-artiklu ta’ Vasari --[[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 15:31, 28 Ġunju 2021 (UTC) :Iva, ta' Vasari perfett! Prosit u grazzi mill-ġdid. -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 15:40, 28 Ġunju 2021 (UTC) ::@[[Utent:Trigcly|Trigcly]] - tfakkira żgħira dwar din il-funżjoni. :-) Sinċerament ma nafx kif għadhom ma żviluppawx mod kif issir bil-VisualEditor din. Ikun ferm aktar faċli hekk naħseb. Jekk insib kif, ngħidlek. Grazzi dejjem. -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 11:59, 19 Lulju 2021 (UTC) :::@[[Utent:ToniSant|ToniSant]] għandek raġun, ġieli ninsa nżid il-kmand tad-defaultsort peress li trid issir wara bħall-kollegament tal-wikidata. Se nieħu ħsieb indur l-artikli tal-persuni li fassalt dan l-aħħar. == Ismijiet tal-pajjiżi kollha == Wara x-xogħol li għamilt int fuq Wikidata vis-a-vis l-ismijiiet tal-pajjiżi kollha, l-utent Iketsi qed joħloq il-kategoriji prinċipali għal kull pajjiż issa. Dan huwa l-pass li jmiss qabel ngħaddu biex l-utent EnriqueTabone toħloq lista tal-pajjiżi kollha b'mod awtomatiku minn kif imniżżla fil-Wikidata b'kolonni ħoloq għall-artikoli rispettivi u l-kategorijii tagħhom. X'taħseb? -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 20:11, 3 Lulju 2021 (UTC) Famuż. Grazzi Toni, Iketsi u EnriqueTabone! == Artikli għat-tħassir == Apparti l-ħidma prinċipali, grazzi ferm tal-għajnuna fl-amministrazzjoni tal-Wikipedija! B'mod partikolari napprezza ferm il-paġni immarkati għat-tħassir. Nota ċkejkna dwar dan: il-mudell għat-tħassir għandu jiddaħħal fuq il-paġna tal-artiklu stess u mhux fuq il-paġna tad-diskussjoni tiegħu. Meta jiddaħħal fuq il-paġna tat-tħassir, tkun trid titħassar dik il-paġna ukoll, filwaqt li jekk dik tad-diskussjoni titħalla vojta titħassar awtomatikament meta nħassru il-paġna tal-artiklu. -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 10:01, 20 Lulju 2021 (UTC) == Għajnuna == Kif int Tricly? Kont qed nittraduċi artiklu fuq it-traduttur tal-wikipedia u sibt li kien mar lura għall-verżjoni oroġinali. Lanqas ħaqq ix-xogħol! Hemm xi ħaġa li nista' nagħmel biex niżgura li ma jiġrix hekk. Grazzi u saħħiet —[[Utent:Leli Forte|Leli Forte]] ([[Diskussjoni utent:Leli Forte|d]]) 14:30, 21 Lulju 2021 (UTC) Tajjeb grazzi! Nittama li inti wkoll. Il-periklu dejjem qiegħed hemm allura l-aħjar ħaġa (speċjalment għal artikli twal) hi li kultant issalva kopja tal-kontenut fuq Word biex isserraħ rasek. Qed nimmaġina li problema individwali kellek mhux iktar ġenerali, għaliex jekk l-artikli kollha li kont qed taħdem fuqhom mhux jitilgħu imma tara li l-perċentwal tat-traduzzjoni qed jindika l-perċentwal korrent, allura jaf ikun hemm bug ġenerali li tista' tfittex dwarha fuq Mediawiki Talk. Normalment fi żmien massimu ta' 48 siegħa jew inqas il-problema tissolva. --[[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 14:46, 21 Lulju 2021 (UTC) == Żieda stampa == Rajt iż-żieda stampa fuq [[Medjuevu]] u ftakart li bħalissa għaddejja l-kampanija WPWP. Għal kull stampa li nżidu qed nintalbu niktbu #WPWP u #WPWPMT fin-nota ta' tqassira. [http://wikimalta.org/wiki/WPWP Issib aktar tagħrif hawn]. Irrid nagħmel aktar jien ukoll! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 11:22, 1 Awwissu 2021 (UTC) == Feminism and Folklore 2022 - Local prize winners == <div style="border:8px brown ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2022 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Congratulations for winning a local prize in '''[[:m:Feminism and Folklore 2022/Project Page|Feminism and Folklore 2022]]''' writing competition. Thank you for your contribution and documenting your local folk culture on Wikipedia. Please fill in your preferences before 15th of June 2022 to receive your prize. Requesting you to fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScK5HgvVaLph_r_afctwShUuYVtXNwaN24HUSEYnzUUho8d-Q/viewform?usp=sf_link this form] before the deadline to avoid disappointments. Feel free to [[:m:Feminism and Folklore 2022/Contact Us|contact us]] if you need any assistance or further queries. Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2022|FNF 2022 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 07:50, 22 Mejju 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&oldid=23312270 --> == Reminder to provide information - Feminism and Folklore 2022 == Dear User The Google form to submit information of winners during the 2022 edition of Feminism and Folklore 2022 end on 10th of June 2022. Please be informed that you will loose your prize once the deadline for sending information ends. We humbly urge you to kindly fill the form using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScK5HgvVaLph_r_afctwShUuYVtXNwaN24HUSEYnzUUho8d-Q/viewform?usp=sf_link this link] as soon as possible. Feel free to contact us on mail or talkpage if you have any difficulties. Thank you for understanding! Regards International Team Feminism and Folklore 2022 [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 12:38, 5 Ġunju 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&oldid=23364696 --> == Translation request == Hello, can you translate and upload [[:en:List of World Heritage Sites in Iran|List of World Heritage Sites in Iran]] ([[d:Q2385654|Q2385654]]) in Maltese Wikipedia like how you did with [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]]? It's ok if you don't wish to translate the article. Regards, [[Utent:ChipsBaMast|ChipsBaMast]] ([[Diskussjoni utent:ChipsBaMast|d]]) 17:51, 15 Lulju 2022 (UTC) :Done! :) [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 15:33, 13 Awwissu 2022 (UTC) == Nota teknika għall-1 ta' Marzu == @[[Utent:Trigcly|Trigcly]] - ma nafx rajtx din in-nota: [[Diskussjoni Wikipedija:Bot#Your wiki will be in read only soon]]. Għedt aħjar tkun taf dwarha, anke jekk aktarx mhux se jkollha effett sinifikanti fuq l-andament regolari tagħhna. Grazzi dejjem! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 07:45, 28 Frar 2023 (UTC) :Ok grazzi! [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 08:34, 1 Marzu 2023 (UTC) == Xogħol mill-istudenti == @[[Utent:Trigcly|Trigcly]] din il-ġimgħa qed nagħmlu xi taħriġ mal-istudenti tal-MA Translation Studies fl-Università ta' Malta. Forsi rajt li tfaċċaw numru t'artikli ġodda fl-aħħar jiem. [https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/WCM/Feminism_and_Folklore_in_Malta_(2023)/home Dettalji hawn]. Peress li l-istudenti għandhom workshop ma' WCM dwar il-wikifikazzjoni, ikun aħjar jekk isir il-workshop qabel intejbu x-xogħol tagħhom aħna stess. Ċert li tifhem x'qed ngħid, imma filkaż tiddejjaqx titlobni nelabora aktar. Grazzi dejjem! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 13:17, 14 Marzu 2023 (UTC) :Grazzi Toni! Sewwa għamilt għidtli għax ma kontx naf. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 15:14, 14 Marzu 2023 (UTC) ::It-taħriġ lest issa. Saru [https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/WCM/Feminism_and_Folklore_in_Malta_(2023)/articles/edited? diversi kontribuzzjonijiet utli] u qed nittamaw li uħud mill-istudenti jkomplu bil-ħidma fuq il-Wikipedija, forsi anke bis-saħħa tar-[[Wikipedija:Rebbiegħa CEE 2023|Rebbiegħa CEE]] li tibda dalwaqt. Intant aħna nkomplu bil-wikifikazzjoni ma' dawn l-edituri ġodda fuq il-Wikipedija. Grazzi mill-ġdid! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 08:12, 17 Marzu 2023 (UTC) :::Prosit! [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 08:50, 17 Marzu 2023 (UTC) == Featured article == Hi! How are you? I would like to ask you what do I need to do in order to have Edgar de Wahl as a featured article. Thanks in advance. --[[Utent:Caro de Segeda|Caro de Segeda]] ([[Diskussjoni utent:Caro de Segeda|d]]) 19:50, 4 Mejju 2023 (UTC) :Hi, I think you should ask Utent:ToniSant or another administrator. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 19:59, 4 Mejju 2023 (UTC) ::Thanks. [[Utent:Caro de Segeda|Caro de Segeda]] ([[Diskussjoni utent:Caro de Segeda|d]]) 06:15, 5 Mejju 2023 (UTC) :::[[Diskussjoni utent:ToniSant#Featured article|This question has already been asked and answered]]. :-) -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 08:13, 6 Ġunju 2023 (UTC) == Flower of the month == [[File:Malta - Marsaxlokk - Triq Delimara - Xrobb L-Ghagin - Anthemis urvilleana 02 ies.jpg|thumb|<center>Anthemis urvilleana</center>]] Hi Trigcly For your huge efforts on Maltese Wikipedia I want to award you with the [[:als:Wikipedia:Blueme vum Monet|Flower of the month]]. Best regards, --[[Utent:Holder|Holder]] ([[Diskussjoni utent:Holder|d]]) 10:06, 10 Ġunju 2023 (UTC) :thanks :) [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 14:01, 10 Ġunju 2023 (UTC) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:en:Laacher See]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Maltese Wikipedia? Yours sincerely, [[Utent:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Diskussjoni utent:Multituberculata|d]]) 07:12, 25 Ġunju 2023 (UTC) :Done! [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 12:43, 3 Awwissu 2023 (UTC) ::Thank you very much for the new article! [[Utent:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Diskussjoni utent:Multituberculata|d]]) 18:52, 3 Awwissu 2023 (UTC) == Mudell:Kaxxa tat-temp == @[[Utent:Trigcly|Trigcly]]: L-ewwel ħaġa li għandi bżonn l-għajnuna tiegħek għat-traduzzjoni hija din is-sekwenza ta' parametri, fejn '''Apr''' jibqa' '''Apr''' għax hija tqassira ta' '''April'''. Apr afthumidity | Apr avg record high C | Apr avg record high F | Apr avg record low C | Apr avg record low F | Apr chill | Apr dew point C | Apr dew point F | Apr high C | Apr high F | Apr humidity | Apr light | Apr low C | Apr low F | Apr maximum humidex | Apr mean C | Apr mean F | Apr percentsun | Apr precipitation cm | Apr precipitation days | Apr precipitation inch | Apr precipitation mm | Apr rain cm | Apr rain days | Apr rain inch | Apr rain mm | Apr record high C | Apr record high F | Apr record low C | Apr record low F | Apr snow cm | Apr snow days | Apr snow inch | Apr snow mm | Apr snow depth cm | Apr snow depth inch | Apr snow depth mm | Apr sun | Aprd sun | Apr uv It-tweġiba tiegħek tista' tkun sempliċiment it-traduzzjoni ta' din il-blokka ta' parametri li tidher hawn fuq. Imbagħad immexxi jien. Grazzi! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 20:37, 20 Awwissu 2024 (UTC) :Apr Umdità relattiva medja (%) | Apr Temp. għolja rekord f'C | Apr Temp. għolja rekord f'F | Apr Temp. baxxa rekord f'C | Apr Temp. baxxa rekord f'F | Apr Sirda | Apr Punt tan-nida f'C | Apr Punt tan-nida f'F | Apr Temp. għolja medja f'C | Apr Temp. għolja medja f'F | Apr Umdità | Apr Dawl | Apr Temp. baxxa medja f'C | Apr Temp. baxxa medja f'F | Apr Umdità massima | Apr Temp. medja ta' kuljum f'C | Apr Temp. medja ta' kuljum f'F | Apr Perċentwal medju ta' xemx kuljum | Apr Preċipitazzjoni medja f'cm | Apr Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni | Apr Preċipitazzjoni medja f'pulzieri | Apr Preċipitazzjoni medja f'mm | Apr Xita f'cm | Apr Medja ta' jiem bix-xita | Apr Xita f'pulzieri | Apr Xita f'mm | Apr Temp. għolja rekord f'C | Apr Temp. għolja rekord f'F | Apr Temp. baxxa rekord f'C | Apr Temp. baxxa rekord f'F | Apr Borra f'cm | Apr Medja ta' jiem bil-borra | Apr Borra f'pulzieri | Apr Borra f'mm | Apr Fond tal-borra f'cm | Apr Fond tal-borra f'pulzieri | Apr Fond tal-borra f'mm | Apr Medja ta' sigħat ta' xemx kuljum | Apr Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar | Apr Indiċi Ultra Vjola [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 06:31, 21 Awwissu 2024 (UTC) :Ara tinqediex hekk. Daqsxejn iebsa bl-akronimi biss imma użajt it-tabella klimatika tradotta fl-artiklu ta' Carcassone bħala mamma. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 06:33, 21 Awwissu 2024 (UTC) === Prova ta' Mudell:Kaxxa tat-temp=== {{Kaxxa tat-temp|location = għal Post Eżempju, elevazzjoni: 1,075m (1971–2000, estermitajiet 1934–preżent) |collapsed = |metric first = y |single line = y |Jan record high C = 18.0 |Feb record high C = 20.0 |Mar record high C = 24.8 |Apr record high C = 29.0 |May record high C = 29.2 |Jun record high C = 37.4 |Jul record high C = 39.0 |Aug record high C = 35.9 |Sep record high C = 32.0 |Oct record high C = 31.0 |Nov record high C = 21.2 |Dec record high C = 19.0 |year record high C = 39.0 |Jan high C = 6.9 |Feb high C = 8.9 |Mar high C = 11.7 |Apr high C = 13.3 |May high C = 17.6 |Jun high C = 21.9 |Jul high C = 26.2 |Aug high C = 25.4 |Sep high C = 21.4 |Oct high C = 16.0 |Nov high C = 10.7 |Dec high C = 7.5 |year high C = 15.6 |Jan mean C = 2.2 |Feb mean C = 3.5 |Mar mean C = 5.8 |Apr mean C = 7.5 |May mean C = 11.5 |Jun mean C = 15.4 |Jul mean C = 18.8 |Aug mean C = 18.5 |Sep mean C = 14.9 |Oct mean C = 10.3 |Nov mean C = 5.7 |Dec mean C = 3.0 |year mean C = 9.8 |Jan low C = -2.5 |Feb low C = -1.8 |Mar low C = -0.2 |Apr low C = 1.7 |May low C = 5.3 |Jun low C = 8.8 |Jul low C = 11.4 |Aug low C = 11.4 |Sep low C = 8.5 |Oct low C = 4.7 |Nov low C = 0.6 |Dec low C = -1.4 |year low C = 3.9 |Jan record low C = −15.0 |Feb record low C = −16.0 |Mar record low C = −11.0 |Apr record low C = −7.0 |May record low C = −2.0 |Jun record low C = 0.0 |Jul record low C = 3.0 |Aug record low C = 2.0 |Sep record low C = 0.0 |Oct record low C = −6.0 |Nov record low C = −10.5 |Dec record low C = −13.0 |year record low C = −19.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 53.1 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 40.5 |Apr precipitation mm = 71.2 |May precipitation mm = 89.8 |Jun precipitation mm = 84.2 |Jul precipitation mm = 60.7 |Aug precipitation mm = 85.6 |Sep precipitation mm = 80.9 |Oct precipitation mm = 72.4 |Nov precipitation mm = 68.4 |Dec precipitation mm = 67.9 |year precipitation mm = 812.3 |source 1 = ACDA |date=July 2021}} Dan huwa l-mudell bażiku qed jaħdem, u kull ma ttraduċjt huwa l-ewwel ringila tat-tabella. Mill-bqija jidher li x-xhur (fit-tieni ringiela) jidhru sew awtomatikament u l-ismijiet tal-parametri fl-ewwel kolonna qed joħodhom kif miktuba hawn -- iżda dawn naħseb jinqalbu għall-Malti awtomatikament fit-tabella li tidher fl-artiklu, avolja jkunu miktuba bl-Ingliż fis-sors bil-wikitext tal-artiklu. Allura abbli rridu nżommu t-test għas-sors fid-dokumentazzjoni tal-mudell biex wieħed ikun jista' jagħmel sempliċi copy/paste qabel idaħħal il-valuri tal-post speċifiku li jkun...pero mhux ċert 100% għadni dwar dan l-aspett. --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 21:17, 20 Awwissu 2024 (UTC) :Suġġeriment għall-ewwel linja ... ''Data'' klimatika għal Post Eżempju, elevazzjoni: 1,075 m (temp. normali fl-1971–2000, temp. estremi mill-1934 sal–preżent) [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 06:35, 21 Awwissu 2024 (UTC) ::Grazzi tat-traduzzjoni! Se mexxi biha u nerġa nkellmek. ::Intant żewġ punti dwar is-suġġeriment għall-ewwel linja: ::# Mhux nifhem il-bżonn tal-korsiv għall-kelma Data. ::# "elevazzjoni: 1,075m (1971–2000, estermitajiet 1934–preżent" jistgħu jinkitbu b'mod ħieles immedjatament wara l-isem tal-post u mhux iġġenerati awtomatikament, allura dan li qed tissuġġerixxi int jinkiteb mill-utent li jdaħħal it-tagħrif fit-tabella fuq l-artiklu. ::Grazzi mill-ġdid! --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 07:59, 21 Awwissu 2024 (UTC) :::Grazzi Toni. ''Data'' (bl-Ingliż: data) tinkiteb bil-korsiv għax titqies bħala kelma Latina li skont ir-regoli tal-Malti tinkiteb bil-korsiv. Barra minn hekk, isservina fil-Malti biex tinżamm distinzjoni ma' data (bl-Ingliż: date; mhux bil-korsiv). [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 08:59, 21 Awwissu 2024 (UTC) ::::@[[Utent:Trigcly|Trigcly]]: Il-problema tal-korsiv f'din it-tabella hija li kif inhu maħdum ix-xogħol ma nistax indaħħal l-appostrofu għax jinkiser l-kmand li jkun qed jiġi pproċessat. Il-bidu u tmiem ta' kmand immarkati propju b'appostrofu u biex isir il-korsiv nagħmlu ntejn qabel u wara l-kelma <nowiki>''hekk''</nowiki>. Tant hu hekk li anqas ta' jew f' ma nista' nagħmel fil-parametri. Aktarx li hemm mod ieħor kif issir, imma għadni ma nafx x'inhu. Hekk jew b'hekk, jekk issir aktar tard din il-ħaġa, il-bida ssir awtomatikament kull fejn jidher dak li hemm bżonn u ma jkunx hemm bżonn revizzjoni għal kull artiklu jew hekk. --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 10:14, 21 Awwissu 2024 (UTC) :::::Lestejt l-artiklu dwar Taishan u daħħalt il-mudell tal-kaxxa tat-temp. Qed nassumi li ladarba tlesti x-xogħol fuq il-mudell titla' iktar informazzjoni awtomatika u mbagħad kemm isiru l-aħħar irtokki. Grazzi. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 14:31, 21 Awwissu 2024 (UTC) ::::::@[[Utent:Trigcly|Trigcly]]: Le, qed tassumi ħażin! :-) Trid tagħmel copy/paste tat-taqsima kollha mill-artiklu bl-Ingliż għall-artiklu bil-Malti. Ħadt ħsiebha jien issa. Li hemm bżonn huwa traduzzjoni/irfinar għall-ewwel ringila tat-tabella mingħandek. U jekk tittawwal naqra fil-kronoloġija suppost tara x'għamilt jien. Jekk mhux ċara l-biċċa tiddejjaqx tistaqsini, sintendi. Jien fadalli nittraduċi xi żewġ parametri tal-ewwel kolonna. Qed inkompli d-diskussjoni fuq [[Diskussjoni:Huangshan]] issa. Naħseb (kważi) wasalna! :-) Grazzi dejjem! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 17:28, 21 Awwissu 2024 (UTC) Naħseb li issa dan il-mudell lest biex jitħaddem kif suppost. Il-parametri kollha huma bil-Malti u l-mudell jaħdem b'sempliċi copy/paste mill-wikitext tal-artiklu bl-Ingliż. Li jkun irid jinbidel ftit huwa l-ewwel ringila bl-isem u xi dettalji relevanti li jidhru fuq nett tat-tabella. Apparti hekk, jaf ikun hemm bżonn tiswijja fir-referenza fl-aħħar ringila tat-tabella. X'taħseb? --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 07:40, 23 Awwissu 2024 (UTC) :Fl-artiklu ta' Taishan użajt il-mudell u rranġajt l-ewwel ringiela u r-referenza. Kollox jidher qed jaħdem sew. Jekk insib intopp, inkellmek. Grazzi! [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 08:37, 23 Awwissu 2024 (UTC) == Rindirizz lejn taqsima minn artiklu == Ma nafx rajtx x'għamilt jiena fuq dak li bdnejt int b'[[Roberto Burle Marx]]? Naddaft l-ariklu u ħloqt rindirizz għal [[Sítio Roberto Burle Marx]]. Naħseb li jrid isir xi ħaġa simili għal [[São Cristóvão]] u l-[[Pjazza ta' São Francisco]]. Tipprova tagħmilha int? -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 15:18, 20 Awwissu 2025 (UTC) :Hello ToniSant, għamilt kopja tal-edit tiegħek fl-artiklu dwar São Cristóvão imma mhux ċert jekk hux hekk kelli nagħmel. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 15:33, 20 Awwissu 2025 (UTC) ::Le @[[Utent:Trigcly|Trigcly]], mhux hekk kont qed nissuġġerixi. :) Erġa' pprova ara sew ta' Roberto Burle Marx. Abbli tifhem aħjar jekk tidħol minn din il-ħolqa minflok: [[Sítio Roberto Burle Marx]]. Osserva kif iġġibek dirett għal dik it-taqsima fl-artiklu mill-ewwel. Effettivament jiena ħloqt din il-paġna ta' rindirizz: https://mt.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%ADtio_Roberto_Burle_Marx&redirect=no U ara naqra l-lista hawn f'fiha: [[:Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] -- mhux Roberto Burle Marx (li mhux is-sit fil-lista tal-UNESCO) imma Sítio Roberto Burle Marx li huwa s-sit fil-lista. ::Trid tipprova? Inkella jekk trid, nista' nagħmel ta' [[São Cristóvão]] u l-[[Pjazza ta' São Francisco]] jien ukoll u tara tifhimx x'qed ngħid hekk. Idealment tkun miegħi biex tarani nagħmel pass pass, jekk mhux tifhem, anke għax naħseb li din l-operazzjoni jista' jkun hemm bżonnha fuq artikli oħra ukoll. Grazzi dejjem! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 18:48, 20 Awwissu 2025 (UTC) :::Ara hux nifhmek sew issa. Suppost ħloqt ir-rindirizz tal-pjazza :) [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 06:39, 21 Awwissu 2025 (UTC) ::::Ftehmna! Grazzi u prosit. -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 21:16, 22 Awwissu 2025 (UTC) == Article with links <code><nowiki>ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:...</nowiki></code> == Hello @[[Utent:Trigcly|Trigcly]] [[File:View of the Citadel of Bam, Iran, September 2003.jpg|thumb|Example: If it's really necessary to add a full link, then use ħolqa=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:View of the Citadel of Bam, Iran, September 2003.jpg instead. It should still work after a image rename. Even better, however, would be to do without them, as they are not helpful.]] I hope it's okay if I write to you in English. I am an admin on Commons and I like to rename meaningless filesnames. After renaming, I also manually check the individual language versions and whether it makes sense to adjust the file description as well. In this regard, I've noticed that you include imagelinks to en.wikipedia in your articles as a further description. This is unnecessary, as the images are from Wikimedia Commons. It simply creates a redirect within a redirect. Furthermore, if a file has been renamed, it will no longer work, and an error message will be displayed. Anyone wanting to view the full image or other images of the object will then be unable to proceed. For this reason, I have now removed such links from some articles, but perhaps you could check your articles yourself and delete them if necessary. Thank you very much. With best regards from Switzerland, [[Utent:Ziv|Ziv]] ([[Diskussjoni utent:Ziv|d]]) 08:35, 2 Frar 2026 (UTC) :Hi Ziv. When creating new articles in Maltese, I don't use Edit source but simply copy+paste+translate from Wikipedia articles in different languages. :In the past it was possible to copy+paste images from other languages, while now I manually insert them in the Maltese articles. So the problem you mention seems to be coming from the source not from the target translation. Is there a simple way to check which articles have such errors, and what should be done to correct them? Thanks. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 11:53, 2 Frar 2026 (UTC) ::Hello @[[Utent:Trigcly|Trigcly]] ::Thank you for your quick reply and your understanding. Oh yes, the old familiar copy-and-paste from other language versions. There's certainly nothing wrong with that, but unfortunately, typos or incorrect data are sometimes copied along this way. If I notice something like that during my checks, I correct it immediately. Regarding the problem with the links: It seems to be an internet cache issue. I noticed it with an image that I renamed. So, the error doesn't need to be fixed. I apologize. Best regards, [[Utent:Ziv|Ziv]] ([[Diskussjoni utent:Ziv|d]]) 10:33, 4 Frar 2026 (UTC) :::No problem, thanks for your work and dedication. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 08:40, 5 Frar 2026 (UTC) == Artikli essenzjali == Il-bidla li għadna kemm għamilna fuq l-artiklu dwar Acre ġabni konxju ta' bżonn kbir li naħsbu fix-xogħol tassew eċċellenti li tagħmel int f'sens aktar enċiklopediku. Xi rrid ngħid? Per eżempju, dan l-aħħar intbaħt li għandna diversi artikli dwar [[nekropoli]], li kważi kollha siti ta' wirt dinji eċċ. Però artiklu sempliċi dwar x'inhi nekropoli m'għandnix. Xi ħaġa hekk mhux biss tipprovdi tagħrif enċiklopediku dwar is-suġġett (komuni f'diversi siti tal-UNESCO) imma wkoll opportunità biex ikun hemm ħoloq għall-artikli eċċellenti li ħloqt int għal min irid jara eżempji partikolari ta' nekropoli. Dan mod bażiku ta' kif taħdem il-Wikipedia biex artikli sbieħ li ftit li xejn jinqraw għax mhux faċli ddaħħal isimhom f'Google jew biex tfittex dwarhom direttament, jinstabu u jinqraw xorta. X'taħseb @[[Utent:Trigcly|Trigcly]]? -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 09:31, 16 Marzu 2026 (UTC) :Iva jagħmel sens. Kif insib ċans, nipprova nibda nagħmel ukoll xi artikli iktar ġeneriċi. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 15:20, 16 Marzu 2026 (UTC) == Help Bring Wolaita Sodo to the Maltese Wikipedia == Dear [[Utent:Trigcly|Trigcly]], Please consider creating the article [https://www.wikidata.org/wiki/Q673275 Wolayta Sodo] in Maltese edition of Wikipedia. Thank you for your valuable contribution! [[Utent:Kehaa|Kehaa]] ([[Diskussjoni utent:Kehaa|d]]) 02:35, 30 Mejju 2026 (UTC) == Kategoriji għal artikli dwar nies li twieldu jew mietu QK == Kont qed nara l-artiklu tiegħek dwar [[Ċiru l-Kbir]] u ntbaħt li għandna bżonn sistema ta' kategoriji għal nies li twieldu/mietu f'sena li hija QK. Hux hekk? Dan proċess naqra kumpless, anke għax riċentament inħoloq mudell li jkopri s-snin kollha u mhux dawk QK jew WK separatament. Allura jfisser li trid tinħatt is-sistema attwali għall-kategoriji għat-twelid/imwiet u tinħoloq din il-ġdida flokha biex taqdi ż-żewġ funżjonijiet. Sfida sabiħa din għalija (jew xi ħadd bħali li għandu idea ta' kif jinħadmu l-mudelli fuq il-Wikipedija!) u se nara nxammarx u nidħol għaliha l-ewwel ċans. Jinstessak tkun taf kif issir? Jekk iva nistgħu niltaqgħu b'videocall jew inkella meta jkollna l-ewwel l-okkazzjoni nkunu flimkien fuq l-istess mejda! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 14:00, 2 Lulju 2026 (UTC) 727s1te14xgibrjtm3fmsjoa80dccz4 14 25784 330885 261781 2026-07-02T14:37:27Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330885 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Politika]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|protesti]] a1yqarc5citceaq3kd56v5c7ikiz7ki 0 25873 330909 328754 2026-07-02T14:51:43Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330909 wikitext text/x-wiki [[Stampa:003 El Castillo o templo de Kukulkan. Chichén Itzá, México. MPLC.jpg|daqsminuri|270x270px|It-Tempju ta’ Kukulkan]] '''Chichén Itzá''' kienet belt pre-Kolombjana kbira li nbniet mill-poplu [[Maja]] tal-perjodu Klassiku Terminali. Is-sit arkeoloġiku jinsab fil-Muniċipalità ta’ [[Tinúm]], fl-Istat tal-[[Yucatán]], il-[[Messiku]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/483/|titlu=Pre-Hispanic City of Chichen-Itza|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-21}}</ref> Chichén Itzá kienet punt ċentrali maġġuri fl-artijiet baxxi tal-Maja tat-Tramuntana mill-perjodu Klassiku Aħħari (bejn wieħed u ieħor mis-600 sad-900 W.K.) sal-perjodu Klassiku Terminali (bejn wieħed u ieħor mit-800 sad-900 W.K.) kif ukoll fl-ewwel biċċa tal-perjodu post-Klassiku (bejn wieħed u ieħor mid-900 sal-1200). Is-sit iħaddan diversi stili arkitettoniċi, li ġejjin minn stili preżenti fil-Messiku ċentrali kif ukoll mill-istili [[Puuc]] u [[Chenes]] tal-artijiet baxxi tal-Maja tat-Tramuntana. Fl-imgħoddi kien jingħad li l-preżenza ta’ stili tal-Messiku ċentrali kienet rappreżentattiva ta’ migrazzjoni diretta jew saħansitra konkwista mill-Messiku ċentrali, iżda l-interpretazzjonijiet l-iktar reċenti jsostnu li l-preżenza ta’ dawn l-istili mhux tal-Maja huma iktar ir-riżultat ta’ diffużjoni kulturali.<ref name=":0" /> Chichén Itzá kienet waħda mill-ikbar bliet tal-Maja u x’aktarx li kienet waħda mill-bliet il-kbar mitiċi, jew ''Tollans'', imsemmija fil-letteratura Mesoamerikana iktar ’il quddiem.<ref name=":1">Sharer, Robert J.; Traxler, Loa P. (2006). ''The Ancient Maya'' (6th (fully revised) ed.). Stanford, CA: Stanford University Press. p. 562. ISBN <bdi>0-8047-4817-9</bdi>.</ref> Il-belt jaf kellha l-iktar popolazzjoni varjata fid-dinja tal-Maja, li seta’ kien fattur li kkontribwixxa għall-varjetà tal-istili arkitettoniċi fis-sit. Il-fdalijiet ta’ Chichén Itzá huma proprjetà federali, u ż-żamma tas-sit hija responsabbiltà tal-''Instituto Nacional de Antropología e Historia'' (l-Istitut Nazzjonali tal-[[Antropoloġija]] u l-[[Storja|Istorja]]) tal-Messiku.<ref>{{Ċita web|url=https://www.inah.gob.mx/|titlu=Bienvenidos al INAH|sit=www.inah.gob.mx|data-aċċess=2021-03-21}}</ref> L-art taħt il-[[Monument|monumenti]] kienet proprjetà privata sad-29 ta’ Marzu 2010, meta mbagħad inxtrat mill-Istat tal-Yucatán.<ref>Miller, Mary Ellen (1999). ''Maya Art and Architecture''. London and New York: Thames & Hudson. p. 26. ISBN <bdi>0-500-20327-X</bdi>.</ref> Chichén Itzá hija wieħed mill-iktar siti arkeoloġiċi li jżuruh nies fil-Messiku, b’iktar minn 2.6 miljun turist fl-2017.<ref>{{Ċita web|url=https://www.estadisticas.inah.gob.mx/|titlu=Estadística de Visitantes|sit=www.estadisticas.inah.gob.mx|data-aċċess=2021-03-21}}</ref> Il-belt antika ilha [[Sit ta’ Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] mill-1988<ref name=":0" /> u fl-2007 it-Tempju ta’ [[Kukulcan]] ġie meqjus wkoll bħala wieħed mis-[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]].<ref>{{Ċita web|url=https://world.new7wonders.com/wonders/pyramid-at-chichen-itza-before-800-a-d-yucatan-peninsula-mexico/|titlu=Chichén Itzá|data=2016-09-22|sit=New7Wonders of the World|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-03-21}}</ref> == Isem u ortografija == [[Stampa:Serpent head at the base of El Castillo.jpg|xellug|daqsminuri|281x281px|Dettall tal-bażi tat-taraġ ewlieni tat-Tempju ta’ Kukulkan f’għamla ta’ serp bir-rix]] L-isem Maja “Chichén Itzá” jingħad li jfisser “Fil-bokka tal-bir tal-Itzá”. Dan joriġina minn ''chi''', li tfisser “bokka” jew “xifer”, u ''chʼen'' jew ''chʼeʼen'', li tfisser “bir”. ''Itzá'' huwa l-isem ta’ grupp etniku li kiseb id-dominanza politika u ekonomika tal-peniżola tat-Tramuntana. Traduzzjoni waħda possibbli ta’ ''Itzá'' hija “saħħar (jew seħer) tal-ilma”<ref>Boot, Erik (2005). ''Continuity and Change in Text and Image at Chichen Itza, Yucatan, Mexico: A Study of the Inscriptions, Iconography, and Architecture at a Late Classic to Early Postclassic Maya Site''. CNWS Publications no. 135. Leiden, The Netherlands: CNWS Publications. p. 37. ISBN <bdi>90-5789-100-X</bdi>.</ref>, minn ''its'' (itz), “saħħar/seħer”, u ''ha'', “ilma”.<ref name=":2">Piña Chan, Román (1993) [1980]. ''Chichén Itzá: La ciudad de los brujos del agua'' (in Spanish). Mexico City: Fondo de Cultura Económica. p. 13. ISBN <bdi>968-16-0289-7</bdi>.</ref> L-isem bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] huwa spellut ''Chichén Itzá'', u l-aċċenti jindikaw li fiż-żewġ partijiet tal-isem l-enfasi ssir fuq is-sillaba finali (għalkemm xi kultant b’lingwi oħra dawn l-aċċenti jitħallew barra). L-ortografija Maja proprjament suppost tkun ''Chichʼen Itzaʼ'' (ippronunzjata [tʃitʃʼen itsáʔ]). Din il-forma tippreserva d-distinzjoni fonetika bejn ''chʼ'' u ''ch'', ladarba l-għerq ''chʼeʼen'' (li madankollu ma ssirx enfasi fuqha bil-Maja) jibda b’konsonanti frikativa eġettiva postalveolari. Il-kelma “Itzaʼ” għandha tonalità għolja fuq l-“a” segwita b’waqfa glottali (indikata bl-appostrofu).<ref name=":2" /> Evidenza fil-kotba ta’ [[Chilam Balam]] tindika li kien jintuża isem ieħor iktar antik għal din il-belt qabel il-wasla tal-eġemonija tal-Itzá fit-Tramuntana tal-Yucatán. Filwaqt li l-biċċa l-kbira tas-sorsi jaqblu li l-ewwel kelma ta’ dan l-isem tfisser sebgħa, hemm dibattiti konsiderevoli dwar it-traduzzjoni korretta tal-kumplament tal-isem. Dan l-isem iktar bikri diffiċli jiġi definit minħabba n-nuqqas ta’ ortografija standard waħda. Minflok tiġi rrappreżentata b’diversi modi, pereżempju ''Uuc Yabnal'' (“Seba’ Djar Kbar”)<ref>Luxton, Richard N. (trans.) (1996). ''The book of Chumayel : the counsel book of the Yucatec Maya, 1539–1638''. Walnut Creek, California: Aegean Park Press. p. 141. ISBN <bdi>0-89412-244-4</bdi>.</ref>, ''Uuc Hab Nal'' (“Seba’ Postijiet bl-Arbuxxelli”)<ref>Koch, Peter O. (2006). ''The Aztecs, the Conquistadors, and the Making of Mexican Culture''. Jefferson, North Carolina: McFarland & Co. p. 19. ISBN <bdi>0-7864-2252-1</bdi>.</ref>, ''Uucyabnal'' (“Seba’ Mexxejja Kbar”) jew ''Uc Abnal'' (“Seba’ Linji ta’ Abnal”).<ref name=":1" /> Dan l-isem imur lura għall-perjodu Klassiku Aħħari u huwa rreġistrat kemm fil-kotba ta’ Chilam Balam de Chumayel kif ukoll fit-testi [[Ġeroglifiċi Messikani|ġeroglifiċi]] fil-fdalijiet.<ref>Osorio León, José (2006). "[https://web.archive.org/web/20110914155908/http://www.asociaciontikal.com/pdf/42_-_Osorio.05_-_Digital.pdf La presencia del Clásico Tardío en Chichen Itza (600–800/830 DC)]" (PDF). In Laporte, J.P.; Arroyo, B.; Mejía, H. (eds.). ''XIX Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2005'' (in Spanish). Guatemala City, Guatemala: Museo Nacional de Arqueología y Etnología. pp. 455–462.</ref> == Pożizzjoni == [[Stampa:Chichen Itza.png|daqsminuri|240x240px|Mappa ta’ Chichén Itzá]] Chichén Itzá tinsab fil-parti tal-Lvant tal-Istat tal-Yucatán fil-Messiku. It-Tramuntana tal-Peniżola tal-Yucatán hija msejsa fuq saffi tal-blat tal-[[ġebla tal-ġir]], u x-xmajjar fuq ġewwa jnixxu kollha taħt l-art. Hemm erba’ ħofor naturali viżibbli msejħa ''cenotes'', li setgħu jipprovdu lill-belt b’ħafna ilma għas-sena kollha, b’hekk il-pożizzjoni ta’ Chichén Itzá kienet ideali għal insedjament. Minn dawn is-''cenotes'', is-''Cenote Sagrado'' (magħruf ukoll bħala Bir Sagru jew Bir tas-Sagrifiċċju) huwa l-iktar wieħed famuż.<ref name=":3">Coggins, Clemency Chase (1992). ''Artifacts from the Cenote of Sacrifice, Chichén Itzá, Yucatán: Textiles, Basketry, Stone, Bone, Shell, Ceramics, Wood, Copal, Rubber, Other Organic Materials, and Mammalian Remains''. Cambridge, MA: Peabody Museum of Archaeology and Ethnology, Harvard University; distributed by Harvard University Press. ISBN <bdi>0-87365-694-6</bdi>.</ref> Fl-2015, ix-xjentisti ddeterminaw li kien hemm cenote moħbi taħt it-Tempju ta’ Kukulkan, li l-arkeologi qatt ma kienu jafu bih.<ref>Chavez, Rene; et al. (2015). ''[https://www.researchgate.net/publication/300348163 A Special ERT-3D Array Carried Out to Investigate the Subsoil of the Pyramid El Castillo, Chichen Itza, Mexico]''. Tejero A., Cifuentes-Nava G. and Hernandez-Quintero E. Turin, Italy: Near Surface Geoscience 2015 - 21st European Meeting of Environmental and Engineering Geophysics.</ref> Skont sorsi Maja u Spanjoli ta’ wara l-Konkwista, il-Maja pre-Kolombjani kienu jissagrifikaw oġġetti u bnedmin fis-''cenote'' bħala forma ta’ qima lil [[Chaac]], l-alla Maja tax-xita. [[Edward Herbert Thompson]] nixxef is-''Cenote Sagrado'' u naddfu mill-ħama mill-1904 sal-1910, u sab artefatti tad-[[deheb]], tal-[[ġada]], tal-[[fuħħar]] u tal-[[Frankinċens|inċens]], kif ukoll fdalijiet umani.<ref name=":3" /> Minn studju tal-fdalijiet umani mis-''Cenote Sagrado'' ħareġ li l-ġerħiet kienu konsistenti ma’ sagrifiċċji umani.<ref>de Anda Alanís, Guillermo (2007). "Sacrifice and Ritual Body Mutilation in Postclassical Maya Society: Taphonomy of the Human Remains from Chichén Itzá's Cenote Sagrado". In Vera Tiesler; Andrea Cucina (eds.). ''New Perspectives on Human Sacrifice and Ritual Body Treatments in Ancient Maya Society''. Interdisciplinary Contributions to Archaeology. Michael Jochim (series ed.). New York: Springer Verlag. pp. 190–208. ISBN <bdi>978-0-387-48871-4</bdi>.</ref> == Organizzazzjoni politika == [[Stampa:Chichen Itza-16.jpg|xellug|daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-parti ċentrali ta’ Chichén Itzá]] Diversi arkeologi fl-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20 issuġġerew li għad-differenza tat-tmexxijiet Maja preċedenti tal-perjodu Klassiku Bikri, Chichén Itzá jaf ma kinitx immexxija minn mexxej wieħed jew minn dinastija waħda. Minflok, l-organizzazzjoni politika tal-belt setgħet kienet strutturata b’sistema ''multepal'', jiġifieri t-tmexxija kienet issir permezz ta’ kunsill magħmul minn membri tal-elit tad-dinastiji tat-tmexxija.<ref>Sharer, Robert J.; Traxler, Loa P. (2006). ''The Ancient Maya'' (6th (fully revised) ed.). Stanford, CA: Stanford University Press. p. 581. ISBN <bdi>0-8047-4817-9</bdi>.</ref><ref>Freidel, David. "[http://www.famsi.org/research/freidel/1988Freidel.pdf Yaxuna Archaeological Survey: A Report of the 1988 Field Season]" (PDF). Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies. p. 6.</ref> Din it-teorija kienet popolari fis-snin 90 tas-seklu 20, iżda f’dawn l-aħħar snin ir-riċerka li kienet tappoġġa l-kunċett tas-sistema ''multepal'' ġiet iddubita, u xi drabi saħansitra skredita. Attwalment, l-istudjużi tal-Maja saru jemmnu li x’aktarx kien jintuża l-mudell iktar tradizzjonali tar-renji Maja tal-artijiet il-baxxi tan-Nofsinhar tal-Messiku tal-perjodu Klassiku.<ref>Schmidt, Peter J. (2007). "Birds, Ceramics, and Cacao: New Excavations at Chichén Itzá, Yucatan". In Jeff Karl Kowalski; Cynthia Kristan-Graham (eds.). ''Twin Tollans: Chichén Itzá, Tula, and the Epiclassic to Early Postclassic Mesoamerican World''. Washington D.C.: Dumbarton Oaks Research Library & Collection : Distributed by Harvard University Press. pp. 166-167. ISBN <bdi>978-0-88402-323-4</bdi>.</ref> == Ekonomija == Chichén Itzá kienet setgħa ekonomika maġġuri fl-artijiet baxxi tal-Maja tat-Tramuntana meta kienet fl-aqwa tagħha.<ref>Cobos Palma, Rafael (2005) [2004]. "Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period". In Arthur A. Demarest; Prudence M. Rice; Don S. Rice (eds.). ''The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation'' (paperback ed.). Boulder, Colorado: University Press of Colorado. pp. 539-540. ISBN <bdi>0-87081-822-8</bdi>.</ref> Bis-sehem tagħha fir-rotta kummerċjali bil-baħar permezz tal-port f’[[Isla Cerritos]] fil-kosta tat-Tramuntana, Chichén Itzá setgħet tikseb riżorsi minn postijiet mill-bogħod li ma kinux disponibbli lokalment bħall-[[ossidjana]] mill-Messiku ċentrali u d-deheb min-Nofsinhar tal-[[Amerka Ċentrali]].<ref>Cobos Palma, Rafael (2005) [2004]. "Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period". In Arthur A. Demarest; Prudence M. Rice; Don S. Rice (eds.). ''The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation'' (paperback ed.). Boulder, Colorado: University Press of Colorado. p. 540. ISBN <bdi>0-87081-822-8</bdi>.</ref> Bejn id-900 u l-1050, Chichén Itzá kibret u saret kapitali reġjonali setgħana li kienet tikkontrolla t-Tramuntana u ċ-ċentru tal-Yucatán, filwaqt li stabbiliet lil Isla Cerritos bħala port kummerċjali.<ref>Cobos Palma, Rafael (2005) [2004]. "Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period". In Arthur A. Demarest; Prudence M. Rice; Don S. Rice (eds.). ''The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation'' (paperback ed.). Boulder, Colorado: University Press of Colorado. pp. 537–541. ISBN <bdi>0-87081-822-8</bdi>.</ref> == Storja == It-tqassim tal-pjanta tas-sit ta’ Chichén Itzá żviluppa fil-fażi bikrija tal-okkupazzjoni bejn is-750 u 900 W.K.<ref>Cobos Palma, Rafael (2005) [2004]. "Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period". In Arthur A. Demarest; Prudence M. Rice; Don S. Rice (eds.). ''The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation'' (paperback ed.). Boulder, Colorado: University Press of Colorado. p. 531. ISBN <bdi>0-87081-822-8</bdi>.</ref> Il-pjanta finali tagħha ġiet żviluppata wara d-900 W.K., u s-seklu 10 ġab miegħu t-tkabbir tal-belt bħala kapitali reġjonali miċ-ċentru tal-Yucatán sal-kosta tat-Tramuntana, u s-setgħa tagħha kienet estiża tul il-kosti fil-Lvant u fil-Punent tal-peniżola.<ref>Cobos Palma, Rafael (2005) [2004]. "Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period". In Arthur A. Demarest; Prudence M. Rice; Don S. Rice (eds.). ''The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation'' (paperback ed.). Boulder, Colorado: University Press of Colorado. pp. 531-533. ISBN <bdi>0-87081-822-8</bdi>.</ref> L-iktar kitba ġeroglifika bikrija li ġiet skoperta f’Chichén Itzá tmur lura għat-832 W.K., filwaqt li l-aħħar kitba ġeroglifika tmur lura għad-998 W.K. fl-''Osario''.<ref>Osorio León, José (2006). "[https://web.archive.org/web/20110914155908/http://www.asociaciontikal.com/pdf/42_-_Osorio.05_-_Digital.pdf La presencia del Clásico Tardío en Chichen Itza (600–800/830 DC)]" (PDF). In Laporte, J.P.; Arroyo, B.; Mejía, H. (eds.). ''XIX Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2005'' (in Spanish). Guatemala City, Guatemala: Museo Nacional de Arqueología y Etnología. p. 457.</ref> === Twaqqif === Il-belt tal-perjodu Klassiku Aħħari kienet iċċentrata lejn iż-żona tal-Lbiċ tas-''cenote'' ta’ Xtoloc, u l-arkitettura prinċipali kienet irrappreżentata mis-sottostrutturi biswit il-Las Monjas u l-''Observatorio'' (l-Osservatorju) u l-pjattaforma li kienu mibnija fuqhom.<ref>Osorio León, José (2006). "[https://web.archive.org/web/20110914155908/http://www.asociaciontikal.com/pdf/42_-_Osorio.05_-_Digital.pdf La presencia del Clásico Tardío en Chichen Itza (600–800/830 DC)]" (PDF). In Laporte, J.P.; Arroyo, B.; Mejía, H. (eds.). ''XIX Simposio de Investigaciones Arqueológicas en Guatemala, 2005'' (in Spanish). Guatemala City, Guatemala: Museo Nacional de Arqueología y Etnología. p. 461.</ref> === Tkabbir === [[Stampa:Temple of the Warriors Chichen Itza 01.JPG|daqsminuri|280x280px|It-Tempju tal-Gwerriera]] Chichén Itzá kisbet prominenza reġjonali lejn l-aħħar tal-perjodu Klassiku Bikri (bejn wieħed fis-600 W.K.). Madankollu, il-belt saret kapitali reġjonali għall-ħabta tal-perjodu Klassiku Aħħari fil-bidu tal-perjodu Klassiku Terminali, u l-ħajja politika, soċjokulturali, ekonomika u ideoloġika ġiet iċċentralizzata u dominanti fl-artijiet baxxi tat-Tramuntana tal-Maja. It-tkabbir ta’ Chichén Itzá huwa kkorelatat bejn wieħed u ieħor mad-deklin u mal-frammentazzjoni taċ-ċentri maġġuri fl-artijiet baxxi tan-Nofsinhar tal-Maja. Malli Chichén Itzá kisbet prominenza, il-bliet ta’ [[Yaxuna]] (fin-Nofsinhar) u ta’ [[Coba]] (fil-Lvant) bdew imorru lura. Dawn iż-żewġ bliet kienu alleati reċiproċi, filwaqt li Yaxuna kienet tiddependi fuq Coba. Fis-seklu 10, Coba tilfet parti sinifikanti mit-territorju tagħha, u Yaxuna ġiet iżolata, għaldaqstant Chichén Itzá jaf ikkontribwiet għad-deklin taż-żewġ bliet.<ref>Cobos Palma, Rafael (2005) [2004]. "Chichén Itzá: Settlement and Hegemony During the Terminal Classic Period". In Arthur A. Demarest; Prudence M. Rice; Don S. Rice (eds.). ''The Terminal Classic in the Maya Lowlands: Collapse, Transition, and Transformation'' (paperback ed.). Boulder, Colorado: University Press of Colorado. p. 541. ISBN <bdi>0-87081-822-8</bdi>.</ref> === Deklin === [[Stampa:Cenote Sagrado I.JPG|xellug|daqsminuri|240x240px|Is-''Cenote Sagrado'']] Skont uħud mis-sorsi kolonjali tal-Maja (eż. il-ktieb ta’ Chilam Balam), [[Hunac Ceel]], il-mexxej ta’ [[Mayapan]], ħakem lil Chichén Itzá fis-seklu 13. Hunac Ceel jingħajd li pprofetizza l-ksib tal-poter minnu stess. Skont użanza ta’ dak iż-żmien, l-individwi li kienu jintefgħu fis-''Cenote Sagrado'' kien ikollhom is-setgħa tal-profezija jekk jibqgħu ħajjin. Matul ċerimonja ta’ dan it-tip, jingħad li ħadd ma baqa’ ħaj, u għalhekk Hunac Ceel qabeż fis-''Cenote Sagrado'', u meta ħareġ, ipprofetizza l-ksib tal-poter tiegħu stess. Filwaqt li ma hemm evidenza arkeoloġika li tindika li t-teżori ta’ Chichén Itzá f’xi żmien ġew misruqa<ref>Thompson, J. Eric S. (1966) [1954]. ''The Rise and Fall of Maya Civilization''. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. p. 137. ISBN <bdi>0-8061-0301-9</bdi>.</ref>, hemm ukoll evidenza li ma setax kien sar minn Mayapan, minn tal-inqas mhux meta Chichén Itzá kienet ċentru urban attiv. Id-data arkeoloġika reċenti tindika li d-deklin ta’ Chichén Itzá bħala ċentru reġjonali seħħ għall-ħabta tal-1100, qabel it-tkabbir ta’ Mayapan. Għaddejja riċerka kontinwa fis-sit ta’ Mayapan biex din il-kwistjoni kronoloġika tissolva darba għal dejjem. Wara li l-attivitajiet tal-elit ta’ Chichén Itzá ntemmew, jista’ jkun li l-belt ma ġietx abbandunata għalkollox. Meta waslu l-Ispanjoli, sabu popolazzjoni lokali għaddejja tajjeb, għalkemm mhux ċar mis-sorsi Spanjoli jekk dawn il-Maja kinux qed jgħixu fil-belt ta’ Chichén Itzá jew f’insedjament fil-qrib. Id-densità relattivament għolja tal-popolazzjoni fir-reġjun kien fattur li wassal għad-deċiżjoni tal-Konkwistaturi li jistabbilixxu kapitali hemmhekk.<ref>Chamberlain, Robert S. (1948). ''The Conquest and Colonization of Yucatán 1517–1550''. Washington D.C.: Carnegie Institution of Washington. p. 136, 138.</ref> Skont is-sorsi ta’ wara l-Konkwista, kemm Spanjoli u Maja, is-''Cenote Sagrado'' baqa’ spazju ta’ pellegrinaġġ.<ref>Restall, Matthew (1998). ''Maya Conquistador''. Boston, Massachusetts: Beacon Press. p. 81, 149. ISBN <bdi>978-0-8070-5506-9</bdi>.</ref><ref>de Landa, Diego (1937). William Gates (trans.) (ed.). ''Yucatan Before and After the Conquest''. Baltimore, Maryland: The Maya Society. OCLC 253690044. p. 90.</ref> === Konkwista Spanjola === [[Stampa:Caracol in chichén itzá.jpg|daqsminuri|270x270px|L-Osservatorju]] Fl-1526, il-Konkwistatur Spanjol [[Francisco de Montejo]] (veteran tal-ispedizzjonijiet ta’ Grijalva u Cortés) irnexxielu jagħmel petizzjoni biex ir-Re ta’ [[Spanja]] jikkummissjona kampanja għall-konkwista tal-Yucatán. L-ewwel kampanja tiegħu fl-1527, li kienet tkopri l-biċċa l-kbira tal-Peniżola tal-Yucatán, iddeċimat il-forzi tiegħu iżda ntemmet bl-istabbiliment ta’ forti żgħira f’[[Xaman Haʼ]], fin-Nofsinhar ta’ dak li llum huwa [[Cancún]]. Montejo reġa’ lura l-Yucatán fl-1531 bir-rinforzi u stabbilixxa l-bażi ewlenija tiegħu f’[[Campeche]] fil-kosta tal-Punent.<ref>Clendinnen, Inga (2003). ''Ambivalent Conquests: Maya and Spaniard in Yucatán, 1517–1570''. New York: Cambridge University Press. p. 23. ISBN <bdi>0-521-37981-4</bdi>.</ref> Huwa bagħat lil ibnu [[Francisco Montejo ż-Żgħir]], fl-aħħar tal-1532 biex jikkonkwista l-parti ta’ ġewwa tal-Peniżola tal-Yucatán mit-Tramuntana. L-objettiv mill-bidu nett kien li jasal Chichén Itzá u tiġi stabbilita bħala l-belt kapitali.<ref>Chamberlain, Robert S. (1948). ''The Conquest and Colonization of Yucatán 1517–1550''. Washington D.C.: Carnegie Institution of Washington. OCLC 42251506. pp. 19-20, 64, 97, 134-135.</ref> Montejo ż-Żgħir eventwalment wasal Chichén Itzá u semmiha ''Ciudad Real'' (Belt Irjali). Għall-ewwel ma ltaqa’ ma’ ebda reżistenza, iddivida l-artijiet madwar il-belt u tahom lis-suldati tiegħu. Maż-żmien, il-Maja saru iktar ostili u eventwalment assedjaw lill-Ispanjoli, u qatgħulhom il-kollegament tal-provvisti tagħhom mal-kosta, u obbligawhom jingħalqu qaqoċċa qalb il-fdalijiet tal-belt antika. Għaddew ix-xhur, iżda ma waslu l-ebda rinforzi. Montejo ż-Żgħir ipprova l-aħħar attakk kontra l-Maja kontra l-Maja u tilef 150 suldat mit-truppi tiegħu. Ġie mġiegħel jabbanduna l-belt ta’ Chichén Itzá fl-1534 fis-satra tal-lejl. Sal-1535, l-Ispanjoli kollha tkeċċew mill-Peniżola tal-Yucatán.<ref>Chamberlain, Robert S. (1948). ''The Conquest and Colonization of Yucatán 1517–1550''. Washington D.C.: Carnegie Institution of Washington. OCLC 42251506. pp. 132-149.</ref> Montejo eventwalment irritorna fil-Yucatán, u wara li rrekluta l-Maja minn Campeche u minn [[Champoton]] bena armata Indjo-Spanjola kbira u kkonkwista l-peniżola.<ref>Clendinnen, Inga (2003). ''Ambivalent Conquests: Maya and Spaniard in Yucatán, 1517–1570''. New York: Cambridge University Press. p. 41. ISBN <bdi>0-521-37981-4</bdi>.</ref> Il-[[monarkija Spanjola]] iktar ’il quddiem ħarġet għotja tal-art li kienet tinkludi lil Chichén Itzá u sal-1588 kienet art li tinħadem bil-bhejjem.<ref>Breglia, Lisa (2006). ''Monumental Ambivalence: The Politics of Heritage''. Austin: University of Texas Press. p. 67. ISBN <bdi>978-0-292-71427-4</bdi>.</ref> === Storja moderna === [[Stampa:Façade principale du palais des Nonnes.jpg|daqsminuri|Ritratt tal-fdalijiet ta’ Chichén Itzá fl-1859-1860 ta’ Désiré Charnay, qabel ma tneħħiet il-veġetazzjoni]] Chichén Itzá daħlet fl-immaġinazzjoni popolari fl-1843 bil-ktieb ''Incidents of Travel in Yucatan'' ta’ [[John Lloyd Stephens]] (b’illustrazzjonijiet ta’ [[Frederick Catherwood]]). Il-ktieb irrakkonta ż-żjara ta’ Stephens tal-Yucatán u tal-bliet tal-Maja, inkluż Chichén Itzá. Il-ktieb qanqal iktar esplorazzjonijiet tal-belt. Fl-1860, [[Désiré Charnay]] stħarreġ il-belt ta’ Chichén Itzá u ħa għadd ta’ ritratti li ppubblika fil-ktieb ''Cités et ruines américaines'' (1863). Il-viżitaturi tal-belt ta’ Chichén Itzá matul is-snin 70 u 80 tas-seklu 19 ġabu magħhom tagħmir fotografiku u għamlu rendikont iktar bir-reqqa tal-qagħda ta’ diversi binjiet.<ref>Cobos, Rafael. "Chichén Itzá." In Davíd Carrasco (ed). ''The Oxford Encyclopedia of Mesoamerican Cultures''. : Oxford University Press, 2001. {{ISBN|9780195188431}}.</ref> Fl-1875, [[Augustus Le Plongeon]] u martu [[Alice Dixon Le Plongeon]] żaru l-belt ta’ Chichén Itzá, u skavaw statwa ta’ figura fuq daharha, b’irkupptejha ’l fuq, bil-parti ta’ fuq ta’ sidirha fuq il-minkbejn, u bi platt fuq żaqqha. Augustus Le Plongeon semmiha Chaacmol (li iktar ’il quddiem saret Chac Mool, li kien it-terminu li kien jintuża biex jiddeskrivi dawn it-tip ta’ [[Skultura|skulturi]] fil-Mesoamerka). [[Teobert Maler]] u [[Alfred Maudslay]] esploraw il-belt ta’ Chichén Itzá fis-snin 80 tas-seklu 19 u t-tnejn li huma qattgħu diversi ġimgħat fis-sit u ħadu bosta ritratti. Maudslay ippubblika l-ewwel deskrizzjoni twila u ddettaljata ta’ Chichén Itzá fil-ktieb tiegħu ''Biologia Centrali-Americana''. [[Stampa:Castillo Maler.jpg|daqsminuri|Ritratt tal-1892 tat-Tempju ta’ Kukulcán ta’ [[Teobert Maler]]]] Fl-1894, il-Konslu tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] fil-Yucatán, Edward Herbert Thompson, xtara l-Hacienda Chichén, li kienet tinkludi l-fdalijiet ta’ Chichén Itzá. Thompson esplora l-belt antika għal tletin sena sħaħ. L-iskoperti tiegħu kienu jinkludu l-iktar tinqix bikri fuq il-parti ta’ fuq il-portal tat-Tempju tas-Serje Inizjali u l-iskavi ta’ diversi oqbra fl-''Osario'' (it-Tempju tal-Qassis Superjuri). Thompson huwa magħruf l-iktar għax-xogħol tiegħu fis-''Cenote Sagrado'' mill-1904 sal-1910, fejn sab artefatti tad-deheb, tar-[[ram]] u tal-ġada mnaqqxa, kif ukoll għall-ewwel eżempji ta’ armi tad-drapp u tal-[[injam]] tal-Maja pre-Kolombjani. Thompson ittrasporta l-biċċa l-kbira tal-artefatti lill-Peabody Museum fl-[[Università ta’ Harvard]]. Fl-1913, il-Carnegie Institution aċċettat il-proposta tal-arkeologu [[Sylvanus G. Morley]] u ħadet l-impenn li twettaq riċerka arkeoloġika fit-tul f’Chichén Itzá.<ref>Morley, Sylvanus Griswold (1913). W. H. R. Rivers; A. E. Jenks; S. G. Morley (eds.). ''Archaeological Research at the Ruins of Chichen Itza, Yucatan''. Reports upon the Present Condition and Future Needs of the Science of Anthropology. Washington, D.C.: Carnegie Institution of Washington. OCLC 562310877. pp. 61-91.</ref> Ir-Rivoluzzjoni Messikana u l-instabbiltà tal-gvern sussegwenti, kif ukoll [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], dewmu l-proġett b’xi għaxar snin.<ref>Brunhouse, Robert (1971). ''Sylvanus Morley and the World of the Ancient Mayas''. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. pp.74-75. ISBN <bdi>978-0-8061-0961-9</bdi>.</ref> Fl-1923, il-gvern Messikan ta permess ta’ 10 snin lill-Carnegie Institution (li mbagħad reġgħet ġiet estiża għal 10 snin oħra) biex l-arkeologi tal-Istati Uniti jwettqu l-iskavi u r-restawr fil-belt antika ta’ Chichén Itzá.<ref>Brunhouse, Robert (1971). ''Sylvanus Morley and the World of the Ancient Mayas''. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. pp. 195-196. ISBN <bdi>978-0-8061-0961-9</bdi>.</ref> Ir-riċerkaturi ta’ Carnegie wettqu skavi u rrestawraw it-Tempju tal-Gwerrieri u l-''Caracol'', fost binjiet maġġuri oħra. Fl-istess ħin, il-gvern Messikan wettaq skavi u rrestawra t-Tempju ta’ Kukulcán u l-Għalqa l-Kbira tal-Logħob bil-Ballun.<ref>Brunhouse, Robert (1971). ''Sylvanus Morley and the World of the Ancient Mayas''. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. pp. 577-653. ISBN <bdi>978-0-8061-0961-9</bdi>.</ref> [[Stampa:2009 excavation ChichenItza.JPG|xellug|daqsminuri|261x261px|L-iskavi ħdejn it-Tempju ta’ Kukulcán (''El Castillo'') li bdew fl-2009]] Fl-1926, il-Gvern Messikan akkuża lil Edward Thompson li kien seraq l-artefatti mis-''Cenote Sagrado'' u ttrasportahom barra mill-pajjiż. Il-gvern issekwestra l-Hacienda Chichén, u Thompson, li dak iż-żmien tal-akkuża kien fl-Istati Uniti, qatt ma reġa’ lura fil-Yucatán. Hu kiteb dwar ir-riċerka u l-investigazzjonijiet tiegħu dwar il-kultura tal-Maja fil-ktieb ''People of the Serpent'' ippubblikat fl-1932. Huwa miet f’[[New Jersey]] fl-1935. Fl-1944, il-Qorti Suprema Messikana ddikjarat li Thompson ma kien kiser l-ebda liġi u rritornat l-art ta’ Chichén Itzá lill-werrieta tiegħu. Il-familja Thompson biegħu l-hacienda lill-pijunier tat-turiżmu [[Fernando Barbachano Peon]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/mexican-standoff-the-battle-of-chichen-itza-5328997.html|titlu=Mexican standoff: the battle of Chichen Itza|data=2011-09-17|sit=The Independent|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-21}}</ref> Iktar ’il quddiem, fl-1961 u fl-1967 saru żewġ spedizzjonijiet oħra biex jiġu rkuprati iktar artefatti mis-''Cenote Sagrado''. L-ewwel spedizzjoni ġiet sponsorjata min-[[National Geographic]], u t-tieni waħda ġiet sponsorjata minn entitajiet privati. Iż-żewġ proġetti twettqu taħt is-superviżjoni tal-Istitut Nazzjonali tal-Antropoloġija u tal-Istorja (INAH) tal-Messiku. L-INAH wettqet għadd ta’ skavi u rrestawrat monumenti oħra fiż-żona arkeoloġika, fosthom l-''Osario'', l-Akab Dzib, u diversi binjiet f”Chichén Viejo. Fl-2009, sabiex jinvestigaw il-kostruzzjoni ta’ qabel ''El Castillo'', l-arkeologi ta’ Yucatec bdew skavi biswit ''El Castillo'' taħt id-direzzjoni ta’ Rafael (Rach) Cobos. == Sit ta’ Wirt Dinji == Il-belt pre-Kolombjana ta’ Chichén Itzá ġiet iddeżinjata bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988. Il-valur universali straordinarju tal-belt ġie rrikonoxxut abbażi ta’ tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: '''il-kriterju (i)''' “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”, ladarba l-monumenti ta’ Chichén Itzá huma fost l-aqwa kapulavuri tal-arkitettura Mesoamerikana minħabba l-ġmiel tal-proporzjonijiet tagħhom, l-irfinar tal-kostruzzjoni tagħhom u s-sbuħija tad-dekorazzjonijiet skolpiti; '''il-kriterju (ii)''' “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”, ladarba l-monumenti ta’ Chichén Itzá eżerċitaw influwenza fiż-żona kulturali kollha tal-Yucatán mis-seklu 10 sas-seklu 15; '''il-kriterju (iii)''' “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”, ladarba Chichén Itzá hija l-iktar fdal arkeoloġiku importanti taċ-ċivilizzazzjoni tal-Maja u tat-[[Tolteki]] fil-Yucatán tas-sekli 10 sa 15.<ref name=":0" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Messiku]] [[Kategorija:Maja]] [[Kategorija:Seba' Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] ehiylj6q1spzjcdhppdsrbuj03usiw1 0 26473 330854 330381 2026-07-02T14:15:27Z ToniSant 4257 removed [[Category:Iran]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330854 wikitext text/x-wiki '''Masjed Soleyman''' ([[Lingwa Persjana|Persjan]]: مسجد سلیمان‎) Rumaniżżata ukoll bħala '''Masjedsoleimān''', '''Masjed-e Soleymān''', '''Masjed Soleiman''', u '''Masjid-i-Sulaiman''') hija belt u kapitali tal-Kontea ta’ Masġed Solejman, Provinċja ta’ Khużestan, l-[[Iran]]. Fiċ-ċensiment tal-2006, il-popolazzjoni tagħha kienet 206,121, f'51,530 familja. Masjed Soleiman hija belt storika li tmur lura għall-Imperu Achaemenid. Din il-belt hija reġjun għani f'termini ta' ġibjuni taż-żejt u ħażniet tal-gass, b'viċinat max-Xmara Karoon u xenarji spettakolari. Fis-26 ta' Mejju 1908, l-ewwel tħaffir għaż-żejt laħaq riserva taż-żejt taħt l-art fl-inħawi ta' Nafton. Din l-iskoperta taż-żejt bidlet kompletament il-ħajja ekonomika u soċjali tal-Iran u l-Lvant Nofsani. Minn dan it-tħaffir, ġew estratti 36,000 litru żejt kuljum. Matul l-għexieren ta' snin ta' wara, saru aktar minn 300 tħaffira għaż-żejt f'dan il-qasam sabiex jiġu sfruttati r-riżervi li kien hemm fiha. Din saret l-ewwel belt industrijali tal-Iran, u kellha rwol vitali fl-ekonomija, l-industrija u l-modernizzazzjoni tal-Iran. == Ġeografija == Masġed Solejman kien abitat minn diversi mexxejja tal-gruppi ta’ tribujiet Bakhtijari iżda l-esplorazzjoni taż-żejt f’din iż-żona ġibdet nies oħra minn partijiet oħra taż-żoni Bakhtijari lejn din il-belt għal kummerċ jew impjiegi. == Klima == Masġed Solejman għandu [[Klima sħuna semi-arida|klima semi-arida sħuna]] ( [[Klassifikazzjoni tal-klima ta 'Köppen|klassifikazzjoni tal-klima Köppen]]: ''BSh''). == Attrazzjonijiet ewlenin == L-iktar parroċċa interessanti ta’ Masġed Solejman hija Tembi, u s-sit storiku u antik huwa t-Tempju ta’ Sarmasġed fil-grigal. It-tempju ta' Sarmasġed jinsab fix-xifer tat-terrazzin ta' Sarmasġed, fi żmien il-qedem kien hemm nar jaqbad kontinwament ġewwa fih. Skont l-istoriċi kienet il-kapitali tar-Renju tal-Akkemenjani. Fost fdalijiet antiki oħra ta' Masġed Solejman, jissemma' ukoll t-tempju antik ta' Bard-e-Nexande. == Storja == [[Stampa:King_cornucopia_Louvre_Sb7302.jpg|daqsminuri| Re Partjan, jagħmel offerta lill-alla Herakles - Verethragna . Masġide Sulejman, [[Iran]] . 2-3 seklu WK. Louvre Sb 7302.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.louvre.fr/oeuvre-notices/bas-relief|titlu=Bas-relief {{!}} Musée du Louvre {{!}} Paris|data=2015-04-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-05-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150401000157/http://www.louvre.fr/oeuvre-notices/bas-relief|arkivju-data=2015-04-01|url-status=bot: unknown}}</ref>]] === Storja antika u etimoloġija === Il-belt kienet magħrufa bħala Parsumaxx qabel il[[Konkwista Musulmana tal-Persja|-ħakma Musulmana tal-Persja]]. Espedizzjoni arkeoloġika Franċiża taħt is-superviżjoni tal-Profs. Roman Ghirshman għamlet xi skoperti importanti.<ref name=":0" /> Ghirshman jemmen li Parsomaxx (il-lum Masġed Solejman) kienet l-eqdem kapitali tar-Renju tal-Akkemenja. === Storja kontemporanja === L-importanza ta 'Masjed Soleyman illum tinsab fl-esplorazzjoni taż-żejt. William Knox D'Arcy, b'kuntratt ma ' Ali-Qoli Khan Bakhtiari, kiseb permess biex jesplora għaż-żejt fl-Iran, skopra żejt ħdejn din il-belt fl-1908.<ref>Vassiliou, M. S. ''Historical Dictionary of the Petroleum Industry''. Lanham, MD: Scarecrow, 2009. Print.</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Frankopan|isem=Peter|data=2016|titlu=The Silk Roads : a new history of the world|url=https://www.worldcat.org/oclc/916684394|post=New York}}</ref> Din kienet l-ewwel darba li ż-żejt ġie skopert fil-Lvant Nofsani, u biddel l-istorja tar-reġjun.<ref>{{Ċita rivista|titlu=May 26, 1908: Mideast Oil Discovered — There Will Be Blood {{!}} WIRED|url=https://www.wired.com/2008/05/dayintech-0526/|rivista=Wired|lingwa=en-US}}</ref> L-iskoperta taż-żejt wasslet għall-iżvilupp tal-industrija petrokimika u wkoll l-istabbiliment ta' industriji li jiddependu bil-qawwa fuq iż-żejt. === L-ewwel tal-Iran === * Qasam taż-żejt Masġed Solejman L-ewwel bir taż-żejt fl-Iran u fil-Lvant Nofsani * L-ewwel fabbrika tal-kubrit fl-Iran * L-ewwel impjant tat-trattament tal-ilma tal-Iran * L-ewwel impjant tal-enerġija fl-Iran * L-ewwel ajruport fl-Iran * L-ewwel klabbs sportivi fl-Iran * L-ewwel fabbrika tal-ġibs fl-Iran * L-ewwel mużew ġeoloġiku fl-Iran * L-ewwel grawnd tal-futbol, volleyball, bowling u golf fl-Iran * L-ewwel trasmettitur tal-mewġ tar-radju fl-Iran * L-ewwel gass qares tal-Iran * L-ewwel pajpijiet tal-ilma fl-Iran * L-ewwel impjant tal-asfalt fl-Iran * L-ewwel lift tal-gondola fl-Iran * L-ewwel fabbrika tar-ramel fl-Iran * L-ewwel netwerk telegrafiku fl-Iran * L-ewwel laboratorju mediku fl-Iran == Nies notevoli == * Mohsen Rezaei (1954–), politiku Iranjan, ekonomista u eks kmandant militari * Frank Nezhadpournia (1971–), Pilota Anglo Iranian u Awtur. L-ewwel Iranjan volontier għas-servizz militari fl-Iran wara li rċieva Stedina Presidenzjali * Bijan Allipour (1949–), eżekuttiv tan-negozju Iranjan. CEO ta' NISOC * [[Mehran Karimi Nasseri]] (1942–), refuġjat Iranjan li għex fis-sala tat-tluq tat-Terminal 1 fl-Ajruport Charles de Gaulle mis-26 ta' Awwissu 1988 sa Lulju 2006 * Habib Far Abbasi (1997-), plejer tal-futbol == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Iran]] <references />{{Commonscat}} 24w3k8my2t9j2zn6hgqovr1bra2gdkj 14 26720 330893 326033 2026-07-02T14:40:35Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Nies skont ix-xogħol tagħhom]]: "Futbol" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330893 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Nies skont ix-xogħol tagħhom|Futbol]] [[Kategorija:Futbol|Nies]] 2blbbdtirr5bvamehamdhprilaelmws 14 28347 330864 278808 2026-07-02T14:25:11Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Storja skont il-post]]: "Unjoni Ewropea" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330864 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Storja skont il-post|Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett]] 8kfbht0j1jvvpz2eiqhkoaqjgsj038c 330865 330864 2026-07-02T14:25:23Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Storja skont is-suġġett]]: "Unjoni Ewropea" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330865 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Storja skont il-post|Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Unjoni Ewropea]] kl3tjgx1rqdlkxwaey1mal9z1a64qvm 14 28906 330905 290860 2026-07-02T14:48:49Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330905 wikitext text/x-wiki {{kataktar|Maja}} [[Kategorija:Kultura skont il-pajjiż]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Maja]] [[Kategorija:Imperi]] qwmpok7g59byfr2ueddbwpqh47ufgko 0 29160 330920 317588 2026-07-03T11:26:11Z Ґайдечахв74Лпадаоо 28400 /* Gallerija */ 330920 wikitext text/x-wiki {{Lingwa |isem = Lingwa Ukrena |isemuffiċjali = українська мова |kulur = lawngreen |pajjiżi = [[Ukrajna]] |reġjuni = [[Ewropa]] |kelliema = lingwa materna : 37 miljun<br/>lingwa barranija : 15 miljun |rank = |familja = [[Lingwi Slavi]] |nazzjon = [[Ukrajna]]<br/>[[Polonja]] (Rikonoxxut)<br/>[[Moldova]] (Rikonoxxuta)<br/>[[Rumanija]] (Rikonoxxuta) |aġenzija = [[istitut tal-Lingwa Ukrena]] |iso1 = uk |iso2 = ukr |iso3 = ukr |sil = |mappa = [[Stampa:Ukrainians en.svg|frameless]] |test = }} ''' Ukrena''' (Ukrena: ''українська мова'', [ʊkrɐˈjinʲsʲkɐ ˈmɔʋɐ] jew sempliċiment ''українська'', [ʊkrɐˈjinʲsʲkɐ]) hija [[Lingwi Slavi|lingwa Slava]] tal-Lvant, mitkellma u miktuba. Hija mitkellma primarjament fl-[[Ukrajna]] u sservi bħala l-lingwa nattiva tal-Ukreni. Minbarra li hija l-lingwa uffiċjali tal-Ukrajna, tintuża wkoll mid-dijaspora Ukrena. Hemm aktar dwar 45 miljun kelliem Ukren madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. == L-alfabett == {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ґ ґ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Є є | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | І і | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ї ї | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я | | | |} == Eżempji tal-Lingwa Ukrena == '''Il-Ġranet tal-Ġimgħa''' * It-Tnejn: понеділок ''ponedilok'' * It-Tlieta: вівторок ''vivtorok'' * L-Erbgħa: середа ''sereda'' * Il-Ħamis: четвер ''četver'' * Il-Ġimgħa: п'ятниця ''pjatnycja'' * Is-Sibt: субота ''subota'' * Il-Ħadd: неділя ''nedilja'' '''Ix-Xhur tas-Sena''' * [[Jannar]]: січень ''sičenj'' * [[Frar]]: лютий ''ljutyj'' * [[Marzu]]: березень ''berezenj'' * [[April]]: квітень ''kvitenj'' * [[Mejju]]: травень ''travenj'' * [[Ġunju]]: червень ''červenj'' * [[Lulju]]: липень ''lypenj'' * [[Awwissu]]: серпень ''serpenj'' * [[Settembru]]: вересень ''veresenj'' * [[Ottubru]]: жовтень ''žovtenj'' * [[Novembru]]: листопад ''lystopad'' * [[Diċembru]]: грудень ''hrudenj'' '''In-Numri''' * Wieħed: один ''odyn'' * Tnejn: два ''dva'' * Tlieta: три ''try'' * Erbgħa: чотири ''čotyry'' * Ħamsa: п'ять ''pjatj'' * Sitta: шість ''šistj'' * Sebgħa: сім ''sim'' * Tmienja: вісім ''visim'' * Disgħa: дев'ять ''devjatj'' * Għaxra: десять ''desjatj'' == Gallerija == <gallery> Stampa:Idioma ucraniano.png|Mappa Stampa:KB Ukrainian.svg|Tastiera Ukrena. Stampa:Ukrainian in Russian Empire 1897.png|L-Imperu Russu fl-1897. Stampa:1897 Укр повіти.png|L-Ukrajna fl-1897. Stampa:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|Perċentwal ta' abitanti skont l-oblast li jirrikonoxxu l-Ukren bħala l-ilsien matern tagħhom. Stampa:УкраїнськомовніРайони-2001.png|Perċentwal ta' residenti li jirrikonoxxu l-Ukren bħala l-ilsien matern tagħhom. Stampa:UkraineNativeLanguagesCensus2001detailed-en.png|L-aktar lingwa nattiva komuni fiż-żoni rurali. Stampa:Dialektologicheskaia Karta 1914 goda.jpeg|Mappa tad-djaletti tal-lingwa Russa. Akkademja Imperjali Russa tax-Xjenzi, 1914. Russu żgħir (Ukrain) bl-aħdar, Russu l-Kbir (Russu) bl-oranġjo, Russu abjad (Belarus) bil-vjola; (Jista 'jara fuq il-Mappa li l-Ukrajn kien mitkellem ukoll fiż-Żona ta' Kuban u l-Oblast ta' Belgorod. </gallery> {{Lingwi Slavi}} [[Kategorija:Lingwa Ukrena| ]] [[Kategorija:Lingwi Slavi]] [[Kategorija:Lingwi tal-Ewropa]] 3n7q3xtpnf7r52vjdy0xb5cyq101k1v 14 29219 330887 304122 2026-07-02T14:38:28Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330887 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Monarkija Brittanika]] [[Kategorija:Nies Brittaniċi]] [[Kategorija:Monarki skont il-pajjiż|Brittania]] {{Kataktar}} {{Commonscat}} kxrx58clletm7rtp830wg5wk1p7ice4 14 29220 330870 282316 2026-07-02T14:28:51Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330870 wikitext text/x-wiki {{Kataktar}} [[Kategorija:Renju Unit]] [[Kategorija:Monarkiji skont il-pajjiż]] {{Commonscat}} glghya7s7xyyeym6mot9ddmmectl95f 14 29233 330894 282374 2026-07-02T14:41:46Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330894 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Monarkija]] [[Kategorija:Politika]] 0hkhqypmqgy3yxbbz77byeylq38uux1 14 29234 330888 282376 2026-07-02T14:38:56Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330888 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Politiċi]] [[Kategorija:Monarkija]] j9gyzzrqvba2adqs1i7amrwscte02np 330889 330888 2026-07-02T14:39:12Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies skont ix-xogħol tagħhom]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330889 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Politiċi]] [[Kategorija:Monarkija]] [[Kategorija:Nies skont ix-xogħol tagħhom]] sxxrfyw8c90bf2pdybnbemcy3ysrwf5 14 29293 330874 282807 2026-07-02T14:30:36Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330874 wikitext text/x-wiki {{kataktar}} [[Kategorija:Messiku]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Żapoteki]] {{Commonscat}} ezrnnhnu6pqvzj0994neb4laqcp8uyp 14 29371 330882 283539 2026-07-02T14:36:11Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330882 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Kursara]] [[Kategorija:Kummerċ]] e1x5y7ofa96c4i9glylkqjdqaz18ero 14 29684 330873 326034 2026-07-02T14:29:48Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330873 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Vikingi]] [[Kategorija:Gruppi etniċi]] {{Kataktar}} 0dsr8m74shm0rw5zl9hcungtxv82ox6 14 30111 330896 290638 2026-07-02T14:42:57Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330896 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Nies]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett]] jrl1xhjfdwd9kjk93df4cq3mwki12lb 330897 330896 2026-07-02T14:43:13Z ToniSant 4257 removed [[Category:Nies]]; added [[Category:Nies skont ix-xogħol tagħhom]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330897 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Nies skont ix-xogħol tagħhom|Kavallieri]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett]] dssiaugcx40899tvoaek0x3hpntoq5l 330898 330897 2026-07-02T14:43:21Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Storja skont is-suġġett]]: "Kavallieri" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330898 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Nies skont ix-xogħol tagħhom|Kavallieri]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Kavallieri]] 3hpsosz6tt8gvih4wxnb3tjlhjcwngm 14 30886 330899 296486 2026-07-02T14:44:30Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont il-post]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330899 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont il-post|Kartaġiniżi]] [[Kategorija:Mediterran]] 6xnpfoj430r5coo1w68sqsf8ro1xlzt 0 31056 330847 315108 2026-07-02T14:11:02Z ToniSant 4257 added [[Category:Bliet tal-Iran]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330847 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Maymand''' (bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]]: ميمند; spellut ukoll bħala '''Meymand''', '''Meimand''' u '''Maimand''') huwa villaġġ u l-[[belt kapitali]] tad-Distrett Rurali ta' Maymand fid-Distrett Ċentrali tal-Kontea ta' Shahr-e Babak, fil-provinċja ta' Kerman, l-[[Iran]]. == Storja == Maymand huwa villaġġ antik qrib il-belt ta' Shahr-e Babak fil-provinċja ta' Kerman. Huwa maħsub li f'Maymand kien hemm wieħed mill-ewwel insedjamenti umani fil-Promontorju Iranjan, li jmur lura sa 12,000 sena ilu. Ħafna mir-residenti jgħixu fit-350 dar imħaffra bl-idejn qalb il-blat, li wħud minnhom ilhom abitati għal saħansitra 3,000 sena. Madwar il-villaġġ instab tinqix fuq il-blat ta' kważi 10,000 sena ilu, u nstabu wkoll depożiti ta' bċejjeċ tal-fuħħar ta' kważi 6,000 sena ilu li jixhdu l-[[Storja|istorja]] twila ta' insedjament fil-villaġġ. Fir-rigward tal-oriġini ta' dawn l-istrutturi ġew issuġġeriti żewġ teoriji.<ref>Siamak Hashemi, 2013, The Magnificence of Civilization in Depths of Ground (A Review of Underground Structures in Iran – Past to Present), Shadrang Printing and Publishing Co., [[Tehran]].</ref> Skont l-ewwel teorija, dan il-villaġġ inbena minn grupp tat-tribù tal-Aryan għall-ħabta tat-800 u s-700 [[Ante Christum natum|Q.K]]. u fl-istess żmien tal-era Medjana. Jista' jkun li l-istrutturi fl-irdumijiet ta' Maymand inbnew għal skopijiet [[Reliġjon|reliġjużi]]. Dawk li kienu jqimu lil [[Mithras]] kienu jemmnu li x-[[xemx]] hija invinċibbli u dan it-twemmin wassalhom biex iqisu l-muntanji bħala sagri. B'hekk il-[[Bennej|bennejja]] u l-[[Arkitett|arkitetti]] ta' Maymand ipprattikaw it-twemmin tagħhom permezz tal-kostruzzjoni tal-abitazzjonijiet tagħhom. Abbażi tat-tieni teorija, il-villaġġ imur lura għas-seklu 2 jew 3 [[WK|W.K]]. Matul l-era Arsaċida tribujiet differenti tan-Nofsinhar ta' Kerman wettqu migrazzjoni f'direzzjonijiet differenti. Madankollu, dawn it-teoriji ma jaqblux mad-''data'' tad-depożiti li nstabu ta' 12,000 sena ilu, li jindikaw li s-sit imur lura għall-ħabta tal-10,000 Q.K. Dawn it-tribujiet sabu postijiet adattati għall-għajxien tagħhom u insedjaw dawk l-inħawi billi bnew il-postijiet imkennija tagħhom li maż-żmien żviluppaw fid-djar tagħhom li għadhom jeżistu sal-lum. L-eżistenza ta' post magħruf bħala l-fortizza ta' Maymand, qrib il-villaġġ, fejn instabu iktar minn 150 osswarju (reċipjent tal-għadam) ta' żmien is-[[Sassanidi]], issaħħaħ din it-teorija. Il-kundizzjonijiet tal-għajxien f'Maymand huma iebsin minħabba l-aridità tal-art u t-temperaturi għoljin fis-sajf u x-xtiewi kesħin ħafna. Il-lingwa lokali fiha bosta kliem mil-lingwi Sassanidi u Pahlavi antiki.<ref>{{Ċita web|url=http://www.keacheh.blogfa.com/category/8|titlu=روستای تاریخی و صخره ای میمنـــد شهربابک {{!}} موقعیت جغرافیایی میمند|sit=روستای تاریخی و صخره ای میمنـــد شهربابک|lingwa=fa|data-aċċess=2023-12-26}}</ref> Fl-2005, Maymand ingħata l-Premju Internazzjonali ta' Melina Mercouri mill-[[UNESCO]] u mill-[[Greċja]] għas-Salvagwardja u l-Ġestjoni tal-Pajsaġġi [[Kultura|Kulturali]] (madwar $20,000).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/|titlu=World Heritage Centre -|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-26}}</ref> Fl-4 ta' Lulju 2015, il-villaġġ żdied bħala pajsaġġ kulturali fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-UNESCO.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1423/|titlu=Cultural Landscape of Maymand|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-26}}</ref> == Demografija == [[Stampa:Meymand, Kerman Province, Iran (28015836387).jpg|daqsminuri|L-abitazzjonijiet imħaffrin fil-blat ta' Maymand.]] Skont iċ-ċensiment nazzjonali tal-2006, il-popolazzjoni tal-villaġġ kien ta' 673 ruħ f'181 unità domestika.<ref>{{Ċita web|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/08.xls|titlu=Ċensiment 2006.|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110920093605/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/08.xls|arkivju-data=2011-09-20|url-status=bot: unknown}}</ref> Fiċ-ċensiment ta' wara fl-2011 il-popolazzjoni ċkienet għal 214-il ruħ f'74 unità domestika. Fl-aħħar ċensiment tal-2016, il-popolazzjoni tal-villaġġ kienet ta' 105 abitanti f'44 unità domestika.<ref>{{Ċita web|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_08.xlsx|titlu=Ċensiment 2016.|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201020091047/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_08.xlsx|arkivju-data=2020-10-20|url-status=bot: unknown}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Pajsaġġ Kulturali ta' Maymand ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2015.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju tal-għażla wieħed tal-UNESCO: il-'''kriterju (v)''' "Eżempju straordinarju ta' insedjament [[Bniedem|uman]] tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Iran]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] [[Kategorija:Bliet tal-Iran]] mg1cx40q0kfags7q4dvqf78e2d3pfd8 0 31057 330851 315110 2026-07-02T14:13:49Z ToniSant 4257 added [[Category:Arkitettura tal-Iran]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330851 wikitext text/x-wiki [[Stampa:برج هزار ساله.JPG|daqsminuri|It-torri-qabar ta' Gonbad-e Qābus.]] '''Gonbad-e Qābus''' jew '''Gonbad-e Qabus''' (bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]]: برج گنبد قابوس) huwa torri u [[monument]] fil-belt ta' Gonbad-e Qābus, l-[[Iran]], u sar [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2012.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1398/|titlu=Gonbad-e Q&#x101;bus|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-26}}</ref> Fih il-qabar tal-mexxej [[Żijaridi|Żijarid]] [[Qabus]] (li rrenja mid-978 sal-1012), u nbena matul ħajtu fl-1006-1007. Huwa torri-qabar ċilindriku li jlaħħaq għoli ta' madwar 61 [[metru]] (200 pied) u jidher minn saħansitra xi 30 kilometru (19-il mil) 'il bogħod.<ref>Grabar, Oleg (1975). "The Visual Arts". In Frye, R. N. (ed.). ''The Cambridge History of Iran, Vol. 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs''. Cambridge University Press. ISBN <bdi>978-0521200936</bdi>. p. 341.</ref><ref>Hejazi, Mehrdad; Saradj, Fatemeh Mehdizadeh (2014). ''Persian Architectural Heritage: Architecture''. WIT Press. ISBN <bdi>978-1845644123</bdi>. p. 15.</ref> Il-belt fejn jinsab it-torri ngħatat l-istess isem bħall-monument.<ref name=":1">Blair, Sheila S. (2002). "GONBAD-E QĀBUS iii. MONUMENT". In Yarshater, Ehsan (ed.). ''Encyclopædia Iranica, Volume XI/2: Golšani–Great Britain IV''. [[Londra]] u [[Belt ta' New York|New York]]: Routledge & Kegan Paul. pp. 126-129. ISBN <bdi>978-0-933273-62-7</bdi>.</ref> Il-monument jitiqes bħala kapulavur tal-arkitettura Iranjana, u skont [[Oleg Grabar]] jirnexxilu jikseb "bilanċ kważi perfett bejn l-iskop (l-għoti tal-glorja rjali wara l-[[mewt]]), l-għamla (torri ċilindriku ttrasformat fi [[stilla]]), u materjal uniku (brikks)".<ref>Grabar, Oleg (1975). "The Visual Arts". In Frye, R. N. (ed.). ''The Cambridge History of Iran, Vol. 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs''. Cambridge University Press. ISBN <bdi>978-0521200936</bdi>. pp. 341-342.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://iranicaonline.org/|titlu=Ziyarids.|kunjom=Foundation|isem=Encyclopaedia Iranica|sit=iranicaonline.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-26}}</ref> It-torri ta' Gonbad-e Qābus huwa l-iżjed torri-qabar magħruf fit-Tramuntana tal-Iran u deher f'bosta pubblikazzjonijiet.<ref>Michailidis, Melanie (2009). "Empty Graves: The Tomb Towers of Northern Iran". In Gacek, Tomasz; Pstrusińska, Jadwiga (eds.). ''Proceedings of the Ninth Conference of the European Society for Central Asian Studies''. Cambridge Scholars Publishing. ISBN <bdi>978-1443815024</bdi>. p. 248.</ref> == Kostruzzjoni, pjanta u disinn == Il-kitbiet imnaqqxa fuq it-torri, miktubin bi proża tirrima, jistqarru li Qabus ordna li l-pedamenti tat-torri jinbnew matul ħajtu, fl-1006-1007. Huwa kien prinċep tad-dinastija Żijarida, li kienet ibbażat fir-reġjun storiku tat-Tabaristan fit-Tramuntana tal-Iran. Fis-seklu 11, dan ir-reġjun kien għadu qed jiġi kkonvertit miż-[[Żoroastrijaniżmu]] għall-[[Iżlam]].<ref>Michailidis, Melanie (2009). "Empty Graves: The Tomb Towers of Northern Iran". In Gacek, Tomasz; Pstrusińska, Jadwiga (eds.). ''Proceedings of the Ninth Conference of the European Society for Central Asian Studies''. Cambridge Scholars Publishing. ISBN <bdi>978-1443815024</bdi>. pp. 247; 255.</ref> Id-data tat-tqegħid tal-ġebla tax-xewka tal-monument tingħata b'żewġ stili ta' kalendarji: il-kalendarju [[Xemx|solari]] Iranjan solar u l-kalendarju [[Qamar|lunari]] Iżlamiku. Il-monument għandu dijametru intern ta' 9.67 metri (31.7 pied) fil-bażi tiegħu. Skont [[Sheila S. Blair]] (2002), id-daħla tal-binja fiha fost l-iżjed evidenza bikrija tal-iżvilupp tal-istruttura tal-''muqarnas'' (jiġifieri volti qishom bl-istalaktiti) fl-Iran. Bħala disinn, it-torri ta' Gonbad-e Qābus jixbah torrijiet-oqbra ċilindriċi oħra tul il-kosta Iranjana tal-[[Baħar Kaspju]]. Madankollu, it-torri ta' Gonbad-e Qābus ivarja minn eżempji oħra minħabba l-"għoli straordinarju" tiegħu. Meta wieħed iqis is-saqaf koniku tiegħu, it-torri huwa għoli madwar 50 metru (160 pied) mill-art, jiġifieri tliet darbiet id-dijametru estern tiegħu. Sheila S. Blair tinnota:<ref name=":1" /><blockquote>Il-qabar inbena għalkollox bi brikks moħmija ta' kwalità fina, li l-kulur [[isfar]] ċar tagħhom sar kważi kulur id-deheb minħabba x-xemx. Il-kwalità teknika tal-kostruzzjoni hija ċara diġà mill-fatt li l-monument għadu jeżisti f'kundizzjoni kważi perfetta minkejja ż-żmien, l-effetti klimatiċi u saħansitra l-isparar mir-[[Russja|Russi]] li ġie rrapportat. L-uniku tiżjin huwa żewġ strixxi bil-kitbiet imnaqqxa li jduru mad-dawra tal-binja 'l fuq mid-daħla u taħt is-saqaf. Kull strixxa hija maqsuma f'għaxar panewijiet, wieħed minnhom stabbilit bejn kull par riffieda. (...) It-test imqiegħed bir-reqqa joħloq armonija mal-purezza formali u l-vertikalità għolja tat-torri, u b'hekk jitqies bħala wieħed mill-iżjed monumenti famużi u tal-għaġeb tal-arkitettura Iranjana kollha.</blockquote>Oleg Grabar (1975) kiteb li t-torri ta' Gonbad-e Qābus "jagħmel parti b'mod ċar mill-kategorija ġenerali ta' arkitettura lajka għall-konsum tal-massa".<ref>Grabar, Oleg (1975). "The Visual Arts". In Frye, R. N. (ed.). ''The Cambridge History of Iran, Vol. 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs''. Cambridge University Press. ISBN <bdi>978-0521200936</bdi>. p. 341.</ref> Hu u jiddiskuti l-għamliet tat-torrijiet-oqbra tat-Tramuntana tal-Iran (fosthom it-torri ta' Gonbad-e Qābus), Grabar iddikjara li jaf huma kkollegati mal-istrutturi funebri taż-Żoroastrijaniżmu.<ref>Grabar, Oleg (1975). "The Visual Arts". In Frye, R. N. (ed.). ''The Cambridge History of Iran, Vol. 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs''. Cambridge University Press. ISBN <bdi>978-0521200936</bdi>. p. 342.</ref> Skontu, ir-rabta mal-istrutturi funebri taż-Żoroastrijaniżmu hija "ssuġġerita bis-saħħa". Huwa jikkwota bħala eżempji l-użu tal-kalendarju solari Persjan fil-kitba mnaqqxa tat-torri ta' Gonbad-e Qābus, kif ukoll l-użu okkażjonali tal-Persjan Nofsani (Pahlavi) fuq it-torrijiet-oqbra l-oħra tat-Tramuntana tal-Iran. Skont [[Melanie Michailidis]] (2009), l-influwenza taż-Żoroastrijaniżmu hija "preżenti b'mod ċar" fit-torrijiet-oqbra tat-Tramuntana tal-Iran, u din toħroġ fid-dieher permezz tal-għoli, tal-iskop u tal-għamliet tagħhom.<ref>Michailidis, Melanie (2009). "Empty Graves: The Tomb Towers of Northern Iran". In Gacek, Tomasz; Pstrusińska, Jadwiga (eds.). ''Proceedings of the Ninth Conference of the European Society for Central Asian Studies''. Cambridge Scholars Publishing. ISBN <bdi>978-1443815024</bdi>. pp. 247; 253.</ref> Hija ssostni li t-torrijiet-oqbra nbnew miż-Żijaridi u mill-[[Bavandidi]] biex jemulaw "il-mawżolej lussużi mitlufa tas-[[Sassanidi]]".<ref>Michailidis, Melanie (2009). "Empty Graves: The Tomb Towers of Northern Iran". In Gacek, Tomasz; Pstrusińska, Jadwiga (eds.). ''Proceedings of the Ninth Conference of the European Society for Central Asian Studies''. Cambridge Scholars Publishing. ISBN <bdi>978-1443815024</bdi>. p. 255.</ref> Għalkemm it-torri huwa maħsub biex iservi bħala l-mawżolew ta' Qabus, ma hemm l-ebda katavru midfun fuq ġewwa, l-istess bħat-torrijiet-oqbra l-oħra tat-Tramuntana tal-Iran.<ref>Michailidis, Melanie (2009). "Empty Graves: The Tomb Towers of Northern Iran". In Gacek, Tomasz; Pstrusińska, Jadwiga (eds.). ''Proceedings of the Ninth Conference of the European Society for Central Asian Studies''. Cambridge Scholars Publishing. ISBN <bdi>978-1443815024</bdi>. p. 149.</ref><ref>Michailidis, Melanie (2009). "Empty Graves: The Tomb Towers of Northern Iran". In Gacek, Tomasz; Pstrusińska, Jadwiga (eds.). ''Proceedings of the Ninth Conference of the European Society for Central Asian Studies''. Cambridge Scholars Publishing. ISBN <bdi>978-1443815024</bdi>. pp. 247-248.</ref> Skont leġġenda, Qabus indifen f'tebut tal-[[ħġieġ]], imdendel fl-arja bil-ktajjen mis-saqaf.<ref>Michailidis, Melanie (2009). "Empty Graves: The Tomb Towers of Northern Iran". In Gacek, Tomasz; Pstrusińska, Jadwiga (eds.). ''Proceedings of the Ninth Conference of the European Society for Central Asian Studies''. Cambridge Scholars Publishing. ISBN <bdi>978-1443815024</bdi>. pp. 248-249.</ref> Michailidis iżżid li "l-fatt li l-iskavaturi ma sabux katavru jaf isaħħaħ it-twemmin ta' din il-ġrajja". Hi tispjega li t-torrijiet kienu jintużaw b'mod sinkretiku. Il-katavri kienu jitpoġġew fl-oqbra, iżda mbagħad jiġu olzati mill-art, u jserrħu fuq pjattaforma "magħmula minn xi materjal impermeabbli".<ref>Michailidis, Melanie (2009). "Empty Graves: The Tomb Towers of Northern Iran". In Gacek, Tomasz; Pstrusińska, Jadwiga (eds.). ''Proceedings of the Ninth Conference of the European Society for Central Asian Studies''. Cambridge Scholars Publishing. ISBN <bdi>978-1443815024</bdi>. pp. 255-256.</ref> Peress li t-Tabaristan kienu għadu għaddej mill-Iżlamizzazzjoni matul dak iż-żmien, is-sinkretiżmu skont Michailidis hija spjegazzjoni loġika. It-torri ta' Qabus jissodisfa bosta kriterji għad-dfin tal-mejtin skont id-drawwiet taż-Żoroastrijaniżmu, iżda ma jidħolx "eżatt" fil-kategorija tad-"dfin tal-mejtin skont id-drawwiet ortodossi taż-Żoroastrijaniżmu", u ma jaqbilx lanqas ma' "dfin Musulman kif suppost".<ref>Michailidis, Melanie (2009). "Empty Graves: The Tomb Towers of Northern Iran". In Gacek, Tomasz; Pstrusińska, Jadwiga (eds.). ''Proceedings of the Ninth Conference of the European Society for Central Asian Studies''. Cambridge Scholars Publishing. ISBN <bdi>978-1443815024</bdi>. pp. 254-256.</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == It-torri-qabar ta' Gonbad-e Qābus ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2012.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-[[bniedem]]"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:برج_گنبد_قابوس.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%A8%D8%B1%D8%AC_%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF_%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B3.jpg|An old image of Gonbad-e Qabus. File:برج_گنبد_قابوس2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%A8%D8%B1%D8%AC_%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF_%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B32.jpg|An old image of Gonbad-e Qabus. File:Gonbad-e_Qabus_Tower_by_Hadi_Karimi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gonbad-e_Qabus_Tower_by_Hadi_Karimi.jpg|Gonbad-e Qabus in July 2014. File:برج_گنبد_قابوس4.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%A8%D8%B1%D8%AC_%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF_%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B34.jpg|Gonbad-e Qabus in October 2014. File:Gonbad_e_Qabous_Autumn_of_2014.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gonbad_e_Qabous_Autumn_of_2014.jpg|Gonbad-e Qabus in February 2015. File:گنبد5.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF5.jpg|Gonbad-e Qabus in May 2016. File:،_برج_قابوس،_گنبد_کاووس.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%8C_%D8%A8%D8%B1%D8%AC_%D9%82%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B3%D8%8C_%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF_%DA%A9%D8%A7%D9%88%D9%88%D8%B3.jpg|Interior of Gonbad-e Qabus. File:کلاهک.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%87%DA%A9.JPG|The conical roof of Gonbad-e Qabus. File:1گنبد.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF.jpg|The stairway of Gonbad-e Qabus. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Monumenti]] [[Kategorija:Iran]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] [[Kategorija:Arkitettura tal-Iran]] 36edg4fj0cqibu512cj9ybholofs1h0 0 31067 330849 315121 2026-07-02T14:12:19Z ToniSant 4257 added [[Category:Bliet tal-Iran]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330849 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Soltaniyeh''' (bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]]: سلطانيه, spelluta wkoll bħala '''Solţānīyeh''', '''Solţāneyyeh''', '''Sultaniye''', u '''Sultānīyeh'''; magħrufa wkoll bħala '''Sa‘īdīyeh''') hija belt fid-Distrett Ċentrali tal-Kontea ta' Soltaniyeh, fil-provinċja ta' Zanjan, l-[[Iran]], u hija l-[[belt kapitali]] kemm tal-kontea kif ukoll tad-distrett.<ref>{{Ċita web|url=http://zanjan.irna.ir/html/1392/13920516/80765513.htm|titlu=خبرگزاری جمهوری اسلامی|data=2013-10-14|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-12-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131014172746/http://zanjan.irna.ir/html/1392/13920516/80765513.htm|arkivju-data=2013-10-14|url-status=dead}}</ref> Fiċ-ċensiment tal-2006, il-belt kellha popolazzjoni ta' 5,864 ruħ f'1,649 unità domestika, meta kienet tagħmel parti mid-Distrett ta' Soltaniyeh tal-Kontea ta' Abhar.<ref>{{Ċita web|url=http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/19.xls|titlu=Ċensiment tal-2006.|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110920091748/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/19.xls|arkivju-data=2011-09-20|url-status=bot: unknown}}</ref> Fiċ-ċensiment ta' wara fl-2011, il-belt kellha popolazzjoni ta' 7,116-il ruħ f'2,013-il unità domestika.<ref>{{Ċita web|url=https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Zanjan.xls|titlu=Ċensiment tal-2011.|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230121160421/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Zanjan.xls|arkivju-data=2023-01-21|url-status=bot: unknown}}</ref> Skont l-aħħar ċensiment tal-2016, il-belt kellha popolazzjoni ta' 7,638 ruħ f'2,319-il unità domestika,<ref>{{Ċita web|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_19.xlsx|titlu=Ċensiment tal-2016.|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220427114852/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_19.xlsx|arkivju-data=2022-04-27|url-status=bot: unknown}}</ref> u dak iż-żmien id-distrett kien ġie sseparat mill-kontea u ġiet stabbilita l-Kontea ta' Soltaniyeh. == Storja == Soltaniyeh, li tinsab xi 240 kilometru (150 mil) fil-Majjistral ta' [[Tehran]], inbniet bħala l-belt kapitali tal-mexxejja [[Ilkanidi]] [[Mongolja|Mongoli]] tal-Iran fis-seklu 14. Isem il-belt jirreferi għat-titlu ta' "sultan" tal-mexxej [[Iżlam|Iżlamiku]]. [[Ruy González de Clavijo]] żar il-belt ta' Soltaniyeh u rrapporta li kienet ċentru tal-esportazzjoni tal-ħarir.<ref>Clavijo, Ruy Gonzalez de (1859). ''Narrative of the embassy of Ruy Gonzalez de Clavijo to the court of Timour at Samarcand, A.D. 1403-6''. p. 93.</ref> Fl-2005 Soltaniyeh tniżżlet fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1188/|titlu=Soltaniyeh|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-28}}</ref> It-triq minn Zanjan sa Soltaniyeh hija estiża sal-Għar ta' Katale. [[William Dalrymple]] nnota li Öljaitü ried li Soltaniyeh tkun "l-ikbar u l-iżjed belt tal-għaġeb fid-dinja" iżda "mietet miegħu" u issa hija "għadd ta' fdalijiet abbandunati u li qed jaqgħu biċċiet".<ref>Dalrymple, William (1989). ''In Xanadu''. pp. 128-129.</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:Soltaniyeh Dome.JPG|daqsminuri|Il-Koppla ta' Soltaniyeh.]] Soltaniyeh ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2005.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Storja ekkleżjastika == Il-belt ġiet stabbilita bħala sede episkopali [[Knisja Kattolika|Kattolika]] fl-1 ta' April 1318 għall-Arċidjoċesi ta' Soltaniyeh. Fl-1329, id-Djoċesi Latina ta' [[Samarkanda]] saret suffraġja tal-Khanat ta' Chagatai, mill-inqas sa żmien [[Tamerlane]] (il-fundatur tat-[[Timuridi]]) li qered is-sede ta' Samarkanda. L-arċidjoċesi ma baqgħetx sede residenzjali għall-ħabta tal-1450. === Arċisqfijiet residenti === ; ''Arċisqfijiet Metropolitani ta' Soltaniyeh'' * [[Francesco da Perugia]], Ordni Dumnikan O.P. (mill-1 ta' Awwissu 1318 – sa data mhux magħrufa); * [[Guillaume Adam]], O.P. (mis-6 ta' Ottubru 1322 – sas-26 ta' Ottubru 1324); li qabel kien l-Arċisqof ta' Smirna (Smyrna) (fit-[[Turkija]] [[Asja|Asjatika]], issa [[Izmir]]) (mill-1318 sas-6 ta' Ottubru 1322); u li wara sar l-Arċisqof Metropolitan ta' Bar (il-[[Montenegro]]) (mis-26 ta' Ottubru 1324 – sa [[Mewt|mewtu]] fl-1341); * [[Giovanni di Cori]], O.P. (mid-9 ta' Awwissu 1329 – sa data mhux magħrufa); * [[Guglielmo]], O.P. (minn data mhux magħrufa – sa data mhux magħrufa); * [[Giovanni di Piacenza]], O.P. (mid-9 ta' Jannar 1349 – sa data mhux magħrufa); * [[Tommaso]], O.P. (mit-28 ta' Frar 1368 – sa data mhux magħrufa); * [[Domenico Manfredi]], O.P. (mit-18 ta' Awwissu 1388 – sa data mhux magħrufa); * [[Giovanni di Gallofonte]], O.P. (mis-26 ta' Awwissu 1398 – sa data mhux magħrufa); * [[Nicolò Roberti]] (mill-24 ta' Jannar 1401 – sa data mhux magħrufa); li qabel kien l-Isqof ta' [[Ferrara]], l-[[Italja]] (mill-4 ta' Frar 1393 – sal-24 ta' Jannar 1401); * [[Thomas Abaraner]], O.P. (mid-19 ta' Diċembru 1425 – sa data mhux magħrufa); * [[Giovanni]], O.P. (mid-19 ta' Diċembru 1425 – sa data mhux magħrufa). === Sede titolari === Meta ma baqgħetx sede residenzjali iktar fl-1450, Soltaniyeh ġiet ittrasformata f'arċiveskovat titolari Latin sal-1926: * l-Isqof Titolari [[Francisco Salazar]], O.F.M. (mit-12 ta' Settembru 1548 – sa data mhux magħrufa); * l-Isqof Titolari u Isqof elett [[Bernardino de Carmona]] (mill-10 ta' Lulju 1551 – sa data mhux magħrufa); * l-Arċisqof Titolari [[Alberto Bitter]] (1922.10.09 – 1926.12.19). == Iktar qari == * Hatef Naiemie, Atri (2020). "The Ilkhanid City of Sultaniyya: Some Remarks on the Citadel and the Outer City". Iran: Journal of the British Institute of Persian Studies: 1–30. * Minorsky, V.; Bosworth, C.E & Blair, Sheila S. (1997). "Sulṭāniyya". In Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W. P. & Lecomte, G. (eds.). Encyclopaedia of Islam. Volume IX: San–Sze (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. pp. 859–861. <nowiki>ISBN 978-90-04-10422-8</nowiki>. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Iran]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] [[Kategorija:Bliet tal-Iran]] 7570c2dwbfci5odbnm79b4a3mxu9aad 0 31104 330848 330529 2026-07-02T14:11:38Z ToniSant 4257 added [[Category:Storja tal-Iran]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330848 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Persepolis night.jpg|daqsminuri|278x278px|Persepolis billejl.]] '''Persepolis''' (pronunzjata /pərˈsɛpəlɪs/; bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]] Antik: 𐎱𐎠𐎼𐎿, b'ittri Rumani: ''Pārsa''; bil-Persjan Ġdid: تخت جمشید, b'ittri Rumani: ''Takht-e Jamshīd'', litteralment it-"Tron ta' Jamshid") kienet il-[[belt kapitali]] ċerimonjali tal-Imperu [[Akemenidi|Akemenid]] (għall-ħabta tal-550-330 [[Ante Christum natum|Q.K]].). Tinsab fil-pjanuri ta' Marvdasht, imdawra bil-muntanji tan-Nofsinhar ta' Zagros tal-promontorju [[Iran|Iranjan]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.google.com/maps?ie=UTF8&q=persepolis+iran&fb=1&hq=persepolis+iran&cid=159383863009202158&hnear&ll=29.935839,52.891574&spn=0.011324,0.021136&t=m&z=16&vpsrc=0&iwloc=A|titlu=Google Maps|data=2023-04-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-01-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230420100920/https://www.google.com/maps?ie=UTF8&q=persepolis+iran&fb=1&hq=persepolis+iran&cid=159383863009202158&hnear&ll=29.935839,52.891574&spn=0.011324,0.021136&t=m&z=16&vpsrc=0&iwloc=A|arkivju-data=2023-04-20|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Shiraz]] moderna tinsab 60 kilometru (37 mil) fil-Lbiċ tal-fdalijiet ta' Persepolis. Il-fdalijiet ta' Persepolis tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1979.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/114/|titlu=Persepolis|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-03}}</ref> L-iżjed fdalijiet bikrin ta' Persepolis imorru lura għall-515 Q.K.<ref>Mousavi, Ali, ''Persepolis: Discovery and Afterlife of a World Wonder'', p. 53, 2012, Walter de Gruyter, ISBN 978-1614510338.</ref> Il-belt, li taġixxi bħala ċentru ewlieni għall-imperu, kienet tospita kumpless ta' palazz u ċittadella ddisinjati biex iservu bħala l-qalba tal-governanza u tal-attivitajiet ċerimonjali.<ref>Gates, Charles (2011). ''Ancient cities: the archaeology of urban life in the ancient Near East and Egypt, Greece and Rome'' (2nd ed.). [[Londra]]: Routledge. pp. 186–187. ISBN <bdi>978-0-203-83057-4</bdi>.</ref> Tirrappreżenta l-istil arkitettoniku Akemenid. Il-kumpless ittieħed mill-armata ta' [[Alessandru Manju]] fit-330 Q.K., u ftit wara, il-partijiet tal-[[injam]] tiegħu nqerdu għalkollox min-nirien, li x'aktarx tqabbdu apposta. Il-funzjoni ta' Persepolis għadha mhijiex ċara. Ma kinitx waħda mill-ikbar bliet fil-Persja, wisq inqas fil-kumplament tal-imperu, iżda milli jidher kienet kumpless ċerimonjali grandjuż li kien jiġi okkupat b'mod staġonali. Il-kumpless huwa olzat fuq pjattaforma bil-ħitan, b'ħames "palazzi" jew swali b'daqsijiet differenti, u b'daħliet grandjużi. Għadu mhux ċar għalkollox fejn kienu l-kwartieri tar-re effettivament. Sa dan l-aħħar, il-biċċa l-kbira tal-arkeologi sostnew li kien jintuża b'mod primarju għaċ-ċelebrazzjoni tan-Nowruz, is-Sena l-Ġdida Persjana, fl-ekwinozju tar-rebbiegħa, li għadha festività annwali importanti fl-Iran modern. In-nobbli Iranjani u l-partijiet tributarji tal-imperu kienu jiġu biex jippreżentaw rigali lir-re, kif irrappreżentat fir-riljievi mat-taraġ. Mhuwiex ċar lanqas liema strutturi permanenti kienu jinsabu barra l-kumpless tal-palazz; forsi jkun aħjar li wieħed jaħseb f'Persepolis bħala kumpless wieħed iktar milli "belt" proprja tas-soltu. L-esplorazzjoni ta' Persepolis mill-bidu ta-[[seklu 17]] wasslet għall-iskoperta mill-ġdid moderna tal-kitba kunejformi, u minn studji dettaljati tal-kitbiet irjali Akemenidi mnaqqxa li nstabu fuq il-fdalijiet, għad-deċifrar inizjali tal-kitba kunejformi fil-bidu tas-seklu 19.<ref>Mousavi, Ali (14 March 2012). "VI. Persepolis and the Puzzle of Cuneiform Inscriptions". ''Persepolis''. De Gruyter. pp. 113–122. ISBN <bdi>978-1-61451-028-4</bdi>.</ref> == Etimoloġija == [[File:Persepolis_east_side_at_spring.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_east_side_at_spring.jpg|xellug|daqsminuri|Bħalma kien tipiku fil-bliet Akemenidi, Persepolis inbniet fuq pjattaforma (parzjalment) artifiċjali.]] L-isem ''Persepolis'' oriġina mill-Grieg Περσέπολις, ''Persepolis'', kelma komposta minn ''Pérsēs'' (Πέρσης) u ''pólis'' (πόλις), li flimkien tfisser "il-belt Persjana" jew "il-belt tal-Persjani". Fost il-Persjani tal-qedem, il-belt kienet magħrufa bħala ''Pārsa'' (bil-Persjan Antik: 𐎱𐎠𐎼𐎿), li hija l-kelma għar-reġjun tal-Persja.<ref>Bailey, H.W. (1996) "Khotanese Saka Literature", in Ehsan Yarshater (ed), ''The Cambridge History of Iran, Vol III: The Seleucid, Parthian, and Sasanian Periods'', Part 2 (reprint edition), Cambridge: Cambridge University Press, p. 1230.</ref><ref>Michael Woods, Mary B. Woods (2008). ''Seven Wonders of the Ancient Middle East''. Twenty-First Century Books. pp. 26–28. ISBN <bdi>978-0822575733</bdi>.</ref> Kitba mnaqqxa fit-311 [[WK|W.K]]. mill-Prinċep tas-[[Sassanidi]] [[Shapur Sakanshah]], iben [[Hormizd II]], tirreferi għas-sit bħala ''Sad-stūn'', li tfisser "Mitt Pilastru".<ref>Shahbazi, A. Shapur; Bosworth, C. Edmund (1990). "Capital Cities– Encyclopaedia Iranica". ''Encyclopædia Iranica''. Vol. IV. pp. 768–774.</ref> Minħabba li l-Persjani [[Medjuevu|Medjevali]] attribwew is-sit lil Jamshid,<ref>Holland, Tom (2012). ''In the Shadow of the Sword''. Little, Brown. pp. 118–122. ISBN <bdi>978-1408700075</bdi>.</ref> re mill-mitoloġija Iranjana, is-sit kien jissejjaħ ukoll ''Takht-e-Jamshid'' (bil-Persjan: تخت جمشید, ''Taxt e Jamšīd''; [ˌtæxtedʒæmˈʃiːd]), li litteralment tfisser it-"Tron ta' Jamshid". Isem ieħor mogħti lis-sit fil-perjodu Medjevali kien ''Čehel Menâr'' (bil-Persjan: چهل منار, "Erbgħin Minaret"), traskritt bħala ''Chilminara'' minn De Silva Figueroa<ref>Figueroa, García de Silva y (1667). ''L'ambassade de D. Garcias de Silva Figueroa en Perse... Traduite de l'espagnol par Monsieur de Wicqfort'' (bil-Franċiż). Louis Billaine.</ref> u bħala '''Chilminar''' fis-sorsi bikrin bl-Ingliż.<ref>"Chilminar", Encyclopædia Britannica, vol. II (1st ed.), [[Edinburgu]]: Colin Macfarquhar, 1771, pp. 183–184.</ref> == Ġeografija == Persepolis tinsab qrib ix-xmara żgħira Pulvar, li tnixxi fix-xmara Kur. Is-sit jinkludi terrazza ta' 125,000 m² (1,350,000 pied kwadru), li parzjalment inbniet b'mod artifiċjali u li parzjalment ġiet imħaffra minn muntanja, bin-naħa tal-Lvant tagħha xxaqleb mal-muntanja Rahmat. It-tliet naħat l-oħra huma ffurmati minn ħitan riffieda, li jvarjaw fl-għoli mal-pendil tal-art. Minn bejn 5 metri sa 13-il metru (16-il pied sa 43 pied) fuq in-naħa tal-Punent hemm taraġ doppju li minn hemm jitla' sal-quċċata. Sabiex it-terrazza titwitta, id-depressjonijiet imtlew bil-ħamrija u bil-blat tqil, li ġew imġannta flimkien permezz ta' klipep tal-metall. == Storja == [[File:Persepolis.webm|daqsminuri|Rikostruzzjoni ta' Persepolis (bil-[[Lingwa Latina|Latin]] u bis-sottotitoli bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]).]] === Kostruzzjoni === L-evidenza arkeoloġika turina li l-iżjed fdalijiet bikrin ta' Persepolis imorru lura għall-515 Q.K. [[André Godard]], l-arkeologu Franċiż li wettaq l-iskavi f'Persepolis fil-bidu tas-snin 30 tas-seklu 20, kien jemmen li [[Cyrus il-Kbir]] kien għażel is-sit ta' Persepolis, iżda mbagħad kien [[Darius I]] li bena t-terrazza u l-palazzi. Il-kitbiet imnaqqxa fuq dawn il-binjiet jappoġġaw it-twemmin li nbnew minn Darius. [[File:Darius.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Darius.jpg|daqsminuri|Darius il-Kbir, ta' [[Eugène Flandin]] (1840).]] Permezz ta' Darius I, ix-xettru għadda għand fergħa ġdida tal-familja rjali. Persepolis x'aktarx li saret il-belt kapitali tal-Persja matul ir-renju tiegħu. Madankollu, il-pożizzjoni tal-belt f'reġjun remot u muntanjuż għamlitha residenza mhux konvenjenti għall-mexxejja tal-imperu. Il-bliet kapitali reali tal-pajjiż kienu [[Susa]], il-[[Babilonja]] u [[Ecbatana]]. Forsi għalhekk li l-Griegi ma tantx kienu midħla tal-belt qabel ma Alessandru Manju ħatafha u seraq ir-rikkezzi tagħha. Il-kostruzzjoni ta' Persepolis minn Darius I twettqet flimkien mal-kostruzzjoni tal-Palazz ta' Susa. Skont Gene R. Garthwaite, il-Palazz ta' Susa serva bħala l-mudell ta' Darius għal Persepolis. Darius I ordna l-kostruzzjoni tal-Palazz ta' Apadana u tas-Sala tal-Kunsill (bit-''Tripylon'' jew id-"Daħla Tripla"), kif ukoll tat-Teżor imperjali prinċipali u l-madwar tiegħu. Dawn tlestew matul ir-renju ta' ibnu, [[Xerxes I]]. Iktar kostruzzjoni tal-binjiet fuq it-terrazza kompliet sal-waqgħa tal-Imperu Akemenid. Skont l-[[enċiklopedija]] ''Britannica'', l-istoriku Grieg [[Ctesias]] semma li l-qabar ta' Darius I kien jinsab fil-wiċċ ta' rdum li seta' jintlaħaq permezz ta' ħbula. [[File:General_view_of_the_ruins_of_Persepolis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:General_view_of_the_ruins_of_Persepolis.jpg|daqsminuri|Veduta ġenerali ta' Persepolis.]] Għall-ħabta tal-519 Q.K., bdiet il-kostruzzjoni ta' taraġ wiesa'. It-taraġ inizjalment kien ippjanat li kellu jkun id-daħla prinċipali għat-terrazza 20 metru (66 pied) 'il fuq mill-art. It-taraġ doppju, magħruf bħala t-Taraġ ta' Persepolis, inbena b'mod simetriku fuq in-naħa tal-Punent tal-Ħajt il-Kbir. Il-111-il tarġa kienu wesgħin 6.9 metri (23 pied), b'tul ta' 31 ċentimetru (12-il pulzier) u għoljin 10 ċentimetri (3.9 pulzieri). Oriġinarjament, kien maħsub li t-taraġ kien inbena biex in-nobbli u l-membri tal-familja rjali setgħu jitilgħu rekbin iż-[[Żiemel|żwiemel]]. Madankollu, teoriji ġodda jissuġġerixxu li t-taraġ baxx kien jippermetti lid-dinjitarji li kienu jżuru Persepolis jibqa' jkollhom dehra rjali huma u telgħin it-taraġ. In-naħa ta' fuq tat-taraġ kienet twassal għal bitħa żgħira fin-naħa tal-Grigal tat-terrazza, fuq in-naħa opposta tad-Daħla tal-Ġnus Kollha. [[File:Plan_of_Persepolis.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plan_of_Persepolis.png|daqsminuri|Pjanta arkitettonika mill-ajru ta' Persepolis]] Il-materjal prinċipali tal-kostruzzjoni f'Persepolis kien il-[[ġebla tal-ġir]] griża. Wara livellar tal-blat naturali u l-mili tad-depressjonijiet, tħejjiet it-terrazza. Tħaffru mini kbar fil-blat taħt l-art għad-dranaġġ. Tank kbir olzat tal-ilma tħaffer fil-Lvant fuq in-naħa t'isfel tal-muntanja. Il-Professur Olmstead issuġġerixxa li dan il-ġibjun inbena fl-istess żmien li bdiet il-kostruzzjoni tat-torrijiet. Il-pjanta mhux uniformi tat-terrazza, inkluż il-pedamenti, intużaw bħala kastell, b'ħitan angolati li ppermettew lid-difensuri tiegħu jkollhom fil-mira kwalunkwe sezzjoni tal-faċċata esterna. [[Diodorus Siculus]] kiteb li Persepolis kellha tliet ħitan bil-fortifikazzjonijiet, u kollha kellhom torrijiet biex jipprovdu spazju protett għad-difensuri. L-ewwel ħajt kien għoli 7 metri (23 pied), it-tieni, 14-il metru (46 pied) u t-tielet ħajt, li kien ikopri l-erba' naħat kollha, kien għoli 27 metru (89 pied), għalkemm ma teżisti l-ebda preżenza tal-ħajt fi żminijietna. === Qerda === [[File:Harold_f_Weston_-_Iran13.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Harold_f_Weston_-_Iran13.jpg|daqsminuri|Persepolis fis-snin 20 tas-seklu 20, ritratt ta' [[Harold Weston]].]] Wara li invada l-Persja Akemenida fit-330 Q.K., Alessandru Manju bagħat il-qawwa prinċipali tal-armata tiegħu lejn Persepolis mit-Triq Irjali. Diodorus Siculus kiteb li fi triqtu lejn il-belt, Alessandru, flimkien mal-armata tiegħu, intlaqgħu minn 800 [[artiġjan]] Grieg li kienu nħatfu mill-Persjani. Il-biċċa l-kbira kienu anzjani u kienu ġarrbu xi tip ta' mutilazzjoni, bħal xi id jew sieq nieqsa. Huma spjegaw lil Alessandru li l-Persjani riedu jieħdu vantaġġ mill-ħiliet tagħhom iżda mmankawhom ħalli ma setgħux jaħarbulhom faċilment. Alessandru u l-armata tiegħu baqgħu xxukkjati minn dak li kienu rrakkontawlhom u lill-artiġjani tawhom l-ilbies u l-provvisti qabel ma komplew sejrin lejn Persepolis. Diodorus ma jikkwotax din il-ġrajja bħala r-raġuni għall-qerda ta' Persepolis, iżda jista' jkun li Alessandru beda jara l-belt f'dawl ħażin wara dan l-episodju. [[File:Hemidrachme_du_royaume_de_perside.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hemidrachme_du_royaume_de_perside.jpg|daqsminuri|Emidrakma mir-Renju ta' Perside, għall-ħabta tal-100 Q.K. sal-100 W.K..]] Malli wasal fil-belt, Alessandru attakka d-"Daħliet Persjani", mogħdija li kienet tgħaddi mill-muntanji Zagros moderni. Hemmhekk Ariobarzanes ta' Persis irnexxielu jaħsad lill-armata ta' Alessandru Manju, u qatel bosta minnhom. Wara li kien ġie rreżistit għal 30 jum, Alessandru Manju għeleb lid-difensuri u qeridhom. Ariobarzanes innifsu nqatel waqt il-battalja jew waqt l-irtirar lejn Persepolis. Xi sorsi jindikaw li l-Persjani ġew traduti minn kap tribali li kien inqabad u li wera mogħdija oħra lill-Maċedoni li permezz tagħha għelbu lil Ariobarzanes. Wara diversi xhur, Alessandru Manju ppermetta lit-truppi tiegħu jisirqu r-rikkezzi ta' Persepolis. Għall-ħabta ta' dak iż-żmien, nar ħaraq "il-palazzi" jew "il-palazz". L-istudjużi jaqblu li dan l-avveniment, deskritt f'sorsi storiċi, seħħ fil-fdalijiet li issa ġew identifikati mill-ġdid bħala Persepolis. Mill-investigazzjonijiet ta' Stolze, milli jidher mill-inqas wieħed mill-fdalijiet, il-kastell li nbena minn Xerxes I, għandu traċċi li juru li nqered minn nar. Il-lokalità deskritta minn Diodorus Siculus wara li Cleitarchus jikkorrispondi b'dettalji importanti dwar Persepolis storika, pereżempju, li kellha muntanja fil-Lvant tagħha. [[File:AlexanderTheGreat_Bust.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AlexanderTheGreat_Bust.jpg|daqsminuri|Bust ta' Alessandru Manju, il-[[Mużew Brittaniku]].]] Huwa maħsub li n-nar li qered lil Persepolis beda mill-Palazz ta' Hadish, li kien ir-residenza ta' Xerxes I, u nfirex fil-kumplament tal-belt. Mhuwiex ċar jekk in-nar kienx aċċident jew att ta' tpattija apposta talli ngħata n-nar lill-[[Akropoli ta' Ateni]] matul it-tieni invażjoni Persjana tal-Greċja. Bosta storiċi jargumentaw li, filwaqt li l-armata ta' Alessandru ċċelebrat b'simpożju, huma ddeċidew li jpattuha lill-Persjani. Jekk dan huwa minnu, allura l-qerda ta' Persepolis jaf kienet kemm aċċident kif ukoll każ ta' tpattija. In-nar jaf kellu skop [[Politika|politiku]] wkoll biex jinqered simbolu ikoniku tal-monarkija Persjana li jaf setgħet issir importanti għar-reżistenza Persjana. Diversi rakkonti Griegi u [[Imperu Ruman|Rumani]] li ġew wara (fosthom ta' Arrian, ta' Diodorus Siculus u ta' Quintus Curtius Rufus) jiddeskrivu li l-ħruq kien idea ta' [[Thaïs]], il-maħbuba tal-Ġeneral ta' Alessandru [[Tolomew I Soter]], u x'aktarx ta' Alessandru nnifsu. Jingħad li hi ssuġġeriet din l-idea matul ċelebrazzjoni b'ħafna xorb alkoħoliku, skont xi rakkonti bħala tpattija tal-qerda tas-santwarji Griegi (peress li hi kienet minn [[Ateni]]), u jew hi jew Alessandru nnifsu qabdu n-nar l-ewwel. [[File:Georges-Antoine_Rochegrosse_Incendie_de_Persepolis_1890.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Georges-Antoine_Rochegrosse_Incendie_de_Persepolis_1890.jpg|daqsminuri|''Il-Ħruq ta' Persepolis, imqabbad minn Thaïs'', l-1890, [[pittura]] ta' [[Georges-Antoine Rochegrosse]].]] Il-''Ktieb ta' Arda Wiraz'', xogħol [[Żoroastrijaniżmu|Żoroastrijan]] tas-seklu 3 jew 4, jiddeskrivi li l-arkivji ta' Persepolis li kien fihom "l-Avesta u z-Zend, miktuba fuq ġlud ippreparati tal-baqar, u bil-linka tad-deheb", inqerdu. Tabilħaqq, fil-''Kronoloġija tal-Ġnus tal-Qedem'' tiegħu, il-[[kittieb]] Iranjan nattiv [[Biruni]] jindika n-nuqqas ta' disponibbiltà ta' ċerti sorsi istorjografiċi Iranjani nattivi wara żmien l-Akemenidi, speċjalment matul l-Imperu [[Partiċi|Partiku]]. Huwa jżid jgħid: "[Alessandru] ħaraq Persepolis kollha bħala tpattija kontra l-Persjani, għaliex milli jidher ir-Re Persjan Xerxes kien ta n-nar lill-belt Griega ta' Ateni madwar 150 sena ilu. In-nies jgħidu li, anke attwalment, it-traċċi tan-nar għadhom viżibbli f'xi postijiet". B'mod paradossali, l-avveniment li kkawża l-qerda ta' dawn it-testi jaf għen fil-preservazzjoni tal-Arkivji Amministrattivi ta' Persepolis, li x'aktarx li kieku kienu jintilfu maż-żmien minħabba avvenimenti naturali jew ikkawżati mill-[[bniedem]]. Skont l-evidenza arkeoloġika, il-ħruq parzjali ta' Persepolis ma affettwax dawk li issa huma magħrufa bħala t-tavli tal-''Arkivju tal-Fortifikazzjoni ta''' ''Persepolis'', iżda anzi jaf ikkawża l-kollass eventwali tal-parti ta' fuq tal-ħajt tal-fortifikazzjoni tat-Tramuntana li ppreserva t-tavli sa ma ġew irkuprati mill-arkeologi tal-Istitut Orjentali. === Wara l-waqgħa tal-Imperu Akemenid === [[File:Joshua_Reynoldsre_thais.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Joshua_Reynoldsre_thais.jpg|daqsminuri|Thaïs tagħti n-nar lil Persepolis.]] Fit-316 Q.K., Persepolis kienet għadha l-belt kapitali tal-Persja bħala provinċja tal-Imperu Maċedonu kbir (ara Diodorus Siculus xix, 21 seq., 46; x'aktarx wara Hieronymus ta' Cardia, li kien ħaj għall-ħabta tat-326). Wisq probabbli, il-belt gradwalment qabdet it-triq tan-niżla. Il-belt t'isfel taħt il-belt imperjali jaf damet teżisti għal iktar żmien; iżda l-fdalijiet tal-Akemenidi baqgħu jixhdu l-glorja tal-belt fil-qedem. X'aktarx li l-belt prinċipali tal-pajjiż, jew mill-inqas tad-distrett, dejjem kienet f'dawn l-inħawi. Il-belt ta' [[Estakhr]], ħames kilometri fit-Tramuntana ta' Persepolis, kienet is-sede tal-gvernaturi lokali għall-ħabta tal-200 Q.K. Minn hemm, ġew stabbiliti l-pedamenti tat-tieni Imperu Persjan kbir, u Estakhr kisbet importanza speċjali bħala ċ-ċentru tal-għerf u tal-ortodossija tal-patrijiet. Ir-rejiet [[Sassanidi]] ksew wiċċ il-blat f'dawn l-inħawi, u parzjalment anke l-fdalijiet Akemenidi, bl-[[Skultura|iskulturi]] u l-kitbiet imnaqqxa tagħhom. Wisq probabbli bnew bil-kbir hemmhekk, għalkemm qatt fuq l-istess skala ta' kobor bħall-predeċessuri tagħhom. Ir-Rumani ma tantx kienu jafu b'Estakhr bħalma l-Griegi ma kinux jaf wisq dwar Persepolis, minkejja l-fatt li s-Sassanidi kellhom relazzjonijiet mal-imperu għal 400 sena, fit-tajjeb u fil-ħażin. Għall-ħabta tal-invażjoni [[Iżlam|Musulmana]] tal-Persja, Estakhr offriet reżistenza ddisprata. Kienet għadha post ta' importanza konsiderevoli fl-ewwel seklu tal-Iżlam, għalkemm il-kobor tagħha malajr batta fil-konfront tal-metropoli l-ġdida ta' Shiraz. Fis-seklu 10, l-importanza ta' Estakhr battiet għalkollox, kif joħroġ fid-dieher mid-deskrizzjonijiet ta' Istakhr għall-ħabta tad-950 u ta' Al-Muqaddasi għall-ħabta tad-985. Matul is-sekli ta' wara, l-importanza ta' Estakhr kompliet tbatti, sa ma baqgħetx teżisti bħala belt. == Riċerka arkeoloġika == [[File:Faravahar_relief.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Faravahar_relief.jpg|daqsminuri|Simbolu ta' Faravahar f'Persepolis.]] [[Odoriku ta' Pordenone]] jaf għadda minn Persepolis fi triqtu lejn iċ-[[Ċina]] fl-1320, għalkemm semma fdalijiet ta' belt biss li kien jisimha "Comerum". Fl-1474, [[Giosafat Barbaro]] żar il-fdalijiet ta' Persepolis, li bi żball kien ħaseb li kellhom oriġini [[Ġudaiżmu|Lhudija]]. ''Il-Vjaġġi ta' Hakluyt'' kienu jinkludu rendikont ġenerali tal-fdalijiet ta' Persepolis attribwiti lil merkant [[Renju Unit|Ingliż]] li żar l-Iran fl-1568. [[António de Gouveia]] mill-[[Portugall]] kiteb dwar il-kitbiet kunejformi mnaqqxa wara ż-żjara tiegħu fl-1602. Ir-rapport tiegħu dwar il-fdalijiet ta' Persepolis ġie ppubblikat bħala parti mir-''Relaçam'' tiegħu fl-1611. Fl-1618, [[García de Silva Figueroa]], l-ambaxxatur tar-Re [[Filippu III]] ta' [[Spanja]] għall-qorti ta' [[Abbas I]], il-monarka [[Safavidi|Safavid]], kien l-ewwel vjaġġatur mill-Punent li kkollega s-sit magħruf fl-Iran bħala "Chehel Minar" mas-sit magħruf mill-awturi Klassiċi bħala Persepolis. [[Pietro Della Valle]] żar Persepolis fl-1621, u nnota li 25 kolonna biss mit-72 kolonna oriġinali kienu għadhom weqfin, minħabba vandaliżmu jew proċessi naturali. Il-vjaġġatur [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiż]] [[Cornelis de Bruijn]] żar Persepolis fl-1704. Ir-reġjun għammiel kien mimli villaġġi sa ma ġie devastat fis-seklu 18; u anke issa, għadu kkultivat pjuttost sew. Il-Kastell ta' Estakhr kellu rwol importanti bħala fortizza b'saħħitha, għal diversi drabi, matul żmien il-Musulmani. Kien fl-ogħla quċċata u dik nofsana minn tliet qċaċet fil-wied tax-xmara Kur, kemxejn lejn il-Punent jew il-Majjistral tan-nekropoli ta' Naqsh-e Rustam. Il-vjaġġaturi [[Franza|Franċiżi]] [[Eugène Flandin]] u [[Pascal Coste]] huma fost l-ewwel li pprovdew mhux biss rieżami letterarju tal-istruttura ta' Persepolis, iżda wkoll li ħolqu wħud mill-aqwa illustrazzjonijiet bikrin tal-istruttura ta' Persepolis. Fil-pubblikazzjonijiet tagħhom f'[[Pariġi]], fl-1881 u fl-1882, bit-titlu ''Voyages en Perse de MM. Eugene Flanin peintre et Pascal Coste architecte'', l-awturi pprovdew xi 350 illustrazzjoni rivoluzzjonarji ta' Persepolis. L-influwenza u l-interess tal-Franċiżi fis-sejbiet arkeoloġiċi tal-Persja komplew wara l-adeżjoni ta' Reza Shah, meta André Godard sar l-ewwel direttur tas-servizz arkeoloġiku tal-Iran. Fl-ewwel deċennju tas-seklu 19, saru għadd ta' skavi dilettanteski fis-sit, f'xi każijiet fuq skala kbira. L-ewwel skavi [[Xjenza|xjentifiċi]] f'Persepolis saru minn [[Ernst Herzfeld]] u [[Erich Schmidt]] f'isem l-Istitut Orjentali tal-Università ta' [[Chicago]]. Huma wettqu skavi għal tmien staġuni mill-1930 f'Persepolis kif ukoll f'siti oħra fil-qrib. Herzfeld kien jemmen li r-raġunijiet wara l-kostruzzjoni ta' Persepolis kienu l-ħtieġa ta' atmosfera maestuża, simbolu għall-imperu, u ċ-ċelebrazzjoni ta' avvenimenti speċjali, b'mod partikolari n-''Nowruz''. Għal raġunijiet storiċi, Persepolis inbniet meta ġiet stabbilita d-dinastija Akemenida, għalkemm ma kinitx iċ-ċentru tal-imperu dak iż-żmien. Is-sejbiet ta' frammenti ta' plakek jagħtu x'jifhmu li kienu dwar xena ta' ġlieda bejn [[Erakle]] u [[Apollo (divinità)|Apollo]], imlaqqma ''Pittura Griega f'Persepolis''.<gallery mode="packed"> File:Cornelis_de_bruijn_persepolis.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cornelis_de_bruijn_persepolis.JPG|Sketch of Persepolis from 1704 by Cornelis de Bruijn File:Drawing_of_perspolis_1713_by_Gérard_Jean-Baptiste_(1671-1716).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Drawing_of_perspolis_1713_by_G%C3%A9rard_Jean-Baptiste_(1671-1716).JPG|Drawing of Persepolis in 1713 by Gérard Jean-Baptiste File:Persepolis_T_Chipiez.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_T_Chipiez.jpg|Drawing of the Tachara by Charles Chipiez File:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Chipiez.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Chipiez.jpg|The Apadana by Charles Chipiez File:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Toit_Chipiez.JPEG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_Reconstruction_Apadana_Toit_Chipiez.JPEG|Apadana detail by Charles Chipiez File:Persepolis_by_Chardin_&_al.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_by_Chardin_&_al.jpg|Persepolis by Jean Chardin, 1711 File:Prus_dar_persepolis.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Prus_dar_persepolis.png|Prussia board at Persepolis, 1862-1863 File:Ernst_Herzfeld.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ernst_Herzfeld.jpg|The first scientific explorations in Persepolis were conducted by Ernst Herzfeld in 1931 File:Persepolis_Colonne_flandin.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_Colonne_flandin.jpg|The design and details of the columns of Persepolis File:Persepolis_Rec_Iso_Toit_Tach_Chipiez.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_Rec_Iso_Toit_Tach_Chipiez.jpg|Roof design of palaces at Persepolis File:Chipiez_100_colonnes.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chipiez_100_colonnes.jpg|The design of the Thorne Hall, Persepolis </gallery> === Arkitettura === L-arkitettura ta' Persepolis hija magħrufa għall-użu tagħha tal-kolonna Persjana, li x'aktarx kienet ibbażata fuq kolonni tal-injam bikrin. L-[[Arkitett|arkitetti]] bdew jużaw il-ġebel biss meta l-ikbar siġar taċ-ċedru tal-[[Libanu]] jew is-siġar tat-tik tal-[[Indja]] ma baqgħux jissodisfaw id-daqsijiet meħtieġa. Il-bażijiet u l-kapitelli tal-kolonni kienu tal-ġebel, anke fuq xaftijiet tal-injam, iżda l-eżistenza ta' kapitelli tal-injam hija probabbli wkoll. Fil-518 Q.K., għadd kbir ta' inġiniera, arkitetti u artisti bl-ikbar esperjenza mid-dinja kollha ġew konvokati biex ikunu involuti u jieħdu sehem fil-kostruzzjoni tal-ewwel binja bħala simbolu ta' unità u ta' paċi universali kif ukoll ta' ugwaljanza għal eluf ta' snin. Il-binjiet ta' Persepolis jinkludu tliet raggruppamenti ġenerali: il-kwartieri militari, it-teżor, u s-swali tar-riċevimenti u d-djar okkażjonali għar-re. Fost l-istrutturi notevoli nsibu t-Taraġ il-Kbir, id-Daħla tal-Ġnus Kollha, il-Palazz ta' Apadana, is-Sala tal-Mitt Kolonna, is-Sala tat-''Tripylon'' u l-Palazz ta' Tachara, il-Palazz ta' Hadish, il-Palazz ta' Artaxerxes III, it-Teżor Imperjali, l-Istalel Irjali, u d-Dar tal-Karrijiet. == Sit ta' Wirt Dinji == Persepolis ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.<ref name=":1" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":1" /> == Fdalijiet == [[File:Persian_frieze_designs_at_Persepolis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persian_frieze_designs_at_Persepolis.jpg|daqsminuri|Disinni tal-freġji f'Persepolis.]] Fit-terrazza jeżistu l-fdalijiet ta' għadd ta' binjiet kolossali magħmula mill-irħam griż skur. Ħmistax mill-pilastri tagħhom għadhom weqfin u intatti. Tliet pilastri oħra reġgħu ttellgħu weqfin mill-1970. Diversi mill-binjiet qatt ma tlestew. F. Stolze wera li għad hemm ftit mill-iskart tal-[[Bennej|bennejja]] fis-sit. Sa issa, instabu iktar minn 30,000 kitba mnaqqxa matul l-esplorazzjoni ta' Persepolis, li huma żgħar u konċiżi f'termini ta' daqs u bħala test, iżda huma l-iżjed dokumenti siewja tal-perjodu tal-Akemenidi. Dawn il-kitbiet imnaqqxa li attwalment jinsabu fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], ħafna drabi jindikaw li fi żmien Persepolis il-ħaddiema kienu jitħallsu bil-pagi. [[File:Lotus_Achaemenid_architecture.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lotus_Achaemenid_architecture.JPG|daqsminuri|Riljievi ta' fjuri tal-lotus spiss intużaw mal-ħitan u mal-[[Monument|monumenti]] ta' Persepolis.]] Minn żmien Pietro Della Valle, intwera bla dubju li dawn il-fdalijiet jirrappreżentaw il-perjodu meta Persepolis inħatfet u nqerdet parzjalment minn Alessandru Manju. Wara l-kumpless ta' Persepolis, hemm tliet sepulkri mħaffra fil-blat tal-ġenb tal-għolja. Il-faċċati, waħda minnhom mhux kompluta, huma mżejna b'mod rikk bir-riljievi. Madwar 13-il kilometru (8.1 mili) Grieg it-Tramuntana, fuq in-naħa opposta tax-xmara Pulvar, hemm blata vertikali perpendikolari, li minnha tħaffru erba' oqbra simili f'għoli konsiderevoli mill-qiegħ tal-wied. L-Iranjani moderni dan il-post isejħulu ''Naqsh-e Rustam'' ("ir-Riljiev ta' Rustam"), mir-riljievi tas-Sassanidi ta' taħt il-fetħa, li skonthom huma rappreżentazzjoni tal-eroj mitiku Rostam. Wieħed jista' jassumi mill-iskulturi, li l-okkupanti ta' dawn l-oqbra kienu rejiet. Kitba mnaqqxa fuq wieħed minn dawn l-oqbra tiddikjara li l-qabar huwa ta' Darius I, li fir-rigward tiegħu Ctesias jirrakkonta li l-qabar kien jinsab ma' wiċċ il-blat, u wieħed seta' jasal għalih biss bl-użu ta' ħbula. Ctesias isemmi wkoll, fir-rigward ta' għadd ta' rejiet Persjani, li l-fdalijiet tagħhom kienu ngħataw "lill-Persjani", jew li l-okkupanti kienu mietu hemmhekk.<gallery mode="packed"> File:Persepolis_stairs_of_the_Apadana_relief.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_stairs_of_the_Apadana_relief.jpg|A bas-relief from the Apadana Palace depicting Delegations including Lydians and Armenians<ref name=":0" /> bringing their famous wine to the king. File:Plaque of Lapis-Lazuli - Persepolis - Achaemenid - National Museum of Iran - Inv. number 2436.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plaque of Lapis-Lazuli - Persepolis - Achaemenid - National Museum of Iran - Inv. number 2436.jpg|Achaemenid plaque from Persepolis, kept at the National Museum of Iran. File:Mad-5223.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mad-5223.jpg|Relief of a Median man at Persepolis. File:National_Meusem_Darafsh_6_(54).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:National_Meusem_Darafsh_6_(54).JPG|Objects from Persepolis kept at the National Museum of Iran File:National_Meusem_Darafsh_20.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:National_Meusem_Darafsh_20.JPG|The head of a Lamassu from Persepolis, kept at the National Museum of Iran File:Door-Post_Socket_(4690606141).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Door-Post_Socket_(4690606141).jpg|Door-Post Socket File:Part_of_the_monumental_double_staircase_leading_up_to_the_terrace,_Persepolis,_Iran_(47779523221).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Part_of_the_monumental_double_staircase_leading_up_to_the_terrace,_Persepolis,_Iran_(47779523221).jpg|The Great Double Staircase at Persepolis File:PersepolisNegareh.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:PersepolisNegareh.jpg|A bas-relief at Persepolis, representing a symbol in Zoroastrianism for Nowruz. File:ردیف_سربازان-پلکان_کاخ_آپادانا-تخت_جمشید.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%81_%D8%B3%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D9%84%DA%A9%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D8%A7%D8%AE_%D8%A2%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B4%DB%8C%D8%AF.jpg|The discipline of the reliefs. File:Tablette_xerxes_persepolis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tablette_xerxes_persepolis.jpg|Tablets of Xerxes, kept at the National Museum of Iran File:Persepolis_Apadana_Stairways_in_National_Museum_of_Iran.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_Apadana_Stairways_in_National_Museum_of_Iran.jpg|One of the staircases of Persepolis, kept at the National Museum of Iran File:Achamanid-Woman-Statue-Persia-Persepolis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Achamanid-Woman-Statue-Persia-Persepolis.jpg|One of the four existing statues of Penelope was discovered at Persepolis, and is kept at the National Museum of Iran </gallery> === Id-Daħla tal-Ġnus Kollha === Id-Daħla tal-Ġnus Kollha, b'referenza għas-sudditi tal-imperu, kienet tikkonsisti minn sala kwadra grandjuża twila madwar 25 metru (82 pied), b'erba' kolonni u daħla mal-Ħajt tal-Punent. Hemm żewġ daħliet oħra, waħda lejn in-Nofsinhar li kienet tagħti għall-bitħa tal-Palazz ta' Apadana u oħra li kienet tagħti għal triq twila lejn il-Lvant. Fl-irkejjen tad-daħliet kollha nstabu apparati jiċċaqilqu qishom ċappetti li jindikaw li kellhom żewġ bibien jinfetħu u jingħalqu fi tnejn, li x'aktarx kienu tal-injam u miksija b'folji mżejna tal-metall. Par ''lamassus'' (divinitajiet protettivi b'għamla ta' barrin b'irjus ta' rġiel bid-daqna) jinsabu mad-daħla tal-Punent. Par ieħor, bil-ġwienaħ u b'''Ras Persjana'' (''Gopät-Shäh''), jinsabu mad-daħla tal-Lvant, biex jirriflettu s-setgħa tal-imperu. Isem Xerxes I inkiteb bi tliet lingwi u tnaqqax mad-daħliet, sabiex kulħadd ikun jaf li hu ordna l-kostruzzjoni tad-daħla.<gallery mode="packed"> File:Gate_of_All_Nations,_Persepolis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gate_of_All_Nations,_Persepolis.jpg|The Gate of All Nations, Persepolis File:Detail-_The_Gate_of_All_Nations,_Persepolis,_Iran_(4670203537).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Detail-_The_Gate_of_All_Nations,_Persepolis,_Iran_(4670203537).jpg|A Lamassu at the Gate of All Nations File:Position_of_three_languages_inscriptions_on_Gate_of_all_nations_in_persepolis.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Position_of_three_languages_inscriptions_on_Gate_of_all_nations_in_persepolis.JPG|The position of three languages inscriptions on The Gate of All Nations, Persepolis File:The_stone_columns_of_the_Gate_of_All_Nations,_they_were_16½_meters_high_and_were_topped_with_capitals_in_the_form_of_a_double_bull,_Persepolis,_Iran_(47779521811).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_stone_columns_of_the_Gate_of_All_Nations,_they_were_16%C2%BD_meters_high_and_were_topped_with_capitals_in_the_form_of_a_double_bull,_Persepolis,_Iran_(47779521811).jpg|The stone columns of the Gate of All Nations, they are 16½ meters high and were topped with capitals in the form of a double bull. File:تخت_جمشيد_دروازه_ملل_Persepolice_Fars_Marvdasht_Shiraz_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%AA%D8%AE%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B4%D9%8A%D8%AF_%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%87_%D9%85%D9%84%D9%84_Persepolice_Fars_Marvdasht_Shiraz_-_panoramio.jpg|The two Lamassu at the Gate of All Nations. File:A_history_of_all_nations_from_the_earliest_times;_being_a_universal_historical_library_(1905)_(14759223936).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_history_of_all_nations_from_the_earliest_times;_being_a_universal_historical_library_(1905)_(14759223936).jpg|The Gate of All Nations in 1905. </gallery> === Il-Palazz ta' Apadana === Darius I bena l-ikbar palazz f'Persepolis man-naħa tal-Punent tal-pjattaforma. Dan il-palazz kien magħruf bħala l-Palazz ta' Apadana. Ir-Re tar-Rejiet kien jużah għall-udjenzi uffiċjali. Ix-xogħol beda fil-518 Q.K., u ibnu, Xerxes I, lestieh 30 sena wara. Il-palazz kellu sala grandjuża kwadra, kull naħa twila 60 metru (200 pied) bi 72 kolonna, li tlettax minnhom għadhom weqfin fuq il-pjattaforma enormi. Kull kolonna hija għolja 19-il metru (62 pied) u fiha barri u bażi ta' pedestall. Il-kolonni kienu jifilħu l-piż tas-saqaf kbir u wiesa'. Il-partijiet ta' fuq tal-kolonni kienu magħmula minn skulturi ta' [[Annimal|annimali]] bħal [[Iljun|iljuni]] b'żewġt irjus, ajkli, bnedmin u baqar (il-baqar kienu simboli tal-fertilità u tal-abbundanza fl-Iran tal-qedem). Il-kolonni kienu magħqudin flimkien bl-għajnuna ta' xorok tal-ballut u taċ-ċedru mil-Libanu. Il-ħitan kienu miksija b'saff tajn u bl-istukko sa fond ta' 5 ċentimetri (2.0 pulzieri), li kien jintuża biex jagħqad il-kisi, u mbagħad kien jitgħatta bl-istukko ħadrani li jinstab fil-palazzi kollha. F'żewġ kaxxi nstabu tavli tad-deheb u tal-fidda fil-pedamenti tal-palazz. Dawn fihom kitba mnaqqxa minn Darius bil-kitba kunejformi tal-Persjan Antik, li tiddeskrivi l-kobor tal-imperu tiegħu f'termini [[Ġeografija|ġeografiċi]] ġenerali, u hija magħrufa bħala l-kitba mnaqxxa ta' DPh:<ref>{{Ċita web|url=https://ldsmag.com/the-gold-plates-of-king-darius/|titlu=Kitba mnaqqxa DPh|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210411130110/https://ldsmag.com/the-gold-plates-of-king-darius/|arkivju-data=2021-04-11|url-status=bot: unknown}}</ref><blockquote>Darius ir-re l-kbir, ir-re tar-rejiet, ir-re tal-pajjiżi, iben Hystaspes, Akemenid. Ir-Re Darius jgħid: Dan huwa r-renju tiegħi, minn Sacae lil hinn minn Sogdia, sa Kush, u minn Sind (bil-Persjan Antik: 𐏃𐎡𐎭𐎢𐎺, b'ittri Rumani: ''Hidauv'', lokattiv ta' ''Hiduš'', jiġifieri l-"wied tal-Indus") sa Lydia (bil-Persjan Antik: Spardâ) – Ahuramazda, l-ikbar fost id-divinitajiet, tani dan [kollu]. J'Alla Ahuramazda jħares lili u l-familja rjali tiegħi!</blockquote>Fin-naħat tal-Punent, tat-Tramuntana u tal-Lvant tal-palazz, kien hemm tliet portiċi rettangolari, u kull wieħed minnhom kellu tnax-il kolonna f'żewġ ringieli ta' sitta. Fin-Nofsinhar tas-sala grandjuża, inbnew sensiela ta' kmamar għall-ħżin. Żewġ garigori taraġ grandjużi ta' Persepolis inbnew b'mod simetriku ma' xulxin u ġew ikkollegati mal-pedamenti tal-ġebel. Sabiex il-bejt jiġi protett mill-erożjoni, inbnew drenaġġi vertikali fil-ħitan tal-brikks. Fl-erba' kantunieri tal-Palazz ta' Apadana, iħarsu 'l barra, inbnew erba' torrijiet. Il-ħitan ġew miksija bil-madum u ġew imżejna bi stampi ta' iljuni, barrin u fjuri. Darius ordna li ismu u d-dettalji tal-imperu tiegħu jinkitbu bid-deheb u bil-fidda fuq plakek, li tpoġġew f'kaxxi tal-ġebel mgħottija fil-pedamenti taħt l-erba' kantunieri tal-palazz. Żewġ garigori taraġ simetriċi bl-istil ta' Persepolis inbnew fin-naħat tat-Tramuntana u tal-Lvant tal-Palazz ta' Apadana biex jikkumpensaw għal differenza fil-livell. Żewġ garigori taraġ oħra nbnew f'nofs il-binja. Il-faċċati tal-palazz minn barra ġew imbuzzati b'tinqix tal-Immortali, il-gwardji elit tar-Rejiet. It-taraġ tat-Tramuntana tlesta matul ir-renju ta' Darius I, iżda t-taraġ l-ieħor tlesta ferm wara. Ir-riljievi ta' fuq it-taraġ jippermettu lil dak li jkun josserva n-nies mill-imperu kollu lebsin b'mod tradizzjonali, u saħansitra lir-Re nnifsu, "sal-iċken dettall".<gallery mode="packed"> File:Apadana_palace_persepolis.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Apadana_palace_persepolis.JPG|alt=|Apadana palace, Persepolis File:Medes_and_Persians_at_eastern_stairs_of_the_Apadana,_Persepolis.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Medes_and_Persians_at_eastern_stairs_of_the_Apadana,_Persepolis.JPG|Depiction of united Medes and Persians at the Apadana, Persepolis File:Persépolis,_Irán,_2016-09-24,_DD_53.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pers%C3%A9polis,_Ir%C3%A1n,_2016-09-24,_DD_53.jpg|Immortals figures at Apadana, Persepolis File:Cedar_in_Persepolis_by_Hamid_Parsaei_Rad.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cedar_in_Persepolis_by_Hamid_Parsaei_Rad.jpg|Depiction of trees and Lotus flowers at the Apadana, Persepolis File:Columns,_Persepolis,_Iran_(14471667541).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Columns,_Persepolis,_Iran_(14471667541).jpg|Apadana's columns, Persepolis File:The_Treasury_Reliefs_(Best_Viewed_in_"Original"_Size)_(4734172156).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Treasury_Reliefs_(Best_Viewed_in_%22Original%22_Size)_(4734172156).jpg|The central wall of the northern stairs of Apadana palace, which shows Xerxes sitting on the throne and receiving an important official. Kept at the National Museum of Iran. Its counterpart remains at Persepolis. </gallery> == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:Persepolis_2012.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis_2012.jpg|A general view of the Persepolis. File:آرامگاه_اردشیر_سوم_در_نمای_کلی.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DB%8C%D8%B1_%D8%B3%D9%88%D9%85_%D8%AF%D8%B1_%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%DA%A9%D9%84%DB%8C.jpg|The tomb of Artaxerxes II at Persepolis File:Persepolis-horn_shaped_stones.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Persepolis-horn_shaped_stones.jpg|Horn-shaped stones at Persepolis. File:Entrance_Museum_of_Persepolis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Entrance_Museum_of_Persepolis.jpg|The Queen's Quarters, built by the order of Xerxes. The palace was excavated and rebuilt by Ernst Herzfeld in 1931, and today it is used as a museum and the central office of Persepolis. File:Pasargadae_Swallow-Tail_Staples.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pasargadae_Swallow-Tail_Staples.jpg|The use of dovetail joint instead of mortar in gluing stones together. File:Persépolis,_Irán,_2016-09-24,_DD_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pers%C3%A9polis,_Ir%C3%A1n,_2016-09-24,_DD_01.jpg|The entrance of Persepolis. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Iran]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] [[Kategorija:Storja tal-Iran]] evgayluzlsxo0nkd0ethhok5lrd5acx 14 31521 330868 303715 2026-07-02T14:27:10Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330868 wikitext text/x-wiki Din il-kategorija hija għal artikli jew relatati ma' jew dwar is-suġġett tal-[[Storja|istorja]] fl-[[Iżlam]]. [[Kategorija:Iżlam]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Iżlam]] p41os4pepbcyhgu1keppiqku309fusk 0 31580 330908 328623 2026-07-02T14:50:47Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont il-post]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330908 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Morocco map (orthographic projection).png|alt=Mappa tal-Marokk mat-teritorju kkontrollat mill-Marokk u r-Repubblika Għarbija Saħrawija Demokratika.|daqsminuri|Mappa tal-Marokk mat-teritorju kkontrollat mill-[[Marokk]] u r-[[Repubblika Għarbija Saħrawija Demokratika]].]] L-istorja tal-abitazzjoni tal-bniedem fil-[[Marokk]] tinfirex mill-Paleolitiku t'isfel, bl-ewwel magħruf ikun Ġebel Igħud ([[Jebel Irhoud]]). Ħafna aktar tard il-Marokk kien parti mill-kultura [[Iberomaurusjan|Iberomaurusjana]], inkluż [[Taforalt]]. Hija tmur mit-twaqqif tal-Mawretanja u renji [[Berberi]] tal-qedem oħra, sat-twaqqif tal-istat Marokkin mid-[[dinastija Idrisija]]<ref name="Moroccan dynastic shurfa">{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=81–94}}</ref> segwita minn dinastiċi Iżlamiċi oħra, sal-perjodi kolonjali u tal-indipendenza. L-evidenza arkeoloġika wriet li ż-żona kienet abitata minn [[ominidi]] mill-inqas 400,000 sena ilu.<ref name="Hublin">{{Ċita enċiklopedija|url=http://www.eva.mpg.de/evolution/staff/hublin/pdf/human_roots.pdf|url-status=dead|titlu=Archive copy|data-aċċess=2024-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181225061503/https://www.eva.mpg.de/evolution/staff/hublin/pdf/human_roots.pdf|arkivju-data=2018-12-25}}</ref> L-istorja rreġistrata tal-[[Marokk]] tibda bil-kolonizzazzjoni [[Feniċi]] tal-kosta Marokkina bejn it-8 u s-6 sekli QK,<ref name="Pe5">Pennell 2003, p.5</ref> għalkemm iż-żona kienet abitata minn [[Berbers|Berberi indiġeni]] għal xi elfejn sena qabel dik. Fis-seklu 5 QK, il-[[Kartaġni Antika|belt-stat ta' Kartaġni]] estendiet l-eġemonija tagħha fuq iż-żoni kostali.<ref name="Pe7-9">Pennell 2003, pp.7–9</ref> Huma baqgħu hemm sal-aħħar tat-3 seklu QK,<ref name="Pe9-11">Pennell 2003, pp.9–11</ref> filwaqt li l-intern kien immexxi minn monarki indiġeni.<ref name="Pe7-9" /> Monarki Berberi indiġeni ħakmu t-[[il-Mawretanja|territorju]] mit-3 seklu QK sas-sena 40 WK, meta kien [[Mauretania Tingitana|anness]] mal-[[Imperu Ruman]]. F'nofs is-seklu 5 WK, inħakem mill-[[Vandali]], qabel ma ġiet irkuprata mill-[[Biżantini|Imperu Biżantin]] fis-6 seklu. Ir-reġjun kien [[Konkwista Musulmana tal-Magreb|maħkum mill-Misilmin]] fil-bidu tat-8 seklu QK, iżda tqaxxar mill-[[Kalifat Umawi]] wara r-[[Rivolta Berbera]] tas-sena 740. Nofs seklu wara, l-[[Emirat Idrisi|istat Marokkin]] ġie stabbilit mid-[[dinastija Idrisija]].<ref>"tradition (...) reaches back to the origins of the modern Moroccan state in the ninth century Idrisid dynasty which founded the venerable city of. Fes", G Joffe, ''Morocco: Monarchy, legitimacy and succession'', in : Third World Quarterly, 1988</ref><ref name="Moroccan dynastic shurfa"/> Id-[[Saltna Sagħdija|dinastija Sagħdija]] ħakmet il-pajjiż mill-1549 sal-1659, segwita mill-[[Saltna Għalawija|Għalawin]] mill-1667 'il quddiem, li minn dak iż-żmien kienu d-dinastija li tmexxi l-Marokk.<ref>"The CBS News Almanac", Hammond Almanac Inc., 1976, p.783: "''The Alaouite dynasty (Filali) has ruled Morocco since the 17th century''"</ref><ref>Hans Groth & Alfonso Sousa-Poza, "Population Dynamics in Muslim Countries: Assembling the Jigsaw", Springer, 2012 ({{ISBN|9783642278815}}). p.229: "''The Alaouite dynasty has ruled Morocco since the days of Mulai ar-Rashid (1664–1672)''"</ref><ref>Joseph L. Derdzinski, "Internal Security Services in Liberalizing States: Transitions, Turmoil, and (In)Security", Ashgate Publishing Ltd., 2013 ({{ISBN|9781409499015}}). p.47: "''Hassan in 1961, after the death of his father Mohammed V, continued the succession of Alaouite rule in Morocco since the seventeenth century''"</ref> == Marokk preistoriku == L-iskavi arkeoloġiċi wrew il-preżenza ta' nies fil-Marokk li kienu antenati għall-''[[Bniedem|Homo sapiens]]'', kif ukoll il-preżenza ta' speċi umani bikrija. L-għadam fossilizzat ta’ antenat uman bikri ta’ 400,000 sena ġie skopert f'[[Salé]] fl-1971.<ref name="Hublin"/> L-għadam ta' diversi ''[[Bniedem|Homo sapiens]]'' kmieni ħafna ġew skavati f'[[Ġebel Irhoud]] fl-1991, dawn ġew iddatati bl-użu ta' tekniki moderni fl-2017 u nstabu li għandhom mill-inqas 300,000 sena, li jagħmluhom l-eqdem eżempji ta' ''Homo sapiens'' skoperti kullimkien fid-dinja.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ghosh|isem=Pallab|data=7 June 2017|titlu='First of our kind' found in Morocco|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-40194150|pubblikazzjoni=BBC News}}</ref> Fl-2007, ġew skoperti żibeġ żgħar tal-qoxra tal-baħar imtaqqba f'Taforalt li għandhom 82,000 sena, u jagħmluhom l-ewwel evidenza magħrufa ta' tiżjin personali misjuba kullimkien fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/05/090505163021.htm|titlu=World's Oldest Manufactured Beads Are Older Than Previously Thought|data=7 May 2009|pubblikatur=Sciencedaily.com|data-aċċess=22 November 2013}}</ref> Fi żminijiet [[Mesolitiku|Mesolitiċi]], bejn 20,000 u 5000 sena ilu, il-ġeografija tal-Marokk kienet tixbah lil [[Savanna|savana]] aktar mill-pajsaġġ niexef preżenti.<ref name="Lubell 1984">1984 D. Lubell. [http://watarts.uwaterloo.ca/~dlubell/Lubell_1984.pdf Paleoenvironments and Epi Paleolithic economies in the Maghreb (ca. 20,000 to 5000 B.P.)]. In, J.D. Clark & S.A. Brandt (eds.), ''From Hunters to Farmers: The Causes and Consequences of Food Production in Africa''. Berkeley: University of California Press, pp. 41–56.</ref> Filwaqt li ftit hu magħruf dwar insedjamenti fil-Marokk matul dak il-perjodu, skavi x'imkien ieħor fir-reġjun tal-[[Magreb]] ssuġġerew abbundanza ta' kaċċa u foresti li kienu jkunu ospitabbli għall-kaċċaturi u l-ġbir tal-Mesolitiċi, bħal dawk tal-[[kultura Kapsjana]].<ref>D. Rubella, ''Environmentalism and Pi Paleolithic economies in the Maghreb (c. 20,000 to 5000 B.P.)'', in, J.D. Clark & S.A. Brandt (eds.), ''From Hunters to Farmers: Causes and Consequences of Food Production in Africa'', Berkeley: University of California Press, pp. 41–56</ref> Matul il-perjodu [[Neolitiku]], li segwa l-Mesolitiku, is-savana kienet okkupata minn kaċċaturi u rgħajja. Il-kultura ta’ dawn il-kaċċaturi u r-rgħajja Neolitiċi ffjorixxiet sakemm ir-reġjun beda jinxef wara s-sena 5000 QK bħala riżultat ta’ tibdil fil-klima. Ir-reġjuni kostali tal-Marokk tal-lum fil-bidu tan-Neolitiku kellhom sehem fil-kultura tal-[[Fuħħar tal-kardju|fuħħar Cardium]] li kienet komuni għar-reġjun kollu tal-[[Mediterran]]. L-iskavi arkeoloġiċi ssuġġerew li d-[[domestikazzjoni]] tal-baqar u l-kultivazzjoni tal-għelejjel it-tnejn seħħew fir-reġjun matul dak il-perjodu.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Nelson|isem=Harold D.|data=1985|titlu=Morocco, a Country Study|url=https://books.google.com/books?id=Pqxf5uJMBvkC&dq=morocco+Neolithic+domestication+of+cattle+and+the+cultivation+of+crops&pg=PA4|lingwa=en|pubblikatur=Headquarters, Department of the Army}}</ref> Fil-perjodu [[Kalkolitiku]], jew l-età tar-ram, il-[[Kultura tal-beaker|kultura Beaker]] laħqet il-kosta tat-tramuntana tal-Marokk.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Davies|isem=O.|data=2014-10-30|titlu=West Africa Before the Europeans: Archaeology & Prehistory|url=https://books.google.com/books?id=Sh0hBQAAQBAJ&dq=morocco+copper+age%2C+the+Beaker+culture&pg=PA174|lingwa=en|pubblikatur=Routledge|isbn=978-1-317-60532-4}}</ref> == Storja bikrija == === Kartaġni (ċ. 800 – c. 300 QK) === [[Stampa:Phenician_plate_with_red_slip_7th_century_BCE_excavated_in_Mogador_island.jpg|daqsminuri| Pjanċa [[Feniċi]] bi [[Slip (ċeramika)|slip]] ħamra, 7 seklu QK, skavata fil-[[Gżira Mogador]], [[Essaouira]]. [[Mużew Sidi Mohammed ben Abdallah]].]] Il-wasla tal-[[Feniċi]] fuq il-kosta tal-Marokk ħabbret ħafna sekli ta' ħakma minn poteri barranin fit-Tramuntana tal-Marokk.<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/North-Africa|titlu=North Africa - Ancient North Africa|sit=Encyclopædia Britannica|lingwa=en|data-aċċess=2020-07-18}}</ref> Kummerċjanti Feniċi ppenetraw il-Punent tal-Mediterran qabel it-8 seklu QK, u ftit wara waqqfu mħażen għall-melħ u l-minerali tul il-kosta u max-xmajjar tat-territorju tal-Marokk tal-lum.<ref name="Pe5">Pennell 2003, p.5</ref> L-insedjamenti bikrija ewlenin tal-Feniċi kienu jinkludu dawk f'[[Chellah]], [[Lixus (belt antika)|Lixus]] u [[Essaouira|Mogador]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=17926|titlu=C. Michael Hogan, ''Mogador: Promontory Fort'', The Megalithic Portal, ed. Andy Burnham|pubblikatur=Megalithic.co.uk|data-aċċess=31 January 2010}}</ref> Mogador huwa magħruf li kien kolonja Feniċi sal-bidu tas-6 seklu QK.<ref>Sabatino Moscati, ''The Phoenicians'', Tauris, {{ISBN|1-85043-533-2}}</ref> Sal-5 seklu Q.K., l-[[Kartaġni Antika|istat ta’ Kartaġni]] kien estenda l-eġemonija tiegħu f’ħafna mill-Afrika ta’ Fuq. [[Kartaġni]] żviluppat relazzjonijiet kummerċjali mat-tribujiet Berberi tal-intern, u ħallsithom ġieħ annwali biex jiżguraw il-kooperazzjoni tagħhom fl-isfruttament tal-materja prima.<ref>{{Ċita ktieb|data=1978|titlu=The Cambridge history of Africa. Vol. 2, From c.500 B.C. to A.D. 1050|iktar=Fage, J. D.|post=Cambridge|pubblikatur=Cambridge University Press|paġni=121|isbn=9781139054560|oclc=316278357}}</ref> === Mawretanja (c. 300 QK - c. 430 QK) === [[Stampa:Roman_coins_excavated_in_Essaouira_3rd_century_and_late_Roman_Empire.jpg|lemin|daqsminuri| Muniti [[Ruma Antika|Rumani]] skavati f'Essaouira, it-3 seklu.]] Il-Mawretanja kienet renju [[nies Berberi|Berberu]] tribali indipendenti fuq il-kosta tal-[[Mediterran]] tat-tramuntana tal-Afrika, li tikkorrispondi mat-Tramuntana [[Marokk|tal-Marokk]] ta’ żmienna minn madwar it-3 seklu Q.K.<ref name="Burnham">[http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=17910 C. Michael Hogan, ''Chellah'', The Megalithic Portal, ed. Andy Burnham]</ref> L-ewwel re magħruf tal-Mawretanja kien [[Baga (king)|Baga]] li għex madwar is-sena 225 QK u possibbilment kien jappartjeni għal dinastija eqdem. <ref>{{Ċita web|url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/1250|titlu=Baga|isem=Gabriel|awtur=Camps|data-aċċess=2024-02-18}}</ref> Xi wħud mill-ewwel storja rreġistrata tagħha tirrigwarda l-insedjamenti [[Feniċi]] u [[Kartaġni|Kartaġiniżi]] bħal Lixus u Chellah.<ref name="Burnham" /> Ir-rejiet Berberi ħakmu t-territorji interni li kienu jgħożżu l-imwarrbin kostali ta’ Kartaġni u Ruma, ħafna drabi bħala satelliti, li ppermettew li teżisti l-ħakma Rumana.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Josephy|isem=Alvin M.|data=2016-09-06|titlu=Africa: A History|url=https://books.google.com/books?id=ixb6DAAAQBAJ&dq=The+Berber+kings+allowing+Roman+rule+to+exist.&pg=PT72|lingwa=en|pubblikatur=New Word City|isbn=978-1-61230-978-1}}</ref> Sar klijent tal-imperu Ruman fis-sena 33 QK, imbagħad provinċja sħiħa wara li l-Imperatur Kaligula kellu l-aħħar re, [[Ptolemeu tal-Mawretanja|Ptolemy tal-Mauretania]], eżegwit (39 E.K. jew 40).<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=286–291}}</ref> Ruma kkontrollat it-territorju vast u mhux definit permezz ta’ alleanzi mat-tribujiet aktar milli permezz ta’ okkupazzjoni militari, u espandiet l-awtorità tagħha biss għal dawk iż-żoni li kienu ekonomikament utli jew li setgħu jiġu difiżi mingħajr ħaddiema addizzjonali. Għalhekk, l-amministrazzjoni Rumana qatt ma estendiet barra miż-żona ristretta tal-pjanura u l-widien kostali tat-tramuntana. Dan ir-reġjun strateġiku kien jifforma parti mill-[[Imperu Ruman]], irregolat bħala [[Mauretania Tingitana|Mawretanja Tingitana]], bil-belt ta' [[Volubilis]] bħala l-kapitali tagħha.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Fage|isem=J. D.|kunjom2=Clark|isem2=John Desmond|kunjom3=Oliver|isem3=Roland Anthony|data=1975|titlu=The Cambridge History of Africa|url=https://books.google.com/books?id=ZTNTz3POoZUC&dq=Mauretania+Tingitana%2C+with+the+city+of+Volubilis+as+its+capital&pg=PA526|lingwa=en|pubblikatur=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-21592-3}}</ref> [[Stampa:وليلي_05_15_43_287000.jpeg|lemin|daqsminuri|250x250px| Fdalijiet Rumani ta' [[Volubilis]].]] Matul iż-żmien tal-imperatur Ruman [[Augustus|Awgustu]], il-Mawretanja kienet stat vassalli, u l-ħakkiema tagħha, bħal [[Juba II]], ikkontrollaw iż-żoni kollha fin-nofsinhar ta' Volubilis. Iżda l-kontroll effettiv tal-leġjunarji Rumani wasal sal-inħawi ta' Sala Colonia (il-castra "Exploratio Ad Mercurios" fin-nofsinhar ta' Sala hija l-aktar fin-nofsinhar skoperta sa issa). Xi storiċi jemmnu li l-fruntiera Rumana laħqet [[Casablanca]] llum, magħrufa dak iż-żmien bħala [[Anfa]], li kienet ġiet stabbilita mir-Rumani bħala port.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Hamilton|isem=Richard|data=2019-06-27|titlu=Tangier: From the Romans to The Rolling Stones|url=https://books.google.com/books?id=SvuiDwAAQBAJ&dq=Mauretania+Roman+frontier+reached+present-day+Casablanca%2C&pg=PT48|lingwa=en|pubblikatur=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-78672-647-6}}</ref> Matul ir-renju ta' [[Juba II]], l-Awgustu waqqaf tliet [[Colonia (Ruman)|kolonji]], b’ċittadini Rumani, fil-Mawretanja qrib il-kosta Atlantika: [[Iulia Constantia Zilil]], [[Iulia Valentia Banasa]], u [[Iulia Campestris Babba]]. Augustus eventwalment kien isib tnax-il kolonja fir-reġjun.<ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/en/france-priorities_1/archaeology_2200/archaeology-notebooks_2202/europe-maghreb_2210/morocco-banasa_6428/index.html Data and map of Roman Banasa]</ref> Matul dak il-perjodu, iż-żona kkontrollata minn Ruma esperjenzat żvilupp ekonomiku sinifikanti, megħjuna mill-kostruzzjoni ta' [[Toroq Rumani fil-Marokk|toroq Rumani]]. Iż-żona inizjalment ma kinitx kompletament taħt il-kontroll ta' Ruma, u biss f'nofs is-seklu 2 inbniet [[Limes (Imperu Ruman)|limes]] fin-nofsinhar ta' Sala li testendi għal Volubilis.<ref>{{Ċita ktieb|data=2013-08-19|titlu=War and Warfare in Late Antiquity (2 vols.): Current Perspectives|url=https://books.google.com/books?id=dfaZAAAAQBAJ&dq=Mauretania+mid-2nd+century+rome+control&pg=PA305|lingwa=en|pubblikatur=BRILL|isbn=978-90-04-25258-5}}</ref> Madwar is-sena 278 WK ir-Rumani ċċaqalqu l-kapitali reġjonali tagħhom lejn [[Tanġier]] u Volubilis bdiet titlef l-importanza.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedija:Bżonn referenza|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2022)">ċitazzjoni meħtieġa</span>]]'' &#x5D;</sup> Il-Kristjaneżmu ġie introdott fir-reġjun fis-seklu 2 WK, u kiseb konvertiti fl-ibliet u fost l-iskjavi kif ukoll fost il-bdiewa Berberi. Sa tmiem is-seklu 4, iż-żoni Romanizzati kienu ġew Kristjanizzati, u kienu saru avvanzi fost it-tribujiet Berberi, li xi drabi kkonvertiw bil-massa. Żviluppaw ukoll movimenti [[Xiżma (reliġjon)|schiżmatiċi]] u [[Ereżija|eretiċi]], ġeneralment bħala forom ta’ protesta politika. Iż-żona kellha popolazzjoni Lhudija sostanzjali wkoll.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gottreich|isem=Emily|data=2020|titlu=Jewish Morocco : a history from pre-Islamic to postcolonial times|url=https://www.worldcat.org/oclc/1139892409|post=London|isbn=978-1-83860-361-8|oclc=1139892409}}</ref> == Marokk Iżlamiku bikri (ċ. 700 – ċ. 743) == === Konkwista Iżlamika (ċ. 700) === Il-[[Konkwista Musulmana tal-Magreb|konkwista Misilma tal-Magreb]], li bdiet f'nofs is-seklu 7 WK, [[Konkwista Musulmana tal-Magreb|inkisbet]] fil-bidu tat-8 seklu. Ġib kemm il-lingwa Għarbija kif ukoll l-[[Iżlam|Islam]] fiż-żona. Għalkemm parti mill-[[Kalifat|Imperu Iżlamiku]] akbar, il-Marokk kien inizjalment organizzat bħala provinċja sussidjarja ta' [[Ifriqiya|Ifriqija]], bil-gvernaturi lokali maħtura mill-gvernatur Mislem f'[[Kairouan]].<ref name="AN33">Abun-Nasr 1987, p.33</ref> It-tribujiet indiġeni Berberi adottaw l-Islam, iżda żammew il-[[konswetudini|liġijiet konswetudini]] tagħhom. Huma ħallsu wkoll taxxi u ġieħ lill-amministrazzjoni l-ġdida Iżlamika.<ref>Abun-Nasr 1987, pp.33–34</ref> === Irvell Berber (740–743) === Fis-sena 740 WK, imħeġġa minn aġitaturi [[Kharijite|Ħiereġi]] puritaniċi, il-popolazzjoni nattiva Berbera [[Irvell tal-Berber|irvellat]] kontra l-[[Kalifat Umawi]] li jmexxi. Ir-ribelljoni bdiet fost it-tribujiet Berberi tal-punent tal-Marokk, u nfirxet malajr madwar ir-reġjun. Għalkemm l-insurrezzjoni spiċċat fis-sena 742 E.K. qabel ma laħqet il-bibien ta' [[Kairouan]], la l-ħakkiema Umayyad f'Damasku u lanqas is-suċċessuri [[Kalifat Għabbasi|Għabbasi]] tagħhom ma rnexxielhom jerġgħu jimponu l-ħakma tagħhom fuq iż-żoni fil-punent ta' [[Ifriqiya|Ifriqija]]. Il-Marokk għadda mill-kontroll Umayyad u Abbasid, u frammentat f'ġabra ta' stati Berberi żgħar u indipendenti bħal [[Berghwata|Bargħawata]], [[Sijilmassa|Siġilmassa]] u [[Emirat ta' Nekor|Nekor]], minbarra [[Tlemcen]] u [[Tahert]] f'dik li llum hija l-Punent tal-[[Alġerija]]. <ref name="Duby">Georges Duby, ''Atlas Historique Mondial'', Larousse Ed. (2000), pp.220 & 224 ({{ISBN|2702828655}})</ref> Il-Berberi komplew isawru l-verżjoni tagħhom stess tal-Islam. Xi wħud, bħall-[[Banu Ifran|Bni Ifran]], żammew il-konnessjoni tagħhom ma 'settet Islamiċi puritani radikali, filwaqt li oħrajn, bħall-[[Berghwata|Bargħawata]], bnew [[Sinkretiżmu|fidi sinkretika]] ġdida.<ref name="AN42">Abun-Nasr 1987, p.42</ref><ref>G. Deverdun, [http://encyclopedieberbere.revues.org/1294 "Bargẖawāṭa"], Encyclopédie berbère, vol. 9, Edisud, 1991, pp.1360–1361</ref> == Bargħawata (744–1058) == Il-[[Barghawata|Bargħawatin]] kienu konfederazzjoni ta' gruppi Berberi li jgħixu fil-kosta Atlantika tal-Marokk, li kienu jappartjenu għad-diviżjoni tribali Berbera [[Masmuda]].<ref name="Duby">Georges Duby, ''Atlas Historique Mondial'', Larousse Ed. (2000), pp.220 & 224 ({{ISBN|2702828655}})</ref> Wara li alleati mar-rewwixta [[Ħwareġ|Ħiereġi]] [[Sufri]] fil-[[Marokk]] kontra l-[[Kalifat Umawi|Umawin]], stabbilixxew stat indipendenti (744–1058 WK) fiż-żona ta’ Tamesna fuq il-kosta Atlantika bejn [[Safi (Marokk)|Safi]] u [[Salé]] taħt it-tmexxija ta’ [[Tarif il-Matgħari]]. == Emirat ta' Siġilmasa (757–976) == Id-[[dinastija Midrarija]] jew Bni Midrar kienu dinastija Berbera li ħakmet ir-reġjun ta' Tafilalt u waqqfet il-belt ta' [[Sijilmasa|Siġilmasa]] fl-757. [[Stampa:Trans-Saharan_routes_early.svg|daqsminuri| L-entrepot Berber [[Sijilmassa|Siġilmassa]] tul ir-rotot kummerċjali tas-Saħara tal-Punent, ċ. 1000–1500. Oqsma tad-deheb huma indikati bi sfumaturi kannella ċar.]] Siġilmasa kienet belt medjevali Marokkina u [[entrepôt]] kummerċjali fit-tarf tat-tramuntana tad-deżert tas-Saħara. Il-fdalijiet tal-belt jinsabu għal {{Convert|5|mi|km|0}} tul ix-[[Xmara Ziz|Xmara Żiż]] fl-oasi [[Tafilalt]] ħdejn il-belt ta' [[Rissani]]. L-istorja tal-belt kienet immarkata minn diversi invażjonijiet suċċessivi minn dinastiċi [[Berberi]]. Sas-seklu 14, bħala t-terminu tat-tramuntana għar-[[Kummerċ Trans-Saħarjan|rotta tal-kummerċ trans-Saħara]] tal-punent, kien wieħed mill-aktar ċentri kummerċjali importanti fil-[[Magreb]] matul il-Medjuevu. == Renju ta’ Nekor (710–1019) == L-[[Renju ta Nekor|Imara Bni Saliħ]] kien [[emirat]] iċċentrat fiż-żona r-[[Rif]] tal-Marokk. Il-kapitali tagħha kienet inizjalment tinsab f'[[Temsaman (reġjun)|Temsaman]], u mbagħad marret lejn [[Nekor]]. Il-politika twaqqfet fis-sena 710 WK minn [[Salih I ibn Mansur|Saliħ I bin Mansur]] permezz ta' għotja tal-[[Kalif|Kalifat]]. Taħt il-gwida tiegħu, it-tribujiet [[Berbers|Berberi]] lokali adottaw l-[[Iżlam|Islam]], iżda aktar tard iddepożituh favur wieħed iż-Żejdi mit-tribù Nafża. Sussegwentement bidlu fehmhom u ħatru mill-ġdid lil Iben Mansur. Id-dinastija tiegħu, il-Bni Saliħ, wara ħakmet ir-reġjun sal-1019. Fl-859, ir-renju sar suġġett għal grupp ta' 62 [[Vikingi]] b'saħħithom ma' vapuri, li għelbu forza Mori f'Nekor li ppruvat tinterferixxi mal-serq tagħhom fiż-żona. Wara li qagħdu tmint ijiem fil-Marokk, il-Vikingi marru lura Spanja u komplew sa l-kosta tal-lvant.<ref>{{Ċita web|url=http://www.northvegr.org/lore/history_viking/046.php|titlu=Northvegr – A History of the Vikings|data-aċċess=10 October 2016|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090817193003/http://www.northvegr.org/lore/history_viking/046.php|arkivju-data=17 August 2009}}</ref> == Dinastija Idrisija (789–974) == Id-[[Idrisid dinastija|dinastija Idrisija]] kienet politika ħkim Misilma ċċentrata fil-Marokk, li ħakmet minn 788 sa 974. Imsemmi wara l-fundatur [[Idris I]], il-bun neputi ta' [[Ħasan bin Għali]], l-Idrisin huma maħsuba minn xi storiċi li huma l-fundaturi tal-ewwel stat Marokkin.<ref name="Moroccan dynastic shurfa"/> === Fundaturi tal-istat Idrisi: Idris I u Idris II === Sat-tieni nofs tas-seklu 8 l-aktar reġjuni tal-punent tal-[[Magreb]], inkluż il-Marokk tal-lum, kienu effettivament indipendenti mill-[[Kalifat Umawi]] mill-[[Irvell Berberu|irvellijiet Berber]] immexxija minn Khariji li bdew fl-739–740.<ref name=":15"/><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Blankinship|isem=Khalid Yahya|sena=1994|titlu=The End of the Jihad State: The Reign of Hisham Ibn 'Abd Al-Malik and the Collapse of the Umayyads|url=https://books.google.com/books?id=Jz0Yy053WS4C&q=morocco&pg=PA207|pubblikatur=State University of New York Press|paġni=207|isbn=9780791418277|kwotazzjoni=At this point, the rebels had control of all modern Morocco, most of which was not to see rule by the universal caliphate again.}}</ref> Il- Kalifat Abbasid wara s-750 ma kellux aktar suċċess biex jerġa’ jistabbilixxi l-kontroll fuq il-Marokk.<ref name=":15" />{{Rp|41}}It-twaqqigħ tal-awtorità tal-Lvant fisser li l-Marokk kien ikkontrollat minn diversi tribujiet u prinċipat Berber lokali li ħarġu madwar dan iż-żmien, bħall- [[Bargħawata|Konfederazzjoni Bargħawata]] fuq il-kosta Atlantika u l- [[Dinastija Midrarid|Emirat Midrari]] f'[[Sijilmasa]] . <ref name=":15" /> <ref name=":0"/> Il-fundatur tad-dinastija Idrisija kien [[Idris I|Idris bin Għabdalla]] (788–791),<ref name="Eustache1031">''Idris I'', D. Eustache, '''The Encyclopaedia of Islam''', Vol. III, ed. B.Lewis, V. L. Menage, C. Pellat and J. Schact, (Brill, 1986), 1031.</ref> li ntraċċa l-antenati tiegħu lura għal [[Għali|Għali bin Abi Talib]] (miet 661)<ref name="Eustache1031" /> u martu [[Fatimah|Fatima]], bint il-profeta Iżlamiku, [[Muħammed]]. Huwa kien il-bun neputi ta' [[Hasan bin Għali|Ħasan bin Għali]].<ref name=":0"/>{{Rp|81}}Wara l-[[Battalja ta' Fakhkh|battalja ta' Jum Faħħ]], ħdejn [[Mekka]], bejn l-[[Kalifat Għabbasi|Għabbasin]] u l-partitarji tad-dixxendenti tal-[[Muħammed|profeta Muħammed]], Idris bin Għabdalla ħarab lejn il-[[Magreb]]. L-ewwel wasal f'[[Tanġier]], l-iktar belt importanti tal-Marokk f'dak iż-żmien, u sas-sena 788 kien stabbilixxa ruħu f'[[Volubilis]] (magħruf bħala Walili bl-Għarbi).<ref name=":15"/>{{Rp|51}} Il-[[Awraba|Berberi Awraba]] qawwija ta' Volubilis ħadu Idris u ġagħlu l-[[imam]] tagħhom (mexxej reliġjuż).<ref name=":15"/>{{Rp|51}}<ref name=":0">{{Ċita ktieb|kunjom=Rivet|isem=Daniel|sena=2012|titlu=Histoire du Maroc: de Moulay Idrîs à Mohammed VI|pubblikatur=Fayard}}</ref>{{Rp|81}}It-tribù Awraba kien appoġġja lil [[Kusayla|Kusajla]] fil-ġlieda tiegħu kontra l-armati [[Ummayad|Umawin]] fis-snin 670 u 680. Sat-tieni nofs tas-seklu 8 kienu stabbilixxew fit-tramuntana tal-Marokk, fejn il-mexxej tagħhom Isħaq kellu l-bażi tiegħu fil-belt Rumana ta’ Volubilis. Sa dan iż-żmien l-Awraba kienu diġà Misilmin, iżda għexu f'żona fejn il-biċċa l-kbira tal-tribujiet kienu jew Kristjani, Lhud, [[Ħwareġ|Ħiereġi]] jew pagani. L-Awraba donnhom laqgħu imam [[Xarif|Xarifi]] (titlu għad-dixxendenti ta’ Ħasan bin Għali) bħala mod kif isaħħu l-pożizzjoni politika tagħhom. Idris I, li kien attiv ħafna fl-organizzazzjoni politika tal-Awraba, beda billi jasserixxi l-awtorità tiegħu u ħadem lejn is-sottomissjoni tal-qbajjel Insara u Lhud. Fl-789 waqqaf insedjament fix-Xlokk ta' Volubilis, imsejjaħ ''[[Fes|Imdina Fas]]'' (Belt Fes). Fis-sena 791 Idris I ġie avvelenat u maqtul minn aġent Għabbasi. Għalkemm ma ħalla l-ebda eredi maskili, ftit wara mewtu, martu Lalla Kanża bint Għuqba l-Awrabi, wilditlu l-uniku ibnu u s-suċċessur tiegħu, Idris II. L-eks skjav u sieħbu Għarbi leali ta' Idris, Raxid, trabba lit-tifel u ħa fuqu r-reġenza tal-istat, f'isem l-Awraba. Fl-801 Raxid inqatel mill-[[Kalifat Għabbasi|Għabbasin]]. Fis-sena ta’ wara, fl-għomor ta’ 11-il sena, Idris II kien ipproklamat imam mill-Awraba.<ref name=":15" />{{Rp|51}} Anke jekk kien xerred l-awtorità tiegħu f'ħafna mit-tramuntana tal-Marokk, fil-punent sa [[Tlemcen]], Idris I kien dipendenti kompletament mit-tmexxija Awraba. Idris II beda l-ħakma tiegħu bid-dgħjufija tal-poter ta' Awraba billi laqa' immigranti Għarab f'Walili u billi ħatar żewġ Għarab bħala l-''ważir'' (il-misitru) u l-''qadi'' (l-imħallef) tiegħu. Għalhekk biddel lilu nnifsu minn protett tal-Awraba fis-sovran tagħhom. Il-mexxej Awraba Isħaq wieġeb billi plottja kontra ħajtu mal-[[Aglabidi|Agħlabin]] tat-Tuneżija. Idris irreaġixxa billi kellu l-eks protettur tiegħu Isħaq maqtul, u fl-809 mexxa s-sede tal-gvern tiegħu mill-Walili ddominat minn Awraba għal Fes, fejn waqqaf insedjament ġdid jismu ''l-Għalija''. [[Idris II tal-Marokk|Idris II]] (791–828) żviluppa l-belt ta' [[Fes]], stabbilita qabel minn missieru bħala belt tas-suq Berbera. Hawnhekk huwa laqa’ żewġ mewġiet ta’ immigrazzjoni Għarbija: waħda fl-818 minn [[Córdoba, Spanja|Córdoba]] u oħra fl-824 mit-[[Tuneżija]] [[Aglabidi|Agħlabin]], u taw lil Fes karattru Għarbi aktar minn bliet Magrebin oħra. Meta Idris II miet fl-828, l-istat Idrisi kien mifrux mill-punent tal-Alġerija sas-[[Sous]] fin-nofsinhar tal-Marokk u kien sar l-istat ewlieni tal-Marokk, qabel il-prinċipalitajiet ta’ [[Sijilmasa|Siġilmasa]], [[Bargħawata]] u [[Nekor]] li baqgħu barra mill-kontroll tagħhom.<ref name=":15"/>{{Rp|51–52}}<ref name=":0"/>{{Rp|86}} === Is-suċċessuri ta’ Idris II === [[Stampa:Idrisids_coin_minted_at_Al_Aliyah_Morocco_840_CE.jpg|alt=|daqsminuri|170x170px| [[Idrissid dirham|Dirham Idrisi]], maħdum fl-Għalija ([[Fes]]), il-[[Marokk]], 840 WK. Il-munita fiha l-isem ta' [[Ali|Għali]]: ir-raġel ta' [[Fatima]] bint [[Muħammed]], ir-raba’ [[Ali bħala Kalif|Kalif]], u antenat tal-Idrisin.<ref>{{Ċita web|url=http://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=object;ISL;ma;Mus01_F;2;en|titlu=Discover Islamic Art - Virtual Museum - object_ISL_ma_Mus01_F_2_en|sit=islamicart.museumwnf.org|data-aċċess=2020-07-25}}</ref>]] [[Stampa:University_karawiyine.jpg|daqsminuri| Il-bitħa tal-lum tal-[[Università ta' Al-Qarawijin|Moskea l-Qarawijin]] f'[[Fes]], stabbilita minn [[Fatima l-Fihrija]] fis-seklu 9.]] Il-qawwa tad-dinastija kienet se tonqos bil-mod wara l-mewt ta’ Idris II. Taħt ibnu u s-suċċessur tiegħu [[Muhammad ibn Idris|Muħammed]] (828–836) l-istat kienet maqsuma bejn seba' minn ħutu, li biha tmien istati żgħar tal-Idrisin iffurmaw fil-Marokk u l-punent tal-Alġerija.<ref>''Idrisids'', D. Eustache, '''The Encyclopaedia of Islam''', Vol. III, 1035.</ref> Muħammed innifsu wasal biex imexxi Fes, b’poter nominali biss fuq ħutu. Ħu Għisa, li ngħata l-kontroll tar-reġjuni kostali ta' [[Tamasna]] ħdejn il-[[Bou Regreg]] mill-bażi tiegħu f'[[Chellah]], malajr irvella kontrih. Muħammed fda lil ħuh Għumar, li kien irċieva t-territorji madwar ir-Rif, biex jikkastiga lil Għisa. Għumar keċċa b’suċċess lil Għisa mill-poter, li kien imġiegħel jieħu kenn f’Chellah, u mbagħad daret lejn it-tramuntana biex jikkastiga lil ħu l-ieħor il-Qasim f’Tanġer għax qabel kien irrifjuta li jingħaqad miegħu u ma’ Muħammed kontra Għisa. Il-Qasim ħarab lejn [[Asilah]] u joqgħod fil-qrib, filwaqt li Muħammed ta lil Għumar il-gvernatur ta' Tanġer bħala premju. Mal-mewt ta' Għumar f'Settembru jew Ottubru 835 ibnu [[Għali bin Għumar]] ingħata d-dominji kollha ta' missieru min-naħa tiegħu. Muħammed innifsu miet seba’ xhur wara f’Marzu jew April 836. Ibnu [[Għali bin Muħammed]] wiret il-pożizzjoni tiegħu u ħakem għal 13-il sena (836–849) b'mod kompetenti, u jiżgura l-istabbiltà tal-istat. Wara mewtu fl-849 kien is-suċċessur minn ħuh [[Jaħja bin Muħammed]] (jew Jaħja I), li wkoll gawda minn renju paċifika.<ref name=":052"/> Matul dan iż-żmien il-kultura [[Iżlam|Iżlamika]] u [[Kultura Għarbija|Għarbija]] kisbet fortizza fl-ibliet u l-Marokk approfitta mill-[[Kummerċ Trans-Saħarjan|kummerċ trans-Saħarjan]], li beda jiġi ddominat minn negozjanti Misilmin (l-aktar Berberi). Il-belt ta’ Fes ukoll iffjorixxiet u saret ċentru reliġjuż importanti.<ref name=":15">{{Ċita ktieb|kunjom=Abun-Nasr|isem=Jamil|sena=1987|titlu=A history of the Maghrib in the Islamic period|url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC&q=A%20history%20of%20the%20Maghrib%20in%20the%20Islamic%20period&pg=PP1|post=Cambridge|pubblikatur=Cambridge University Press|isbn=0521337674}}</ref>{{Rp|52}} Matul ir-renju ta’ Jaħja waslu aktar immigranti Għarab u twaqqfu l-moskej famużi ta[[Università ta' Al-Qarawijin|l-Qarawijin]] u [[Moskea l-Andalusin|l-Andalusin]].<ref name=":052"/> Anke hekk, il-kultura Iżlamika u Għarbija għamlet l-influwenza tagħha tinħass biss fl-ibliet, bil-maġġoranza l-kbira tal-popolazzjoni tal-Marokk għadha tuża l-[[Lingwa Berbera|lingwi tal-Berberi]] u ħafna drabi taderixxi mad-duttrini eterodossi u eretiċi Iżlamiċi. L-Idrisin kienu prinċipalment ħakkiema tal-bliet u kellhom ftit setgħa fuq il-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-pajjiż.<ref name=":15" />{{Rp|52}} === Tnaqqis tal-Idrisin u żieda fid-dominanza ta’ Żenata === Wara l-mewt ta' Jaħja I fl-863 huwa kien is-suċċessur minn ibnu inqas kompetenti, Jaħja II, li qasam l-isfera Idrisid għal darb'oħra fost il-familji estiżi. Jaħja II miet f'ċirkostanzi inċerti fl-866 wara li ħarab mill-palazz tiegħu. Wara episodju ta’ diżordni f’Fes, il-kuġinu tiegħu Għali bin Għumar ħa l-poter.<ref name=":052">{{Ċita ktieb|kunjom=Eustache|isem=D.|sena=2012|kapitlu=Idrīsids|editur-kunjom2=Bianquis|editur-isem2=Th.|editur-kunjom3=Bosworth|editur-isem3=C.E.|editur-kunjom4=van Donzel|editur-isem4=E.|editur-kunjom5=Heinrichs|editur-isem5=W.P.|titlu=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|pubblikatur=Brill}}</ref> Fl-868, taħt it-tmexxija ta' Għabd ir-Rażżaq it-tribujiet Berberi [[Ħwareġ|Ħiereġi]] [[Sufri]] ta' Madjuna, Għajata u [[Miknasa]] tar-reġjun ta' Fes iffurmaw front komuni kontra l-Idrisin. Mill-bażi tagħhom f'[[Sefrou]] setgħu jegħlbu lil Għali bin Għumar u jokkupaw Fes. Fes irrifjuta li jissottometti, madankollu, u [[Jaħja bin il-Qasim|Jaħja]] ieħor, iben il-Qasim, seta' jerġa' jieħu l-belt u jistabbilixxi lilu nnifsu bħala l-ħakkiem il-ġdid, Jaħja III. Għalhekk il-linja tal-gvern kienet għaddiet minn ulied Muħammed għal iben ta' Għumar u issa wlied il-Qasim.<ref name=":15"/>{{Rp|52}}<ref name=":052" /> Jaħja III ħakem fuq il-qasam kollu Idrisi u kompla jattakka lis-Sufrin. Fl-905 madankollu miet fil-battalja kontra membru ieħor tal-familja, [[Jaħja bin Idris bin Għumar]] (neputi ta' Għumar), li mbagħad ħa l-poter bħala Jaħja IV.<ref name=":052"/> F'dan il-punt, madankollu, il-[[Kalifat Fatimi|Fatimin]] fil-lvant bdew jintervjenu fil-Marokk, bit-tama li jespandu l-influwenza tagħhom. Fl-917 il- [[Miknasa]] u l-mexxej tagħha Masala bin Ħabus, li jaġixxu f'isem l-alleati Fatimi tagħhom, attakkaw Fes u sfurzaw lil Jaħja IV jirrikonoxxi s-suzeranità Fatimija, qabel iddepożituh fl-919<ref name=":052" /><ref name=":1">{{Ċita ktieb|kunjom=Bosworth|isem=Clifford Edmund|sena=2004|titlu=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual|url=https://books.google.com/books?id=mKpz_2CkoWEC&q=new+islamic+dynasties|pubblikatur=Edinburgh University Press|isbn=9780748621378}}</ref> jew 921.<ref name=":15"/>{{Rp|63}} Huwa kien is-suċċessur mill-kuġinu tiegħu [[Musa bin Abi l-Għafja]], li kien diġà ngħata l-inkarigu fuq il-bqija tal-pajjiż. [[Ħasan I il-Ħaġġam l-Idrisi|Ħasan I il-Ħaġġam]] l-Idrisi, neputi tal-Qasim, irnexxielu jikseb il-kontroll ta' Fes mill-925 iżda fl-927 Musa reġa' lura, qabad lil Ħasan u qatlu, u b'hekk immarka l-aħħar darba li l-Idrisi kellhom il-poter f'Fes.<ref name=":052" /> Minn Fes, il-Miknasa bdew isegwu lill-familja Idrisija madwar il-Marokk. Il-familja ħadet kenn fil-fortizza ta' [[Ħaġar in-Nasr]] fit-tramuntana tal-Marokk, fejn il-Miknasa assedjawhom.<ref name=":052"/> Ftit wara, madankollu, faqqgħet gwerra ċivili fost il-Miknasa meta Musa qalbet lealtà lejn l-[[Kalifat Córdoba|Umawin ta' Córdoba]] fl-931 f'tentattiv biex tikseb aktar indipendenza. Il-Fatimin bagħtu lil Ħumajd bin Jasal (jew Ħamid<ref name=":15"/>), in-neputi ta’ Masala bin Ħabus, biex jikkonfrontaw lil Musa, għelbuh fl-933 u ġegħluh jerġa’ jaqa’ fil-linja.<ref name=":052" /><ref name=":15" />{{Rp|63}}L-Idrisin ħadu vantaġġ mis-sitwazzjoni biex ikissru l-assedju tal-fortizza tagħhom u jegħlbu lit-truppi Żenata Mikanasa. Ladarba l-Fatimin marru, madankollu, Musa għal darb'oħra tefa' l-awtorità tagħhom u għaraf lill-kalif Umawi. Il-Fatimin bagħtu lill-ġeneral tagħhom Majsur biex jerġa’ jikkonfrontah, u din id-darba ħarab. Huwa kien segwit u maqtul mill-Idrisin.<ref name=":052" /> Wara dan l-Idrisin stabbilixxew fost it-tribujiet [[Poplu Ġebala|Ġebala]] fir-reġjun tar-Rif tal-majjistral tal-Marokk fejn reġgħu bnew parzjalment il-bażi tal-poter tagħhom minn Ħaġar in-Nasr, alternattivament jirrikonoxxu jew lill-[[Kalifat Córdoba|Umawin ta' Córdoba]] (taħt [[Għabd ir-Raħman III]]) jew lill-Fatimin bħala s-sinjuri.<ref name=":052"/> [[Il-Qasim Knun|Il-Qasim Knun bin Muħammed]] ddeċidiet hawn mill-938 sa l-948 f'isem il-Fatimidi.<ref name=":052" /><ref name=":1"/> Ibnu u s-suċċessur tiegħu, Aħmad, magħruf bil-[[Isem Għarbi|kunja]] ([[teknonimu]]) tiegħu [[Abu l-Għajx Aħmad bin il-Qasim Knun|Abu l-Għajx]], irrikonoxxa lill-Umawin minflok iżda ħarabhom meta rrifjuta li jħallihom jokkupaw Tanġer. Huwa kien assedjat hemmhekk u mġiegħel jirtira, żamm biss iż-żoni madwar [[Basra, il-Marokk|Basra]] u Asilah filwaqt li l-Umawin okkupaw il-bqija tat-tramuntana tal-Marokk.<ref name=":052" /> Huwa eventwalment telaq lejn l-Andalus, u ħalla lil ħuh [[Ħasan bin il-Qasim Knun]] bħala l-mexxej il-ġdid fl-954.<ref name=":052" /><ref name=":1" /> Fl-958 il-Fatimin bagħtu ġenerali ġdid, [[Ġawhar bin Għabdalla s-Sqalli|Ġawhar is-Sqalli]], biex jinvadi l-Marokk. Is-suċċess tiegħu ġiegħel lill-Idrisids biex jerġgħu jaċċettaw is-sinjur Fatimin.<ref name=":052" /><ref name=":15"/>{{Rp|75}}Ftit wara, madankollu, meta Ġawhar u l-Fatimin kienu okkupati jieħdu l-kontroll tal- Eġittu, l-Umawin reġgħu lura. Fl-973 il-ġenerali tagħhom, Għalib, invada l-Marokk.<ref name=":15" /> L-Idrisin ġew imkeċċija mit-territorji tagħhom u l-Ħasan, flimkien ma' ħafna Idrisin oħra jew uliedhom, ittieħdu bħala ostaġġi Córdoba fl-974 <ref name=":052" /> L-Idrisin li fadal fil-Marokk irrikonoxxew il-ħakma l-Umawija.<ref name=":15" /> Il-Ħasan aktar tard tkeċċa minn Córdoba u ħarab lejn l-Eġittu, li issa kien taħt il-ħakma il-Fatimija. Fl-979 [[Buluggin bin Żiri]], il-gvernatur Fatimi ta' Ifriqija (wara li l-Kalifi Fatimin kellhom il-kapital tagħhom fil-[[Kajr]]), reġa' lura biex jegħleb lill-Umawin u jimponi mill-ġdid is-sinjur Fatimi fil-punent tal-Magreb. Fl-985<ref name=":1" /> irritorna lejn il-Marokk bl-appoġġ tal-Fatimi, iżda f’dik l-istess sena ġie megħlub minn ġenerali Umawi ieħor mibgħut mill-[[Almanzor|Mansur]] u mbagħad maqtul fi triqtu lejn Cordoba.<ref name=":052" /> Dan ġab it-tmiem finali lid-dinastija Idrisid. L-Umayyads żammew kontroll fuq it-Tramuntana tal-Marokk sal-kollass tal-kalifat tagħhom fil-bidu tas-seklu 11. Wara dan, il-Marokk kien iddominat minn diversi tribujiet Berberi Żenata.<ref name=":0"/>{{Rp|91}}<ref name=":15" />{{Rp|82}}Sakemm il-qawmien tal-[[Imperu Almoravid|Almoravidi]] tas-[[Sanhaġa]] aktar tard fis-seklu, il-[[Magħrawa]] kkontrollaw [[Fes]], [[Sijilmasa|Siġilmasa]] u [[Aghmat|Agħmat]] filwaqt li l-[[Bni Jafran]] ħakmu fuq Tlemcen, [[Salé]] (Chellah), u r-reġjun [[Tadla]].<ref name=":0" />{{Rp|91}} Minkejja li waqgħu mill-poter, l-Idrisin xorta waħda nissel ħafna familji xarifin li baqgħu preżenti għas-sekli li ġejjin. Xi Marokkini llum għadhom jippretendu nisel minnhom.<ref name=":052"/> Fis-seklu 11 familja Idrisija imnissla minn Għumar bin Idris II, il- [[Dinastija Ħammudija|Ħammudin]] setgħu jiksbu l-poter f'diversi bliet fit-tramuntana tal-[[Marokk]] u fin-nofsinhar ta' [[Spanja]].<ref name=":052" /><ref name=":0522">{{Ċita ktieb|kunjom=Huici Miranda|isem=A.|sena=2012|kapitlu=Ḥammūdids|editur-kunjom2=Bianquis|editur-isem2=Th.|editur-kunjom3=Bosworth|editur-isem3=C.E.|editur-kunjom4=van Donzel|editur-isem4=E.|editur-kunjom5=Heinrichs|editur-isem5=W.P.|titlu=Encyclopaedia of Islam, Second Edition|pubblikatur=Brill}}</ref> F'Fes u fil-belt ta' [[Moulay Idriss Zerhoun|Moulaj Idriss]] (ħdejn Volubilis), l-oqbra ta' Idris II u Idris I, rispettivament, eventwalment żviluppaw f'kumplessi reliġjużi importanti u f'siti ta' pellegrinaġġ (eż. iż-[[Żawija Mulaj Idris II]]).<ref name=":3">{{Ċita ktieb|kunjom=Achouar|isem=Amina|sena=2005|titlu=Fès, Meknès|pubblikatur=Flammarion}}</ref><ref name=":62">{{Ċita ktieb|kunjom=Gaudio|isem=Attilio|sena=1982|titlu=Fès: Joyau de la civilisation islamique|post=Paris|pubblikatur=Les Presse de l'UNESCO: Nouvelles Éditions Latines|paġni=123–131|isbn=2723301591}}</ref> Diversi familji prominenti xarifin f'Fes traċċaw in-nisel tagħhom għal Idris I,<ref name=":02">{{Ċita ktieb|kunjom=Le Tourneau|isem=Roger|sena=1949|titlu=Fès avant le protectorat: étude économique et sociale d'une ville de l'occident musulman|post=Casablanca|pubblikatur=Société Marocaine de Librairie et d'Édition}}</ref>{{Rp|488}}u xi wħud minn dawn kellhom rwol fiż-żamma jew il-bini mill-ġdid taż-Żawija Mulaj Idris II fil-belt.<ref name=":4">{{Ċita web|url=http://www.discoverislamicart.org/database_item.php?id=monument;isl;ma;mon01;20;en|titlu=Mulay Idris Mausoleum|isem=Mohamed|awtur=Mezzine|sit=Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers|data-aċċess=6 January 2018}}</ref> == Dinastija Almoravida (ċ. 1060 – 1147) == [[Stampa:Almoravid_Empire.png|xellug|daqsminuri| L-imperu Almoravid fl-eqqel tiegħu kien jiġġebbed mill-belt ta' [[Aoudaghost]] sa [[Zaragoza]] fl-Andalus.]] [[Stampa:Cúpula_almorávide_(Marrakech).jpg|lemin|daqsminuri|240x240px| L-[[Qubba Almoravid]], mibnija mill-Almoravidi fis-seklu 12.]] Id-[[Imperu Almoravid|dinastija Almoravida]] (ċ.1060–1147) oriġinat fost it-tribù [[Berberi|Berberu]] nomadi tal-[[Lamtuna]] li jappartjenu għas-[[Sanhaja|Sanhaġa]]. Huma rnexxielhom jgħaqqdu l-Marokk wara li kien inqasam fost diversi prinċipalitajiet Żenata lejn l-aħħar tas-seklu 10, u annessaw l-Emirat Siġilmasa u l-[[Bargħawata]] ([[Tamasna]]) lejn renju tagħhom. Taħt [[Jusuf bin Taxfin]], l-Almoravidi ġew mistiedna mill-prinċpijiet [[Tajfa (Andalus)|twajjef]] Misilmin mill-[[Andalus]] biex jiddefendu t-territorji tagħhom mir-renji Kristjani. L-involviment tagħhom kien kruċjali fil-prevenzjoni tal-waqgħa tal-Andalus. Wara li rnexxielu jwarrab il-forzi Kristjani fl-1086, Jusuf irritorna lejn l-Iberja fl-1090 u annessa l-biċċa l-kbira mit-twajjef ewlenin.<ref>Maxime RODINSON, « ALMORAVIDES », Encyclopædia Universalis [en ligne], consulté le 23 octobre 2014. URL : http://www.universalis.fr/encyclopedie/almoravides/</ref> Il-qawwa Almoravida bdiet tonqos fl-ewwel nofs tas-seklu 12, hekk kif id-dinastija ddgħajjef wara t-telfa tagħha fil-[[Battalja ta' Ourique]] u minħabba l-aġitazzjoni tal-[[Kalifat Almohad|Almohadi]]. Il-konkwista tal-belt ta’ [[Marrakesh|Marrakech]] mill-Almohads fl-1147 immarkat il-waqgħa tad-dinastija. Madankollu, frammenti tal-Almoravidi (il-[[Bni Għanija]]) komplew jissieltu fil-Gżejjer Baleariċi u fit- [[Tuneżija]]. Il-Berberi tat-[[Tamażgħa]] fil-Medjuevu bikri jistgħu jiġu kklassifikati bejn wieħed u ieħor fi tliet gruppi ewlenin: iż- [[Żenata]] madwar it-tramuntana, il-[[Masmuda]] kkonċentrati fiċ-ċentru tal-Marokk, u s-Sanhaġa, miġbura f'żewġ żoni: il-parti tal-punent tas-[[Saħara]] u l-għoljiet fil-Magreb tal-Lvant.<ref>Mones (1988), p. 119; (1992), p. 228.</ref> Is-Sanhaġa tal-lvant inkluda l-Berberi tal-[[Kutama]], li kienu l-bażi taż-żieda tal-[[Kalifat Fatimi|Fatimi]] fil-bidu tal-10 seklu, u d-[[dinastija Żirija]], li ħakmet lil [[Ifriqija]] bħala vassalli tal-Fatimin wara li dawn tal-aħħar marru l-Eġittu fl-972. Is-[[Sanhaġa]] tal-punent kienu maqsuma f’diversi tribujiet: il-Gażżula u l-[[Lamta]] fil-[[wied tad-Draa|Wied Draa]] u l-għoljiet tal-medda ta’ [[Anti-Atlas|Atlas Żgħir]]; ibgħad fin-nofsinhar, ikkampjati fis-Saħara tal-[[Saħara|Punent]], kienu l-Massufa, il-[[Lamtuna]] u l-Bni Warit; u l-aktar fin-nofsinhar ta' kollox, il-Gudala, fil-kosta tal-[[Mawritanja]] sa l-artijiet tal-fruntiera tax- [[Xmara Senegal]]. Is-Sanhaġa tal-punent kien ġie kkonvertit għall-[[Iżlam|Islam]] xi żmien fis-seklu 9. Sussegwentement ġew magħqudin fis-seklu 10 u, bil-ħeġġa ta' konvertiti ġodda, nedew diversi kampanji kontra s-"[[Is-Sudan (reġjun)|Sudaniżi]] " (popli pagani tal-[[Afrika sub-Saħarjana]]).<ref>Lewicki (1988), pp. 160–61; (1992), pp. 308–09.</ref> Taħt is-sultan tagħhom Tinbarutan bin Usfajxar, il-Lamtuna tas-Sanhaġa waqqfu (jew qabdu) iċ-ċittadella ta’ [[Awdaghust|Awdagħust]], waqfa kritika fuq ir-rotta [[Kummerċ Trans-Saħarjan|kummerċjali trans-Saħarjana]]. Wara l-kollass tal-għaqda Sanhaġa, Awdagħust għadda f'idejn l- [[imperu tal-Gana]]; u r-rotot trans-Saħarjani ttieħdu mill-[[Magħrawa]] taż-Żenata tas-[[Sijilmassa|Siġilmasa]]. Il-Magħrawa sfruttaw ukoll din id-diżunjoni biex iqaċċtu lis-Sanhaġa Gażżula u l-Lamta mill-mergħat tagħhom fil-widien ta’ Sous u Draa. Madwar l-1035, il-kap ta’ Lamtuna Abu Għabdalla Muħammed bin Tifat (magħruf ukoll bħala Tarsina), ipprova jgħaqqad mill-ġdid it-tribujiet Sanhaġa tad-deżert, iżda r-renju tiegħu dam inqas minn tliet snin. == Moviment Almohad (ċ. 1121–1269) == [[Stampa:Empire_almohade.PNG|xellug|daqsminuri| L-imperu Almohad fl-akbar firxa tiegħu, ċ. 1180–1212.<ref>{{Ċita web|url=http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_carte.php?carte=carte-05&lang=en|titlu=Qantara|data-aċċess=2013-02-21|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160611222631/http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_carte.php?carte=carte-05&lang=en|arkivju-data=2016-06-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_carte.php?carte=carte-06&lang=en|titlu=Qantara|data-aċċess=2013-02-21|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160611222646/http://www.qantara-med.org/qantara4/public/show_carte.php?carte=carte-06&lang=en|arkivju-data=2016-06-11}}</ref>]] Il-[[Kalifat Almohad]] (bl-[[Għarbi]]: خِلَافَةُ ٱلْمُوَحِّدِينَ, <small>b'ittri Rumani:</small> ''Ħilafaẗu l-Muwaħħidīn''; jew دَوْلَةُ ٱلْمُوَحِّدِينَ, <small>b'ittri Rumani:</small> ''ad-Dawlaẗu l-Muwaħħidīn''; jew ٱلدَّوْلَةُ ٱلْمُوَحِّدِيَّةُ, ''ad-Dawlaẗu l-Muwaħħidīja''; mill-Għarbi ٱلْمُوَحِّدُونَ, <small>b'ittri Rumani:</small> ''al-Muwaħħidūn'', <small>litteralment:</small> "dawk li jwaħħdu [il-waħdanija] ta' Alla"<ref>{{Ċita web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Almohad|titlu=Definition of ALMOHAD|sit=www.merriam-webster.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-01-09}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/almohad|titlu=Almohad definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary|sit=www.collinsdictionary.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-01-09}}</ref><ref name=":152">{{Ċita ktieb|kunjom=Bennison|isem=Amira K.|sena=2016|titlu=Almoravid and Almohad Empires|url=https://books.google.com/books?id=19JVDwAAQBAJ&pg=PA299|pubblikatur=Edinburgh University Press|paġni=299–300, 306|isbn=978-0-7486-4682-1}}</ref>{{Rp|246}}) kien imperu [[Iżlam|Mislem]] [[Berbers|Berberu]] tal-[[l-Afrika ta' Fuq|Afrika ta' Fuq]] imwaqqaf fis-seklu 12. Fl-eqqel tagħha, kienet tikkontrolla ħafna mill-[[Peniżola Iberika]] (l-[[Andalus]]) u l-Afrika ta’ Fuq (il-[[Magreb]]).<ref name=":623">{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Almohads|titlu=Almohads {{!}} Berber confederation|sit=Encyclopedia Britannica|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-05}}</ref><ref name="BoweringCrone2013">{{Ċita ktieb|kunjom=Gerhard Bowering|kunjom2=Patricia Crone|kunjom3=Mahan Mirza|kunjom4=Wadad Kadi|kunjom5=Muhammad Qasim Zaman|sena=2013|titlu=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought|url=https://books.google.com/books?id=q1I0pcrFFSUC&pg=PA34|pubblikatur=Princeton University Press|paġna=34|isbn=978-0-691-13484-0}}</ref><ref name="Oxford Bibliographies 2020">{{Ċita web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0217.xml|titlu=Almohads - Islamic Studies|data=6 Jan 2020|sit=Oxford Bibliographies|data-aċċess=11 Feb 2020}}</ref> Id-[[duttrina Almohad|duttrina Almohada]] twaqqfet minn [[Iben Tumart]] fost it-tribujiet Berberi tal-[[Masmuda]], konfederazzjoni tribali [[nies Berberi|Berbera]] tal-[[Muntanji Atlas]] tan-nofsinhar tal-Marokk.<ref name="EI2">{{Ċita enċiklopedija|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ibn-tumart-SIM_3395}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Kennedy|isem=Hugh|sena=2014|titlu=Muslim Spain and Portugal: A Political History of Al-Andalus|url=https://books.google.com/books?id=NFfJAwAAQBAJ|lingwa=en|pubblikatur=Routledge|paġni=197|isbn=9781317870418}}</ref> Dak iż-żmien, il-[[Marokk]], il-punent tal-[[Alġerija]] u Spanja (l-Andalus), kienu taħt il-ħakma [[Imperu Almoravid|Almoravidi]], dinastija Berbera tas-[[Sanhaja|Sanhaġa]].<ref>{{Ċita ktieb|sena=2000|kapitlu=Ibn Tumart|titlu=The Concise Oxford Dictionary of World Religions|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095955689|doi=10.1093/acref/9780192800947.001.0001|isbn=978-0-19-280094-7}}</ref> Madwar l-1120, Iben Tumart stabbilixxa l-ewwel stat Berberu f'[[Tinmel]] fil- Muntanji Atlas.<ref name=":623" />{{Multiple image|align=|direction=|total_width=300|image1=أعز ما يطلب 01.jpg|alt1=|caption1=|image2=أعز ما يطلب 02.jpg|caption2=|footer=''[[Agħażżu Ma Jutlab|Agħażżu Mā Juṭlab]]'' ġabar it-tagħlim ta’ Iben Tumart, li kien fundamentali għal [[duttrina Almohada]].}}Kmieni f’ħajtu, Iben Tumart mar Spanja biex ikompli l-istudji tiegħu, u wara [[Bagdad]] biex japprofondixxihom. F'Bagdad, Iben Tumart mehmuż mal-iskola teoloġika tal-[[Abu l-Ħasan l-Axgħari|Axgħari]], u ġie taħt l-influwenza tal-għalliem [[il-Għażali]].<ref>{{Ċita web|url=https://en.qantara.de/content/the-islamic-reformer-ibn-tumart-the-man-who-changed-the-course-of-islamic-history|titlu=The Islamic reformer Ibn Tumart: The man who changed the course of Islamic history - Qantara.de|data=28 December 2017|sit=Qantara.de - Dialogue with the Islamic World|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-20}}</ref><ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=305–330}}</ref> Malajr żviluppa s-sistema tiegħu stess, u għaqqad id-duttrini ta’ diversi kaptani. Il-prinċipju ewlieni ta' Iben Tumart kien unitariżmu strett ([[Tewħid (Iżlam)|tewħid]]), li ċaħad l-eżistenza indipendenti tal-attributi ta' [[Allah|Alla]] bħala inkompatibbli mal-unità Tiegħu, u għalhekk idea politeista. Iben Tumart irrappreżenta rewwixta kontra dak li hu qies bħala [[antropomorfiżmu]] fl-ortodossija Misilma. Is-segwaċi tiegħu kienu jsiru magħrufa bħala ''l-Muwaħħidin'' (Almohadi), jiġifieri dawk li jaffermaw il-waħdanija ta' Alla. Madwar l-1124, Iben Tumart waqqaf ir-[[ribat]] ta' [[Tinmel]], fil-wied in-Nfis fl-Atlas Għoli, kumpless imsaħħaħ li ma jistax jitqabbad, li jservi kemm bħala ċ-ċentru spiritwali kif ukoll bħala kwartieri ġenerali militari tal-moviment Almohad. Għall-ewwel tmien snin, ir-rewwixta Almohada kienet limitata għal gwerra guerilla tul il-qċaċet u l-għoljiet tal-High Atlas. Fil-bidu tal-1130, l-Almohadi finalment niżlu mill-muntanji għall-ewwel attak imdaqqsa tagħhom fl-artijiet baxxi. Kien diżastru. L-Almohadi warrbu kolonna Almoravid li kienet ħarġet jiltaqgħu magħhom qabel [[Aghmat|Agħmat]], u mbagħad ħarġu l-fdal tagħhom sa [[Marrakesh|Marrakexx]]. Huma assedjaw Marrakexx għal erbgħin jum sakemm, f’April (jew Mejju) 1130, l-Almoravidi ħarġu mill-belt u għaffġu lill-Almohadi fil-[[Battalja tal-Buħajra|Battalja mdemmija tal-Buħajra]] (imsemmija għal ġnien kbir fil-lvant tal-belt). L-Almohadi ġew rotta bir-reqqa, b'telf kbir. Nofs it-tmexxija tagħhom inqatlet fl-azzjoni, u l-bqija ħajja biss irnexxielhom jitħabtu lura lejn il-muntanji.<ref>{{Ċita ktieb|sena=1989|titlu=The Encyclopedia of Islam, Volume 6, Fascicules 107–108|url=https://books.google.com/books?id=tPsUAAAAIAAJ&pg=PA592|sensiela=The Encyclopaedia of Islam|pubblikatur=Brill|paġna=592|isbn=978-90-04-09082-8|data-aċċess=2019-02-01}}</ref> Iben Tumart miet ftit wara, f’Awwissu tal-1130. Il-moviment Almohad ma waqax immedjatament wara telfa daqshekk devastanti u l-mewt ta' Mahdi kariżmatiku tagħhom, x'aktarx minħabba l-ħiliet tas-suċċessur tiegħu, Għabd il-Mu'min.<ref name=":232">{{Ċita ktieb|kunjom=Bennison|isem=Amira K.|sena=2016|titlu=The Almoravid and Almohad Empires|pubblikatur=Edinburgh University Press}}</ref>{{Rp|70}}Il-mewt ta’ Iben Tumart inżammet sigrieta għal tliet snin, perijodu li l-kronikaturi Almohad iddeskrivew bħala ''[[Għajbien (Iżlam)|għajba]]'' (għajbien). Dan il-perjodu x'aktarx ta lil Għabd il-Mu'min ħin biex jiżgura l-pożizzjoni tiegħu bħala suċċessur għat-tmexxija politika tal-moviment.<ref name=":232" />{{Rp|70}}Għalkemm huwa Berberu taż-[[Zenata|Żenata]] minn Tagra (l-Alġerija),<ref>[https://books.google.com/books?id=CurSh3Sh_KMC&pg=PA4 Dictionary of World Biography: The Middle Ages - Page 4]</ref> u għalhekk barrani fost il-Masmuda tan-nofsinhar tal-Marokk, Għabd il-Mu'min xorta waħda ra r-rivali prinċipali tiegħu u martellat lura lejn il-maqsgħa tribujiet li qed iħawwdu. Tliet snin wara l-mewt ta’ Iben Tumart kien uffiċjalment ipproklamat bħala “Kalif il-Mahdi” (suċċessur tal-Mahdi) jew sempliċiment Kalif.<ref name=":05222">{{Ċita ktieb|kunjom=|isem=|sena=|kapitlu=Almohads|editur-kunjom2=Krämer|editur-isem2=Gudrun|editur-kunjom3=Matringe|editur-isem3=Denis|editur-kunjom4=Nawas|editur-isem4=John|editur-kunjom5=Rowson|editur-isem5=Everett|titlu=Encyclopaedia of Islam, Three|post=|pubblikatur=Brill|paġni=|issn=1873-9830}}</ref> === Konkwisti === Għabd il-Mu'min imbagħad ħareġ bħala l-Logutenent tal-Mahdi Iben Tumart. Bejn l-1130 u l-mewt tiegħu fl-1163, Għabd il-Mu'min mhux biss neħħa l-għeruq lill-Murabitin ([[Imperu Almoravid|Almoravidi]]), iżda estenda l-poter tiegħu fuq l-Afrika ta' Fuq kollha sa [[Eġittu|l-Eġittu]], u sar amir ta' [[Marrakesh|Marrakexx]] fl-1149. L-[[Andalus]] dalwaqt segwa d-destin tal-[[Magreb]]. Bejn l-1146 u l-1173, l-Almohadi gradwalment ħasdu l-kontroll mill-Almoravidi fuq il-prinċipalitajiet Mori fl-Iberja. L-Almohadi ittrasferixxu l-kapitali tal-Iberja Misilma minn [[Córdoba, Spanja|Córdoba]] lejn [[Sivilja]]. Hemmhekk waqqfu moskea kbira; l-imnara (torri ''minaret'') tiegħu, il-[[Giralda]], inbena fl-1184 biex jimmarka l-adeżjoni ta' Jagħqub I. L-Almohadi bnew ukoll palazz hemmhekk imsejjaħ il-Muwarak fuq is-sit tal-[[Alcázar ta' Sivilja]] tal-lum. [[Stampa:Sevilla_Almohade.JPG|daqsminuri| L-[[Kalifat Almohad|Almohadi]] ittrasferixxu l-kapital tal-[[Andalus]] lejn [[Sivilja]].]] Il-prinċpijiet Almohadi kellhom karriera itwal u aktar distinta mill-Almoravidi. Is-suċċessuri ta' Għabd il-Mu'min, [[Abu Jagħqub Jusuf]] (Jusuf I, ħakem 1163–1184) u [[Abu Jusuf Jagħqub il-Mansur]] (Jagħqub I, ħakem 1184–1199), it-tnejn kienu irġiel kapaċi. Inizjalment il-gvern tagħhom wassal lil ħafna suġġetti Lhud u Kristjani biex jieħdu kenn fl-istati Kristjani li kienu qed jikbru tal-Portugall, il-[[Renju Kastilja|Kastilja]] u l-[[Aragona]]. Fl-aħħar mill-aħħar saru inqas fanatiċi mill-Murabitin, u Jagħqub il-Mansur kien raġel mimli ħafna li kiteb stil [[Lingwa Għarbija|Għarbi]] tajjeb u pproteġi lill-filosfu Iben Ruxd ([[Averroes]]). It-titlu tiegħu ta' "''al-Manṣūr''" ("il-Magħjun jew il-Mirbuħ [b'Alla]") kiseb bir-rebħa tiegħu fuq [[Alfonso VIII tal-Kastilja|Alfonso VIII ta' Kastilja]] fil-[[Battalja ta' Alarcos]] (1195). Miż-żmien ta' [[Abu Jagħqub Jusuf il-Mustansir|Jusuf II il-Mustansir]], madankollu, l-Almohadi iggvernaw lill-korreliġjonarji tagħhom fl-Iberja u fl-Afrika ta' Fuq ċentrali permezz ta' logutenenti, u d-dominji tagħhom barra l-[[Marokk]] kienu trattati bħala provinċji. Meta l-emiri Almohadi qasmu l-Istrett kien biex imexxu [[ġihad]] kontra l-Insara u mbagħad jerġgħu lura lejn il-Marokk.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Barton|isem=Simon|sena=2009|titlu=A History of Spain|post=London|pubblikatur=Palgrave Macmillan|paġni=63–66|isbn=978-0-230-20012-8}}</ref> === Snin ta' żamma === [[Stampa:Abu_Yaqub_Yusef_Coin.png|daqsminuri|300x300px| Munita nħadmet matul ir-renju ta' [[Abu Jagħqub Jusuf]].]] Fl-1212, il-Kalif Almohad [[Muħammed in-Nasir]] (1199–1214), is-suċċessur tal-Mansur, wara avvanz inizjalment suċċess lejn it-tramuntana, ġie megħlub minn alleanza tal-erba' rejiet Insara ta' [[Renju tal-Kastilja|Kastilja]], [[Aragón]], [[Renju tal-Navarra|Navarra]], u l-Portugall, fil-[[Battalja ta' Las Navas de Tolosa]] fi [[Sierra Morena]]. Il-battalja kissret l-avvanz Almohad, iżda l-qawwiet Kristjani baqgħu wisq diżorganizzati biex japprofittaw minnha immedjatament. Qabel mewtu fl-1213, in-Nasir ħatar lil ibnu żgħir ta' għaxar snin bħala l-[[kalif]] li jmiss [[Abu Jagħqub Jusuf il-Mustansir|Jusuf II il-Mustansir]]. L-Almohadi għaddew minn perjodu ta’ reġenza effettiva għall-kalif żagħżugħ, bil-poter eżerċitat minn oligarkija ta’ membri anzjani tal-familja, burokrati tal-palazz u nobbli ewlenin. Il-ministri Almohadi kienu attenti li jinnegozjaw sensiela ta’ tregwa mar-renji Kristjani, li baqgħu xi ftit jew wisq fis-seħħ għall-ħmistax-il sena ta’ wara (it-[[Assedju ta' Alcácer do Sal|telfa ta’ Alcácer do Sal]] għar-[[Renju tal-Portugall]] fl-1217 kienet eċċezzjoni). Fil-bidu tal-1224, il-kalif żagħżugħ miet f’inċident, mingħajr l-ebda werrieta. Il-burokrati tal-palazz f'[[Marrakesh|Marrakexx]], immexxija mill-[[ważir]] Għutman bin Ġamgħi, malajr fasslu l-elezzjoni tan-nannu anzjan tiegħu, [[Għabd il-Wieħed I il-Maħlugħ]], bħala l-kalif il-ġdid Almohad. Iżda l-ħatra mgħaġġla taqlib fergħat oħra tal-familja, notevolment l-aħwa tal-mibki in-Nasir, li ggvernaw fl-Andalus. L-isfida tqajmet immedjatament minn wieħed minnhom, dak iż-żmien gvernatur f'[[Murcia]], li ddikjara lilu nnifsu l-Kalif [[Għabdalla l-Għadil]]. Bl-għajnuna ta’ ħutu, malajr ħataf il-kontroll tal-Andalus. Il-konsulent ewlieni tiegħu, id-dell Abu Żejd bin Juġġan, sfrutta l-kuntatti tiegħu f'Marrakexx, u assigura d-depożizzjoni (u għalhekk il-laqam "il-Maħlugħ") u l-qtil ta' Għabd il-Wieħed I, u t-tkeċċija tal-[[Qbejjel Għarab|klann]] il-Ġamigħi. Dan [[Kolp ta’ stat|kolp ta' stat]] ġie kkaratterizzat bħala ċ-ċagħaq li fl-aħħar kissru l-Andalus. Kien l-ewwel kolp ta’ stat intern fost l-Almohadi. Il-klann Almohad, minkejja nuqqas ta' qbil okkażjonali, dejjem baqa' magħqud sewwa u lealment wara l-preċedenza dinastika. Il-ksur qattiel tal-Kalif l-Għadil tal-propjetà dinastika u kostituzzjonali ħassar l-aċċettabilità tiegħu għal ''[[Xiħ (Għarbi)|xjuħ]]'' Almohadi oħra. Wieħed mir-rekusanti kien il-kuġin tiegħu, Għabdalla l-Bajjasi ("ta' [[Baeza]]"), il-gvernatur Almohad ta' [[Jaén, Spanja|Jaén]], li ħa numru żgħir ta' segwaċi u telaq lejn l-għoljiet madwar Baeza. Huwa waqqaf kamp ribelli u ssawwar alleanza mal-kwiet sa issa [[Ferdinandu III ta’ Kastilja|Ferdinandu III ta' Kastilja]]. Li ħass il-prijorità akbar tiegħu kienet Marrakexx, fejn ix-xjuħ Almohadi rikuża kien ingħaqad wara Jaħja, iben ieħor tan-Nasir, l-Għadil ftit li xejn ta attenzjoni għal din il-faxxa żgħira ta' persuni li ma kinux adattati. === Rekonkwista === Fl-1225, il-banda ta' ribelli ta' Għabdalla l-Bajjasi, akkumpanjata minn armata kbira ta' Kastilja, niżlet mill-għoljiet, assedjaw bliet bħal [[Assedju ta' Jaén (1225)|Jaén]] u [[Siege of Andújar|Andújar]]. Huma għamlu rejd fir-reġjuni ta' [[Provinċja ta' Jaén|Jaén]], [[Provinċja ta' Córdoba|Córdoba]] u [[Vega de Granada]] u, qabel tmiem is-sena, il-Bajjasi kien stabbilixxa ruħu fil-belt ta' [[Córdoba, Spanja|Córdoba]]. Billi ħass vakwu ta' poter, kemm [[Alfonso IX ta’ León|Alfonso IX ta' León]] kif ukoll [[Sancho II tal-Portugall]] ordnaw b'mod opportunista rejds fit-territorju Andalusi dik l-istess sena. Bl-armi, l-irġiel u l-flus kontanti Almohad mibgħuta lejn il-Marokk biex jgħin lill-Kalif Għabdalla l-Għadil jimponi nnifsu f'Marrakexx, ftit kien hemm mezzi biex titwaqqaf l-attakk f'daqqa. Fl-aħħar tal-1225, b'faċilità sorprendenti, ir-rejders Portugiżi laħqu l-inħawi ta' [[Sivilja]]. Billi kienu jafu li kienu inqas numru, il-gvernaturi Almohad tal-belt irrifjutaw li jikkonfrontaw lill-rejders Portugiżi, u wassal lill-popolazzjoni disgustata ta' Sivilja biex tieħu l-affarijiet f'idejhom, iqajmu milizzji, u joħorġu fil-għalqa waħedhom. Ir-riżultat kien massakru veru – l-irġiel bl-armi Portugiżi qassru faċilment il-folla ta’ nies tal-belt li kienu armati ħażin. Intqal li eluf, forsi sa 20,000, inqatlu quddiem il-ħitan ta’ Sivilja. Diżastru simili ġara fuq imposta popolari simili minn [[Murcia|Murciani]] f'[[Aspe]] dik l-istess sena. Iżda rejders Kristjani kienu twaqqfu f'[[Cáceres (Spanja)|Cáceres]] u [[Requena, Valencia|Requena]]. Il-fiduċja fit-tmexxija Almohada ġiet mħawwda serjament minn dawn l-avvenimenti – id-diżastri fil-pront ġew akkużati fuq is-sehwiet tal-Kalif l-Għadil u l-inkompetenza u l-ġiferija tal-logutenenti tiegħu, is-suċċessi akkreditati lill-mexxejja lokali mhux Almohadi li rġgħu d-difiżi. Iżda l-fortuni ta' l-Għadil ġew imsaħħa fil-qosor. Bi ħlas għall-għajnuna ta’ Kastilja, il-Bajjasi kien ta lil Ferdinand III tliet fortizzi strateġiċi fuq il-fruntiera: [[Baños de la Encina]], Salvatierra (il-fortizza l-antika [[Ordni ta' Calatrava|tal-Ordni ta’ Calatrava]] qrib [[Ciudad Real]] ) u [[Capilla, Badajoz|Capilla]] . Iżda Capilla irrifjuta li jgħaddihom, u ġiegħel lill-Kastiljani jpoġġu assedju twil u diffiċli. L-isfida qalbiena taċ-ċkejken Capilla, u l-ispettaklu tad-dispożizzjonijiet tat-tbaħħir tal-Bajjasi lill-assedjanti Kastiljani, ixxukkjaw lill-Andalusin u ċċaqalqu s-sentiment lura lejn il-kalif Almohad. Faqqgħet rewwixta popolari f'Córdoba – il-Bajjasi inqatel u rasu ntbagħat bħala trofew lejn Marrakexx. Iżda l-Kalif l-Għadil ma feraħx b'din ir-rebħa għal żmien twil – kien maqtul f'Marrakexx f'Ottubru 1227, mill-partiġjani ta' Yahya, li fil-pront ġie milqugħ bħala l-kalif Almohad il-ġdid [[Jaħja l-Mugħtasim]]. Il-fergħa l-Andalus tal-Almohadi irrifjutat li taċċetta din il-bidla tal-avvenimenti. Ħu l-Għadil, dak iż-żmien f'Sivilja, ipproklama lilu nnifsu l-kalif Almohad il-ġdid [[Idris I il-Ma'mun|Abu l-Għula Idris I il-Ma'mun]]. Huwa xtara fil-pront tregwa mingħand Ferdinandu III bi tpattija għal 300,000 ''[[Maravedi|maravedís]]'', li tippermettilu jorganizza u jibgħat il-parti l-kbira tal-armata Almohada fi Spanja madwar l-[[Istrett ta' Ġibiltà|istretti]] fl-1228 biex jikkonfronta lil Jaħja. Dik l-istess sena, il-Portugiż u l-[[Pajjiż Leoniż|Leoniż]] ġeddew ir-rejds tagħhom fil-fond fit-territorju Iżlamiku, bażikament mhux ikkontrollati. Waqt li ħassew li l-Almohadi naqsu milli jipproteġuhom, seħħew rewwixti popolari madwar l-Andalus. Belt wara l-oħra keċċew lill-gvernaturi sfortunati tagħhom Almohad u installaw irġiel b'saħħithom lokali minflokhom. Raġel qawwi Murċjan, [[Muħammed bin Jusuf bin Hud il-Ġudami]], li stqarr li kien dixxendenti mid-dinastija [[Bni Hud]] li darba kienet ħakmet it-[[Tajfa ta' Zaragoza|tajfa l-antika ta’ Saragossa]], ħareġ bħala l-figura ċentrali ta’ dawn ir-rewwixti, u b’mod sistematiku keċċa l-gwarniżjonjiet Almohad permezz ta’ Spanja ċentrali. F'Ottubru 1228, bi Spanja prattikament kollha mitlufa, il-Ma'mun abbanduna Sivilja, u ħa l-ftit li kien fadal mill-armata Almohad miegħu lejn il-Marokk. Iben Hud immedjatament bagħat emissarji f'[[Bagdad]] imbiegħda biex joffru rikonoxximent lill-[[Kalif]] [[Kalifat Għabbasi|Għabbasi]], għalkemm ħa għalih innifsu titlu kważi-kalifal, il-Mutawakkil (min iddependa fuq Alla). [[Stampa:Almohads_after_1212.jpg|lemin|daqsminuri|250x250px| Kalifat Almohad wara l-1212.]] It-tluq tal-Ma'mun fl-1228 immarka t-tmiem tal-era Almohada fi Spanja. Iben Hud u l-irġiel qawwija Andalusin lokali oħra ma setgħux iwaqqfu l-għargħar dejjem jiżdied ta' attakki Kristjani, imnedija kważi kull sena minn [[Sancho II tal-Portugall]], [[Alfonso IX ta’ León|Alfonso IX ta' León]], [[Ferdinandu III ta’ Kastilja|Ferdinandu III ta' Kastilja]] u [[Ġakbu I ta’ Aragona|Ġakbu I ta' Aragona]]. L-għoxrin sena ta’ wara raw avvanz kbir fir-[[Reconquista|rekonkwista]] Kristjana – iċ-[[Ċittadella|ċittadelli]] Andalusin kbar qodma waqgħu f’daqqa kbira: [[Mérida (Spanja)|Mérida]] u [[Badajoz]] fl-1230 (lejn Leon), [[Majorka]] fl-1230 (lejn Aragona), [[Beja (Portugall)|Beja]] fl-1234 (lejn il-Portugall), [[Córdoba, Spanja|Córdoba]] fl-1236 (lejn Kastilja), [[Valencia (Spanja)|Valencia]] fl-1238 (lejn Aragona), [[Niebla, Huelva|Niebla]]-[[Huelva]] fl-1238 (lejn Leon), [[Muniċipalità ta' Silves, il-Portugall|Silves]] fl-1242 (lejn il-Portugall), [[Murcia]] fl-1243 (lejn Kastilja), [[Jaén, Spanja|Jaén]] [[Assedju ta' Jaén (1245-46)|fl-1246]] (lejn Kastilja), [[Alicante]] fl-1248 (lejn Kastilja), li laħqet il-qofol tagħha fil-waqgħa tal-akbar bliet Andalusin, l-eks-kapitali Almohad ta' [[Sivilja]], f'idejn Insara fl-1248. Ferdinandu III ta’ Kastilja daħal f’Sivilja bħala rebbieħ fit-22 ta’ Diċembru 1248. L-Andalusin kienu bla saħħa qabel dan l-attakk. Iben Hud kien ipprova jiċċekkja l-avvanz Leoniż minn kmieni, iżda l-biċċa l-kbira tal-armata Andalusija tiegħu ġiet meqruda fil-[[Battle of Alange|battalja ta' Alange]] fl-1230. Iben Hud ħabat biex imexxi l-armi u l-irġiel li kien fadal biex isalva ċitadelli Andalusin mhedda jew assedjati, iżda b'tant attakki f'daqqa, kien sforz bla tama. Wara l-mewt ta’ Iben Hud fl-1238, xi wħud mill-ibliet Andalusin, fi sforz tal-aħħar biex isalvaw lilhom infushom, offrew lilhom infushom għal darb’oħra lill-Almohadi, iżda għalxejn. L-Almohadi ma kinux se jerġgħu lura. Bit-tluq tal-Almohadi, id-[[dinastija Nasrija]] (magħrufa wkoll bħala Bni Nasr; mill-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: بنو نصر, <small>b'ittri Latini:</small> ''Banū Naṣr'') tela' għall-poter fi [[Granada]]. Wara l-avvanz kbir Kristjan tal-1228–1248, l-Imara Għarnata ([[Emirat Granada]]) kien prattikament dak kollu li kien baqa' mill-[[Andalus]] qadim. Xi wħud miċ-ċittadelli maqbuda (eż. Murcia, Jaen, Niebla) ġew riorganizzati bħala vassalli tributarji għal ftit snin oħra, iżda l-biċċa l-kbira ġew annessi sa midwar il-1260. Għarnata waħedha tibqa' indipendenti għal 250 sena oħra, filwaqt li tiffjorixxi bħala ċ-ċentru l-ġdid tal-Andalus. === Kollass fil-Magreb === Fl-oqsma Afrikani tagħhom, l-Almohadi ħeġġew it-twaqqif tal-Insara anke f'[[Fes]], u wara l-[[Battalja ta' Las Navas de Tolosa]] kultant daħlu f'alleanzi mar-rejiet ta' [[Renju ta’ Kastilja|Kastilja]]. Kienu suċċess fit-tkeċċija tal-gwarniżjonijiet imqiegħda f'xi bliet tal-kosta mir-rejiet [[Normanni]] ta' [[Sqallija]]. L-istorja tat-tnaqqis tagħhom hija differenti minn dik tal-[[Imperu Almoravid|Almoravidi]], li kienu spostawhom. Ma ġewx attakkati minn moviment reliġjuż kbir, iżda territorji mitlufa, biċċa biċċa, mir-rewwixta tat-tribujiet u d-distretti. L-aktar għedewwa effettivi tagħhom kienu l-Bni Marin (il-[[Saltna Marinija|Marinin]]) li waqqfu d-dinastija li jmiss. L-aħħar rappreżentant tal-linja, [[Idris il-Watiq|Idris II il-Watiq]], ġie ridott għall-pussess ta' [[Marrakesh|Marrakexx]], fejn kien maqtul minn skjav fl-1269. == Dinastija Marinija (ċ. 1244–1465) == [[Stampa:Carte_Empire_Mérinide_XIVe.jpg|daqsminuri| Is-Saltna Marinija fl-1360.]] Għalkemm il-Marinin ddikjaraw antenati [[Għarab|Għarbi]]<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gerli|isem=E. Michael|data=2013-12-04|titlu=Medieval Iberia: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=QlpKAgAAQBAJ&pg=PA561|lingwa=en|post=|pubblikatur=Routledge|paġni=|isbn=978-1-136-77161-3|kwotazzjoni=North African dynasty probably of Berber origin, although they claimed Arab ancestry}}</ref> permezz ta’ [[Qbejjel Għarbi|qabil]] (tribù Għarbi) Għarbi tat-Tramuntana,<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Egger|isem=Vernon O.|data=2016-09-16|titlu=A History of the Muslim World since 1260: The Making of a Global Community|url=https://books.google.com/books?id=0dEYDQAAQBAJ&pg=PT187|lingwa=en|post=|pubblikatur=Routledge|paġni=|isbn=978-1-315-51107-8|kwotazzjoni=and even contrived a family tree to establish their "descent" from a North Arabian tribe}}</ref> kienu tnissil Berberu. Wara l-wasla tal-Bedwin Għarab fl-Afrika ta’ Fuq f’nofs is-seklu ħdax, il-Marinin kienu obbligati jħallu l-artijiet tagħhom fir-reġjun ta’ [[Biskra]], fl-[[Alġerija]] tal-lum.<ref name="Tourneau2015">{{Ċita ktieb|kunjom=Roger Le Tourneau|data=8 December 2015|titlu=Almohad Movement in North Africa in the 12th and 13th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=LCTWCgAAQBAJ&pg=PA490|pubblikatur=Princeton University Press|paġni=490–491|isbn=978-1-4008-7669-3}}</ref><ref name="Khaneboubi2008">{{Ċita ktieb|kunjom=Ahmed Khaneboubi|sena=2008|titlu=Les institutions gouvernementales sous les Mérinides: 1258-1465|url=https://books.google.com/books?id=2-IuAQAAIAAJ|pubblikatur=L'Harmattan|isbn=978-2-296-06644-1}}</ref> L-ewwel iffrekwentaw iż-żona ta’ bejn [[Sijilmasa|Siġilmasa]] u [[Figuig]], il-[[Marokk]] tal-lum,<ref name=":20">{{Ċita enċiklopedija|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/marinids-SIM_4966|isbn=9004081127}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Powers|isem=David S.|sena=2002|titlu=Law, Society and Culture in the Maghrib, 1300-1500|url=https://books.google.com/books?id=5jANDYfAV8QC|lingwa=en|pubblikatur=[[Cambridge University Press]]|paġni=101|isbn=978-0-521-81691-5}}</ref> kultant waslu saż-{{Interlanguage link|Żab|fr|Zibans}}, [[Alġerija]] tal-lum.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Torremocha Silva|isem=Antonio|data=2006|kapitlu=The Nasrids of Granada and the Marinids of the Maghrib|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=aoX4bsr0EEIC&pg=PA78|titlu=Ibn Khaldun: The Mediterranean in the 14th Century : Rise and Fall of Empires|lingwa=en|pubblikatur=Fundación El legado andalusì|paġni=78|isbn=978-84-96556-34-8}}</ref> Kienu jimxu staġjonalment mill-oasi ta’ Figuig għall-baċin tax-[[Xmara Moulouya]].<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Fromherz|isem=Allen James|sena=2011|titlu=Ibn Khaldun|url=https://books.google.com/books?id=_vTcCQAAQBAJ|lingwa=en|pubblikatur=[[Edinburgh University Press]]|paġni=16|isbn=978-0-7486-5418-5}}</ref> Wara l-wasla tal-[[Bni Hilal|qbejjel Għarab]] fiż-żona fis-sekli 11-12, il-Marinin marru fil-majjistral tal-[[Alġerija]] tal-lum,<ref name=":20" /> qabel daħlu ''en-masse'' fil-Marokk sal-bidu tas-seklu 13.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Abun-Nasr|isem=Jamil M.|sena=1987|titlu=A History of the Maghrib in the Islamic Period|url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC|lingwa=en|pubblikatur=Cambridge University Press|paġni=103|isbn=978-0-521-33767-0}}</ref> Il-Marinin ħadu isimhom mill-antenat tagħhom, Marin bin Wartaġan iż-Żenati.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Idris El Hareir|data=2011|titlu=''The Spread of Islam Throughout the World''|url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=marinids+rif&pg=PA421|pubblikatur=UNESCO|paġna=420|isbn=9789231041532}}</ref> === Żieda === Wara li waslu f’dak li hu l-Marokk tal-lum, inizjalment issottomettew ruħhom lid-[[Kalifat Almohad|dinastija Almohada]], li dak iż-żmien kienet id-dar li tmexxi. Wara li kkontribwixxa b'suċċess għall- [[Battalja ta' Alarcos]], fiċ-ċentru ta' Spanja, it-tribù beda jasserixxi ruħu bħala poter politiku.<ref name=":0"/> Mill-1213, bdew jintaxxaw il-komunitajiet tal-biedja tal-grigal tal-Marokk tal-lum (iż-żona bejn [[Nador]] u [[Berkane]]). Ir-relazzjoni bejniethom u l-Almohadi saret tensjoni u mill-1215, kien hemm tifqigħat regolari ta' ġlied bejn iż-żewġ partijiet. Fl-1217, ippruvaw jokkupaw il-parti tal-Lvant tal-Marokk tal-lum, iżda ġew imkeċċija, ġibdu lura u stabbilixxew fil-muntanji tar-Rif tal-lvant fejn baqgħu għal kważi 30 sena. Matul iż-żjara tagħhom fir- [[Rif]], l-istat Almohad sofra daqqiet kbar, tilef territorji kbar għall-Insara fi Spanja, filwaqt li l-[[Hafsids|Ħafsin]] ta' Ifriqija tkissru fl-1229, segwiti mid-[[dinastija Żjanija]] ta' [[Tlemcen]] fl-1235. Bejn l-1244 u l-1248 il-Marinin setgħu jieħdu [[Taza|Taża]], [[Rabat (Marokk)|Rabat]], [[Salé]], [[Meknès|Meknes]] u [[Fes]] mingħand l-Almohadi imdgħajfa.<ref>{{Ċita web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/groupe-personnage/Marinides/131925|titlu=Encyclopédie Larousse en ligne - Marinides ou Mérinides|pubblikatur=Larousse.fr|data-aċċess=2014-02-24}}</ref> It-tmexxija Marinija installata f'Fes iddikjarat gwerra fuq l-Almohadi, ġlieda bl-għajnuna ta' [[Merċenarju|merċenarji]] Kristjani. [[Abu Jusuf Jagħqub il-Marini|Abu Jusuf Jagħqub]] (1259–1286) ħataf [[Marrakesh|Marrakexx]] fl-1269.<ref>C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', 42.</ref> === L-ogħla stat === Wara li n-[[Dinastija Nasrija|Nasrin]] ta' [[Emirat Granada|Granada]] ċedew il-belt ta' [[Algericas|Algeciras]] lill-Marinin, Abu Jusuf mar fl-[[Andalus]] biex jappoġġja l-ġlieda kontinwa kontra r-[[Renju ta’ Kastilja|Renju ta' Kastilja]]. Id-dinastija Marinija imbagħad ippruvat testendi l-kontroll tagħha biex tinkludi t-traffiku kummerċjali tal-[[Istrett ta’ Ġibiltà|Istrett ta' Ġibiltà]]. Kien f’dan il-perjodu li l-Insara Spanjoli setgħu l-ewwel jieħdu l-ġlied lejn il-kontinent tal-Marokk ta’ llum: fl-1260 u fl-1267 ippruvaw jagħmlu invażjoni, iżda ż-żewġ tentattivi ġew megħluba. Wara li kisbu post fi Spanja, il-Marinin saru attivi fil-kunflitt bejn il-Misilmin u l-Insara fl-Iberja. Biex jiksbu kontroll assolut tal-kummerċ fl-Istrett ta' Ġibiltà, mill-bażi tagħhom f'Algeciras bdew il-konkwista ta' diversi bliet Spanjoli: sas-sena 1294 kienu okkupaw [[Rota, Spanja|Rota]], [[Tarifa]] u [[Ġibiltà]]. Fl-1276 waqqfu [[Fes Jdid|Fes Ġdid]], li ġagħlu ċ-ċentru amministrattiv u militari tagħhom. Filwaqt li Fes kienet belt prospera matul il-perjodu Almohad, saħansitra saret l-akbar belt fid-dinja matul dak iż-żmien,<ref>{{Ċita ktieb|titlu=The Report: Morocco 2009 - Oxford Business Group - Google Boeken|url=https://books.google.com/books?id=hEvCpNW2qBwC&q=largest+cities+marinid&pg=PA252|pubblikatur=Oxford Business|isbn=9781907065071|data-aċċess=2014-02-24}}</ref> kien fil-perjodu Marini li Fes laħqet l-età tad-deheb tagħha, perjodu li mmarka l-bidu ta’ uffiċjal, narrattiva storika għall-belt.<ref>{{Ċita web|url=http://etheses.whiterose.ac.uk/348/1/uk_bl_ethos_426809.pdf|titlu=An Architectural Investigation of Marrind and Wattasid Fes Medina (674-961/1276-1554), In Terms of Gender, Legend, and Law|pubblikatur=Etheses.whiterose.ac.uk|data-aċċess=2014-02-24}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://etheses.whiterose.ac.uk/348/1/uk_bl_ethos_426809.pdf|titlu=An architectural Investigation of Marinid and Watasid Fes|pubblikatur=Etheses.whiterose.ac.uk|paġna=23|data-aċċess=2014-02-24}}</ref> L-istatus ta' Fes bħala ċentru intellettwali sinifikanti ġej primarjament miż-żmien il-Marini, li matulha stabbilixxew l-ewwel [[Madrasa|madrasiet]] (skejjel Iżlamiċi) fil-belt u l-pajjiż.<ref>{{Ċita ktieb|sena=1987|titlu=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 - Google Boeken|url=https://books.google.com/books?id=9JQ3AAAAIAAJ&q=berber&pg=PA896|pubblikatur=BRILL|isbn=9004082654|data-aċċess=2014-02-24}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Shatzmiller|isem=Maya|sena=2000|titlu=The Berbers and the Islamic State - Maya Shatzmiller - Google Boeken|url=https://books.google.com/books?id=frhUbLo7aRsC&q=Muhammad+al-Dila%27i+berber&pg=PA91|pubblikatur=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558762244|data-aċċess=2014-02-24}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Fairchild Ruggles|isem=D.|data=2011-04-25|titlu=Islamic Art and Visual Culture: An Anthology of Sources - Google Boeken|url=https://books.google.com/books?id=Te5QRi35W5EC&q=ibn+marzuq&pg=PA121|pubblikatur=Wiley|isbn=9781405154017|data-aċċess=2014-02-24}}</ref> Il-monumenti prinċipali fl-[[Mdina (kwartier)|imdina]], ir-residenzi u l-bini pubbliku, imorru mill-perjodu Marini.<ref>{{Ċita web|url=http://www.al-hakawati.net/english/Cities/fez.asp|titlu=Al- Hakawati|pubblikatur=Al-hakawati.net|data-aċċess=2014-02-24|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130625053121/http://www.al-hakawati.net/english/Cities/fez.asp|arkivju-data=25 June 2013}}</ref> Minkejja l-ġlied intern, [[Abu Sagħid Għutman II il-Marini|Abu Sagħid Għutman II]] (r. 1310–1331) beda proġetti kbar ta’ kostruzzjoni madwar l-art. Inbnew diversi madrasas, l-aktar famuża hija l-[[Madrasa Al-Attarine]]. Il-bini ta' dawn il-madrasas kien meħtieġ biex tinħoloq klassi burokratika dipendenti, sabiex timmina l-mrabit (mistiku/raġel qaddis Mislem speċjalment mill-Magreb) u l-elementi Xarifin. Il-Marinin influwenzaw ukoll bil-qawwa l-politika tal-[[Emirat Granada]], li minnu kabbru l-armata tagħhom fl-1275. Fis-seklu 13, ir-Renju ta’ Kastilja għamel diversi inkursjonijiet fit-territorju tagħhom. Fl-1260, il-forzi [[Kuruna ta’ Kastilja|Kastiljani]] għamlu rejd f'[[Salé]] u, fl-1267, bdew invażjoni fuq skala sħiħa, iżda l-Marinin reġgħuhom. Fl-eqqel tas-setgħa tagħhom, matul il-ħakma ta' [[Abu l-Ħasan Għali l-Marini|Abu l-Ħasan Għali]] (r. 1331–1348), l-armata Marinija kienet kbira u dixxiplinata. Din kienet tikkonsisti minn 40,000 kavallerija Zenata, filwaqt li n-nomadi Għarab ikkontribwew għall-kavallerija u l-Andalusin ġew inklużi bħala qawwasin. Il-gwardja personali tas-sultan kienet tikkonsisti minn 7,000 raġel, u kienet tinkludi elementi Kristjani, Kurdi u Afrikani s-Suwed.<ref name="google1">{{Ċita ktieb|kunjom=Bosworth|isem=Clifford Edmund|data=January 1989|titlu=The Encyclopedia of Islam, Volume 6, Fascicules 107-108 - Clifford Edmund Bosworth - Google Boeken|url=https://books.google.com/books?id=tPsUAAAAIAAJ&q=marinids&pg=PA574|pubblikatur=BRILL|isbn=9004090827|data-aċċess=2014-02-24}}</ref> Taħt is-Sultan Abu l-Ħasan il-Marini, sar tentattiv ieħor biex jerġgħu jingħaqdu l-[[Magreb]]. Fl-1337, ir-renju ż-[[Dinastija Żjanija|Żjanin]] [[Renju ta' Tlemcen|ta' Tlemcen]] kien maħkum, segwit fl-1347 mit-telfa tal-imperu [[Dinastija Hafsija|Ħafsi]] f'[[Ifriqiya|Ifriqija]], li ġagħlu kaptan ta' territorju enormi, li kien mifrux min-nofsinhar tal-Marokk tal-lum sa . Madankollu, fis- sena taʼ wara, rewwixta mit-tribujiet Għarab fin-nofsinhar tat-Tuneżija ġegħlithom jitilfu t-territorji tal-lvant tagħhom. Il-Marinin kienu diġà sofrew telfa qawwija f’idejn koalizzjoni Portugiża-Kastiljana fil-[[Battalja ta' Río Salado|Battalja ta’ Río Salado]] fl-1340, u fl-aħħar kellhom jirtiraw mill-Andalus, u [[Assedju ta' Algeciras (1342–44)|żammew biss f’Algeciras]] sal-1344. Fl-1348, Abu l-Ħasan Għali ġie maħżun minn ibnu [[Abu Inan Faris il-Marini|Abu Inan Faris]], li pprova jerġa' jikkonkwista l-Alġerija u t-Tuneżija. Minkejja diversi suċċessi, kien maħnuq mill-ważir tiegħu nnifsu fl-1358, wara li d-dinastija bdiet tonqos. === Tnaqqis === Wara l-mewt ta’ Abu Inan Faris fl-1358, l-awtorità vera kienet tistrieħ fuq il-wożra, peress li s-slaten il-Marinin ġew murija b’mod ċerimonjali u mġiegħla jsegwu lil xulxin malajr wara xulxin. Il-pajjż kienet maqsuma u l-anarkija politika bdiet, b'wożra u poteri barranin differenti jappoġġaw fazzjonijiet differenti. Fl-1359, irġiel tribujiet ta' [[Hintata]] mill-Atlas Għoli niżlu u okkupaw [[Marrakesh|Marrakexx]], il-kapitali tal-predeċessuri Almohadi tagħhom, li huma kienu se jiggvernaw b'mod indipendenti sal-1526. Fin-nofsinhar ta’ Marrakexx, il-mistiċi Sufi sostnew l-awtonomija, u fis-snin 1370 [[Azemmour]] inqata’ taħt koalizzjoni ta’ negozjanti u mexxejja tal-klann Għarab tal-Bni Sabiħ. Lejn il-lvant reġgħu ħarġu l-familji ż-Żjanin u l-Hafsin u lejn it-tramuntana, l-Ewropej kienu qed jieħdu vantaġġ minn din l-instabilità billi jattakkaw il-kosta. Sadanittant, tribujiet [[Bedwin]] Għarab li kienu qed jiġġerrew indisciplinati dejjem aktar infirxu l-anarkija, li aċċellerat it-tnaqqis tal-imperu. [[Stampa:Portuguese_Morocco.PNG|daqsminuri|250x250px| [[Ir-relazzjonijiet bejn il-Marokk u l-Portugall|Possedimenti Portugiżi fil-Marokk]] (1415-1769).]] Fis-seklu 15, intlaqtet minn kriżi finanzjarja, u wara li l-istat kellu jieqaf jiffinanzja l-marabouts differenti u l-familji Xarifin, li qabel kienu strumenti utli fil-kontroll ta' tribujiet differenti. L-appoġġ politiku ta' dawn l-imrabitin u Xarifin waqaf, u maqsum f'entitajiet differenti. Fl-1399 Tetouan ittieħdet u l-popolazzjoni tagħha ġiet massakrata u fl-1415 il-[[Konkwista ta' Ceuta|Portugiżi qabdu Ceuta]]. Il-ħakkiema Marinin wara l-1420 ġew taħt il-kontroll tal- [[Dinastija Wattasija|Wattasin]], li eżerċitaw reġenza hekk kif [[Għabd il-Ħaqq II]] sar sultan sena wara t-twelid tiegħu. Il-Wattasin madankollu rrifjutaw li jċedu r-Reġenza wara li Għabd il-Ħaqq II żdied.<ref>Julien, Charles-André, ''Histoire de l'Afrique du Nord, des origines à 1830'', Payot 1931, p.196</ref> Fl-1459, Għabd il-Ħaqq II mexxa massakru tal-familja Wattasija, u kisser il-poter tagħhom. Ir-renju tiegħu, madankollu, intemm brutalment hekk kif kien maqtul waqt ir-[[1465 Rewwixta Marokkina|rewwixta tal-1465]].<ref>C.E. Bosworth, ''[https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C&pg=PA41 The New Islamic dynasties]'', p.42 Edinburgh University Press 1996. {{ISBN|978-0-231-10714-3}}.</ref> Dan l-avveniment rat it-tmiem tad-dinastija Marinija hekk kif [[Muħammed bin Għali l-Għimrani l-Ġuti]], mexxej tax-[[Xarif|Xarifin]], ġie pproklamat Sultan f'[[Fes]]. Min-naħa tiegħu kien imwaqqa fl-1471 minn [[Muhammad ix-Xiħ il-Wattasi|Abu Għabdalla Muħammed ix-Xiħ bin Jaħja]], wieħed miż-żewġ mill-[[Wattasids|Wattasin]] li baqgħu ħajjin mill-massakru tal-1459, li instiga d-[[dinastija Wattasija]]. == Dinastija Wattasija (ċ. 1472–1554) == [[Stampa:Wattasids_-_Simplified_map.PNG|daqsminuri| Mappa tas-[[saltna Wattasija]] (aħmar skur) u l-istati vassalli tiegħu (aħmar ċar).]] Il-Marokk kien qed jonqos meta l-Wattasin tal-Berberi ħadu l-poter. Il-familja Wattasija kienet il-gvernaturi awtonomi tar-[[Rif]] tal-lvant sa mill-aħħar tas-seklu 13, u ħakmu mill-bażi tagħhom f'Tazouta (qrib [[Nador]] tal-lum). Huma kellhom rabtiet mill-qrib mas-sultani Marinid u pprovdew ħafna mill-elite burokratika. Filwaqt li d-dinastija Marinija ippruvat tirreġġa 'l-invażjonijiet Portugiżi u Spanjoli u tgħin lir-renju ta' [[Granada]] jgħix aktar mir-''[[Reconquista]]'', il-Wattasin akkumulaw setgħa assoluta permezz ta' manuvri politiċi. Meta l-Marinin saru konxji tal-firxa tal-konfoffa, huma qatlu lill-Wattasin, u ħallew ħaj biss [[Muħammed ix-Xiħ il-Wattasi|Abu Għabdalla Muħammed ix-Xiħ bin Jaħja]]. Huwa kompla biex waqqaf is-saltna ta’ Fes u stabbilixxa d-[[dinastija]] li kellu warajh ibnu, Muħammed il-Burtuqali, fl-1504. Il-ħakkiema Wattasin naqsu fil-wegħda tagħhom li jipproteġu l-Marokk minn inkursjonijiet barranin u l-Portugiżi żiedu l-preżenza tagħhom fuq il-kosta tal-Marokk. Iben Muħammed ix-Xiħ ipprova jaqbad [[Asilah]] u [[Tanġier]] fl-1508, 1511 u 1515, iżda mingħajr risq. Fin-nofsinhar, qamet dinastija ġdida, id-dinastija Sagħdija, li ħatfet [[Marrakesh|Marrakexx]] fl-1524 u għamlitha l-kapitali tagħhom. Sal-1537 is-Sagħdin kienu fl-axxendent meta għelbu lill-[[Imperu Portugiż]] f'[[Agadir]]. Is-suċċessi militari tagħhom jikkuntrastaw mal-politika Wattasija ta’ konċiljazzjoni lejn ir-rejiet [[Knisja Kattolika|Kattoliċi]] fit-tramuntana. Bħala riżultat, in-nies tal-Marokk kellhom it-tendenza li jqisu lis-Sagħdin bħala eroj, li jagħmilha aktar faċli għalihom li jerġgħu jieħdu s-swar Portugiżi fuq il-kosta, inklużi Tanġer, [[Ceuta]] u Maziɣen ([[El Jadida|Il-Ġdida]]). Is-Sagħdin attakkaw ukoll lill-Wattasin li kienu mġiegħla jċedu għall-poter il-ġdid. Fl-1554, hekk kif il-bliet Wattasin ċedew, is-sultan il-Wattasi, [[Abu Ħasun Għali l-Wattasi|Abu Ħasun Għali]], [[Qbid ta' Fes (1554)|reġa' ħa Fes]] fil-qosor. Is-Sagħdin malajr irranġaw il-kwistjoni billi qatluh u hekk kif l-aħħar Wattasin ħarbu mill-Marokk bil-vapur, huma wkoll inqatlu mill-pirati. Il-Wattasin ma fagħlux ktir biex itejbu l-kundizzjonijiet ġenerali fil-Marokk wara r-''Reconquista''. Kien meħtieġ li wieħed jistenna lis-Sagħdin biex jerġa’ jiġi stabbilit l-ordni u jitrażżnu l-ambizzjonijiet espansjonisti tar-renji tal-peniżola Iberika. == Dinastija Sagħdija (1549–1659) == [[Stampa:Saadiens_-_Carte_fin_XVIe_siècle_(revised).jpg|xellug|daqsminuri| Il-firxa tal-[[Saltna Sagħdija|imperu Sagħdi]] fil-bidu tas-seklu 17.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Sluglett|isem=Peter|kunjom2=Currie|isem2=Andrew|data=2015-01-30|titlu=Atlas of Islamic History|url=https://books.google.com/books?id=XjxyBgAAQBAJ&dq=peter+sluglett+islamic+atlas&pg=PA58|lingwa=en|pubblikatur=Routledge|paġni=58|isbn=978-1-317-58897-9}}</ref>|231x231px]] Mill-1549, ir-reġjun kien immexxi minn dinastiċi Għarab suċċessivi magħrufa bħala d-dinastiji Xarifin, li ddikjaraw nisel mill-profeta [[Muħammed]]. L-ewwel minn dawn il-politika kienet id-[[dinastija Sagħdija]], li ħakmet il-Marokk mill-1549 sal-1659. Mill-1509 sal-1549, il-ħakkiema Sagħdin kellhom kontroll taż-żoni tan-nofsinhar biss. Filwaqt li kienu għadhom jirrikonoxxu l-Wattasin bħala slaten sal-1528, il-qawwa dejjem tikber tas-Sagħdin wasslet lill-Wattasin biex jattakkawhom u wara battalja indeċiża, biex jagħrfu l-ħakma tagħhom fuq in-nofsinhar tal-Marokk permezz tat-[[Trattat ta’ Tadla]].[[Stampa:Kasbahs_in_Aït_Benhaddou.JPG|daqsminuri| Il-belt ta' [[Aït Benhaddou]] fotografat filgħaxija.]]Fl-1590, is-Sultan [[Aħmad il-Mansur il-Wattasi|Aħmad il-Mansur]] bagħat spedizzjoni lejn l- [[Imperu Songhai]], li rriżultat [[Invażjoni Saadian tal-Imperu Songhai|rebħa]] u kollass tal-imperu,<ref>{{Ċita web|url=https://www.historytoday.com/archive/months-past/fall-africas-greatest-empire|titlu=Fall of Africa's Greatest Empire {{!}} History Today|sit=www.historytoday.com|data-aċċess=2023-04-21}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Black|isem=Jeremy|data=1996-03-28|titlu=The Cambridge Illustrated Atlas of Warfare: Renaissance to Revolution, 1492-1792|url=https://books.google.com/books?id=neUKEvaYPZYC&dq=defeat+of+the+songhai+empire&pg=PA10|lingwa=en|pubblikatur=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-47033-9}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Black|isem=Jeremy|data=2018-05-31|titlu=Mapping Shakespeare: An exploration of Shakespeare's worlds through maps|url=https://books.google.com/books?id=pyBdDwAAQBAJ&dq=defeat+of+the+songhai+empire&pg=PA163|lingwa=en|pubblikatur=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-84486-515-4}}</ref> [[Pashalik ta Timbuktu|Paxalik ta' Timbuktu]] ġie stabbilit biex jieħu l-kontroll fuq it-territorju ċċentrat fuq [[Timbuktu]].<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Fage|isem=J. D.|kunjom2=Gray|isem2=Richard|kunjom3=Oliver|isem3=Roland Anthony|data=1975|titlu=The Cambridge History of Africa|url=https://books.google.com/books?id=q3mx8aAo6x0C&dq=pashalik+of+timbuktu&pg=PA152|lingwa=en|pubblikatur=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-20413-2}}</ref> Fl-1659, [[Muħammed il-Ħaġġ bin Abu Bakr id-Dilej]], ir-rejjes taż-[[Żawija Dilejja]],<ref>E. George H. Joffé, ''North Africa: nation, state, and region'', Routledge 1993, p. 19</ref> ġie pproklamat sultan tal-Marokk wara l-waqgħa tad-dinastija Sagħdija.<ref name="EB">Michaël Peyron, [http://encyclopedieberbere.revues.org/2260 « Dila‘ »], in: Gabriel Camps (dir.), Encyclopédie berbère – Chp. XV. Édisud 1995, pp.2340–2345 ({{ISBN|2-85744-808-2}})</ref> == Ir-Repubblika ta' Salé (1624–1668) == [[Stampa:Bu_Regrego_ziotys.jpg|xellug|daqsminuri| Il-port tal-qedem fil-Bou Regreg, meħud minn Salé iħares lejn Rabat.]] Ir-repubblika traċċi l-oriġini tagħha lura għall-bidu tas-seklu 17, bil-wasla ta' madwar 3,000 [[Moriskos|Moriskin]] għonja minn [[Hornachos]] fil-punent ta' Spanja, li antiċipaw l-[[Tkeċċija tal-Moriskos|editti ta' tkeċċija]] tal-1609 ordnati minn [[Filippu III ta’ Spanja|Filippu III ta' Spanja]].<ref name="Coindreau_42">Coindreau 2006, p.42</ref> Wara l-1609, waslu minn [[Spanja]] madwar 10,000 Moriskin imkeċċija 'l isfel u 'l barra. <ref name="Coindreau_43">Coindreau 2006, p.43</ref> Id-differenzi kulturali u lingwistiċi bejn in-nies indiġeni Saletin u r-refuġjati Moriskin wasslu lill-ġodda biex joqgħodu fl-[[Mdina (kwartier)|imdina]] l-qadima ta' Rabat, fuq ix-xatt oppost tal-[[Bou Regreg]].<ref name="Maziane2008">{{Ċita ktieb|kunjom=Leïla Maziane|sena=2008|titlu=Salé et ses corsaires, 1666-1727|url=https://books.google.com/books?id=yhuv9waKc_MC&pg=PA69|lingwa=fr|pubblikatur=Publication Univ Rouen Havre|paġni=69–70|isbn=978-2-87775-832-1}}</ref> Pirati bbażati fuq il-bank tal-punent rnexxew u espandew l-operazzjonijiet tagħhom madwar il-Mediterran u l-Oċean Atlantiku. Fl-1624, l-Olandiż [[Jan Janszoon]] (magħruf ukoll bħala Murad Reis) sar il-“Gran Ammirall” u President tar-Repubblika Korsarja ta’ Salé.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Wilson|isem=Peter Lamborn|data=2003|titlu=Pirate Utopias: Moorish Corsairs & European Renegadoes|url=https://books.google.com/books?id=SJEg0p4RCP4C&q=murad+reis&pg=PA206|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: SJEg0p4RCP4C|pubblikatur=Autonomedia}}</ref> [[Stampa:Cannon_in_Salé_old_Town.jpg|xellug|daqsminuri| Kanun mill-era repubblikana f'Salé.]] Wara li Janszoon ħalla Salé fl-1627, il-Moriskin ma baqgħux jirrikonoxxu l-awtorità tas-Sultan [[Żidan in-Nasir is-Sagħdi|Żidan in-Nasir]], u rrifjutaw li jħallsu d-[[Tithe|deċmi]] tiegħu fuq id-dħul tagħhom.<ref name="Maziane_2007_59">Maziane 2007, p.59</ref> Huma pproklamaw Repubblika, immexxija minn kunsill jew ''[[Diwan]]'', tip ta' kabinett tal-gvern iffurmat minn 12 sa 14-il persuna notevoli li l-membri tagħhom kull sena eleġġu Gvernatur u ''Kaptan Ġenerali tal-Fortalesa'' matul ix-xahar ta' Mejju. Fis-snin bikrija tar-repubblika (bejn l-1627 u l-1630), id-Diwan kien ikkontrollat biss minn Hornacheros, li l-ħakma tiegħu fuq il-poter kienet resented mill-popolazzjoni dejjem tikber ta’ Moriskin mhux Hornachero, imsejħa Andalusin. <ref name="Coindreau_48">Coindreau 2006, p.48</ref> Wara ġlied imdemmi fl-1630, intlaħaq ftehim: l-elezzjoni ta’ Qejjed ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: قائد, ''[[Qaid|Qa'id]],'' kmandant) mill-Andalusin u Diwan ġdid ta’ 16-il membru li minnhom 8 kienu Andalusin u 8 Hornacheros.<ref name="Coindreau_44_50">Coindreau 2006, p.44-45 & 49-50</ref> Fl-1641 iż-[[Żawija Dilejja]], li kienet tikkontrolla ħafna mill-Marokk, imponiet eġemonija reliġjuża fuq Salé u r-repubblika prinċipali tagħha.<ref>[https://books.google.com/books?id=zk9kfnoFHfEC&dq=republic+of+sale%2C+morocco&pg=PA43 "Class/social stratification in Islam"], History and underdevelopment in Morocco, p. 43, Retrieved 30 September 2009.</ref> Sal-bidu tas-snin sittin ir-repubblika kienet imdaħħla fi gwerra ċivili maż-zawiya, u eventwalment is-Sultan [[ir-Raxid tal-Marokk]] tad-[[dinastija Għalawija]], li għadha tirregola l-Marokk fis-seklu 21, ħataf Rabat u Salé, u temm l-indipendenza tiegħu. Spiċċa taħt il-kontroll tas-Sultan tal-Marokk wara l-1668, meta [[Ir-Raxid tal-Marokk|Mulaj ir-Raxid]] fl-aħħar rebaħ lid-Dilejjin.<ref>Roger Coindreau, 2006, p. 53</ref> == Dinastija Għalawija (mill-1666) == [[Stampa:Ambassador_Admiral_Abelkader_Perez_1723_1737.jpg|daqsminuri| L-Ammirall [[Abdelkader Pérez]] intbagħat minn [[Ismail Ibn Sharif|Ismagħel bin Xarif]] bħala ambaxxatur għall-[[Ingilterra]] fl-1723.]] Id-[[dinastija Għalawija]] (ukoll bl-ortografija ta' Alaouite, Alawi, 'Alawi) hija l-familja rjali Marokkina attwali. L-isem Għalawi ġej mill-''Għali'' ta' [[Għali|Għalī bin Abī Ṭālib]], li d-dixxendent tiegħu [[Xarif bin Għali]] sar Prinċep ta' [[Tafilalt]] fl-1631. Ibnu [[Ir-Raxid tal-Marokk|Mulaj ir-Raxid]] (1664–1672) seta' jgħaqqad u jikpaċi l-pajjiż. Il-familja Għalawija titlob nisel minn [[Muħammed]] permezz ta' bintu [[Fatimah|Fatima ż-Żahra]] u żewġha Għali bin Abi Talib. Is-saltna ġiet ikkonsolidata minn [[Ismagħel tal-Marokk|Ismagħel bin Xarif]] (1672–1727), li beda joħloq stat magħqud quddiem l-oppożizzjoni mit-tribujiet lokali. Peress li l-Għalawin, b'kuntrast ma' dinastiji preċedenti, ma kellhomx l-appoġġ ta' tribù Berberu jew [[Bedwin|Bedwi]] wieħed, Ismagħel ikkontrolla l-Marokk permezz ta' armata ta' skjavi. Ma’ dawn is-suldati reġa’ okkupa [[Tanġier Ingliż|Tanġier]] fl-1684 wara li l-[[Renju tal-Ingilterra|Ingliżi]] abbandunawha u keċċew lill-Ispanjoli minn [[Larache]] fl-1689. Is-saltna li stabbilixxa ma baqgħetx ħaj mill-mewt tiegħu — fil-ġlied tal-poter ta’ wara t-tribujiet reġgħu saru forza politika u militari, u kien biss ma’ [[Mohammed III tal-Marokk|Muħammed III]] (1757–1790) li r-renju reġa’ ġie unifikat. Fl-20 ta' Diċembru 1777,<ref>{{Ċita web|url=http://morocco.usembassy.gov/early.html|titlu=Early Relations &#124; Morocco - Embassy of the United States|data-aċċess=7 September 2015|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160303104131/http://morocco.usembassy.gov/early.html|arkivju-data=3 March 2016}}</ref> il-Marokk sar wieħed mill-ewwel stati li jirrikonoxxi s-sovranità ta' [[Stati Uniti|Istati Uniti]] indipendenti ġodda.<ref>{{Ċita web|url=http://www.globalwebpost.com/farooqm/study_res/usa/morocco_first.htm|titlu=Dr. Farooq's Study Resource Page|data=20 June 2000|pubblikatur=Globalwebpost.com|data-aċċess=31 January 2010|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170912014138/http://www.globalwebpost.com/farooqm/study_res/usa/morocco_first.htm|arkivju-data=12 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/sites/kerryadolan/2013/11/21/why-morocco-matters-to-the-u-s/|titlu=Why Morocco Matters To The U.S.|isem=Kerry A.|awtur=Dolan|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-09}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Högger|isem=Daniel|data=2015|titlu=The recognition of states : a study on the historical development in doctrine and practice with a special focus on the requirements|url=https://www.worldcat.org/oclc/918793836|post=Zürich|isbn=978-3-643-80196-8|oclc=918793836}}</ref> Matul ir-renji ta' [[Mohammed IV tal-Marokk|Muħammed IV]] (1859–1873) u [[Hassan I tal-Marokk|Ħassan I]] (1873–1894), l-Għalawin ippruvaw irawmu rabtiet kummerċjali, speċjalment mal-pajjiżi Ewropej u l-Istati Uniti. L-armata u l-amministrazzjoni ġew ukoll modernizzati biex jikkonsolidaw il-kontroll fuq it-tribujiet Berberi u Bedwin. [[Gwerra Hispano-Marokkina (1859–60)|Fl-1859, il-Marokk mar gwerra ma' Spanja]]. L-indipendenza tal-Marokk kienet garantita fil-Konferenza ta' Madrid fl-1880,<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2024-02-27 |titlu=Convention on diplomatic protection signed in Madrid 1880 |url=http://www.warflag.com/shadow/history/treaties/moroc1880.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191030094409/http://www.warflag.com/shadow/history/treaties/moroc1880.htm |arkivju-data=2019-10-30 |url-status=dead }}</ref> bi Franza wkoll tikseb influwenza sinifikanti fuq il-Marokk. Il-Ġermanja ppruvat tiġġieled l-influwenza Franċiża li qed tikber, li wasslet għall-[[Ewwel Kriżi Marokkina]] tal-1905–1906, u t [[Tieni Kriżi Marokkina|-Tieni Kriżi Marokkina]] tal-1911. Il-Marokk sar [[protettorat]] Franċiż permezz tat-[[Trattat ta' Fes|Trattat ta’ Fes]] fl-1912. == Influwenza Ewropea (c. 1830 – 1956) == [[Stampa:North_Africa_(XIX_century).jpg|daqsminuri| Il-[[Magreb]] fit-tieni nofs tas-seklu 19.]] [[Stampa:Morocco_Fez_Embroidery_Horse_Cover.JPG|daqsminuri| Rakkmu tal-[[Fly maskra|maskra tat-titjir]] Marokkini.]] L-isforzi Portugiżi ta’ suċċess biex jikkontrollaw il-kosta [[Oċean Atlantiku|Atlantika]] fis-seklu 15 ma affettwawx l-intern tal-Marokk. Wara l-[[Gwerer ta' Napuljun|Gwerer Napoleoniċi]], l-Afrika ta' Fuq saret dejjem aktar ingovernattiva minn [[Istanbul]] mill-[[Imperu Ottoman]]. Bħala riżultat, sar il-lokalità tal-pirati taħt [[Bej (titlu)|bejiet]] lokali. Il-Magreb kellu wkoll ġid magħruf ferm akbar mill-bqija tal-Afrika, u l-post tiegħu ħdejn id-daħla tal-[[Mediterran]] tatha importanza strateġika. Franza wriet interess qawwi fil-Marokk sa mill-1830.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=27–56}}</ref> Id-dinastija Għalawija rnexxielha żżomm l-indipendenza tal-Marokk fis-sekli 18 u 19, quddiem l-invażjoni [[Imperu Ottoman|Ottomana]] u Ewropea.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Barnett|isem=Vincent|data=2014-08-27|titlu=Routledge Handbook of the History of Global Economic Thought|url=https://books.google.com/books?id=l6BeBAAAQBAJ&dq=alaouite+dynasty+succeeded+in+maintaining+the+independence+of+Morocco&pg=PA229|lingwa=en|pubblikatur=Routledge|isbn=978-1-317-64412-5}}</ref> Fl-1844, wara li l-Franċiżi [[Konkwista Franċiża tal-Alġerija|rebħu l-Alġerija]], seħħet il-[[Gwerra Franko-Marokkina]], bil-[[bumbardament ta’ Tanġier]], il-[[Battalja ta’ Isly]], u l-[[bumbardament ta’ Mogador]]. Fl-1856, [[Maħżen (Istituzzjoni Governattiva)|Maħżen]] (l-istituzzjoni governattiva fil-Marokk) tas-Sultan [[Għabd ir-Raħman tal-Marokk|Għabd ir-Raħman]] iffirma t-[[Trattat Anglo-Marokkin tal-1856|trattat Anglo-Marokkin]], li ġie nnegozjat mad-diplomatiku Ingliż [[John Hay Drummond Hay]]. It-trattat ta diversi drittijiet lis-suġġetti Brittaniċi fil-Marokk, u naqqas it-tariffi doganali Marokkini għal 10%.<ref>{{Ċita web|url=https://eudocs.lib.byu.edu/index.php/General_Treaty_Between_Her_Majesty_and_the_Sultan_of_Morocco|titlu=General Treaty Between Her Majesty and the Sultan of Morocco – EuroDocs|sit=eudocs.lib.byu.edu|data-aċċess=5 March 2020}}</ref> It-trattat tawwal l-indipendenza tal-Marokk filwaqt li fetaħ il-pajjiż għall-kummerċ barrani, flimkien ma' tnaqqis il-kontroll tal-Maħżen fuq l-[[Ekonomija tal-Marokk|ekonomija Marokkina]].<ref name=":32"/> Il-[[Gwerra Hispano-Marokkina (1859–60)|Gwerra Hispano-Marokkina]] seħħet mill-1859 sal-1860, u t- [[Trattat ta' Wad Ras|Trattat sussegwenti ta' Wad Ras]] wassal lill-gvern Marokkin biex jieħu [[1861 Self mill-Ingliżi lill-Marokk|self kbir Brittaniku]] akbar mir-riżervi nazzjonali tiegħu biex iħallas id-[[Riparazzjonijiet tal-gwerra|dejn tal-gwerra]] tiegħu lil Spanja.<ref name=":32"/> F'nofs is-seklu 19, il-[[Lhud Marokkini]] bdew jemigraw mill-intern għal bliet kostali bħal [[Essaouira]], Mazagan ([[El Jadida|Il-Ġdida]]), [[Asfi]], u aktar tard [[Casablanca]] għal opportunità ekonomika, jipparteċipaw fil-kummerċ mal-Ewropej u l-iżvilupp ta' dawk l-ibliet.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gottreich, Emily R.|titlu=Jewish space in the Moroccan city : a history of the mellah of Marrakech, 1550–1930|paġni=54|oclc=77066581}}</ref> L-[[Alleanza Israelita Universelle|Alleanza Israélite Universelle]] fetħet l-ewwel skola tagħha f'[[Tétouan|Tetuan]] fl-1862.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Rodrigue|isem=Aron|data=2003|titlu=Jews and Muslims: Images of Sephardi and Eastern Jewries in Modern Times|url=https://books.google.com/books?id=3NatkG7sGCkC&q=alliance+1862+morocco+school&pg=PA125|lingwa=en|pubblikatur=University of Washington Press|isbn=978-0-295-98314-1}}</ref> Fl-aħħar parti tas-seklu 19 l-instabbiltà tal-Marokk wasslet biex pajjiżi Ewropej jintervjenu biex jipproteġu l-investimenti u jitolbu konċessjonijiet ekonomiċi. Is-Sultan [[Hassan I tal-Marokk|Ħassan I]] talab għall-[[Trattat ta' Madrid (1880)|Konferenza ta’ Madrid]] tal-1880 bi tweġiba għall-abbuż minn Franza u Spanja tas-[[Sistema ta' protezzjoni|sistema ''protetta'']], iżda r-riżultat kien preżenza Ewropea akbar fil-Marokk — fil-forma ta’ konsulenti, tobba, negozjanti, avventurieri, u anke missjunarji.<ref name=":32">{{Ċita ktieb|kunjom=Miller, Susan Gilson.|data=2013|titlu=A history of modern Morocco|post=New York|pubblikatur=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-62469-5|oclc=855022840}}</ref> Aktar minn nofs in-nefqa tal-Maħżen marru barra biex iħallsu [[Riparazzjonijiet tal-gwerra|indennitajiet tal-gwerra]] u jixtru armi, tagħmir militari, u oġġetti manifatturati.<ref name=":32"/> Mill-1902 sal-1909, id-[[Bilanċ tal-kummerċ|defiċit kummerċjali]] tal-Marokk żdied b'14-il miljun frank kull sena, u r-[[rjal Marokkin]] [[inflazzjoni|iddeprezzat]] 25% mill-1896 sal-1906.<ref name=":32" /> F'Ġunju 1904, wara tentattiv fallut biex timponi taxxa fissa, Franza salvaw lill-Maħżen li kien diġà midjun bi 62.5 miljun frank, garantiti minn porzjon tad-dħul [[Dwana|doganali]].<ref name=":32" /> Fl-1890, l-amministrazzjoni Franċiża u l-militar f'[[l-Alġerija Franċiża|Alġiers]] talbu għall-annessjoni tat-[[Touat]], il-[[Gourara]] u t-[[Tidikelt]],<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=37–56}}</ref> kumpless li kien jagħmel parti mill-Imperu Marokkin għal ħafna sekli qabel il-wasla tal-Franċiżi fl-Alġerija.<ref>Frank E. Trout, [https://books.google.com/books?id=IO69HppDTDgC ''Morocco's Saharan Frontiers''], Droz (1969), p.24 ({{ISBN|9782600044950}}) : « The Gourara-Touat-Tidikelt complex had been under Moroccan domination for many centuries prior to the arrival of the French in Algeria »</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Trout|isem=Frank E.|data=1969|titlu=Morocco's Saharan Frontiers|url=https://books.google.com/books?id=IO69HppDTDgC&dq=Touat+had+been+part+of+the+Moroccan+Empire+for+many+centuries+prior+to+the+arrival+of+the+French+in+Algeria&pg=PA24|lingwa=en|pubblikatur=Librairie Droz|isbn=978-2-600-04495-0}}</ref> L-ewwel snin tas-seklu 20 raw sforzi diplomatiċi kbar mill-potenzi Ewropej, speċjalment Franza, biex ikattru l-interessi tagħha fir-reġjun.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=14988–14999}}</ref> [[Stampa:La_Vie_illustrée-_Abd-el-Aziz,_Sultan_du_Maroc,_et_sa_bicyclette.jpg|daqsminuri| Is-Sultan [[Abdelaziz tal-Marokk|Abdelaziz]] bir-rota tiegħu fl-1901. Is-sultan żagħżugħ kien innutat għad-drawwiet ta' nfiq kapriċjuż tiegħu, li aggravaw defiċit kummerċjali kbir.<ref name=":32">{{Ċita ktieb|kunjom=Miller, Susan Gilson.|data=2013|titlu=A history of modern Morocco|post=New York|pubblikatur=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-62469-5|oclc=855022840}}</ref>]] Il-Marokk nominalment kien immexxi mis-sultan tiegħu, iż-żagħżugħ [[Abdelaziz tal-Marokk|Għabd il-Għażiż]], permezz tar-reġent tiegħu, [[Ba Ahmed|Ba Aħmed]]. Sa l-1900, il-Marokk kien ix-xena ta’ diversi gwerer lokali mibdija minn pretendenti tas-saltna, bil-falliment tat-teżor, u minn diversi rewwixti tribali. Il-Ministru tal-Affarijiet Barranin Franċiż [[Théophile Delcassé]] ra l-opportunità li jistabbilizza s-sitwazzjoni u jespandi l-imperu Franċiż barra l-pajjiż. Il-Ġeneral [[Hubert Lyautey]] ried politika militari aktar aggressiva bl-użu tal-armata Franċiża tiegħu bbażata fl-Alġerija. Franza ddeċidiet li tuża kemm id-diplomazija kif ukoll il-forza militari. L-awtoritajiet kolonjali Franċiżi se jistabbilixxu kontroll fuq is-sultan, jiddeċiedu f'ismu u jestendu l-influwenza Franċiża. L-Ingliżi aċċedew għal kwalunkwe disinn Franċiż fil-Marokk fl- ''[[Entente Cordiale]]'' tal-1904. Il-[[Imperu Ġermaniż|Ġermaniżi]], madankollu, li ma kellhom l-ebda preżenza stabbilita fir-reġjun, ipprotestaw bil-qawwa kontra l-pjan Franċiż. L- [[L-Ewwel Kriżi Marokkina|intervent drammatiku tal-Kaiser fil-Marokk f'Marzu 1905]] b'appoġġ għall-indipendenza tal-Marokk sar punt ta' bidla fit-triq għall-Ewwel Gwerra Dinjija. Il-[[Konferenza ta' Algeciras|Konferenza internazzjonali ta' Algeciras]] tal-1906 ifformalizzat il-"pożizzjoni speċjali" ta' Franza u fdat il-pulizija tal-Marokk b'mod konġunt lil Franza u Spanja. Il-Ġermanja kienet qabdet b'mod diplomatiku, u Franza ħadet il-kontroll sħiħ tal-Marokk.<ref>Dennis Brogan, ''The Development of modern France, 1870–1939'' (1940) 392–401.</ref><ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=328–343}}</ref> Il-Marokk esperjenza ġuħ mill-1903 sal-1907, kif ukoll insurrezzjonijiet immexxija minn [[Bou Hmara|El Rogui]] (Bu Ħmara) u [[Mulaj Aħmed ir-Rajsuni]].<ref name=":32"/> [[Stampa:Draft_constitution_1908_morocco.jpg|daqsminuri| ''[[Lissan-ul-Maghreb]]'', gazzetta Marokkina bikrija.]] === Protettorat Franċiż u Spanjol (1912–1956) === [[Stampa:Traité_relatif_à_l'organisation_du_protectorat_français_dans_l'empire_chérifien_TRA19120019_001_-_France_Maroc.pdf|daqsminuri| It-[[Trattat ta' Fes|Trattat ta’ Fes]] stabbilixxa [[protettorat Franċiż fil-Marokk]] fit-30 ta’ Marzu 1912.]] ==== Ħafidija ==== Fl-1907, il-Franċiżi ħadu l-qtil ta’ [[Émile Mauchamp]] f’Marrakexx bħala skuża biex jinvadu [[Oujda]] fil-Lvant, hekk kif ħadu rewwixta kontra l-approprjazzjoni tagħhom tad-dħul doganali f'[[Casablanca]] bħala opportunità biex [[Bombardament ta’ Casablanca (1907)|jibbumbardjaw u jinvadu dik il-belt]] fil-punent.<ref name=":10">{{Ċita ktieb|kunjom=Miller, Susan Gilson.|data=2013|titlu=A history of modern Morocco|post=New York|pubblikatur=Cambridge University Press|paġni=75|isbn=9781139624695|oclc=855022840}}</ref> Xhur wara, kien hemm gwerra ċivili fratriċida qasira msemmija bħala l-[[Hafidiya|Ħafidija]], li fiha [[Abdelhafid tal-Marokk|Għabd il-Ħafid]], għall-ewwel appoġġjat minn aristokratiċi tan-Nofsinhar ibbażati f'Marrakexx bħall-{{Interlanguage link|Glawa|fr|Glaoua}} u aktar tard [[Bay'ah ikkundizzjonat|appoġġjat kondizzjonalment]] mill-''[[għulama]]'' ta' Fes, ħataf it-tron minn ħuh [[Abdelaziz tal-Marokk|Għabd il-Għażiż]], li kien appoġġjat mill-Franċiż.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Miller, Susan Gilson.|data=2013|titlu=A history of modern Morocco|post=New York|pubblikatur=Cambridge University Press|paġni=76|isbn=9781139624695|oclc=855022840}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=الخديمي, علال, 1946-....|data=2009|titlu=الحركة الحفيظية أو المغرب قبيل فرض الحماية الفرنسية الوضعية الداخلية و تحديات العلاقات الخارجية : 1912-1894|pubblikatur=[د. ن.]|oclc=929569541}}</ref> Il-[[Kriżi ta' Agadir]] żiedet it-tensjonijiet fost il-pajjiżi Ewropej qawwija, <ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/event/Agadir-Incident|titlu=Agadir Incident {{!}} European history|sit=Encyclopedia Britannica|data-aċċess=2021-04-12}}</ref> u rriżultat fit-[[Trattat ta' Fes]] (iffirmat fit-30 ta' Marzu 1912), li għamel lill-Marokk protettorat ta' Franza.<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Treaty-of-Fes|titlu=Treaty of Fès {{!}} Morocco [1912] {{!}} Britannica|sit=Encyclopedia Britannica|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-04}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Correspondent|isem=our own|data=1956-03-03|titlu=An Independent Morocco|url=https://www.theguardian.com/theguardian/1956/mar/03/fromthearchive|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|issn=0261-3077|data-aċċess=2023-04-04}}</ref> Fit-[[Trattat Bejn Franza u Spanja Rigward il-Marokk|tieni trattat]] iffirmat mill-kapijiet ta’ stat Franċiżi u Spanjoli, Spanja ngħatat Żona ta’ influwenza fit-tramuntana u fin-nofsinhar tal-Marokk fis-27 ta’ Novembru 1912. Il-parti tat-Tramuntana saret il-[[protettorat Spanjol fil-Marokk]], filwaqt li l- [[Cabo Juby|parti tan-nofsinhar]] kienet maħkuma minn [[Laayoune|El Aaiún]] (L-Għejun) bħala żona ta' lqugħ bejn il-[[Saħara Spanjola|Kolonja Spanjola ta' Saguia El Hamra]] u l-Marokk.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=81–99}}</ref> It-trattat ta' Fes wassal [[1912 Irvelli ta’ Fes|għall-irvellijiet ta' Fes fl-1912]]. Permezz tal-[[Protokoll ta' Tanġier]] iffirmat f'Diċembru 1923, Tanġier irċieva status speċjali u sar [[Żona Internazzjonali Tanger|żona internazzjonali]],<ref name="Hirschberg1981">{{Ċita ktieb|kunjom=H. Z(J. W.) Hirschberg|sena=1981|titlu=A history of the Jews in North Africa: From the Ottoman conquests to the present time / edited by Eliezer Bashan and Robert Attal|url=https://books.google.com/books?id=idEUAAAAIAAJ&pg=PA319|pubblikatur=BRILL|paġna=318|isbn=978-90-04-06295-5}}</ref> għalkemm, matul it-Tieni Gwerra Dinjija, kienet [[Okkupazzjoni ta' Tanger (1940–1945)|okkupata mill-1940 sal-1945]] minn [[Spanja Frankista]]. <gallery mode="nolines"> File:Assassination_of_Dr_Mauchamp_in_Marrakesh_(1907,_Petit_Journal).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Assassination_of_Dr_Mauchamp_in_Marrakesh_(1907,_Petit_Journal).jpg|Il-qtil ta' [[Émile Mauchamp]] Marzu 1907, li ppreċipita l-invażjoni Franċiża ta' [[Oujda]] u l-[[Konkwista Franċiża tal-Marokk|konkwista tal-Marokk]]. File:الدار_البيضاء_1907_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B6%D8%A7%D8%A1_1907_01.jpg|Rewwixti f'[[Casablanca]] f'Lulju 1907 dwar it-termini ta' applikazzjoni tat-[[Konferenza ta' Algeciras|Trattat ta' Algeciras]] wasslu għall-[[Bombard ta' Casablanca|Bumbardament ta' Casablanca]]. File:الدار_البيضاء_1907_شارع.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B6%D8%A7%D8%A1_1907_%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%B9.jpg|Qerda ta' Casablanca ikkawżata mill-bumbardament Franċiż tal-1907. File:Maroc_preco.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maroc_preco.jpg|Artillerija Franċiża fir-Rabat fl-1911. Id-dispaċċ tal-forzi Franċiżi biex jipproteġu lis-sultan minn ribelljoni instiga l-[[Kriżi ta' Agadir]]. File:Tritel.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tritel.jpg|Il-qerda wara li l-[[1912 Irvelli ta’ Fes|intifada (irvell) ta’ Fes]] ġiet maqtugħa minn nar tal-artillerija Franċiża.<ref>{{Cite book|kunjom=Miller, Susan Gilson.|sena=2013|titlu=A history of modern Morocco|post=New York|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=88|isbn=978-1-139-62469-5|oclc=855022840}}</ref> </gallery>It-trattati nominalment assiguraw lill-Marokk mill-istatus legali tiegħu bħala stat sovran, bis-sultan bħala l-figura tiegħu.<ref name=":32"/><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Capaldo|isem=Giuliana Ziccardi|data=1995|titlu=Repertory of Decisions of the International Court of Justice (1947-1992)|url=https://books.google.com/books?id=esfISSxc13cC&pg=PA453|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: esfISSxc13cC|pubblikatur=Martinus Nijhoff Publishers}}</ref> Fil-prattika, is-sultan ma kellu ebda poter reali u l-pajjiż kien immexxi mill-amministrazzjoni kolonjali. L-impjegati taċ-ċivil Franċiżi alleaw ruħhom mas-settlers Franċiżi u mal-partitarji tagħhom fi Franza biex jipprevjenu kwalunkwe moviment fid-direzzjoni tal-awtonomija Marokkina. Hekk kif il-"paċifikazzjoni" ipproċediet, bil- [[Gwerra Żajan]] u l-[[Gwerra Rif]], il-gvern Franċiż iffoka fuq l-isfruttament tal-ġid minerali tal-Marokk, u partikolarment il-[[Grupp OCP|fosfati]] tiegħu; il-ħolqien ta' sistema moderna ta' trasport bil-[[ONCF|ferroviji]] u l-[[Compagnie de Transports au Maroc|karozzi tal-linja]]; u l-iżvilupp ta' settur agrikolu modern immirat lejn is-suq Franċiż. Għexieren ta' eluf ta' ''colons'', jew koloniżi, daħlu fil-Marokk u akkwistaw meded kbar ta' art agrikola għanja.<ref name=":1a">{{Ċita ktieb|kunjom=Miller, Susan Gilson.|data=2013|titlu=A history of modern Morocco|post=New York|pubblikatur=Cambridge University Press|paġni=184|isbn=978-1-139-62469-5|oclc=855022840}}</ref> Il-Marokk kien dar għal nofs miljun Ewropew,<ref>De Azevedo, Raimondo Cagiano (1994) ''[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.]''. Council of Europe. p. 25. {{ISBN|92-871-2611-9}}.</ref> li l-biċċa l-kbira tagħhom issetiljaw f'[[Casablanca]], fejn iffurmaw kważi nofs il-popolazzjoni.<ref name="A history of the Arab peoples">Albert Habib Hourani, Malise Ruthven (2002). "''[https://books.google.com/books?id=egbOb0mewz4C&pg=PA323 A history of the Arab peoples]''". Harvard University Press. p.323. {{ISBN|0-674-01017-5}}</ref> Mill-indipendenza tar-renju fl-1956, u b'mod partikolari wara l-politika ta' [[Marokkanizzazzjoni]] ta' [[Ħassan II]] fl-1973, l-element Ewropew fil-biċċa l-kbira telaq. <ref name=":1"/> Il-[[Kolp ta’ stat Spanjol ta’ Lulju 1936|kolp ta' stat Spanjol ta' Lulju 1936]], li ċeda għall-[[Gwerra Ċivili Spanjola]], beda bl-''[[Armata tal-Afrika (Spanja)|Ejército de África]]'' fil-[[protettorat Spanjol fil-Marokk|Marokk okkupat Spanjol]]. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Othen|isem=Christopher|data=2013|titlu=Franco's international brigades : adventurers, fascists, and christian crusaders in the Spanish Civil War|url=https://www.worldcat.org/oclc/794366388|edizzjoni=[Revised and expanded edition]|post=New York|isbn=978-0-231-70425-0|oclc=794366388}}</ref> === Oppożizzjoni għall-kontroll Ewropew === [[Stampa:Pacification.jpg|daqsminuri| Mappa li turi l-[[Konkwista Franċiża tal-Marokk|paċifikazzjoni Franċiża tal-Marokk]] sal-1934.]] Immexxija minn Għabd il-Krim ([[Abd el-Krim]]), ir-[[Repubblika tar-Rif]] kienet teżisti mill-1921 sal-1926, ibbażata fil-parti ċentrali tar-[[Rif]] (fil-Protettorat Spanjol), filwaqt li testendi wkoll, għal xi xhur, għal xi partijiet tal-artijiet tribali ta' il-[[Ghomara|Għomara]], ir-Rif tal-Lvant, Ġbala (Jbala), il-[[Xmara Ouergha|wied l-Ouergha]] u t-tramuntana ta' [[Taza]]. Wara li pproklamat l-indipendenza fit-18 ta' Settembru 1921, il-politika żviluppat istituzzjonijiet statali u governattivi bħall-ġbir tat-taxxa, l-infurzar tal-liġi u l-organizzazzjoni ta' armata.<ref name="wolf">{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=1–6}}</ref> Madankollu, mill-1925 it-truppi Spanjoli u Franċiżi rnexxielhom inaqqsu r-reżistenza u Abd el-Krim ċeda f'Mejju 1926.<ref name="wolf" /> F'Diċembru 1934, grupp żgħir ta' nazzjonalisti, membri tal-''Comité d'Action Marocaine'' li għadu kif ġie ffurmat, jew [[Moroccan Action Committee|Kumitat ta' Azzjoni Marokkin]] (CAM), ippropona [[Pjan Marokkin ta' Riformi|Pjan ta' Riformi]] li sejjaħ għal irġigħ għall-ħakma indiretta kif previst mit-Trattat ta' Fes, l-ammissjoni tal-Marokkini f'karigi tal-gvern, u t-twaqqif ta' kunsilli rappreżentattivi. Il-CAM użat petizzjonijiet, editorjali tal-gazzetti, u appelli personali lill-uffiċjali Franċiżi biex ikompli l-kawża tagħha, iżda dawn ma kinux adegwati, u t-tensjonijiet maħluqa fil-CAM minħabba n-nuqqas tal-pjan wassluha biex tinqasam. Il-CAM ġie rikostitwit bħala partit politiku nazzjonalista biex jikseb appoġġ tal-massa għal talbiet aktar radikali, iżda l-Franċiżi soppressi l-partit fl-1937.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Nelson|isem=Harold D.|data=1985|titlu=Morocco, a Country Study|url=https://books.google.com/books?id=Z5r7znMj44YC&q=The+CAM+was+reconstituted+as+a+nationalist+political+party+to+gain+mass+support+for+more+radical+demands,+but+the+French+suppressed+the+party+in+1937&pg=PA56|lingwa=en|pubblikatur=Headquarters, Department of the Army}}</ref> [[Stampa:وثيقة_الاستقلال_11_يناير_1944.jpg|daqsminuri| Il-[[Proklama ta' l-Indipendenza tal-Marokk|Manifest tal-Indipendenza]] ppreżentat mill-[[Partit Istiqlal]] fil-11 ta’ Jannar 1944 stabbilixxa lis-Sultan [[Mohammed V tal-Marokk|Mohammed V]] bħala simbolu tal-ġlieda nazzjonalista.]] Il-partiti politiċi nazzjonalisti, li sussegwentement qamu taħt il-protettorat Franċiż, ibbażaw l-argumenti tagħhom għall-indipendenza tal-Marokk fuq dikjarazzjonijiet bħall-[[Karta tal-Atlantiku]] (''Atlantic Charter''), stqarrija konġunta bejn l-Istati Uniti u l-Ingliżi li tistabbilixxi, fost affarijiet oħra, id-dritt tal-popli kollha li jagħżlu l-forma. tal-gvern li taħtu jgħixu. <ref>{{Ċita web|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/morocco/47514.htm|titlu=Morocco (10/04)|sit=U.S. Department of State|data-aċċess=2020-05-27}}</ref> Ir-reġim Franċiż iffaċċja wkoll l-oppożizzjoni tat-tribujiet — meta l-Berber kienu mitluba jaqgħu taħt il-ġurisdizzjoni tal-qrati Franċiżi fl-1930, żied l-appoġġ għall-moviment tal-indipendenza.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=851–880}}</ref> Ħafna [[Goumier Marokkin|Goumiers Marokkini]], jew suldati indiġeni fl-armata Franċiża, għenu lill-Alleati kemm fl-[[Alleati tal-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]] kif ukoll fit-[[Alleati tat-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]].<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=571–586}}</ref> Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-moviment nazzjonalista maqsum ħażin sar aktar koeżiv. F'Jannar 1944, il- [[Partit Istiqlal|Partit l-Istiqlal (Indipendenza)]], li sussegwentement ipprovda l-biċċa l-kbira tat-tmexxija għall-moviment nazzjonalista, ħareġ [[Proklama ta' l-Indipendenza tal-Marokk|manifest li jitlob indipendenza sħiħa]], riunifikazzjoni nazzjonali, u kostituzzjoni demokratika.<ref>{{Ċita web|url=https://www.moroccoinaustralia.com/national-celebrations|titlu=National celebrations|sit=Moroccoinaustralia|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230404233012/https://www.moroccoinaustralia.com/national-celebrations|arkivju-data=2023-04-04|url-status=dead}}</ref> Is-Sultan [[Mohammed V tal-Marokk|Mohammed V]] (1927–1961) kien approva l-manifest qabel is-sottomissjoni tiegħu lill-ġenerali residenti Franċiż, li wieġeb li l-ebda bidla bażika fl-istatus tal-protettorat ma kienet qed tiġi kkunsidrata.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedija:Bżonn referenza|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2014)">ċitazzjoni meħtieġa</span>]]'' &#x5D;</sup> Is-simpatija ġenerali tas-sultan għan-nazzjonalisti dehret evidenti sa tmiem il-gwerra, għalkemm xorta ttama li jara l-indipendenza sħiħa miksuba gradwalment. Fl-10 ta’ April 1947, minkejja [[1947 Massakru ta' Casablanca|massakru]] instigat mill-forzi Franċiżi f’Casablanca,<ref>{{Ċita web|url=http://www.middleeasteye.net/video/1947-french-massacre-casablanca|titlu=The 1947 French massacre in Casablanca|sit=Middle East Eye|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-04}}</ref> is-Sultan Muħammed V tkellem [[Diskors Tanger|diskors importanti f’Tanġier]] fejn appella għall-indipendenza u l-għaqda territorjali tal-Marokk, wara li siefer mill-[[protettorat Franċiż fil-Marokk|Marokk Franċiż]] u mill-[[protettorat Spanjol fil-Marokk|Marokk Spanjol]] biex jasal [[Żona Internazzjonali Tanger|Żona Internazzjonali Tanġier]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.hespress.com/histoire/85477.html|titlu=زيارة محمد الخامس لطنجة.. أغضبت‭ ‬فرنسا وأشعلت‭ ‬المقاومة|data=31 July 2013|sit=Hespress|lingwa=ar|data-aċċess=29 August 2019}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2020/05/301546/remembering-king-mohammed-v-moroccos-revolutionary-monarch|titlu=Remembering King Mohammed V, Morocco's Revolutionary Monarch|isem=Morgan|awtur=Hekking|sit=moroccoworldnews|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-04}}</ref> Ir''-résidence'', appoġġjata mill-interessi ekonomiċi Franċiżi u sostnuta b'mod vigoruż mill-biċċa l-kbira tal- ''colons'', irrifjutat b'mod qawwi li tikkunsidra anki riformi li ma humiex l-indipendenza. [[Stampa:1955-07-21_Morocco_Riots_Terror_Mounts_In_Revolt_Of_Arabs.ogv|daqsminuri| Irvellijiet tal-Marokk invada Casablanca minħabba skuntentizza bil-ħakma Franċiża. [[Newsreel Universali|Universal Newsreel]], 21 ta’ Lulju 1955.]] F'Diċembru 1952, faqqgħet rewwixta f'Casablanca minħabba l-qtil tal-mexxej tax-xogħol Tuneżin [[Farhat Hached]]; dan l-avveniment immarka qabża fir-relazzjonijiet bejn il-partiti politiċi Marokkini u l-awtoritajiet Franċiżi. Wara l-irvellijiet, ir-residenza pprojbixxa l-[[Partit Komunista Marokkin]] il-ġdid u l- [[Partit Istiqlal|Partit l-Istiqlal]].<ref name="LOCprof"/> L-eżilju ta’ Franza tas-[[Sultan Mohammed V|Sultan Muħammed V]] li rispettat kbir lejn il-[[Madagaskar]] f'[[Għid l-Adħa]] tal-1953,<ref>{{Ċita web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2023/01/353472/independence-proclamation-the-ongoing-legacy-of-moroccan-nationalism|titlu=Independence Proclamation: The Ongoing Legacy of Moroccan Nationalism|isem=Safaa|awtur=Kasraoui|sit=moroccoworldnews|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-04}}</ref> u s-sostituzzjoni tiegħu mill-popolari Muħammed bin Għarafa (ortografija Franċiża: [[Mohammed ben Aarafa]]), qanqal oppożizzjoni attiva għall-protettorat Franċiż kemm min-nazzjonalisti kif ukoll minn dawk li raw lis-sultan bħala wieħed mexxej reliġjuż.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=TIMES|isem=Special to THE NEW YORK|data=1953-11-22|titlu=EX-SULTAN HAS ROLE IN SPANISH MOROCCO|url=https://www.nytimes.com/1953/11/22/archives/exsultan-has-role-in-spanish-morocco.html|pubblikazzjoni=The New York Times|lingwa=en-US|issn=0362-4331|data-aċċess=2023-04-09}}</ref> Bi tpattija, [[Muhammad Zarqtuni|Muħammad Zarqtuni]] ibbumbardja l-''[[Suq Ċentrali (Casablanca)|Marché Central]]'' ta’ Casablanca fil-''ville nouvelle'' Ewropea fil-Milied ta’ dik is-sena.<ref>{{Ċita web|url=https://www.africatodayyesterday.org/days/24-dec|titlu=Today in African history - 24 December|sit=www.africatodayyesterday.org|data-aċċess=2023-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230409093411/https://www.africatodayyesterday.org/days/24-dec|arkivju-data=2023-04-09|url-status=dead}}</ref> Xahar wara s-sostitut tiegħu, Allal ben Abdallah, nazzjonalista Marokkin ipprova joqtol lis-sultan fi triqtu lejn it-talb tal-Ġimgħa fil-[[Moskea l-Kbira ta' Fes el-Jdid|Moskea l-Kbira ta’ Fes il-Ġdid]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174080/moroccos-most-emblematic-historical-events-in-pictures|titlu=Morocco's Most Emblematic Historical Events in Pictures|isem=Larbi|awtur=Arbaoui|sit=moroccoworldnews|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.theneweuropean.co.uk/the-1950s-book-that-explains-the-war-on-terror/|titlu=The 1950s book that explains the War on Terror|isem=Rashmee Roshan|awtur=Lall|awtur2=jonoread|data=2021-10-13|sit=The New European|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-04-13}}</ref> Sentejn wara, iffaċċjat b’talba Marokkina magħquda għar-ritorn tas-sultan u vjolenza li qed tiżdied fil-Marokk, kif ukoll sitwazzjoni li qed tmur għall-agħar fl-Alġerija, il-gvern Franċiż ġab lura lil Muħammed V lejn il-Marokk, u s-sena ta’ wara bdew in-negozjati li wasslu għall-Marokk. indipendenza.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Cianfarra|isem=Camille M.|data=1955-11-17|titlu=Morocco Sultan Returns in Triumph From Exile; MOROCCAN SULTAN HAILED ON RETURN|url=https://www.nytimes.com/1955/11/17/archives/morocco-sultan-returns-in-triumph-from-exile-moroccan-sultan-hailed.html|pubblikazzjoni=The New York Times|lingwa=en-US|issn=0362-4331|data-aċċess=2023-04-04}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Balafrej|isem=Ahmed|data=1956-04-01|titlu=Morocco Plans for Independence {{!}} Foreign Affairs|url=https://www.foreignaffairs.com/articles/morocco/1956-04-01/morocco-plans-independence|lingwa=en-US|issn=0015-7120|data-aċċess=2023-04-04}}</ref> Għalhekk, bir-ritorn trijonfanti tas-Sultan Muħammed bin Jusef (ortografija Franċiża: Mohammed ben Youssef), ġie mmarkat il-bidu tat-tmiem tal-era kolonjali.<ref name=":5">{{Ċita ktieb|kunjom=Stenner, David|data=14 May 2019|titlu=Globalizing Morocco : Transnational Activism and the Postcolonial State|url=http://worldcat.org/oclc/1178769466|pubblikatur=Stanford University Press|isbn=978-1-5036-0900-6|oclc=1178769466}}</ref> == Il-Marokk Indipendenti (mill-1956) == Fl-aħħar tal-1955, f'nofs dik li saret magħrufa bħala r [[Rivoluzzjoni tar-Re u l-Poplu|-Rivoluzzjoni tar-Re u l-Poplu]],<ref>{{Ċita web|url=http://gdc.gale.com/archivesunbound/archives-unbound-the-king-and-the-people-in-morocco-1950-1959-u.s.-state-department-records-on-the-internal-affairs-of-morocco/|titlu=Revolution of the King and the People in Morocco, 1950–1959: Records of the U.S. State Department Classified Files|isem=Jennifer|awtur=Burns|data-aċċess=28 October 2016}}</ref> Sultan Mohammed V innegozja b'suċċess ir-restawr gradwali tal-indipendenza tal-Marokk fi ħdan qafas ta' interdipendenza Franċiża-Marokkina. Is-sultan qabel li jistabbilixxi riformi li jittrasformaw lill-Marokk f’monarkija kostituzzjonali b’forma demokratika ta’ gvern. Kif kien esprima l-Ministru tal-Affarijiet Barranin Franċiż Antoine Pinay, kien hemm ir-rieda li l-Marokk jingħata l-indipendenza tiegħu biex “jbiddel il-Marokk lejn stat modern, demokratiku u sovran”.<ref name=":5"/> Fi Frar 1956, il-Marokk akkwista gvern domestiku limitat. Aktar negozjati għal indipendenza sħiħa laħqu l-qofol tagħhom fil-Ftehim Franċiż-Marokkin iffirmat f'Pariġi fit-22 ta' Marzu 1956.<ref name=":5" /> Fis-7 ta' April 1956, Franza ċediet uffiċjalment il-protettorat tagħha fil-Marokk. Il-belt internazzjonalizzata ta’ [[Tanġier]] ġiet reintegrata bl-iffirmar tal- [[Protokoll ta' Tanger|Protokoll ta’ Tanġier]] fid-29 ta’ Ottubru 1956.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=460–466}}</ref> L-abolizzjoni tal-protettorat Spanjol u r-rikonoxximent tal-indipendenza tal-Marokk minn Spanja ġew innegozjati separatament u saru finali fid-Dikjarazzjoni Konġunta ta' April 1956.<ref name="LOCprof"/> Permezz ta’ dan il-ftehim ma’ Spanja fl-1956 u ieħor fl-1958, il-kontroll tal-Marokk fuq ċerti żoni mmexxija mill-Ispanjol ġie rrestawrat. Tentattivi [[Ifni Gwerra|biex jintalbu possedimenti Spanjoli oħra permezz ta' azzjoni militari]] kienu inqas suċċess.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=108–122}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> Fix-xhur ta’ wara l-indipendenza, Mohammed V ipproċeda biex jibni struttura governattiva moderna taħt [[monarkija kostituzzjonali]] li fiha s-sultan jeżerċita rwol politiku attiv. Huwa aġixxa b'kawtela, bil-ħsieb li jipprevjeni lill-Partit l-Istiqlal milli jikkonsolida l-kontroll tiegħu u jistabbilixxi [[Stat b'parti waħda|stat ta' parti waħda]]. Huwa assuma l-monarkija fil-11 ta’ Awwissu 1957 bħala "Malek" (Re), u minn dik id-data, il-pajjiż sar magħruf uffiċjalment bħala "Ir-Renju tal-Marokk".<ref>{{Ċita enċiklopedija|url=https://www.britannica.com/biography/Muhammad-V-sultan-of-Morocco}}</ref><ref>Langer's Encyclopaedia of World History, page 1288.</ref> === Ir-renju ta' Ħassan II (1961–1999) === [[Stampa:Hassan_II,_Marrakech,_1966.jpg|daqsminuri| Ir-Re [[Ħassan II]], fi triqtu għat-talb tal-Ġimgħa f'[[Marrakesh|Marrakexx]], 1967.]] It-tifel ta' Mohammed V, [[Ħassan II]] sar Re tal-Marokk fit-3 ta' Marzu 1961. Il-ħakma tiegħu rat inkwiet politiku sinifikanti, u r-rispons bla ħniena tal-gvern qala 'l-perjodu l-isem "is-[[Snin ta' Ċomb (Marokk)|snin ta' ċomb]]". Ħassan ħa kontroll personali tal-gvern bħala Prim Ministru u sejjaħ kabinett ġdid. Megħjun minn kunsill konsultattiv, huwa fassal kostituzzjoni ġdida, li ġiet approvata b'mod kbir ħafna f'referendum ta' Diċembru 1962. Skont id-dispożizzjonijiet tiegħu, ir-re baqa’ l-figura ċentrali fil-fergħa eżekuttiva tal-gvern, iżda s-setgħa leġiżlattiva kienet mogħtija f’parlament bikamerali, u ġudikatura indipendenti kienet garantita.<ref>{{Ċita web|url=https://constitutionnet.org/country/morocco|titlu=Constitutional history of Morocco|sit=ConstitutionNet|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-17}}</ref> F'Mejju 1963, saru l-elezzjonijiet leġiżlattivi għall-ewwel darba, u l-koalizzjoni royalista kisbet pluralità żgħira ta' siġġijiet. Madankollu, wara perjodu ta' taqlib politiku f'Ġunju 1965, Ħassan II assuma setgħat leġiżlattivi u eżekuttivi sħaħ taħt "stat ta' eċċezzjoni", li baqa' fis-seħħ sal-1970. Sussegwentement, ġiet approvata riforma tal-kostituzzjoni, li rrestawra gvern parlamentari limitat, u saru elezzjonijiet ġodda. Madankollu, baqa’ d-dissens, li jdur ma’ lmenti ta’ korruzzjoni mifruxa u abbuż fil-gvern. F'Lulju 1971 u għal darb'oħra f'Awwissu 1972, ir-reġim ġie sfidat minn żewġ [[1972 Attentat ta’ kolp ta’ stat tal-Marokkin|tentattivi ta' kolp ta' stat militari]].<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedija:Bżonn referenza|<span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2023)">ċitazzjoni meħtieġa</span>]]''&#x5D;</sup> Wara l-indipendenza tal-[[Alġerija]] fl-1962 minn Franza, ġlied tal-fruntieri fiż-[[Provinċja ta' Tinduf|żona ta' Tindouf]] fil-lbiċ tal-Alġerija eskala fl-1963 f'dik li hija magħrufa bħala l-[[Gwerra Rmiel]]. Il-kunflitt intemm wara medjazzjoni mill-[[Organizzazzjoni tal-Unità Afrikana]], mingħajr tibdil territorjali.<ref>{{Ċita web|url=http://lawdigitalcommons.bc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1192&context=twlj|titlu=The Organization of African Unity and Its Role in Regional Conflict Resolution and Dispute Settlement: A Critical Evaluation|awtur=P. Mweti Munya|data=1999|pubblikatur=Boston College Third World Law Journal|paġni=556–557}}</ref> Fit-3 ta’ Marzu 1973, Ħassan II ħabbar il-politika ta’ [[Marokkanizzazzjoni]], li fiha l-assi miżmuma mill-istat, l-artijiet agrikoli, u n-negozji li kienu aktar minn 50 fil-mija ta’ proprjetà barranija — u speċjalment ta’ proprjetà Franċiża — ġew trasferiti lil lealisti politiċi u ta’ grad għoli uffiċjali militari.<ref name=":2">{{Ċita ktieb|kunjom=Miller, Susan Gilson.|data=2013|titlu=A history of modern Morocco|post=New York|pubblikatur=Cambridge University Press|paġni=184|isbn=9781139624695|oclc=855022840}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://aujourdhui.ma/focus/marocanisation-un-systeme-et-des-echecs-17906|titlu=Marocanisation : Un système et des échecs|data=7 September 2004|sit=Aujourd'hui le Maroc|lingwa=fr-FR|data-aċċess=17 July 2019}}</ref> Il-Marokkanizzazzjoni tal-ekonomija affettwat eluf ta’ negozji u l-proporzjon ta’ negozji industrijali fil-Marokk li kienu proprjetà tal-Marokk immedjatament żdied minn 18% għal 55%.<ref name=":2" /> 2/3 tal-ġid tal-ekonomija Marokkanizzata kien ikkonċentrat f'36 familja Marokkina.<ref name=":2" /> Il-patrijottiżmu kkaġunat mill-parteċipazzjoni tal-Marokk fil-kunflitt tal-Lvant Nofsani u l-avvenimenti tas-Saħara tal-Punent ikkontribwixxa għall-popolarità ta' Ħassan. Ir-re kien bagħat truppi Marokkini lejn il-front tas-[[Peniżola tas-Sinaj|Sinaj]] wara li faqqgħet il-[[Gwerra Yom Kippur|Gwerra Għarbija-Iżraeljana]] f'Ottubru 1973.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/1975-09-01A.pdf|titlu=The 1973 Arab-Israeli War. Overview and Analysis of the Conflict|awtur=CIA Intelligence Report|data=September 1975|sit=CIA Library Reading room|data-aċċess=22 February 2019|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170111130036/https://www.cia.gov/library/readingroom/docs/1975-09-01A.pdf|arkivju-data=11 January 2017}}</ref> Għalkemm waslu tard wisq biex jidħlu f'ostilitajiet, l-azzjoni rebħet rieda tajba tal-Marokk fost stati Għarab oħra.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[wikipedija:Bżonn referenza|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2014)">ċitazzjoni meħtieġa</span>]]''&#x5D;</sup> Ftit wara, l-attenzjoni tal-gvern daret lejn l-akkwist tas-[[Saħara tal-Punent]] minn Spanja, kwistjoni li fuqha qablu l-partijiet domestiċi ewlenin kollha.<ref name="LOCprof"/> Wara snin ta’ skuntentizza u inugwaljanza matul is-snin tmenin, fl-14 ta’ Diċembru 1990, ġie msejjaħ strajk ġenerali minn żewġ trade unions ewlenin fil-pajjiż biex jitolbu żieda fil-paga minima u miżuri oħra. F'Fes, dan faqqgħet fi protesti u rewwixti mmexxija minn studenti universitarji u żgħażagħ. Il-mewt ta’ wieħed mill-istudenti kompliet infjammat il-protesti, li rriżultat f’bini maħruq u serqu, partikolarment simboli tal-ġid. Filwaqt li n-numru ta’ mwiet uffiċjali kien ta’ 5 persuni, in-''[[The New York Times|New York Times]]'' irrapporta numru ta’ 33 persuna u kkwota sors anonimu li qal li n-numru reali ta’ mwiet x’aktarx kien ogħla. Il-gvern ċaħad rapporti li l-imwiet kienu minħabba l-intervent tal-forzi tas-sigurtà u vetturi armati. Ħafna minn dawk arrestati aktar tard ġew rilaxxati u l-gvern wiegħed li jinvestiga u jgħolli l-pagi, għalkemm xi wħud minn dawn il-miżuri ġew miċħuda minn partiti tal-oppożizzjoni xettiċi.<ref name=":9">{{Ċita ktieb|kunjom=Rivet|isem=Daniel|sena=2012|titlu=Histoire du Maroc: de Moulay Idrîs à Mohammed VI|pubblikatur=Fayard}}</ref>{{Rp|377}}<ref>{{Ċita aħbar|data=17 December 1990|titlu=33 Dead in 2-Day Riot in Morocco Fed by Frustration Over Economy|url=https://www.nytimes.com/1990/12/17/world/33-dead-in-2-day-riot-in-morocco-fed-by-frustration-over-economy.html|pubblikazzjoni=The New York Times}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1990-12-16-mn-9259-story.html|titlu=5 Die, 127 Hurt as Worst Riots in 7 Years Sweep Morocco City|data=1990-12-16|sit=Los Angeles Times|data-aċċess=2021-01-10}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Bidwell|isem=Robin|sena=1998|kapitlu=Fez Riots (1990)|titlu=Dictionary Of Modern Arab History|pubblikatur=Routledge|paġni=146|isbn=9780710305053}}</ref> === Konflitt tas-Saħara tal-Punent (1974–1991) === [[Stampa:Western_sahara_map_showing_morocco_and_polisaro.gif|daqsminuri|200x200px| Status quo fis-[[Saħara tal-Punent]] mill-1991 għal waqfien mill-ġlied: il-biċċa l-kbira taħt il-kontroll tal-Marokk ([[Provinċji tan-Nofsinhar]]), b'żoni ta' ġewwa kkontrollati mill-Polisario li jiffurmaw ir- [[Repubblika Għarbija Demokratika Sahrawi|Repubblika Għarbija Saħrawija Demokratika]].]] L-[[enklavi]] Spanjola ta' [[Ifni]] fin-Nofsinhar saret parti mill-istat il-ġdid tal-Marokk fl-1969, iżda possedimenti Spanjoli oħra fit-tramuntana, inklużi [[Ceuta]], [[Melilla]] u [[Plaza de soberanía]], baqgħu taħt il-kontroll Spanjol, bil-Marokk iqishom bħala territorju [[Okkupazzjoni militari|okkupat]].<ref>{{Ċita aħbar|data=2018-12-14|titlu=Ceuta, Melilla profile|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14114627|pubblikazzjoni=BBC News|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-03-19}}</ref> F'Awwissu 1974, Spanja rrikonoxxiet formalment ir-riżoluzzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti (NU) tal-1966 li sejjaħ għal referendum dwar l-istatus futur tas-Saħara tal-Punent u talbet li jitmexxa [[plebisċit]] taħt is-superviżjoni tan-NU. [[Missjoni taż-żjara tan-Nazzjonijiet Uniti fis-Saħara Spanjola|Missjoni ta’ żjara tan-NU]] rrapportat f’Ottubru 1975 li maġġoranza kbira tal-poplu tas-Saħara xtaq l-indipendenza. Il-Marokk ipprotesta għar-referendum propost u ħa l-każ tiegħu quddiem il- [[Qorti Internazzjonali tal-Ġustizzja]] fl-[[L-Aja|Aja]], li ddeċidiet li minkejja "rabtiet ta’ lealtà" storiċi bejn il-Marokk u t-tribujiet tas-Saħara tal-Punent, ma kien hemm l-ebda ġustifikazzjoni legali biex titbiegħed mill-pożizzjoni tan-NU dwar awtodeterminazzjoni. Intant Spanja kienet iddikjarat li anke fin-nuqqas ta’ referendum, kellha l-intenzjoni li ċċedi l-kontroll politiku tas-Saħara tal-Punent, u Spanja, il-Marokk, u l-[[Mawritanja]] sejħu [[Ftehim ta' Madrid|konferenza tripartitika]] biex isolvu l-futur tat-territorju. Spanja ħabbret ukoll li kienet qed tiftaħ taħditiet dwar l-indipendenza mal-moviment għall-indipendenza tas-Saħara appoġġjat mill-Alġerija magħruf bħala l-[[Front Polisario]].<ref name="LOCprof"/> Fil-bidu tal-1976, Spanja ċediet l-amministrazzjoni tas-Saħara tal-Punent lill-Marokk u lill-Mawritanja. Il-Marokk assuma kontroll fuq iż-żewġ terzi tat-Tramuntana tat-territorju u kkonċediet il-parti li kien fadal fin-nofsinhar lill-Mawritanja. Assemblea ta' mexxejja tribali tas-Saħara rrikonoxxiet kif suppost is-sovranità tal-Marokk. Madankollu, imsaħħaħ mid-defezzjoni dejjem tikber tal-kapijiet tribali għall-kawża tiegħu, il-Polisario fassal kostituzzjoni u ħabbar il-formazzjoni tar-[[Repubblika Għarbija Demokratika tas-Saħarawi|Repubblika Għarbija Saħrawija Demokratika]] (RGħSD), u huwa stess ifforma [[gvern fl-eżilju]].<ref name="LOCprof">Text used in this cited section originally came from: [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Morocco.pdf Morocco profile] from the [[Library of Congress Country Studies]] project.</ref> Il-gvern Marokkin eventwalment bagħat parti kbira mill-forzi tal-ġlieda tiegħu fis-Saħara tal-Punent biex jikkonfronta l-forzi tal-Polisario, li kienu relattivament żgħar iżda mgħammra tajjeb, mobbli ħafna, u riżorsi. Il-Polisario uża bażijiet Alġerini għal attakki rapidi kontra miri fil-fond ġewwa l-Marokk u l-Mawritanja, kif ukoll għal operazzjonijiet fis-Saħara tal-Punent. F'Awwissu 1979, wara li sofriet telf militari, il-Mawritanja rrinunzjat għat-talba tagħha għas-Saħara tal-Punent u ffirmat trattat ta' paċi mal-Polisario. Fl-1984, il-Marokk irtira mill-[[Organizzazzjoni tal-Unità Afrikana]] minħabba l-ammissjoni tar-RGħSD bħala membru.<ref>{{Ċita web|url=https://qz.com/africa/898645/morocco-has-rejoined-the-african-union-but-the-western-sahara-question-remains|titlu=Morocco has rejoined the African Union after a 33-year absence|isem=Yomi|awtur=Kazeem|data=2017-01-31|sit=Quartz|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-04}}</ref> Il-Marokk imbagħad annessa t-territorju kollu u, fl-1985 bena [[Ħajt Marokkin|satar tar-ramel ta’ 2,500 kilometru]] madwar tliet kwarti tas-Saħara tal-Punent.<ref name="LOCprof"/> Fl-1988, il-Marokk u l-Front Polisario qablu dwar pjan ta’ paċi tan-Nazzjonijiet Uniti (NU), u pjan ta’ waqfien mill-ġlied u soluzzjoni daħal fis-seħħ fl-1991. Anke jekk il-Kunsill tas-Sigurtà tan-NU ħoloq forza [[Żamma tal-paċi|għaż-żamma tal-paċi]] biex timplimenta referendum dwar l-awtodeterminazzjoni għas-Saħara tal-Punent, dan għadu jrid isir, in-negozjati perjodiċi fallew, u l-istatus tat-territorju għadu mhux solvut.<ref name="LOCprof"/> Il-gwerra kontra l-gwerrilli tal-Polisario poġġiet tensjoni kbira fuq l-ekonomija, u l-Marokk sab ruħu dejjem aktar iżolat diplomatikament. Riformi politiċi gradwali fis-snin 90 laħqu l-qofol tagħhom fir-riforma kostituzzjonali tal-1996, li ħolqot leġiżlatura bikamerali ġdida b'poteri estiżi, għalkemm għadhom limitati. L-elezzjonijiet għall-Kamra tad-Deputati saru fl-1997, irrappurtati mħawda minn irregolaritajiet.<ref name="LOCprof"/> === Ir-renju ta’ Mohammed VI (mill-1999) === Mal-[[Mewt u funeral ta' Hassan II tal-Marokk|mewt ta' Ħassan II]] fl-1999, l-aktar liberali Prinċep Kuruna Sidi Mohammed ħa t-tron, jassumi t-titlu [[Moħammed VI|Mohammed VI]]. Huwa ppromulga riformi suċċessivi biex jimmodernizza l-Marokk, u r-rekord [[drittijiet tal-bniedem|tad-drittijiet tal-bniedem]] tal-pajjiż tjieb sew. Wieħed mill-ewwel atti tar-re il-ġdid kien li jeħles madwar 8,000 priġunier politiku u jnaqqas is-sentenzi ta’ 30,000 ieħor. Huwa stabbilixxa wkoll kummissjoni biex tikkumpensa lill-familji ta’ attivisti politiċi neqsin u oħrajn suġġetti għal detenzjoni arbitrarja.<ref name="LOCprof"/> Fl-1999, saret l-[[L-ewwel Intifada Sahrawi|Ewwel Intifada Saħrawija]].<ref>{{Ċita web|url=https://nvdatabase.swarthmore.edu/content/sahrawis-campaign-human-rights-and-independence-first-intifada-western-sahara-1999-2004|titlu=Sahrawis campaign for human rights and independence in the first intifada, Western Sahara, 1999-2004 {{!}} Global Nonviolent Action Database|sit=nvdatabase.swarthmore.edu|data-aċċess=2023-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.accord.org.za/conflict-trends/western-sahara-since-arab-spring/|titlu=Western Sahara Since the Arab Spring|sit=ACCORD|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-04-01}}</ref> Internazzjonalment, il-Marokk żamm rabtiet sodi mal-Punent. Kien wieħed mill-ewwel stati Għarab u Iżlamiċi li ddenunzja l- [[Attakki tal-11 ta' Settembru|attakki terroristiċi tal-11 ta’ Settembru]] fuq l-Istati Uniti.<ref>{{Ċita web|url=http://www.minnpost.com/politics-policy/2010/12/kaplans-morocco-distinctive-duo-realizing-dream-they-live-politics-and-proto|titlu=The Kaplans in Morocco: Distinctive duo realizing a dream as they live politics and protocol 24/7|isem=Sharon|awtur=Schmickle|data=17 December 2010|pubblikatur=MinnPost|data-aċċess=22 November 2013}}</ref> F'Settembru 2002, saru elezzjonijiet leġiżlattivi ġodda, u l-[[Union Socialiste des Forces Populaires|Unjoni Soċjalista tal-Forzi Popolari]] (USFP) rebħet pluralità.<ref>{{Ċita web|url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2221_02.htm|titlu=MOROCCO: parliamentary elections Majliss-annouwab, 2002|sit=archive.ipu.org|data-aċċess=2023-04-13}}</ref> Osservaturi internazzjonali qiesu l-elezzjonijiet bħala ħielsa u ġusti, u nnutaw in-nuqqas tal-irregolaritajiet li kienu ħakmu l-elezzjonijiet tal-1997. F'Mejju 2003, f'ġieħ it-twelid ta' iben, ir-re ordna l-ħelsien ta' 9,000 priġunier u t-tnaqqis ta' 38,000 sentenza. Fl-2003 ukoll, l-istruzzjoni tal-[[Lingwa Berbera|lingwa Tamażigħt]] ġiet introdotta fl-iskejjel primarji, qabel ma ġiet introdotta fil-livelli edukattivi kollha.<ref name="LOCprof"/> F'Marzu 2000, gruppi tan-nisa organizzaw dimostrazzjonijiet fir- [[Rabat (Marokk)|Rabat]] li pproponew riformi għall-istatus legali tan-nisa fil-pajjiż. 200,000 sa 300,000 mara attendew, li talbu [[Poligamija fil-Marokk|projbizzjoni fuq il-poligamija]], u l-introduzzjoni tal-[[liġi tad-divorzju]] ċivili.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nytimes.com/2000/03/13/world/moroccans-and-women-two-rallies.html?ref=morocco|titlu=Moroccans and Women: Two Rallies|data=13 March 2000|sit=The New York Times|data-aċċess=22 November 2013}}</ref> Għalkemm kontrodimostrazzjoni ġibdet 200,000 sa 400,000 parteċipant, il-moviment kien influwenti fuq ir-Re Mohammed, u huwa ppromulga ''[[Mudawana|Mudawwana]]'' ġdida, jew liġi tal-familja, fil-bidu tal-2004, li laħaq xi wħud mit-talbiet tal-attivisti tad-drittijiet tan-nisa.<ref>{{Ċita web|url=http://nvdatabase.swarthmore.edu/content/moroccan-feminist-groups-campaign-reform-moudawana-personal-status-codeislamic-family-law-19|titlu=Moroccan feminist groups campaign to reform Moudawana (Personal Status Code/Islamic family law), 1992–2004 &#124; Global Nonviolent Action Database|pubblikatur=Nvdatabase.swarthmore.edu|data-aċċess=22 November 2013}}</ref> [[Stampa:قطار_البراق_يقف_في_محطة_طنجة_المدينة.jpeg|daqsminuri| [[Al-Boraq|Al Boraq]], l-ewwel servizz ferrovjarju b'veloċità għolja fil-kontinent Afrikan.<ref>{{Ċita web|url=https://www.railwaygazette.com/high-speed/africas-first-high-speed-line-covers-its-costs/55192.article|titlu=Africa's first high speed line covers its costs|awtur=2019-11-21T15:37:00+00:00|sit=Railway Gazette International|lingwa=en|data-aċċess=2020-11-27}}</ref>]] F'Lulju 2002, [[Kriżi tal-Gżira Perejil|faqqgħet kriżi]] ma' Spanja fuq gżira żgħira u diżabitata li tinsab ftit inqas minn 200 metru mill-kosta Marokkina, bl-isem ta' [[Gżira Perejil|Toura jew Leila mill-Marokkini u Perejil minn Spanja]]. Wara medjazzjoni mill-Istati Uniti, kemm il-Marokk kif ukoll Spanja qablu li jirritornaw għall-istatus quo, li taħtu l-gżira tibqa’ mitluqa.<ref>{{Ċita aħbar|data=19 July 2002|titlu=Europe &#124; Solution to island dispute 'closer'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2139911.stm|pubblikazzjoni=BBC News|data-aċċess=22 November 2013}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=20 July 2002|titlu=Battle of Parsley Island ends|url=https://www.telegraph.co.uk/news/1402005/Battle-of-Parsley-Island-ends.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The Daily Telegraph|arkivju-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/1402005/Battle-of-Parsley-Island-ends.html|arkivju-data=12 January 2022|data-aċċess=22 November 2013|url-aċċess=subscription}}</ref> F'Mejju 2003, [[Bomber suwiċida|attakki suwiċida]] Iżlamiżi fl-istess ħin [[2003 Bumbardamenti ta' Casablanca|laqtu sensiela ta' siti f'Casablanca]], qatlu 45 u ndarbu aktar minn 100 oħra.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Bright|isem=Martin|kunjom2=Harris|isem2=Paul|kunjom3=Bouzerda|isem3=Ali|data=2003-05-18|titlu=Horror in Casablanca as al-Qaeda toll hits 41|url=https://www.theguardian.com/world/2003/may/18/alqaida.terrorism2|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|issn=0261-3077|data-aċċess=2023-03-27}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2008-04-08|titlu=Morocco: 9 Imprisoned for Casablanca Blasts Escape|url=https://www.nytimes.com/2008/04/08/world/africa/08briefs-9IMPRISONEDF_BRF.html|pubblikazzjoni=The New York Times|lingwa=en-US|aġenzija=Agence France-Presse|issn=0362-4331|data-aċċess=2023-03-27}}</ref> Il-gvern Marokkin wieġeb b’ripressjoni kontra estremisti Iżlamiżi, u fl-aħħar mill-aħħar arresta diversi eluf, ipproċessa 1,200, u kkundanna madwar 900. Segwew arresti addizzjonali f'Ġunju 2004. F'dak l-istess xahar, l-Istati Uniti ħatru lill-Marokk bħala alleat ewlieni mhux [[Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana|tal-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana]], u stqarret li kienet bħala rikonoxximent tal-isforzi tagħha biex tfixkel it-terroriżmu internazzjonali.<ref>{{Ċita aħbar|data=2004-06-04|titlu=US rewards Morocco for terror aid|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3776413.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.presidency.ucsb.edu/documents/memorandum-designation-the-kingdom-morocco-major-non-nato-ally|titlu=Memorandum on Designation of the Kingdom of Morocco as a Major Non-NATO Ally {{!}} The American Presidency Project|sit=www.presidency.ucsb.edu|data-aċċess=2023-04-01}}</ref> F'Mejju 2005, saret it-[[It-Tieni Intifada Sahrawi|Tieni Intifada Saħrawija]].<ref>{{Ċita web|url=https://nvdatabase.swarthmore.edu/content/sahrawis-campaign-independence-second-intifada-western-sahara-2005-2008|titlu=Sahrawis campaign for independence in the second intifada, Western Sahara, 2005-2008 {{!}} Global Nonviolent Action Database|sit=nvdatabase.swarthmore.edu|data-aċċess=2023-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://culturesofresistancefilms.com/ws-timeline/|titlu=Western Sahara: Historical Timeline 1884–2014 - Cultures of Resistance Films|data=2013-12-11|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-04-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230401163800/https://culturesofresistancefilms.com/ws-timeline/|arkivju-data=2023-04-01|url-status=dead}}</ref> Fl-1 ta' Jannar 2006, daħal fis-seħħ [[Ftehim ta' kummerċ ħieles|ftehim bilaterali komprensiv ta' kummerċ ħieles]] bejn l-Istati Uniti u l-Marokk.<ref name="LOCprof"/> Il-ftehim kien ġie ffirmat fl-2004 flimkien ma' ftehim simili mal-[[Unjoni Ewropea]], is-sieħba kummerċjali ewlenija tal-Marokk.<ref name="EUTradeComm">{{Ċita web|url=https://policy.trade.ec.europa.eu/eu-trade-relationships-country-and-region/countries-and-regions/southern-neighbourhood_en|titlu=Southern Neighbourhood: EU trade relations with its Southern Neighbourhood. Facts, figures and latest developments.|awtur=Directorate-General for Trade|data=2022|pubblikatur=European Commission|data-aċċess=20 October 2022}}</ref> Fi Frar 2011, [[2011–2012 Protesti Marokkini|eluf ta’ nies inġabru]] f'Rabat u fi bliet oħra talbu għal riforma politika u kostituzzjoni ġdida li trażżan il-poteri tar-re.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/thousands-in-morocco-march-for-rights-2247511.html|titlu=Thousands in Morocco march for rights|isem=Souhail|awtur=Karam|data=2011-03-20|sit=The Independent|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-13}}</ref> Xahrejn wara, seħħ [[2011 Bumbardament f'Marrakexx|bumbardament f’Marrakexx]], li qatel 17-il persuna – l-aktar barranin.<ref>{{Ċita aħbar|data=2011-04-28|titlu=Morocco: Marrakesh bomb strikes Djemaa el-Fna square|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13226117|pubblikazzjoni=BBC News|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-03-27}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Chrisafis|isem=Angelique|data=2011-04-28|titlu=Moroccan tourist cafe terrorist attack leaves at least 15 dead|url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/28/marrakech-tourist-cafe-terrorist-attack|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|issn=0261-3077|data-aċċess=2023-03-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna42797238|titlu=Bomb blast hits popular cafe in Morocco, killing 15|data=28 April 2011|sit=NBC News|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-27}}</ref> Kien l-aktar attakk fatali fil-Marokk fi tmien snin. Il-[[Al-Qaeda fil-Magreb Iżlamiku|fergħa Magħribija tal-Qaeda]] ċaħdet l-involviment.<ref>{{Ċita web|url=https://www.france24.com/en/20110507-al-qaeda-islamic-magrheb-denies-responsibility-fatal-marrakesh-bombing-morocco|titlu=AQIM denies responsibility for fatal Marrakesh bombing|data=2011-05-07|sit=France 24|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.france24.com/en/20120310-morocco-al-qaeda-marrakech-bomb-cafe-french-tourist|titlu=Moroccan court hands down harsher sentences for cafe bombers|data=2012-03-10|sit=France 24|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-13}}</ref> F'Lulju 2011, ir-Re Mohammed VI introduċa [[Referendum kostituzzjonali Marokkin tal-2011|referendum kostituzzjonali]] propost sabiex jikkalma l-protesti tar-"[[Rebbiegħa Għarbija]]".<ref>{{Ċita aħbar|data=2011-07-02|titlu=Morocco approves King Mohammed's constitutional reforms|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13976480|pubblikazzjoni=BBC News|lingwa=en-GB|data-aċċess=2022-04-13}}</ref> Fl-artikolu 5 tal-kostituzzjoni tal-2011, [[Amazigh Marokkin Standard|Tamażigħt]] ġie rikonoxxut bħala lingwa uffiċjali. [[Stampa:ⵍⵃⵉⵔⴰⴽ_ⵏⴰⵔⵔⵉⴼ.jpg|xellug|daqsminuri| Hirak Rif protesti.]] F’Ottubru tal-2016, faqqgħu protesti fuq skala kbira wara li bejjiegħ tal-ħut f’[[Al Hoceima]] inqatel fi trakk taż-żibel waqt li pprova jirkupra ħut ikkonfiskat mill-pulizija. Il-protesti saru magħrufa bħala l-[[Moviment Hirak Rif|Ħrik ir-Rif]].<ref>{{Ċita aħbar|data=2018-04-24|titlu=Morocco profile - Timeline|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-14123260|pubblikazzjoni=BBC News|lingwa=en-GB|data-aċċess=2022-04-13}}</ref><ref>{{Ċita pubblikazzjoni|lingwa=en}}</ref> L-[[Elezzjoni ġenerali Marokkina tal-2016|elezzjoni tal-2016]] rat ir-rebħa tal-[[Partit tal-Ġustizzja u l-Iżvilupp (Marokk)|Partit tal-Ġustizzja u l-Iżvilupp]] (PJD), li kiseb pluralità ta’ siġġijiet għat-tieni darba konsekuttiva.<ref>{{Ċita aħbar|data=2016-10-08|titlu=Morocco PM's party wins election|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-37594542|pubblikazzjoni=BBC News|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-04-21}}</ref> Fit-30 ta’ Jannar 2017, il-Marokk reġa’ ngħaqad mal-[[Unjoni Afrikana]] bħala stat membru, 33 sena wara li telaq.<ref>{{Ċita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2017/1/31/morocco-rejoins-the-african-union-after-33-years|titlu=Morocco rejoins the African Union after 33 years|sit=www.aljazeera.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-04}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Quinn|isem=Ben|data=2017-01-31|titlu=Morocco rejoins African Union after more than 30 years|url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/jan/31/morocco-rejoins-african-union-after-more-than-30-years|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|issn=0261-3077|data-aċċess=2023-04-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/en/african-union-re-admits-morocco-after-33-year-absence/a-37342982|titlu=Morocco rejoins African Union after 33-year absence – DW – 01/31/2017|sit=dw.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-04}}</ref> Il-[[2018 Bojkott fil-Marokk|bojkott tal-konsumatur tal-2018]] immira lejn il-marki tal-fjuwil, l-ilma bbottiljat u l-prodotti tal-ħalib li jiddominaw is-suq.<ref>{{Ċita aħbar|data=2018-05-30|titlu=Morocco consumer boycott has big business in its sights|url=https://www.reuters.com/article/morocco-protests-idUSL5N1SP35Z|pubblikazzjoni=Reuters|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-20}}</ref> Il-[[pandemija tal-COVID-19 fil-Marokk]] ġiet ikkonfermata għall-ewwel darba fit-2 ta' Marzu 2020.<ref>{{Ċita web|url=https://crisis24.garda.com/alerts/2020/03/morocco-health-ministry-confirms-first-covid-19-case-march-2-update-2|titlu=Morocco: Health ministry confirms first COVID-19 case March 2 /update 2|sit=Morocco: Health ministry confirms first COVID-19 case March 2 /update 2 {{!}} Crisis24|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-09}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2020/03/296727/coronavirus-a-timeline-of-covid-19-in-morocco|titlu=Coronavirus Pandemic: A Timeline of COVID-19 in Morocco|isem=Safaa|awtur=Kasraoui|sit=moroccoworldnews|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-09}}</ref> Tmint ijiem wara, fl-10 ta’ Marzu 2020, il-Marokk irreġistra l-ewwel mewt tiegħu relatata mal-COVID-19.<ref>{{Ċita web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/morocco-announces-1st-coronavirus-death/1761051|titlu=Morocco announces 1st coronavirus death|sit=www.aa.com.tr|data-aċċess=2023-04-09}}</ref> Fl-10 ta' Diċembru 2020, il-President [[Donald Trump]] ħabbar li l-Istati Uniti se jirrikonoxxu uffiċjalment it-talbiet tal-Marokk fuq is-Saħara tal-Punent bħala parti mill-[[Ftehim ta' normalizzazzjoni Iżrael-Marokk|ftehim ta' normalizzazzjoni bejn l-Iżrael u l-Marokk]],<ref>{{Ċita web|url=https://www.state.gov/u-s-relations-with-morocco/|titlu=U.S. Relations With Morocco|sit=United States Department of State|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/12/11/us-recognised-moroccos-claim-to-western-sahara-now-what|titlu=US recognised Morocco's claim to Western Sahara. Now what?|isem=Jillian|awtur=Kestler-D'Amours|data=2020-12-11|sit=www.aljazeera.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-18}}</ref> li ra lill-Marokk jerġa' jistabbilixxi relazzjonijiet diplomatiċi ma' Iżrael.<ref>{{Ċita web|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/morocco-israel-6-decades-of-secret-ties-cooperation/2083157#|titlu=Morocco, Israel: 6 decades of secret ties, cooperation|sit=aa.com.tr}}</ref> Dikjarazzjoni konġunta bejn it-tliet pajjiżi ġiet iffirmata fit-22 ta' Diċembru 2020.<ref>{{Ċita web|url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2021/01/Joint-Declaration-US-Morrocco-Israel.pdf|titlu=Joint-Declaration-US-Morrocco-Israel|sit=www.state.gov}}</ref> Fis-17 ta' Mejju 2021, [[2021 Inċident tal-fruntiera bejn il-Marokk u Spanja|seħħ inċident bejn il-fruntieri ta' Spanja u l-Marokk]], parti minn kriżi diplomatika bejn iż-żewġ nazzjonijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cnbc.com/2021/05/19/spain-and-morocco-clash-after-thousands-of-migrants-enter-ceuta.html|titlu=Spain and Morocco in diplomatic crisis after 8,000 migrants enter Spanish territory|isem=Holly|awtur=Ellyatt|data=19 May 2021|sit=CNBC|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-27}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kassam|isem=Ashifa|data=2021-05-18|titlu=More than 6,000 migrants reach Spain's north African enclave Ceuta|url=https://www.theguardian.com/world/2021/may/17/record-1000-migrants-reach-spains-north-african-enclave-ceuta-in-a-day|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|issn=0261-3077|data-aċċess=2023-03-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/reasons-behind-spanish-moroccan-crisis|titlu=The Reasons Behind the Spanish-Moroccan Crisis|sit=The Washington Institute|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-27}}</ref> Fl-24 ta' Awwissu 2021, l-Alġerija ġirien qatgħet ir-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Marokk, u akkuża lill-Marokk li jappoġġja grupp separatista u "azzjonijiet ostili kontra l-Alġerija". Il-Marokk sejjaħ id-deċiżjoni bħala "mhux ġustifikata".<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ahmed|isem=Hamid Ould|data=25 August 2021|titlu=Algeria cuts diplomatic relations with Morocco|url=https://www.reuters.com/world/algeria-says-cutting-diplomatic-ties-with-morocco-2021-08-24/#:%7E:text=Speaking%20at%20a%20news%20conference,on%20the%20Western%20Sahara%20issue|pubblikazzjoni=Reuters|lingwa=en}}</ref> L-[[Elezzjoni ġenerali Marokkina tal-2021|elezzjoni tal-2021]] saret fit-8 ta’ Settembru 2021, li rat [[Tħassir elettorali|tneħħija elettorali]] tal-PJD, wara li tilfet aktar minn 90% tas-siġġijiet tagħha u spiċċat fit-tmien post.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Alami|isem=Aida|kunjom2=Casey|isem2=Nicholas|data=2021-09-09|titlu=Islamists See Big Losses in Moroccan Parliamentary Elections|url=https://www.nytimes.com/2021/09/08/world/africa/morocco-elections.html|pubblikazzjoni=The New York Times|lingwa=en-US|issn=0362-4331|data-aċċess=2023-04-05}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=|data=2021-09-09|titlu=Morocco elections: Islamists suffer losses as liberal parties gain ground|url=https://www.theguardian.com/world/2021/sep/09/islamists-suffer-losses-as-liberal-parties-gain-ground-in-morocco-elections|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|issn=0261-3077|data-aċċess=2023-04-05}}</ref> Ir-[[Rally Nazzjonali tal-Independenti]] rebaħ pluralità ta' siġġijiet fl-elezzjonijiet, u [[Aziz Akhannouch]] aktar tard ġie msejjaħ is-17-il [[Prim Ministru tal-Marokk]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/en/morocco-moderate-parties-rout-ruling-islamists-in-elections/a-59128306|titlu=Moderate parties win big in Moroccan elections – DW – 09/09/2021|sit=dw.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-05}}</ref> Fl-24 ta' Ġunju 2022, seħħ [[2022 inċident Melilla|inċident ta' migrazzjoni]] lejn [[Melilla]] li rriżulta fl-imwiet ta' 23 migranti.<ref>{{Ċita aħbar|data=2022-06-25|titlu=Melilla: death toll from mass incursion on Spanish enclave rises to 23|url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/25/eighteen-killed-as-throng-of-migrants-storms-spains-melilla-border-from-morocco|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|aġenzija=Agence France-Presse|issn=0261-3077|data-aċċess=2023-03-27}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2022-06-27|titlu=Melilla migrant deaths spark anger in Spain|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-61956104|pubblikazzjoni=BBC News|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-03-27}}</ref> Fit-3 ta' Mejju 2023, ir-Re Mohammed VI ddikjara ''[[Yennayer]]'' (Sena l-Ewwel Amaziġhi) bħala festa nazzjonali uffiċjali li għandha tiġi ċċelebrata kull sena.<ref>{{Ċita web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2023/05/355284/amazigh-new-year-becomes-official-national-holiday-in-morocco|titlu=Amazigh New Year Becomes Official National Holiday in Morocco|isem=Jihane|awtur=Rahhou|sit=moroccoworldnews|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://en.hespress.com/63411-king-mohammed-vi-declares-the-amazigh-new-year-an-official-holiday.html|titlu=King Mohammed VI declares the Amazigh New Year an official holiday|data=2023-05-03|sit=HESPRESS English - Morocco News|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-05-04}}</ref> Fit-8 ta’ Settembru 2023, [[terremot]] b’qawwa ta’ 6.8 laqat lill-Marokk qatel aktar minn 2,800 ruħ u weġġa’ eluf. L-[[epiċentru]] tat-terremot kien madwar 70 km fil-lbiċ tal-belt ta' [[Marrakesh|Marrakexx]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2023/09/357589/timeline-the-deadly-september-8-earthquake-in-morocco|titlu=Timeline: The Deadly September 8 Earthquake in Morocco|sit=moroccoworldnews.com}}</ref> Fit-18 ta' Frar 2024, Il-Marokk afferma mill-ġdid l-appoġġ tiegħu għas-soluzzjoni ta' żewġ stati li tikkonċerna l-kawża [[Palestina|Palestinjana]], filwaqt li enfasizza impenn biex tinkiseb paċi ġusta u dejjiema fil-Lvant Nofsani. Waqt is-37 [[Samit tal-Unjoni Afrikana]] f’[[Addis Ababa]], il-Ministru tal-Affarijiet Barranin Marokkin Nasser Biourita tenna l-pożizzjoni tal-pajjiż, filwaqt li saħaq fuq id-dedikazzjoni tar-Re Mohammed VI għall-kawża Palestinjana u ddenunzja l-azzjonijiet tal-forzi tal-okkupazzjoni Iżraeljani f’[[Gaża]]. Il-gvern Marokkin, filwaqt li jiffaċċja pressjoni domestika biex jaqta’ r-rabtiet ma’ Iżrael wara l-kunflitt reċenti ta’ Gaża, ħabbar l-intenzjoni tiegħu li jirrevedi tali sejħiet skont l-oqfsa kostituzzjonali u legali. Għexieren ta’ eluf ta’ Marokkini pprotestaw, u ħeġġew għal waqfien mill-ġlied u t-tmiem tar-rabtiet bilaterali ma’ [[Iżrael]], stabbiliti fl-2020 taħt il-[[Ftehim ta’ Abraham]] ikkomunikati mill-Istati Uniti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2024/02/360893/palestine-morocco-renews-support-for-two-state-solution-for-lasting-peace-in-middle-east|titlu=Palestine: Morocco Renews Support for Two-State Solution for ‘Lasting Peace’ in Middle East|kunjom=News|isem=Safaa Kasraoui-Morocco World|sit=www.moroccoworldnews.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-02-27}}</ref> == Noti == {{Referenzi}} == Biblijografija == * Abun-Nasr, Jamil M. ''A History of the Maghrib in the Islamic Period'', Cambridge University Press, 1987.{{ISBN|9780521337670}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780521337670|9780521337670]] . * Chandler, James A. "Spanja u l-Protettorat Marokkin tagħha, 1898–1927," ''Ġurnal tal-Istorja Kontemporanja'' 10 (April 1975): 301–22. * Pennell, CR ''Marocco Mill-1830: Storja'', New York University Press, 2000.{{ISBN|9780814766774}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780814766774|9780814766774]] * Pennell, CR ''Il-Marokk: Mill-Imperu għall-Indipendenza'', Oneworld Publications, 2013.{{ISBN|9781780744551}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781780744551|9781780744551]] ([https://books.google.com/books?id=TYXrAQAAQBAJ previżjoni]) * Stenner, David. ''Il-Globalizzazzjoni tal-Marokk: Attiviżmu Transnazzjonali u l-Istat Postkolonjali'' (Stanford UP, 2019). [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=54410 reviżjoni onlajn] * Terrasse, Henri. ''Storja tal-Marokk'', Éd. Atlantides, 1952. * Woolman, David. ''Ir-Ribelli fir-Rif: Abd-el-Krim u r-Ribelljoni tar-Rif'' (Stanford UP, 1967) * Yolanda Aixelà-Cabré. ''Il-legati kolonjali Afrikani ta' Spanja: il-Marokk u l-Ginea Ekwatorjali Mqabbla'' (Brill, 2022) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=58252 reviżjoni onlajn] === Bil-franċiż === * David Bensoussan, ''Il était une fois le Maroc : témoignages du passé judéo-marocain'', Éd. du Lys, 2010.{{ISBN|2-922505-14-6}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/2-922505-14-6|2-922505-14-6]] . * [[Bernard Lugan]], ''Histoire du Maroc'', Éd. Perrin, 2000.{{ISBN|2-262-01644-5}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/2-262-01644-5|2-262-01644-5]] * Michel Abitbol, ''Histoire du Maroc'', Éd. Perrin, 2009.{{ISBN|9782262023881}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9782262023881|9782262023881]] == Links esterni == * [https://web.archive.org/web/20040906090754/http://www.oneworld-publications.com/samples/morocco-a-short-history.htm Storja qasira tal-Marokk] * [http://www.saharadesertkingdom.com/] kronoloġija minn ''Worldstatesmen'' * [https://web.archive.org/web/20110724094330/http://cnparm.home.texas.net/Wars/MorCrises.htm Kmieni tal-Kmieni tas-Seklu Għoxrin]: Il-kriżijiet Marokkini, 1903–1914 * [https://web.archive.org/web/20051230084738/http://www.magicmorocco.com/history_of_morocco.html L-Istorja tal-Marokk] * [http://www.euratlas.com/time/sw1600.htm Mappa storika tal-Marokk – c. 1600] * Z. Brakez et al. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&dopt=Abstract&list_uids=11393336 "Varjazzjoni tas-sekwenza tad-DNA mitokondrijali tal-bniedem fil-popolazzjoni Marokkina taż-żona ta' Souss"] [[Kategorija:Storja tal-Marokk]] [[Kategorija:Storja tal-Magreb]] [[Kategorija:Storja skont il-post]] [[Kategorija:Storja tal-Afrika]] [[Kategorija:Afrika ta' Fuq]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] qvwg307hzxsdqk9icmbkc95cugydqac 14 31711 330892 305039 2026-07-02T14:40:14Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Nies skont ix-xogħol tagħhom]]: "Fotografi" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330892 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Fotografija]] [[Kategorija:Nies skont ix-xogħol tagħhom|Fotografi]] ojmdjbqkretdo1cnkt2v19kiq9eumps 14 31786 330871 305640 2026-07-02T14:29:12Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont il-post]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330871 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Marokk]] [[Kategorija:Storja skont il-post]] {{Kataktar}} jpo0dr8etqhuxdl51v1vqh4zab5834h 330872 330871 2026-07-02T14:29:21Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Storja skont il-post]]: "Marokk" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330872 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Marokk]] [[Kategorija:Storja skont il-post|Marokk]] {{Kataktar}} 0n4x35lko2o4tm9opac4hz09n1pgaox 14 31787 330883 305641 2026-07-02T14:36:48Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont is-suġġett]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330883 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Politika]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett]] hi9ztcid2nzclpm0jypv882btsjiuin 330884 330883 2026-07-02T14:37:04Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Storja skont is-suġġett]]: "Għarab" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330884 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Politika]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Għarab]] fmbvdzzb3a7ftzgflzkgjcoh0c20icn 330895 330884 2026-07-02T14:42:14Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Storja skont is-suġġett]]: "Dinja Għarab" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330895 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Politika]] [[Kategorija:Storja skont is-suġġett|Dinja Għarab]] t3t2q301ose44hpjydv167vns91zn0h 0 31895 330911 306129 2026-07-02T14:52:51Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Terremoti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330911 wikitext text/x-wiki {{stub|storja}} [[Image:2008년 중앙119구조단 중국 쓰촨성 대지진 국제 출동(四川省 大地震, 사천성 대지진) SSL27231.JPG|thumb|Struttura mġarraf li qed tiġi ppakkjata, b'wiċċ tal-muntanji espost fl-isfond]] [[Image:Map of epicenter of may 12 2008 earthquake in sichuan province china.gif|thumb|Il-L-USGS ipprovda mappa tal-Asja f'Mejju 2008, li wriet total ta' 122 terremot li seħħew fil-kontinent. Il-kwadru aħmar kbir ħdejn iċ-ċentru tal-mappa juri t-terremot ta’ Chengdu ta’ 7.9 fil-provinċja ta’ Sichuan.]] [[File:2008 Sichuan Earthquake aftershockes through May 28.pdf|page=1|thumb|Mappa li turi l-post tat-terremot ta' Sichuan tal-2008 u l-iskossi kollha warajh sat-28 ta' Mejju, 2008]] [[Image:USGS map at 30 deg N lat, 105 deg E long (2008-05-18).png|thumb|Mappa tal-USGS turi li għexieren ta’ aftershocks seħħew f’reġjun żgħir wara t-terremot.]] Terremot seħħ fil-provinċja ta 'Sichuan, iċ-Ċina fl-14:28:01 [[China Standard Time]] fit-12 ta' Mejju, 2008. Kejl fi 8.0 M s [4] [13] [14] (7.9 M w ), [5] it-terremot. l-epiċentru kien jinsab 80 kilometru (50 mi) [[fil-punent-majjistral]] ta 'Chengdu , il-kapitali provinċjali, b'fond fokali ta' 19 km (12 mi). [5] It-terremot fetaħ il-ħsara għal aktar minn 240 km (150 mi), bi spostamenti tal-wiċċ ta 'diversi metri. [15] It-terremot inħass ukoll 'il bogħod kemm f'Beijing kif ukoll f'Shanghai—1,500 u 1,700 km (930 u 1,060 mi) 'l bogħod, rispettivament—fejn bini ta' uffiċċji tbandal bit-theżżiża, kif ukoll [[Bangkok]], it-[[Tajlandja]] u [[Hanoi]], il-[[Vjetnam]]. [16] Xokkijiet ta' wara qawwija, xi wħud li jaqbżu s-6 M s , komplew jolqtu ż-żona sa diversi xhur wara x-xokk ewlieni, u kkawżaw aktar vittmi u ħsara. It-terremot ikkawża wkoll l-akbar numru ta’ ġeoperikli li qatt ġew irreġistrati, [[inklużi madwar]] 200,000 valanga u aktar minn 800 lag ta’ [[terremot imqass fuq żona ta’ 110,000 km 2 (42,000 sq mi). [15] [17] [18] [19] [20] Aktar minn 69,000 persuna tilfu ħajjithom fit-terremot, inklużi 68,636 fil-provinċja ta’ Sichuan. 374,176 ġew irrappurtati midruba, bi 18,222 elenkati bħala neqsin minn Lulju 2008. [12] Il-perikli ġeografiċi kkawżati mit-terremot huma maħsuba li huma responsabbli għal mill-inqas terz tal-mewt. [21] It-terremot ħalla mill-inqas 4.8 miljun ruħ bla dar, [22] għalkemm in-numru jista' jkun għoli daqs 11-il miljun. [23] Madwar 15-il miljun ruħ għexu fiż-żona affettwata. Kien l-aktar terremot fatali li laqat iċ-Ċina mit -[[terremot ta 'Tangshan tal-1976]] , li qatel mill-inqas 242,000 ruħ, u l-aktar qawwi fil-pajjiż mit- [[terremot Assam-Tibet tal-1950]] , li rreġistra għal 8.6 M w . [24] Huwa t -18-il terremot l-aktar fatali ta' kull żmien . Fis-6 ta' Novembru 2008, il-gvern ċentrali ħabbar li kien se jonfoq 1 triljun RMB (madwar US $ 146.5 biljun) matul it-tliet snin li ġejjin biex jerġgħu jinbnew żoni mħassra mit-terremot, [25] bħala parti mill- programm ta' stimolu ekonomiku Ċiniż . [[Category:Terremot ta’ Sichuan tal-2008]] [[Kategorija:Terremoti]] [[Category:Ċina]] giv2052yeufci55w1bbcsof29ykksp8 0 32520 330855 311221 2026-07-02T14:15:56Z ToniSant 4257 added [[Category:Bliet kapitali fl-Asja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330855 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Tehran <Br> ''تهران (fa)''}} '''Tehran''' {{MSAPI|/te.e.ʁɑ̃/}} ; bil {{lang-fa|تهران}} , ''Tehrân'', {{MSAPI|/teh.ˈɾɒːn/}} ) hija l- [[Belt kapitali|kapitali]] u l-akbar belt tal [[Iran|-Iran]] . Li tinsab fit-tramuntana tal-pajjiż, f'qiegħ il -Muntanji Elbourz, il-belt tagħti isimha lill- provinċja li tagħha hija wkoll il-kapitali. Tehran rat il-popolazzjoni tagħha tiżdied b'erbgħin darba minn meta saret il-kapitali wara l-bidla tad -dinastija fl -1786 . Fl-2015, il-belt kellha madwar {{Nombre|9|millions}} abitant, u l- agglomerazzjoni aktar minn {{Nombre|15|millions}} . Il-belt għandha metro (bħalissa b'seba 'linji) u netwerk dens ta' awtostradi . Dan it-tkabbir sinifikanti ħafna ta' Tehran huwa dovut prinċipalment għat-titjib tal-kundizzjonijiet tal-għajxien kif ukoll l-attrazzjoni eżerċitata fuq l-abitanti tal- provinċji . Hija esperjenzat aċċelerazzjoni qawwija mill -1974, wara ż-żieda qawwija fil-prezz taż-żejt matul l- ewwel xokk taż-żejt . Is-subborgi tal-belt imbagħad kibru malajr ħafna ; fl-aħħar mill-aħħar il-pressjoni tal-proprjetà immobbli ħadet l-aħjar mill-politika tal-iżvilupp urban stabbilita fl -1969 . Tehran tospita kważi nofs l-attività industrijali tal-pajjiż : industrija tal-karozzi, tagħmir elettriku u elettroniku, armamenti, tessuti, zokkor, siment u kimiċi. Il-belt u l- bazaar tagħha huma ċ-ċentru tal-kummerċjalizzazzjoni għat-twapet u l-għamara prodotti fil-pajjiż kollu. == Toponimija == L-oriġini tal-isem ta 'Tehran għadha diskussa, u diversi interpretazzjonijiet huma disponibbli. Waħda mill-etimoloġiji popolari hija li l-isem tal-belt ġej minn Tah + rān, li jfisser "wieħed li jikkaċċa jew jimbotta (in-nies)" jew "wieħed li jħaffer". Għall-Ġeneral Albert Houtum-Schindler, hija derivazzjoni tat-terminu Tir-ān, ibbażat fuq l-element Tir. Dan l-element għandu t-tifsira ta '"pjanura, pjanura tad-deżert", li hija mqabbla ma' Shemrān minn Schindler. L-istoriku u lingwista Ahmad Kasravi għandu l-istess idea u jikkuntrasta lil Tahrān, “post sħun” ma’ Shemrān, “post kiesaħ”. L-orjentalista Vladimir Minorski min-naħa tiegħu joffri spjegazzjoni oħra bbażata fuq it-tifsira ta’ tah li tfisser “qiegħ, fond” fid-djaletti Iranjani, li tkun assoċjata mal-isem tal-belt ta’ Ray, li tkun tfisser li Tehran tfisser “min hu wara”. Ray”. Xavier de Planhol, professur emeritu tal-ġeografija, jissottolinja fl-Encyclopædia Iranica li dawn il-propożizzjonijiet jidhru konġetturali u li għalxejn tfittex l-oriġini tal-isem tal-belt. Anke l-ortografija ta’ isimha nbidlet, peress li qabel is-seklu 20, Tehran inkiteb b’ṭāʾ (ﻃ) filwaqt li issa hija miktuba b’tāʾ (ﺕ), li suppost tirrappreżenta aħjar il-pronunzja tar-residenti tagħha. == Ġeografija == [[Stampa:Carte Topo Region Teheran.png|alt=Tehran u r-reġjun tiegħu.|nofs|daqsminuri|Tehran u r-reġjun tiegħu.]] Hija tinsab ekwidistanti minn żewġ baċiri idrografiċi importanti li jiġbru l-ilma ġej mill-muntanji li jinsabu 'l fuq. Dawn iż-żewġ baċini huma dak ta’ Karaj lejn il-punent u dak ta’ Jājerud, madwar tletin kilometru lejn il-Lvant, li jforni lil Varamin u l-irħula tal-madwar. Bejn iż-żoni urbani ta’ Karaj u Varamin kien hemm fil-passat belt ewlenija waħda biss, Ray, li kienet tinsab fil-junction tat-toroq bejn iż-żewġ baċini. Id-distretti tat-Tramuntana tal-belt, li jinsabu fil-għoli fuq l-għoljiet tal-Elburz, huma inqas imniġġsa u ftit aktar friski fis-sajf. Dawn huma ż-żoni residenzjali tal-popolazzjoni għonja tal-kapitali. Il-maġġoranza tal-ambaxxati barranin jinsabu hemm kif ukoll il-palazz u l-park tal-ex-Shah. Lejn in-nofsinhar, taħt, u lejn id-deżert, hemm id-distretti l-aktar popolari u industrijali. Huwa fin-Nofsinhar estrem taż-żona urbana attwali li jinsab is-sit Ray (Rhagès). Ray ilha żmien twil il-kapitali reġjonali u hija l-post fejn twieled il-kalifa Abbasid Hâroun ar-Rachîd fl-766. Peress li l-belt tinsab f'qiegħ il-muntanji, gondola tgħaqqad il-ħruġ tat-tramuntana tal-belt mal-Muntanja Tochal f'3,966 m. Iktar lejn il-lvant u 50 km miċ-ċentru ta’ Tehran hemm il-Muntanja Damavand, li l-kon tagħha jżomm xi traċċi ta’ borra sa Lulju u jilħaq il-quċċata ta’ 5,671 m. [[Stampa:Tehran in a clean day.jpg|alt=Veduta ta' Tehran.|nofs|daqsminuri|Veduta ta' Tehran.]] == Storja == '''<big>Oriġini</big>''' Tehran darba kien raħal li jinsab seba’ jew tmien kilometri mill-belt storika kbira ta’ Ray. Kien wieħed mill-ewwel rħula fit-tramuntana ta’ din il-belt li l-abitanti tagħha ħadu kenn f’Shemiran, Qasran u fl-għoljiet ta’ Elburz sabiex jaħarbu mis-sħana tad-deżert fin-nofsinhar. Ġew skoperti traċċi ta’ insedjament li jmorru min-Neolitiku u anke minn perjodi preċedenti fis-sit ta’ Tehran u f’Ray (bħas-sit ta’ Cheshm-e Ali, li jinsab fiċ-ċentru ta’ Ray). L-istorja ta’ Tehran hija magħrufa l-aktar mill-mument li isimha jissemma f’kitbiet storiċi, bħal dawk ta’ Yāqut, li jsemmi l-belt fl-1220. Il-kitbiet ta’ Zakariyā Mohammad Qazvini, li jmorru mill-1275, jipprovdu fehim aħjar tal-belt f’ dak iż-żmien. It-tnejn jiddeskrivuha bħala “belt kummerċjali” (qurā) jew saħansitra “belt kummerċjali importanti” (qariyaton kabiraton), maqsuma fi tnax-il distrett (mahaleh). Qazvini jżid li kull lokal huwa mmexxi minn anzjan. Skont hu, l-anzjani kienu fi gwerra ma’ xulxin u r-residenti kienu joqogħdu lura milli jmorru f’lokal li ma kienx tagħhom. F’dan iż-żmien, il-belt kellha dehra partikolari li laqtet lil dawn iż-żewġ awturi. Tabilħaqq, akkomodazzjoni troglodita jew semi-troglodita hija komuni f'Tehran, u b'hekk toffri lir-residenti kenn mill-insigurtà li tirrenja fil-belt. Dan it-tip ta’ ħabitat jinstab ukoll fit-Tramuntana tal-Iran biex jiġġieled ix-xtiewi ħorox<ref>{{Ċita web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i-a-persian-city-at-the-foot-of-the-alborz|titlu=}}</ref>. '''<big>Ħruġ ta' funzjonijiet urbani</big>''' Tehran beda jikseb aktar importanza wara l-qerda ta’ Rhages (Ray) mill-Mongols fl-1228. Tehran sofriet ukoll mill-invażjoni Mongola, iżda t-tnaqqis ta’ Ray imbuttat lill-abitanti tiegħu biex jiġu u joqgħodu f’Tehran li offra aktar kumditajiet bil-ġonna tiegħu u kanali tat-tisqija. Fl-1340, Hamd-Allah Mostawfi iddeskriva Tehran bħala “belt żgħira u importanti”, iżda mhux popolata daqs qabel. Fis-seklu 14, Varamin kienet l-aktar belt importanti fil-provinċja tal-Mongolja, magħmula minn erba 'dipartimenti, inkluż Tehran. Ray kien dak iż-żmien parti mid-distrett ta 'Tehran, u l-preeminenza ta' Tehran fuq Ray tidher li tmur lura minn dan iż-żmien. Don Ruy Gonzáles de Clavijo, ambaxxatur ta’ Kastilja, kien x’aktarx l-ewwel Ewropew li żar Tehran, fejn waqaf hemm f’Lulju 1404, waqt vjaġġ lejn Samarkand (issa fl-Uzbekistan u mbagħad il-kapitali Mongola). Huwa jiddeskrivi Tehran bħala belt kbira (gran ciudad), mgħammra b'residenza rjali (posada). Ray huwa deskritt bħala belt abbandunata (agora deshabitada). Ir-residenza rjali hija residenza Timurid, u jidher li l-palazz inbena fit-tramuntana ta 'Tehran. Is-sit eżatt tal-belt Timurid jista 'jiġi rikostruwit mill-post ta' ċerti Imamzadehs: il-limitu tan-nofsinhar tal-belt kien dak iż-żmien fl-Imamzadeh Sayyed Esma'il (mibnija qabel l-1481 u bħalissa l-eqdem monument fil-belt, li jinsab fil- distrett ta’ Chaleh Meydān), u l-limitu tal-majjistral kien il-Palazz Timurid, li jinsab fil-post attwali tal-Palazz Golestan. Mill-perjodu Timurid, il-belt ta’ Tehran żviluppat lejn it-Tramuntana, fit-tfittxija ta’ arja u ilma aktar puri. Dan il-moviment profond minn dak iż-żmien kien kostanti fl-iżvilupp storiku ta' Tehran, xejra li sawret il-ġeografija soċjali tal-belt. Kien ukoll minn dan iż-żmien li Tehran akkwista l-funzjonijiet urbani ewlenin kollha<ref>{{Ċita web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i-a-persian-city-at-the-foot-of-the-alborz|titlu=}}</ref>. '''<big>Trasformazzjoni f'kapital</big>''' [[Stampa:Khalvat-e-Karim Khani.jpg|alt=Khalvat-e Karim Khāni ("Irtir ta 'Karim Khān"), mibnija matul l-era ta' Karim Khān Zand.|nofs|daqsminuri|''Khalvat-e Karim Khāni'' ("Irtir ta 'Karim Khān"), mibnija matul l-era ta' Karim Khān Zand.]] Shah Tahmasp, it-tieni ħakkiem tad-dinastija Safavid, kellu bazaar mibni fl-1553-1554 kif ukoll ħajt tal-madwar b'114-il turret (skond in-numru ta 'suras fil-Koran). Ir-raġunijiet għall-għażla tas-Safavidi għal Tehran huma multipli: il-fatt li antenat tas-Safavidi, Sayyed Hamza, huwa midfun f’Ray jew li Tehran kien kenn għax-Xiti għal diversi sekli kienu importanti; iżda kienu fuq kollox sitwazzjonijiet storiċi li mbuttaw lis-Safavidi biex isaħħu Tehran. Shah Tahmasp kien diġà ġie mġiegħel imexxi l-kapitali tiegħu minn Tabriz għal Qazvin minħabba theddid Ottoman. Il-belt fortifikata ta’ Tehran, li tinsab 150 km fil-lvant ta’ Qazvin, imbagħad kienet toffri kenn tajjeb f’każ ta’ periklu urġenti. Xavier de Planhol jenfasizza li l-ħajt kien eċċessiv u sproporzjonat għall-ħtiġijiet ta 'belt żgħira: huwa estiż fuq 8 km twil, madwar żona ta' 4.5 km2, filwaqt li l-popolazzjoni ma qabżetx 15,000 sa 20,000 ruħ f'dak iż-żmien<ref>{{Ċita web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i-a-persian-city-at-the-foot-of-the-alborz|titlu=}}</ref>. Id-deskrizzjonijiet imbagħad jitkellmu dwarha bħala belt kbira, li għandha ġonna kbar mimlija b’kull tip ta’ frott. Matul l-era Safavid, Tehran kien ċentru amministrattiv reġjonali, dar għal beğlerbeği u gvernatur provinċjali. Madankollu, il-belt m'għandha l-ebda moskea kbira, l-ebda fabbrika, u lanqas traċċa oħra ta 'urbanizzazzjoni min-naħa tas-Safavids. Shah Abbas II kien jirrisjedi wkoll xi ftit drabi f'Tehran u kellu residenza mibnija hemmhekk imsejħa Chāhār bāgh. Shah Suleyman bena segretarjat imperjali (Divān Khāneh) fiċ-ċentru tal-belt (Chenārestān). Huwa f’dan il-post li l-ambaxxatur tas-Sultan Ottoman Ahmet III iltaqa’ ma’ Shah Sultan Hossein fl-1721, l-aħħar sultan tad-dinastija Safavid qabel l-invażjoni Afgana. Fl-aħħar tas-seklu 18, Tehran ma kinitx għadha belt provinċjali żgħira iżda kienet diġà kisbet importanza għas-sovrani Iranjani. Fl-1722, it-truppi ta 'Mir Mahmoud Hotaki okkupaw Isfahan u l-Iran daħlu f'perjodu ta' inkwiet li minnu batew ukoll Tehran u r-reġjun tiegħu. [[Stampa:Toopkhooneh ghadeem.jpg|alt=Pjazza Topkhaneh (Pjazza Kanun), Tehran, madwar il-ħamsinijiet.|nofs|daqsminuri|Pjazza Topkhaneh (Pjazza Kanun), Tehran, madwar il-ħamsinijiet.]] Taħt id-dinastija Zand, Tehran saret ċentru militari hekk kif it-tribujiet Zand u Qajar iġġieldu għall-poter fil-pajjiż. Bejn l-1755 u l-1759, Muhammad Karim Khân ippjana li jagħmel Tehran il-kapitali tal-pajjiż; kellu bini mibni fi ħdan id-distrett irjali (Khalvat-e Karim Khani per eżempju). Id-distrett rjali mbagħad akkwista l-karatteristiċi kollha ta 'Arg, distrett rjali fortifikat. Fl-aħħar mill-aħħar, Karim Khan ipprefera jsemmi lil Shiraz bħala l-kapitali tal-pajjiż. Meta Karim Khan miet fl-1779, Tehran kien ikkontestat bejn Qafur Khan (leali lejn iż-Zands) u Agha Mohamad Khan Qajar. Il-belt waqgħet f’idejn alleat tal-Qajars fl-1785, u Agha Mohamad Khan Qajar, l-ewwel re tad-dinastija, reġa’ lura lejn il-belt fit-12 ta’ Marzu, 1786 u għamilha l-kapitali tiegħu. Tehran għandha l-istatus tagħha bħala kapitali tal-Iran matul l-era Qajar għal tħassib ġeostrateġiku: ir-Russi heddew il-fruntieri tat-Tramuntana tal-pajjiż u t-Turkomani dawk tal-Grigal. Tehran tibbenefika minn post privileġġjat f'salib it-toroq Lvant-Punent li tgħaddi mal-għoljiet ta' Elbourz u t-toroq li jwasslu għall-oasi taċ-ċentru tal-Iran u l-baċiri tal-Fars. Fath Ali Shah (1797 - 1834) huwa l-ewwel bennej ta' Tehran. Huwa sebbaħ l-Arg (distrett rjali) u bena l-Emarat Bādgir u t-Takht-e Marmar (Palazz tal-Irħam) fi ħdanu. Huwa bena wkoll ħafna bini importanti bħall-Moskea Shah (Tehran) (Masjed-e Shah) ġewwa l-Bazaar u l-Palazz ta 'Negarestan u Lalezar. Il-belt tattira aktar u aktar abitanti u l-popolazzjoni tirdoppja f'20 sena. Madankollu, fl-1834, fi tmiem ir-renju tiegħu, il-kostruzzjoni kienet għadha ma tlestietx. Taħt Mohammad Shah (1835 - 1848) l-ewwel kostruzzjonijiet saru barra l-ħitan. Inbnew residenzi Prinċipali u rjali fit-Tramuntana ta’ Tehran. Barra minn hekk, moskej u imamzadehs huma mibnija fil-ħitan tal-belt. Ix-xhieda ta’ vjaġġaturi barranin li għaddew minn Tehran dak iż-żmien għadhom jiddeskrivu belt “mingħajr attrazzjonijiet”. Nasseredin Shah (1848 - 1896) tassew biddel Tehran mill-istatus ta' belt provinċjali għal dak ta' kapitali. Fl-1868, il-belt kienet dar għal 155,736 ruħ, ikkonċentrati fil-distretti qodma. Fl-1870 - 1871, huwa qered is-swar il-qodma biex jibni oħrajn ġodda. Il-ħajt il-ġdid imbagħad jieħu l-forma ta’ ottagon irregolari b’ċirkonferenza ta’ 19.2 km, u mtaqqab minn 12-il bieb monumentali imżejjen biċ-ċeramika. Nasseredin Shah irrinova ħafna bini u qanats biex iforni l-kapital bl-ilma. Huwa wettaq ukoll xogħlijiet kbar fuq stil Hausmann billi ħoloq toroq kbar dritti u passabbli fiċ-ċentru. Inbnew ukoll kwadri kbar, bħal Tupkhāneh Square (Kanun Square, 275 m × 137 m). Fl-aħħar tar-renju ta’ Nasseredin Shah, Tehran għaddiet minn tibdil sinifikanti mill-ġdid, u l-belt imbagħad estiża fuq 18.25 km2. Tehran, fi żmien il-Qajar, kien ikkonċentrat madwar il-Bazaar li kien jikkostitwixxi l-qalba tal-belt. Ftit passi bogħod hemm il-belt rjali (Arg-e-sāltanati) bir-residenza u l-qorti tax-Shah. Fil-bidu tas-seklu 20, Tehran kellu kważi 250,000 abitant, li l-maġġoranza tagħhom kienu jgħixu barra l-ħitan. '''<big>Tehran, il-kapitali tal-Pahlavis</big>''' [[Stampa:Tehran iran 1947.jpg|alt=Mappa ta’ Tehran fl-1947.|nofs|daqsminuri|Mappa ta’ Tehran fl-1947.]] Bit-teħid ta 'Reza Shah Pahlavi fl-1925, l-Istat sar attur ewlieni fl-arkitettura ta' Tehran, li l-modernizzazzjoni tagħha kienet parti integrali mill-programm mixtieq mir-re il-ġdid għal pajjiżu. Il-ħitan mibnijin minn Nasseredin Shah inqerdu fl-1932, u wasslu għal boulevards dritti wesgħin; wieħed biss mill-bibien fadal sal-lum. Reza Shah talab lill-periti Iranjani u barranin biex jibnu bosta bini uffiċjali matul is-snin tletin Nistgħu niċċitaw lil Nikolaï Markov li bena l-iskola sekondarja ta’ Alborz, André Godard li bena l-Mużew Nazzjonali tal-Iran, Maxime Siroux għal ċerti fakultajiet tal-Università ta’ Tehran,. Mohsen Forughi għal Bank-e Melli u l-Fakultà tal-Liġi tal-Università ta’ Tehran, Vartan Avanessian għall-kumpless tal-appartamenti Reza Shah u l-iskola orfni Vartan. Imbagħad ħafna bini ġdid tal-istat ra d-dawl: l-uffiċċju tal-posta, l-uffiċċju tat-telegrafu, l-uffiċċju tal-pulizija, il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin, l-istazzjon tal-ferrovija ta’ Tehran, eċċ. Wara x-xogħlijiet ta’ espansjoni u modernizzazzjoni tal-belt, iż-żona tagħha żdiedet għal 46 km2 li jirrappreżenta ħdax-il darba dak li kellha matul il-perjodu ta’ Fath Ali Shah. L-arterji l-ġodda tal-belt jippermettu t-traffiku tal-karozzi u jittrasformaw id-drapp urban. [[Stampa:Teheran conference-1943.jpg|alt=Mix-xellug għal-lemin: Joseph Stalin, Franklin D. Roosevelt u Winston Churchill fil-Konferenza ta’ Tehran fid-29 ta’ Novembru, 1943.|nofs|daqsminuri|Mix-xellug għal-lemin : [[Ġużeppi Stalin|Joseph Stalin]], [[Franklin D. Roosevelt]] u [[Winston Churchill]] fil-Konferenza ta’ Tehran fid-29 ta’ Novembru, 1943.]] Fl-1943, il-belt ospitat il-Konferenza ta’ Tehran, li ġabret flimkien lill-President Amerikan Franklin D. Roosevelt, lill-kap tal-istat Sovjetiku Joseph Stalin u lill-Prim Ministru Ingliż Winston Churchill. Din il-konferenza tipprevedi d-deċiżjonijiet li se jittieħdu fi tmiem il-Konferenza ta’ Yalta. Tiggarantixxi l-indipendenza u l-integrità territorjali tal-Iran. Il-belt żviluppat b'mod qawwi wara t-Tieni Gwerra Dinjija, u b'mod aktar partikolari mis-sittinijiet Fl-1966, il-familja rjali telqet mid-distrett rjali fiċ-ċentru ta' Tehran biex toqgħod f'Niavaran; il-belt li qed tikber issir aktar joħonq u s-sovrani se joqgħodu b'mod permanenti fid-distretti tat-tramuntana (ir-residenzi tat-tramuntana qabel kienu residenzi temporanji għas-sajf). Rey u Shemiran, li saru subborgi ta’ Tehran, ġew miġbura amministrattivament fl-istess sena. L-ewwel pjan urban ta' Tehran ġie definit fl-1969. Huwa ffavorixxa l-iżvilupp tal-belt fuq assi Lvant-Punent, li jikkuntrasta mat-tendenza tat-Tramuntana-Nofsinhar osservata għal diversi sekli. Il-pjan urban jipprovdi għall-ħolqien ta’ distretti residenzjali ġodda (Shahrak), distretti industrijali ġodda fil-punent tal-belt lejn Karaj, ir-rilokazzjoni taċ-ċentru kummerċjali u amministrattiv barra l-limiti tal-belt il-qadima, kif ukoll il-ħolqien ta’ Netwerk ta' awtostradi intra-urbani pjuttost dens, immudellat fuq Los Angeles. Fis-snin sebgħin, l-ekonomija tal-Iran ġiet imsaħħa mill-"boom" taż-żejt u kostruzzjoni ġdida saret b'pass mgħaġġel: kostruzzjoni ta 'distretti ġodda bħal Ekbatan, il-metro, awtostradi, eċċ. Mohammad Reza Shah imbagħad ried jagħmel Tehran belt b’vokazzjoni internazzjonali u ppjana kostruzzjonijiet biex jaqblu mal-ambizzjonijiet tiegħu. Mill-1975, il-Pahlavi bdew il-kostruzzjoni ta 'belt ultra-moderna ta' 554 ettaru ġewwa Tehran, jisimha Shahestan Pahlavi ("belt rjali Pahlavi"). Din il-belt, maħsuba biex issir iċ-ċentru u simbolu tal-poter Pahlavis, mhux se tara d-dawl tal-ġurnata: il-proġett jieqaf fl-istadju tax-xiri u l-iżvilupp tal-art minħabba problemi baġitarji u r-rivoluzzjoni Iranjana. Fl-1977, il-gvern kellu jabbanduna l-pjan urban tal-1969: intlaħqu l-limiti tal-belt definiti mill-ippjanar u l-pressjoni tal-proprjetà immobbli kienet qed tikber. Fl-1978, ir-rivoluzzjoni Iranjana bdiet f'Tehran, wara dimostrazzjoni mrażżna mill-armata f'Settembru. Kien waqt din ir-rivoluzzjoni li seħħet il-kriżi tal-ostaġġi Iranjani, li bdiet fl-4 ta’ Novembru, 1979 u damet 444 jum. Aktar minn ħamsin ostaġġ baqgħu msakkra fl-ambaxxata Amerikana sal-20 ta’ Jannar 1981. Minn dakinhar il-binjiet tal-ambaxxati ġew okkupati mill-Iranjani, li laqqmuha l-“bejta ta’ spiji”. L-“Students of the Imam Line” (il-grupp li organizza t-teħid tal-ostaġġi) minn dak iż-żmien ippubblika ktieb li fih id-dokumenti tas-CIA u tad-Dipartiment tal-Istat irkuprati mill-ambaxxata taħt it-titlu Dokumenti mill-Ispionaġġ Den tal-Istati Uniti (Asnad-i lanih-'i Jasusi). Xi wħud mid-dokumenti tagħha għadhom ikklassifikati bħala "sigriet" jew "kunfidenzjali". '''<big>Ħruġ ta 'subborgi u trasformazzjoni f'metropoli</big>''' Sas-snin 1975-1980, Tehran ma kellu l-ebda subborgi urbani, iżda biss belt satellita, Karaj, u subborg rurali magħmul minn bliet kbar. Il-popolazzjoni tal-migranti mill-ewwel perjodu ta 'żvilupp urban (1955-1970) kienet iffullar f'bini miżeru fil-periferija taċ-ċentru, speċjalment fin-nofsinhar tal-belt. Wara x-xejra li bdiet fis-seklu 19, in-Nofsinhar laqgħu l-klassijiet foqra, it-Tramuntana l-għonja, u l-klassijiet tan-nofs stabbiliti fil-Lvant u speċjalment fil-Punent tal-belt. Iż-żona industrijali Tehran-Karaj qed tiżviluppa malajr ħafna tul l-ewwel awtostrada mibnija fl-Iran, u ħaddiema mill-majjistral tal-Iran jippreferu joqgħodu madwar Karaj, li fi ftit snin isir subborg popolari li jservi satellita għall-kapitali. Fis-snin sebgħin, Tehran kienet belt kompatta, mingħajr subborgi urbani: wieħed iċċaqlaq bla xkiel mid-deżert jew il-widien tal-muntanji għat-tniġġis tal-kapitali. "Tehran il-Kbir" inħoloq fl-1986, iżda l-ġestjoni tagħha għadha pjuttost inkonsistenti. M'hemm l-ebda struttura amministrattiva jew finanzjarja fuq din l-iskala, li toħloq diffikultajiet bejn il-muniċipju ta' Tehran u s-subborgi li m'għandhom l-ebda realtà amministrattiva. Minn issa 'l quddiem, l-iżvilupp ta' Greater Tehran huwa ppjanat aħjar. Bliet jew suddiviżjonijiet ġodda (shahrak), maħsuba biex jakkomodaw għexieren ta’ eluf ta’ nies u ffinanzjati minn amministrazzjonijiet jew kooperattivi tad-djar, qed joħorġu tletin jew erbgħin kilometru miċ-ċentru ta’ Tehran. Biex jillimitaw l-influss ta 'migranti, l-awtoritajiet f'Tehran jipprojbixxu l-kostruzzjoni ta' fabbriki, li timbotta l-intraprendituri biex jistabbilixxu ruħhom fil-limiti tal-belt, u b'hekk jinfluwenzaw id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni. L-emerġenza tas-subborgi ta' Tehran hija aktar konsegwenza tar-ridistribuzzjoni tal-popolazzjoni fir-reġjun urban milli konsegwenza taż-żieda fil-popolazzjoni. Tabilħaqq, is-subborgi l-ġodda qrib Tehran huma popolati mhux minn migranti reċenti, iżda minn residenti ta 'distretti foqra fin-Nofsinhar, li jaraw dan il-moviment lejn is-subborgi, għal akkomodazzjoni ta' kwalità aħjar, bħala avvanz soċjali. Madankollu, dawn is-subborgi jibqgħu marġinali sal-punt li l-infrastruttura u l-faċilitajiet tal-komunità għadhom mhux żviluppati biżżejjed. Il-gwerra Iran-Iraq u l-kunflitti interni li segwewha mblukkaw l-ippjanar urban. Barra minn hekk, ir-Repubblika Iżlamika saħħet il-poter tal-bāzār u tal-kleru fil-belt. F'Mejju 1985, Tehran intlaqtet għall-ewwel darba mill-bidu tal-[[Gwerra Iran-Iraq]] fl-1980. L-Iraqini nedew bombi mill-ajru u missili mill-wiċċ għall-wiċċ fuq il-belt, bħala parti minn attakki fuq ċentri urbani ewlenin mill-Iran (jattakkaw ukoll bliet oħra fl-Iran b'artillerija fuq distanzi twal). Attakki oħra seħħew fl-1988 waqt dik li kienet tissejjaħ il-“Gwerra tal-Bliet”: 190 missila ġew imnedija mill-Iraqini fuq Tehran f’perjodu ta’ sitt ġimgħat. Dan l-attakk seħħ b’reazzjoni għall-bumbardament Iranjan ta’ [[Bagdad]]; il-ħsara umana u materjali ma kinitx sinifikanti, iżda l-attakki kkawżaw kważi 30% tal-popolazzjoni tal-belt biex jaħarbu temporanjament, partikolarment lejn it-Tramuntana tal-Iran<ref>{{Ċita web|url=https://50.87.16.108/cia.htm|titlu=}}</ref>. == Kultura == [[Stampa:Azadi Tower, Tehran.jpg|alt=Azadi Tower jew Kings Memorial|nofs|daqsminuri|Azadi Torri jew Kings Memorial]] Tehran hija belt riċenti meta mqabbla ma 'bliet importanti oħra fl-[[Iran]], il-ftit monumenti antiki jinsabu f'Ray fit-tarf tax-Xlokk tal-belt. F’Tehran stess, l-eqdem monumenti jmorru lura għall-era Qajar. L-iżvilupp partikolari ta’ Tehran ifisser li nsibu kemm inħawi residenzjali kif ukoll kostruzzjonijiet arkitettoniċi monumentali fiċ-ċentru tal-belt. Il-belt hija dar għal ħafna mużewijiet u, mir-rivoluzzjoni, diversi palazzi kienu miftuħa għall-pubbliku. Lejn il-Lbiċ tal-belt, fit-triq ta’ Ħal Qom, ħdejn iċ-ċimiterju Behesht-e Zahra hemm il-kumpless funerarju tal-Ayatollah Khomeini. ''Borj-e Milad'' ("Torri Milad") hija l-ogħla struttura fl-Iran u s-sitt l-ogħla torri indipendenti fid-dinja. Hija tinsab fid-distrett ta 'Gisha. Fiha kumpless kulturali u l-ogħla ristorant li jdur fid-dinja. It-torri ilu miftuħ għall-pubbliku mill-2010. Banay-e Azadi (il-Monument tal-Ħelsien), is-simbolu ta’ Tehran (għall-inqas qabel il-bini ta’ Milad), jinsab fil-punent tal-kapitali. Il-kbir “Tehran Bazaar”, belt ġewwa belt, li tmur mis-seklu 19, tinsab fin-nofsinhar ta’ Tehran. '''<big>Bini reliġjuż</big>''' [[Stampa:Mezquita Shah, Teherán, Irán, 2016-09-17, DD 49-51 HDR.jpg|alt=Fil-moskea tax-Shah.|nofs|daqsminuri|Fil-moskea tax-Shah.]] Ftit hemm bini reliġjuż notevoli ħafna f'Tehran, speċjalment meta mqabbel ma 'bliet bħal Isfahan jew Shiraz. Dan huwa parzjalment dovut għaż-“żgħażagħ” relattivi ta’ Tehran bħala kapitali Iranjana. Madankollu, nistgħu niċċitaw xi monumenti importanti mil-lat storiku, kulturali u arkitettoniku : * Diversi moskej storiċi jmorru mill-perjodu Qajar ; nistgħu niċċitaw il-moskea Soltani, il-moskea Mo'ezz o-doleh, il-moskea Haj Seyyed Azizollah, mibnija minn Fath Ali Shah, jew il-moskea Sepahsalar, qrib il-grand bazaar, li tmur għall-istess perjodu. * Il-Hosseiniyeh Ershad huwa wieħed mill-istituti reliġjużi ewlenin f'Tehran, il-koppla blu tagħha tinjora lil Shariati Avenue. * Il-Moskea Imam Khomeini (li qabel kienet il-Moskea Shah) hija mdaħħla kompletament fil-bazaar mingħajr ma jkun hemm xi separazzjoni reali bejn it-triq u l-bitħa tal-moskea. * Il-moskea u l-minaret ta’ Pamenar, li jmorru mis-seklu 13, mibnija matul ir-renju ta’ Al-e Mozaffar fis-sena 793 tal-kalendarju Iranjan fuq l-ordni tas-Sultan Emad-eddin Mahmoud, huma meqjusa bħala parti mill-wirt artistiku u l-istorja tal-Iran. * Il-Moskea Mosalla, waħda mill-akbar moskej fid-dinja, qed tinbena f’Tehran. Għandu erba’ minareti għoljin 136 metru. Se jkun jista’ jakkomoda diversi miljuni ta’ nies. Il-kostruzzjoni kellha tkun lesta fl-2006. Ma ntemmitx fl-2007, iżda hemm diġà qed isir it-talb tal-Ġimgħa. * Il-belt għandha diversi Tekiyeh, bini fejn ix-Xiti jinġabru biex jikkommemoraw il-martirju ta’ Husayn ben Ali (imsejjaħ Hossein fl-Iran); Dawn iċ-ċerimonji jissejħu Tażieh. * Minħabba l-preżenza ta’ komunità b’saħħitha Armena u Assirjana, Tehran hija wkoll dar għal għadd ta’ knejjes, bħall-Knisja Sourp Gevork (mibnija fl-1790), il-Knisja Thaddée Bartoqimus (1808), il-Knisja Enjili (1867), il- Knisja Tatavus, knisja Assirjana u katidral Armen (mibnija fis-sittinijiet) kif ukoll katidral Ortodoss Grieg. * Tehran hija wkoll dar għal proporzjon sinifikanti tal-Lhud tal-Iran il-belt għandha diversi sinagogi. '''<big>Palazz</big>''' [[Stampa:Niavaran Palace, Tehran.jpg|alt=Niavaran Palace, l-aħħar palazz ta’ Mohammed Reza Shah Pahlavi.|nofs|daqsminuri|Niavaran Palace, l-aħħar palazz ta’ Mohammed Reza Shah Pahlavi.]] Il-Palazz Golestān huwa l-palazz tad-dinastija Qajar. Huwa grupp kbir ta 'bini madwar ġnien. Restawrijiet b'data tat-tmiem mhux magħrufa għadhom għaddejjin. Hija tinsab fid-distrett Bazaar. Il-palazz Sa'd Âbâd kien ir-residenza uffi/jali tal-familja Pahlavi li tinsab f'park imsa[[ar fl-g[oli tal-belt li fih diversi monumenti palazzi, l-eqdem minnhom imur lura g[ad-dinastija Qajar. Fl-aħħarnett, il-Palazz Niavaran, l-aħħar residenza tax-Shah, jinsab ukoll f'kumpless li fih diversi monumenti mill-era Qajar, bħall-Palazz Sāhebgharanyeh u l-Kushk-e Ahmad Shahi. Dawn iż-żewġ kumplessi tal-palazz jinsabu fuq l-għoli tat-tramuntana tal-belt, siti magħżula għall-freskezza relattiva tagħhom u l-kwalità aħjar tal-arja. [[Stampa:Golestān Palace - Tehran, Iran.jpg|alt=Il-ġonna tal-Palazz Golestān.|nofs|daqsminuri|Il-ġonna tal-Palazz Golestān.]] '''<big>Ġonna</big>''' L-erja totali ta 'parks ġestiti mill-Muniċipalità ta' Tehran hija 1,130 ettaru. Il-Muniċipalità ta' Tehran għandha organizzazzjoni ddedikata għall-manutenzjoni tal-parks ta' Tehran, l-Organizzazzjoni tal-Parks tal-Belt. Ħafna mill-ġonna qodma fit-Tramuntana ta’ Tehran qabel kienu jappartjenu għar-residenzi tas-sajf ta’ uffiċjali għolja Iranjani. Meta dawn tal-aħħar ħarbu mill-pajjiż bir-rivoluzzjoni, il-gvern ħa ħsieb is-sorveljanza u l-manutenzjoni tal-ġonna, li ġew trasformati f’parks pubbliċi. Matul l-industrijalizzazzjoni tal-belt fis-sittinijiet, il-gvern u l-muniċipalità għażlu li jikkontrollaw l-espansjoni tal-belt billi jistabbilixxu foresti peri-urbani f'żoni lil hinn mil-limiti tal-belt : 7,300 ettaru ta 'foresti jdawru l-belt. F'Lulju 1973, il-parlament Iranjan ippromulga liġi għall-protezzjoni u l-espansjoni taż-żoni ħodor li pprojbixxa t-tqattigħ bla kontroll tas-siġar, kif kien dak iż-żmien f'Tehran. Kbar u miżmuma tajjeb, il-ġonna pubbliċi ta’ Tehran jinsabu mal-belt kollha u huma kenn ta’ kalm f’metropoli storbjuża. L-aktar importanti huma : * Mellat Park (qabel Chahanchahi) fuq Vali-ye Asr Avenue. Il-kumpless tat-Televiżjoni Nazzjonali (IRIB) jinsab fil-qrib. * Lāleh Park (qabel Farah) fuq Keshavarz Boulevard. It-tapit u l-mużewijiet tal-arti kontemporanja huma mwaħħla miegħu. * Saii Park, fi Vjal Vali-ye Asr. * Danechjou Park (qabel Valiahd) fiċ-ċentru tal-belt. It-Tehran Opera House (Talar-e Vahdat) tinsab fil-qrib u t-Teatru tal-Belt (Teatr-e Shahr) ġewwa l-ġnien. Shahr Park fin-Nofsinhar tal-belt, ħdejn il-Bazaar. Għandu erja ta’ 24.7 ettaru u ġie inawgurat fl-1960. * Niavarān Park fil-qiegħ tal-palazz tal-istess isem fit-tramuntana tal-belt. * Jamchidieh Park fil-qiegħ tal-muntanji li jħares lejn il-belt. Huwa wieħed mill-aħħar ġonna pubbliċi mibnija fl-era Pahlavi. * Park ta 'studju tal-annimali Pardisan li jestendi fuq aktar minn 250 ettaru lejn il-majjistral tal-belt '''<big>Muzżew</big>''' Tehran hija dar għal diversi mużewijiet ewlenin tal-Iran. Nistgħu niċċitaw dan li ġej : * il-Mużew tal-Ħġieġ u ċ-Ċeramika (Abgineh). Il-bini kien id-dar ta’ Ghavam os-Saltaneh, politiku Iranjan u wara serva bħala l-ambaxxata Eġizzjana sal-1976; * il-Mużew Nazzjonali tal-Iran (Muzeh Iran Bastan), jew mużew arkeoloġiku, għandu kollezzjoni rikka ħafna dwar l-Iran tal-qedem u l-arti Iżlamika; * Il-Mużew tal-Arti Kontemporanja huwa uniku f’dan ir-reġjun tad-dinja. Għandu xi biċċiet interessanti ħafna mill-akbar artisti kontemporanji bħal Giacometti, Picasso, eċċ.; * Il-Mużew tat-Tapit huwa qrib il-mużew tal-arti kontemporanja u l-park pubbliku kbir ta 'Laleh. Jippreżenta kollezzjoni ta’ twapet qodma; * il-Mużew tal-Ġawhar tal-Kuruna għandu kollezzjoni straordinarja ta’ ġawhar li kienu ta’ ħakkiema Iranjani; * il-Mużew Reza Abbasi għandu kollezzjoni rikka ta’ miniatures Iranjani; * il-Mużew tal-Istorja Naturali, li jinsab fil-Palazz Darabad; * il-Mużew taċ-Ċinema, li jsegwi l-istorja taċ-ċinema Iranjan mill-bidu tiegħu fl-aħħar tas-seklu 19; * il-Mużew tal-Posta u tat-Telegrafu; * il-Mużew tar-Rivoluzzjoni Iżlamika u d-Difiża Sagra. == Politika == [[Stampa:Majles1956.jpg|alt=Majles (Parlament Iranjan) fl-1956.|nofs|daqsminuri|Majles (Parlament Iranjan) fl-1956.]] Bħala l-kapitali tal-pajjiż, Tehran tospita l-istituzzjonijiet ewlenin tar-Repubblika Iżlamika tal-Iran: il-Majlis (Parlament), il-Kunsill tal-Gwardjani, il-Kunsill tad-Dixxerniment u l-Assemblea tal-Esperti (stabbilita uffiċjalment f'Qom iżda li tiltaqa' wkoll f'Mashhad u Tehran). '''<big>Organizzazzjoni tal-Muniċipalità ta' Tehran</big>''' Tehran hija rregolata mill-Kunsill Muniċipali Iżlamiku tal-Belt ta' Tehran (Persjan: شورای اسلامی شهر تهراﻥ, Shorā-ye Eslami-ye Shahr-e Tehrān). Dan il-kunsill huwa magħmul minn 21 persuna eletti b’vot universali. Il-kunsill muniċipali huwa responsabbli għall-elezzjoni tas-sindku ta' Tehran, il-ġestjoni u l-baġit tal-belt ta' Tehran. Is-sindku, appoġġjat minn uffiċċji u kummissjonijiet u minn tmien kunsilliera muniċipali (dettalji fid-dijagramma hawn taħt), huwa responsabbli għall-ġestjoni tal-muniċipalità ta’ Tehran. '''<big>Installazzjonijiet militari fil-kapital</big>''' Tehran hija s-sede tal-Ministeru tad-Difiża u l-kwartieri ġenerali tal-armati regolari u l-organizzazzjonijiet paramilitari tal-Iran. Fl-2005, kien fih il-kwartieri ġenerali tal-1 Armata tal-Armata Iranjana u l-garniġuni tat-18-il Diviżjoni Armata, it-30 Diviżjoni tal-Infanteria, it-23 Diviżjoni tal-Forzi Speċjali (iffurmata bejn l-1993 u l-1994, tinkludi 5,000 persunal), il-55 Diviżjoni tal-Paraxut, il-351 Brigata tal-Missili mill-wiċċ għall-wiċċ u forsi dik tal-75 Brigata tal-Loġistika. Il-Forza tal-Ajru Iranjana għandha kwartjieri ġenerali fil-Bażi tal-Ajru Doshan Tappeh (it-12-il Bażi tal-Ajru Tattika) fil-Lvant tal-belt u għandha l-Bażi tal-Ajru ta’ Mehrabad (l-Ewwel Bażi tal-Ajru Tattika) fuq l-ajruport internazzjonali ta’ Mehrabad fil-parti tal-punent tal-belt li fiha madwar ħmistax-il MiG. -29 ajruplani tal-ġlied u ajruplani tat-trasport, riforniment u kollegament tal-fergħat kollha tal-forzi armati u tas-sigurtà Iranjani kif ukoll il-bażi ta 'Ghale-Morghi (11-il bażi tal-ajru tattika), fin-nofsinhar tal-metropoli tad-djar tal-forza tal-ajru u l-ħelikopters tal-pulizija. Il-Korp tal-Gwardji Rivoluzzjonarji Iżlamiċi għandu wkoll il-kwartieri ġenerali tiegħu fil-Bażi tal-Ajru ta' Doshan Tappeh u fl-2004 skjera l-1 Diviżjoni Armata u l-1 Diviżjoni tal-Infanteria. Id-diviżjonijiet korazzati fir-reġjun ta 'Tehran mhumiex ikkunsidrati b'saħħa sħiħa u l-format ta' unitajiet Iranjani kbar mhuwiex omoġenju. == Ekonomija == [[Stampa:Tehran Stock Exchange Building.jpg|alt=Borża ta' Tehran.|nofs|daqsminuri|Borża ta' Tehran.]] Qabel Tehran saret il-kapitali tal-Iran fis-seklu 17, kien raħal kbir orjentat lejn l-agrikoltura, bl-irziezet, il-ġonna tal-frott u l-molol tiegħu. L-ekonomija tagħha mbagħad kienet ibbażata minn naħa fuq l-agrikoltura, u min-naħa l-oħra fuq żoni urbani (kwartieri ġenerali tal-organizzazzjonijiet militari u politiċi tal-pajjiż), li d-dħul tagħhom kien ġej prinċipalment mit-taxxi miġbura fir-reġjuni. L-isfruttament taż-żejt fis-seklu 20 biddel il-pedamenti ekonomiċi tal-pajjiż, u ppermettielu wkoll jindustrijalizza. L-isfruttament taż-żejt ippermetta wkoll tkabbir qawwi fid-dħul tal-pajjiż, li wassal għall-prosperità tal-belt li saret iċ-ċentru industrijali u politiku tal-pajjiż. Ġonna tal-frott u spazji ħodor għalhekk ġew trasformati gradwalment f’żoni industrijali u residenzjali. Tehran huwa ċentru ekonomiku u industrijali importanti ħafna fl-Iran. Aktar minn nofs l-oġġetti tal-konsumatur, inklużi tessuti, siment, oġġetti tal-mejda, zokkor u apparat elettriku (bħall-fabbrika SEB Franċiża) huma manifatturati f'fabbriki fil-belt. Ġiet stabbilita żona industrijali bejn Tehran u Karaj, tul l-awtostrada. Il-fabbriki tal-belt jipproduċu wkoll kimiċi, karozzi u armi. Il-bazaar ċentrali ta' Tehran jiddomina n-netwerk ekonomiku nazzjonali. Tabilħaqq, Soussan Mobasser jispeċifika li “fil-bazaars kollha [tal-Iran], kwalunkwe merkanzija li mhix maħsuba għall-bejgħ lokali, jew lill-konsumatur finali jew lill-bejjiegħa bl-imnut, tiġi ttrasportata lejn Tehran”. Tehran ilha wkoll ospitat il-Borża ta 'Tehran mill-1968. Fl-2005, aktar minn 420 kumpanija ġew elenkati hemmhekk b'kapitalizzazzjoni ta' 327,417 biljun rials Iranjani, ekwivalenti għal 45 biljun dollaru. == Trasport == [[Stampa:Tehran subway.jpg|alt=Metro ta' Tehran.|nofs|daqsminuri|[[Metro ta' Tehran]].]] Sistema ta’ metro li kienet ilha ppjanata mis-snin sebgħin fetħet tnejn minn seba’ linji ppjanati fl-2001 — minkejja li l-belt tinsab f’żona ta’ terremoti. L-iżvilupp tal-[[metro ta’ Tehran]] ġie ttardjat mir-rivoluzzjoni Iranjana u mbagħad mill-gwerra bejn l-Iran u l-Iraq. Tehran illum għandha 7 linji tal-metro (linji 1, 2, 4.5.6 u 7). It-taxis, li huma numerużi ħafna f'Tehran, jippermettu vjaġġi iqsar. Taxis kondiviżi (māshin-e savāri) joperaw fuq linji speċifiċi. It-taxi mbagħad tkun komuni, u tittrasporta diversi nies matul il-vjaġġ. Huwa l-aħjar mezz ta 'trasport f'Tehran, l-orħos u l-aktar veloċi. Ħafna nies, li m'għandhomx impjieg permanenti jew li jridu jissupplimentaw id-dħul tagħhom, jieħdu l-karozza personali tagħhom u jieħdu taxi<ref>{{Ċita web|url=http://www.recherche-innovation.equipement.gouv.fr/article.php3?id_article=87|titlu=|data-aċċess=2024-08-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080111143821/http://www.recherche-innovation.equipement.gouv.fr/article.php3?id_article=87|arkivju-data=2008-01-11|url-status=dead}}</ref>. In-numru ta’ karozzi ħfief u vetturi kummerċjali ħfief f’Tehran kien stmat għal aktar minn żewġ miljuni fl-2003. [[Stampa:Iran-travel132.jpg|alt=Ġamm tat-traffiku f'Tehran.|nofs|daqsminuri|Ġamm tat-traffiku f'Tehran.]] Il-karozza għandha rwol importanti ħafna għad-djar f'Tehran ; kemm għall-mobilità tagħhom kif ukoll għall-ekonomija tagħhom. Ħafna mill-miżuri meħuda mill-awtoritajiet biex itejbu l-movimenti tal-karozzi kellhom effetti negattivi fuq il-ħajja tar-residenti ta 'Tehran: it-traffiku huwa dens ħafna u ħafna drabi konġestjonat, il-problemi ta' sikurezza għall-pedestrians u ċ-ċiklisti huma sinifikanti ħafna, u t-tniġġis tal-arja huwa sinifikanti ħafna. Barra minn hekk, in-numru ta’ spazji ta’ parkeġġ disponibbli mhuwiex għoli biżżejjed meta mqabbel man-numru ta’ vetturi li jiċċirkolaw f’Tehran. Il-muniċipalità ta’ Tehran, biex tipprova trażżan il-problemi tat-traffiku tal-karozzi, ħolqot żona ristretta fiċ-ċentru ta’ Tehran: din iż-żona hija pprojbita għal vetturi mingħajr awtorizzazzjoni biex imorru hemm, madankollu tibqa’ aċċessibbli għall-Ġimgħa kollha, li hija l-ġimgħa ta’ kull ġimgħa. jum mhux tax-xogħol fl-Iran. Hemm ukoll sitt linji tal-karozzi tal-linja tal-elettriku fin-Nofsinhar ta’ Tehran, li jġorru madwar 150,000 passiġġier kuljum. [[Stampa:Tehran IKI Airport.jpg|alt=Veduta ta' ġewwa tal-Ajruport Internazzjonali tal-Imam Khomeini.|nofs|daqsminuri|Veduta ta' ġewwa tal-Ajruport Internazzjonali tal-Imam Khomeini.]] Tehran hija moqdija mill-[[Ajruport Internazzjonali ta’ Mehrabad]], l-ewwel ajruport u bażi militari tal-belt, li tinsab fil-punent tal-belt, issa f’nofs żona urbana. L-Ajruport Internazzjonali Imam-Khomeini, 50 kilometru fin-nofsinhar tal-belt, ġie inawgurat fl-2004 u fl-aħħar mill-aħħar huwa maħsub biex jakkomoda titjiriet internazzjonali filwaqt li Mehrabad ikun riżervat għal titjiriet domestiċi. Tehran għandha wkoll stazzjon ċentrali u 4 terminals tal-karozzi tal-linja li joffru servizzi regolari għall-ibliet kollha fil-pajjiż (terminals tan-[[Nofsinhar]], tal-Lvant, tal-Punent u ta' Bei-haghi). == Problemi ambjentali u tniġġis == Skont id-dejta miġbura mill-AQCC (Tehran City Air Quality Monitoring Company) u l-Ministeru tal-Ambjent Iranjan, il-belt ta 'Tehran hija waħda mill-aktar imniġġsa fid-dinja. F'Novembru 2006, it-tniġġis tal-arja fil-kapitali Iranjana kkawża 3,600 mewt, prinċipalment minn patoloġiji kardjo-respiratorji. Skont l-Aġenzija għall-Kooperazzjoni Internazzjonali tal-Ġappun (JICA), is-sorsi tal-emissjonijiet mobbli ammontaw għal 71% tat-tniġġis kollu tal-arja fil-metropoli. Il-monossidu tal-karbonju jirrappreżenta parti sinifikanti mill-1.5 miljun tunnellata ta 'inkwinanti rilaxxati f'Tehran fl-2002, u r-responsabbiltà diretta tiegħu fiż-żieda fid-dħul ta' pazjenti għal disturbi kardijaċi fl-isptarijiet tal-belt hija dokumentata. L-emissjonijiet minn aktar minn żewġ miljun vettura privata u mezzi antiki tat-trasport huma l-kawża ewlenija tat-tniġġis tal-arja f'Tehran. Il-President ta’ dak iż-żmien Mohammad Khatami qal li l-karozzi mibnija fl-Iran ikollhom ikollhom standards aktar favur l-ambjent, u wiegħed bidla għal fjuwil bla ċomb. Tabilħaqq, il-maġġoranza tal-flotta tal-karozzi hija antika, xi kultant aktar minn 20 sena (b'mudelli manifatturati fl-Iran bħall-Peykan). Il-muniċipalità ta' Tehran, assoċjata mal-Ministeru tal-Ambjent Iranjan, implimentat miżuri maħsuba biex tnaqqas it-tniġġis: fl-2002, pereżempju, kważi t-30,000 taxi ta' Tehran kollha kienu jaħdmu bl-LPG. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|TJK}} [[Dushanbe]] ([[Taġikistan]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Moska]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|KWT}} Kuwajt ([[Kuwajt]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Berlin]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|CUB}} [[Ħavana]] ([[Kuba]]) ; * {{Flagicon|VEN}} Caracas ([[Veneżwela]]) ; * {{Flagicon|ZAF}} [[Chuani]] ([[Afrika t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|AFG}} [[Kabul]] ([[Afganistan]]) ; * {{Flagicon|YEM}} [[Sana'a]] ([[Jemen]]) ; * {{Flagicon|IRQ}} [[Bagdad]] ([[Iraq]]) ; * {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Beijing]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Budapest]] ([[Ungerija]]) ; * {{Flagicon|GEO}} [[Tbilisi]] ([[Ġeorġja]]) ; * {{Flagicon|KGZ}} [[Bishkek]] ([[Kirgiżistan]]) ; * {{Flagicon|ARM}} [[Yerevan]] ([[Armenja]]). == Referenzi == [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Asja]] tgdrmh8nuxz9viiqasszj38e8hfv1wy 330856 330855 2026-07-02T14:16:10Z ToniSant 4257 added [[Category:Bliet tal-Iran]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330856 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Tehran <Br> ''تهران (fa)''}} '''Tehran''' {{MSAPI|/te.e.ʁɑ̃/}} ; bil {{lang-fa|تهران}} , ''Tehrân'', {{MSAPI|/teh.ˈɾɒːn/}} ) hija l- [[Belt kapitali|kapitali]] u l-akbar belt tal [[Iran|-Iran]] . Li tinsab fit-tramuntana tal-pajjiż, f'qiegħ il -Muntanji Elbourz, il-belt tagħti isimha lill- provinċja li tagħha hija wkoll il-kapitali. Tehran rat il-popolazzjoni tagħha tiżdied b'erbgħin darba minn meta saret il-kapitali wara l-bidla tad -dinastija fl -1786 . Fl-2015, il-belt kellha madwar {{Nombre|9|millions}} abitant, u l- agglomerazzjoni aktar minn {{Nombre|15|millions}} . Il-belt għandha metro (bħalissa b'seba 'linji) u netwerk dens ta' awtostradi . Dan it-tkabbir sinifikanti ħafna ta' Tehran huwa dovut prinċipalment għat-titjib tal-kundizzjonijiet tal-għajxien kif ukoll l-attrazzjoni eżerċitata fuq l-abitanti tal- provinċji . Hija esperjenzat aċċelerazzjoni qawwija mill -1974, wara ż-żieda qawwija fil-prezz taż-żejt matul l- ewwel xokk taż-żejt . Is-subborgi tal-belt imbagħad kibru malajr ħafna ; fl-aħħar mill-aħħar il-pressjoni tal-proprjetà immobbli ħadet l-aħjar mill-politika tal-iżvilupp urban stabbilita fl -1969 . Tehran tospita kważi nofs l-attività industrijali tal-pajjiż : industrija tal-karozzi, tagħmir elettriku u elettroniku, armamenti, tessuti, zokkor, siment u kimiċi. Il-belt u l- bazaar tagħha huma ċ-ċentru tal-kummerċjalizzazzjoni għat-twapet u l-għamara prodotti fil-pajjiż kollu. == Toponimija == L-oriġini tal-isem ta 'Tehran għadha diskussa, u diversi interpretazzjonijiet huma disponibbli. Waħda mill-etimoloġiji popolari hija li l-isem tal-belt ġej minn Tah + rān, li jfisser "wieħed li jikkaċċa jew jimbotta (in-nies)" jew "wieħed li jħaffer". Għall-Ġeneral Albert Houtum-Schindler, hija derivazzjoni tat-terminu Tir-ān, ibbażat fuq l-element Tir. Dan l-element għandu t-tifsira ta '"pjanura, pjanura tad-deżert", li hija mqabbla ma' Shemrān minn Schindler. L-istoriku u lingwista Ahmad Kasravi għandu l-istess idea u jikkuntrasta lil Tahrān, “post sħun” ma’ Shemrān, “post kiesaħ”. L-orjentalista Vladimir Minorski min-naħa tiegħu joffri spjegazzjoni oħra bbażata fuq it-tifsira ta’ tah li tfisser “qiegħ, fond” fid-djaletti Iranjani, li tkun assoċjata mal-isem tal-belt ta’ Ray, li tkun tfisser li Tehran tfisser “min hu wara”. Ray”. Xavier de Planhol, professur emeritu tal-ġeografija, jissottolinja fl-Encyclopædia Iranica li dawn il-propożizzjonijiet jidhru konġetturali u li għalxejn tfittex l-oriġini tal-isem tal-belt. Anke l-ortografija ta’ isimha nbidlet, peress li qabel is-seklu 20, Tehran inkiteb b’ṭāʾ (ﻃ) filwaqt li issa hija miktuba b’tāʾ (ﺕ), li suppost tirrappreżenta aħjar il-pronunzja tar-residenti tagħha. == Ġeografija == [[Stampa:Carte Topo Region Teheran.png|alt=Tehran u r-reġjun tiegħu.|nofs|daqsminuri|Tehran u r-reġjun tiegħu.]] Hija tinsab ekwidistanti minn żewġ baċiri idrografiċi importanti li jiġbru l-ilma ġej mill-muntanji li jinsabu 'l fuq. Dawn iż-żewġ baċini huma dak ta’ Karaj lejn il-punent u dak ta’ Jājerud, madwar tletin kilometru lejn il-Lvant, li jforni lil Varamin u l-irħula tal-madwar. Bejn iż-żoni urbani ta’ Karaj u Varamin kien hemm fil-passat belt ewlenija waħda biss, Ray, li kienet tinsab fil-junction tat-toroq bejn iż-żewġ baċini. Id-distretti tat-Tramuntana tal-belt, li jinsabu fil-għoli fuq l-għoljiet tal-Elburz, huma inqas imniġġsa u ftit aktar friski fis-sajf. Dawn huma ż-żoni residenzjali tal-popolazzjoni għonja tal-kapitali. Il-maġġoranza tal-ambaxxati barranin jinsabu hemm kif ukoll il-palazz u l-park tal-ex-Shah. Lejn in-nofsinhar, taħt, u lejn id-deżert, hemm id-distretti l-aktar popolari u industrijali. Huwa fin-Nofsinhar estrem taż-żona urbana attwali li jinsab is-sit Ray (Rhagès). Ray ilha żmien twil il-kapitali reġjonali u hija l-post fejn twieled il-kalifa Abbasid Hâroun ar-Rachîd fl-766. Peress li l-belt tinsab f'qiegħ il-muntanji, gondola tgħaqqad il-ħruġ tat-tramuntana tal-belt mal-Muntanja Tochal f'3,966 m. Iktar lejn il-lvant u 50 km miċ-ċentru ta’ Tehran hemm il-Muntanja Damavand, li l-kon tagħha jżomm xi traċċi ta’ borra sa Lulju u jilħaq il-quċċata ta’ 5,671 m. [[Stampa:Tehran in a clean day.jpg|alt=Veduta ta' Tehran.|nofs|daqsminuri|Veduta ta' Tehran.]] == Storja == '''<big>Oriġini</big>''' Tehran darba kien raħal li jinsab seba’ jew tmien kilometri mill-belt storika kbira ta’ Ray. Kien wieħed mill-ewwel rħula fit-tramuntana ta’ din il-belt li l-abitanti tagħha ħadu kenn f’Shemiran, Qasran u fl-għoljiet ta’ Elburz sabiex jaħarbu mis-sħana tad-deżert fin-nofsinhar. Ġew skoperti traċċi ta’ insedjament li jmorru min-Neolitiku u anke minn perjodi preċedenti fis-sit ta’ Tehran u f’Ray (bħas-sit ta’ Cheshm-e Ali, li jinsab fiċ-ċentru ta’ Ray). L-istorja ta’ Tehran hija magħrufa l-aktar mill-mument li isimha jissemma f’kitbiet storiċi, bħal dawk ta’ Yāqut, li jsemmi l-belt fl-1220. Il-kitbiet ta’ Zakariyā Mohammad Qazvini, li jmorru mill-1275, jipprovdu fehim aħjar tal-belt f’ dak iż-żmien. It-tnejn jiddeskrivuha bħala “belt kummerċjali” (qurā) jew saħansitra “belt kummerċjali importanti” (qariyaton kabiraton), maqsuma fi tnax-il distrett (mahaleh). Qazvini jżid li kull lokal huwa mmexxi minn anzjan. Skont hu, l-anzjani kienu fi gwerra ma’ xulxin u r-residenti kienu joqogħdu lura milli jmorru f’lokal li ma kienx tagħhom. F’dan iż-żmien, il-belt kellha dehra partikolari li laqtet lil dawn iż-żewġ awturi. Tabilħaqq, akkomodazzjoni troglodita jew semi-troglodita hija komuni f'Tehran, u b'hekk toffri lir-residenti kenn mill-insigurtà li tirrenja fil-belt. Dan it-tip ta’ ħabitat jinstab ukoll fit-Tramuntana tal-Iran biex jiġġieled ix-xtiewi ħorox<ref>{{Ċita web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i-a-persian-city-at-the-foot-of-the-alborz|titlu=}}</ref>. '''<big>Ħruġ ta' funzjonijiet urbani</big>''' Tehran beda jikseb aktar importanza wara l-qerda ta’ Rhages (Ray) mill-Mongols fl-1228. Tehran sofriet ukoll mill-invażjoni Mongola, iżda t-tnaqqis ta’ Ray imbuttat lill-abitanti tiegħu biex jiġu u joqgħodu f’Tehran li offra aktar kumditajiet bil-ġonna tiegħu u kanali tat-tisqija. Fl-1340, Hamd-Allah Mostawfi iddeskriva Tehran bħala “belt żgħira u importanti”, iżda mhux popolata daqs qabel. Fis-seklu 14, Varamin kienet l-aktar belt importanti fil-provinċja tal-Mongolja, magħmula minn erba 'dipartimenti, inkluż Tehran. Ray kien dak iż-żmien parti mid-distrett ta 'Tehran, u l-preeminenza ta' Tehran fuq Ray tidher li tmur lura minn dan iż-żmien. Don Ruy Gonzáles de Clavijo, ambaxxatur ta’ Kastilja, kien x’aktarx l-ewwel Ewropew li żar Tehran, fejn waqaf hemm f’Lulju 1404, waqt vjaġġ lejn Samarkand (issa fl-Uzbekistan u mbagħad il-kapitali Mongola). Huwa jiddeskrivi Tehran bħala belt kbira (gran ciudad), mgħammra b'residenza rjali (posada). Ray huwa deskritt bħala belt abbandunata (agora deshabitada). Ir-residenza rjali hija residenza Timurid, u jidher li l-palazz inbena fit-tramuntana ta 'Tehran. Is-sit eżatt tal-belt Timurid jista 'jiġi rikostruwit mill-post ta' ċerti Imamzadehs: il-limitu tan-nofsinhar tal-belt kien dak iż-żmien fl-Imamzadeh Sayyed Esma'il (mibnija qabel l-1481 u bħalissa l-eqdem monument fil-belt, li jinsab fil- distrett ta’ Chaleh Meydān), u l-limitu tal-majjistral kien il-Palazz Timurid, li jinsab fil-post attwali tal-Palazz Golestan. Mill-perjodu Timurid, il-belt ta’ Tehran żviluppat lejn it-Tramuntana, fit-tfittxija ta’ arja u ilma aktar puri. Dan il-moviment profond minn dak iż-żmien kien kostanti fl-iżvilupp storiku ta' Tehran, xejra li sawret il-ġeografija soċjali tal-belt. Kien ukoll minn dan iż-żmien li Tehran akkwista l-funzjonijiet urbani ewlenin kollha<ref>{{Ċita web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i-a-persian-city-at-the-foot-of-the-alborz|titlu=}}</ref>. '''<big>Trasformazzjoni f'kapital</big>''' [[Stampa:Khalvat-e-Karim Khani.jpg|alt=Khalvat-e Karim Khāni ("Irtir ta 'Karim Khān"), mibnija matul l-era ta' Karim Khān Zand.|nofs|daqsminuri|''Khalvat-e Karim Khāni'' ("Irtir ta 'Karim Khān"), mibnija matul l-era ta' Karim Khān Zand.]] Shah Tahmasp, it-tieni ħakkiem tad-dinastija Safavid, kellu bazaar mibni fl-1553-1554 kif ukoll ħajt tal-madwar b'114-il turret (skond in-numru ta 'suras fil-Koran). Ir-raġunijiet għall-għażla tas-Safavidi għal Tehran huma multipli: il-fatt li antenat tas-Safavidi, Sayyed Hamza, huwa midfun f’Ray jew li Tehran kien kenn għax-Xiti għal diversi sekli kienu importanti; iżda kienu fuq kollox sitwazzjonijiet storiċi li mbuttaw lis-Safavidi biex isaħħu Tehran. Shah Tahmasp kien diġà ġie mġiegħel imexxi l-kapitali tiegħu minn Tabriz għal Qazvin minħabba theddid Ottoman. Il-belt fortifikata ta’ Tehran, li tinsab 150 km fil-lvant ta’ Qazvin, imbagħad kienet toffri kenn tajjeb f’każ ta’ periklu urġenti. Xavier de Planhol jenfasizza li l-ħajt kien eċċessiv u sproporzjonat għall-ħtiġijiet ta 'belt żgħira: huwa estiż fuq 8 km twil, madwar żona ta' 4.5 km2, filwaqt li l-popolazzjoni ma qabżetx 15,000 sa 20,000 ruħ f'dak iż-żmien<ref>{{Ċita web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i-a-persian-city-at-the-foot-of-the-alborz|titlu=}}</ref>. Id-deskrizzjonijiet imbagħad jitkellmu dwarha bħala belt kbira, li għandha ġonna kbar mimlija b’kull tip ta’ frott. Matul l-era Safavid, Tehran kien ċentru amministrattiv reġjonali, dar għal beğlerbeği u gvernatur provinċjali. Madankollu, il-belt m'għandha l-ebda moskea kbira, l-ebda fabbrika, u lanqas traċċa oħra ta 'urbanizzazzjoni min-naħa tas-Safavids. Shah Abbas II kien jirrisjedi wkoll xi ftit drabi f'Tehran u kellu residenza mibnija hemmhekk imsejħa Chāhār bāgh. Shah Suleyman bena segretarjat imperjali (Divān Khāneh) fiċ-ċentru tal-belt (Chenārestān). Huwa f’dan il-post li l-ambaxxatur tas-Sultan Ottoman Ahmet III iltaqa’ ma’ Shah Sultan Hossein fl-1721, l-aħħar sultan tad-dinastija Safavid qabel l-invażjoni Afgana. Fl-aħħar tas-seklu 18, Tehran ma kinitx għadha belt provinċjali żgħira iżda kienet diġà kisbet importanza għas-sovrani Iranjani. Fl-1722, it-truppi ta 'Mir Mahmoud Hotaki okkupaw Isfahan u l-Iran daħlu f'perjodu ta' inkwiet li minnu batew ukoll Tehran u r-reġjun tiegħu. [[Stampa:Toopkhooneh ghadeem.jpg|alt=Pjazza Topkhaneh (Pjazza Kanun), Tehran, madwar il-ħamsinijiet.|nofs|daqsminuri|Pjazza Topkhaneh (Pjazza Kanun), Tehran, madwar il-ħamsinijiet.]] Taħt id-dinastija Zand, Tehran saret ċentru militari hekk kif it-tribujiet Zand u Qajar iġġieldu għall-poter fil-pajjiż. Bejn l-1755 u l-1759, Muhammad Karim Khân ippjana li jagħmel Tehran il-kapitali tal-pajjiż; kellu bini mibni fi ħdan id-distrett irjali (Khalvat-e Karim Khani per eżempju). Id-distrett rjali mbagħad akkwista l-karatteristiċi kollha ta 'Arg, distrett rjali fortifikat. Fl-aħħar mill-aħħar, Karim Khan ipprefera jsemmi lil Shiraz bħala l-kapitali tal-pajjiż. Meta Karim Khan miet fl-1779, Tehran kien ikkontestat bejn Qafur Khan (leali lejn iż-Zands) u Agha Mohamad Khan Qajar. Il-belt waqgħet f’idejn alleat tal-Qajars fl-1785, u Agha Mohamad Khan Qajar, l-ewwel re tad-dinastija, reġa’ lura lejn il-belt fit-12 ta’ Marzu, 1786 u għamilha l-kapitali tiegħu. Tehran għandha l-istatus tagħha bħala kapitali tal-Iran matul l-era Qajar għal tħassib ġeostrateġiku: ir-Russi heddew il-fruntieri tat-Tramuntana tal-pajjiż u t-Turkomani dawk tal-Grigal. Tehran tibbenefika minn post privileġġjat f'salib it-toroq Lvant-Punent li tgħaddi mal-għoljiet ta' Elbourz u t-toroq li jwasslu għall-oasi taċ-ċentru tal-Iran u l-baċiri tal-Fars. Fath Ali Shah (1797 - 1834) huwa l-ewwel bennej ta' Tehran. Huwa sebbaħ l-Arg (distrett rjali) u bena l-Emarat Bādgir u t-Takht-e Marmar (Palazz tal-Irħam) fi ħdanu. Huwa bena wkoll ħafna bini importanti bħall-Moskea Shah (Tehran) (Masjed-e Shah) ġewwa l-Bazaar u l-Palazz ta 'Negarestan u Lalezar. Il-belt tattira aktar u aktar abitanti u l-popolazzjoni tirdoppja f'20 sena. Madankollu, fl-1834, fi tmiem ir-renju tiegħu, il-kostruzzjoni kienet għadha ma tlestietx. Taħt Mohammad Shah (1835 - 1848) l-ewwel kostruzzjonijiet saru barra l-ħitan. Inbnew residenzi Prinċipali u rjali fit-Tramuntana ta’ Tehran. Barra minn hekk, moskej u imamzadehs huma mibnija fil-ħitan tal-belt. Ix-xhieda ta’ vjaġġaturi barranin li għaddew minn Tehran dak iż-żmien għadhom jiddeskrivu belt “mingħajr attrazzjonijiet”. Nasseredin Shah (1848 - 1896) tassew biddel Tehran mill-istatus ta' belt provinċjali għal dak ta' kapitali. Fl-1868, il-belt kienet dar għal 155,736 ruħ, ikkonċentrati fil-distretti qodma. Fl-1870 - 1871, huwa qered is-swar il-qodma biex jibni oħrajn ġodda. Il-ħajt il-ġdid imbagħad jieħu l-forma ta’ ottagon irregolari b’ċirkonferenza ta’ 19.2 km, u mtaqqab minn 12-il bieb monumentali imżejjen biċ-ċeramika. Nasseredin Shah irrinova ħafna bini u qanats biex iforni l-kapital bl-ilma. Huwa wettaq ukoll xogħlijiet kbar fuq stil Hausmann billi ħoloq toroq kbar dritti u passabbli fiċ-ċentru. Inbnew ukoll kwadri kbar, bħal Tupkhāneh Square (Kanun Square, 275 m × 137 m). Fl-aħħar tar-renju ta’ Nasseredin Shah, Tehran għaddiet minn tibdil sinifikanti mill-ġdid, u l-belt imbagħad estiża fuq 18.25 km2. Tehran, fi żmien il-Qajar, kien ikkonċentrat madwar il-Bazaar li kien jikkostitwixxi l-qalba tal-belt. Ftit passi bogħod hemm il-belt rjali (Arg-e-sāltanati) bir-residenza u l-qorti tax-Shah. Fil-bidu tas-seklu 20, Tehran kellu kważi 250,000 abitant, li l-maġġoranza tagħhom kienu jgħixu barra l-ħitan. '''<big>Tehran, il-kapitali tal-Pahlavis</big>''' [[Stampa:Tehran iran 1947.jpg|alt=Mappa ta’ Tehran fl-1947.|nofs|daqsminuri|Mappa ta’ Tehran fl-1947.]] Bit-teħid ta 'Reza Shah Pahlavi fl-1925, l-Istat sar attur ewlieni fl-arkitettura ta' Tehran, li l-modernizzazzjoni tagħha kienet parti integrali mill-programm mixtieq mir-re il-ġdid għal pajjiżu. Il-ħitan mibnijin minn Nasseredin Shah inqerdu fl-1932, u wasslu għal boulevards dritti wesgħin; wieħed biss mill-bibien fadal sal-lum. Reza Shah talab lill-periti Iranjani u barranin biex jibnu bosta bini uffiċjali matul is-snin tletin Nistgħu niċċitaw lil Nikolaï Markov li bena l-iskola sekondarja ta’ Alborz, André Godard li bena l-Mużew Nazzjonali tal-Iran, Maxime Siroux għal ċerti fakultajiet tal-Università ta’ Tehran,. Mohsen Forughi għal Bank-e Melli u l-Fakultà tal-Liġi tal-Università ta’ Tehran, Vartan Avanessian għall-kumpless tal-appartamenti Reza Shah u l-iskola orfni Vartan. Imbagħad ħafna bini ġdid tal-istat ra d-dawl: l-uffiċċju tal-posta, l-uffiċċju tat-telegrafu, l-uffiċċju tal-pulizija, il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin, l-istazzjon tal-ferrovija ta’ Tehran, eċċ. Wara x-xogħlijiet ta’ espansjoni u modernizzazzjoni tal-belt, iż-żona tagħha żdiedet għal 46 km2 li jirrappreżenta ħdax-il darba dak li kellha matul il-perjodu ta’ Fath Ali Shah. L-arterji l-ġodda tal-belt jippermettu t-traffiku tal-karozzi u jittrasformaw id-drapp urban. [[Stampa:Teheran conference-1943.jpg|alt=Mix-xellug għal-lemin: Joseph Stalin, Franklin D. Roosevelt u Winston Churchill fil-Konferenza ta’ Tehran fid-29 ta’ Novembru, 1943.|nofs|daqsminuri|Mix-xellug għal-lemin : [[Ġużeppi Stalin|Joseph Stalin]], [[Franklin D. Roosevelt]] u [[Winston Churchill]] fil-Konferenza ta’ Tehran fid-29 ta’ Novembru, 1943.]] Fl-1943, il-belt ospitat il-Konferenza ta’ Tehran, li ġabret flimkien lill-President Amerikan Franklin D. Roosevelt, lill-kap tal-istat Sovjetiku Joseph Stalin u lill-Prim Ministru Ingliż Winston Churchill. Din il-konferenza tipprevedi d-deċiżjonijiet li se jittieħdu fi tmiem il-Konferenza ta’ Yalta. Tiggarantixxi l-indipendenza u l-integrità territorjali tal-Iran. Il-belt żviluppat b'mod qawwi wara t-Tieni Gwerra Dinjija, u b'mod aktar partikolari mis-sittinijiet Fl-1966, il-familja rjali telqet mid-distrett rjali fiċ-ċentru ta' Tehran biex toqgħod f'Niavaran; il-belt li qed tikber issir aktar joħonq u s-sovrani se joqgħodu b'mod permanenti fid-distretti tat-tramuntana (ir-residenzi tat-tramuntana qabel kienu residenzi temporanji għas-sajf). Rey u Shemiran, li saru subborgi ta’ Tehran, ġew miġbura amministrattivament fl-istess sena. L-ewwel pjan urban ta' Tehran ġie definit fl-1969. Huwa ffavorixxa l-iżvilupp tal-belt fuq assi Lvant-Punent, li jikkuntrasta mat-tendenza tat-Tramuntana-Nofsinhar osservata għal diversi sekli. Il-pjan urban jipprovdi għall-ħolqien ta’ distretti residenzjali ġodda (Shahrak), distretti industrijali ġodda fil-punent tal-belt lejn Karaj, ir-rilokazzjoni taċ-ċentru kummerċjali u amministrattiv barra l-limiti tal-belt il-qadima, kif ukoll il-ħolqien ta’ Netwerk ta' awtostradi intra-urbani pjuttost dens, immudellat fuq Los Angeles. Fis-snin sebgħin, l-ekonomija tal-Iran ġiet imsaħħa mill-"boom" taż-żejt u kostruzzjoni ġdida saret b'pass mgħaġġel: kostruzzjoni ta 'distretti ġodda bħal Ekbatan, il-metro, awtostradi, eċċ. Mohammad Reza Shah imbagħad ried jagħmel Tehran belt b’vokazzjoni internazzjonali u ppjana kostruzzjonijiet biex jaqblu mal-ambizzjonijiet tiegħu. Mill-1975, il-Pahlavi bdew il-kostruzzjoni ta 'belt ultra-moderna ta' 554 ettaru ġewwa Tehran, jisimha Shahestan Pahlavi ("belt rjali Pahlavi"). Din il-belt, maħsuba biex issir iċ-ċentru u simbolu tal-poter Pahlavis, mhux se tara d-dawl tal-ġurnata: il-proġett jieqaf fl-istadju tax-xiri u l-iżvilupp tal-art minħabba problemi baġitarji u r-rivoluzzjoni Iranjana. Fl-1977, il-gvern kellu jabbanduna l-pjan urban tal-1969: intlaħqu l-limiti tal-belt definiti mill-ippjanar u l-pressjoni tal-proprjetà immobbli kienet qed tikber. Fl-1978, ir-rivoluzzjoni Iranjana bdiet f'Tehran, wara dimostrazzjoni mrażżna mill-armata f'Settembru. Kien waqt din ir-rivoluzzjoni li seħħet il-kriżi tal-ostaġġi Iranjani, li bdiet fl-4 ta’ Novembru, 1979 u damet 444 jum. Aktar minn ħamsin ostaġġ baqgħu msakkra fl-ambaxxata Amerikana sal-20 ta’ Jannar 1981. Minn dakinhar il-binjiet tal-ambaxxati ġew okkupati mill-Iranjani, li laqqmuha l-“bejta ta’ spiji”. L-“Students of the Imam Line” (il-grupp li organizza t-teħid tal-ostaġġi) minn dak iż-żmien ippubblika ktieb li fih id-dokumenti tas-CIA u tad-Dipartiment tal-Istat irkuprati mill-ambaxxata taħt it-titlu Dokumenti mill-Ispionaġġ Den tal-Istati Uniti (Asnad-i lanih-'i Jasusi). Xi wħud mid-dokumenti tagħha għadhom ikklassifikati bħala "sigriet" jew "kunfidenzjali". '''<big>Ħruġ ta 'subborgi u trasformazzjoni f'metropoli</big>''' Sas-snin 1975-1980, Tehran ma kellu l-ebda subborgi urbani, iżda biss belt satellita, Karaj, u subborg rurali magħmul minn bliet kbar. Il-popolazzjoni tal-migranti mill-ewwel perjodu ta 'żvilupp urban (1955-1970) kienet iffullar f'bini miżeru fil-periferija taċ-ċentru, speċjalment fin-nofsinhar tal-belt. Wara x-xejra li bdiet fis-seklu 19, in-Nofsinhar laqgħu l-klassijiet foqra, it-Tramuntana l-għonja, u l-klassijiet tan-nofs stabbiliti fil-Lvant u speċjalment fil-Punent tal-belt. Iż-żona industrijali Tehran-Karaj qed tiżviluppa malajr ħafna tul l-ewwel awtostrada mibnija fl-Iran, u ħaddiema mill-majjistral tal-Iran jippreferu joqgħodu madwar Karaj, li fi ftit snin isir subborg popolari li jservi satellita għall-kapitali. Fis-snin sebgħin, Tehran kienet belt kompatta, mingħajr subborgi urbani: wieħed iċċaqlaq bla xkiel mid-deżert jew il-widien tal-muntanji għat-tniġġis tal-kapitali. "Tehran il-Kbir" inħoloq fl-1986, iżda l-ġestjoni tagħha għadha pjuttost inkonsistenti. M'hemm l-ebda struttura amministrattiva jew finanzjarja fuq din l-iskala, li toħloq diffikultajiet bejn il-muniċipju ta' Tehran u s-subborgi li m'għandhom l-ebda realtà amministrattiva. Minn issa 'l quddiem, l-iżvilupp ta' Greater Tehran huwa ppjanat aħjar. Bliet jew suddiviżjonijiet ġodda (shahrak), maħsuba biex jakkomodaw għexieren ta’ eluf ta’ nies u ffinanzjati minn amministrazzjonijiet jew kooperattivi tad-djar, qed joħorġu tletin jew erbgħin kilometru miċ-ċentru ta’ Tehran. Biex jillimitaw l-influss ta 'migranti, l-awtoritajiet f'Tehran jipprojbixxu l-kostruzzjoni ta' fabbriki, li timbotta l-intraprendituri biex jistabbilixxu ruħhom fil-limiti tal-belt, u b'hekk jinfluwenzaw id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni. L-emerġenza tas-subborgi ta' Tehran hija aktar konsegwenza tar-ridistribuzzjoni tal-popolazzjoni fir-reġjun urban milli konsegwenza taż-żieda fil-popolazzjoni. Tabilħaqq, is-subborgi l-ġodda qrib Tehran huma popolati mhux minn migranti reċenti, iżda minn residenti ta 'distretti foqra fin-Nofsinhar, li jaraw dan il-moviment lejn is-subborgi, għal akkomodazzjoni ta' kwalità aħjar, bħala avvanz soċjali. Madankollu, dawn is-subborgi jibqgħu marġinali sal-punt li l-infrastruttura u l-faċilitajiet tal-komunità għadhom mhux żviluppati biżżejjed. Il-gwerra Iran-Iraq u l-kunflitti interni li segwewha mblukkaw l-ippjanar urban. Barra minn hekk, ir-Repubblika Iżlamika saħħet il-poter tal-bāzār u tal-kleru fil-belt. F'Mejju 1985, Tehran intlaqtet għall-ewwel darba mill-bidu tal-[[Gwerra Iran-Iraq]] fl-1980. L-Iraqini nedew bombi mill-ajru u missili mill-wiċċ għall-wiċċ fuq il-belt, bħala parti minn attakki fuq ċentri urbani ewlenin mill-Iran (jattakkaw ukoll bliet oħra fl-Iran b'artillerija fuq distanzi twal). Attakki oħra seħħew fl-1988 waqt dik li kienet tissejjaħ il-“Gwerra tal-Bliet”: 190 missila ġew imnedija mill-Iraqini fuq Tehran f’perjodu ta’ sitt ġimgħat. Dan l-attakk seħħ b’reazzjoni għall-bumbardament Iranjan ta’ [[Bagdad]]; il-ħsara umana u materjali ma kinitx sinifikanti, iżda l-attakki kkawżaw kważi 30% tal-popolazzjoni tal-belt biex jaħarbu temporanjament, partikolarment lejn it-Tramuntana tal-Iran<ref>{{Ċita web|url=https://50.87.16.108/cia.htm|titlu=}}</ref>. == Kultura == [[Stampa:Azadi Tower, Tehran.jpg|alt=Azadi Tower jew Kings Memorial|nofs|daqsminuri|Azadi Torri jew Kings Memorial]] Tehran hija belt riċenti meta mqabbla ma 'bliet importanti oħra fl-[[Iran]], il-ftit monumenti antiki jinsabu f'Ray fit-tarf tax-Xlokk tal-belt. F’Tehran stess, l-eqdem monumenti jmorru lura għall-era Qajar. L-iżvilupp partikolari ta’ Tehran ifisser li nsibu kemm inħawi residenzjali kif ukoll kostruzzjonijiet arkitettoniċi monumentali fiċ-ċentru tal-belt. Il-belt hija dar għal ħafna mużewijiet u, mir-rivoluzzjoni, diversi palazzi kienu miftuħa għall-pubbliku. Lejn il-Lbiċ tal-belt, fit-triq ta’ Ħal Qom, ħdejn iċ-ċimiterju Behesht-e Zahra hemm il-kumpless funerarju tal-Ayatollah Khomeini. ''Borj-e Milad'' ("Torri Milad") hija l-ogħla struttura fl-Iran u s-sitt l-ogħla torri indipendenti fid-dinja. Hija tinsab fid-distrett ta 'Gisha. Fiha kumpless kulturali u l-ogħla ristorant li jdur fid-dinja. It-torri ilu miftuħ għall-pubbliku mill-2010. Banay-e Azadi (il-Monument tal-Ħelsien), is-simbolu ta’ Tehran (għall-inqas qabel il-bini ta’ Milad), jinsab fil-punent tal-kapitali. Il-kbir “Tehran Bazaar”, belt ġewwa belt, li tmur mis-seklu 19, tinsab fin-nofsinhar ta’ Tehran. '''<big>Bini reliġjuż</big>''' [[Stampa:Mezquita Shah, Teherán, Irán, 2016-09-17, DD 49-51 HDR.jpg|alt=Fil-moskea tax-Shah.|nofs|daqsminuri|Fil-moskea tax-Shah.]] Ftit hemm bini reliġjuż notevoli ħafna f'Tehran, speċjalment meta mqabbel ma 'bliet bħal Isfahan jew Shiraz. Dan huwa parzjalment dovut għaż-“żgħażagħ” relattivi ta’ Tehran bħala kapitali Iranjana. Madankollu, nistgħu niċċitaw xi monumenti importanti mil-lat storiku, kulturali u arkitettoniku : * Diversi moskej storiċi jmorru mill-perjodu Qajar ; nistgħu niċċitaw il-moskea Soltani, il-moskea Mo'ezz o-doleh, il-moskea Haj Seyyed Azizollah, mibnija minn Fath Ali Shah, jew il-moskea Sepahsalar, qrib il-grand bazaar, li tmur għall-istess perjodu. * Il-Hosseiniyeh Ershad huwa wieħed mill-istituti reliġjużi ewlenin f'Tehran, il-koppla blu tagħha tinjora lil Shariati Avenue. * Il-Moskea Imam Khomeini (li qabel kienet il-Moskea Shah) hija mdaħħla kompletament fil-bazaar mingħajr ma jkun hemm xi separazzjoni reali bejn it-triq u l-bitħa tal-moskea. * Il-moskea u l-minaret ta’ Pamenar, li jmorru mis-seklu 13, mibnija matul ir-renju ta’ Al-e Mozaffar fis-sena 793 tal-kalendarju Iranjan fuq l-ordni tas-Sultan Emad-eddin Mahmoud, huma meqjusa bħala parti mill-wirt artistiku u l-istorja tal-Iran. * Il-Moskea Mosalla, waħda mill-akbar moskej fid-dinja, qed tinbena f’Tehran. Għandu erba’ minareti għoljin 136 metru. Se jkun jista’ jakkomoda diversi miljuni ta’ nies. Il-kostruzzjoni kellha tkun lesta fl-2006. Ma ntemmitx fl-2007, iżda hemm diġà qed isir it-talb tal-Ġimgħa. * Il-belt għandha diversi Tekiyeh, bini fejn ix-Xiti jinġabru biex jikkommemoraw il-martirju ta’ Husayn ben Ali (imsejjaħ Hossein fl-Iran); Dawn iċ-ċerimonji jissejħu Tażieh. * Minħabba l-preżenza ta’ komunità b’saħħitha Armena u Assirjana, Tehran hija wkoll dar għal għadd ta’ knejjes, bħall-Knisja Sourp Gevork (mibnija fl-1790), il-Knisja Thaddée Bartoqimus (1808), il-Knisja Enjili (1867), il- Knisja Tatavus, knisja Assirjana u katidral Armen (mibnija fis-sittinijiet) kif ukoll katidral Ortodoss Grieg. * Tehran hija wkoll dar għal proporzjon sinifikanti tal-Lhud tal-Iran il-belt għandha diversi sinagogi. '''<big>Palazz</big>''' [[Stampa:Niavaran Palace, Tehran.jpg|alt=Niavaran Palace, l-aħħar palazz ta’ Mohammed Reza Shah Pahlavi.|nofs|daqsminuri|Niavaran Palace, l-aħħar palazz ta’ Mohammed Reza Shah Pahlavi.]] Il-Palazz Golestān huwa l-palazz tad-dinastija Qajar. Huwa grupp kbir ta 'bini madwar ġnien. Restawrijiet b'data tat-tmiem mhux magħrufa għadhom għaddejjin. Hija tinsab fid-distrett Bazaar. Il-palazz Sa'd Âbâd kien ir-residenza uffi/jali tal-familja Pahlavi li tinsab f'park imsa[[ar fl-g[oli tal-belt li fih diversi monumenti palazzi, l-eqdem minnhom imur lura g[ad-dinastija Qajar. Fl-aħħarnett, il-Palazz Niavaran, l-aħħar residenza tax-Shah, jinsab ukoll f'kumpless li fih diversi monumenti mill-era Qajar, bħall-Palazz Sāhebgharanyeh u l-Kushk-e Ahmad Shahi. Dawn iż-żewġ kumplessi tal-palazz jinsabu fuq l-għoli tat-tramuntana tal-belt, siti magħżula għall-freskezza relattiva tagħhom u l-kwalità aħjar tal-arja. [[Stampa:Golestān Palace - Tehran, Iran.jpg|alt=Il-ġonna tal-Palazz Golestān.|nofs|daqsminuri|Il-ġonna tal-Palazz Golestān.]] '''<big>Ġonna</big>''' L-erja totali ta 'parks ġestiti mill-Muniċipalità ta' Tehran hija 1,130 ettaru. Il-Muniċipalità ta' Tehran għandha organizzazzjoni ddedikata għall-manutenzjoni tal-parks ta' Tehran, l-Organizzazzjoni tal-Parks tal-Belt. Ħafna mill-ġonna qodma fit-Tramuntana ta’ Tehran qabel kienu jappartjenu għar-residenzi tas-sajf ta’ uffiċjali għolja Iranjani. Meta dawn tal-aħħar ħarbu mill-pajjiż bir-rivoluzzjoni, il-gvern ħa ħsieb is-sorveljanza u l-manutenzjoni tal-ġonna, li ġew trasformati f’parks pubbliċi. Matul l-industrijalizzazzjoni tal-belt fis-sittinijiet, il-gvern u l-muniċipalità għażlu li jikkontrollaw l-espansjoni tal-belt billi jistabbilixxu foresti peri-urbani f'żoni lil hinn mil-limiti tal-belt : 7,300 ettaru ta 'foresti jdawru l-belt. F'Lulju 1973, il-parlament Iranjan ippromulga liġi għall-protezzjoni u l-espansjoni taż-żoni ħodor li pprojbixxa t-tqattigħ bla kontroll tas-siġar, kif kien dak iż-żmien f'Tehran. Kbar u miżmuma tajjeb, il-ġonna pubbliċi ta’ Tehran jinsabu mal-belt kollha u huma kenn ta’ kalm f’metropoli storbjuża. L-aktar importanti huma : * Mellat Park (qabel Chahanchahi) fuq Vali-ye Asr Avenue. Il-kumpless tat-Televiżjoni Nazzjonali (IRIB) jinsab fil-qrib. * Lāleh Park (qabel Farah) fuq Keshavarz Boulevard. It-tapit u l-mużewijiet tal-arti kontemporanja huma mwaħħla miegħu. * Saii Park, fi Vjal Vali-ye Asr. * Danechjou Park (qabel Valiahd) fiċ-ċentru tal-belt. It-Tehran Opera House (Talar-e Vahdat) tinsab fil-qrib u t-Teatru tal-Belt (Teatr-e Shahr) ġewwa l-ġnien. Shahr Park fin-Nofsinhar tal-belt, ħdejn il-Bazaar. Għandu erja ta’ 24.7 ettaru u ġie inawgurat fl-1960. * Niavarān Park fil-qiegħ tal-palazz tal-istess isem fit-tramuntana tal-belt. * Jamchidieh Park fil-qiegħ tal-muntanji li jħares lejn il-belt. Huwa wieħed mill-aħħar ġonna pubbliċi mibnija fl-era Pahlavi. * Park ta 'studju tal-annimali Pardisan li jestendi fuq aktar minn 250 ettaru lejn il-majjistral tal-belt '''<big>Muzżew</big>''' Tehran hija dar għal diversi mużewijiet ewlenin tal-Iran. Nistgħu niċċitaw dan li ġej : * il-Mużew tal-Ħġieġ u ċ-Ċeramika (Abgineh). Il-bini kien id-dar ta’ Ghavam os-Saltaneh, politiku Iranjan u wara serva bħala l-ambaxxata Eġizzjana sal-1976; * il-Mużew Nazzjonali tal-Iran (Muzeh Iran Bastan), jew mużew arkeoloġiku, għandu kollezzjoni rikka ħafna dwar l-Iran tal-qedem u l-arti Iżlamika; * Il-Mużew tal-Arti Kontemporanja huwa uniku f’dan ir-reġjun tad-dinja. Għandu xi biċċiet interessanti ħafna mill-akbar artisti kontemporanji bħal Giacometti, Picasso, eċċ.; * Il-Mużew tat-Tapit huwa qrib il-mużew tal-arti kontemporanja u l-park pubbliku kbir ta 'Laleh. Jippreżenta kollezzjoni ta’ twapet qodma; * il-Mużew tal-Ġawhar tal-Kuruna għandu kollezzjoni straordinarja ta’ ġawhar li kienu ta’ ħakkiema Iranjani; * il-Mużew Reza Abbasi għandu kollezzjoni rikka ta’ miniatures Iranjani; * il-Mużew tal-Istorja Naturali, li jinsab fil-Palazz Darabad; * il-Mużew taċ-Ċinema, li jsegwi l-istorja taċ-ċinema Iranjan mill-bidu tiegħu fl-aħħar tas-seklu 19; * il-Mużew tal-Posta u tat-Telegrafu; * il-Mużew tar-Rivoluzzjoni Iżlamika u d-Difiża Sagra. == Politika == [[Stampa:Majles1956.jpg|alt=Majles (Parlament Iranjan) fl-1956.|nofs|daqsminuri|Majles (Parlament Iranjan) fl-1956.]] Bħala l-kapitali tal-pajjiż, Tehran tospita l-istituzzjonijiet ewlenin tar-Repubblika Iżlamika tal-Iran: il-Majlis (Parlament), il-Kunsill tal-Gwardjani, il-Kunsill tad-Dixxerniment u l-Assemblea tal-Esperti (stabbilita uffiċjalment f'Qom iżda li tiltaqa' wkoll f'Mashhad u Tehran). '''<big>Organizzazzjoni tal-Muniċipalità ta' Tehran</big>''' Tehran hija rregolata mill-Kunsill Muniċipali Iżlamiku tal-Belt ta' Tehran (Persjan: شورای اسلامی شهر تهراﻥ, Shorā-ye Eslami-ye Shahr-e Tehrān). Dan il-kunsill huwa magħmul minn 21 persuna eletti b’vot universali. Il-kunsill muniċipali huwa responsabbli għall-elezzjoni tas-sindku ta' Tehran, il-ġestjoni u l-baġit tal-belt ta' Tehran. Is-sindku, appoġġjat minn uffiċċji u kummissjonijiet u minn tmien kunsilliera muniċipali (dettalji fid-dijagramma hawn taħt), huwa responsabbli għall-ġestjoni tal-muniċipalità ta’ Tehran. '''<big>Installazzjonijiet militari fil-kapital</big>''' Tehran hija s-sede tal-Ministeru tad-Difiża u l-kwartieri ġenerali tal-armati regolari u l-organizzazzjonijiet paramilitari tal-Iran. Fl-2005, kien fih il-kwartieri ġenerali tal-1 Armata tal-Armata Iranjana u l-garniġuni tat-18-il Diviżjoni Armata, it-30 Diviżjoni tal-Infanteria, it-23 Diviżjoni tal-Forzi Speċjali (iffurmata bejn l-1993 u l-1994, tinkludi 5,000 persunal), il-55 Diviżjoni tal-Paraxut, il-351 Brigata tal-Missili mill-wiċċ għall-wiċċ u forsi dik tal-75 Brigata tal-Loġistika. Il-Forza tal-Ajru Iranjana għandha kwartjieri ġenerali fil-Bażi tal-Ajru Doshan Tappeh (it-12-il Bażi tal-Ajru Tattika) fil-Lvant tal-belt u għandha l-Bażi tal-Ajru ta’ Mehrabad (l-Ewwel Bażi tal-Ajru Tattika) fuq l-ajruport internazzjonali ta’ Mehrabad fil-parti tal-punent tal-belt li fiha madwar ħmistax-il MiG. -29 ajruplani tal-ġlied u ajruplani tat-trasport, riforniment u kollegament tal-fergħat kollha tal-forzi armati u tas-sigurtà Iranjani kif ukoll il-bażi ta 'Ghale-Morghi (11-il bażi tal-ajru tattika), fin-nofsinhar tal-metropoli tad-djar tal-forza tal-ajru u l-ħelikopters tal-pulizija. Il-Korp tal-Gwardji Rivoluzzjonarji Iżlamiċi għandu wkoll il-kwartieri ġenerali tiegħu fil-Bażi tal-Ajru ta' Doshan Tappeh u fl-2004 skjera l-1 Diviżjoni Armata u l-1 Diviżjoni tal-Infanteria. Id-diviżjonijiet korazzati fir-reġjun ta 'Tehran mhumiex ikkunsidrati b'saħħa sħiħa u l-format ta' unitajiet Iranjani kbar mhuwiex omoġenju. == Ekonomija == [[Stampa:Tehran Stock Exchange Building.jpg|alt=Borża ta' Tehran.|nofs|daqsminuri|Borża ta' Tehran.]] Qabel Tehran saret il-kapitali tal-Iran fis-seklu 17, kien raħal kbir orjentat lejn l-agrikoltura, bl-irziezet, il-ġonna tal-frott u l-molol tiegħu. L-ekonomija tagħha mbagħad kienet ibbażata minn naħa fuq l-agrikoltura, u min-naħa l-oħra fuq żoni urbani (kwartieri ġenerali tal-organizzazzjonijiet militari u politiċi tal-pajjiż), li d-dħul tagħhom kien ġej prinċipalment mit-taxxi miġbura fir-reġjuni. L-isfruttament taż-żejt fis-seklu 20 biddel il-pedamenti ekonomiċi tal-pajjiż, u ppermettielu wkoll jindustrijalizza. L-isfruttament taż-żejt ippermetta wkoll tkabbir qawwi fid-dħul tal-pajjiż, li wassal għall-prosperità tal-belt li saret iċ-ċentru industrijali u politiku tal-pajjiż. Ġonna tal-frott u spazji ħodor għalhekk ġew trasformati gradwalment f’żoni industrijali u residenzjali. Tehran huwa ċentru ekonomiku u industrijali importanti ħafna fl-Iran. Aktar minn nofs l-oġġetti tal-konsumatur, inklużi tessuti, siment, oġġetti tal-mejda, zokkor u apparat elettriku (bħall-fabbrika SEB Franċiża) huma manifatturati f'fabbriki fil-belt. Ġiet stabbilita żona industrijali bejn Tehran u Karaj, tul l-awtostrada. Il-fabbriki tal-belt jipproduċu wkoll kimiċi, karozzi u armi. Il-bazaar ċentrali ta' Tehran jiddomina n-netwerk ekonomiku nazzjonali. Tabilħaqq, Soussan Mobasser jispeċifika li “fil-bazaars kollha [tal-Iran], kwalunkwe merkanzija li mhix maħsuba għall-bejgħ lokali, jew lill-konsumatur finali jew lill-bejjiegħa bl-imnut, tiġi ttrasportata lejn Tehran”. Tehran ilha wkoll ospitat il-Borża ta 'Tehran mill-1968. Fl-2005, aktar minn 420 kumpanija ġew elenkati hemmhekk b'kapitalizzazzjoni ta' 327,417 biljun rials Iranjani, ekwivalenti għal 45 biljun dollaru. == Trasport == [[Stampa:Tehran subway.jpg|alt=Metro ta' Tehran.|nofs|daqsminuri|[[Metro ta' Tehran]].]] Sistema ta’ metro li kienet ilha ppjanata mis-snin sebgħin fetħet tnejn minn seba’ linji ppjanati fl-2001 — minkejja li l-belt tinsab f’żona ta’ terremoti. L-iżvilupp tal-[[metro ta’ Tehran]] ġie ttardjat mir-rivoluzzjoni Iranjana u mbagħad mill-gwerra bejn l-Iran u l-Iraq. Tehran illum għandha 7 linji tal-metro (linji 1, 2, 4.5.6 u 7). It-taxis, li huma numerużi ħafna f'Tehran, jippermettu vjaġġi iqsar. Taxis kondiviżi (māshin-e savāri) joperaw fuq linji speċifiċi. It-taxi mbagħad tkun komuni, u tittrasporta diversi nies matul il-vjaġġ. Huwa l-aħjar mezz ta 'trasport f'Tehran, l-orħos u l-aktar veloċi. Ħafna nies, li m'għandhomx impjieg permanenti jew li jridu jissupplimentaw id-dħul tagħhom, jieħdu l-karozza personali tagħhom u jieħdu taxi<ref>{{Ċita web|url=http://www.recherche-innovation.equipement.gouv.fr/article.php3?id_article=87|titlu=|data-aċċess=2024-08-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080111143821/http://www.recherche-innovation.equipement.gouv.fr/article.php3?id_article=87|arkivju-data=2008-01-11|url-status=dead}}</ref>. In-numru ta’ karozzi ħfief u vetturi kummerċjali ħfief f’Tehran kien stmat għal aktar minn żewġ miljuni fl-2003. [[Stampa:Iran-travel132.jpg|alt=Ġamm tat-traffiku f'Tehran.|nofs|daqsminuri|Ġamm tat-traffiku f'Tehran.]] Il-karozza għandha rwol importanti ħafna għad-djar f'Tehran ; kemm għall-mobilità tagħhom kif ukoll għall-ekonomija tagħhom. Ħafna mill-miżuri meħuda mill-awtoritajiet biex itejbu l-movimenti tal-karozzi kellhom effetti negattivi fuq il-ħajja tar-residenti ta 'Tehran: it-traffiku huwa dens ħafna u ħafna drabi konġestjonat, il-problemi ta' sikurezza għall-pedestrians u ċ-ċiklisti huma sinifikanti ħafna, u t-tniġġis tal-arja huwa sinifikanti ħafna. Barra minn hekk, in-numru ta’ spazji ta’ parkeġġ disponibbli mhuwiex għoli biżżejjed meta mqabbel man-numru ta’ vetturi li jiċċirkolaw f’Tehran. Il-muniċipalità ta’ Tehran, biex tipprova trażżan il-problemi tat-traffiku tal-karozzi, ħolqot żona ristretta fiċ-ċentru ta’ Tehran: din iż-żona hija pprojbita għal vetturi mingħajr awtorizzazzjoni biex imorru hemm, madankollu tibqa’ aċċessibbli għall-Ġimgħa kollha, li hija l-ġimgħa ta’ kull ġimgħa. jum mhux tax-xogħol fl-Iran. Hemm ukoll sitt linji tal-karozzi tal-linja tal-elettriku fin-Nofsinhar ta’ Tehran, li jġorru madwar 150,000 passiġġier kuljum. [[Stampa:Tehran IKI Airport.jpg|alt=Veduta ta' ġewwa tal-Ajruport Internazzjonali tal-Imam Khomeini.|nofs|daqsminuri|Veduta ta' ġewwa tal-Ajruport Internazzjonali tal-Imam Khomeini.]] Tehran hija moqdija mill-[[Ajruport Internazzjonali ta’ Mehrabad]], l-ewwel ajruport u bażi militari tal-belt, li tinsab fil-punent tal-belt, issa f’nofs żona urbana. L-Ajruport Internazzjonali Imam-Khomeini, 50 kilometru fin-nofsinhar tal-belt, ġie inawgurat fl-2004 u fl-aħħar mill-aħħar huwa maħsub biex jakkomoda titjiriet internazzjonali filwaqt li Mehrabad ikun riżervat għal titjiriet domestiċi. Tehran għandha wkoll stazzjon ċentrali u 4 terminals tal-karozzi tal-linja li joffru servizzi regolari għall-ibliet kollha fil-pajjiż (terminals tan-[[Nofsinhar]], tal-Lvant, tal-Punent u ta' Bei-haghi). == Problemi ambjentali u tniġġis == Skont id-dejta miġbura mill-AQCC (Tehran City Air Quality Monitoring Company) u l-Ministeru tal-Ambjent Iranjan, il-belt ta 'Tehran hija waħda mill-aktar imniġġsa fid-dinja. F'Novembru 2006, it-tniġġis tal-arja fil-kapitali Iranjana kkawża 3,600 mewt, prinċipalment minn patoloġiji kardjo-respiratorji. Skont l-Aġenzija għall-Kooperazzjoni Internazzjonali tal-Ġappun (JICA), is-sorsi tal-emissjonijiet mobbli ammontaw għal 71% tat-tniġġis kollu tal-arja fil-metropoli. Il-monossidu tal-karbonju jirrappreżenta parti sinifikanti mill-1.5 miljun tunnellata ta 'inkwinanti rilaxxati f'Tehran fl-2002, u r-responsabbiltà diretta tiegħu fiż-żieda fid-dħul ta' pazjenti għal disturbi kardijaċi fl-isptarijiet tal-belt hija dokumentata. L-emissjonijiet minn aktar minn żewġ miljun vettura privata u mezzi antiki tat-trasport huma l-kawża ewlenija tat-tniġġis tal-arja f'Tehran. Il-President ta’ dak iż-żmien Mohammad Khatami qal li l-karozzi mibnija fl-Iran ikollhom ikollhom standards aktar favur l-ambjent, u wiegħed bidla għal fjuwil bla ċomb. Tabilħaqq, il-maġġoranza tal-flotta tal-karozzi hija antika, xi kultant aktar minn 20 sena (b'mudelli manifatturati fl-Iran bħall-Peykan). Il-muniċipalità ta' Tehran, assoċjata mal-Ministeru tal-Ambjent Iranjan, implimentat miżuri maħsuba biex tnaqqas it-tniġġis: fl-2002, pereżempju, kważi t-30,000 taxi ta' Tehran kollha kienu jaħdmu bl-LPG. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|TJK}} [[Dushanbe]] ([[Taġikistan]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Moska]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|KWT}} Kuwajt ([[Kuwajt]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Berlin]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|CUB}} [[Ħavana]] ([[Kuba]]) ; * {{Flagicon|VEN}} Caracas ([[Veneżwela]]) ; * {{Flagicon|ZAF}} [[Chuani]] ([[Afrika t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|AFG}} [[Kabul]] ([[Afganistan]]) ; * {{Flagicon|YEM}} [[Sana'a]] ([[Jemen]]) ; * {{Flagicon|IRQ}} [[Bagdad]] ([[Iraq]]) ; * {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Beijing]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Budapest]] ([[Ungerija]]) ; * {{Flagicon|GEO}} [[Tbilisi]] ([[Ġeorġja]]) ; * {{Flagicon|KGZ}} [[Bishkek]] ([[Kirgiżistan]]) ; * {{Flagicon|ARM}} [[Yerevan]] ([[Armenja]]). == Referenzi == [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Asja]] [[Kategorija:Bliet tal-Iran]] aypzc0h2tvsdwzq998l0bv8iwapu4er 330857 330856 2026-07-02T14:18:12Z ToniSant 4257 /* Storja */ +ref 330857 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Tehran <Br> ''تهران (fa)''}} '''Tehran''' {{MSAPI|/te.e.ʁɑ̃/}} ; bil {{lang-fa|تهران}} , ''Tehrân'', {{MSAPI|/teh.ˈɾɒːn/}} ) hija l- [[Belt kapitali|kapitali]] u l-akbar belt tal [[Iran|-Iran]] . Li tinsab fit-tramuntana tal-pajjiż, f'qiegħ il -Muntanji Elbourz, il-belt tagħti isimha lill- provinċja li tagħha hija wkoll il-kapitali. Tehran rat il-popolazzjoni tagħha tiżdied b'erbgħin darba minn meta saret il-kapitali wara l-bidla tad -dinastija fl -1786 . Fl-2015, il-belt kellha madwar {{Nombre|9|millions}} abitant, u l- agglomerazzjoni aktar minn {{Nombre|15|millions}} . Il-belt għandha metro (bħalissa b'seba 'linji) u netwerk dens ta' awtostradi . Dan it-tkabbir sinifikanti ħafna ta' Tehran huwa dovut prinċipalment għat-titjib tal-kundizzjonijiet tal-għajxien kif ukoll l-attrazzjoni eżerċitata fuq l-abitanti tal- provinċji . Hija esperjenzat aċċelerazzjoni qawwija mill -1974, wara ż-żieda qawwija fil-prezz taż-żejt matul l- ewwel xokk taż-żejt . Is-subborgi tal-belt imbagħad kibru malajr ħafna ; fl-aħħar mill-aħħar il-pressjoni tal-proprjetà immobbli ħadet l-aħjar mill-politika tal-iżvilupp urban stabbilita fl -1969 . Tehran tospita kważi nofs l-attività industrijali tal-pajjiż : industrija tal-karozzi, tagħmir elettriku u elettroniku, armamenti, tessuti, zokkor, siment u kimiċi. Il-belt u l- bazaar tagħha huma ċ-ċentru tal-kummerċjalizzazzjoni għat-twapet u l-għamara prodotti fil-pajjiż kollu. == Toponimija == L-oriġini tal-isem ta 'Tehran għadha diskussa, u diversi interpretazzjonijiet huma disponibbli. Waħda mill-etimoloġiji popolari hija li l-isem tal-belt ġej minn Tah + rān, li jfisser "wieħed li jikkaċċa jew jimbotta (in-nies)" jew "wieħed li jħaffer". Għall-Ġeneral Albert Houtum-Schindler, hija derivazzjoni tat-terminu Tir-ān, ibbażat fuq l-element Tir. Dan l-element għandu t-tifsira ta '"pjanura, pjanura tad-deżert", li hija mqabbla ma' Shemrān minn Schindler. L-istoriku u lingwista Ahmad Kasravi għandu l-istess idea u jikkuntrasta lil Tahrān, “post sħun” ma’ Shemrān, “post kiesaħ”. L-orjentalista Vladimir Minorski min-naħa tiegħu joffri spjegazzjoni oħra bbażata fuq it-tifsira ta’ tah li tfisser “qiegħ, fond” fid-djaletti Iranjani, li tkun assoċjata mal-isem tal-belt ta’ Ray, li tkun tfisser li Tehran tfisser “min hu wara”. Ray”. Xavier de Planhol, professur emeritu tal-ġeografija, jissottolinja fl-Encyclopædia Iranica li dawn il-propożizzjonijiet jidhru konġetturali u li għalxejn tfittex l-oriġini tal-isem tal-belt. Anke l-ortografija ta’ isimha nbidlet, peress li qabel is-seklu 20, Tehran inkiteb b’ṭāʾ (ﻃ) filwaqt li issa hija miktuba b’tāʾ (ﺕ), li suppost tirrappreżenta aħjar il-pronunzja tar-residenti tagħha. == Ġeografija == [[Stampa:Carte Topo Region Teheran.png|alt=Tehran u r-reġjun tiegħu.|nofs|daqsminuri|Tehran u r-reġjun tiegħu.]] Hija tinsab ekwidistanti minn żewġ baċiri idrografiċi importanti li jiġbru l-ilma ġej mill-muntanji li jinsabu 'l fuq. Dawn iż-żewġ baċini huma dak ta’ Karaj lejn il-punent u dak ta’ Jājerud, madwar tletin kilometru lejn il-Lvant, li jforni lil Varamin u l-irħula tal-madwar. Bejn iż-żoni urbani ta’ Karaj u Varamin kien hemm fil-passat belt ewlenija waħda biss, Ray, li kienet tinsab fil-junction tat-toroq bejn iż-żewġ baċini. Id-distretti tat-Tramuntana tal-belt, li jinsabu fil-għoli fuq l-għoljiet tal-Elburz, huma inqas imniġġsa u ftit aktar friski fis-sajf. Dawn huma ż-żoni residenzjali tal-popolazzjoni għonja tal-kapitali. Il-maġġoranza tal-ambaxxati barranin jinsabu hemm kif ukoll il-palazz u l-park tal-ex-Shah. Lejn in-nofsinhar, taħt, u lejn id-deżert, hemm id-distretti l-aktar popolari u industrijali. Huwa fin-Nofsinhar estrem taż-żona urbana attwali li jinsab is-sit Ray (Rhagès). Ray ilha żmien twil il-kapitali reġjonali u hija l-post fejn twieled il-kalifa Abbasid Hâroun ar-Rachîd fl-766. Peress li l-belt tinsab f'qiegħ il-muntanji, gondola tgħaqqad il-ħruġ tat-tramuntana tal-belt mal-Muntanja Tochal f'3,966 m. Iktar lejn il-lvant u 50 km miċ-ċentru ta’ Tehran hemm il-Muntanja Damavand, li l-kon tagħha jżomm xi traċċi ta’ borra sa Lulju u jilħaq il-quċċata ta’ 5,671 m. [[Stampa:Tehran in a clean day.jpg|alt=Veduta ta' Tehran.|nofs|daqsminuri|Veduta ta' Tehran.]] == Storja == '''<big>Oriġini</big>''' Tehran darba kien raħal li jinsab seba’ jew tmien kilometri mill-belt storika kbira ta’ Ray. Kien wieħed mill-ewwel rħula fit-tramuntana ta’ din il-belt li l-abitanti tagħha ħadu kenn f’Shemiran, Qasran u fl-għoljiet ta’ Elburz sabiex jaħarbu mis-sħana tad-deżert fin-nofsinhar. Ġew skoperti traċċi ta’ insedjament li jmorru min-Neolitiku u anke minn perjodi preċedenti fis-sit ta’ Tehran u f’Ray (bħas-sit ta’ Cheshm-e Ali, li jinsab fiċ-ċentru ta’ Ray). L-istorja ta’ Tehran hija magħrufa l-aktar mill-mument li isimha jissemma f’kitbiet storiċi, bħal dawk ta’ Yāqut, li jsemmi l-belt fl-1220. Il-kitbiet ta’ Zakariyā Mohammad Qazvini, li jmorru mill-1275, jipprovdu fehim aħjar tal-belt f’ dak iż-żmien. It-tnejn jiddeskrivuha bħala “belt kummerċjali” (qurā) jew saħansitra “belt kummerċjali importanti” (qariyaton kabiraton), maqsuma fi tnax-il distrett (mahaleh). Qazvini jżid li kull lokal huwa mmexxi minn anzjan. Skont hu, l-anzjani kienu fi gwerra ma’ xulxin u r-residenti kienu joqogħdu lura milli jmorru f’lokal li ma kienx tagħhom. F’dan iż-żmien, il-belt kellha dehra partikolari li laqtet lil dawn iż-żewġ awturi. Tabilħaqq, akkomodazzjoni troglodita jew semi-troglodita hija komuni f'Tehran, u b'hekk toffri lir-residenti kenn mill-insigurtà li tirrenja fil-belt. Dan it-tip ta’ ħabitat jinstab ukoll fit-Tramuntana tal-Iran biex jiġġieled ix-xtiewi ħorox<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i-a-persian-city-at-the-foot-of-the-alborz|titlu=TEHRAN i. A PERSIAN CITY AT THE FOOT OF THE AL – Encyclopaedia Iranica|kunjom=electricpulp.com|sit=www.iranicaonline.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-02}}</ref>. '''<big>Ħruġ ta' funzjonijiet urbani</big>''' Tehran beda jikseb aktar importanza wara l-qerda ta’ Rhages (Ray) mill-Mongols fl-1228. Tehran sofriet ukoll mill-invażjoni Mongola, iżda t-tnaqqis ta’ Ray imbuttat lill-abitanti tiegħu biex jiġu u joqgħodu f’Tehran li offra aktar kumditajiet bil-ġonna tiegħu u kanali tat-tisqija. Fl-1340, Hamd-Allah Mostawfi iddeskriva Tehran bħala “belt żgħira u importanti”, iżda mhux popolata daqs qabel. Fis-seklu 14, Varamin kienet l-aktar belt importanti fil-provinċja tal-Mongolja, magħmula minn erba 'dipartimenti, inkluż Tehran. Ray kien dak iż-żmien parti mid-distrett ta 'Tehran, u l-preeminenza ta' Tehran fuq Ray tidher li tmur lura minn dan iż-żmien. Don Ruy Gonzáles de Clavijo, ambaxxatur ta’ Kastilja, kien x’aktarx l-ewwel Ewropew li żar Tehran, fejn waqaf hemm f’Lulju 1404, waqt vjaġġ lejn Samarkand (issa fl-Uzbekistan u mbagħad il-kapitali Mongola). Huwa jiddeskrivi Tehran bħala belt kbira (gran ciudad), mgħammra b'residenza rjali (posada). Ray huwa deskritt bħala belt abbandunata (agora deshabitada). Ir-residenza rjali hija residenza Timurid, u jidher li l-palazz inbena fit-tramuntana ta 'Tehran. Is-sit eżatt tal-belt Timurid jista 'jiġi rikostruwit mill-post ta' ċerti Imamzadehs: il-limitu tan-nofsinhar tal-belt kien dak iż-żmien fl-Imamzadeh Sayyed Esma'il (mibnija qabel l-1481 u bħalissa l-eqdem monument fil-belt, li jinsab fil- distrett ta’ Chaleh Meydān), u l-limitu tal-majjistral kien il-Palazz Timurid, li jinsab fil-post attwali tal-Palazz Golestan. Mill-perjodu Timurid, il-belt ta’ Tehran żviluppat lejn it-Tramuntana, fit-tfittxija ta’ arja u ilma aktar puri. Dan il-moviment profond minn dak iż-żmien kien kostanti fl-iżvilupp storiku ta' Tehran, xejra li sawret il-ġeografija soċjali tal-belt. Kien ukoll minn dan iż-żmien li Tehran akkwista l-funzjonijiet urbani ewlenin kollha.<ref name=":0" /> '''<big>Trasformazzjoni f'kapital</big>''' [[Stampa:Khalvat-e-Karim Khani.jpg|alt=Khalvat-e Karim Khāni ("Irtir ta 'Karim Khān"), mibnija matul l-era ta' Karim Khān Zand.|daqsminuri|''Khalvat-e Karim Khāni'' ("Irtir ta 'Karim Khān"), mibnija matul l-era ta' Karim Khān Zand.]] Shah Tahmasp, it-tieni ħakkiem tad-dinastija Safavid, kellu bazaar mibni fl-1553-1554 kif ukoll ħajt tal-madwar b'114-il turret (skond in-numru ta 'suras fil-Koran). Ir-raġunijiet għall-għażla tas-Safavidi għal Tehran huma multipli: il-fatt li antenat tas-Safavidi, Sayyed Hamza, huwa midfun f’Ray jew li Tehran kien kenn għax-Xiti għal diversi sekli kienu importanti; iżda kienu fuq kollox sitwazzjonijiet storiċi li mbuttaw lis-Safavidi biex isaħħu Tehran. Shah Tahmasp kien diġà ġie mġiegħel imexxi l-kapitali tiegħu minn Tabriz għal Qazvin minħabba theddid Ottoman. Il-belt fortifikata ta’ Tehran, li tinsab 150 km fil-lvant ta’ Qazvin, imbagħad kienet toffri kenn tajjeb f’każ ta’ periklu urġenti. Xavier de Planhol jenfasizza li l-ħajt kien eċċessiv u sproporzjonat għall-ħtiġijiet ta 'belt żgħira: huwa estiż fuq 8 km twil, madwar żona ta' 4.5 km2, filwaqt li l-popolazzjoni ma qabżetx 15,000 sa 20,000 ruħ f'dak iż-żmien.<ref name=":0" /> Id-deskrizzjonijiet imbagħad jitkellmu dwarha bħala belt kbira, li għandha ġonna kbar mimlija b’kull tip ta’ frott. Matul l-era Safavid, Tehran kien ċentru amministrattiv reġjonali, dar għal beğlerbeği u gvernatur provinċjali. Madankollu, il-belt m'għandha l-ebda moskea kbira, l-ebda fabbrika, u lanqas traċċa oħra ta 'urbanizzazzjoni min-naħa tas-Safavids. Shah Abbas II kien jirrisjedi wkoll xi ftit drabi f'Tehran u kellu residenza mibnija hemmhekk imsejħa Chāhār bāgh. Shah Suleyman bena segretarjat imperjali (Divān Khāneh) fiċ-ċentru tal-belt (Chenārestān). Huwa f’dan il-post li l-ambaxxatur tas-Sultan Ottoman Ahmet III iltaqa’ ma’ Shah Sultan Hossein fl-1721, l-aħħar sultan tad-dinastija Safavid qabel l-invażjoni Afgana. Fl-aħħar tas-seklu 18, Tehran ma kinitx għadha belt provinċjali żgħira iżda kienet diġà kisbet importanza għas-sovrani Iranjani. Fl-1722, it-truppi ta 'Mir Mahmoud Hotaki okkupaw Isfahan u l-Iran daħlu f'perjodu ta' inkwiet li minnu batew ukoll Tehran u r-reġjun tiegħu. [[Stampa:Toopkhooneh ghadeem.jpg|alt=Pjazza Topkhaneh (Pjazza Kanun), Tehran, madwar il-ħamsinijiet.|daqsminuri|Pjazza Topkhaneh (Pjazza Kanun), Tehran, madwar il-ħamsinijiet.]] Taħt id-dinastija Zand, Tehran saret ċentru militari hekk kif it-tribujiet Zand u Qajar iġġieldu għall-poter fil-pajjiż. Bejn l-1755 u l-1759, Muhammad Karim Khân ippjana li jagħmel Tehran il-kapitali tal-pajjiż; kellu bini mibni fi ħdan id-distrett irjali (Khalvat-e Karim Khani per eżempju). Id-distrett rjali mbagħad akkwista l-karatteristiċi kollha ta 'Arg, distrett rjali fortifikat. Fl-aħħar mill-aħħar, Karim Khan ipprefera jsemmi lil Shiraz bħala l-kapitali tal-pajjiż. Meta Karim Khan miet fl-1779, Tehran kien ikkontestat bejn Qafur Khan (leali lejn iż-Zands) u Agha Mohamad Khan Qajar. Il-belt waqgħet f’idejn alleat tal-Qajars fl-1785, u Agha Mohamad Khan Qajar, l-ewwel re tad-dinastija, reġa’ lura lejn il-belt fit-12 ta’ Marzu, 1786 u għamilha l-kapitali tiegħu. Tehran għandha l-istatus tagħha bħala kapitali tal-Iran matul l-era Qajar għal tħassib ġeostrateġiku: ir-Russi heddew il-fruntieri tat-Tramuntana tal-pajjiż u t-Turkomani dawk tal-Grigal. Tehran tibbenefika minn post privileġġjat f'salib it-toroq Lvant-Punent li tgħaddi mal-għoljiet ta' Elbourz u t-toroq li jwasslu għall-oasi taċ-ċentru tal-Iran u l-baċiri tal-Fars. Fath Ali Shah (1797 - 1834) huwa l-ewwel bennej ta' Tehran. Huwa sebbaħ l-Arg (distrett rjali) u bena l-Emarat Bādgir u t-Takht-e Marmar (Palazz tal-Irħam) fi ħdanu. Huwa bena wkoll ħafna bini importanti bħall-Moskea Shah (Tehran) (Masjed-e Shah) ġewwa l-Bazaar u l-Palazz ta 'Negarestan u Lalezar. Il-belt tattira aktar u aktar abitanti u l-popolazzjoni tirdoppja f'20 sena. Madankollu, fl-1834, fi tmiem ir-renju tiegħu, il-kostruzzjoni kienet għadha ma tlestietx. Taħt Mohammad Shah (1835 - 1848) l-ewwel kostruzzjonijiet saru barra l-ħitan. Inbnew residenzi Prinċipali u rjali fit-Tramuntana ta’ Tehran. Barra minn hekk, moskej u imamzadehs huma mibnija fil-ħitan tal-belt. Ix-xhieda ta’ vjaġġaturi barranin li għaddew minn Tehran dak iż-żmien għadhom jiddeskrivu belt “mingħajr attrazzjonijiet”. Nasseredin Shah (1848 - 1896) tassew biddel Tehran mill-istatus ta' belt provinċjali għal dak ta' kapitali. Fl-1868, il-belt kienet dar għal 155,736 ruħ, ikkonċentrati fil-distretti qodma. Fl-1870 - 1871, huwa qered is-swar il-qodma biex jibni oħrajn ġodda. Il-ħajt il-ġdid imbagħad jieħu l-forma ta’ ottagon irregolari b’ċirkonferenza ta’ 19.2 km, u mtaqqab minn 12-il bieb monumentali imżejjen biċ-ċeramika. Nasseredin Shah irrinova ħafna bini u qanats biex iforni l-kapital bl-ilma. Huwa wettaq ukoll xogħlijiet kbar fuq stil Hausmann billi ħoloq toroq kbar dritti u passabbli fiċ-ċentru. Inbnew ukoll kwadri kbar, bħal Tupkhāneh Square (Kanun Square, 275 m × 137 m). Fl-aħħar tar-renju ta’ Nasseredin Shah, Tehran għaddiet minn tibdil sinifikanti mill-ġdid, u l-belt imbagħad estiża fuq 18.25 km2. Tehran, fi żmien il-Qajar, kien ikkonċentrat madwar il-Bazaar li kien jikkostitwixxi l-qalba tal-belt. Ftit passi bogħod hemm il-belt rjali (Arg-e-sāltanati) bir-residenza u l-qorti tax-Shah. Fil-bidu tas-seklu 20, Tehran kellu kważi 250,000 abitant, li l-maġġoranza tagħhom kienu jgħixu barra l-ħitan. '''<big>Tehran, il-kapitali tal-Pahlavis</big>''' [[Stampa:Tehran iran 1947.jpg|alt=Mappa ta’ Tehran fl-1947.|nofs|daqsminuri|Mappa ta’ Tehran fl-1947.]] Bit-teħid ta 'Reza Shah Pahlavi fl-1925, l-Istat sar attur ewlieni fl-arkitettura ta' Tehran, li l-modernizzazzjoni tagħha kienet parti integrali mill-programm mixtieq mir-re il-ġdid għal pajjiżu. Il-ħitan mibnijin minn Nasseredin Shah inqerdu fl-1932, u wasslu għal boulevards dritti wesgħin; wieħed biss mill-bibien fadal sal-lum. Reza Shah talab lill-periti Iranjani u barranin biex jibnu bosta bini uffiċjali matul is-snin tletin Nistgħu niċċitaw lil Nikolaï Markov li bena l-iskola sekondarja ta’ Alborz, André Godard li bena l-Mużew Nazzjonali tal-Iran, Maxime Siroux għal ċerti fakultajiet tal-Università ta’ Tehran,. Mohsen Forughi għal Bank-e Melli u l-Fakultà tal-Liġi tal-Università ta’ Tehran, Vartan Avanessian għall-kumpless tal-appartamenti Reza Shah u l-iskola orfni Vartan. Imbagħad ħafna bini ġdid tal-istat ra d-dawl: l-uffiċċju tal-posta, l-uffiċċju tat-telegrafu, l-uffiċċju tal-pulizija, il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin, l-istazzjon tal-ferrovija ta’ Tehran, eċċ. Wara x-xogħlijiet ta’ espansjoni u modernizzazzjoni tal-belt, iż-żona tagħha żdiedet għal 46 km2 li jirrappreżenta ħdax-il darba dak li kellha matul il-perjodu ta’ Fath Ali Shah. L-arterji l-ġodda tal-belt jippermettu t-traffiku tal-karozzi u jittrasformaw id-drapp urban. [[Stampa:Teheran conference-1943.jpg|alt=Mix-xellug għal-lemin: Joseph Stalin, Franklin D. Roosevelt u Winston Churchill fil-Konferenza ta’ Tehran fid-29 ta’ Novembru, 1943.|nofs|daqsminuri|Mix-xellug għal-lemin : [[Ġużeppi Stalin|Joseph Stalin]], [[Franklin D. Roosevelt]] u [[Winston Churchill]] fil-Konferenza ta’ Tehran fid-29 ta’ Novembru, 1943.]] Fl-1943, il-belt ospitat il-Konferenza ta’ Tehran, li ġabret flimkien lill-President Amerikan Franklin D. Roosevelt, lill-kap tal-istat Sovjetiku Joseph Stalin u lill-Prim Ministru Ingliż Winston Churchill. Din il-konferenza tipprevedi d-deċiżjonijiet li se jittieħdu fi tmiem il-Konferenza ta’ Yalta. Tiggarantixxi l-indipendenza u l-integrità territorjali tal-Iran. Il-belt żviluppat b'mod qawwi wara t-Tieni Gwerra Dinjija, u b'mod aktar partikolari mis-sittinijiet Fl-1966, il-familja rjali telqet mid-distrett rjali fiċ-ċentru ta' Tehran biex toqgħod f'Niavaran; il-belt li qed tikber issir aktar joħonq u s-sovrani se joqgħodu b'mod permanenti fid-distretti tat-tramuntana (ir-residenzi tat-tramuntana qabel kienu residenzi temporanji għas-sajf). Rey u Shemiran, li saru subborgi ta’ Tehran, ġew miġbura amministrattivament fl-istess sena. L-ewwel pjan urban ta' Tehran ġie definit fl-1969. Huwa ffavorixxa l-iżvilupp tal-belt fuq assi Lvant-Punent, li jikkuntrasta mat-tendenza tat-Tramuntana-Nofsinhar osservata għal diversi sekli. Il-pjan urban jipprovdi għall-ħolqien ta’ distretti residenzjali ġodda (Shahrak), distretti industrijali ġodda fil-punent tal-belt lejn Karaj, ir-rilokazzjoni taċ-ċentru kummerċjali u amministrattiv barra l-limiti tal-belt il-qadima, kif ukoll il-ħolqien ta’ Netwerk ta' awtostradi intra-urbani pjuttost dens, immudellat fuq Los Angeles. Fis-snin sebgħin, l-ekonomija tal-Iran ġiet imsaħħa mill-"boom" taż-żejt u kostruzzjoni ġdida saret b'pass mgħaġġel: kostruzzjoni ta 'distretti ġodda bħal Ekbatan, il-metro, awtostradi, eċċ. Mohammad Reza Shah imbagħad ried jagħmel Tehran belt b’vokazzjoni internazzjonali u ppjana kostruzzjonijiet biex jaqblu mal-ambizzjonijiet tiegħu. Mill-1975, il-Pahlavi bdew il-kostruzzjoni ta 'belt ultra-moderna ta' 554 ettaru ġewwa Tehran, jisimha Shahestan Pahlavi ("belt rjali Pahlavi"). Din il-belt, maħsuba biex issir iċ-ċentru u simbolu tal-poter Pahlavis, mhux se tara d-dawl tal-ġurnata: il-proġett jieqaf fl-istadju tax-xiri u l-iżvilupp tal-art minħabba problemi baġitarji u r-rivoluzzjoni Iranjana. Fl-1977, il-gvern kellu jabbanduna l-pjan urban tal-1969: intlaħqu l-limiti tal-belt definiti mill-ippjanar u l-pressjoni tal-proprjetà immobbli kienet qed tikber. Fl-1978, ir-rivoluzzjoni Iranjana bdiet f'Tehran, wara dimostrazzjoni mrażżna mill-armata f'Settembru. Kien waqt din ir-rivoluzzjoni li seħħet il-kriżi tal-ostaġġi Iranjani, li bdiet fl-4 ta’ Novembru, 1979 u damet 444 jum. Aktar minn ħamsin ostaġġ baqgħu msakkra fl-ambaxxata Amerikana sal-20 ta’ Jannar 1981. Minn dakinhar il-binjiet tal-ambaxxati ġew okkupati mill-Iranjani, li laqqmuha l-“bejta ta’ spiji”. L-“Students of the Imam Line” (il-grupp li organizza t-teħid tal-ostaġġi) minn dak iż-żmien ippubblika ktieb li fih id-dokumenti tas-CIA u tad-Dipartiment tal-Istat irkuprati mill-ambaxxata taħt it-titlu Dokumenti mill-Ispionaġġ Den tal-Istati Uniti (Asnad-i lanih-'i Jasusi). Xi wħud mid-dokumenti tagħha għadhom ikklassifikati bħala "sigriet" jew "kunfidenzjali". '''<big>Ħruġ ta 'subborgi u trasformazzjoni f'metropoli</big>''' Sas-snin 1975-1980, Tehran ma kellu l-ebda subborgi urbani, iżda biss belt satellita, Karaj, u subborg rurali magħmul minn bliet kbar. Il-popolazzjoni tal-migranti mill-ewwel perjodu ta 'żvilupp urban (1955-1970) kienet iffullar f'bini miżeru fil-periferija taċ-ċentru, speċjalment fin-nofsinhar tal-belt. Wara x-xejra li bdiet fis-seklu 19, in-Nofsinhar laqgħu l-klassijiet foqra, it-Tramuntana l-għonja, u l-klassijiet tan-nofs stabbiliti fil-Lvant u speċjalment fil-Punent tal-belt. Iż-żona industrijali Tehran-Karaj qed tiżviluppa malajr ħafna tul l-ewwel awtostrada mibnija fl-Iran, u ħaddiema mill-majjistral tal-Iran jippreferu joqgħodu madwar Karaj, li fi ftit snin isir subborg popolari li jservi satellita għall-kapitali. Fis-snin sebgħin, Tehran kienet belt kompatta, mingħajr subborgi urbani: wieħed iċċaqlaq bla xkiel mid-deżert jew il-widien tal-muntanji għat-tniġġis tal-kapitali. "Tehran il-Kbir" inħoloq fl-1986, iżda l-ġestjoni tagħha għadha pjuttost inkonsistenti. M'hemm l-ebda struttura amministrattiva jew finanzjarja fuq din l-iskala, li toħloq diffikultajiet bejn il-muniċipju ta' Tehran u s-subborgi li m'għandhom l-ebda realtà amministrattiva. Minn issa 'l quddiem, l-iżvilupp ta' Greater Tehran huwa ppjanat aħjar. Bliet jew suddiviżjonijiet ġodda (shahrak), maħsuba biex jakkomodaw għexieren ta’ eluf ta’ nies u ffinanzjati minn amministrazzjonijiet jew kooperattivi tad-djar, qed joħorġu tletin jew erbgħin kilometru miċ-ċentru ta’ Tehran. Biex jillimitaw l-influss ta 'migranti, l-awtoritajiet f'Tehran jipprojbixxu l-kostruzzjoni ta' fabbriki, li timbotta l-intraprendituri biex jistabbilixxu ruħhom fil-limiti tal-belt, u b'hekk jinfluwenzaw id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni. L-emerġenza tas-subborgi ta' Tehran hija aktar konsegwenza tar-ridistribuzzjoni tal-popolazzjoni fir-reġjun urban milli konsegwenza taż-żieda fil-popolazzjoni. Tabilħaqq, is-subborgi l-ġodda qrib Tehran huma popolati mhux minn migranti reċenti, iżda minn residenti ta 'distretti foqra fin-Nofsinhar, li jaraw dan il-moviment lejn is-subborgi, għal akkomodazzjoni ta' kwalità aħjar, bħala avvanz soċjali. Madankollu, dawn is-subborgi jibqgħu marġinali sal-punt li l-infrastruttura u l-faċilitajiet tal-komunità għadhom mhux żviluppati biżżejjed. Il-gwerra Iran-Iraq u l-kunflitti interni li segwewha mblukkaw l-ippjanar urban. Barra minn hekk, ir-Repubblika Iżlamika saħħet il-poter tal-bāzār u tal-kleru fil-belt. F'Mejju 1985, Tehran intlaqtet għall-ewwel darba mill-bidu tal-[[Gwerra Iran-Iraq]] fl-1980. L-Iraqini nedew bombi mill-ajru u missili mill-wiċċ għall-wiċċ fuq il-belt, bħala parti minn attakki fuq ċentri urbani ewlenin mill-Iran (jattakkaw ukoll bliet oħra fl-Iran b'artillerija fuq distanzi twal). Attakki oħra seħħew fl-1988 waqt dik li kienet tissejjaħ il-“Gwerra tal-Bliet”: 190 missila ġew imnedija mill-Iraqini fuq Tehran f’perjodu ta’ sitt ġimgħat. Dan l-attakk seħħ b’reazzjoni għall-bumbardament Iranjan ta’ [[Bagdad]]; il-ħsara umana u materjali ma kinitx sinifikanti, iżda l-attakki kkawżaw kważi 30% tal-popolazzjoni tal-belt biex jaħarbu temporanjament, partikolarment lejn it-Tramuntana tal-Iran<ref>{{Ċita web|url=https://50.87.16.108/cia.htm|titlu=}}</ref>. == Kultura == [[Stampa:Azadi Tower, Tehran.jpg|alt=Azadi Tower jew Kings Memorial|nofs|daqsminuri|Azadi Torri jew Kings Memorial]] Tehran hija belt riċenti meta mqabbla ma 'bliet importanti oħra fl-[[Iran]], il-ftit monumenti antiki jinsabu f'Ray fit-tarf tax-Xlokk tal-belt. F’Tehran stess, l-eqdem monumenti jmorru lura għall-era Qajar. L-iżvilupp partikolari ta’ Tehran ifisser li nsibu kemm inħawi residenzjali kif ukoll kostruzzjonijiet arkitettoniċi monumentali fiċ-ċentru tal-belt. Il-belt hija dar għal ħafna mużewijiet u, mir-rivoluzzjoni, diversi palazzi kienu miftuħa għall-pubbliku. Lejn il-Lbiċ tal-belt, fit-triq ta’ Ħal Qom, ħdejn iċ-ċimiterju Behesht-e Zahra hemm il-kumpless funerarju tal-Ayatollah Khomeini. ''Borj-e Milad'' ("Torri Milad") hija l-ogħla struttura fl-Iran u s-sitt l-ogħla torri indipendenti fid-dinja. Hija tinsab fid-distrett ta 'Gisha. Fiha kumpless kulturali u l-ogħla ristorant li jdur fid-dinja. It-torri ilu miftuħ għall-pubbliku mill-2010. Banay-e Azadi (il-Monument tal-Ħelsien), is-simbolu ta’ Tehran (għall-inqas qabel il-bini ta’ Milad), jinsab fil-punent tal-kapitali. Il-kbir “Tehran Bazaar”, belt ġewwa belt, li tmur mis-seklu 19, tinsab fin-nofsinhar ta’ Tehran. '''<big>Bini reliġjuż</big>''' [[Stampa:Mezquita Shah, Teherán, Irán, 2016-09-17, DD 49-51 HDR.jpg|alt=Fil-moskea tax-Shah.|nofs|daqsminuri|Fil-moskea tax-Shah.]] Ftit hemm bini reliġjuż notevoli ħafna f'Tehran, speċjalment meta mqabbel ma 'bliet bħal Isfahan jew Shiraz. Dan huwa parzjalment dovut għaż-“żgħażagħ” relattivi ta’ Tehran bħala kapitali Iranjana. Madankollu, nistgħu niċċitaw xi monumenti importanti mil-lat storiku, kulturali u arkitettoniku : * Diversi moskej storiċi jmorru mill-perjodu Qajar ; nistgħu niċċitaw il-moskea Soltani, il-moskea Mo'ezz o-doleh, il-moskea Haj Seyyed Azizollah, mibnija minn Fath Ali Shah, jew il-moskea Sepahsalar, qrib il-grand bazaar, li tmur għall-istess perjodu. * Il-Hosseiniyeh Ershad huwa wieħed mill-istituti reliġjużi ewlenin f'Tehran, il-koppla blu tagħha tinjora lil Shariati Avenue. * Il-Moskea Imam Khomeini (li qabel kienet il-Moskea Shah) hija mdaħħla kompletament fil-bazaar mingħajr ma jkun hemm xi separazzjoni reali bejn it-triq u l-bitħa tal-moskea. * Il-moskea u l-minaret ta’ Pamenar, li jmorru mis-seklu 13, mibnija matul ir-renju ta’ Al-e Mozaffar fis-sena 793 tal-kalendarju Iranjan fuq l-ordni tas-Sultan Emad-eddin Mahmoud, huma meqjusa bħala parti mill-wirt artistiku u l-istorja tal-Iran. * Il-Moskea Mosalla, waħda mill-akbar moskej fid-dinja, qed tinbena f’Tehran. Għandu erba’ minareti għoljin 136 metru. Se jkun jista’ jakkomoda diversi miljuni ta’ nies. Il-kostruzzjoni kellha tkun lesta fl-2006. Ma ntemmitx fl-2007, iżda hemm diġà qed isir it-talb tal-Ġimgħa. * Il-belt għandha diversi Tekiyeh, bini fejn ix-Xiti jinġabru biex jikkommemoraw il-martirju ta’ Husayn ben Ali (imsejjaħ Hossein fl-Iran); Dawn iċ-ċerimonji jissejħu Tażieh. * Minħabba l-preżenza ta’ komunità b’saħħitha Armena u Assirjana, Tehran hija wkoll dar għal għadd ta’ knejjes, bħall-Knisja Sourp Gevork (mibnija fl-1790), il-Knisja Thaddée Bartoqimus (1808), il-Knisja Enjili (1867), il- Knisja Tatavus, knisja Assirjana u katidral Armen (mibnija fis-sittinijiet) kif ukoll katidral Ortodoss Grieg. * Tehran hija wkoll dar għal proporzjon sinifikanti tal-Lhud tal-Iran il-belt għandha diversi sinagogi. '''<big>Palazz</big>''' [[Stampa:Niavaran Palace, Tehran.jpg|alt=Niavaran Palace, l-aħħar palazz ta’ Mohammed Reza Shah Pahlavi.|nofs|daqsminuri|Niavaran Palace, l-aħħar palazz ta’ Mohammed Reza Shah Pahlavi.]] Il-Palazz Golestān huwa l-palazz tad-dinastija Qajar. Huwa grupp kbir ta 'bini madwar ġnien. Restawrijiet b'data tat-tmiem mhux magħrufa għadhom għaddejjin. Hija tinsab fid-distrett Bazaar. Il-palazz Sa'd Âbâd kien ir-residenza uffi/jali tal-familja Pahlavi li tinsab f'park imsa[[ar fl-g[oli tal-belt li fih diversi monumenti palazzi, l-eqdem minnhom imur lura g[ad-dinastija Qajar. Fl-aħħarnett, il-Palazz Niavaran, l-aħħar residenza tax-Shah, jinsab ukoll f'kumpless li fih diversi monumenti mill-era Qajar, bħall-Palazz Sāhebgharanyeh u l-Kushk-e Ahmad Shahi. Dawn iż-żewġ kumplessi tal-palazz jinsabu fuq l-għoli tat-tramuntana tal-belt, siti magħżula għall-freskezza relattiva tagħhom u l-kwalità aħjar tal-arja. [[Stampa:Golestān Palace - Tehran, Iran.jpg|alt=Il-ġonna tal-Palazz Golestān.|nofs|daqsminuri|Il-ġonna tal-Palazz Golestān.]] '''<big>Ġonna</big>''' L-erja totali ta 'parks ġestiti mill-Muniċipalità ta' Tehran hija 1,130 ettaru. Il-Muniċipalità ta' Tehran għandha organizzazzjoni ddedikata għall-manutenzjoni tal-parks ta' Tehran, l-Organizzazzjoni tal-Parks tal-Belt. Ħafna mill-ġonna qodma fit-Tramuntana ta’ Tehran qabel kienu jappartjenu għar-residenzi tas-sajf ta’ uffiċjali għolja Iranjani. Meta dawn tal-aħħar ħarbu mill-pajjiż bir-rivoluzzjoni, il-gvern ħa ħsieb is-sorveljanza u l-manutenzjoni tal-ġonna, li ġew trasformati f’parks pubbliċi. Matul l-industrijalizzazzjoni tal-belt fis-sittinijiet, il-gvern u l-muniċipalità għażlu li jikkontrollaw l-espansjoni tal-belt billi jistabbilixxu foresti peri-urbani f'żoni lil hinn mil-limiti tal-belt : 7,300 ettaru ta 'foresti jdawru l-belt. F'Lulju 1973, il-parlament Iranjan ippromulga liġi għall-protezzjoni u l-espansjoni taż-żoni ħodor li pprojbixxa t-tqattigħ bla kontroll tas-siġar, kif kien dak iż-żmien f'Tehran. Kbar u miżmuma tajjeb, il-ġonna pubbliċi ta’ Tehran jinsabu mal-belt kollha u huma kenn ta’ kalm f’metropoli storbjuża. L-aktar importanti huma : * Mellat Park (qabel Chahanchahi) fuq Vali-ye Asr Avenue. Il-kumpless tat-Televiżjoni Nazzjonali (IRIB) jinsab fil-qrib. * Lāleh Park (qabel Farah) fuq Keshavarz Boulevard. It-tapit u l-mużewijiet tal-arti kontemporanja huma mwaħħla miegħu. * Saii Park, fi Vjal Vali-ye Asr. * Danechjou Park (qabel Valiahd) fiċ-ċentru tal-belt. It-Tehran Opera House (Talar-e Vahdat) tinsab fil-qrib u t-Teatru tal-Belt (Teatr-e Shahr) ġewwa l-ġnien. Shahr Park fin-Nofsinhar tal-belt, ħdejn il-Bazaar. Għandu erja ta’ 24.7 ettaru u ġie inawgurat fl-1960. * Niavarān Park fil-qiegħ tal-palazz tal-istess isem fit-tramuntana tal-belt. * Jamchidieh Park fil-qiegħ tal-muntanji li jħares lejn il-belt. Huwa wieħed mill-aħħar ġonna pubbliċi mibnija fl-era Pahlavi. * Park ta 'studju tal-annimali Pardisan li jestendi fuq aktar minn 250 ettaru lejn il-majjistral tal-belt '''<big>Muzżew</big>''' Tehran hija dar għal diversi mużewijiet ewlenin tal-Iran. Nistgħu niċċitaw dan li ġej : * il-Mużew tal-Ħġieġ u ċ-Ċeramika (Abgineh). Il-bini kien id-dar ta’ Ghavam os-Saltaneh, politiku Iranjan u wara serva bħala l-ambaxxata Eġizzjana sal-1976; * il-Mużew Nazzjonali tal-Iran (Muzeh Iran Bastan), jew mużew arkeoloġiku, għandu kollezzjoni rikka ħafna dwar l-Iran tal-qedem u l-arti Iżlamika; * Il-Mużew tal-Arti Kontemporanja huwa uniku f’dan ir-reġjun tad-dinja. Għandu xi biċċiet interessanti ħafna mill-akbar artisti kontemporanji bħal Giacometti, Picasso, eċċ.; * Il-Mużew tat-Tapit huwa qrib il-mużew tal-arti kontemporanja u l-park pubbliku kbir ta 'Laleh. Jippreżenta kollezzjoni ta’ twapet qodma; * il-Mużew tal-Ġawhar tal-Kuruna għandu kollezzjoni straordinarja ta’ ġawhar li kienu ta’ ħakkiema Iranjani; * il-Mużew Reza Abbasi għandu kollezzjoni rikka ta’ miniatures Iranjani; * il-Mużew tal-Istorja Naturali, li jinsab fil-Palazz Darabad; * il-Mużew taċ-Ċinema, li jsegwi l-istorja taċ-ċinema Iranjan mill-bidu tiegħu fl-aħħar tas-seklu 19; * il-Mużew tal-Posta u tat-Telegrafu; * il-Mużew tar-Rivoluzzjoni Iżlamika u d-Difiża Sagra. == Politika == [[Stampa:Majles1956.jpg|alt=Majles (Parlament Iranjan) fl-1956.|nofs|daqsminuri|Majles (Parlament Iranjan) fl-1956.]] Bħala l-kapitali tal-pajjiż, Tehran tospita l-istituzzjonijiet ewlenin tar-Repubblika Iżlamika tal-Iran: il-Majlis (Parlament), il-Kunsill tal-Gwardjani, il-Kunsill tad-Dixxerniment u l-Assemblea tal-Esperti (stabbilita uffiċjalment f'Qom iżda li tiltaqa' wkoll f'Mashhad u Tehran). '''<big>Organizzazzjoni tal-Muniċipalità ta' Tehran</big>''' Tehran hija rregolata mill-Kunsill Muniċipali Iżlamiku tal-Belt ta' Tehran (Persjan: شورای اسلامی شهر تهراﻥ, Shorā-ye Eslami-ye Shahr-e Tehrān). Dan il-kunsill huwa magħmul minn 21 persuna eletti b’vot universali. Il-kunsill muniċipali huwa responsabbli għall-elezzjoni tas-sindku ta' Tehran, il-ġestjoni u l-baġit tal-belt ta' Tehran. Is-sindku, appoġġjat minn uffiċċji u kummissjonijiet u minn tmien kunsilliera muniċipali (dettalji fid-dijagramma hawn taħt), huwa responsabbli għall-ġestjoni tal-muniċipalità ta’ Tehran. '''<big>Installazzjonijiet militari fil-kapital</big>''' Tehran hija s-sede tal-Ministeru tad-Difiża u l-kwartieri ġenerali tal-armati regolari u l-organizzazzjonijiet paramilitari tal-Iran. Fl-2005, kien fih il-kwartieri ġenerali tal-1 Armata tal-Armata Iranjana u l-garniġuni tat-18-il Diviżjoni Armata, it-30 Diviżjoni tal-Infanteria, it-23 Diviżjoni tal-Forzi Speċjali (iffurmata bejn l-1993 u l-1994, tinkludi 5,000 persunal), il-55 Diviżjoni tal-Paraxut, il-351 Brigata tal-Missili mill-wiċċ għall-wiċċ u forsi dik tal-75 Brigata tal-Loġistika. Il-Forza tal-Ajru Iranjana għandha kwartjieri ġenerali fil-Bażi tal-Ajru Doshan Tappeh (it-12-il Bażi tal-Ajru Tattika) fil-Lvant tal-belt u għandha l-Bażi tal-Ajru ta’ Mehrabad (l-Ewwel Bażi tal-Ajru Tattika) fuq l-ajruport internazzjonali ta’ Mehrabad fil-parti tal-punent tal-belt li fiha madwar ħmistax-il MiG. -29 ajruplani tal-ġlied u ajruplani tat-trasport, riforniment u kollegament tal-fergħat kollha tal-forzi armati u tas-sigurtà Iranjani kif ukoll il-bażi ta 'Ghale-Morghi (11-il bażi tal-ajru tattika), fin-nofsinhar tal-metropoli tad-djar tal-forza tal-ajru u l-ħelikopters tal-pulizija. Il-Korp tal-Gwardji Rivoluzzjonarji Iżlamiċi għandu wkoll il-kwartieri ġenerali tiegħu fil-Bażi tal-Ajru ta' Doshan Tappeh u fl-2004 skjera l-1 Diviżjoni Armata u l-1 Diviżjoni tal-Infanteria. Id-diviżjonijiet korazzati fir-reġjun ta 'Tehran mhumiex ikkunsidrati b'saħħa sħiħa u l-format ta' unitajiet Iranjani kbar mhuwiex omoġenju. == Ekonomija == [[Stampa:Tehran Stock Exchange Building.jpg|alt=Borża ta' Tehran.|nofs|daqsminuri|Borża ta' Tehran.]] Qabel Tehran saret il-kapitali tal-Iran fis-seklu 17, kien raħal kbir orjentat lejn l-agrikoltura, bl-irziezet, il-ġonna tal-frott u l-molol tiegħu. L-ekonomija tagħha mbagħad kienet ibbażata minn naħa fuq l-agrikoltura, u min-naħa l-oħra fuq żoni urbani (kwartieri ġenerali tal-organizzazzjonijiet militari u politiċi tal-pajjiż), li d-dħul tagħhom kien ġej prinċipalment mit-taxxi miġbura fir-reġjuni. L-isfruttament taż-żejt fis-seklu 20 biddel il-pedamenti ekonomiċi tal-pajjiż, u ppermettielu wkoll jindustrijalizza. L-isfruttament taż-żejt ippermetta wkoll tkabbir qawwi fid-dħul tal-pajjiż, li wassal għall-prosperità tal-belt li saret iċ-ċentru industrijali u politiku tal-pajjiż. Ġonna tal-frott u spazji ħodor għalhekk ġew trasformati gradwalment f’żoni industrijali u residenzjali. Tehran huwa ċentru ekonomiku u industrijali importanti ħafna fl-Iran. Aktar minn nofs l-oġġetti tal-konsumatur, inklużi tessuti, siment, oġġetti tal-mejda, zokkor u apparat elettriku (bħall-fabbrika SEB Franċiża) huma manifatturati f'fabbriki fil-belt. Ġiet stabbilita żona industrijali bejn Tehran u Karaj, tul l-awtostrada. Il-fabbriki tal-belt jipproduċu wkoll kimiċi, karozzi u armi. Il-bazaar ċentrali ta' Tehran jiddomina n-netwerk ekonomiku nazzjonali. Tabilħaqq, Soussan Mobasser jispeċifika li “fil-bazaars kollha [tal-Iran], kwalunkwe merkanzija li mhix maħsuba għall-bejgħ lokali, jew lill-konsumatur finali jew lill-bejjiegħa bl-imnut, tiġi ttrasportata lejn Tehran”. Tehran ilha wkoll ospitat il-Borża ta 'Tehran mill-1968. Fl-2005, aktar minn 420 kumpanija ġew elenkati hemmhekk b'kapitalizzazzjoni ta' 327,417 biljun rials Iranjani, ekwivalenti għal 45 biljun dollaru. == Trasport == [[Stampa:Tehran subway.jpg|alt=Metro ta' Tehran.|nofs|daqsminuri|[[Metro ta' Tehran]].]] Sistema ta’ metro li kienet ilha ppjanata mis-snin sebgħin fetħet tnejn minn seba’ linji ppjanati fl-2001 — minkejja li l-belt tinsab f’żona ta’ terremoti. L-iżvilupp tal-[[metro ta’ Tehran]] ġie ttardjat mir-rivoluzzjoni Iranjana u mbagħad mill-gwerra bejn l-Iran u l-Iraq. Tehran illum għandha 7 linji tal-metro (linji 1, 2, 4.5.6 u 7). It-taxis, li huma numerużi ħafna f'Tehran, jippermettu vjaġġi iqsar. Taxis kondiviżi (māshin-e savāri) joperaw fuq linji speċifiċi. It-taxi mbagħad tkun komuni, u tittrasporta diversi nies matul il-vjaġġ. Huwa l-aħjar mezz ta 'trasport f'Tehran, l-orħos u l-aktar veloċi. Ħafna nies, li m'għandhomx impjieg permanenti jew li jridu jissupplimentaw id-dħul tagħhom, jieħdu l-karozza personali tagħhom u jieħdu taxi<ref>{{Ċita web|url=http://www.recherche-innovation.equipement.gouv.fr/article.php3?id_article=87|titlu=|data-aċċess=2024-08-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080111143821/http://www.recherche-innovation.equipement.gouv.fr/article.php3?id_article=87|arkivju-data=2008-01-11|url-status=dead}}</ref>. In-numru ta’ karozzi ħfief u vetturi kummerċjali ħfief f’Tehran kien stmat għal aktar minn żewġ miljuni fl-2003. [[Stampa:Iran-travel132.jpg|alt=Ġamm tat-traffiku f'Tehran.|nofs|daqsminuri|Ġamm tat-traffiku f'Tehran.]] Il-karozza għandha rwol importanti ħafna għad-djar f'Tehran ; kemm għall-mobilità tagħhom kif ukoll għall-ekonomija tagħhom. Ħafna mill-miżuri meħuda mill-awtoritajiet biex itejbu l-movimenti tal-karozzi kellhom effetti negattivi fuq il-ħajja tar-residenti ta 'Tehran: it-traffiku huwa dens ħafna u ħafna drabi konġestjonat, il-problemi ta' sikurezza għall-pedestrians u ċ-ċiklisti huma sinifikanti ħafna, u t-tniġġis tal-arja huwa sinifikanti ħafna. Barra minn hekk, in-numru ta’ spazji ta’ parkeġġ disponibbli mhuwiex għoli biżżejjed meta mqabbel man-numru ta’ vetturi li jiċċirkolaw f’Tehran. Il-muniċipalità ta’ Tehran, biex tipprova trażżan il-problemi tat-traffiku tal-karozzi, ħolqot żona ristretta fiċ-ċentru ta’ Tehran: din iż-żona hija pprojbita għal vetturi mingħajr awtorizzazzjoni biex imorru hemm, madankollu tibqa’ aċċessibbli għall-Ġimgħa kollha, li hija l-ġimgħa ta’ kull ġimgħa. jum mhux tax-xogħol fl-Iran. Hemm ukoll sitt linji tal-karozzi tal-linja tal-elettriku fin-Nofsinhar ta’ Tehran, li jġorru madwar 150,000 passiġġier kuljum. [[Stampa:Tehran IKI Airport.jpg|alt=Veduta ta' ġewwa tal-Ajruport Internazzjonali tal-Imam Khomeini.|nofs|daqsminuri|Veduta ta' ġewwa tal-Ajruport Internazzjonali tal-Imam Khomeini.]] Tehran hija moqdija mill-[[Ajruport Internazzjonali ta’ Mehrabad]], l-ewwel ajruport u bażi militari tal-belt, li tinsab fil-punent tal-belt, issa f’nofs żona urbana. L-Ajruport Internazzjonali Imam-Khomeini, 50 kilometru fin-nofsinhar tal-belt, ġie inawgurat fl-2004 u fl-aħħar mill-aħħar huwa maħsub biex jakkomoda titjiriet internazzjonali filwaqt li Mehrabad ikun riżervat għal titjiriet domestiċi. Tehran għandha wkoll stazzjon ċentrali u 4 terminals tal-karozzi tal-linja li joffru servizzi regolari għall-ibliet kollha fil-pajjiż (terminals tan-[[Nofsinhar]], tal-Lvant, tal-Punent u ta' Bei-haghi). == Problemi ambjentali u tniġġis == Skont id-dejta miġbura mill-AQCC (Tehran City Air Quality Monitoring Company) u l-Ministeru tal-Ambjent Iranjan, il-belt ta 'Tehran hija waħda mill-aktar imniġġsa fid-dinja. F'Novembru 2006, it-tniġġis tal-arja fil-kapitali Iranjana kkawża 3,600 mewt, prinċipalment minn patoloġiji kardjo-respiratorji. Skont l-Aġenzija għall-Kooperazzjoni Internazzjonali tal-Ġappun (JICA), is-sorsi tal-emissjonijiet mobbli ammontaw għal 71% tat-tniġġis kollu tal-arja fil-metropoli. Il-monossidu tal-karbonju jirrappreżenta parti sinifikanti mill-1.5 miljun tunnellata ta 'inkwinanti rilaxxati f'Tehran fl-2002, u r-responsabbiltà diretta tiegħu fiż-żieda fid-dħul ta' pazjenti għal disturbi kardijaċi fl-isptarijiet tal-belt hija dokumentata. L-emissjonijiet minn aktar minn żewġ miljun vettura privata u mezzi antiki tat-trasport huma l-kawża ewlenija tat-tniġġis tal-arja f'Tehran. Il-President ta’ dak iż-żmien Mohammad Khatami qal li l-karozzi mibnija fl-Iran ikollhom ikollhom standards aktar favur l-ambjent, u wiegħed bidla għal fjuwil bla ċomb. Tabilħaqq, il-maġġoranza tal-flotta tal-karozzi hija antika, xi kultant aktar minn 20 sena (b'mudelli manifatturati fl-Iran bħall-Peykan). Il-muniċipalità ta' Tehran, assoċjata mal-Ministeru tal-Ambjent Iranjan, implimentat miżuri maħsuba biex tnaqqas it-tniġġis: fl-2002, pereżempju, kważi t-30,000 taxi ta' Tehran kollha kienu jaħdmu bl-LPG. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|TJK}} [[Dushanbe]] ([[Taġikistan]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Moska]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|KWT}} Kuwajt ([[Kuwajt]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Berlin]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|CUB}} [[Ħavana]] ([[Kuba]]) ; * {{Flagicon|VEN}} Caracas ([[Veneżwela]]) ; * {{Flagicon|ZAF}} [[Chuani]] ([[Afrika t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|AFG}} [[Kabul]] ([[Afganistan]]) ; * {{Flagicon|YEM}} [[Sana'a]] ([[Jemen]]) ; * {{Flagicon|IRQ}} [[Bagdad]] ([[Iraq]]) ; * {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Beijing]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Budapest]] ([[Ungerija]]) ; * {{Flagicon|GEO}} [[Tbilisi]] ([[Ġeorġja]]) ; * {{Flagicon|KGZ}} [[Bishkek]] ([[Kirgiżistan]]) ; * {{Flagicon|ARM}} [[Yerevan]] ([[Armenja]]). == Referenzi == [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Asja]] [[Kategorija:Bliet tal-Iran]] s6c6sydvtcit6mvb9kd81nsk3x6dzep 330858 330857 2026-07-02T14:20:38Z ToniSant 4257 /* Trasport */ +ref 330858 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Tehran <Br> ''تهران (fa)''}} '''Tehran''' {{MSAPI|/te.e.ʁɑ̃/}} ; bil {{lang-fa|تهران}} , ''Tehrân'', {{MSAPI|/teh.ˈɾɒːn/}} ) hija l- [[Belt kapitali|kapitali]] u l-akbar belt tal [[Iran|-Iran]] . Li tinsab fit-tramuntana tal-pajjiż, f'qiegħ il -Muntanji Elbourz, il-belt tagħti isimha lill- provinċja li tagħha hija wkoll il-kapitali. Tehran rat il-popolazzjoni tagħha tiżdied b'erbgħin darba minn meta saret il-kapitali wara l-bidla tad -dinastija fl -1786 . Fl-2015, il-belt kellha madwar {{Nombre|9|millions}} abitant, u l- agglomerazzjoni aktar minn {{Nombre|15|millions}} . Il-belt għandha metro (bħalissa b'seba 'linji) u netwerk dens ta' awtostradi . Dan it-tkabbir sinifikanti ħafna ta' Tehran huwa dovut prinċipalment għat-titjib tal-kundizzjonijiet tal-għajxien kif ukoll l-attrazzjoni eżerċitata fuq l-abitanti tal- provinċji . Hija esperjenzat aċċelerazzjoni qawwija mill -1974, wara ż-żieda qawwija fil-prezz taż-żejt matul l- ewwel xokk taż-żejt . Is-subborgi tal-belt imbagħad kibru malajr ħafna ; fl-aħħar mill-aħħar il-pressjoni tal-proprjetà immobbli ħadet l-aħjar mill-politika tal-iżvilupp urban stabbilita fl -1969 . Tehran tospita kważi nofs l-attività industrijali tal-pajjiż : industrija tal-karozzi, tagħmir elettriku u elettroniku, armamenti, tessuti, zokkor, siment u kimiċi. Il-belt u l- bazaar tagħha huma ċ-ċentru tal-kummerċjalizzazzjoni għat-twapet u l-għamara prodotti fil-pajjiż kollu. == Toponimija == L-oriġini tal-isem ta 'Tehran għadha diskussa, u diversi interpretazzjonijiet huma disponibbli. Waħda mill-etimoloġiji popolari hija li l-isem tal-belt ġej minn Tah + rān, li jfisser "wieħed li jikkaċċa jew jimbotta (in-nies)" jew "wieħed li jħaffer". Għall-Ġeneral Albert Houtum-Schindler, hija derivazzjoni tat-terminu Tir-ān, ibbażat fuq l-element Tir. Dan l-element għandu t-tifsira ta '"pjanura, pjanura tad-deżert", li hija mqabbla ma' Shemrān minn Schindler. L-istoriku u lingwista Ahmad Kasravi għandu l-istess idea u jikkuntrasta lil Tahrān, “post sħun” ma’ Shemrān, “post kiesaħ”. L-orjentalista Vladimir Minorski min-naħa tiegħu joffri spjegazzjoni oħra bbażata fuq it-tifsira ta’ tah li tfisser “qiegħ, fond” fid-djaletti Iranjani, li tkun assoċjata mal-isem tal-belt ta’ Ray, li tkun tfisser li Tehran tfisser “min hu wara”. Ray”. Xavier de Planhol, professur emeritu tal-ġeografija, jissottolinja fl-Encyclopædia Iranica li dawn il-propożizzjonijiet jidhru konġetturali u li għalxejn tfittex l-oriġini tal-isem tal-belt. Anke l-ortografija ta’ isimha nbidlet, peress li qabel is-seklu 20, Tehran inkiteb b’ṭāʾ (ﻃ) filwaqt li issa hija miktuba b’tāʾ (ﺕ), li suppost tirrappreżenta aħjar il-pronunzja tar-residenti tagħha. == Ġeografija == [[Stampa:Carte Topo Region Teheran.png|alt=Tehran u r-reġjun tiegħu.|nofs|daqsminuri|Tehran u r-reġjun tiegħu.]] Hija tinsab ekwidistanti minn żewġ baċiri idrografiċi importanti li jiġbru l-ilma ġej mill-muntanji li jinsabu 'l fuq. Dawn iż-żewġ baċini huma dak ta’ Karaj lejn il-punent u dak ta’ Jājerud, madwar tletin kilometru lejn il-Lvant, li jforni lil Varamin u l-irħula tal-madwar. Bejn iż-żoni urbani ta’ Karaj u Varamin kien hemm fil-passat belt ewlenija waħda biss, Ray, li kienet tinsab fil-junction tat-toroq bejn iż-żewġ baċini. Id-distretti tat-Tramuntana tal-belt, li jinsabu fil-għoli fuq l-għoljiet tal-Elburz, huma inqas imniġġsa u ftit aktar friski fis-sajf. Dawn huma ż-żoni residenzjali tal-popolazzjoni għonja tal-kapitali. Il-maġġoranza tal-ambaxxati barranin jinsabu hemm kif ukoll il-palazz u l-park tal-ex-Shah. Lejn in-nofsinhar, taħt, u lejn id-deżert, hemm id-distretti l-aktar popolari u industrijali. Huwa fin-Nofsinhar estrem taż-żona urbana attwali li jinsab is-sit Ray (Rhagès). Ray ilha żmien twil il-kapitali reġjonali u hija l-post fejn twieled il-kalifa Abbasid Hâroun ar-Rachîd fl-766. Peress li l-belt tinsab f'qiegħ il-muntanji, gondola tgħaqqad il-ħruġ tat-tramuntana tal-belt mal-Muntanja Tochal f'3,966 m. Iktar lejn il-lvant u 50 km miċ-ċentru ta’ Tehran hemm il-Muntanja Damavand, li l-kon tagħha jżomm xi traċċi ta’ borra sa Lulju u jilħaq il-quċċata ta’ 5,671 m. [[Stampa:Tehran in a clean day.jpg|alt=Veduta ta' Tehran.|nofs|daqsminuri|Veduta ta' Tehran.]] == Storja == '''<big>Oriġini</big>''' Tehran darba kien raħal li jinsab seba’ jew tmien kilometri mill-belt storika kbira ta’ Ray. Kien wieħed mill-ewwel rħula fit-tramuntana ta’ din il-belt li l-abitanti tagħha ħadu kenn f’Shemiran, Qasran u fl-għoljiet ta’ Elburz sabiex jaħarbu mis-sħana tad-deżert fin-nofsinhar. Ġew skoperti traċċi ta’ insedjament li jmorru min-Neolitiku u anke minn perjodi preċedenti fis-sit ta’ Tehran u f’Ray (bħas-sit ta’ Cheshm-e Ali, li jinsab fiċ-ċentru ta’ Ray). L-istorja ta’ Tehran hija magħrufa l-aktar mill-mument li isimha jissemma f’kitbiet storiċi, bħal dawk ta’ Yāqut, li jsemmi l-belt fl-1220. Il-kitbiet ta’ Zakariyā Mohammad Qazvini, li jmorru mill-1275, jipprovdu fehim aħjar tal-belt f’ dak iż-żmien. It-tnejn jiddeskrivuha bħala “belt kummerċjali” (qurā) jew saħansitra “belt kummerċjali importanti” (qariyaton kabiraton), maqsuma fi tnax-il distrett (mahaleh). Qazvini jżid li kull lokal huwa mmexxi minn anzjan. Skont hu, l-anzjani kienu fi gwerra ma’ xulxin u r-residenti kienu joqogħdu lura milli jmorru f’lokal li ma kienx tagħhom. F’dan iż-żmien, il-belt kellha dehra partikolari li laqtet lil dawn iż-żewġ awturi. Tabilħaqq, akkomodazzjoni troglodita jew semi-troglodita hija komuni f'Tehran, u b'hekk toffri lir-residenti kenn mill-insigurtà li tirrenja fil-belt. Dan it-tip ta’ ħabitat jinstab ukoll fit-Tramuntana tal-Iran biex jiġġieled ix-xtiewi ħorox<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i-a-persian-city-at-the-foot-of-the-alborz|titlu=TEHRAN i. A PERSIAN CITY AT THE FOOT OF THE AL – Encyclopaedia Iranica|kunjom=electricpulp.com|sit=www.iranicaonline.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-02}}</ref>. '''<big>Ħruġ ta' funzjonijiet urbani</big>''' Tehran beda jikseb aktar importanza wara l-qerda ta’ Rhages (Ray) mill-Mongols fl-1228. Tehran sofriet ukoll mill-invażjoni Mongola, iżda t-tnaqqis ta’ Ray imbuttat lill-abitanti tiegħu biex jiġu u joqgħodu f’Tehran li offra aktar kumditajiet bil-ġonna tiegħu u kanali tat-tisqija. Fl-1340, Hamd-Allah Mostawfi iddeskriva Tehran bħala “belt żgħira u importanti”, iżda mhux popolata daqs qabel. Fis-seklu 14, Varamin kienet l-aktar belt importanti fil-provinċja tal-Mongolja, magħmula minn erba 'dipartimenti, inkluż Tehran. Ray kien dak iż-żmien parti mid-distrett ta 'Tehran, u l-preeminenza ta' Tehran fuq Ray tidher li tmur lura minn dan iż-żmien. Don Ruy Gonzáles de Clavijo, ambaxxatur ta’ Kastilja, kien x’aktarx l-ewwel Ewropew li żar Tehran, fejn waqaf hemm f’Lulju 1404, waqt vjaġġ lejn Samarkand (issa fl-Uzbekistan u mbagħad il-kapitali Mongola). Huwa jiddeskrivi Tehran bħala belt kbira (gran ciudad), mgħammra b'residenza rjali (posada). Ray huwa deskritt bħala belt abbandunata (agora deshabitada). Ir-residenza rjali hija residenza Timurid, u jidher li l-palazz inbena fit-tramuntana ta 'Tehran. Is-sit eżatt tal-belt Timurid jista 'jiġi rikostruwit mill-post ta' ċerti Imamzadehs: il-limitu tan-nofsinhar tal-belt kien dak iż-żmien fl-Imamzadeh Sayyed Esma'il (mibnija qabel l-1481 u bħalissa l-eqdem monument fil-belt, li jinsab fil- distrett ta’ Chaleh Meydān), u l-limitu tal-majjistral kien il-Palazz Timurid, li jinsab fil-post attwali tal-Palazz Golestan. Mill-perjodu Timurid, il-belt ta’ Tehran żviluppat lejn it-Tramuntana, fit-tfittxija ta’ arja u ilma aktar puri. Dan il-moviment profond minn dak iż-żmien kien kostanti fl-iżvilupp storiku ta' Tehran, xejra li sawret il-ġeografija soċjali tal-belt. Kien ukoll minn dan iż-żmien li Tehran akkwista l-funzjonijiet urbani ewlenin kollha.<ref name=":0" /> '''<big>Trasformazzjoni f'kapital</big>''' [[Stampa:Khalvat-e-Karim Khani.jpg|alt=Khalvat-e Karim Khāni ("Irtir ta 'Karim Khān"), mibnija matul l-era ta' Karim Khān Zand.|daqsminuri|''Khalvat-e Karim Khāni'' ("Irtir ta 'Karim Khān"), mibnija matul l-era ta' Karim Khān Zand.]] Shah Tahmasp, it-tieni ħakkiem tad-dinastija Safavid, kellu bazaar mibni fl-1553-1554 kif ukoll ħajt tal-madwar b'114-il turret (skond in-numru ta 'suras fil-Koran). Ir-raġunijiet għall-għażla tas-Safavidi għal Tehran huma multipli: il-fatt li antenat tas-Safavidi, Sayyed Hamza, huwa midfun f’Ray jew li Tehran kien kenn għax-Xiti għal diversi sekli kienu importanti; iżda kienu fuq kollox sitwazzjonijiet storiċi li mbuttaw lis-Safavidi biex isaħħu Tehran. Shah Tahmasp kien diġà ġie mġiegħel imexxi l-kapitali tiegħu minn Tabriz għal Qazvin minħabba theddid Ottoman. Il-belt fortifikata ta’ Tehran, li tinsab 150 km fil-lvant ta’ Qazvin, imbagħad kienet toffri kenn tajjeb f’każ ta’ periklu urġenti. Xavier de Planhol jenfasizza li l-ħajt kien eċċessiv u sproporzjonat għall-ħtiġijiet ta 'belt żgħira: huwa estiż fuq 8 km twil, madwar żona ta' 4.5 km2, filwaqt li l-popolazzjoni ma qabżetx 15,000 sa 20,000 ruħ f'dak iż-żmien.<ref name=":0" /> Id-deskrizzjonijiet imbagħad jitkellmu dwarha bħala belt kbira, li għandha ġonna kbar mimlija b’kull tip ta’ frott. Matul l-era Safavid, Tehran kien ċentru amministrattiv reġjonali, dar għal beğlerbeği u gvernatur provinċjali. Madankollu, il-belt m'għandha l-ebda moskea kbira, l-ebda fabbrika, u lanqas traċċa oħra ta 'urbanizzazzjoni min-naħa tas-Safavids. Shah Abbas II kien jirrisjedi wkoll xi ftit drabi f'Tehran u kellu residenza mibnija hemmhekk imsejħa Chāhār bāgh. Shah Suleyman bena segretarjat imperjali (Divān Khāneh) fiċ-ċentru tal-belt (Chenārestān). Huwa f’dan il-post li l-ambaxxatur tas-Sultan Ottoman Ahmet III iltaqa’ ma’ Shah Sultan Hossein fl-1721, l-aħħar sultan tad-dinastija Safavid qabel l-invażjoni Afgana. Fl-aħħar tas-seklu 18, Tehran ma kinitx għadha belt provinċjali żgħira iżda kienet diġà kisbet importanza għas-sovrani Iranjani. Fl-1722, it-truppi ta 'Mir Mahmoud Hotaki okkupaw Isfahan u l-Iran daħlu f'perjodu ta' inkwiet li minnu batew ukoll Tehran u r-reġjun tiegħu. [[Stampa:Toopkhooneh ghadeem.jpg|alt=Pjazza Topkhaneh (Pjazza Kanun), Tehran, madwar il-ħamsinijiet.|daqsminuri|Pjazza Topkhaneh (Pjazza Kanun), Tehran, madwar il-ħamsinijiet.]] Taħt id-dinastija Zand, Tehran saret ċentru militari hekk kif it-tribujiet Zand u Qajar iġġieldu għall-poter fil-pajjiż. Bejn l-1755 u l-1759, Muhammad Karim Khân ippjana li jagħmel Tehran il-kapitali tal-pajjiż; kellu bini mibni fi ħdan id-distrett irjali (Khalvat-e Karim Khani per eżempju). Id-distrett rjali mbagħad akkwista l-karatteristiċi kollha ta 'Arg, distrett rjali fortifikat. Fl-aħħar mill-aħħar, Karim Khan ipprefera jsemmi lil Shiraz bħala l-kapitali tal-pajjiż. Meta Karim Khan miet fl-1779, Tehran kien ikkontestat bejn Qafur Khan (leali lejn iż-Zands) u Agha Mohamad Khan Qajar. Il-belt waqgħet f’idejn alleat tal-Qajars fl-1785, u Agha Mohamad Khan Qajar, l-ewwel re tad-dinastija, reġa’ lura lejn il-belt fit-12 ta’ Marzu, 1786 u għamilha l-kapitali tiegħu. Tehran għandha l-istatus tagħha bħala kapitali tal-Iran matul l-era Qajar għal tħassib ġeostrateġiku: ir-Russi heddew il-fruntieri tat-Tramuntana tal-pajjiż u t-Turkomani dawk tal-Grigal. Tehran tibbenefika minn post privileġġjat f'salib it-toroq Lvant-Punent li tgħaddi mal-għoljiet ta' Elbourz u t-toroq li jwasslu għall-oasi taċ-ċentru tal-Iran u l-baċiri tal-Fars. Fath Ali Shah (1797 - 1834) huwa l-ewwel bennej ta' Tehran. Huwa sebbaħ l-Arg (distrett rjali) u bena l-Emarat Bādgir u t-Takht-e Marmar (Palazz tal-Irħam) fi ħdanu. Huwa bena wkoll ħafna bini importanti bħall-Moskea Shah (Tehran) (Masjed-e Shah) ġewwa l-Bazaar u l-Palazz ta 'Negarestan u Lalezar. Il-belt tattira aktar u aktar abitanti u l-popolazzjoni tirdoppja f'20 sena. Madankollu, fl-1834, fi tmiem ir-renju tiegħu, il-kostruzzjoni kienet għadha ma tlestietx. Taħt Mohammad Shah (1835 - 1848) l-ewwel kostruzzjonijiet saru barra l-ħitan. Inbnew residenzi Prinċipali u rjali fit-Tramuntana ta’ Tehran. Barra minn hekk, moskej u imamzadehs huma mibnija fil-ħitan tal-belt. Ix-xhieda ta’ vjaġġaturi barranin li għaddew minn Tehran dak iż-żmien għadhom jiddeskrivu belt “mingħajr attrazzjonijiet”. Nasseredin Shah (1848 - 1896) tassew biddel Tehran mill-istatus ta' belt provinċjali għal dak ta' kapitali. Fl-1868, il-belt kienet dar għal 155,736 ruħ, ikkonċentrati fil-distretti qodma. Fl-1870 - 1871, huwa qered is-swar il-qodma biex jibni oħrajn ġodda. Il-ħajt il-ġdid imbagħad jieħu l-forma ta’ ottagon irregolari b’ċirkonferenza ta’ 19.2 km, u mtaqqab minn 12-il bieb monumentali imżejjen biċ-ċeramika. Nasseredin Shah irrinova ħafna bini u qanats biex iforni l-kapital bl-ilma. Huwa wettaq ukoll xogħlijiet kbar fuq stil Hausmann billi ħoloq toroq kbar dritti u passabbli fiċ-ċentru. Inbnew ukoll kwadri kbar, bħal Tupkhāneh Square (Kanun Square, 275 m × 137 m). Fl-aħħar tar-renju ta’ Nasseredin Shah, Tehran għaddiet minn tibdil sinifikanti mill-ġdid, u l-belt imbagħad estiża fuq 18.25 km2. Tehran, fi żmien il-Qajar, kien ikkonċentrat madwar il-Bazaar li kien jikkostitwixxi l-qalba tal-belt. Ftit passi bogħod hemm il-belt rjali (Arg-e-sāltanati) bir-residenza u l-qorti tax-Shah. Fil-bidu tas-seklu 20, Tehran kellu kważi 250,000 abitant, li l-maġġoranza tagħhom kienu jgħixu barra l-ħitan. '''<big>Tehran, il-kapitali tal-Pahlavis</big>''' [[Stampa:Tehran iran 1947.jpg|alt=Mappa ta’ Tehran fl-1947.|nofs|daqsminuri|Mappa ta’ Tehran fl-1947.]] Bit-teħid ta 'Reza Shah Pahlavi fl-1925, l-Istat sar attur ewlieni fl-arkitettura ta' Tehran, li l-modernizzazzjoni tagħha kienet parti integrali mill-programm mixtieq mir-re il-ġdid għal pajjiżu. Il-ħitan mibnijin minn Nasseredin Shah inqerdu fl-1932, u wasslu għal boulevards dritti wesgħin; wieħed biss mill-bibien fadal sal-lum. Reza Shah talab lill-periti Iranjani u barranin biex jibnu bosta bini uffiċjali matul is-snin tletin Nistgħu niċċitaw lil Nikolaï Markov li bena l-iskola sekondarja ta’ Alborz, André Godard li bena l-Mużew Nazzjonali tal-Iran, Maxime Siroux għal ċerti fakultajiet tal-Università ta’ Tehran,. Mohsen Forughi għal Bank-e Melli u l-Fakultà tal-Liġi tal-Università ta’ Tehran, Vartan Avanessian għall-kumpless tal-appartamenti Reza Shah u l-iskola orfni Vartan. Imbagħad ħafna bini ġdid tal-istat ra d-dawl: l-uffiċċju tal-posta, l-uffiċċju tat-telegrafu, l-uffiċċju tal-pulizija, il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin, l-istazzjon tal-ferrovija ta’ Tehran, eċċ. Wara x-xogħlijiet ta’ espansjoni u modernizzazzjoni tal-belt, iż-żona tagħha żdiedet għal 46 km2 li jirrappreżenta ħdax-il darba dak li kellha matul il-perjodu ta’ Fath Ali Shah. L-arterji l-ġodda tal-belt jippermettu t-traffiku tal-karozzi u jittrasformaw id-drapp urban. [[Stampa:Teheran conference-1943.jpg|alt=Mix-xellug għal-lemin: Joseph Stalin, Franklin D. Roosevelt u Winston Churchill fil-Konferenza ta’ Tehran fid-29 ta’ Novembru, 1943.|nofs|daqsminuri|Mix-xellug għal-lemin : [[Ġużeppi Stalin|Joseph Stalin]], [[Franklin D. Roosevelt]] u [[Winston Churchill]] fil-Konferenza ta’ Tehran fid-29 ta’ Novembru, 1943.]] Fl-1943, il-belt ospitat il-Konferenza ta’ Tehran, li ġabret flimkien lill-President Amerikan Franklin D. Roosevelt, lill-kap tal-istat Sovjetiku Joseph Stalin u lill-Prim Ministru Ingliż Winston Churchill. Din il-konferenza tipprevedi d-deċiżjonijiet li se jittieħdu fi tmiem il-Konferenza ta’ Yalta. Tiggarantixxi l-indipendenza u l-integrità territorjali tal-Iran. Il-belt żviluppat b'mod qawwi wara t-Tieni Gwerra Dinjija, u b'mod aktar partikolari mis-sittinijiet Fl-1966, il-familja rjali telqet mid-distrett rjali fiċ-ċentru ta' Tehran biex toqgħod f'Niavaran; il-belt li qed tikber issir aktar joħonq u s-sovrani se joqgħodu b'mod permanenti fid-distretti tat-tramuntana (ir-residenzi tat-tramuntana qabel kienu residenzi temporanji għas-sajf). Rey u Shemiran, li saru subborgi ta’ Tehran, ġew miġbura amministrattivament fl-istess sena. L-ewwel pjan urban ta' Tehran ġie definit fl-1969. Huwa ffavorixxa l-iżvilupp tal-belt fuq assi Lvant-Punent, li jikkuntrasta mat-tendenza tat-Tramuntana-Nofsinhar osservata għal diversi sekli. Il-pjan urban jipprovdi għall-ħolqien ta’ distretti residenzjali ġodda (Shahrak), distretti industrijali ġodda fil-punent tal-belt lejn Karaj, ir-rilokazzjoni taċ-ċentru kummerċjali u amministrattiv barra l-limiti tal-belt il-qadima, kif ukoll il-ħolqien ta’ Netwerk ta' awtostradi intra-urbani pjuttost dens, immudellat fuq Los Angeles. Fis-snin sebgħin, l-ekonomija tal-Iran ġiet imsaħħa mill-"boom" taż-żejt u kostruzzjoni ġdida saret b'pass mgħaġġel: kostruzzjoni ta 'distretti ġodda bħal Ekbatan, il-metro, awtostradi, eċċ. Mohammad Reza Shah imbagħad ried jagħmel Tehran belt b’vokazzjoni internazzjonali u ppjana kostruzzjonijiet biex jaqblu mal-ambizzjonijiet tiegħu. Mill-1975, il-Pahlavi bdew il-kostruzzjoni ta 'belt ultra-moderna ta' 554 ettaru ġewwa Tehran, jisimha Shahestan Pahlavi ("belt rjali Pahlavi"). Din il-belt, maħsuba biex issir iċ-ċentru u simbolu tal-poter Pahlavis, mhux se tara d-dawl tal-ġurnata: il-proġett jieqaf fl-istadju tax-xiri u l-iżvilupp tal-art minħabba problemi baġitarji u r-rivoluzzjoni Iranjana. Fl-1977, il-gvern kellu jabbanduna l-pjan urban tal-1969: intlaħqu l-limiti tal-belt definiti mill-ippjanar u l-pressjoni tal-proprjetà immobbli kienet qed tikber. Fl-1978, ir-rivoluzzjoni Iranjana bdiet f'Tehran, wara dimostrazzjoni mrażżna mill-armata f'Settembru. Kien waqt din ir-rivoluzzjoni li seħħet il-kriżi tal-ostaġġi Iranjani, li bdiet fl-4 ta’ Novembru, 1979 u damet 444 jum. Aktar minn ħamsin ostaġġ baqgħu msakkra fl-ambaxxata Amerikana sal-20 ta’ Jannar 1981. Minn dakinhar il-binjiet tal-ambaxxati ġew okkupati mill-Iranjani, li laqqmuha l-“bejta ta’ spiji”. L-“Students of the Imam Line” (il-grupp li organizza t-teħid tal-ostaġġi) minn dak iż-żmien ippubblika ktieb li fih id-dokumenti tas-CIA u tad-Dipartiment tal-Istat irkuprati mill-ambaxxata taħt it-titlu Dokumenti mill-Ispionaġġ Den tal-Istati Uniti (Asnad-i lanih-'i Jasusi). Xi wħud mid-dokumenti tagħha għadhom ikklassifikati bħala "sigriet" jew "kunfidenzjali". '''<big>Ħruġ ta 'subborgi u trasformazzjoni f'metropoli</big>''' Sas-snin 1975-1980, Tehran ma kellu l-ebda subborgi urbani, iżda biss belt satellita, Karaj, u subborg rurali magħmul minn bliet kbar. Il-popolazzjoni tal-migranti mill-ewwel perjodu ta 'żvilupp urban (1955-1970) kienet iffullar f'bini miżeru fil-periferija taċ-ċentru, speċjalment fin-nofsinhar tal-belt. Wara x-xejra li bdiet fis-seklu 19, in-Nofsinhar laqgħu l-klassijiet foqra, it-Tramuntana l-għonja, u l-klassijiet tan-nofs stabbiliti fil-Lvant u speċjalment fil-Punent tal-belt. Iż-żona industrijali Tehran-Karaj qed tiżviluppa malajr ħafna tul l-ewwel awtostrada mibnija fl-Iran, u ħaddiema mill-majjistral tal-Iran jippreferu joqgħodu madwar Karaj, li fi ftit snin isir subborg popolari li jservi satellita għall-kapitali. Fis-snin sebgħin, Tehran kienet belt kompatta, mingħajr subborgi urbani: wieħed iċċaqlaq bla xkiel mid-deżert jew il-widien tal-muntanji għat-tniġġis tal-kapitali. "Tehran il-Kbir" inħoloq fl-1986, iżda l-ġestjoni tagħha għadha pjuttost inkonsistenti. M'hemm l-ebda struttura amministrattiva jew finanzjarja fuq din l-iskala, li toħloq diffikultajiet bejn il-muniċipju ta' Tehran u s-subborgi li m'għandhom l-ebda realtà amministrattiva. Minn issa 'l quddiem, l-iżvilupp ta' Greater Tehran huwa ppjanat aħjar. Bliet jew suddiviżjonijiet ġodda (shahrak), maħsuba biex jakkomodaw għexieren ta’ eluf ta’ nies u ffinanzjati minn amministrazzjonijiet jew kooperattivi tad-djar, qed joħorġu tletin jew erbgħin kilometru miċ-ċentru ta’ Tehran. Biex jillimitaw l-influss ta 'migranti, l-awtoritajiet f'Tehran jipprojbixxu l-kostruzzjoni ta' fabbriki, li timbotta l-intraprendituri biex jistabbilixxu ruħhom fil-limiti tal-belt, u b'hekk jinfluwenzaw id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni. L-emerġenza tas-subborgi ta' Tehran hija aktar konsegwenza tar-ridistribuzzjoni tal-popolazzjoni fir-reġjun urban milli konsegwenza taż-żieda fil-popolazzjoni. Tabilħaqq, is-subborgi l-ġodda qrib Tehran huma popolati mhux minn migranti reċenti, iżda minn residenti ta 'distretti foqra fin-Nofsinhar, li jaraw dan il-moviment lejn is-subborgi, għal akkomodazzjoni ta' kwalità aħjar, bħala avvanz soċjali. Madankollu, dawn is-subborgi jibqgħu marġinali sal-punt li l-infrastruttura u l-faċilitajiet tal-komunità għadhom mhux żviluppati biżżejjed. Il-gwerra Iran-Iraq u l-kunflitti interni li segwewha mblukkaw l-ippjanar urban. Barra minn hekk, ir-Repubblika Iżlamika saħħet il-poter tal-bāzār u tal-kleru fil-belt. F'Mejju 1985, Tehran intlaqtet għall-ewwel darba mill-bidu tal-[[Gwerra Iran-Iraq]] fl-1980. L-Iraqini nedew bombi mill-ajru u missili mill-wiċċ għall-wiċċ fuq il-belt, bħala parti minn attakki fuq ċentri urbani ewlenin mill-Iran (jattakkaw ukoll bliet oħra fl-Iran b'artillerija fuq distanzi twal). Attakki oħra seħħew fl-1988 waqt dik li kienet tissejjaħ il-“Gwerra tal-Bliet”: 190 missila ġew imnedija mill-Iraqini fuq Tehran f’perjodu ta’ sitt ġimgħat. Dan l-attakk seħħ b’reazzjoni għall-bumbardament Iranjan ta’ [[Bagdad]]; il-ħsara umana u materjali ma kinitx sinifikanti, iżda l-attakki kkawżaw kważi 30% tal-popolazzjoni tal-belt biex jaħarbu temporanjament, partikolarment lejn it-Tramuntana tal-Iran<ref>{{Ċita web|url=https://50.87.16.108/cia.htm|titlu=}}</ref>. == Kultura == [[Stampa:Azadi Tower, Tehran.jpg|alt=Azadi Tower jew Kings Memorial|nofs|daqsminuri|Azadi Torri jew Kings Memorial]] Tehran hija belt riċenti meta mqabbla ma 'bliet importanti oħra fl-[[Iran]], il-ftit monumenti antiki jinsabu f'Ray fit-tarf tax-Xlokk tal-belt. F’Tehran stess, l-eqdem monumenti jmorru lura għall-era Qajar. L-iżvilupp partikolari ta’ Tehran ifisser li nsibu kemm inħawi residenzjali kif ukoll kostruzzjonijiet arkitettoniċi monumentali fiċ-ċentru tal-belt. Il-belt hija dar għal ħafna mużewijiet u, mir-rivoluzzjoni, diversi palazzi kienu miftuħa għall-pubbliku. Lejn il-Lbiċ tal-belt, fit-triq ta’ Ħal Qom, ħdejn iċ-ċimiterju Behesht-e Zahra hemm il-kumpless funerarju tal-Ayatollah Khomeini. ''Borj-e Milad'' ("Torri Milad") hija l-ogħla struttura fl-Iran u s-sitt l-ogħla torri indipendenti fid-dinja. Hija tinsab fid-distrett ta 'Gisha. Fiha kumpless kulturali u l-ogħla ristorant li jdur fid-dinja. It-torri ilu miftuħ għall-pubbliku mill-2010. Banay-e Azadi (il-Monument tal-Ħelsien), is-simbolu ta’ Tehran (għall-inqas qabel il-bini ta’ Milad), jinsab fil-punent tal-kapitali. Il-kbir “Tehran Bazaar”, belt ġewwa belt, li tmur mis-seklu 19, tinsab fin-nofsinhar ta’ Tehran. '''<big>Bini reliġjuż</big>''' [[Stampa:Mezquita Shah, Teherán, Irán, 2016-09-17, DD 49-51 HDR.jpg|alt=Fil-moskea tax-Shah.|nofs|daqsminuri|Fil-moskea tax-Shah.]] Ftit hemm bini reliġjuż notevoli ħafna f'Tehran, speċjalment meta mqabbel ma 'bliet bħal Isfahan jew Shiraz. Dan huwa parzjalment dovut għaż-“żgħażagħ” relattivi ta’ Tehran bħala kapitali Iranjana. Madankollu, nistgħu niċċitaw xi monumenti importanti mil-lat storiku, kulturali u arkitettoniku : * Diversi moskej storiċi jmorru mill-perjodu Qajar ; nistgħu niċċitaw il-moskea Soltani, il-moskea Mo'ezz o-doleh, il-moskea Haj Seyyed Azizollah, mibnija minn Fath Ali Shah, jew il-moskea Sepahsalar, qrib il-grand bazaar, li tmur għall-istess perjodu. * Il-Hosseiniyeh Ershad huwa wieħed mill-istituti reliġjużi ewlenin f'Tehran, il-koppla blu tagħha tinjora lil Shariati Avenue. * Il-Moskea Imam Khomeini (li qabel kienet il-Moskea Shah) hija mdaħħla kompletament fil-bazaar mingħajr ma jkun hemm xi separazzjoni reali bejn it-triq u l-bitħa tal-moskea. * Il-moskea u l-minaret ta’ Pamenar, li jmorru mis-seklu 13, mibnija matul ir-renju ta’ Al-e Mozaffar fis-sena 793 tal-kalendarju Iranjan fuq l-ordni tas-Sultan Emad-eddin Mahmoud, huma meqjusa bħala parti mill-wirt artistiku u l-istorja tal-Iran. * Il-Moskea Mosalla, waħda mill-akbar moskej fid-dinja, qed tinbena f’Tehran. Għandu erba’ minareti għoljin 136 metru. Se jkun jista’ jakkomoda diversi miljuni ta’ nies. Il-kostruzzjoni kellha tkun lesta fl-2006. Ma ntemmitx fl-2007, iżda hemm diġà qed isir it-talb tal-Ġimgħa. * Il-belt għandha diversi Tekiyeh, bini fejn ix-Xiti jinġabru biex jikkommemoraw il-martirju ta’ Husayn ben Ali (imsejjaħ Hossein fl-Iran); Dawn iċ-ċerimonji jissejħu Tażieh. * Minħabba l-preżenza ta’ komunità b’saħħitha Armena u Assirjana, Tehran hija wkoll dar għal għadd ta’ knejjes, bħall-Knisja Sourp Gevork (mibnija fl-1790), il-Knisja Thaddée Bartoqimus (1808), il-Knisja Enjili (1867), il- Knisja Tatavus, knisja Assirjana u katidral Armen (mibnija fis-sittinijiet) kif ukoll katidral Ortodoss Grieg. * Tehran hija wkoll dar għal proporzjon sinifikanti tal-Lhud tal-Iran il-belt għandha diversi sinagogi. '''<big>Palazz</big>''' [[Stampa:Niavaran Palace, Tehran.jpg|alt=Niavaran Palace, l-aħħar palazz ta’ Mohammed Reza Shah Pahlavi.|nofs|daqsminuri|Niavaran Palace, l-aħħar palazz ta’ Mohammed Reza Shah Pahlavi.]] Il-Palazz Golestān huwa l-palazz tad-dinastija Qajar. Huwa grupp kbir ta 'bini madwar ġnien. Restawrijiet b'data tat-tmiem mhux magħrufa għadhom għaddejjin. Hija tinsab fid-distrett Bazaar. Il-palazz Sa'd Âbâd kien ir-residenza uffi/jali tal-familja Pahlavi li tinsab f'park imsa[[ar fl-g[oli tal-belt li fih diversi monumenti palazzi, l-eqdem minnhom imur lura g[ad-dinastija Qajar. Fl-aħħarnett, il-Palazz Niavaran, l-aħħar residenza tax-Shah, jinsab ukoll f'kumpless li fih diversi monumenti mill-era Qajar, bħall-Palazz Sāhebgharanyeh u l-Kushk-e Ahmad Shahi. Dawn iż-żewġ kumplessi tal-palazz jinsabu fuq l-għoli tat-tramuntana tal-belt, siti magħżula għall-freskezza relattiva tagħhom u l-kwalità aħjar tal-arja. [[Stampa:Golestān Palace - Tehran, Iran.jpg|alt=Il-ġonna tal-Palazz Golestān.|nofs|daqsminuri|Il-ġonna tal-Palazz Golestān.]] '''<big>Ġonna</big>''' L-erja totali ta 'parks ġestiti mill-Muniċipalità ta' Tehran hija 1,130 ettaru. Il-Muniċipalità ta' Tehran għandha organizzazzjoni ddedikata għall-manutenzjoni tal-parks ta' Tehran, l-Organizzazzjoni tal-Parks tal-Belt. Ħafna mill-ġonna qodma fit-Tramuntana ta’ Tehran qabel kienu jappartjenu għar-residenzi tas-sajf ta’ uffiċjali għolja Iranjani. Meta dawn tal-aħħar ħarbu mill-pajjiż bir-rivoluzzjoni, il-gvern ħa ħsieb is-sorveljanza u l-manutenzjoni tal-ġonna, li ġew trasformati f’parks pubbliċi. Matul l-industrijalizzazzjoni tal-belt fis-sittinijiet, il-gvern u l-muniċipalità għażlu li jikkontrollaw l-espansjoni tal-belt billi jistabbilixxu foresti peri-urbani f'żoni lil hinn mil-limiti tal-belt : 7,300 ettaru ta 'foresti jdawru l-belt. F'Lulju 1973, il-parlament Iranjan ippromulga liġi għall-protezzjoni u l-espansjoni taż-żoni ħodor li pprojbixxa t-tqattigħ bla kontroll tas-siġar, kif kien dak iż-żmien f'Tehran. Kbar u miżmuma tajjeb, il-ġonna pubbliċi ta’ Tehran jinsabu mal-belt kollha u huma kenn ta’ kalm f’metropoli storbjuża. L-aktar importanti huma : * Mellat Park (qabel Chahanchahi) fuq Vali-ye Asr Avenue. Il-kumpless tat-Televiżjoni Nazzjonali (IRIB) jinsab fil-qrib. * Lāleh Park (qabel Farah) fuq Keshavarz Boulevard. It-tapit u l-mużewijiet tal-arti kontemporanja huma mwaħħla miegħu. * Saii Park, fi Vjal Vali-ye Asr. * Danechjou Park (qabel Valiahd) fiċ-ċentru tal-belt. It-Tehran Opera House (Talar-e Vahdat) tinsab fil-qrib u t-Teatru tal-Belt (Teatr-e Shahr) ġewwa l-ġnien. Shahr Park fin-Nofsinhar tal-belt, ħdejn il-Bazaar. Għandu erja ta’ 24.7 ettaru u ġie inawgurat fl-1960. * Niavarān Park fil-qiegħ tal-palazz tal-istess isem fit-tramuntana tal-belt. * Jamchidieh Park fil-qiegħ tal-muntanji li jħares lejn il-belt. Huwa wieħed mill-aħħar ġonna pubbliċi mibnija fl-era Pahlavi. * Park ta 'studju tal-annimali Pardisan li jestendi fuq aktar minn 250 ettaru lejn il-majjistral tal-belt '''<big>Muzżew</big>''' Tehran hija dar għal diversi mużewijiet ewlenin tal-Iran. Nistgħu niċċitaw dan li ġej : * il-Mużew tal-Ħġieġ u ċ-Ċeramika (Abgineh). Il-bini kien id-dar ta’ Ghavam os-Saltaneh, politiku Iranjan u wara serva bħala l-ambaxxata Eġizzjana sal-1976; * il-Mużew Nazzjonali tal-Iran (Muzeh Iran Bastan), jew mużew arkeoloġiku, għandu kollezzjoni rikka ħafna dwar l-Iran tal-qedem u l-arti Iżlamika; * Il-Mużew tal-Arti Kontemporanja huwa uniku f’dan ir-reġjun tad-dinja. Għandu xi biċċiet interessanti ħafna mill-akbar artisti kontemporanji bħal Giacometti, Picasso, eċċ.; * Il-Mużew tat-Tapit huwa qrib il-mużew tal-arti kontemporanja u l-park pubbliku kbir ta 'Laleh. Jippreżenta kollezzjoni ta’ twapet qodma; * il-Mużew tal-Ġawhar tal-Kuruna għandu kollezzjoni straordinarja ta’ ġawhar li kienu ta’ ħakkiema Iranjani; * il-Mużew Reza Abbasi għandu kollezzjoni rikka ta’ miniatures Iranjani; * il-Mużew tal-Istorja Naturali, li jinsab fil-Palazz Darabad; * il-Mużew taċ-Ċinema, li jsegwi l-istorja taċ-ċinema Iranjan mill-bidu tiegħu fl-aħħar tas-seklu 19; * il-Mużew tal-Posta u tat-Telegrafu; * il-Mużew tar-Rivoluzzjoni Iżlamika u d-Difiża Sagra. == Politika == [[Stampa:Majles1956.jpg|alt=Majles (Parlament Iranjan) fl-1956.|nofs|daqsminuri|Majles (Parlament Iranjan) fl-1956.]] Bħala l-kapitali tal-pajjiż, Tehran tospita l-istituzzjonijiet ewlenin tar-Repubblika Iżlamika tal-Iran: il-Majlis (Parlament), il-Kunsill tal-Gwardjani, il-Kunsill tad-Dixxerniment u l-Assemblea tal-Esperti (stabbilita uffiċjalment f'Qom iżda li tiltaqa' wkoll f'Mashhad u Tehran). '''<big>Organizzazzjoni tal-Muniċipalità ta' Tehran</big>''' Tehran hija rregolata mill-Kunsill Muniċipali Iżlamiku tal-Belt ta' Tehran (Persjan: شورای اسلامی شهر تهراﻥ, Shorā-ye Eslami-ye Shahr-e Tehrān). Dan il-kunsill huwa magħmul minn 21 persuna eletti b’vot universali. Il-kunsill muniċipali huwa responsabbli għall-elezzjoni tas-sindku ta' Tehran, il-ġestjoni u l-baġit tal-belt ta' Tehran. Is-sindku, appoġġjat minn uffiċċji u kummissjonijiet u minn tmien kunsilliera muniċipali (dettalji fid-dijagramma hawn taħt), huwa responsabbli għall-ġestjoni tal-muniċipalità ta’ Tehran. '''<big>Installazzjonijiet militari fil-kapital</big>''' Tehran hija s-sede tal-Ministeru tad-Difiża u l-kwartieri ġenerali tal-armati regolari u l-organizzazzjonijiet paramilitari tal-Iran. Fl-2005, kien fih il-kwartieri ġenerali tal-1 Armata tal-Armata Iranjana u l-garniġuni tat-18-il Diviżjoni Armata, it-30 Diviżjoni tal-Infanteria, it-23 Diviżjoni tal-Forzi Speċjali (iffurmata bejn l-1993 u l-1994, tinkludi 5,000 persunal), il-55 Diviżjoni tal-Paraxut, il-351 Brigata tal-Missili mill-wiċċ għall-wiċċ u forsi dik tal-75 Brigata tal-Loġistika. Il-Forza tal-Ajru Iranjana għandha kwartjieri ġenerali fil-Bażi tal-Ajru Doshan Tappeh (it-12-il Bażi tal-Ajru Tattika) fil-Lvant tal-belt u għandha l-Bażi tal-Ajru ta’ Mehrabad (l-Ewwel Bażi tal-Ajru Tattika) fuq l-ajruport internazzjonali ta’ Mehrabad fil-parti tal-punent tal-belt li fiha madwar ħmistax-il MiG. -29 ajruplani tal-ġlied u ajruplani tat-trasport, riforniment u kollegament tal-fergħat kollha tal-forzi armati u tas-sigurtà Iranjani kif ukoll il-bażi ta 'Ghale-Morghi (11-il bażi tal-ajru tattika), fin-nofsinhar tal-metropoli tad-djar tal-forza tal-ajru u l-ħelikopters tal-pulizija. Il-Korp tal-Gwardji Rivoluzzjonarji Iżlamiċi għandu wkoll il-kwartieri ġenerali tiegħu fil-Bażi tal-Ajru ta' Doshan Tappeh u fl-2004 skjera l-1 Diviżjoni Armata u l-1 Diviżjoni tal-Infanteria. Id-diviżjonijiet korazzati fir-reġjun ta 'Tehran mhumiex ikkunsidrati b'saħħa sħiħa u l-format ta' unitajiet Iranjani kbar mhuwiex omoġenju. == Ekonomija == [[Stampa:Tehran Stock Exchange Building.jpg|alt=Borża ta' Tehran.|nofs|daqsminuri|Borża ta' Tehran.]] Qabel Tehran saret il-kapitali tal-Iran fis-seklu 17, kien raħal kbir orjentat lejn l-agrikoltura, bl-irziezet, il-ġonna tal-frott u l-molol tiegħu. L-ekonomija tagħha mbagħad kienet ibbażata minn naħa fuq l-agrikoltura, u min-naħa l-oħra fuq żoni urbani (kwartieri ġenerali tal-organizzazzjonijiet militari u politiċi tal-pajjiż), li d-dħul tagħhom kien ġej prinċipalment mit-taxxi miġbura fir-reġjuni. L-isfruttament taż-żejt fis-seklu 20 biddel il-pedamenti ekonomiċi tal-pajjiż, u ppermettielu wkoll jindustrijalizza. L-isfruttament taż-żejt ippermetta wkoll tkabbir qawwi fid-dħul tal-pajjiż, li wassal għall-prosperità tal-belt li saret iċ-ċentru industrijali u politiku tal-pajjiż. Ġonna tal-frott u spazji ħodor għalhekk ġew trasformati gradwalment f’żoni industrijali u residenzjali. Tehran huwa ċentru ekonomiku u industrijali importanti ħafna fl-Iran. Aktar minn nofs l-oġġetti tal-konsumatur, inklużi tessuti, siment, oġġetti tal-mejda, zokkor u apparat elettriku (bħall-fabbrika SEB Franċiża) huma manifatturati f'fabbriki fil-belt. Ġiet stabbilita żona industrijali bejn Tehran u Karaj, tul l-awtostrada. Il-fabbriki tal-belt jipproduċu wkoll kimiċi, karozzi u armi. Il-bazaar ċentrali ta' Tehran jiddomina n-netwerk ekonomiku nazzjonali. Tabilħaqq, Soussan Mobasser jispeċifika li “fil-bazaars kollha [tal-Iran], kwalunkwe merkanzija li mhix maħsuba għall-bejgħ lokali, jew lill-konsumatur finali jew lill-bejjiegħa bl-imnut, tiġi ttrasportata lejn Tehran”. Tehran ilha wkoll ospitat il-Borża ta 'Tehran mill-1968. Fl-2005, aktar minn 420 kumpanija ġew elenkati hemmhekk b'kapitalizzazzjoni ta' 327,417 biljun rials Iranjani, ekwivalenti għal 45 biljun dollaru. == Trasport == [[Stampa:Tehran subway.jpg|alt=Metro ta' Tehran.|daqsminuri|[[Metro ta' Tehran]].]] Sistema ta’ metro li kienet ilha ppjanata mis-snin sebgħin fetħet tnejn minn seba’ linji ppjanati fl-2001 — minkejja li l-belt tinsab f’żona ta’ terremoti. L-iżvilupp tal-[[metro ta’ Tehran]] ġie ttardjat mir-rivoluzzjoni Iranjana u mbagħad mill-gwerra bejn l-Iran u l-Iraq. Tehran illum għandha 7 linji tal-metro (linji 1, 2, 4.5.6 u 7). It-taxis, li huma numerużi ħafna f'Tehran, jippermettu vjaġġi iqsar. Taxis kondiviżi (māshin-e savāri) joperaw fuq linji speċifiċi. It-taxi mbagħad tkun komuni, u tittrasporta diversi nies matul il-vjaġġ. Huwa l-aħjar mezz ta 'trasport f'Tehran, l-orħos u l-aktar veloċi. Ħafna nies, li m'għandhomx impjieg permanenti jew li jridu jissupplimentaw id-dħul tagħhom, jieħdu l-karozza personali tagħhom u jieħdu taxi.<ref>{{Ċita web|url=http://www.recherche-innovation.equipement.gouv.fr/article.php3?id_article=87|titlu=Diversité citadine|kunjom=recherche-innovation|data=2006-02-22|sit=www.recherche-innovation.equipement.gouv.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-07-02}}</ref> In-numru ta’ karozzi ħfief u vetturi kummerċjali ħfief f’Tehran kien stmat għal aktar minn żewġ miljuni fl-2003. [[Stampa:Iran-travel132.jpg|alt=Ġamm tat-traffiku f'Tehran.|daqsminuri|Ġamm tat-traffiku f'Tehran.]] Il-karozza għandha rwol importanti ħafna għad-djar f'Tehran ; kemm għall-mobilità tagħhom kif ukoll għall-ekonomija tagħhom. Ħafna mill-miżuri meħuda mill-awtoritajiet biex itejbu l-movimenti tal-karozzi kellhom effetti negattivi fuq il-ħajja tar-residenti ta 'Tehran: it-traffiku huwa dens ħafna u ħafna drabi konġestjonat, il-problemi ta' sikurezza għall-pedestrians u ċ-ċiklisti huma sinifikanti ħafna, u t-tniġġis tal-arja huwa sinifikanti ħafna. Barra minn hekk, in-numru ta’ spazji ta’ parkeġġ disponibbli mhuwiex għoli biżżejjed meta mqabbel man-numru ta’ vetturi li jiċċirkolaw f’Tehran. Il-muniċipalità ta’ Tehran, biex tipprova trażżan il-problemi tat-traffiku tal-karozzi, ħolqot żona ristretta fiċ-ċentru ta’ Tehran: din iż-żona hija pprojbita għal vetturi mingħajr awtorizzazzjoni biex imorru hemm, madankollu tibqa’ aċċessibbli għall-Ġimgħa kollha, li hija l-ġimgħa ta’ kull ġimgħa. jum mhux tax-xogħol fl-Iran. Hemm ukoll sitt linji tal-karozzi tal-linja tal-elettriku fin-Nofsinhar ta’ Tehran, li jġorru madwar 150,000 passiġġier kuljum. [[Stampa:Tehran IKI Airport.jpg|alt=Veduta ta' ġewwa tal-Ajruport Internazzjonali tal-Imam Khomeini.|daqsminuri|Veduta ta' ġewwa tal-Ajruport Internazzjonali tal-Imam Khomeini.]] Tehran hija moqdija mill-[[Ajruport Internazzjonali ta’ Mehrabad]], l-ewwel ajruport u bażi militari tal-belt, li tinsab fil-punent tal-belt, issa f’nofs żona urbana. L-Ajruport Internazzjonali Imam-Khomeini, 50 kilometru fin-nofsinhar tal-belt, ġie inawgurat fl-2004 u fl-aħħar mill-aħħar huwa maħsub biex jakkomoda titjiriet internazzjonali filwaqt li Mehrabad ikun riżervat għal titjiriet domestiċi. Tehran għandha wkoll stazzjon ċentrali u 4 terminals tal-karozzi tal-linja li joffru servizzi regolari għall-ibliet kollha fil-pajjiż (terminals tan-[[Nofsinhar]], tal-Lvant, tal-Punent u ta' Bei-haghi). == Problemi ambjentali u tniġġis == Skont id-dejta miġbura mill-AQCC (Tehran City Air Quality Monitoring Company) u l-Ministeru tal-Ambjent Iranjan, il-belt ta 'Tehran hija waħda mill-aktar imniġġsa fid-dinja. F'Novembru 2006, it-tniġġis tal-arja fil-kapitali Iranjana kkawża 3,600 mewt, prinċipalment minn patoloġiji kardjo-respiratorji. Skont l-Aġenzija għall-Kooperazzjoni Internazzjonali tal-Ġappun (JICA), is-sorsi tal-emissjonijiet mobbli ammontaw għal 71% tat-tniġġis kollu tal-arja fil-metropoli. Il-monossidu tal-karbonju jirrappreżenta parti sinifikanti mill-1.5 miljun tunnellata ta 'inkwinanti rilaxxati f'Tehran fl-2002, u r-responsabbiltà diretta tiegħu fiż-żieda fid-dħul ta' pazjenti għal disturbi kardijaċi fl-isptarijiet tal-belt hija dokumentata. L-emissjonijiet minn aktar minn żewġ miljun vettura privata u mezzi antiki tat-trasport huma l-kawża ewlenija tat-tniġġis tal-arja f'Tehran. Il-President ta’ dak iż-żmien Mohammad Khatami qal li l-karozzi mibnija fl-Iran ikollhom ikollhom standards aktar favur l-ambjent, u wiegħed bidla għal fjuwil bla ċomb. Tabilħaqq, il-maġġoranza tal-flotta tal-karozzi hija antika, xi kultant aktar minn 20 sena (b'mudelli manifatturati fl-Iran bħall-Peykan). Il-muniċipalità ta' Tehran, assoċjata mal-Ministeru tal-Ambjent Iranjan, implimentat miżuri maħsuba biex tnaqqas it-tniġġis: fl-2002, pereżempju, kważi t-30,000 taxi ta' Tehran kollha kienu jaħdmu bl-LPG. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|TJK}} [[Dushanbe]] ([[Taġikistan]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Moska]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|KWT}} Kuwajt ([[Kuwajt]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Berlin]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|CUB}} [[Ħavana]] ([[Kuba]]) ; * {{Flagicon|VEN}} Caracas ([[Veneżwela]]) ; * {{Flagicon|ZAF}} [[Chuani]] ([[Afrika t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|AFG}} [[Kabul]] ([[Afganistan]]) ; * {{Flagicon|YEM}} [[Sana'a]] ([[Jemen]]) ; * {{Flagicon|IRQ}} [[Bagdad]] ([[Iraq]]) ; * {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Beijing]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Budapest]] ([[Ungerija]]) ; * {{Flagicon|GEO}} [[Tbilisi]] ([[Ġeorġja]]) ; * {{Flagicon|KGZ}} [[Bishkek]] ([[Kirgiżistan]]) ; * {{Flagicon|ARM}} [[Yerevan]] ([[Armenja]]). == Referenzi == [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Asja]] [[Kategorija:Bliet tal-Iran]] 516umgetr6flixdu19h3vyu9ihb417b 330859 330858 2026-07-02T14:22:36Z ToniSant 4257 /* Ġeografija */ tindif ħafif 330859 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Tehran <Br> ''تهران (fa)''}} '''Tehran''' {{MSAPI|/te.e.ʁɑ̃/}} ; bil {{lang-fa|تهران}} , ''Tehrân'', {{MSAPI|/teh.ˈɾɒːn/}} ) hija l- [[Belt kapitali|kapitali]] u l-akbar belt tal [[Iran|-Iran]] . Li tinsab fit-tramuntana tal-pajjiż, f'qiegħ il -Muntanji Elbourz, il-belt tagħti isimha lill- provinċja li tagħha hija wkoll il-kapitali. Tehran rat il-popolazzjoni tagħha tiżdied b'erbgħin darba minn meta saret il-kapitali wara l-bidla tad -dinastija fl -1786 . Fl-2015, il-belt kellha madwar {{Nombre|9|millions}} abitant, u l- agglomerazzjoni aktar minn {{Nombre|15|millions}} . Il-belt għandha metro (bħalissa b'seba 'linji) u netwerk dens ta' awtostradi . Dan it-tkabbir sinifikanti ħafna ta' Tehran huwa dovut prinċipalment għat-titjib tal-kundizzjonijiet tal-għajxien kif ukoll l-attrazzjoni eżerċitata fuq l-abitanti tal- provinċji . Hija esperjenzat aċċelerazzjoni qawwija mill -1974, wara ż-żieda qawwija fil-prezz taż-żejt matul l- ewwel xokk taż-żejt . Is-subborgi tal-belt imbagħad kibru malajr ħafna ; fl-aħħar mill-aħħar il-pressjoni tal-proprjetà immobbli ħadet l-aħjar mill-politika tal-iżvilupp urban stabbilita fl -1969 . Tehran tospita kważi nofs l-attività industrijali tal-pajjiż : industrija tal-karozzi, tagħmir elettriku u elettroniku, armamenti, tessuti, zokkor, siment u kimiċi. Il-belt u l- bazaar tagħha huma ċ-ċentru tal-kummerċjalizzazzjoni għat-twapet u l-għamara prodotti fil-pajjiż kollu. == Toponimija == L-oriġini tal-isem ta 'Tehran għadha diskussa, u diversi interpretazzjonijiet huma disponibbli. Waħda mill-etimoloġiji popolari hija li l-isem tal-belt ġej minn Tah + rān, li jfisser "wieħed li jikkaċċa jew jimbotta (in-nies)" jew "wieħed li jħaffer". Għall-Ġeneral Albert Houtum-Schindler, hija derivazzjoni tat-terminu Tir-ān, ibbażat fuq l-element Tir. Dan l-element għandu t-tifsira ta '"pjanura, pjanura tad-deżert", li hija mqabbla ma' Shemrān minn Schindler. L-istoriku u lingwista Ahmad Kasravi għandu l-istess idea u jikkuntrasta lil Tahrān, “post sħun” ma’ Shemrān, “post kiesaħ”. L-orjentalista Vladimir Minorski min-naħa tiegħu joffri spjegazzjoni oħra bbażata fuq it-tifsira ta’ tah li tfisser “qiegħ, fond” fid-djaletti Iranjani, li tkun assoċjata mal-isem tal-belt ta’ Ray, li tkun tfisser li Tehran tfisser “min hu wara”. Ray”. Xavier de Planhol, professur emeritu tal-ġeografija, jissottolinja fl-Encyclopædia Iranica li dawn il-propożizzjonijiet jidhru konġetturali u li għalxejn tfittex l-oriġini tal-isem tal-belt. Anke l-ortografija ta’ isimha nbidlet, peress li qabel is-seklu 20, Tehran inkiteb b’ṭāʾ (ﻃ) filwaqt li issa hija miktuba b’tāʾ (ﺕ), li suppost tirrappreżenta aħjar il-pronunzja tar-residenti tagħha. == Ġeografija == Il-belt tinsab ekwidistanti minn żewġ baċiri idrografiċi importanti li jiġbru l-ilma ġej mill-muntanji li jinsabu 'l fuq. Dawn iż-żewġ baċini huma dak ta’ Karaj lejn il-punent u dak ta’ Jājerud, madwar tletin kilometru lejn il-Lvant, li jforni lil Varamin u l-irħula tal-madwar. Bejn iż-żoni urbani ta’ Karaj u Varamin kien hemm fil-passat belt ewlenija waħda biss, Ray, li kienet tinsab fil-junction tat-toroq bejn iż-żewġ baċini. Id-distretti tat-Tramuntana tal-belt, li jinsabu fil-għoli fuq l-għoljiet tal-Elburz, huma inqas imniġġsa u ftit aktar friski fis-sajf. Dawn huma ż-żoni residenzjali tal-popolazzjoni għonja tal-kapitali. Il-maġġoranza tal-ambaxxati barranin jinsabu hemm kif ukoll il-palazz u l-park tal-ex-Shah. Lejn in-nofsinhar, taħt, u lejn id-deżert, hemm id-distretti l-aktar popolari u industrijali. Huwa fin-Nofsinhar estrem taż-żona urbana attwali li jinsab is-sit Ray (Rhagès). Ray ilha żmien twil il-kapitali reġjonali u hija l-post fejn twieled il-kalifa Abbasid Hâroun ar-Rachîd fl-766. Peress li l-belt tinsab f'qiegħ il-muntanji, gondola tgħaqqad il-ħruġ tat-tramuntana tal-belt mal-Muntanja Tochal f'3,966 m. Iktar lejn il-lvant u 50 km miċ-ċentru ta’ Tehran hemm il-Muntanja Damavand, li l-kon tagħha jżomm xi traċċi ta’ borra sa Lulju u jilħaq il-quċċata ta’ 5,671 m. == Storja == '''<big>Oriġini</big>''' Tehran darba kien raħal li jinsab seba’ jew tmien kilometri mill-belt storika kbira ta’ Ray. Kien wieħed mill-ewwel rħula fit-tramuntana ta’ din il-belt li l-abitanti tagħha ħadu kenn f’Shemiran, Qasran u fl-għoljiet ta’ Elburz sabiex jaħarbu mis-sħana tad-deżert fin-nofsinhar. Ġew skoperti traċċi ta’ insedjament li jmorru min-Neolitiku u anke minn perjodi preċedenti fis-sit ta’ Tehran u f’Ray (bħas-sit ta’ Cheshm-e Ali, li jinsab fiċ-ċentru ta’ Ray). L-istorja ta’ Tehran hija magħrufa l-aktar mill-mument li isimha jissemma f’kitbiet storiċi, bħal dawk ta’ Yāqut, li jsemmi l-belt fl-1220. Il-kitbiet ta’ Zakariyā Mohammad Qazvini, li jmorru mill-1275, jipprovdu fehim aħjar tal-belt f’ dak iż-żmien. It-tnejn jiddeskrivuha bħala “belt kummerċjali” (qurā) jew saħansitra “belt kummerċjali importanti” (qariyaton kabiraton), maqsuma fi tnax-il distrett (mahaleh). Qazvini jżid li kull lokal huwa mmexxi minn anzjan. Skont hu, l-anzjani kienu fi gwerra ma’ xulxin u r-residenti kienu joqogħdu lura milli jmorru f’lokal li ma kienx tagħhom. F’dan iż-żmien, il-belt kellha dehra partikolari li laqtet lil dawn iż-żewġ awturi. Tabilħaqq, akkomodazzjoni troglodita jew semi-troglodita hija komuni f'Tehran, u b'hekk toffri lir-residenti kenn mill-insigurtà li tirrenja fil-belt. Dan it-tip ta’ ħabitat jinstab ukoll fit-Tramuntana tal-Iran biex jiġġieled ix-xtiewi ħorox<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tehran-i-a-persian-city-at-the-foot-of-the-alborz|titlu=TEHRAN i. A PERSIAN CITY AT THE FOOT OF THE AL – Encyclopaedia Iranica|kunjom=electricpulp.com|sit=www.iranicaonline.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-02}}</ref>. '''<big>Ħruġ ta' funzjonijiet urbani</big>''' Tehran beda jikseb aktar importanza wara l-qerda ta’ Rhages (Ray) mill-Mongols fl-1228. Tehran sofriet ukoll mill-invażjoni Mongola, iżda t-tnaqqis ta’ Ray imbuttat lill-abitanti tiegħu biex jiġu u joqgħodu f’Tehran li offra aktar kumditajiet bil-ġonna tiegħu u kanali tat-tisqija. Fl-1340, Hamd-Allah Mostawfi iddeskriva Tehran bħala “belt żgħira u importanti”, iżda mhux popolata daqs qabel. Fis-seklu 14, Varamin kienet l-aktar belt importanti fil-provinċja tal-Mongolja, magħmula minn erba 'dipartimenti, inkluż Tehran. Ray kien dak iż-żmien parti mid-distrett ta 'Tehran, u l-preeminenza ta' Tehran fuq Ray tidher li tmur lura minn dan iż-żmien. Don Ruy Gonzáles de Clavijo, ambaxxatur ta’ Kastilja, kien x’aktarx l-ewwel Ewropew li żar Tehran, fejn waqaf hemm f’Lulju 1404, waqt vjaġġ lejn Samarkand (issa fl-Uzbekistan u mbagħad il-kapitali Mongola). Huwa jiddeskrivi Tehran bħala belt kbira (gran ciudad), mgħammra b'residenza rjali (posada). Ray huwa deskritt bħala belt abbandunata (agora deshabitada). Ir-residenza rjali hija residenza Timurid, u jidher li l-palazz inbena fit-tramuntana ta 'Tehran. Is-sit eżatt tal-belt Timurid jista 'jiġi rikostruwit mill-post ta' ċerti Imamzadehs: il-limitu tan-nofsinhar tal-belt kien dak iż-żmien fl-Imamzadeh Sayyed Esma'il (mibnija qabel l-1481 u bħalissa l-eqdem monument fil-belt, li jinsab fil- distrett ta’ Chaleh Meydān), u l-limitu tal-majjistral kien il-Palazz Timurid, li jinsab fil-post attwali tal-Palazz Golestan. Mill-perjodu Timurid, il-belt ta’ Tehran żviluppat lejn it-Tramuntana, fit-tfittxija ta’ arja u ilma aktar puri. Dan il-moviment profond minn dak iż-żmien kien kostanti fl-iżvilupp storiku ta' Tehran, xejra li sawret il-ġeografija soċjali tal-belt. Kien ukoll minn dan iż-żmien li Tehran akkwista l-funzjonijiet urbani ewlenin kollha.<ref name=":0" /> '''<big>Trasformazzjoni f'kapital</big>''' [[Stampa:Khalvat-e-Karim Khani.jpg|alt=Khalvat-e Karim Khāni ("Irtir ta 'Karim Khān"), mibnija matul l-era ta' Karim Khān Zand.|daqsminuri|''Khalvat-e Karim Khāni'' ("Irtir ta 'Karim Khān"), mibnija matul l-era ta' Karim Khān Zand.]] Shah Tahmasp, it-tieni ħakkiem tad-dinastija Safavid, kellu bazaar mibni fl-1553-1554 kif ukoll ħajt tal-madwar b'114-il turret (skond in-numru ta 'suras fil-Koran). Ir-raġunijiet għall-għażla tas-Safavidi għal Tehran huma multipli: il-fatt li antenat tas-Safavidi, Sayyed Hamza, huwa midfun f’Ray jew li Tehran kien kenn għax-Xiti għal diversi sekli kienu importanti; iżda kienu fuq kollox sitwazzjonijiet storiċi li mbuttaw lis-Safavidi biex isaħħu Tehran. Shah Tahmasp kien diġà ġie mġiegħel imexxi l-kapitali tiegħu minn Tabriz għal Qazvin minħabba theddid Ottoman. Il-belt fortifikata ta’ Tehran, li tinsab 150 km fil-lvant ta’ Qazvin, imbagħad kienet toffri kenn tajjeb f’każ ta’ periklu urġenti. Xavier de Planhol jenfasizza li l-ħajt kien eċċessiv u sproporzjonat għall-ħtiġijiet ta 'belt żgħira: huwa estiż fuq 8 km twil, madwar żona ta' 4.5 km2, filwaqt li l-popolazzjoni ma qabżetx 15,000 sa 20,000 ruħ f'dak iż-żmien.<ref name=":0" /> Id-deskrizzjonijiet imbagħad jitkellmu dwarha bħala belt kbira, li għandha ġonna kbar mimlija b’kull tip ta’ frott. Matul l-era Safavid, Tehran kien ċentru amministrattiv reġjonali, dar għal beğlerbeği u gvernatur provinċjali. Madankollu, il-belt m'għandha l-ebda moskea kbira, l-ebda fabbrika, u lanqas traċċa oħra ta 'urbanizzazzjoni min-naħa tas-Safavids. Shah Abbas II kien jirrisjedi wkoll xi ftit drabi f'Tehran u kellu residenza mibnija hemmhekk imsejħa Chāhār bāgh. Shah Suleyman bena segretarjat imperjali (Divān Khāneh) fiċ-ċentru tal-belt (Chenārestān). Huwa f’dan il-post li l-ambaxxatur tas-Sultan Ottoman Ahmet III iltaqa’ ma’ Shah Sultan Hossein fl-1721, l-aħħar sultan tad-dinastija Safavid qabel l-invażjoni Afgana. Fl-aħħar tas-seklu 18, Tehran ma kinitx għadha belt provinċjali żgħira iżda kienet diġà kisbet importanza għas-sovrani Iranjani. Fl-1722, it-truppi ta 'Mir Mahmoud Hotaki okkupaw Isfahan u l-Iran daħlu f'perjodu ta' inkwiet li minnu batew ukoll Tehran u r-reġjun tiegħu. [[Stampa:Toopkhooneh ghadeem.jpg|alt=Pjazza Topkhaneh (Pjazza Kanun), Tehran, madwar il-ħamsinijiet.|daqsminuri|Pjazza Topkhaneh (Pjazza Kanun), Tehran, madwar il-ħamsinijiet.]] Taħt id-dinastija Zand, Tehran saret ċentru militari hekk kif it-tribujiet Zand u Qajar iġġieldu għall-poter fil-pajjiż. Bejn l-1755 u l-1759, Muhammad Karim Khân ippjana li jagħmel Tehran il-kapitali tal-pajjiż; kellu bini mibni fi ħdan id-distrett irjali (Khalvat-e Karim Khani per eżempju). Id-distrett rjali mbagħad akkwista l-karatteristiċi kollha ta 'Arg, distrett rjali fortifikat. Fl-aħħar mill-aħħar, Karim Khan ipprefera jsemmi lil Shiraz bħala l-kapitali tal-pajjiż. Meta Karim Khan miet fl-1779, Tehran kien ikkontestat bejn Qafur Khan (leali lejn iż-Zands) u Agha Mohamad Khan Qajar. Il-belt waqgħet f’idejn alleat tal-Qajars fl-1785, u Agha Mohamad Khan Qajar, l-ewwel re tad-dinastija, reġa’ lura lejn il-belt fit-12 ta’ Marzu, 1786 u għamilha l-kapitali tiegħu. Tehran għandha l-istatus tagħha bħala kapitali tal-Iran matul l-era Qajar għal tħassib ġeostrateġiku: ir-Russi heddew il-fruntieri tat-Tramuntana tal-pajjiż u t-Turkomani dawk tal-Grigal. Tehran tibbenefika minn post privileġġjat f'salib it-toroq Lvant-Punent li tgħaddi mal-għoljiet ta' Elbourz u t-toroq li jwasslu għall-oasi taċ-ċentru tal-Iran u l-baċiri tal-Fars. Fath Ali Shah (1797 - 1834) huwa l-ewwel bennej ta' Tehran. Huwa sebbaħ l-Arg (distrett rjali) u bena l-Emarat Bādgir u t-Takht-e Marmar (Palazz tal-Irħam) fi ħdanu. Huwa bena wkoll ħafna bini importanti bħall-Moskea Shah (Tehran) (Masjed-e Shah) ġewwa l-Bazaar u l-Palazz ta 'Negarestan u Lalezar. Il-belt tattira aktar u aktar abitanti u l-popolazzjoni tirdoppja f'20 sena. Madankollu, fl-1834, fi tmiem ir-renju tiegħu, il-kostruzzjoni kienet għadha ma tlestietx. Taħt Mohammad Shah (1835 - 1848) l-ewwel kostruzzjonijiet saru barra l-ħitan. Inbnew residenzi Prinċipali u rjali fit-Tramuntana ta’ Tehran. Barra minn hekk, moskej u imamzadehs huma mibnija fil-ħitan tal-belt. Ix-xhieda ta’ vjaġġaturi barranin li għaddew minn Tehran dak iż-żmien għadhom jiddeskrivu belt “mingħajr attrazzjonijiet”. Nasseredin Shah (1848 - 1896) tassew biddel Tehran mill-istatus ta' belt provinċjali għal dak ta' kapitali. Fl-1868, il-belt kienet dar għal 155,736 ruħ, ikkonċentrati fil-distretti qodma. Fl-1870 - 1871, huwa qered is-swar il-qodma biex jibni oħrajn ġodda. Il-ħajt il-ġdid imbagħad jieħu l-forma ta’ ottagon irregolari b’ċirkonferenza ta’ 19.2 km, u mtaqqab minn 12-il bieb monumentali imżejjen biċ-ċeramika. Nasseredin Shah irrinova ħafna bini u qanats biex iforni l-kapital bl-ilma. Huwa wettaq ukoll xogħlijiet kbar fuq stil Hausmann billi ħoloq toroq kbar dritti u passabbli fiċ-ċentru. Inbnew ukoll kwadri kbar, bħal Tupkhāneh Square (Kanun Square, 275 m × 137 m). Fl-aħħar tar-renju ta’ Nasseredin Shah, Tehran għaddiet minn tibdil sinifikanti mill-ġdid, u l-belt imbagħad estiża fuq 18.25 km2. Tehran, fi żmien il-Qajar, kien ikkonċentrat madwar il-Bazaar li kien jikkostitwixxi l-qalba tal-belt. Ftit passi bogħod hemm il-belt rjali (Arg-e-sāltanati) bir-residenza u l-qorti tax-Shah. Fil-bidu tas-seklu 20, Tehran kellu kważi 250,000 abitant, li l-maġġoranza tagħhom kienu jgħixu barra l-ħitan. '''<big>Tehran, il-kapitali tal-Pahlavis</big>''' [[Stampa:Tehran iran 1947.jpg|alt=Mappa ta’ Tehran fl-1947.|daqsminuri|Mappa ta’ Tehran fl-1947.]] Bit-teħid ta 'Reza Shah Pahlavi fl-1925, l-Istat sar attur ewlieni fl-arkitettura ta' Tehran, li l-modernizzazzjoni tagħha kienet parti integrali mill-programm mixtieq mir-re il-ġdid għal pajjiżu. Il-ħitan mibnijin minn Nasseredin Shah inqerdu fl-1932, u wasslu għal boulevards dritti wesgħin; wieħed biss mill-bibien fadal sal-lum. Reza Shah talab lill-periti Iranjani u barranin biex jibnu bosta bini uffiċjali matul is-snin tletin Nistgħu niċċitaw lil Nikolaï Markov li bena l-iskola sekondarja ta’ Alborz, André Godard li bena l-Mużew Nazzjonali tal-Iran, Maxime Siroux għal ċerti fakultajiet tal-Università ta’ Tehran,. Mohsen Forughi għal Bank-e Melli u l-Fakultà tal-Liġi tal-Università ta’ Tehran, Vartan Avanessian għall-kumpless tal-appartamenti Reza Shah u l-iskola orfni Vartan. Imbagħad ħafna bini ġdid tal-istat ra d-dawl: l-uffiċċju tal-posta, l-uffiċċju tat-telegrafu, l-uffiċċju tal-pulizija, il-Ministeru tal-Affarijiet Barranin, l-istazzjon tal-ferrovija ta’ Tehran, eċċ. Wara x-xogħlijiet ta’ espansjoni u modernizzazzjoni tal-belt, iż-żona tagħha żdiedet għal 46 km2 li jirrappreżenta ħdax-il darba dak li kellha matul il-perjodu ta’ Fath Ali Shah. L-arterji l-ġodda tal-belt jippermettu t-traffiku tal-karozzi u jittrasformaw id-drapp urban. [[Stampa:Teheran conference-1943.jpg|alt=Mix-xellug għal-lemin: Joseph Stalin, Franklin D. Roosevelt u Winston Churchill fil-Konferenza ta’ Tehran fid-29 ta’ Novembru, 1943.|daqsminuri|Mix-xellug għal-lemin : [[Ġużeppi Stalin|Joseph Stalin]], [[Franklin D. Roosevelt]] u [[Winston Churchill]] fil-Konferenza ta’ Tehran fid-29 ta’ Novembru, 1943.]] Fl-1943, il-belt ospitat il-Konferenza ta’ Tehran, li ġabret flimkien lill-President Amerikan Franklin D. Roosevelt, lill-kap tal-istat Sovjetiku Joseph Stalin u lill-Prim Ministru Ingliż Winston Churchill. Din il-konferenza tipprevedi d-deċiżjonijiet li se jittieħdu fi tmiem il-Konferenza ta’ Yalta. Tiggarantixxi l-indipendenza u l-integrità territorjali tal-Iran. Il-belt żviluppat b'mod qawwi wara t-Tieni Gwerra Dinjija, u b'mod aktar partikolari mis-sittinijiet Fl-1966, il-familja rjali telqet mid-distrett rjali fiċ-ċentru ta' Tehran biex toqgħod f'Niavaran; il-belt li qed tikber issir aktar joħonq u s-sovrani se joqgħodu b'mod permanenti fid-distretti tat-tramuntana (ir-residenzi tat-tramuntana qabel kienu residenzi temporanji għas-sajf). Rey u Shemiran, li saru subborgi ta’ Tehran, ġew miġbura amministrattivament fl-istess sena. L-ewwel pjan urban ta' Tehran ġie definit fl-1969. Huwa ffavorixxa l-iżvilupp tal-belt fuq assi Lvant-Punent, li jikkuntrasta mat-tendenza tat-Tramuntana-Nofsinhar osservata għal diversi sekli. Il-pjan urban jipprovdi għall-ħolqien ta’ distretti residenzjali ġodda (Shahrak), distretti industrijali ġodda fil-punent tal-belt lejn Karaj, ir-rilokazzjoni taċ-ċentru kummerċjali u amministrattiv barra l-limiti tal-belt il-qadima, kif ukoll il-ħolqien ta’ Netwerk ta' awtostradi intra-urbani pjuttost dens, immudellat fuq Los Angeles. Fis-snin sebgħin, l-ekonomija tal-Iran ġiet imsaħħa mill-"boom" taż-żejt u kostruzzjoni ġdida saret b'pass mgħaġġel: kostruzzjoni ta 'distretti ġodda bħal Ekbatan, il-metro, awtostradi, eċċ. Mohammad Reza Shah imbagħad ried jagħmel Tehran belt b’vokazzjoni internazzjonali u ppjana kostruzzjonijiet biex jaqblu mal-ambizzjonijiet tiegħu. Mill-1975, il-Pahlavi bdew il-kostruzzjoni ta 'belt ultra-moderna ta' 554 ettaru ġewwa Tehran, jisimha Shahestan Pahlavi ("belt rjali Pahlavi"). Din il-belt, maħsuba biex issir iċ-ċentru u simbolu tal-poter Pahlavis, mhux se tara d-dawl tal-ġurnata: il-proġett jieqaf fl-istadju tax-xiri u l-iżvilupp tal-art minħabba problemi baġitarji u r-rivoluzzjoni Iranjana. Fl-1977, il-gvern kellu jabbanduna l-pjan urban tal-1969: intlaħqu l-limiti tal-belt definiti mill-ippjanar u l-pressjoni tal-proprjetà immobbli kienet qed tikber. Fl-1978, ir-rivoluzzjoni Iranjana bdiet f'Tehran, wara dimostrazzjoni mrażżna mill-armata f'Settembru. Kien waqt din ir-rivoluzzjoni li seħħet il-kriżi tal-ostaġġi Iranjani, li bdiet fl-4 ta’ Novembru, 1979 u damet 444 jum. Aktar minn ħamsin ostaġġ baqgħu msakkra fl-ambaxxata Amerikana sal-20 ta’ Jannar 1981. Minn dakinhar il-binjiet tal-ambaxxati ġew okkupati mill-Iranjani, li laqqmuha l-“bejta ta’ spiji”. L-“Students of the Imam Line” (il-grupp li organizza t-teħid tal-ostaġġi) minn dak iż-żmien ippubblika ktieb li fih id-dokumenti tas-CIA u tad-Dipartiment tal-Istat irkuprati mill-ambaxxata taħt it-titlu Dokumenti mill-Ispionaġġ Den tal-Istati Uniti (Asnad-i lanih-'i Jasusi). Xi wħud mid-dokumenti tagħha għadhom ikklassifikati bħala "sigriet" jew "kunfidenzjali". '''<big>Ħruġ ta 'subborgi u trasformazzjoni f'metropoli</big>''' Sas-snin 1975-1980, Tehran ma kellu l-ebda subborgi urbani, iżda biss belt satellita, Karaj, u subborg rurali magħmul minn bliet kbar. Il-popolazzjoni tal-migranti mill-ewwel perjodu ta 'żvilupp urban (1955-1970) kienet iffullar f'bini miżeru fil-periferija taċ-ċentru, speċjalment fin-nofsinhar tal-belt. Wara x-xejra li bdiet fis-seklu 19, in-Nofsinhar laqgħu l-klassijiet foqra, it-Tramuntana l-għonja, u l-klassijiet tan-nofs stabbiliti fil-Lvant u speċjalment fil-Punent tal-belt. Iż-żona industrijali Tehran-Karaj qed tiżviluppa malajr ħafna tul l-ewwel awtostrada mibnija fl-Iran, u ħaddiema mill-majjistral tal-Iran jippreferu joqgħodu madwar Karaj, li fi ftit snin isir subborg popolari li jservi satellita għall-kapitali. Fis-snin sebgħin, Tehran kienet belt kompatta, mingħajr subborgi urbani: wieħed iċċaqlaq bla xkiel mid-deżert jew il-widien tal-muntanji għat-tniġġis tal-kapitali. "Tehran il-Kbir" inħoloq fl-1986, iżda l-ġestjoni tagħha għadha pjuttost inkonsistenti. M'hemm l-ebda struttura amministrattiva jew finanzjarja fuq din l-iskala, li toħloq diffikultajiet bejn il-muniċipju ta' Tehran u s-subborgi li m'għandhom l-ebda realtà amministrattiva. Minn issa 'l quddiem, l-iżvilupp ta' Greater Tehran huwa ppjanat aħjar. Bliet jew suddiviżjonijiet ġodda (shahrak), maħsuba biex jakkomodaw għexieren ta’ eluf ta’ nies u ffinanzjati minn amministrazzjonijiet jew kooperattivi tad-djar, qed joħorġu tletin jew erbgħin kilometru miċ-ċentru ta’ Tehran. Biex jillimitaw l-influss ta 'migranti, l-awtoritajiet f'Tehran jipprojbixxu l-kostruzzjoni ta' fabbriki, li timbotta l-intraprendituri biex jistabbilixxu ruħhom fil-limiti tal-belt, u b'hekk jinfluwenzaw id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni. L-emerġenza tas-subborgi ta' Tehran hija aktar konsegwenza tar-ridistribuzzjoni tal-popolazzjoni fir-reġjun urban milli konsegwenza taż-żieda fil-popolazzjoni. Tabilħaqq, is-subborgi l-ġodda qrib Tehran huma popolati mhux minn migranti reċenti, iżda minn residenti ta 'distretti foqra fin-Nofsinhar, li jaraw dan il-moviment lejn is-subborgi, għal akkomodazzjoni ta' kwalità aħjar, bħala avvanz soċjali. Madankollu, dawn is-subborgi jibqgħu marġinali sal-punt li l-infrastruttura u l-faċilitajiet tal-komunità għadhom mhux żviluppati biżżejjed. Il-gwerra Iran-Iraq u l-kunflitti interni li segwewha mblukkaw l-ippjanar urban. Barra minn hekk, ir-Repubblika Iżlamika saħħet il-poter tal-bāzār u tal-kleru fil-belt. F'Mejju 1985, Tehran intlaqtet għall-ewwel darba mill-bidu tal-[[Gwerra Iran-Iraq]] fl-1980. L-Iraqini nedew bombi mill-ajru u missili mill-wiċċ għall-wiċċ fuq il-belt, bħala parti minn attakki fuq ċentri urbani ewlenin mill-Iran (jattakkaw ukoll bliet oħra fl-Iran b'artillerija fuq distanzi twal). Attakki oħra seħħew fl-1988 waqt dik li kienet tissejjaħ il-“Gwerra tal-Bliet”: 190 missila ġew imnedija mill-Iraqini fuq Tehran f’perjodu ta’ sitt ġimgħat. Dan l-attakk seħħ b’reazzjoni għall-bumbardament Iranjan ta’ [[Bagdad]]; il-ħsara umana u materjali ma kinitx sinifikanti, iżda l-attakki kkawżaw kważi 30% tal-popolazzjoni tal-belt biex jaħarbu temporanjament, partikolarment lejn it-Tramuntana tal-Iran<ref>{{Ċita web|url=https://50.87.16.108/cia.htm|titlu=}}</ref>. == Kultura == [[Stampa:Azadi Tower, Tehran.jpg|alt=Azadi Tower jew Kings Memorial|daqsminuri|Azadi Torri jew Kings Memorial]] Tehran hija belt riċenti meta mqabbla ma 'bliet importanti oħra fl-[[Iran]], il-ftit monumenti antiki jinsabu f'Ray fit-tarf tax-Xlokk tal-belt. F’Tehran stess, l-eqdem monumenti jmorru lura għall-era Qajar. L-iżvilupp partikolari ta’ Tehran ifisser li nsibu kemm inħawi residenzjali kif ukoll kostruzzjonijiet arkitettoniċi monumentali fiċ-ċentru tal-belt. Il-belt hija dar għal ħafna mużewijiet u, mir-rivoluzzjoni, diversi palazzi kienu miftuħa għall-pubbliku. Lejn il-Lbiċ tal-belt, fit-triq ta’ Ħal Qom, ħdejn iċ-ċimiterju Behesht-e Zahra hemm il-kumpless funerarju tal-Ayatollah Khomeini. ''Borj-e Milad'' ("Torri Milad") hija l-ogħla struttura fl-Iran u s-sitt l-ogħla torri indipendenti fid-dinja. Hija tinsab fid-distrett ta 'Gisha. Fiha kumpless kulturali u l-ogħla ristorant li jdur fid-dinja. It-torri ilu miftuħ għall-pubbliku mill-2010. Banay-e Azadi (il-Monument tal-Ħelsien), is-simbolu ta’ Tehran (għall-inqas qabel il-bini ta’ Milad), jinsab fil-punent tal-kapitali. Il-kbir “Tehran Bazaar”, belt ġewwa belt, li tmur mis-seklu 19, tinsab fin-nofsinhar ta’ Tehran. '''<big>Bini reliġjuż</big>''' [[Stampa:Mezquita Shah, Teherán, Irán, 2016-09-17, DD 49-51 HDR.jpg|alt=Fil-moskea tax-Shah.|daqsminuri|Fil-moskea tax-Shah.]] Ftit hemm bini reliġjuż notevoli ħafna f'Tehran, speċjalment meta mqabbel ma 'bliet bħal Isfahan jew Shiraz. Dan huwa parzjalment dovut għaż-“żgħażagħ” relattivi ta’ Tehran bħala kapitali Iranjana. Madankollu, nistgħu niċċitaw xi monumenti importanti mil-lat storiku, kulturali u arkitettoniku : * Diversi moskej storiċi jmorru mill-perjodu Qajar ; nistgħu niċċitaw il-moskea Soltani, il-moskea Mo'ezz o-doleh, il-moskea Haj Seyyed Azizollah, mibnija minn Fath Ali Shah, jew il-moskea Sepahsalar, qrib il-grand bazaar, li tmur għall-istess perjodu. * Il-Hosseiniyeh Ershad huwa wieħed mill-istituti reliġjużi ewlenin f'Tehran, il-koppla blu tagħha tinjora lil Shariati Avenue. * Il-Moskea Imam Khomeini (li qabel kienet il-Moskea Shah) hija mdaħħla kompletament fil-bazaar mingħajr ma jkun hemm xi separazzjoni reali bejn it-triq u l-bitħa tal-moskea. * Il-moskea u l-minaret ta’ Pamenar, li jmorru mis-seklu 13, mibnija matul ir-renju ta’ Al-e Mozaffar fis-sena 793 tal-kalendarju Iranjan fuq l-ordni tas-Sultan Emad-eddin Mahmoud, huma meqjusa bħala parti mill-wirt artistiku u l-istorja tal-Iran. * Il-Moskea Mosalla, waħda mill-akbar moskej fid-dinja, qed tinbena f’Tehran. Għandu erba’ minareti għoljin 136 metru. Se jkun jista’ jakkomoda diversi miljuni ta’ nies. Il-kostruzzjoni kellha tkun lesta fl-2006. Ma ntemmitx fl-2007, iżda hemm diġà qed isir it-talb tal-Ġimgħa. * Il-belt għandha diversi Tekiyeh, bini fejn ix-Xiti jinġabru biex jikkommemoraw il-martirju ta’ Husayn ben Ali (imsejjaħ Hossein fl-Iran); Dawn iċ-ċerimonji jissejħu Tażieh. * Minħabba l-preżenza ta’ komunità b’saħħitha Armena u Assirjana, Tehran hija wkoll dar għal għadd ta’ knejjes, bħall-Knisja Sourp Gevork (mibnija fl-1790), il-Knisja Thaddée Bartoqimus (1808), il-Knisja Enjili (1867), il- Knisja Tatavus, knisja Assirjana u katidral Armen (mibnija fis-sittinijiet) kif ukoll katidral Ortodoss Grieg. * Tehran hija wkoll dar għal proporzjon sinifikanti tal-Lhud tal-Iran il-belt għandha diversi sinagogi. '''<big>Palazz</big>''' [[Stampa:Niavaran Palace, Tehran.jpg|alt=Niavaran Palace, l-aħħar palazz ta’ Mohammed Reza Shah Pahlavi.|daqsminuri|Niavaran Palace, l-aħħar palazz ta’ Mohammed Reza Shah Pahlavi.]] Il-Palazz Golestān huwa l-palazz tad-dinastija Qajar. Huwa grupp kbir ta 'bini madwar ġnien. Restawrijiet b'data tat-tmiem mhux magħrufa għadhom għaddejjin. Hija tinsab fid-distrett Bazaar. Il-palazz Sa'd Âbâd kien ir-residenza uffi/jali tal-familja Pahlavi li tinsab f'park imsa[[ar fl-g[oli tal-belt li fih diversi monumenti palazzi, l-eqdem minnhom imur lura g[ad-dinastija Qajar. Fl-aħħarnett, il-Palazz Niavaran, l-aħħar residenza tax-Shah, jinsab ukoll f'kumpless li fih diversi monumenti mill-era Qajar, bħall-Palazz Sāhebgharanyeh u l-Kushk-e Ahmad Shahi. Dawn iż-żewġ kumplessi tal-palazz jinsabu fuq l-għoli tat-tramuntana tal-belt, siti magħżula għall-freskezza relattiva tagħhom u l-kwalità aħjar tal-arja. [[Stampa:Golestān Palace - Tehran, Iran.jpg|alt=Il-ġonna tal-Palazz Golestān.|daqsminuri|Il-ġonna tal-Palazz Golestān.]] '''<big>Ġonna</big>''' L-erja totali ta 'parks ġestiti mill-Muniċipalità ta' Tehran hija 1,130 ettaru. Il-Muniċipalità ta' Tehran għandha organizzazzjoni ddedikata għall-manutenzjoni tal-parks ta' Tehran, l-Organizzazzjoni tal-Parks tal-Belt. Ħafna mill-ġonna qodma fit-Tramuntana ta’ Tehran qabel kienu jappartjenu għar-residenzi tas-sajf ta’ uffiċjali għolja Iranjani. Meta dawn tal-aħħar ħarbu mill-pajjiż bir-rivoluzzjoni, il-gvern ħa ħsieb is-sorveljanza u l-manutenzjoni tal-ġonna, li ġew trasformati f’parks pubbliċi. Matul l-industrijalizzazzjoni tal-belt fis-sittinijiet, il-gvern u l-muniċipalità għażlu li jikkontrollaw l-espansjoni tal-belt billi jistabbilixxu foresti peri-urbani f'żoni lil hinn mil-limiti tal-belt : 7,300 ettaru ta 'foresti jdawru l-belt. F'Lulju 1973, il-parlament Iranjan ippromulga liġi għall-protezzjoni u l-espansjoni taż-żoni ħodor li pprojbixxa t-tqattigħ bla kontroll tas-siġar, kif kien dak iż-żmien f'Tehran. Kbar u miżmuma tajjeb, il-ġonna pubbliċi ta’ Tehran jinsabu mal-belt kollha u huma kenn ta’ kalm f’metropoli storbjuża. L-aktar importanti huma : * Mellat Park (qabel Chahanchahi) fuq Vali-ye Asr Avenue. Il-kumpless tat-Televiżjoni Nazzjonali (IRIB) jinsab fil-qrib. * Lāleh Park (qabel Farah) fuq Keshavarz Boulevard. It-tapit u l-mużewijiet tal-arti kontemporanja huma mwaħħla miegħu. * Saii Park, fi Vjal Vali-ye Asr. * Danechjou Park (qabel Valiahd) fiċ-ċentru tal-belt. It-Tehran Opera House (Talar-e Vahdat) tinsab fil-qrib u t-Teatru tal-Belt (Teatr-e Shahr) ġewwa l-ġnien. Shahr Park fin-Nofsinhar tal-belt, ħdejn il-Bazaar. Għandu erja ta’ 24.7 ettaru u ġie inawgurat fl-1960. * Niavarān Park fil-qiegħ tal-palazz tal-istess isem fit-tramuntana tal-belt. * Jamchidieh Park fil-qiegħ tal-muntanji li jħares lejn il-belt. Huwa wieħed mill-aħħar ġonna pubbliċi mibnija fl-era Pahlavi. * Park ta 'studju tal-annimali Pardisan li jestendi fuq aktar minn 250 ettaru lejn il-majjistral tal-belt '''<big>Muzżew</big>''' Tehran hija dar għal diversi mużewijiet ewlenin tal-Iran. Nistgħu niċċitaw dan li ġej : * il-Mużew tal-Ħġieġ u ċ-Ċeramika (Abgineh). Il-bini kien id-dar ta’ Ghavam os-Saltaneh, politiku Iranjan u wara serva bħala l-ambaxxata Eġizzjana sal-1976; * il-Mużew Nazzjonali tal-Iran (Muzeh Iran Bastan), jew mużew arkeoloġiku, għandu kollezzjoni rikka ħafna dwar l-Iran tal-qedem u l-arti Iżlamika; * Il-Mużew tal-Arti Kontemporanja huwa uniku f’dan ir-reġjun tad-dinja. Għandu xi biċċiet interessanti ħafna mill-akbar artisti kontemporanji bħal Giacometti, Picasso, eċċ.; * Il-Mużew tat-Tapit huwa qrib il-mużew tal-arti kontemporanja u l-park pubbliku kbir ta 'Laleh. Jippreżenta kollezzjoni ta’ twapet qodma; * il-Mużew tal-Ġawhar tal-Kuruna għandu kollezzjoni straordinarja ta’ ġawhar li kienu ta’ ħakkiema Iranjani; * il-Mużew Reza Abbasi għandu kollezzjoni rikka ta’ miniatures Iranjani; * il-Mużew tal-Istorja Naturali, li jinsab fil-Palazz Darabad; * il-Mużew taċ-Ċinema, li jsegwi l-istorja taċ-ċinema Iranjan mill-bidu tiegħu fl-aħħar tas-seklu 19; * il-Mużew tal-Posta u tat-Telegrafu; * il-Mużew tar-Rivoluzzjoni Iżlamika u d-Difiża Sagra. == Politika == [[Stampa:Majles1956.jpg|alt=Majles (Parlament Iranjan) fl-1956.|daqsminuri|Majles (Parlament Iranjan) fl-1956.]] Bħala l-kapitali tal-pajjiż, Tehran tospita l-istituzzjonijiet ewlenin tar-Repubblika Iżlamika tal-Iran: il-Majlis (Parlament), il-Kunsill tal-Gwardjani, il-Kunsill tad-Dixxerniment u l-Assemblea tal-Esperti (stabbilita uffiċjalment f'Qom iżda li tiltaqa' wkoll f'Mashhad u Tehran). '''<big>Organizzazzjoni tal-Muniċipalità ta' Tehran</big>''' Tehran hija rregolata mill-Kunsill Muniċipali Iżlamiku tal-Belt ta' Tehran (Persjan: شورای اسلامی شهر تهراﻥ, Shorā-ye Eslami-ye Shahr-e Tehrān). Dan il-kunsill huwa magħmul minn 21 persuna eletti b’vot universali. Il-kunsill muniċipali huwa responsabbli għall-elezzjoni tas-sindku ta' Tehran, il-ġestjoni u l-baġit tal-belt ta' Tehran. Is-sindku, appoġġjat minn uffiċċji u kummissjonijiet u minn tmien kunsilliera muniċipali (dettalji fid-dijagramma hawn taħt), huwa responsabbli għall-ġestjoni tal-muniċipalità ta’ Tehran. '''<big>Installazzjonijiet militari fil-kapital</big>''' Tehran hija s-sede tal-Ministeru tad-Difiża u l-kwartieri ġenerali tal-armati regolari u l-organizzazzjonijiet paramilitari tal-Iran. Fl-2005, kien fih il-kwartieri ġenerali tal-1 Armata tal-Armata Iranjana u l-garniġuni tat-18-il Diviżjoni Armata, it-30 Diviżjoni tal-Infanteria, it-23 Diviżjoni tal-Forzi Speċjali (iffurmata bejn l-1993 u l-1994, tinkludi 5,000 persunal), il-55 Diviżjoni tal-Paraxut, il-351 Brigata tal-Missili mill-wiċċ għall-wiċċ u forsi dik tal-75 Brigata tal-Loġistika. Il-Forza tal-Ajru Iranjana għandha kwartjieri ġenerali fil-Bażi tal-Ajru Doshan Tappeh (it-12-il Bażi tal-Ajru Tattika) fil-Lvant tal-belt u għandha l-Bażi tal-Ajru ta’ Mehrabad (l-Ewwel Bażi tal-Ajru Tattika) fuq l-ajruport internazzjonali ta’ Mehrabad fil-parti tal-punent tal-belt li fiha madwar ħmistax-il MiG. -29 ajruplani tal-ġlied u ajruplani tat-trasport, riforniment u kollegament tal-fergħat kollha tal-forzi armati u tas-sigurtà Iranjani kif ukoll il-bażi ta 'Ghale-Morghi (11-il bażi tal-ajru tattika), fin-nofsinhar tal-metropoli tad-djar tal-forza tal-ajru u l-ħelikopters tal-pulizija. Il-Korp tal-Gwardji Rivoluzzjonarji Iżlamiċi għandu wkoll il-kwartieri ġenerali tiegħu fil-Bażi tal-Ajru ta' Doshan Tappeh u fl-2004 skjera l-1 Diviżjoni Armata u l-1 Diviżjoni tal-Infanteria. Id-diviżjonijiet korazzati fir-reġjun ta 'Tehran mhumiex ikkunsidrati b'saħħa sħiħa u l-format ta' unitajiet Iranjani kbar mhuwiex omoġenju. == Ekonomija == [[Stampa:Tehran Stock Exchange Building.jpg|alt=Borża ta' Tehran.|daqsminuri|Borża ta' Tehran.]] Qabel Tehran saret il-kapitali tal-Iran fis-seklu 17, kien raħal kbir orjentat lejn l-agrikoltura, bl-irziezet, il-ġonna tal-frott u l-molol tiegħu. L-ekonomija tagħha mbagħad kienet ibbażata minn naħa fuq l-agrikoltura, u min-naħa l-oħra fuq żoni urbani (kwartieri ġenerali tal-organizzazzjonijiet militari u politiċi tal-pajjiż), li d-dħul tagħhom kien ġej prinċipalment mit-taxxi miġbura fir-reġjuni. L-isfruttament taż-żejt fis-seklu 20 biddel il-pedamenti ekonomiċi tal-pajjiż, u ppermettielu wkoll jindustrijalizza. L-isfruttament taż-żejt ippermetta wkoll tkabbir qawwi fid-dħul tal-pajjiż, li wassal għall-prosperità tal-belt li saret iċ-ċentru industrijali u politiku tal-pajjiż. Ġonna tal-frott u spazji ħodor għalhekk ġew trasformati gradwalment f’żoni industrijali u residenzjali. Tehran huwa ċentru ekonomiku u industrijali importanti ħafna fl-Iran. Aktar minn nofs l-oġġetti tal-konsumatur, inklużi tessuti, siment, oġġetti tal-mejda, zokkor u apparat elettriku (bħall-fabbrika SEB Franċiża) huma manifatturati f'fabbriki fil-belt. Ġiet stabbilita żona industrijali bejn Tehran u Karaj, tul l-awtostrada. Il-fabbriki tal-belt jipproduċu wkoll kimiċi, karozzi u armi. Il-bazaar ċentrali ta' Tehran jiddomina n-netwerk ekonomiku nazzjonali. Tabilħaqq, Soussan Mobasser jispeċifika li “fil-bazaars kollha [tal-Iran], kwalunkwe merkanzija li mhix maħsuba għall-bejgħ lokali, jew lill-konsumatur finali jew lill-bejjiegħa bl-imnut, tiġi ttrasportata lejn Tehran”. Tehran ilha wkoll ospitat il-Borża ta 'Tehran mill-1968. Fl-2005, aktar minn 420 kumpanija ġew elenkati hemmhekk b'kapitalizzazzjoni ta' 327,417 biljun rials Iranjani, ekwivalenti għal 45 biljun dollaru. == Trasport == [[Stampa:Tehran subway.jpg|alt=Metro ta' Tehran.|daqsminuri|[[Metro ta' Tehran]].]] Sistema ta’ metro li kienet ilha ppjanata mis-snin sebgħin fetħet tnejn minn seba’ linji ppjanati fl-2001 — minkejja li l-belt tinsab f’żona ta’ terremoti. L-iżvilupp tal-[[metro ta’ Tehran]] ġie ttardjat mir-rivoluzzjoni Iranjana u mbagħad mill-gwerra bejn l-Iran u l-Iraq. Tehran illum għandha 7 linji tal-metro (linji 1, 2, 4.5.6 u 7). It-taxis, li huma numerużi ħafna f'Tehran, jippermettu vjaġġi iqsar. Taxis kondiviżi (māshin-e savāri) joperaw fuq linji speċifiċi. It-taxi mbagħad tkun komuni, u tittrasporta diversi nies matul il-vjaġġ. Huwa l-aħjar mezz ta 'trasport f'Tehran, l-orħos u l-aktar veloċi. Ħafna nies, li m'għandhomx impjieg permanenti jew li jridu jissupplimentaw id-dħul tagħhom, jieħdu l-karozza personali tagħhom u jieħdu taxi.<ref>{{Ċita web|url=http://www.recherche-innovation.equipement.gouv.fr/article.php3?id_article=87|titlu=Diversité citadine|kunjom=recherche-innovation|data=2006-02-22|sit=www.recherche-innovation.equipement.gouv.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2026-07-02}}</ref> In-numru ta’ karozzi ħfief u vetturi kummerċjali ħfief f’Tehran kien stmat għal aktar minn żewġ miljuni fl-2003. [[Stampa:Iran-travel132.jpg|alt=Ġamm tat-traffiku f'Tehran.|daqsminuri|Ġamm tat-traffiku f'Tehran.]] Il-karozza għandha rwol importanti ħafna għad-djar f'Tehran ; kemm għall-mobilità tagħhom kif ukoll għall-ekonomija tagħhom. Ħafna mill-miżuri meħuda mill-awtoritajiet biex itejbu l-movimenti tal-karozzi kellhom effetti negattivi fuq il-ħajja tar-residenti ta 'Tehran: it-traffiku huwa dens ħafna u ħafna drabi konġestjonat, il-problemi ta' sikurezza għall-pedestrians u ċ-ċiklisti huma sinifikanti ħafna, u t-tniġġis tal-arja huwa sinifikanti ħafna. Barra minn hekk, in-numru ta’ spazji ta’ parkeġġ disponibbli mhuwiex għoli biżżejjed meta mqabbel man-numru ta’ vetturi li jiċċirkolaw f’Tehran. Il-muniċipalità ta’ Tehran, biex tipprova trażżan il-problemi tat-traffiku tal-karozzi, ħolqot żona ristretta fiċ-ċentru ta’ Tehran: din iż-żona hija pprojbita għal vetturi mingħajr awtorizzazzjoni biex imorru hemm, madankollu tibqa’ aċċessibbli għall-Ġimgħa kollha, li hija l-ġimgħa ta’ kull ġimgħa. jum mhux tax-xogħol fl-Iran. Hemm ukoll sitt linji tal-karozzi tal-linja tal-elettriku fin-Nofsinhar ta’ Tehran, li jġorru madwar 150,000 passiġġier kuljum. [[Stampa:Tehran IKI Airport.jpg|alt=Veduta ta' ġewwa tal-Ajruport Internazzjonali tal-Imam Khomeini.|daqsminuri|Veduta ta' ġewwa tal-Ajruport Internazzjonali tal-Imam Khomeini.]] Tehran hija moqdija mill-[[Ajruport Internazzjonali ta’ Mehrabad]], l-ewwel ajruport u bażi militari tal-belt, li tinsab fil-punent tal-belt, issa f’nofs żona urbana. L-Ajruport Internazzjonali Imam-Khomeini, 50 kilometru fin-nofsinhar tal-belt, ġie inawgurat fl-2004 u fl-aħħar mill-aħħar huwa maħsub biex jakkomoda titjiriet internazzjonali filwaqt li Mehrabad ikun riżervat għal titjiriet domestiċi. Tehran għandha wkoll stazzjon ċentrali u 4 terminals tal-karozzi tal-linja li joffru servizzi regolari għall-ibliet kollha fil-pajjiż (terminals tan-[[Nofsinhar]], tal-Lvant, tal-Punent u ta' Bei-haghi). == Problemi ambjentali u tniġġis == Skont id-dejta miġbura mill-AQCC (Tehran City Air Quality Monitoring Company) u l-Ministeru tal-Ambjent Iranjan, il-belt ta 'Tehran hija waħda mill-aktar imniġġsa fid-dinja. F'Novembru 2006, it-tniġġis tal-arja fil-kapitali Iranjana kkawża 3,600 mewt, prinċipalment minn patoloġiji kardjo-respiratorji. Skont l-Aġenzija għall-Kooperazzjoni Internazzjonali tal-Ġappun (JICA), is-sorsi tal-emissjonijiet mobbli ammontaw għal 71% tat-tniġġis kollu tal-arja fil-metropoli. Il-monossidu tal-karbonju jirrappreżenta parti sinifikanti mill-1.5 miljun tunnellata ta 'inkwinanti rilaxxati f'Tehran fl-2002, u r-responsabbiltà diretta tiegħu fiż-żieda fid-dħul ta' pazjenti għal disturbi kardijaċi fl-isptarijiet tal-belt hija dokumentata. L-emissjonijiet minn aktar minn żewġ miljun vettura privata u mezzi antiki tat-trasport huma l-kawża ewlenija tat-tniġġis tal-arja f'Tehran. Il-President ta’ dak iż-żmien Mohammad Khatami qal li l-karozzi mibnija fl-Iran ikollhom ikollhom standards aktar favur l-ambjent, u wiegħed bidla għal fjuwil bla ċomb. Tabilħaqq, il-maġġoranza tal-flotta tal-karozzi hija antika, xi kultant aktar minn 20 sena (b'mudelli manifatturati fl-Iran bħall-Peykan). Il-muniċipalità ta' Tehran, assoċjata mal-Ministeru tal-Ambjent Iranjan, implimentat miżuri maħsuba biex tnaqqas it-tniġġis: fl-2002, pereżempju, kważi t-30,000 taxi ta' Tehran kollha kienu jaħdmu bl-LPG. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|TJK}} [[Dushanbe]] ([[Taġikistan]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Moska]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|KWT}} Kuwajt ([[Kuwajt]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Berlin]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|CUB}} [[Ħavana]] ([[Kuba]]) ; * {{Flagicon|VEN}} Caracas ([[Veneżwela]]) ; * {{Flagicon|ZAF}} [[Chuani]] ([[Afrika t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|AFG}} [[Kabul]] ([[Afganistan]]) ; * {{Flagicon|YEM}} [[Sana'a]] ([[Jemen]]) ; * {{Flagicon|IRQ}} [[Bagdad]] ([[Iraq]]) ; * {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Beijing]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Budapest]] ([[Ungerija]]) ; * {{Flagicon|GEO}} [[Tbilisi]] ([[Ġeorġja]]) ; * {{Flagicon|KGZ}} [[Bishkek]] ([[Kirgiżistan]]) ; * {{Flagicon|ARM}} [[Yerevan]] ([[Armenja]]). == Referenzi == [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Asja]] [[Kategorija:Bliet tal-Iran]] nv6fgfhqafdzkte1tjd7bg826spx3c2 0 32929 330879 330096 2026-07-02T14:33:43Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330879 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Hasanpaşa tal-Gass''' (bit-Tork: ''Hasanpaşa Gazhanes''i u magħrufa wkoll bħala ''Kadıköy Gazhanesi'' jew ''Kurbağalıdere Gazhanesi''), illum magħrufa bħala l-'''[[Mużew]] tal-Gass''' (''Müze Gazhane''), kienet fabbrika [[Xogħlijiet tal-gass|tal-gass]] biex tipproduċi [[gass tal-faħam]] [[Istanbul|f'Istanbul]], it-[[Turkija]]. Mibnija fl-1892, ġiet żviluppata mill-ġdid f'mużew tal-[[arti]], ċentru kulturali u ċentru tat-teknoloġija fl-2021. == Storja == [[Stampa:Müze_Gazhane_(7).jpg|daqsminuri| Forn industrijali tal-kokk fil-Hasanpaşa tal-Gass (Settembru 2021)]] Hasanpaşa tal-Gass, illum Mużew tal-Gass (bit-Tork: ''Müze Gazhane'') tinsab f'Triq Kurbağalıdere 125 fil-viċinat ta' Hasanpaşa tad-distrett ta' [[Kadıköy]] f'Istanbul, it-Turkija. Inbniet fl-1892 matul l-[[Imperu Ottoman]] biex tissodisfa l-ħtieġa ta' gass tal-faħam u enerġija elettrika fil-parti [[Anatolja|Anatoljana]] ta' Istanbul. F'dak iż-żmien, kienet wieħed mill-erba' mħażen tal-gass f'Istanbul, l-oħrajn kienu f'Dolmabahçe, f'Yedikule u f'Kuzguncuk. Id-dawl tan-naħa Anatoljana ta' Istanbul ilu jitwassal mis-snin 60 tas-seklu 19 permezz tal-gass fornut mill-fabriki tal-gass ta' Kuzguncuk. Peress li ma kienx jista' jservi gass biżżejjed minn hawn, il-bini ta' fabbrika tal-gass ġdida kien ipproġettat. Fit-28 ta' Lulju 1891, ingħatat konċessjoni ta' 50 sena lill-kumpanija inkorporata Ottomana għad-"Dawl bil-Gass u Elettriku" biex isservi lid-distretti Kadıköy, Üsküdar u n-naħa Anatoljana bid-dawl u t-tisħin bl-użu tal-gass tal-faħam. Il-ftehim ġie ffirmat bejn l-inġinier Anatoli Barcil li jirrappreżenta lill-industrijalist tal-[[ħadid]] ibbażat [[Pariġi|f'Pariġi]] Charles Georges u s-Sindku Rıdvan Pasha li kien jirrappreżenta l-Istat Ottoman.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.gazetekadikoy.com.tr/yazi-dizisi/kadiky-kronolojisi-4|titlu=Kadıköy Kronolojisi (4){{!}} Haberler|kunjom=Müdürlüğü|isem=Kadıköy Belediyesi Bilgi İşlem|sit=www.gazetekadikoy.com.tr|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> Il-[[Arkitett|perit]]-kuntrattur Guglielmo Semprini beda l-bini tal-fabbrika tal-gass fl-1 ta' Awwissu 1891.<ref name=":0" /> Il-fabbrika tal-gass daħlet fis-servizz fl-1892 immexxija minn "Üsküdar-Kadıköy Gaz Şirket-i Tenviriyesi" ("Kumpanija tad-Dawl tal-Gass Üsküdar-kadıköy"). Tinsab qrib in-nixxiegħa ta' Kurbağalıdere f'Kadıköy, il-faħam inġieb fuq il-ilma, ittrasportat lejn l-impjanti tal-gass bil-ferrovija, u pproċessat għall-gass tal-faħam. Il-fabbrika tal-gass, imsejħa "Kurbağalıdere Gazhanesi" jew "Kadıköy Gazhanesi", issejħet aktar tard bħala "Hasanpaşa Gazhanesi" minħabba l-post fejn tinsab.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://birartibir.org/gazhane-den-musterek-haneye/|titlu=Gazhane’den müşterek haneye|data=2021-05-12|sit=1+1 Express|lingwa=tr-TR|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> Il-fabbrika tal-gass ħadmet kontinwament sal-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. Il-produzzjoni tal-gass tagħha waqfet ftit minn żmien għal żmien matul u wara l-gwerra. Matul iż-żminijiet ta' nuqqas ta' faħam, kien jinħaraq l-għadam taż-żebbuġ biex jevitaw l-interruzzjoni fil-provvista tal-gass. Hija kompliet tiffunzjona matul l-era Repubblikana. F'Ottubru 1924, sena wara l-fondazzjoni tar-Repubblika, il-gvern Tork estenda l-konċessjoni mal-Kumpanija tal-Gass Üsküdar-Kadıköy għal 50 sena oħra. Il-ftehim ġie ffirmat mis-Sindku Emin għall-gvern u l-membru tal-bord tal-kumpanija Arif Hilmet. Il-kumpanija, li tmexxi l-Yedikule Gazhanesi, xtrat il-kumpanija tal-gass Üsküdar-Kadıköy fl-1926, u kompliet bħala "İstanbul Havagazı ve Elektrik Teşebbüsatı Sanaiye Türk Anonim Şirketi" ("Istanbul Gas and Electricity Industrial Enterprise Turkish Inc. Co."). Bejn l-1938 u l-1944, Kadıköy Gazhanesi kompliet teżisti b'mod indipendenti. Operat taħt is-saqaf tal-kumpanija "Istanbul Elektrik, Tramvay ve Tüne Şirketi, IETT" ("Istanbul Electricity, Tram and Funicular Co.") bejn l-1945 u l-1993. It-tħaddim tal-fabbrika tal-gass waqaf fit-13 ta' Ġunju 1993 minħabba t-tnaqqis fid-domanda għall-gass wara li beda jintuża [[Gass naturali|l-gass naturali]].<ref>{{Ċita web|url=https://muzegazhane.istanbul/hasanpasa-gazhanesi/|titlu=Hasanpaşa Gazhanesi – Gazhane İstanbul|lingwa=tr|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> == Proġett ta' żvilupp mill-ġdid == Wara li l-fabbrika tal-gass għalqet, l-art tagħha ntużat mill-İETT bħala maħżen, garaxx, miżbla, u maħżen tal-faħam. Fl-1994, ġie deċiż li jiġu żarmati l-bqija tal-partijiet tal-istruttura. It-twaqqigħ ġie evitat b'riżultat tar-reżistenza tar-residenti u l-appoġġ ta' għaqdiet mhux governattivi. Il-fabbrika tal-gass ġiet iddikjarata żona protetta.<ref name=":1" /><ref>{{Ċita web|url=https://yesilgazete.org/gazhane-mahalleyi-kirleten-fabrikadan-iklim-muzesine/|titlu=Gazhane: Mahalleyi kirleten fabrikadan iklim müzesine - Yeşil Gazete|data=2021-05-18|lingwa=tr|data-aċċess=2024-10-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221006154427/https://yesilgazete.org/gazhane-mahalleyi-kirleten-fabrikadan-iklim-muzesine/|arkivju-data=2022-10-06|url-status=dead}}</ref> L-organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ "Gazhane Çevre Gönüllüleri" ("Voluntiera Ambjentali tax-Xogħlijiet tal-Gass") bdiet torganizza ruħha fl-1996, u nbidlet f'kooperattiva fl-1998. Il-voluntiera talbu biex jibdlu l-fabbrika tal-gass f'ċentru kulturali. Saru tmien festivals fis-sit sal-2009. Il-festivals bla ħlas kienu jikkonsistu f'wirjiet, f'kunċerti ta' mużika, fi spettakli taż-[[żfin]] u f'teatru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/gazhanede-senlik-var-38733696|titlu=Gazhane'de şenlik var|data=2005-05-27|sit=www.hurriyet.com.tr|lingwa=tr|data-aċċess=2024-10-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://kentvedemiryolu.com/8-hasanpasa-gazhane-senligi/|titlu=8.Hasanpaşa Gazhane Şenliği {{!}} Kent ve Demiryolu|lingwa=tr-TR|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> Ġie ppreparat proġett ta' restawr mill-[[Università Teknika ta' Istanbul]] (İTÜ) bejn l-1998 u l-2001. Wara l-approvazzjoni tal-proġett mill-Bord tal-Konservazzjoni fl-2014, il-Muniċipalità Metropolitana ta' Istanbul ħarġet sejħiet għall-offerti fit-8 ta' Jannar tal-istess sena. Id-Dipartiment tal-[[Storja|Istorja]] tal-Arkitettura u tar-Restawr fil-Fakultà tal-Arkitettura ta' İTÜ kien responsabbli għas-superviżjoni u d-direzzjoni tal-proġett.<ref>{{Ċita web|url=https://v3.arkitera.com/v1/haberler/2002/03/07/hasanpasa.htm|titlu=Hasanpaşa Gazhanesi Projesi: Kentli bilinciyle yaratılan örnek...|sit=v3.arkitera.com|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> Ix-xogħlijiet ta' rinnovazzjoni bdew fis-7 ta' Marzu 2014 u tlestew fl-2021 b'dewmien ta' sentejn.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.birgun.net/haber/gazhane-30-sene-sonra-hayata-dondu-351016|titlu=Gazhane 30 sene sonra hayata döndü|sit=birgun.net|lingwa=Turkish|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> == Mużew tal-Gass == Il-bini nfetaħ bħala ċ-ċentru ġdid ta' Istanbul għall-kultura u l-arti fid-9 ta' Lulju 2021, taħt l-isem ta' "Müze Gazhane". Huwa mużew tax-[[xjenza]] u t-teknoloġija b'sezzjoni ta' wirja tal-cartoons.<ref name=":2" /> Il-mużew ikopri erja ta 30,000 m².<ref name=":1" /> Jikkonsisti f'librerija li għandha madwar 10,000 ktieb, imsemmija għall-Professur Afife Batur, il-mexxej tal-proġett ta' restawr, żewġ swali tat-teatru, waħda bi 300 siġġu u l-oħra b'130 siġġu, kafetterija, ristorant u żoni soċjali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.birgun.net/haber/gazhane-sanat-ve-lezzet-duragi-oldu-352774|titlu=Gazhane sanat ve lezzet durağı oldu|sit=birgun.net|lingwa=Turkish|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> == Gallerija == <gallery> Stampa:Müze_Gazhane_(11).jpg|alt=Site of the Gasworks|Sit tal-fabbrika tal-gass Stampa:Gazhane.jpg|alt=Open air concert inside the complex|Kunċert fil-miftuħ ġewwa l-kumpless kulturali Stampa:Müze_Gazhane_2021_(3).jpg|alt=Site of the Gasworks|Sit tal-fabbrika tal-gass Stampa:Müze_Gazhane_2021_(1).jpg|alt=A view from the museum's interior.|Veduta tal-intern tal-mużew Stampa:Afife_Batur_Kütüphanesi_(2).jpg|alt=Afife Batur Library at the museum.|Librerija Afife Batur fil-mużew </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Turkija]] [[Kategorija:Mużewijiet]] [[Kategorija:Industrija]] [[Kategorija:Sorsi CS1 bit-Tork (tr)]] n34nv12ssosud7z2zo7jc9p9ntwmu2p 330880 330879 2026-07-02T14:33:56Z ToniSant 4257 added [[Category:Istanbul]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330880 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Hasanpaşa tal-Gass''' (bit-Tork: ''Hasanpaşa Gazhanes''i u magħrufa wkoll bħala ''Kadıköy Gazhanesi'' jew ''Kurbağalıdere Gazhanesi''), illum magħrufa bħala l-'''[[Mużew]] tal-Gass''' (''Müze Gazhane''), kienet fabbrika [[Xogħlijiet tal-gass|tal-gass]] biex tipproduċi [[gass tal-faħam]] [[Istanbul|f'Istanbul]], it-[[Turkija]]. Mibnija fl-1892, ġiet żviluppata mill-ġdid f'mużew tal-[[arti]], ċentru kulturali u ċentru tat-teknoloġija fl-2021. == Storja == [[Stampa:Müze_Gazhane_(7).jpg|daqsminuri| Forn industrijali tal-kokk fil-Hasanpaşa tal-Gass (Settembru 2021)]] Hasanpaşa tal-Gass, illum Mużew tal-Gass (bit-Tork: ''Müze Gazhane'') tinsab f'Triq Kurbağalıdere 125 fil-viċinat ta' Hasanpaşa tad-distrett ta' [[Kadıköy]] f'Istanbul, it-Turkija. Inbniet fl-1892 matul l-[[Imperu Ottoman]] biex tissodisfa l-ħtieġa ta' gass tal-faħam u enerġija elettrika fil-parti [[Anatolja|Anatoljana]] ta' Istanbul. F'dak iż-żmien, kienet wieħed mill-erba' mħażen tal-gass f'Istanbul, l-oħrajn kienu f'Dolmabahçe, f'Yedikule u f'Kuzguncuk. Id-dawl tan-naħa Anatoljana ta' Istanbul ilu jitwassal mis-snin 60 tas-seklu 19 permezz tal-gass fornut mill-fabriki tal-gass ta' Kuzguncuk. Peress li ma kienx jista' jservi gass biżżejjed minn hawn, il-bini ta' fabbrika tal-gass ġdida kien ipproġettat. Fit-28 ta' Lulju 1891, ingħatat konċessjoni ta' 50 sena lill-kumpanija inkorporata Ottomana għad-"Dawl bil-Gass u Elettriku" biex isservi lid-distretti Kadıköy, Üsküdar u n-naħa Anatoljana bid-dawl u t-tisħin bl-użu tal-gass tal-faħam. Il-ftehim ġie ffirmat bejn l-inġinier Anatoli Barcil li jirrappreżenta lill-industrijalist tal-[[ħadid]] ibbażat [[Pariġi|f'Pariġi]] Charles Georges u s-Sindku Rıdvan Pasha li kien jirrappreżenta l-Istat Ottoman.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.gazetekadikoy.com.tr/yazi-dizisi/kadiky-kronolojisi-4|titlu=Kadıköy Kronolojisi (4){{!}} Haberler|kunjom=Müdürlüğü|isem=Kadıköy Belediyesi Bilgi İşlem|sit=www.gazetekadikoy.com.tr|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> Il-[[Arkitett|perit]]-kuntrattur Guglielmo Semprini beda l-bini tal-fabbrika tal-gass fl-1 ta' Awwissu 1891.<ref name=":0" /> Il-fabbrika tal-gass daħlet fis-servizz fl-1892 immexxija minn "Üsküdar-Kadıköy Gaz Şirket-i Tenviriyesi" ("Kumpanija tad-Dawl tal-Gass Üsküdar-kadıköy"). Tinsab qrib in-nixxiegħa ta' Kurbağalıdere f'Kadıköy, il-faħam inġieb fuq il-ilma, ittrasportat lejn l-impjanti tal-gass bil-ferrovija, u pproċessat għall-gass tal-faħam. Il-fabbrika tal-gass, imsejħa "Kurbağalıdere Gazhanesi" jew "Kadıköy Gazhanesi", issejħet aktar tard bħala "Hasanpaşa Gazhanesi" minħabba l-post fejn tinsab.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://birartibir.org/gazhane-den-musterek-haneye/|titlu=Gazhane’den müşterek haneye|data=2021-05-12|sit=1+1 Express|lingwa=tr-TR|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> Il-fabbrika tal-gass ħadmet kontinwament sal-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. Il-produzzjoni tal-gass tagħha waqfet ftit minn żmien għal żmien matul u wara l-gwerra. Matul iż-żminijiet ta' nuqqas ta' faħam, kien jinħaraq l-għadam taż-żebbuġ biex jevitaw l-interruzzjoni fil-provvista tal-gass. Hija kompliet tiffunzjona matul l-era Repubblikana. F'Ottubru 1924, sena wara l-fondazzjoni tar-Repubblika, il-gvern Tork estenda l-konċessjoni mal-Kumpanija tal-Gass Üsküdar-Kadıköy għal 50 sena oħra. Il-ftehim ġie ffirmat mis-Sindku Emin għall-gvern u l-membru tal-bord tal-kumpanija Arif Hilmet. Il-kumpanija, li tmexxi l-Yedikule Gazhanesi, xtrat il-kumpanija tal-gass Üsküdar-Kadıköy fl-1926, u kompliet bħala "İstanbul Havagazı ve Elektrik Teşebbüsatı Sanaiye Türk Anonim Şirketi" ("Istanbul Gas and Electricity Industrial Enterprise Turkish Inc. Co."). Bejn l-1938 u l-1944, Kadıköy Gazhanesi kompliet teżisti b'mod indipendenti. Operat taħt is-saqaf tal-kumpanija "Istanbul Elektrik, Tramvay ve Tüne Şirketi, IETT" ("Istanbul Electricity, Tram and Funicular Co.") bejn l-1945 u l-1993. It-tħaddim tal-fabbrika tal-gass waqaf fit-13 ta' Ġunju 1993 minħabba t-tnaqqis fid-domanda għall-gass wara li beda jintuża [[Gass naturali|l-gass naturali]].<ref>{{Ċita web|url=https://muzegazhane.istanbul/hasanpasa-gazhanesi/|titlu=Hasanpaşa Gazhanesi – Gazhane İstanbul|lingwa=tr|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> == Proġett ta' żvilupp mill-ġdid == Wara li l-fabbrika tal-gass għalqet, l-art tagħha ntużat mill-İETT bħala maħżen, garaxx, miżbla, u maħżen tal-faħam. Fl-1994, ġie deċiż li jiġu żarmati l-bqija tal-partijiet tal-istruttura. It-twaqqigħ ġie evitat b'riżultat tar-reżistenza tar-residenti u l-appoġġ ta' għaqdiet mhux governattivi. Il-fabbrika tal-gass ġiet iddikjarata żona protetta.<ref name=":1" /><ref>{{Ċita web|url=https://yesilgazete.org/gazhane-mahalleyi-kirleten-fabrikadan-iklim-muzesine/|titlu=Gazhane: Mahalleyi kirleten fabrikadan iklim müzesine - Yeşil Gazete|data=2021-05-18|lingwa=tr|data-aċċess=2024-10-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221006154427/https://yesilgazete.org/gazhane-mahalleyi-kirleten-fabrikadan-iklim-muzesine/|arkivju-data=2022-10-06|url-status=dead}}</ref> L-organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ "Gazhane Çevre Gönüllüleri" ("Voluntiera Ambjentali tax-Xogħlijiet tal-Gass") bdiet torganizza ruħha fl-1996, u nbidlet f'kooperattiva fl-1998. Il-voluntiera talbu biex jibdlu l-fabbrika tal-gass f'ċentru kulturali. Saru tmien festivals fis-sit sal-2009. Il-festivals bla ħlas kienu jikkonsistu f'wirjiet, f'kunċerti ta' mużika, fi spettakli taż-[[żfin]] u f'teatru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/gazhanede-senlik-var-38733696|titlu=Gazhane'de şenlik var|data=2005-05-27|sit=www.hurriyet.com.tr|lingwa=tr|data-aċċess=2024-10-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://kentvedemiryolu.com/8-hasanpasa-gazhane-senligi/|titlu=8.Hasanpaşa Gazhane Şenliği {{!}} Kent ve Demiryolu|lingwa=tr-TR|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> Ġie ppreparat proġett ta' restawr mill-[[Università Teknika ta' Istanbul]] (İTÜ) bejn l-1998 u l-2001. Wara l-approvazzjoni tal-proġett mill-Bord tal-Konservazzjoni fl-2014, il-Muniċipalità Metropolitana ta' Istanbul ħarġet sejħiet għall-offerti fit-8 ta' Jannar tal-istess sena. Id-Dipartiment tal-[[Storja|Istorja]] tal-Arkitettura u tar-Restawr fil-Fakultà tal-Arkitettura ta' İTÜ kien responsabbli għas-superviżjoni u d-direzzjoni tal-proġett.<ref>{{Ċita web|url=https://v3.arkitera.com/v1/haberler/2002/03/07/hasanpasa.htm|titlu=Hasanpaşa Gazhanesi Projesi: Kentli bilinciyle yaratılan örnek...|sit=v3.arkitera.com|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> Ix-xogħlijiet ta' rinnovazzjoni bdew fis-7 ta' Marzu 2014 u tlestew fl-2021 b'dewmien ta' sentejn.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.birgun.net/haber/gazhane-30-sene-sonra-hayata-dondu-351016|titlu=Gazhane 30 sene sonra hayata döndü|sit=birgun.net|lingwa=Turkish|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> == Mużew tal-Gass == Il-bini nfetaħ bħala ċ-ċentru ġdid ta' Istanbul għall-kultura u l-arti fid-9 ta' Lulju 2021, taħt l-isem ta' "Müze Gazhane". Huwa mużew tax-[[xjenza]] u t-teknoloġija b'sezzjoni ta' wirja tal-cartoons.<ref name=":2" /> Il-mużew ikopri erja ta 30,000 m².<ref name=":1" /> Jikkonsisti f'librerija li għandha madwar 10,000 ktieb, imsemmija għall-Professur Afife Batur, il-mexxej tal-proġett ta' restawr, żewġ swali tat-teatru, waħda bi 300 siġġu u l-oħra b'130 siġġu, kafetterija, ristorant u żoni soċjali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.birgun.net/haber/gazhane-sanat-ve-lezzet-duragi-oldu-352774|titlu=Gazhane sanat ve lezzet durağı oldu|sit=birgun.net|lingwa=Turkish|data-aċċess=2024-10-14}}</ref> == Gallerija == <gallery> Stampa:Müze_Gazhane_(11).jpg|alt=Site of the Gasworks|Sit tal-fabbrika tal-gass Stampa:Gazhane.jpg|alt=Open air concert inside the complex|Kunċert fil-miftuħ ġewwa l-kumpless kulturali Stampa:Müze_Gazhane_2021_(3).jpg|alt=Site of the Gasworks|Sit tal-fabbrika tal-gass Stampa:Müze_Gazhane_2021_(1).jpg|alt=A view from the museum's interior.|Veduta tal-intern tal-mużew Stampa:Afife_Batur_Kütüphanesi_(2).jpg|alt=Afife Batur Library at the museum.|Librerija Afife Batur fil-mużew </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Turkija]] [[Kategorija:Mużewijiet]] [[Kategorija:Industrija]] [[Kategorija:Sorsi CS1 bit-Tork (tr)]] [[Kategorija:Istanbul]] ic4c7tnqg8d9lv8knyk2w953zyny9mg 0 33388 330852 327639 2026-07-02T14:14:29Z ToniSant 4257 added [[Category:Storja tal-Iran]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330852 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Hegmataneh.jpg|daqsminuri|Hegmataneh.]] '''Hegmataneh''', magħrufa wkoll bħala '''Ecbatana''' (/ɛkˈbætənə/) jew '''Hagmatana''', kienet belt tal-qedem, il-[[belt kapitali]] tar-Renju Medjan, u l-ewwel belt kapitali fl-[[Storja|istorja]] [[Iran|Iranjana]]. Iktar 'il quddiem saret il-belt kapitali tas-sajf tal-Imperi tal-[[Akemenidi]] u tal-[[Partiċi]].<ref>Nardo, Don. "Ecbatana." ''The Greenhaven Encyclopedia of Ancient Mesopotamia'', edited by Robert B. Kebric, Greenhaven Press, 2007, pp. 97-98.</ref> Kienet ukoll belt importanti matul l-Imperi tas-[[Selewċidi]] u tas-[[Sassanidi]]. Huwa maħsub li Ecbatana tinsab fil-Muntanji Zagros, fil-Lvant tal-[[Mesopotamja]] ċentrali, fuq l-Għolja ta' Hagmatana (Tappe-ye Hagmatāna).<ref>Brown, Stuart C. (1997). "Ecbatana". ''Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 1''. pp. 80–84.</ref> Il-pożizzjoni strateġika u r-riżorsi ta' Ecbatana x'aktarx li għamluha sit popolari saħansitra qabel l-ewwel millenju [[Ante Christum natum|Q.K]]. Flimkien ma' [[Ateni]] fil-[[Greċja]], [[Ruma]] fl-[[Italja]] u [[Susa]] fil-Khuzestan, Ecbatana hija waħda mill-ftit bliet tal-qedem fid-[[Id-Dinja|dinja]] li għadhom ħajjin u importanti, u tirrappreżenta Hamadan moderna.<ref>{{Ċita web|url=https://gopersis.com/ecbatana/|titlu=Ecbatana, Journey to the Medes and Achaemenid|kunjom=Nazari|isem=Atiyeh|data=2023-03-22|sit=GoPersis|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-03-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250114194209/https://gopersis.com/ecbatana/|arkivju-data=2025-01-14|url-status=dead}}</ref> == Storja == === Renju Medjan (678–550 Q.K.) === [[File:Reza_Abbasi_Museum_(15).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Reza_Abbasi_Museum_(15).jpg|daqsminuri|Reċipjent tad-deheb b'għamla ta' muntun, skopert f'Ecbatana, li issa jinsab fil-[[Mużew]] ta' Reza Abbasi.]] Skont [[Erodotu]], Ecbatana ntgħażlet bħala l-belt kapitali tal-Medjani fis-678 [[Ante Christum natum|Q.K]]. minn [[Deioces]], l-ewwel mexxej tal-Medjani. Erodotu qal li kellha seba' swar. Deioces kien beħsiebu jibni palazz denju għad-dinjità ta' re. Wara li għażel lil Ecbatana bħala l-belt kapitali tiegħu, Deioces iddeċieda li jibni palazz enormi u setgħan fil-forma ta' seba' kastelli ingastati. Erodotu jgħid li kull wieħed minnhom kellu [[lewn]] ta' [[pjaneta]]. Il-palazz irjali u t-teżor kienu jinsabu fi ħdan is-seba' kastell. Il-perimetru ta' barra tal-ħitan tal-kastell kien kważi daqs is-swar ta' Ateni. Il-palazz irjali, li nbena fl-aħħar forti intern, kellu mijiet ta' kmamar u n-nies bnew id-djar tagħhom ukoll 'il barra minn dawn il-fortijiet, maġenb il-palazz. Xi arkeologi attribwew il-kostruzzjoni tal-belt lil [[Phraortes]], it-tieni re tal-Medjani. Leġġendi antiki oħra jattribwixxu l-oriġini ta' Ecbatana lil-leġġendarji Semiramis jew Jamshid. Ecbatana ssemmiet ukoll minn storiċi Griegi oħra bħala Polibju, Ċtesju, Ġustinu u Ksenofon. L-[[Assirjani]] milli jidher ma semmewx lil Ecbatana, u x'aktarx li qatt ma rnexxielhom jippenetraw fil-Lvant ta' Alvand, minkejja żewġ sekli ta' involviment fl-inħawi Medjani ta' Zagros ċentrali. === Imperu tal-Akemenidi (550–330 Q.K.) === [[File:Coin_of_Demetrius_I_Soter,_minted_in_Ecbatana.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Coin_of_Demetrius_I_Soter,_minted_in_Ecbatana.jpg|xellug|daqsminuri|Munita ta' Demetriju I, zekkata u skoperta f'Ecbatana.]] Fil-550 Q.K., [[Ċiru l-Kbir]] għeleb lil [[Astyages]] u ħakem lil Ecbatana, u b'hekk ifforma l-Imperu tal-Akemenidi. Għalkemm Ecbatana tilfet l-importanza li kellha qabel, kienet tinsab tul ir-rotta rjali, kienet tikkollega [[Persepolis]] ma' [[Sardis]], u kienet tinsab fil-bażi tal-Muntanja Alvand. Għaldaqstant ġiet insedjata mill-mexxejja Akemenidi u l-belt saret il-belt kapitali tas-sajf u t-teżor tal-Akemenidi. Kif imsemmi f'diversi sorsi, il-belt intużat ukoll bħala arkivju rjali. Fi żmien il-qedem, Ecbatana kienet rinomata għall-ġid u għall-arkitettura mill-isbaħ tagħha. Fit-330 Q.K., meta [[Darius III]] ffaċċja lil [[Alessandru Manju]], Ecbatana kienet fi stat ta' fdalijiet, iżda Darius III ordna l-kostruzzjoni ta' mijiet ta' moħbiet f'nofs il-belt għat-teżori u għall-assi. Xi ġimgħat qabel ma nqatel Darius III f'kolp f'Lulju tat-330 Q.K., Ecbatana nħakmet, u Persepolis inqerdet minn Alessandru Manju. Dawn l-avvenimenti mmarkat tmiem l-Imperu tal-Akemenidi. === Imperu tas-Selewċidi (312–363 Q.K.) === [[File:Achaemenid_gold_rhyton_in_the_shape_of_a_lion,_from_Ecbatana,_ca._550-330_BC,_Exhibition-_'Iran,_Cradle_of_Civilizations',_Archaeological_Museum_of_Alicante_(MARQ),_Spain_-_48244034452.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Achaemenid_gold_rhyton_in_the_shape_of_a_lion,_from_Ecbatana,_ca._550-330_BC,_Exhibition-_'Iran,_Cradle_of_Civilizations',_Archaeological_Museum_of_Alicante_(MARQ),_Spain_-_48244034452.jpg|daqsminuri|Reċipjent tad-deheb ta' żmien l-Akemenidi, b'għamla ta' [[iljun]], minn Ecbatana, li issa jinsab fil-Mużew Nazzjonali tal-Iran.]] Fit-330 Q.K., Alessandru Manju ħataf it-teżor ta' Ecbatana, u seraq id-deheb u l-fidda kollha tal-palazz. Ecbatana kienet is-sit tal-assassinju tal-ġeneral Maċedonu [[Parmenju]] skont l-ordni ta' Alessandru Manju. Iktar 'il quddiem, fit-305 Q.K., il-belt kienet immexxija minn [[Seleucus I]]. Il-Battalja ta' Ecbatana ġiet miġġielda fil-129 Q.K. bejn is-Selewċidi mmexxija minn [[Antiochus VII Sidetes]] u l-Partiċi mmexxija minn Phraates II, u mmarkat it-tentattiv finali min-naħa tas-Selewċidi li jerġgħu jiksbu l-poter fil-Lvant tal-Iran kontra l-Partiċi. Wara t-telfa li ġarrbu, it-territorju tas-Selewċidi kien limitat għall-inħawi tas-[[Sirja]] moderna. === Imperu Partiku (247 Q.K. – 224 W.K.) === [[File:Coin_of_Mithridates_II_of_Parthia_with_a_horse_depicted_on_reverse,_Ecbatana_mint.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Coin_of_Mithridates_II_of_Parthia_with_a_horse_depicted_on_reverse,_Ecbatana_mint.jpg|xellug|daqsminuri|Munita ta' Mithridates II b'żiemel fuq in-naħa ta' wara, zekkata u skoperta f'Ecbatana.]] Iktar 'il quddiem Ecbatana saret il-belt kapitali tas-sajf tal-Partiċi, u z-zekka prinċipali tagħhom, fejn ġew prodotti drakmi, tetradrakmi u denominazzjonijiet imħallta tal-bronż. Il-ġid u l-importanza tal-belt matul il-perjodu Klassiku tal-qedem ġew attribwiti għall-pożizzjoni tagħha, f'salib it-toroq kruċjali tul l-"awtostrada" prinċipali mil-Lvant għall-Punent, magħrufa bħala t-Triq l-Għolja. L-inħawi kienu magħrufa wkoll għaż-[[Żiemel|żwiemel]] u għall-qamħ (Polibju, 5.44.1). Hemmhekk kien hemm ukoll il-graffit, id-deheb, il-platinu, l-antimonju, il-[[ħadid]], u diversi minerali oħra; madankollu, sorsi Klassiċi jsemmu rqajja' taż-żejt u nirien, u ma hemm l-ebda evidenza ta' sfruttament ta' dawn ir-riżorsi. Fil-130 Q.K., bl-intenzjoni li s-Selewċidi jerġgħu jiksbu l-poter fl-Iran, Antiochus VII waqaf f'Ecbatana għal żmien qasir, l-istess bħala [[Tigranes il-Kbir]], li ssoġġorna hemmhekk fis-sena ta' wara biex jattakka lil [[Mithridates II]]. === Imperu tas-Sassanidi (224–651 W.K.) === Ecbatana baqgħet leali lejn il-Partiċi sal-226 W.K., meta Ardashir I għeleb lil Artabanus IV u ħakem Ecbatana mit-Tramuntana, flimkien ma' Atropatene. Ma hemm l-ebda evidenza kunfliġġenti dwar jekk Ecbatana ntużatx tassew bħala l-belt kapitali tas-sajf għas-Sassanidi. Skont Ibn al-Faqih, il-binjiet inbnew bejn [[Ctesiphon]] (il-belt kapitali tas-Sassanidi) u l-Muntanja Alvand, iżda mhux lil hinn minn hemm. === Qerda === Wara l-Battalja ta' Nahavand fis-642 W.K., Ecbatana sfat f'idejn il-Musulmani, u għall-ħabta tal-1220, il-belt inqerdet għalkollox mill-invażjoni tal-[[Mongolja|Mongoli]]. Ecbatana nsterqet fl-1386 minn Timur, u l-popolazzjoni tagħha nqatlet. == Sit ta' Wirt Dinji == Hegmataneh ġiet iddeżinjata bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2024.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1716|titlu=Hegmataneh - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-03-11}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Deskrizzjonijiet storiċi == ==== Deskrizzjoni ta' Erodotu ==== [[File:Khorsabad_Salle_II_bas_relief_22_attaque_d'une_cité_mède.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khorsabad_Salle_II_bas_relief_22_attaque_d'une_cit%C3%A9_m%C3%A8de.jpg|lemin|daqsminuri|Riljiev ta' żmien l-Assirjani ta' belt Medjana bi swar li jiffurmaw ċrieki konċentriċi fuq għolja, simili għad-deskrizzjoni ta' Ecbatana iktar 'il quddiem minn awturi Griegi.]] Il-Griegi ħasbu li Ecbatana kienet il-belt kapitali tal-Imperu Medjan u akkreditaw l-istabbiliment tagħha lil Deioces (id-''Daiukku'' skont il-kitbiet kunejformi). Huwa allegat li madwar il-palazz tiegħu f'Ecbatana bena seba' swar konċentriċi ta' lwien differenti. Hemm xi indikazzjonijiet li s-swar ta' dan il-kumpless jaf fil-fatt huma [[żiggurat]] tal-qedem, li kien tip ta' tempju b'diversi sulari li kien komuni fil-Lvant Qarib tal-qedem. Fis-seklu 5 Q.K., Erodotu kiteb dwar Ecbatana:<blockquote>"Il-Medjani bnew il-belt li issa jisimha Ecbatana, bi swar ta' daqs u qawwa enormi, għoljin u ġejjin għat-tond fi ħdan xulxin. Il-pjanta tal-post kienet tali li kull wieħed mis-swar kellu jisboq lil ta' ħdejh bil-battaljuni. In-natura tal-art, li kienet għolja ħafifa, tiffavorixxi dawn l-arranġamenti sa ċertu punt iżda hija affettwata l-iktar mill-[[arti]]. L-għadd ta' ċrieki jammonta għal seba'; il-palazz irjali u t-teżor jinsabu fi ħdan is-sur tal-aħħar. Iċ-ċirkwit tal-ħajt estern huwa simili ħafna għal dak ta' Ateni. Fuq dan il-ħajt il-battaljuni huma kollha bojod, f'ta' wara suwed, f'ta' wara ħomor, f'ta' wara blu, u f'ta' wara oranġjo; kollha kemm huma miżbugħin biż-żebgħa. L-aħħar tnejn għandhom battaljuni miksijin rispettivament bil-fidda u bid-deheb. Dawn il-fortifikazzjonijiet kollha, Deioces ordna li jittellgħu għalih innifsu u għall-palazz tiegħu".</blockquote> [[File:Raguel's_Reception_of_Tobias_at_Ecbatana_MET_DP801095.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Raguel's_Reception_of_Tobias_at_Ecbatana_MET_DP801095.jpg|daqsminuri|Raguel jilqa' lil Tobija f'Ecbatana.]] Id-deskrizzjoni ta' Erodotu hija kkorroborata parzjalment mir-riljievi fil-ġebel mill-Imperu Neo-Assirjan, fejn iċ-ċittadelli Medjani jidhru bi ċrieki ta' swar konċentriċi. Sorsi oħra jattestaw l-importanza storika ta' Ecbatana abbażi tat-termini użati mill-awturi tal-qedem biex jiddeskrivuha, pereżempju ''Caput Mediae'' (il-belt kapitali ta' Medja), is-Sede Rjali, u l-Belt il-Kbira. Jingħad li Alessandru Manju ddepożita t-teżori li ħa minn Persepolis u minn [[Pasargadae]] u li wieħed mill-aħħar atti ta' ħajtu kien li jżur il-belt. Iċ-ċittadella ta' Ecbatana tissemma wkoll fil-[[Bibbja]] f'Eżra 6:2, fi żmien [[Darius I]], bħala parti mill-arkivji nazzjonali. ==== Deskrizzjoni fil-Kronaka ta' Nabonidu ==== Il-Kronaka ta' Nabonidu, test [[Babilonja|Babiloniż]] tal-qedem mis-seklu 5 Q.K., tiddeskrivi kif Astyages, l-aħħar re Medjan, tneħħa minn fuq it-tron u kif Ċiru ħakem lil Ecbatana.<blockquote>"Ir-re Astyages sejjaħ lit-truppi tiegħu u mmarċjaw kontra Ċiru, ir-re ta' Anšan [jiġifieri ''Persis''], sabiex jiltaqa' miegħu f'battalja. L-armata ta' Astyages irvellat kontrih, għamlitlu l-ktajjen u tagħtu lil Ċiru. Ċiru mmarċja kontra Ecbatana u ħataf ir-residenza rjali; huwa seraq il-fidda, id-deheb u kull oġġett ieħor ta' valur ta' Ecbatana u ħadu miegħu lejn Anšan".</blockquote> ==== Deskrizzjoni tal-Megalopoli minn Polibju ==== [[File:Andrea_Vaccaro_-_Raguel's_Blessing_of_her_Daughter_Sarah_before_Leaving_Ecbatana_with_Tobias_-_Google_Art_Project.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Andrea_Vaccaro_-_Raguel's_Blessing_of_her_Daughter_Sarah_before_Leaving_Ecbatana_with_Tobias_-_Google_Art_Project.jpg|daqsminuri|Raguel Ibierek lil Bintu Sara qabel ma titlaq minn Ecbatana ma' Tobija, [[pittura]] ta' [[Andrea Vaccaro]].]] Fis-seklu 2 Q.K., Polibju jikteb dwar Ecbatana. Huwa jsemmi li l-ġid u l-kobor tal-binjiet tagħha jgħinuha tispikka qalb il-bliet l-oħra kollha. Ma għandhiex ħitan iżda ċittadella artifiċjali b'fortifikazzjonijiet tal-għaġeb. Taħthom hemm il-palazz b'ċirkonferenza ta' madwar seba' sulari, u l-kobor tiegħu juri l-ġid li jgawdu l-fundaturi tiegħu. F'dak iż-żmien, l-ebda parti tal-[[injam]] ma kienet titħalla esposta. Kien hemm riffieda miksija b'folji tal-fidda jew tad-deheb, kompartimenti fis-saqaf, u kolonni fil-portiċi u fil-kolonnati, kif ukoll madum tal-fidda li kienu jintużaw mal-istruttura kollha. Fl-invażjoni min-naħa ta' Alessandru Manju, insterqu l-iżjed metalli prezzjużi, filwaqt li l-kumplament insterqu matul ir-renji ta' Antigonu u ta' Seleucus. Madankollu, Antiochus sab li l-kolonni tat-tempju ta' Aene kienu għadhom indurati u li diversi madumiet tal-fidda kienu għadhom fuq xulxin madwar it-tempju flimkien ma' xi brikks tad-deheb (Polibju, 10.27). == [[Arkeoloġija]] == {{multiple image|perrow=3|total_width=250|image1=Coin of Artabanus II of Parthia.jpg|image2=Coin of Phraates III of Parthia.jpg|footer=|caption1=Artabanus II|caption2=Phraates III|image3=Coin of Vonones I of Parthia.jpg|caption3=Vonones I|image4=Coin of Osroes I (cropped), Ecbatana mint.jpg|caption4=Osroes I|image6=Coin of Vologases V, Ecbatana mint.jpg|caption6=Vologases V|image7=Coin of Mithridates V of Parthia, Ecbatana mint.jpg|caption7=Mithridates V|image8=Drachm of Phraates V and his mother Musa, Ecbatana mint.jpg|caption8=Phraates V u ommu Musa|image5=The portrait of Phraates V on the obverse of a drachm, Ecbatana mint.jpg|image9=Coin_of_Vologases_VI_of_Parthia_%28cropped%29,_Ecbatana_mint.jpg|caption5=Phraates V|caption9=Vologases VI|image10=Roundel with winged lion - Achaemenid gold, said to have been found at Hamadan at Tepe Hagmatana, the site of ancient Ecbatana, 550-330 BC - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC07984.JPG|caption10=Labbra tad-deheb b'iljun bil-ġwienaħ ta' żmien l-Akemenidi.}}Topografikament, Hamadan hija kkaratterizzata minn tliet għoljiet, Mosalla (post tat-talb), Tell Hagmatana (Tappa-ye Hagmatana) u Sang-e Sir, flimkien max-xmara Alusjerd, bi fluss mit-Tramuntana għan-Nofsinhar u li tissepara l-belt f'żewġ partijiet. Il-quċċata tal-Moṣallā, għolja tal-blat ta' 80 metru (260 pied) fin-naħa tax-Xlokk, fiha fdalijiet tal-ġebel u tal-brikks ta' ċittadella rettangolari mmarkata permezz ta' torrijiet. Huwa maħsub li hija ċ-ċittadella Medjana, li tmur lura għal żmien il-Partiċi. Tell Hagmatana, magħrufa wkoll bħala Tepe Hegmataneh (li huwa maħsub li tikkorrispondi għaċ-ċittadella tal-qedem ta' Ecbatana), għandha ċirkonferenza ta' 1.4 kilometru (0.87 mili) u erja ta' madwar 40 ettaru, li tikkorrispondi għal rapport minn Polibju, għalkemm ir-rakkonti Griegi u Rumani tal-qedem x'aktarx li jesaġeraw il-ġid, il-ġmiel u l-lussu ta' Ecbatana. Sa issa ma tantx instabu wisq fdalijiet li jistgħu jiġu datati b'ċertezza għal żmien il-Medjani. Hemm "kamra żgħira, miftuħa mill-ġnub, b'erba' kolonni fl-irkejjen li jirfdu saqaf b'koppla, simili għal struttura ta' żmien il-Medjani minn Tepe Nush-i Jan, li ġiet interpretata bħala tempju tan-nar taż-[[Żoroastrijaniżmu]]. L-iskavi żvelaw ħajt difensiv enormi magħmul minn brikks tat-tajn, u ġie datat għal żmien il-Medjani abbażi ta' tqabbil ma' Tepe Nush-i Jan u Godin Tepe. Hemm ukoll żewġ bażijiet ta' kolonni minn żmien l-Akemenidi, kif ukoll xi strutturi tal-brikks tat-tajn li huwa maħsub li jmorru lura għal żmien il-Medjani jew l-Akemenidi. [[Skultura]] danneġġata sew ta' iljun ma wasslitx għal datazzjoni ċerta: tista' tkun ta' żmien l-Akemenidi jew ta' żmien il-Partiċi. Bosta kostruzzjonijiet ta' żmien il-Partiċi jattestaw l-istatus ta' Ecbatana bħala l-belt kapitali tas-sajf tal-mexxejja Partiċi. Fl-2006, skavi f'żona limitata tal-Għolja ta' Hagmatana ma wasslu għall-iskoperta ta' xejn iktar antik minn żmien il-Partiċi, iżda dan ma jfissirx li jeżistu xi saffi arkeoloġiċi iktar antiki xi mkien ieħor fi ħdan il-35 ettaru tas-sit. Ecbatana ġiet skavata għall-ewwel darba fl-1913 minn [[Charles Fossey]]. Fossey skopra frammenti ta' bażijiet ta' kolonni mżejnin b'arabeski u b'inċiżjonijiet, brikks igglejżjati, u madum tal-fajjenza matul sitt ġimgħat ta' skavi ta' Mosalla. Abbażi tal-iskoperti tiegħu b'kumbinazzjoni, milli jidher it-tumbata ta' 30 metru (98 pied) ta' Tell Hagmatana hija s-sit taċ-ċittadella Medjana u tal-kostruzzjoni rjali tal-Akemenidi. Ir-ras skolpita ta' prinċep instabet matul it-tliet xhur ta' skavi fis-sezzjoni tal-Lvant. L-iskavi ġew limitati minħabba li r-raħal modern ikopri l-biċċa l-kbira tas-sit tal-qedem. Fl-1969, il-Ministeru għall-[[Kultura]] u l-Arti beda jixtri xi proprjetà fuq l-għolja biex jappoġġa l-arkeoloġija, iżda l-iskavi ma bdewx qabel l-1983. Sal-2007 seħħew 12-il staġun ta' skavi. Fl-1974, iċ-Ċentru Iranjan għar-Riċerka Arkeoloġika wettaq xi skavi fiċ-ċimiterju Partiku li jinsab fix-Xlokk ta' Hamedan. Ix-xogħol fl-għolja għadu għaddej. == Ecbatana/Hagmatana == L-istoriċi u l-arkeologi issa jemmnu li "l-identifikazzjoni ta' Ecbatana ma' Hamadān hija ċerta". Fl-imgħoddi, nuqqas ta' fdalijiet arkeoloġiċi sinifikanti minn żmien il-Medjani u l-Akemenidi wasslu biex jiġu ssuġġeriti siti oħra għal Ecbatana. Is-sorsi Assirjani qatt ma jsemmu lil Hagmatana/Ecbatana. Xi studjużi jemmnu li l-problema tista' tiġi solvuta bl-identifikazzjoni ta' Ecbatana/Hagmatana msemmija f'sorsi Griegi u Akemenidi li ġew wara mal-belt ta' Sagbita/Sagbat, li spiss tissemma fit-testi Assirjani, peress li l-ħoss Indo-Iranjan /s/ sar /h/ f'bosta [[Lingwa|lingwi]] Iranjani. Sagbita li tissemma fis-sorsi Assirjani ġiet lokalizzata fil-prossimità tal-bliet ta' Kishesim (Kar-Nergal) u Harhar (Kar-Sharrukin). Issa ġie propost li n-nuqqas ta' tismija ta' Ecbatana fis-sorsi Assirjani tista' tiġi spjegata bil-possibbiltà li l-Assirja qatt ma involviet ruħha daqstant lejn il-Lvant sal-muntanji ta' Alvand, iżda sa Zagros fil-Punent. Sir [[Henry Rawlinson]] ipprova juri li kien hemm it-tieni Ecbatana iktar antika fil-''Media Atropatene'' fis-sit fejn issa hemm [[Takht-e Soleyman|Takht-i-Suleiman]]. Madankollu, it-testi kunejformi jimplikaw li kien hemm belt waħda biss bl-istess isem, u li ''Takht-i Suleiman'' hija l-Gazaca tal-[[ġeografija]] klassika. Hemm min jgħid ukoll li Ecbatana fl-imgħoddi kienet il-belt ta' [[Tabriz]], li hija waħda mill-bliet kapitali storiċi tal-Iran u l-belt kapitali attwali tal-provinċja tal-Lvant tal-[[Ażerbajġan]]. Il-belt, li qabel kienet tissejjaħ Tauris, ġiet issuġġerita minn [[John-Thomas Minadoi]], li kkwota li l-identifikazzjoni tiegħu tal-belt kienet ibbażata fuq ''data'' miġbura mingħand ġeografi moderni u tal-qedem, rakkonti reċenti tal-ivvjaġġar, u informaturi lokali. Din it-teorija ġiet promossa wkoll minn storiċi oħra, bħal Sir [[William Jones]] u l-Orjentalisti [[Franza|Franċiżi]] ewlenin. Ecbatana suppost li hija l-belt kapitali ta' Astyages (''Istuvegü''), li nħataf mill-imperatur Persjan Ċiru l-Kbir fis-sitt sena tar-renju ta' Nabonidu (550/549 Q.K.). == Mużew ta' Ecbatana == [[File:Hegmataneh_Museum,_Ecbatana,_Iran.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hegmataneh_Museum,_Ecbatana,_Iran.jpg|daqsminuri|Żewġ tavli kbar bil-kitba kunejformi ta' żmien l-Akemenidi, li issa jinsabu fil-Mużew ta' Ecbatana.]] Il-Mużew ta' Ecbatana nfetaħ fl-1994. Il-mużew jiftaħ kuljum, il-ġimgħa kollha, ħlief it-Tnejn filgħaxija. Il-binja tal-mużew tinsab fil-Lvant tal-għolja ta' Ecbatana, u qabel kienet skola tan-nuna, iżda saru xi tibdiliet u tiswijiet biex ġiet ikkonvertita f'mużew temporanju. B'erja ta' iktar minn 600 metru kwadru, ammont sinifikanti tas-sejbiet minn Ecbatana jinżammu f'dan il-mużew, u oħrajn jinsabu fil-Mużew Nazzjonali tal-Iran u fil-Mużew ta' Reza Abbasi. == Tempju tan-Nar ta' Noushijan == [[File:Abdoli.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Abdoli.jpg|daqsminuri|It-Tempju tan-Nar ta' Noushijan, qrib Ecbatana.]] It-Tempju tan-Nar ta' Noushijan huwa wieħed mill-iżjed tempji tan-nar importanti u antiki fid-dinja, u jinsab qrib Ecbatana. Huwa wkoll l-eqdem tempju tat-tajn u tal-ħuxlief fid-dinja. Fl-1967, l-iskavi ta' dan is-sit bdew taħt is-superviżjoni ta' [[David Stronach]], u wasslu għall-identifikazzjoni ta' tliet perjodi storiċi f'tliet saffi separati. It-tielef saff kien ta' żmien il-Partiċi, it-tieni saff kien ta' żmien l-Akemenidi, u l-ewwel saff kien ta' żmien il-Medjani. Dan il-post kien l-iżjed tempju tan-nar importanti tal-Medjani mit-tieni nofs tas-seklu 8 sal-ewwel nofs tas-seklu 6 Q.K., u issa huwa waħda mill-iżjed strutturi importanti ta' żmien il-Medjani. == Gallerija == <gallery> File:Ecbatana,_Iran_-_50897009158.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ecbatana,_Iran_-_50897009158.jpg|Details of Ecbatana (1) File:Ecbatana,_Iran_-_50897009088.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ecbatana,_Iran_-_50897009088.jpg|Details of Ecbatana (2) File:Ecbatana,_Iran_-_50897724661.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ecbatana,_Iran_-_50897724661.jpg|Details of Ecbatana (3) File:شهر_باستانی_اکباتان_13.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%B4%D9%87%D8%B1_%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%86_13.jpg|The outer part of Ecbatana (1) File:همدان2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%87%D9%85%D8%AF%D8%A7%D9%862.jpg|The outer part of Ecbatana (2) File:شاه_شاهان_هگمتانه.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%B4%D8%A7%D9%87_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86_%D9%87%DA%AF%D9%85%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87.jpg|The adjacent street of Ecbatana File:هگمتانه1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%87%DA%AF%D9%85%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%871.jpg|Details of Ecbatana (4) File:Hegmataneh1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hegmataneh1.jpg|Details of Ecbatana (5) File:Ecbatane_-_excavated_house.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ecbatane_-_excavated_house.jpg|Ecbatana under restoration (1) File:Excavation_Work_at_Hegmataneh_Site_-_Hamadan_-_Western_Iran_(7423597384).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Excavation_Work_at_Hegmataneh_Site_-_Hamadan_-_Western_Iran_(7423597384).jpg|Ecbatana under restoration (2) File:Hegmataneh_Museum_2019-03-25_16.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hegmataneh_Museum_2019-03-25_16.jpg|Details of Ecbatana (6) File:اکباتان_(2).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%86_(2).jpg|A panoramic view of Ecbatana File:اکباتان_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%A7%DA%A9%D8%A8%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%86_(1).jpg|Ecbatana's main site File:هگمتانه1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%87%DA%AF%D9%85%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%871.jpg|Details of Ecbatana (7) File:Ecbatana,_Iran_-_50897009418.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ecbatana,_Iran_-_50897009418.jpg|The entrance to Ecbatana </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Iran]] [[Kategorija:Storja tal-Iran]] t4fjd4ay70hfyp9h3nivq2qze86hk1j 0 33729 330918 324122 2026-07-02T15:11:07Z ToniSant 4257 added [[Category:Terremoti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330918 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}}'''Port Royal''' (bil-Patois tal-[[Ġamajka]]: ''Puot Rayal'') kienet belt li tinsab fit-tarf tal-Palisadoes, fil-bokka tal-Port ta' [[Kingston (Ġamajka)|Kingston]], fix-Xlokk tal-Ġamajka. Ġiet stabbilita fl-1494 mill-[[Spanja|Ispanjoli]], u fl-imgħoddi kienet l-ikbar belt u l-iżjed waħda prosperuża fil-Karibew, peress li kienet iċ-ċentru tat-trasport marittimu u tal-kummerċ fil-Baħar Karibew sat-tieni nofs tas-[[seklu 17]]. Il-belt inqerdet b'terremot fis-7 ta' Ġunju 1692 u t-tsunami ta' warajh, u dan wassal għall-istabbiliment ta' Kingston bħala l-[[belt kapitali]] u l-iżjed belt popolata u prosperuża fil-Ġamajka. Diversi uragani kkawżaw ħsara regolari fl-inħawi. Fl-1907 seħħ terremot qawwi ieħor. Port Royal saret il-port ewlieni għall-kursari sponsorjati mill-gvernijiet [[Renju Unit|Brittaniċi]] u [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiżi]] li ġew imħeġġa jattakkaw il-bastimenti Spanjoli, fi żmien meta bosta nazzjonijiet [[Ewropa|Ewropej]] qagħdu lura milli jattakkaw direttament il-flotta Spanjola daqstant setgħana. Bħala belt portwali, kienet magħrufa għal-lussu u għan-nuqqas ta' morali, u bosta ekwipaġġi tal-kursari kienu jonfqu t-teżori tagħhom fil-bosta taverni, fil-postijiet tal-logħob tal-azzard u fil-briedel li kienu jilqgħu lill-baħħara. Meta l-gvernijiet Brittaniċi u Olandiżi abbandunaw uffiċjalment il-prattika tal-ħruġ ta' ittri ta' tħeġġiġ tal-attakki kursari kontra l-flotot Spanjoli tat-trasport tat-teżori fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] fl-aħħar tas-seklu 16, bosta mill-ekwipaġġi saru pirati biex jibqgħu jisirqu b'mod illegali. Effettivament, Port Royal saret repubblika tal-pirati, u dawn baqgħu jużaw il-belt bħala l-bażi prinċipali tagħhom matul is-seklu 17. Il-pirati minn madwar id-dinja kollha nġemgħu f'Royal, saħansitra minn postijiet imbiegħda bħal [[Madagaskar|Madagascar]]. Il-belt saret magħrufa fil-[[folklor]] bħala "l-iżjed belt tal-ħażen fid-dinja". Wara d-diżastru tal-1692, ir-rwol kummerċjali ta' Port Royal kulma jmur beda jittieħed mill-belt ta' Kingston li baqgħet tikber. Fl-1999 tħejjew pjanijiet biex ir-raħal żgħir tas-[[Sajjied|sajjieda]] jiġi żviluppat mill-ġdid bħala destinazzjoni ta' wirt turistiku għat-turisti tal-kruċieri. Il-pjan ried jikkapitalizza l-wirt uniku u affaxxinanti ta' Port Royal, b'sejbiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] miż-żminijiet prekolonjali u tal-kursari bħala l-bażi ta' attrazzjonijiet possibbli. == Klima == Port Royal għandha klima ta' savanna tropikali (''Aw'' skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen) bi staġun tan-nixfa qasir minn Jannar sa April u bi staġun tax-xita twil minn Mejju sa Ottubru. It-temperaturi jibqgħu stabbli matul is-sena kollha, għalkemm l-istaġun tan-nixfa jkun kemxejn iktar frisk b'temperaturi li jvarjaw minn 25.5 °C (77.9 °F) f'Jannar għal 27.7 °C (81.9 °F) f'Mejju. Il-preċipitazzjoni annwali medja tkun ta' 1,345 millimetru (53 pulzier). == [[Storja]] == [[File:Map_showing_the_harbours_of_Port_Royal_and_Kingston,_Jamaica_Wellcome_L0063041.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map_showing_the_harbours_of_Port_Royal_and_Kingston,_Jamaica_Wellcome_L0063041.jpg|daqsminuri|375x375px|Port Royal u l-Port ta' Kingston (1774). Port Royal hija l-belt iż-żgħir fit-tarf tal-[[peniżola]] fil-kwadrant ta' fuq fin-naħa tax-xellug tal-mappa, fil-bokka tal-Port ta' Port Royal.]] Il-poplu indiġenu Taino tal-Karibew okkupa dawn l-inħawi għal sekli sħaħ qabel l-insedjament Ewropew. Kien juża dawn l-inħawi, li kienu jsejħulhom ''Caguay'' jew ''Caguaya'', matul l-ispedizzjonijiet tas-sajd tiegħu. Għalkemm mhux magħruf jekk qatt insedjawx fil-pożizzjoni speċifika tal-belt, huma insedjaw partijiet oħra tal-Ġamajka. === Kolonizzazzjoni === L-Ispanjoli żbarkaw fil-Ġamajka fl-1494 taħt it-tmexxija ta' [[Kristofru Kolombu]], u wasslu għall-qerda tal-poplu Taino. L-insedjament permanenti seħħ meta [[Juan de Esquivel]] ġab miegħu grupp ta' insedjaturi fl-1509. Dawn kienu qed ifittxu artijiet ġodda u riżorsi ta' valur, bħad-deheb u l-fidda. Minflok bdew jikkultivaw u jipproċessaw il-kannamiela. Bħall-poplu Taino qabilhom, l-Ispanjoli donnhom ma tantx sabu wisq użu għall-inħawi ta' Port Royal. Madankollu, żammew l-isem li kien tahom il-poplu Taino. Spanja żammet il-kontroll tal-Ġamajka l-iktar biex tkun tista' tipprevjeni li pajjiżi oħra jiksbu aċċess għall-gżira, li kienet tinsab strateġikament fir-rotot kummerċjali tal-Karibew. Spanja żammet il-kontroll tal-gżira għal 146 sena, sa meta l-Brittaniċi ħatfu l-kontroll wara l-invażjoni tagħhom tal-1655. Il-belt inħatfet mill-Ingilterra fl-1655 matul l-invażjoni tal-Ġamajka. Sal-1659 mitejn dar, ħwienet u mħażen inbnew madwar il-forti; sal-1692 kien hemm ħames fortijiet jiddefendu l-port. Il-Brittaniċi inizjalment lill-belt semmewha ''Cagway'' iżda wara ftit semmewha Port Royal. Għall-biċċa l-kbira tal-perjodu bejn il-ħakma tal-Brittaniċi u t-terremot tal-1692, Port Royal intużat bħala l-belt kapitali mhux uffiċjali tal-Ġamajka, filwaqt li l-belt Spanjola baqgħet il-belt kapitali uffiċjali. Fl-1872 il-gvern iddeżinja lil Kingston, l-ikbar belt, bħala l-belt kapitali tal-Ġamajka. [[File:Port_Royal_Fort_defenses.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Port_Royal_Fort_defenses.JPG|daqsminuri|275x275px|Id-difiża tal-forti ta' Port Royal.]] === Kursari === Port Royal ipprovdiet il-kenn inizjalment għall-kursari u sussegwentement għall-pirati li kienu jagħmlu ħerba mir-rotot tat-trasport marittimu bejn Spanja u l-[[Panama]]. Il-kursari ġew attirati minn Port Royal għal diversi raġunijiet. Il-prossimità tagħha mar-rotot kummerċjali ppermettiet li jkollhom aċċess faċli għas-serq, iżda l-iżjed vantaġġ importanti kien il-prossimità tal-port ma' diversi mill-passaġġi jew mill-fliegi sikuri li kienu jagħtu aċċess dirett lill-Ispanjoli mill-[[Oċean Atlantiku]]. Il-port kien kbir biżżejjed biex jakkomoda l-bastimenti tagħhom u l-ilmijiet baxxi kienu jipprovdu post biex ikunu jistgħu jissewwew bla diffikultà ta' xejn. Kien jinsab ukoll f'post ideali għat-tnedija ta' attakki kontra l-insedjamenti Spanjoli. Minn Port Royal, [[Christopher Myngs]] seraq ir-rikkezzi ta' [[Campeche]] u [[Henry Morgan]] attakka l-Panama, [[Portobelo]], u [[Maracaibo]]. Barra minn hekk, il-kursari [[Roche Brasiliano]], [[John Davis]] u [[Edward Mansvelt]] użaw lil Port Royal bħala bażi għall-operazzjonijiet tagħhom. Fl-1657, bħala soluzzjoni għat-tħassib tad-difiża tiegħu, il-Gvernatur [[Edward D'Oyley]] stieden l-Aħwa tal-Kosta biex imorru joqogħdu f'Port Royal. L-Aħwa kienu grupp ta' pirati dixxendenti mill-''boucaniers'' li kienu jikkaċċjaw il-bhejjem tal-ifrat, li kellhom imorru għall-piraterija wara li serquhom l-Ispanjoli (u sussegwentement tkeċċew minn Hispaniola). Dawn il-pirati kkonċentraw l-attakki tagħhom fuq it-trasport marittimu Spanjol, peress li l-interessi tagħhom kienu meqjusa bħala l-ikbar theddida għall-belt. [[File:Pirate_Flag_of_Stede_Bonnet_(alternate).svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pirate_Flag_of_Stede_Bonnet_(alternate).svg|daqsminuri|Bandiera tal-pirati tas-seklu 18 bl-istil użat minn Stede Bonnet.]] Il-kursari Brittaniċi kienu jiġu mħeġġa jagħmlu l-attakki permezz ta' ittri mill-gvernatur tal-Ġamajka. Għall-ħabta tal-istess żmien li l-pirati ġew mistiedna jgħixu f'Port Royal, l-Ingilterra nediet sensiela ta' attakki kontra l-bastimenti tat-trasport marittimu u l-bliet kostali Spanjoli. Billi bagħtet il-kursari biex jattakkaw il-bastimenti u l-insedjamenti Spanjoli, l-Ingilterra rnexxielha tistabbilixxi sistema ta' difiża għal Port Royal. Spanja ġiet imġiegħla l-ħin kollu tiddefendi l-assi tagħha mill-attakki, u b'hekk ma kellhiex l-opportunità u l-mezzi biex tipprova terġa' taħtaf l-art. Minħabba l-kursari, Spanja ma rnexxilhiex terġa' taħtaf l-art, u b'hekk ma setgħetx tibqa' tipprovdi l-kolonji tagħha fid-Dinja l-Ġdida regolarment b'oġġetti manifatturati. L-irregolarità progressiva tal-flotot annwali Spanjoli, flimkien mad-domanda dejjem tiżdied mill-kolonji għall-oġġetti manifatturati, xprunaw it-tkabbir ta' Port Royal. Il-merkanti u l-kursari ħadmu flimkien f'dak li issa jitqies bħala "kummerċ sfurzat". Il-merkanti kienu jisponsorjaw il-kummerċ mal-Ispanjoli, filwaqt li fl-istess ħin kienu jisponsorjaw lill-kursari biex jattakkaw il-bastimenti Spanjoli u jisirqu l-bliet kostali Spanjoli. Filwaqt li l-merkanti ċertament kienu minn fuq, il-kursari kienu parti integrali tal-operazzjoni. [[Nuala Zahedieh]], lekċerer fl-Università ta' [[Edinburgu]], kitbet dan li ġej: "Kemm dawk li huma kontra kif ukoll dawk li huma favur l-hekk imsejjaħ "kummerċ sfurzat" iddikjaraw li x-xorti tal-belt kienet pjuttost distinta peress li kienet stabbilita għalkollox fuq l-issodisfar tal-ħtiġijiet tal-kursari u l-kummerċ f'materja prima ta' valur kbir". "Rapport li jsostni li 300 [[raġel]] li akkumpanjaw lil Henry Morgan sa Portobelo fl-1668 reġgħu lura lejn il-belt b'teżor fejn setgħu jonfqu mill-inqas £60 kull wieħed (darbtejn jew tliet darbiet iktar mill-paga annwali tas-soltu għall-pjantaġġuni) ma jħalli l-ebda dubju li kellhom raġun". Il-kummerċ sfurzat sar kważi stil ta' ħajja f'Port Royal. [[Michael Pawson]] u [[David Busseret]] kitbu dan li ġej: "...b'xi mod jew ieħor kważi l-abitanti kollha li kellhom proprjetà f'Port Royal donnhom kellhom interess fl-attività tal-kursari". Il-kummerċ sfurzat f'qasir żmien wassal biex Port Royal issir waħda mill-iżjed komunitajiet sinjuri fit-territorji Brittaniċi tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], u qabżet sew kwalunkwe profitt mill-produzzjoni tal-kannamiela. Zahedieh kitbet dan li ġej: "L-attakk ta' Portobelo [fl-1668] waħdu wassal għal serq b'valur ta' £75,000, jiġifieri iktar minn seba' darbiet il-valur annwali tal-esportazzjonijiet taz-zokkor tal-gżira, li skont il-prezzijiet ta' Port Royal ma kienx jaqbeż l-£10,000 dak iż-żmien". Peress li l-Brittaniċi ma kellhomx biżżejjed truppi biex jipprevjenu li l-Ispanjoli jew il-[[Franza|Franċiżi]] jaħtfuha, il-gvernaturi Ġamajkani eventwalment daru lejn il-pirati biex jiddefendu l-belt. Sas-snin 60 tas-seklu 17, il-belt skont uħud kienet saret post utopiku għall-pirati u kienet kisbet ir-reputazzjoni ta' "Sodoma tad-Dinja l-Ġdida", fejn il-biċċa l-kbira tar-residenti kienu pirati, qattiela jew prostituti. Meta [[Charles Leslie]] kiteb l-istorja tal-Ġamajka tiegħu, huwa daħħal deskrizzjoni tal-pirati ta' Port Royal:<blockquote>L-inbid u n-[[Mara|nisa]] tant xorbulhom il-ġid li kellhom li [...] uħud minnhom spiċċaw jittalbu. Kien magħruf li kienu jonfqu 2,000 jew 3,000 biċċa ta' tmienja f'lejla; u kien hemm minn saħansitra kien iħallas 500 biċċa biex jara mara għerwiena. Kienu jixtru pajp tal-inbid, jarmawh fit-triq, u jobbligaw lil kull min kien jgħaddi minn hemm biex jixrob minnu.</blockquote>It-taverni ta' Port Royal kienu magħrufa għall-konsum eċċessiv tal-alkoħol, tant li saħansitra jeżistu rekords tal-[[Annimal|annimali]] selvaġġi tal-inħawi li kienu jixorbu mill-alkoħol ukoll. Matul żjara tiegħu, l-esploratur Olandiż famuż [[Jan van Riebeeck]] jingħad li ddeskriva dak li ra b'dan il-mod:<blockquote>Il-pappagalli ta' Port Royal jinġemgħu biex jixorbu mill-ħażniet kbar tal-birra bl-istess mod bħax-xurbana li jinġabru fit-taverni fejn tinbigħ.</blockquote>Ir-riċerka ġenealoġika tindika li Daqna Sewda ([[Edward Teach]]) u l-familja tiegħu marru jgħix fil-Ġamajka fejn Edward Thatch Jr. ġie elenkat bħala baħri fil-Flotta Navali Rjali abbord l-HMS ''Windsor'' fl-1706. Port Royal gawdiet minn din ir-reputazzjoni ta' post mimli ħajja u kibret f'waħda mill-ikbar żewġ bliet u l-iżjed port importanti ekonomikament fil-kolonji Brittaniċi. Fl-aqwa tal-popolarità tagħha, il-belt kellha post għax-xorb għal kull 10 residenti. F'Lulju 1661 biss, 40 liċenzja ġdida ngħataw lit-taverni. Matul perjodu ta' 20 sena sal-1692, kważi 10,000 ruħ kienu jgħixu f'Port Royal. Minbarra l-prostituti u l-kursari, kien hemm erba' [[Arġentier (tad-deheb)|arġentiera tad-deheb]], 44 sid tat-taverni, u varjetà ta' [[Artiġjan|artiġjani]] u merkanti li kienu jgħixu f'2,000 binja ffollati f'51 akru (21 ettaru) ta' proprjetà immobbli. 213-il bastiment żaru l-port marittimu fl-1688. Il-ġid tal-belt tant kien kbir li l-metodu ta' pagament kienu l-muniti minflok is-sistema iktar komuni tat-tpartit tal-oġġetti għas-servizzi. Wara l-ħatra ta' Henry Morgan bħala logutenent gvernatur, Port Royal bdiet tinbidel. Il-pirati ma kinux meħtieġa iktar biex jiddefendu l-belt. Il-bejgħ tal-[[Skjavitù|iskjavi]] ħa importanza akbar. Iċ-ċittadini iktar imlaħħqin ma kinitx togħġobhom ir-reputazzjoni li kienet kisbet il-belt. Fl-1687, il-Ġamajka għaddiet [[Dritt|liġijiet]] kontra l-piraterija. B'hekk, minflok baqgħet post ta' kenn għall-pirati, Port Royal saret magħrufa bħala l-post fejn kienu jiġu ġustizzjati. Bosta ġew ġustizzjati bil-forka, filwaqt li [[Charles Vane]] u [[John Rackham]] ġew mgħallqa fl-1720. Madwar ħames xhur wara, il-pirata mara famuża [[Mary Read]] mietet fil-ħabs Ġamajkan fil-belt Spanjola. Sentejn wara, 41 pirata nqatlu fi żmien xahar. === Flotta Navali Rjali === [[File:Port_Royal_Naval_Hospital.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Port_Royal_Naval_Hospital.jpg|daqsminuri|Fdalijiet tal-Isptar tal-Flotta Navali, rikostruwit fl-1818 minn Edward Holl.]] Taħt it-tmexxija tal-Brittaniċi, il-Flotta Navali Rjali użat baċir tat-tiswija tal-bastimenti f'Port Royal u kriet binja max-xatt biex tużaha bħala maħżen. Mill-1675, Uffiċal Navali residenti nħatar biex jissorvelja dawn il-faċilitajiet; madankollu, l-iżvilupp intemm ħesrem minħabba t-terremot tal-1692. Wara t-terremot, sar tentattiv biex tiġi stabbilita bażi navali f'Port Antonio minflok, iżda l-klima hemmhekk ma kinitx l-istess. Mill-1735, Port Royal għal darb'oħra nxteħtet taħt l-attenzjoni tal-Ammirallat. Inbnew binjiet u mħażen ġodda matul dan iż-żmien, kif ukoll residenzi għall-uffiċjali tal-Flotta Navali Rjali. Matul it-tletin 30 ta' wara, żdiedu iktar faċilitajiet: faċilità tal-btieti, postijiet tax-xogħol, faċilitajiet tal-ipproċessar tal-injam u akkomodazzjoni (inkluż post għall-ikel) għall-ekwipaġġi tal-bastimenti mtellgħin għat-tiswija hemmhekk. Ġie stabbilit ukoll Sptar tal-Flotta Navali Rjali fuq l-art ftit lejn il-Punent tal-baċir navali; u sal-aħħar tas-seklu 18 żdied baċir żgħir ieħor lejn il-Lvant (qabel ma sar dan, il-bastiment kellhom joqogħdu jmorru lejn Kingston u insedjamenti oħra biex jieħdu l-provvisti). Fil-bidu tas-seklu 19, seħħ ammont sinifikanti ta' kostruzzjoni mill-ġdid f'dik li sa dak iż-żmien laħqet saret Tarzna sostanzjali tal-Flotta Navali Rjali fil-Karibew. Fin-nofs tagħha kien hemm maħżen imdaqqas b'torri tal-arloġġ, u mogħdija msaqqfa li minnu tagħti għall-baċiri tat-tiswija tal-bastimenti. Biswit kien hemm ir-Residenza tal-Ammirall tal-Port li kienet tinkludi torri tal-għassa, sabiex jilqa' kontra t-theddida tal-kursari. It-tarzna baqgħet tespandi sabiex tissodisfa r-rekwiżiti l-ġodda tal-bastimenti li kienu jaħdmu bl-istim: il-maħżen tal-ikel sar maħżen tal-faħam fis-snin 40 tas-seklu 19, u għoxrin sena wara nbena kumpless żgħir tal-inġinerija. It-tarzna baqgħet tespandi sal-bidu tas-seklu 20, iżda mbagħad (peress li l-Ammirallat iffoka iktar u iktar fuq is-sitwazzjoni fl-Ewropa), il-Flotta Navali rtirat mill-Ġamajka u t-tarzna ngħalqet fl-1905. Minkejja dan, it-tarzna u l-isptar tal-Flotta Navali Rjali baqgħu taħt is-sjieda tal-Ammirallat sa wara t-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], u parti mit-tarzna ntużat mid-Dipartiment tal-Gwerra. Sussegwentement, bosta mill-binjiet tat-tarzna (li l-biċċa l-kbira minnhom kienu tal-injam) twaqqgħu jew inqerdu (uħud fit-terremot ta' Kingston tal-1907, u oħrajn mill-Uragan Charlie fl-1951). Madankollu, għad hemm uħud li baqgħu jeżistu, inkluż il-kumpless tal-Isptar tal-Flotta Navali Rjali, uħud mill-binjiet tal-inġinerija u għadd ta' djar tal-uffiċjali. Hemm ukoll skal, li tlesta fl-1904, li flimkien ma' xi binjiet oħra, kien maħsub biex jilqa' u jvara l-bastimenti tat-torpedos, li kien stazzjonati hemmhekk biex jipproteġu t-tarzna. Fl-2014 ġie mħabbar li wħud mill-binjiet tal-Isptar Storiku tal-Flotta Navali Rjali kienu se jiġu rrestawrati biex jospitaw [[mużew]] bħala parti minn proġett usa' tal-wirt turistiku ta' Port Royal. === Terremot tal-1692 === [[File:Port_Royal.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Port_Royal.JPG|daqsminuri|325x325px|Mappa antika ta' Port Royal. Is-sezzjoni iktar ċara ta' fuq u lejn il-lemin hija parti mill-belt li ntilfet fit-terremot tal-1692; is-sezzjoni nofsanija kemxejn bi sfumatura hija l-parti tal-belt li ġiet mgħerrqa; is-sezzjoni bi sfumatura skura t'isfel hija l-parti tal-belt li baqgħet teżisti.]] Il-belt kibret malajr u laħqet popolazzjoni ta' madwar 6,500 ruħ u bejn wieħed u ieħor 2,000 abitazzjoni sal-1692. Iktar ma bdiet tonqos l-art għall-kostruzzjoni, iktar saret prattika komuni li jintuża r-radam fuq żoni bl-ilma u tinbena infrastruttura ġdida fuqhom, jew sempliċement jinbnew binjiet ogħla. Gradwalment il-binjiet saru itqal peress li r-residenti adottaw id-djar bl-istil bil-brikks tal-Ingilterra nattiva tagħhom. Il-popolazzjoni bdiet titħeġġeġ ukoll tadotta l-istil tal-kostruzzjoni ta' binjiet baxxi tal-injam tal-abitanti Spanjoli preċedenti, iżda bosta rrifjutaw. Fl-aħħar mill-aħħar, dawn il-fatturi separati kollha kkontribwew għad-diżastru li seħħ. Fis-7 ta' Ġunju 1692, terremot devastanti heżżeż il-belt u l-biċċa l-kbira tas-sezzjoni tat-Tramuntana tagħha ntilfet, flimkien ma' bosta mid-djar u mill-binjiet l-oħra tal-belt. Ħafna mill-fortijiet inqerdu wkoll. Il-Fort ta' Karlu rreżista, iżda l-Fortijiet ta' Ġakbu u ta' Carlisle sfrondaw fil-baħar, il-Forti ta' Rupert ġie mgħerreq bl-ilma, u żona magħrufa bħala Morgan's Line ġarrbet ħsarat estensivi. [[File:PortRoyalEarthquakeMap.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:PortRoyalEarthquakeMap.jpg|daqsminuri|325x325px|Il-bidliet fix-xatt minħabba t-terremot ta' Port Royal.]] Għalkemm it-terremot laqat il-gżira kollha tal-Ġamajka, iċ-ċittadini ta' Port Royal kellhom iktar sogru ta' [[mewt]] minħabba r-ramel perikoluż, il-binjiet li ġġarrfu, u t-tsunami li ġie wara. Għalkemm l-awtoritajiet lokali ppruvaw ineħħu jew jgħerrqu l-katavri kollha minn wiċċ l-ilma, ma rnexxilhomx; uħud tneħħew filwaqt li oħrajn inqabdu f'postijiet li ma kinux aċċessibbli. L-abitazzjonijiet abużivi, in-nuqqas ta' mediċini jew ta' ilma nadif, u l-fatt li l-biċċa l-kbira ta' dawk li baqgħu ħajjin ma kellhomx saqaf fuq rashom wassal biex bosta nies imutu b'deni kbir. It-terremot u t-tsunami qatlu bejn 1,000 u 3,000 ruħ f'daqqa, jiġifieri kważi nofs il-popolazzjoni tal-belt. Il-mard infirex sew fix-xhur ta' wara, u huwa stmat li qatel xi 2,000 ruħ oħra. [[File:Hakewill,_A_Picturesque_Tour_of_the_Island_of_Jamaica,_Plate_03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hakewill,_A_Picturesque_Tour_of_the_Island_of_Jamaica,_Plate_03.jpg|daqsminuri|267x267px|Il-bastimenti f'Port Royal għall-ħabta tal-1820. ]] Il-kronoloġija tat-terremot storiku tal-Ġamajka tas-7 ta' Ġunju 1692 setgħet tiġi segwita mhux biss bid-data, iżda anke bil-ħin speċifiku. Dan ġie ddokumentat permezz ta' rkupru mill-qiegħ tal-baħar fis-snin 60 tas-seklu 20 ta' arloġġ tal-idejn li kien waqaf eżatt fil-11:43 ta' filgħodu, u b'hekk irreġistra l-ħin preċiż tat-terremot devastanti. It-terremot wassal biex ir-ramel ta' taħt Port Royal jiġi likwifikat u jnixxi lejn il-Port ta' Kingston. L-ilma tal-pjan ġeneralment kien jinsab f'fond ta' żewġ piedi biss qabel l-impatt, u l-belt kienet mibnija fuq saff ta' xi 65 pied (20 [[metru]]) ta' ramel saturat bl-ilma. Din ix-xorta ta' żona ma kinitx tipprovdi pedament sod li fuqu setgħet tinbena l-belt kollha. Għad-differenza tal-Ispanjoli ta' qabilhom, il-Brittaniċi kienu ddeċidew li jinsedjaw u li jiżviluppaw din ir-roqgħa żgħira ta' art, minkejja li kienu jafu li ż-żona kienet magħmula biss minn "ramel sfuż sħun". [[File:Aerial_view_of_Port_Royal_Jamaica.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aerial_view_of_Port_Royal_Jamaica.JPG|daqsminuri|267x267px|Il-forti.]] Skont Mulcahy, "ix-xjenzati [moderni] u l-[[Arkeoloġija|arkeologi]] ta' taħt il-baħar issa jemmnu li t-terremot kien wieħed qawwi u li l-biċċa l-kbira tal-ħsara li ġarrbet Port Royal irriżultat minn proċess magħruf bħala likwifikazzjoni". Il-likwifikazzjoni sseħħ meta t-terremoti jaffettwaw art li tkun sfuża, ramlija u saturata bl-ilma, u b'hekk tiżdied il-pressa tal-ilma u l-partikoli jispiċċaw jisseparaw minn xulxin u jiffurmaw ħama simili għal ramel mobbli. Xi xhieda rrakkontaw li l-binjiet iżżerżqu fl-ilma, iżda x'aktarx li sempliċement sfrondaw f'saff li ma baqax stabbli iktar. L-arkeoloġija ta' taħt l-ilma, pereżempju dik li ntweriet fil-programm tan-National Geographic ''Wicked Pirate City'', żvelat il-pedamenti tal-binjiet taħt l-ilma, u wriet li kien hemm ċediment tal-art, l-istess bħalma wera t-tqabbil tal-mapep ta' qabel u ta' wara t-terremot. Saru xi tentattivi ta' rikostruzzjoni tal-belt, l-ewwel u qabel kollox bit-terz li ma sfrondax, iżda r-riżultati kienu jvarjaw u kien hemm ukoll bosta diżastri. Tentattiv inizjali ta' rikostruzzjoni reġa' nqered fl-1703 min-nirien. Rikostruzzjoni sussegwenti ġiet imxekkla minn diversi uragani fl-ewwel nofs tas-seklu 18, inkluż għargħar mill-baħar fl-1722, nirien oħra fl-1750, u uragan kbir fl-1774, u f'qasir żmien Kingston ħadet post Port Royal bħala belt importanti. Fl-1815, it-tiswijiet li kien laħqu saru nqerdu minħabba nirien kbar oħra, filwaqt li l-gżira kollha ġiet affettwata minn epidemija tal-[[kolera]] fl-1850. === Terremot tal-1907 u storja reċenti === [[File:Giddy_House_close_up.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Giddy_House_close_up.jpg|daqsminuri|Giddy House.]] Terremot li seħħ fl-14 ta' Jannar 1907 wassal għal-likwifikazzjoni tal-istmu tar-ramel, u qered kważi l-belt rikostruwita kollha, sfrondaw iktar sezzjonijiet, u għelbet il-Giddy House (Dar Eżuberanti), maħżen tal-artillerija li nbena għall-ħabta tal-1880 u li llum huwa attrazzjoni turistika minuri. Iż-żona kollha tal-belt issa ma għandha x'taqsam xejn ma' li kienet qabel, b'popolazzjoni ta' inqas minn 2,000 ruħ bi ftit li xejn importanza kummerċjali jew [[politika]]. Iżuruha t-turisti, iżda tinsab fi stat mitluq. Il-gvern Ġamajkan wiegħed li se jiżvilupp iż-żona fid-dawl tal-valur storiku u turistiku tagħha. Dan parzjalment huwa frott l-abbandun tal-pjanijiet ta' żvilupp tal-bidu tas-snin 60 tas-seklu 20 biex il-belt tkun port u destinazzjoni tal-kruċieri. Il-pjanijiet stimolaw l-esplorazzjonijiet arkeoloġiċi fis-sit, li min-naħa tagħhom wasslu għas-sospensjoni tal-iżvilupp unikament bħala port, u issa jinkludu attrazzjonijiet arkeoloġiċi u attrazzjonijiet oħra. Fl-1981, il-Programm tal-Arkeoloġija Nawtika fl-Università A&M ta' Texas bdiet investigazzjoni arkeoloġika taħt l-ilma ta' 10 snin fir-rigward tal-parti ta' Port Royal li għerqet taħt l-ilma matul is-seklu 17. Il-programm iffoka fuq żona li kienet għerqet direttament fil-baħar u ġarrbet ftit li xejn ħsara. Minħabba l-livelli baxxi ħafna ta' [[ossiġenu]], ammont kbir ta' materjal organiku seta' jiġi rkuprat. L-isforzi mwettqa mill-programm wasslu għar-rikostruzzjoni dettaljata sew tal-ħajja ta' kuljum fil-belt portwali kolonjali Brittanika. Fl-1998, il-Kumpanija tal-Iżvilupp ta' Port Royal ikkummissjonat ditta arkitettonika msejħa The Jerde Partnership biex toħloq pjan ewlieni għall-iżvilupp mill-ġdid ta' Port Royal, u dan tlesta fis-sena 2000. Il-pjan iffoka fuq attrazzjoni tas-seklu 17 li tirrifletti l-wirt tal-belt. Hemm żewġ żoni tal-ankraġġ: iċ-ċentru storiku ta' Port Royal u t-Tarzna tal-Flotta Navali Rjali tar-Re. Iċ-ċentru storiku ta' Port Royal jinkludi moll tal-kruċieri estiż minn port rikostruwit ta' Chocolata Hole u Fisher's Row, grupp ta' kafetteriji u ħwienet max-xatt tal-baħar. It-Tarzna tal-Flotta Navali Rjali tar-Re fiha mużew tal-bini tal-bastimenti u akkwarju ta' taħt il-baħar b'dijorami biex wieħed ikun jista' jara l-ħlejqiet tropikali nattivi tal-baħar. It-Tarzna tal-Flotta Navali Rjali tinkludi wkoll il-kwartieri ġenerali tal-Ammirall tal-Flotta Navali Rjali. Il-pjan ta' żvilupp mill-ġdid jinkludi wkoll lukanda ta' ħames [[Stilla|stilel]]. Illum il-ġurnata, Port Royal hija magħrufa fost l-arkeologi postmedjevali bħala l-"Belt li Sfrondat". Sal-2019 inbena moll li joqgħod f'wiċċ l-ilma għall-irmiġġ tal-kruċieri; l-ewwel vapur wasal fl-20 ta' Jannar 2020. It-turisti minn xi bastimenti (wara li ntemmu l-effetti tal-[[pandemija tal-COVID-19]]) jaf kienu ta' benefiċċju għall-belt, iżda "għad fadal ħafna xogħol xi jsir biex tassew il-belt issir "attrazzjoni ambjentali, kulturali u ta' wirt dinji" skont rapport ta' BBC Travel ippubblikat f'Settembru 2020. Rapport ieħor dak ix-xahar iddiskuta l-Programm Living Heritage (Wirt Ħaj) iffinanzjat sew, li kien qed ifittex li "jittrasforma l-belt f'komunità intelliġenti, sikura u sigura, b'ekonomija lokali vibranti, wirt [[Kultura|kulturali]] ppreservat u ambjent naturali protett". Fl-2025, Port Royal tniżżlet fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1595/|titlu=The Archaeological Ensemble of 17th Century Port Royal|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2025-07-18}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Kumpless Arkeoloġiku ta' Port Royal tas-Seklu 17 ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2025.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet [[Arti|artistiċi]] jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġamajka]] [[Kategorija:Ġamajka]] [[Kategorija:Terremoti]] 9cmybc8sipx9q8pb9vnqspt048rlxay 0 33789 330853 324643 2026-07-02T14:14:57Z ToniSant 4257 removed [[Category:Bliet]]; added [[Category:Bliet tal-Iran]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330853 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Khorramabad''' (bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]]: خرم‌آباد; [xoræmɒːˈbɒːd]) hija belt fid-Distrett Ċentrali tal-Kontea ta' Khorramabad, il-Provinċja ta' Lorestan, l-[[Iran]], li hija l-[[belt kapitali]] tal-provinċja, tal-kotea u tad-distrett. Tinsab f'wied xeniku mdawwar bil-muntanji u hija madwar 100 kilometru (madwar 62 mil) fil-Lvant tal-fruntiera mal-[[Iraq]]. == Storja == === Siti [[Preistorja|preistoriċi]] === Il-Wied ta' Khorramabad huwa [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] u jinkludi evidenza mill-perjodi Paleolitiċi Nofsanija u Superjuri, bi fdalijiet tal-[[Kultura|kulturi]] Mousterjani u Baradostjani.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1744|titlu=Is-Siti Preistoriċi tal-Wied ta' Khorramabad - UNESCO}}</ref> === Dinastija Hazaraspida === Il-fundatur tad-dinastija Hazaraspida kien [[Abu Tahir ibn Muhammad]], dixxendent tal-kap Shabankara, Fadluya. Inizjalment Fadluya kien kmandant tas-Salguridi ta' [[Fars]] u nħatar bħala gvernatur ta' Kuhgiluya, iżda eventwalment kiseb l-indipendenza f'Lorestan u estenda l-poter tiegħu saħansitra sa [[Esfahan]]. === Żmien is-Safavidi === Matul żmien is-Safavidi, Khorramabad kienet iċ-ċentru amministrattiv tal-provinċja ta' Lorestan. Fid-dawl tal-waqgħa tas-Safavidi, wara l-iffirmar tat-Trattat ta' [[Kostantinopli]] fl-1724 mar-[[Russja]] Imperjali, it-[[Imperu Ottoman|Torok Ottomani]] ħakmu lil Khorramabad fis-6 ta' Settembru 1725. == Demografija == === [[Lingwa]] === Il-popolazzjoni tal-belt fil-biċċa l-kbira titkellem bil-Lur u hija l-ikbar belt fil-pajjiż fejn jiġi mitkellem il-Lur. Il-kompożizzjoni lingwistika tal-belt hija kif ġej: {| class="wikitable" | {| class="wikitable" ! colspan="5" |Kompożizzjoni lingwistika ta' Khorramabad (2022) |- | colspan="2" |'''Lingwa''' | | colspan="2" |'''Perċentwal''' |- | colspan="2" |Luri |  | colspan="2" |43% |- | colspan="2" |Laki |  | colspan="2" |25% |- | colspan="2" |Persijan |  | colspan="2" |25% |- | colspan="2" |Silakhori |  | colspan="2" |5% |- | colspan="2" |Borujerdi |  | colspan="2" |1% |- | colspan="2" |Oħrajn |  | colspan="2" |1% |} |} === Popolazzjoni === Meta sar iċ-ċensiment nazzjonali fl-2006, il-popolazzjoni tal-belt kienet ta' 328,544 ruħ f'75,945 unità domestika. Fiċ-ċensiment nazzjonali ta' wara fl-2011, il-popolazzjoni tal-belt kienet ta' 348,216-il ruħ f'94,747 unità domestika. Fiċ-ċensiment nazzjonali tal-2016, il-popolazzjoni tal-belt kienet ta' 373,416-il ruħ f'109,231 unità domestika. == [[Ġeografija]] == === Pożizzjoni === Khorramabad tinsab fil-Muntanji ta' Zagros. L-Ajruport ta' Khorramabad jinsab 3 kilometri fin-Nofsinhar tal-belt. === Klima === Khorramabad għandha klima [[Mediterran|Mediterranja]] semiumduża b'ammont kbar ta' xita matul ir-rebbiegħa u x-xitwa. Hija s-sitt belt fl-Iran bl-ogħla livell ta' xita fis-sena. Khorramabad għandha klima li skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen (Csa) tikklassifika bħala klima Mediterranja bi sjuf sħan. L-elevazzjoni tagħha hi 1,147.8 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Il-preċipitazzjoni annwali medja hi ta' 511.06 mm, filwaqt li t-temperatura annwali medja hi ta' 17.21 il-grad Celsius. L-ogħla temperatura rreġistrata f'Khorramabad hi 47.0 °C (116.6 °F) fl-14 ta' Awwissu 1960 u fit-23 ta' Lulju 1961, filwaqt li l-iżjed temperatura baxxa rreġistrata hi ta' −14.6 °C (5.7 °F) fil-25 ta' Jannar 1990.{{Weather box|location=Khorramabad (1991–2020, extremes 1951-2020)|metric first=yes|single line=yes|Jan record high C=24.0|Feb record high C=26.0|Mar record high C=31.0|Apr record high C=37.0|May record high C=41.0|Jun record high C=45.0|Jul record high C=47.0|Aug record high C=47.0|Sep record high C=43.0|Oct record high C=37.0|Nov record high C=34.0|Dec record high C=25.6|Jan high C=11.0|Feb high C=13.3|Mar high C=17.6|Apr high C=22.7|May high C=29.2|Jun high C=36.3|Jul high C=39.8|Aug high C=39.6|Sep high C=34.9|Oct high C=27.7|Nov high C=18.5|Dec high C=13.0|Jan mean C=4.5|Feb mean C=6.5|Mar mean C=10.4|Apr mean C=15.0|May mean C=20.7|Jun mean C=26.9|Jul mean C=30.4|Aug mean C=29.8|Sep mean C=24.8|Oct mean C=18.5|Nov mean C=10.8|Dec mean C=6.3|Jan low C=-0.9|Feb low C=0.6|Mar low C=3.6|Apr low C=7.5|May low C=11.5|Jun low C=15.7|Jul low C=19.6|Aug low C=18.9|Sep low C=14.0|Oct low C=9.8|Nov low C=4.4|Dec low C=0.8|Jan record low C=-14.6|Feb record low C=-11.5|Mar record low C=-11.0|Apr record low C=-7.0|May record low C=-1.8|Jun record low C=7.0|Jul record low C=9.2|Aug record low C=8.0|Sep record low C=4.6|Oct record low C=-1.4|Nov record low C=-7.8|Dec record low C=-12.0|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=70.3|Feb precipitation mm=67.8|Mar precipitation mm=84.1|Apr precipitation mm=74.7|May precipitation mm=21.6|Jun precipitation mm=1.4|Jul precipitation mm=0.3|Aug precipitation mm=0.2|Sep precipitation mm=1.3|Oct precipitation mm=29.3|Nov precipitation mm=62.9|Dec precipitation mm=79.1|unit precipitation days=1.0 mm|Jan precipitation days=7.4|Feb precipitation days=7|Mar precipitation days=7.5|Apr precipitation days=7.4|May precipitation days=3.4|Jun precipitation days=0.3|Jul precipitation days=0.1|Aug precipitation days=0|Sep precipitation days=0.2|Oct precipitation days=3|Nov precipitation days=6|Dec precipitation days=7|year precipitation days=|Jan rain days=10.9|Feb rain days=9.9|Mar rain days=11.9|Apr rain days=11.3|May rain days=5.2|Jun rain days=0.4|Jul rain days=0.2|Aug rain days=0.1|Sep rain days=0.3|Oct rain days=4.5|Nov rain days=9.5|Dec rain days=10.7|Jan snow days=2.6|Feb snow days=1.5|Mar snow days=0.7|Apr snow days=0|May snow days=0|Jun snow days=0|Jul snow days=0|Aug snow days=0|Sep snow days=0|Oct snow days=0|Nov snow days=0.1|Dec snow days=0.9|Jan humidity=68|Feb humidity=62|Mar humidity=56|Apr humidity=56|May humidity=43|Jun humidity=24|Jul humidity=21|Aug humidity=20|Sep humidity=23|Oct humidity=37|Nov humidity=60|Dec humidity=68|year humidity=44.8|Jan dew point C=-1.5|Feb dew point C=-1.3|Mar dew point C=0.5|Apr dew point C=4.8|May dew point C=5.1|Jun dew point C=2.2|Jul dew point C=3.4|Aug dew point C=2.8|Sep dew point C=0.3|Oct dew point C=1.2|Nov dew point C=2.0|Dec dew point C=0.0|Jan sun=174|Feb sun=181|Mar sun=213|Apr sun=230|May sun=286|Jun sun=346|Jul sun=344|Aug sun=343|Sep sun=309|Oct sun=260|Nov sun=197|Dec sun=170|source 2=Rekords ta' jiem bil-borra/bis-silġ fl-1955-2010|source 1=NCEI}} == Sit ta' Wirt Dinji == Is-Siti Preistoriċi tal-Wied ta' Khorramabad ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2025.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Monumenti storiċi == [[File:Brick_Minaret_KhorramAbad_.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Brick_Minaret_KhorramAbad_.jpg|alt=|xellug|daqsminuri|303x303px|Il-Minaret tal-Brikks ta' Khorramabad.]] === Minaret tal-Brikks === Il-Minaret tal-Brikks huwa torri ċilindriku tal-brikks minn żmien is-Seljuk u l-Buyid u jinsab fi ħdan il-belt antika ta' Shapur khast, fin-Nofsinhar ta' Khorramabad. Dan il-minaret huwa kombinament tal-istupa [[Indja|Indjana]], kolonni kommemorattivi, u t-tradizzjoni tal-Asja Ċentrali tal-kostruzzjoni tat-torrijiet għal skopijiet ta' difiża u ta' komunikazzjoni. === Pont ta' Sahpuri === Il-Pont ta' Shapuri jmur lura għal żmien is-Sassanidi u huwa rreġistrat fuq il-lista tal-Monumenti Nazzjonali. == Attrazzjonijiet == Khorramabad hija destinazzjoni turistika ewlenija u fiha diversi attrazzjonijiet, fosthom ħames għerien-abitazzjonijiet Paleolitiċi li tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2025. [[File:Islamic_Azad_University_of_Khorramabad_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Islamic_Azad_University_of_Khorramabad_01.jpg|daqsminuri|L-Università Iżlamika Azad ta' Khorramabad.]] == Kulleġġi u universitajiet == * L-Università [[Iżlam|Iżlamika]] Azad ta' Khorramabad; * l-Università ta' Lorestan; * l-Università tax-Xjenzi Mediċi ta' Lorestan; * il-Kulleġġ Tekniku ta' Madanni. == Ġemellaġġ == {| class="wikitable" ! colspan="2" |Pajjiż ! colspan="2" |Belt ! colspan="2" |Stat / Provinċja / Reġjun / Governorat !Minn !Sa |- | |It-[[Turkija]] | |Afyonkarahisar | |Provinċja ta' Afyonkarahisar |2015 | |- | |Il-[[Ġappun]] | |Yamagata | |Prefettura ta' Yamagata |Ottubru 2013 |Diċembru 2020 |} == Gallerija == <gallery class="center" mode="packed-hover" heights="150"> File:منطقه_نوژیان.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%D9%86%D9%88%DA%98%DB%8C%D8%A7%D9%86.jpg|Nojian oak forest, Khorramabad County File:Makhmalkuh.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Makhmalkuh.jpg|Makhmalkuh Khorramabad County File:Falak_ol_aflak_panorama.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Falak_ol_aflak_panorama.jpg|Shapur Khast castle File:Kiau_Lake_7829.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kiau_Lake_7829.jpg|Keeyow Lake, Khorramabad File:Khoramabad_sarbazkhane.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khoramabad_sarbazkhane.jpg|Sarbaz khaneh building File:Pahlavi_Building_in_Khorramabad_2014.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pahlavi_Building_in_Khorramabad_2014.jpg|Building in Khorramabad File:Bisheh_waterfall.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bisheh_waterfall.jpg|Bisheh waterfall, Khorramabad County File:Khorramabad2014.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khorramabad2014.jpg|Khorramabad </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] [[Kategorija:Bliet tal-Iran]] [[Kategorija:Iran]] a1fzvah9bsfdorqryfg2iqluqf3c690 0 34004 330915 326723 2026-07-02T15:10:33Z ToniSant 4257 added [[Category:Terremoti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330915 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Antigua Guatemala''' (pronunzja bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: [anˈtiɣwa ɣwateˈmala]), magħrufa wkoll bħala '''Antigua''' jew '''La Antigua''', hija belt fl-artijiet għoljin ċentrali tal-[[Gwatemala]]. Il-belt kienet il-[[belt kapitali]] tal-Kaptanat Ġeneral tal-Gwatemala mill-1543 sal-1773, u l-biċċa l-kbira tal-arkitettura u tal-konfigurazzjoni tagħha influwenzata mill-[[Barokk]] tmur lura għal dak il-perjodu. Bis-saħħa ta' dawn il-karatteristiċi l-belt tniżżlet fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1979. Antigua Guatemala sservi bħala l-belt kapitali tal-muniċipalità bl-istess isem u tad-Dipartiment ta' Sacatepéquez. == Demografija == Il-belt kellha l-ikbar popolazzjoni tagħha ta' xi 65,000 ruħ fis-snin 70 tas-seklu 18; il-maġġoranza tal-popolazzjoni telqet fl-aħħar tas-seklu 18 wara t-terremot tal-1773. Minkejja tkabbir sinifikanti fil-popolazzjoni fl-aħħar tas-seklu 20, il-belt laħqet biss nofs l-għadd tas-seklu 18 sas-snin 90 tas-seklu 20. Skont iċ-ċensiment tal-2007, il-belt kellha 34,685 abitant. == [[Storja]] == ''Antigua Guatemala'' tfisser "Gwatemala Antika" u kienet it-tielet belt kapitali tal-Gwatemala, li qabel kienet tissejjaħ "Santiago de los Caballeros de Guatemala". L-ewwel belt kapitali tal-Gwatemala ġiet stabbilita fis-sit tal-belt tal-[[Maja]] Kaqchikel imsejħa Iximche, nhar it-Tnejn il-25 ta' Lulju 1524 — f'jum [[San Ġakbu]] — u għaldaqstant ġiet imsejħa Ciudad de Santiago de los Caballeros de Guatemala (Belt ta' San Ġakbu tal-Kavallieri tal-Gwatemala). Skont it-tradizzjoni [[Kristjaneżmu|Kristjana]], San Ġakbu (Santiago) sar il-qaddis patrun tal-belt. Wara diversi rewwixti tal-Maja Kaqchikel, il-belt kapitali ġiet ittrasferita lejn sit iktar adattat fil-Wied ta' Almolonga (post tal-ilma) fit-22 ta' Novembru 1527, u żammet l-isem oriġinali tagħha. Din il-belt il-ġdida kienet tinsab fis-sit fejn illum il-ġurnata hemm San Miguel Escobar, li huwa viċinat fil-muniċipalità ta' Ciudad Vieja. Din il-belt inqerdet fil-11 ta' Settembru 1541 minn fluss tat-tajn devastanti mill-Volcán de Agua. B'hekk, l-awtoritajiet kolonjali ddeċidew li jċaqilqu l-belt kapitali għal darb'oħra, din id-darba 8 kilometri (5 mili) 'il bogħod lejn il-Wied ta' Panchoy. Għaldaqstant, fl-10 ta' Marzu 1543, il-konwistaturi [[Spanja|Spanjoli]] stabbilew il-belt attwali ta' Antigua, u mill-ġdid, ġiet imsejħa Santiago de los Caballeros. Għal iżjed minn 200 sena, serviet bħala s-sede tal-gvernatur militari tal-kolonja Spanjola tal-Gwatemala, reġjun kbir li kien jinkludi kważi l-Amerka Ċentrali attwali kollha u l-iżjed stat fin-Nofsinhar tal-[[Messiku]]: Chiapas. Santiago de los Caballeros kienet it-tielet sede tal-belt kapitali msejħa r-renju tal-Gwatemala, li kien jinkludi l-istati attwali tal-Gwatemala, il-[[Beliże|Belize]], [[El Salvador]], il-[[Ħonduras|Honduras]], in-[[Nikaragwa]] u l-[[Kosta Rika|Costa Rica]], apparti l-istat modern ta' Chiapas fil-Messiku. Wara l-għargħar li qerdu t-tieni belt, li kienet tinsab fil-Wied ta' Almolonga, max-xaqlibiet tal-Volcán de Agua, inbniet belt ġdida fl-1543 fil-Wied ta' Panchoy, u ġiet stabbilita bħala s-sede ewlenija tar-Real Audiencia tal-Gwatemala fl-1549. [[Stampa:Antiguaguate1827.jpg|daqsminuri|Il-pjazza ċentrali ta' Antigua Guatemala fl-1887.]] Il-belt kellha pjanta kwadra, b'toroq mit-Tramuntana għan-Nofsinhar u mil-Lvant għall-Punent, bi [[pjazza]] ċentrali. Kemm il-binjiet tal-knisja u tal-gvern ġew iddeżinjati f'postijiet importanti madwar il-pjazza ċentrali. Bejn l-1549 u l-1563, il-proprjetà fix-Xlokk tal-pjazza nbigħet lill-monarkija u ġiet okkupata mill-ewwel President tar-Real Audiencia de los Confines: l-[[avukat]] [[Alonso Lopez Cerrato]], li kien ukoll il-gvernatur u l-kaptan ġenerali. Il-binja oriġinali kienet żgħira bil-panewijiet, b'portal, b'bejt bit-tegoli u b'ħitan tat-tajn u tal-ħuxlief. Il-belt hija mdawra minn tliet vulkani enormi u muntanji, pjanuri u għoljiet. Dan it-territorju kien imsejjaħ il-Wied tal-Gwatemala u kellu 73 villaġġ, żewġt irħula u l-belt ta' Santiago de los Caballeros. Minħabba l-problemi kostanti bejn il-konwistaturi u r-rappreżentanti tal-kuruna mibgħuta mir-re ta' Spanja, l-Audiencia de los Confines ġiet abolita fl-1565. Fl-1570 l-assemblea reġgħet ġiet stabbilita, din id-darba b'mod indipendenti mill-Viċirè tal-Messiku, u ġiet imsejħa l-Audiencia tal-Gwatemala. [[Stampa:Antigua guatemala ruins 2009.JPG|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-Knisja ta' Nuestra Señora del Carmen, Antigua Guatemala.]] Il-patrijiet Franġiskani kienu l-ewwel li marru fil-Wied ta' Panchoy, fil-belt kapitali l-ġdida tar-Renju tal-Gwatemala, u bnew [[kappella]] fis-sit fejn iktar 'il quddiem inbniet il-Knisja tal-Escuela de [[Ġesù|Cristo]]. Din il-kappella primittiva nqerdet fl-1575 u matul l-għaxar snin ta' wara saru xi ġabriet biex jinbena l-kumpless il-ġdid, żewġ blokok 'il bogħod minn dak ta' qabel. Il-kumpless Franġiskan sar ċentru [[Kultura|kulturali]] u [[Reliġjon|reliġjuż]] ewlieni għall-Kaptanat Ġenerali kollu tal-Gwatemala. Diversi teologi, ġuristi, filosofi, fiżiċi u matematiċi studjaw fl-iskola ta' San Buenaventura, li kienet tinsab fejn issa hemm il-fdalijiet tal-monasteru. Fost l-istudenti notevoli kien hemm Cristóbal de Villalpando, Thomas Merlo u Alonso de Paz. L-ewwel binja ta' [[katidral]] inbdiet fl-1545 bir-radam mill-insedjament meqrud fil-Wied ta' Almolonga; madankollu, il-kostruzzjoni tiegħu ġiet imxekkla minn terremoti frekwenti matul is-snin. Fil-belt indifen il-kronista kbir Spanjol Bernal Díaz del Castillo f'waħda mill-knejjes li eventwalment inqerdu mit-terremoti. Il-kostruzzjoni tad-djar irjali għar-residenza tal-Kaptanat Ġenerali u l-membri tar-Real Audiencia bdiet fl-1558; il-kumpless kien jinkludi wkoll it-teżor irjali, il-ħabs, il-kwartieri tal-armata, is-Sala tal-Armi u r-residenzi tal-membri tal-Audiencia. Fis-seklu 16, kien hemm diversi terremoti importanti li seħħew fid-dati li ġejjin: * il-21 ta' Marzu 1530; * il-11 ta' Settembru 1541; * l-1565 (id-data eżatta mhix magħrufa); * l-1575 (id-data eżatta mhix magħrufa); * it-30 ta' Novembru 1577; * it-23 ta' Diċembru 1585. Fl-1566 ir-Re [[Filippu II ta' Spanja]] taha t-titlu ta' "Muy Noble y Muy Leal" ("Nobbli Ħafna u Leali Ħafna"). === [[Seklu 17]] === [[Stampa:Plaza central, Antigua Guatemala.JPG|daqsminuri|Is-sirenetta fil-funtana tal-pjazza ċentrali ta' Antigua Guatemala.]] Il-[[Ġiżwiti]] stabbilew l-iskola ta' "San Lucas tal-Kumpanija ta' Ġesù" fl-1608, li saret famuża u bla rivali f'termini ta' lezzjonijiet tal-letteratura u tal-grammatika; kienu jattendu din l-iskola nobbli tal-elit tal-belt, fosthom Francisco Antonio Fuentes y Guzman, il-kronista Francisco Vázquez, u Pedro Betancourt. Fit-18 ta' Lulju 1626 ġie inawgurat it-tempju tal-Ġiżwiti; flimkien mal-kumplament tal-belt, ġarrab ħsarat estensivi minħabba t-terremoti kontinwi li heżżu l-belt bejn is-sekli 16 u 18. Il-patrijiet ta' San Juan de Dios stabbilew l-isptar u l-monasteru tagħhom fl-1636 u minn dak iż-żmien 'il quddiem ħadu ħsieb l-isptarijiet tar-Renju tal-Gwatemala. L-isptarijiet tagħhom kienu jinkludu: * San Alejo: għan-nies indiġeni; * San Pedro: għall-persunal ekkleżjastiku; * Santiago: għall-Ispanjoli u għall-mulattos; * San Lázaro; * San Juan de Dios: fl-1667 l-isptar ta' San Alejo ngħata lill-patrijiet ta' San Juan de Dios mid-Dumnikani li ħadu ħsiebu sa dak iż-żmien; fl-1685, l-isptarijiet ta' San Alejo u ta' Santiago ngħaqdu flimkien u ffurmaw l-isptar ta' San Juan de Dios. It-tempju tal-Escuela de Cristo ġie stabbilit fil-parroċċa tal-[[Santa Marija|Madonna]] tal-Irmedji fl-1664 u mill-1689 'il quddiem sar magħruf bħala l-Kongregazzjoni ta' San Felipe de Neri. Sadanittant, għall-ħabta tal-1690, il-Ġiżwiti stabbilew skola oħra, "San Francisco de Borja", fejn eventwalment studja l-[[poeta]] u l-qassis Rafael Landivar, S.J., u serva bħala prinċipal. ==== San Hermano Pedro ==== [[Stampa:Jesussantaclar.jpg|daqsminuri|Replika ta' Ġesù ta' Santa Clara.]] Pedro de San José Betancourt wasal fl-art tal-Gwatemala fl-1650 minn raħal twelidu [[Tenerife]]. Malli wasal ħakmitu marda serja, u matul dan iż-żmien kellu l-ewwel opportunità li jkun mal-foqra u mal-iżvantaġġati. Wara li rkupra huwa ried ikompli l-istudji ekkleżjastiċi iżda peress li ma setax jagħmel dan, kompla bħala terzjarju Franġiskan fil-Kunvent ta' San Franġisk f'Santiago de los Caballeros. Huwa stabbilixxa xelters għall-foqra, għall-indiġeni u għal dawk mingħajr saqaf fuq rashom, u stabbilixxa l-Ordni tal-Patrijiet tal-Madonna ta' [[Betlem]] fl-1656, biex jaqdu lill-foqra. San Hermano Pedro kiteb diversi kotba, fosthom: Instruction De la Cruz jew ir-Regoli tal-Konfraternità tal-Patrijiet ta' Betlem. Huwa jitqies bħala evanġelista kbir tal-Indji tal-Punent, l-istess bħalma jitqies San Francisco Javier fl-Indji tal-Lvant. Il-patri Pedro ħa ħsieb il-foqra, il-morda, l-iltiema u dawk li kienu waslu fl-aħħar ta' ħajjithom, u kien promotur bikri tad-drittijiet tal-[[bniedem]]. Barra minn hekk, huwa kien l-ewwel persuna li tkellmet favur il-litteriżmu fl-Amerka, u l-Ordni tal-Patrijiet ta' Betlem kienet l-ewwel ordni reliġjuża li twieldet fl-Amerki. San Hermano Pedro kien pijunier fi żmienu, kemm bħala metodi ta' tagħlim tal-qari u tal-kitba lill-illitterati kif ukoll fit-trattament mediku tal-pazjenti. ==== Università Rjali u Papali ta' San Carlos Borromeo ==== [[Stampa:Antigua university courtyard.JPG|daqsminuri|Il-bitħa interna tal-Università Rjali u Papali ta' San Carlos Borromeo.]] Francisco Marroquín, l-ewwel isqof tal-Gwatemala, bagħat ittra lir-re Spanjol fl-1548, u talab għal istituzzjoni edukattiva superjuri għall-Gwatemala, iżda l-ittra qatt ma ngħatat tweġiba. Lejn l-aħħar ta' ħajtu, fl-1562, Marroquín ħalla xi flus fit-testment tiegħu biex tiġi stabbilita skola, li eventwalment ġiet imsejħa bħala l-iskola ta' Santo Tomás de Aquino, biex jiġu mgħallma l-grammatika, l-[[arti]], il-[[filosofija]] u t-teoloġija. It-tfal foqra Spanjoli kienu l-benefiċjarji ta' din l-istituzzjoni, peress li ma setgħux jivvjaġġaw lejn dawk il-bliet fejn diġà kien hemm universitajiet, bħall-[[Belt tal-Messiku]] fi Spanja l-Ġdida. L-istoriku John Tate Lanning fir-rigward ta' dan qal li, "it-testment ta' Marroquín tant huwa famuż, li bosta nies li lanqas biss rawh jgħidu li hemm affarijiet fid-dokument li fil-verità mhumiex preżenti fih. Marroquín qatt ma jitkellem dwar università, wisq inqas li jistabbilixxi waħda...". Min-naħa l-oħra, tabilħaqq hemm dokument mis-Sindku Pedro Crespo Suarez, li ħalla għoxrin elf pesos wara mewtu biex jiġu stabbiliti klassijiet fl-università li "ġiet mitluba mill-monarkija". Il-Ġiżwiti opponew l-istabbiliment ta' università, peress li ma kinitx togħġobhom l-idea li jkun hemm ordnijiet reliġjużi regolari oħra bħall-Mercedarjani, il-Franġiskani u l-Ordni tal-Predikaturi, li jieħdu l-inizjattiva f'kwistjonijiet reliġjużi u edukattivi. F'Awwissu 1655, il-Kumpanija ta' Ġesù kienet xtrat kollox mingħand il-familja Díaz del Castillo u sa dak iż-żmien, l-Iskola ta' San Lucas tagħhom kienet magħrufa sew fir-reġjun u saħansitra tat żewġ lawrji universitarji. Fl-1653, l-Iskola ta' San Lucas kellha persunal ta' 13-il patri biss, li kien għadd żgħir ħafna meta mqabbel mad-daqs tal-binja. Madankollu, il-Ġiżwiti għamlu impatt kbir fuq il-ħajja kulturali u edukattiva fil-Kaptanat Ġenerali tal-Gwatemala. L-iskola kienet l-iżjed waħda prestiġjuża tal-belt, u minnha ggradwaw l-iżjed membri tal-elit tas-soċjetà ta' dak iż-żmien. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tagħha kienu lajċi u wara li ggradwaw laħqu fl-aqwa karigi fil-pajjiż. Wara diversi deċennji, petizzjonijiet u kawżi ġuridiċi, ir-Re [[Carlos II]] malajr ħareġ digriet irjali fil-31 ta' Jannar 1676, u b'hekk il-Kaptanat Ġenerali tal-Gwatemala seta' jistabbilixxi l-università tiegħu jew l-"Istudju Ġenerali". Wara proċess organizzattiv twil u skabruż li dam 5 snin, l-università bdiet klassijiet fis-7 ta' Jannar 1681, b'iktar minn 60 student irreġistrat taħt il-President Dr. José de Baños y Soto Mayor, l-Arċidjaknu tal-Katidral, il-predikatur tar-Re ta' Spanja u Dr. mill-Università ta' Osuna. L-università bdiet l-attivitajiet tagħha taħt il-protezzjoni ta' San Carlos Borromeo, u n-normi u r-regolamenti tagħha ġew ikkupjati minn dawk tal-Università tal-Messiku, li mbagħad ġew adattati minn dawk tal-Università ta' [[Salamanca]] fi Spanja. L-ewwel klassijiet li ngħataw fl-università kienu dwar: * id-[[dritt]] kanoniku; * il-[[mediċina]]; * it-teoloġija skolastika; * it-teoloġija morali; * il-[[Lingwa|lingwi]]. L-Università Rjali ta' San Carlos Borromeo saret pontifiċja permezz tal-ittra bis-siġill [[Papa|Papali]] tal-[[Papa Innoċenzju XI]], maħruġa u datata fit-18 ta' Ġunju 1687. === Seklu 18 === ==== Terremot ta' San Miguel ==== [[Stampa:Antigua, Guatemala. Iglesia derruida.jpg|daqsminuri|Knisja f'Antigua Guatemala li ġarrbet ħsarat minħabba t-terremoti.]] L-iżjed terremot qawwijin li heżżu l-belt ta' Santiago de los Caballeros qabel it-trasferiment finali tagħha fl-1776 kien it-terremot ta' San Miguel fl-1717. Dak iż-żmien, is-setgħa tal-[[Knisja Kattolika]] fuq iċ-ċittadini tal-Imperu Spanjol kienet assoluta u kwalunkwe diżastru naturali kien jitqies bħala kastig divin. Fil-belt in-nies kienu jemmnu wkoll li l-qrubija tal-Volcán de Fuego (litteralment Vulkan tan-Nar) kienet il-kawża tat-terremoti; l-[[arkitett]] Diego de Porres saħansitra qal li t-terremoti kollha kienu kkawżati minn splużjonijiet fil-vulkan. Fis-27 ta' Awwissu kien hemm żbroff qawwi tal-Volcán de Fuego, li dam sat-30 ta' Awwissu; ir-residenti tal-belt talbu l-għajnuna mingħand Kristu Mqaddes tal-katidral u mingħand il-Madonna tas-Sokkors li kienu l-patruni mqaddsa tal-Volcan de Fuego. Fid-29 ta' Awwissu, ġiet organizzata purċissjoni ddedikata lill-vara tal-Madonna tar-Rużarju wara seklu li qatt ma kienet inħarġet mit-tempju tagħha, u saru bosta purċissjonijiet imqaddsa oħra sad-29 ta' Settembru, jum San Mikiel. It-terremoti kmieni waranofsinhar kienu minuri, iżda għall-ħabta tas-7:00 ta' filgħaxija kien hemm terremot qawwi li ġiegħel lir-residenti jitilqu minn djarhom; it-theżżiżiet baqgħu għaddejjin sal-4:00 ta' filgħodu. In-nies ħarġu fit-toroq u qerrew dnubijiethom fil-beraħ huma u jfittxu xi post għall-kenn. It-terremot ta' San Miguel ikkawża ħsarat estensivi fil-belt, tant li xi kmamar u ħitan tal-Palazz Irjali nqerdu. Il-belt ġiet parzjalment abbandunata wkoll, apparti li kien hemm skarsezza ta' ikel, nuqqas ta' ħaddiema, u ħsarat estensivi fl-infrastruttura tal-belt, flimkien mal-bosta nies li mietu u li ndarbu. Dawn it-terremoti wasslu biex l-awtoritajiet jikkunsidraw li jmorru f'belt oħra inqas suxxettibbli għall-attività sismika. Ir-residenti tal-belt opponew dan it-trasferiment bis-saħħa, u saħansitra ħarġu jipprotestaw fil-Palazz Irjali; fl-aħħar mill-aħħar, il-belt ma ġietx ittrasferita, iżda l-għadd ta' truppi tal-Battaljun tal-Armata meħtieġa biex tinżamm l-ordni kien konsiderevoli. It-tiswijiet fir-rigward tal-ħsarat li ġarrab il-palazz saru minn Diego de Porres, li lestihom fl-1720, għalkemm hemm indikazzjonijiet li sar xi xogħol addizzjonali minn Porres sal-1736. ==== Terremot ta' San Casimiro ==== Fl-4 ta' Marzu 1751, it-terremot ta' San Casimiro qered il-belt ta' Santiago de Guatemala għal darb'oħra. Is-saqaf tal-knisja tal-Kumpanija ta' Ġesù ċeda, u l-Ġiżwiti kellhom jerġgħu jistaqsu għall-għajnuna mingħand il-parroċċani biex il-knisja terġa' tinbena. Mill-ġdid, il-binja kienet fost l-isbaħ fil-belt meta tlestew it-tiswijiet. Fil-fatt, beda perjodu ta' prosperità wara t-terremot ta' San Casimiro, peress li fil-belt sar titjib kbir bħat-tisbiħ tat-toroq u l-introduzzjoni ta' sistema tal-ilma tal-vit. Inbena muniċipju ġdid u fis-17 ta' Lulju 1753 tlesta x-xogħol fuq il-[[pjazza]] tal-Ġiżwiti quddiem il-knisja. ==== Terremot ta' Santa Marta ==== [[Stampa:Patiodelosjesuitas.jpg|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-bitħa tal-iskola tal-Kumpanija ta' Ġesù fl-1880.]] Fit-12 ta' Ġunju 1773, il-Kaptan Ġenerali Martín de Mayorga ġie inawgurat flimkien ma' Cortés y Larráz u l-vikarji regolari tal-kleru bħala l-awtoritajiet ewlenin fir-Renju tal-Gwatemala u kienu involuti b'mod ewlieni fl-avvenimenti ta' wara t-terremoti tal-1773. [[Stampa:Interiordelosjesuitas.jpg|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-bitħa tal-iskola tal-Kumpanija ta' Ġesù fl-1880.]] Fl-1773, it-terremot ta' Santa Marta qered il-biċċa l-kbira tal-belt, u dan wassal għat-tielet bidla fil-pożizzjoni tal-belt. Il-monarkija Spanjola fl-1776 ordnat it-tneħħija tal-belt kapitali li ġiet ittrasferita lejn post iktar sikur, jiġifieri l-Wied tas-Santwarju, fejn issa hemm il-[[Belt tal-Gwatemala]], il-belt kapitali moderna tal-Gwatemala. Din il-belt il-ġdida ma żammitx l-isem tal-qedem u ġiet imsejħa bħala Nueva Guatemala de la Asunción (Gwatemala l-Ġdida tat-Tlugħ is-Sema). Il-qaddisa patruna tal-belt kienet il-Madonna tat-Tlugħ is-Sema jew Santa Marija Assunta. Il-belt ta' Santiago de los Caballeros ġarrbet ħsarat estensivi u ġie ordnat li tiġi abbandunata; madankollu mhux kulħadd telaq, u minn dak iż-żmien 'il quddiem bdiet tissejjaħ bħala Antigua Guatemala (Gwatemala Antika). Prattikament it-terremot ta' Santa Marta qered il-knisja u sezzjonijiet tal-Kunvent tal-Kumpanija ta' Ġesù. Il-kjostri u t-torrijiet sfaw fi stat ta' fdalijiet, il-ħitan sfaw ikkundannati, u l-"Casa de Ejercicios" ġiet ikkonvertita f'borġ ġebel. Permezz tad-digriet irjali tal-21 ta' Lulju 1775, it-trasferiment tal-belt lejn il-"Wied Verġni" ġie awtorizzat. Din kienet l-ordni finali li kellu jobdi kulħadd. In-nies bil-mod il-mod bdew jitilqu mill-belt l-antika, minn Diċembru ta' dik is-sena. Sabiex tinbena l-belt il-ġdida kien meħtieġ li jinkiseb materjal tal-kostruzzjoni mill-knejjes l-antiki abbandunati f'Santiago de Guatemala. Madankollu, fil-każ tal-knisja tal-Kumpanija ta' Ġesù, kien hemm oppożizzjoni qawwija miċ-ċittadini kontra kwalunkwe żarmar possibbli tal-istruttura peress li kienu tal-fehma li setgħu jsirulha t-tiswijiet neċessarji. === Seklu 19 === ==== Wara li l-belt kapitali ġiet ittrasferita lejn La Ermita ==== [[Stampa:1887 Guatemala 1C Yv44.jpg|xellug|daqsminuri|[[Bolla postali]] bit-timbru ANTIGUA CANCELADO fl-1887, wara li l-Gwatemala ngħaqdet fil-UPU.]] Wara l-indipendenza tal-Gwatemala minn Spanja fl-1821, il-kumpless tal-Ġiżwiti reġa' sar proprjetà pubblika u kien involut f'diversi proċessi ġuridiċi li samu sal-1829, meta l-membri tal-kleru regolari u l-grupp konservattiv ta' Aycinena tkeċċew mill-Amerka Ċentrali wara l-invażjoni tal-Ġeneral liberali Francisco Morazán u l-istabbiliment ta' gvern lajk. Il-gvern liberali ġdid ħareġ digriet biex isostni li l-proprjetajiet ikkonfiskati kollha tal-Knisja Kattolika kellhom jiġu kkonvertiti fi skejjel primarji u fi klassijiet universitarji. Mill-1850, Antigua huwa stmat li kellha popolazzjoni ta' 9,000 ruħ, u sal-1865 il-bini tal-Ġiżwiti kien qed jiffunzjona bħala impjant tad-dris imħaddem bil-fwar, iżda ma kienx qed jwassal għal profitt minħabba in-nuqqas ta' tekniċi esperti u ta' materja prima; u sal-1872, il-Ġiżwiti reġgħu tkeċċew mill-Gwatemala mir-reġim liberali ta' Justo Rufino Barrios. Fl-1884 il-muniċipju ħareġ stqarrija li kien beħsiebu jittrasforma l-binjiet antiki tal-Kumpanija ta' Ġesù f'suq, minkejja l-oppożizzjoni qalila miċ-ċittadini li diġà kellhom ħwienet żgħar fil-pjazza. Is-suq ġie stabbilit fil-kumpless fl-1912. === Seklu 20 === [[Stampa:Antiguagenthe1916 09.jpeg|daqsminuri|L-istruttura ċirkolari taċ-ċelel uniċi fil-Kunvent tal-Kapuċċini.]] F'April 1920, matul l-aħħar jiem tar-reġim ta' Manuel Estrada Cabrera, il-Prinċep Wilhelm tal-[[Żvezja|Iżvezja]] żar Antigua Guatemala u kiteb dwar il-belt fil-ktieb tiegħu ''Bejn Żewġ Kontinenti''. Il-ktieb tiegħu fih deskrizzjoni oġġettiva tal-kundizzjonijiet terribbli tat-toroq u tal-fdalijiet f'dak iż-żmien: "Ftit 'il bogħod mill-Belt tal-Gwatemala, it-toroq li jwasslu għal Antigua Guatemala kienu pjuttost deċenti għall-[[Karozza|karozzi]], iżda mbagħad fit-toroq bdew jiżviluppaw il-ħofor, u iktar 'il quddiem, il-ġebel tat-toroq ċeda bħalma kien ċeda sentejn qabel; il-pajjiż safa mifni minn terremot qawwi u l-korruzzjoni tal-gvern wasslet biex l-irkupru jkun impossibbli". "L-għoljiet bdew isiru kulma jmur iktar weqfin, il-qbiż beda jiħrax u l-ħofor bdew isiru iktar fondi; barra minn hekk, fuq it-triq kien hemm saff tat-trab ta' żewġ piedi li għattew il-ħofor iżda ma taffewx l-effett tagħhom". "Tul it-triq, għaddejna linji twal ta' Indjani fi triqithom lejn il-Belt tal-Gwatemala, iġorru t-tagħbijiet tqal tagħhom b'ħeffa liema bħalha; l-irġiel, in-nisa u t-tfal kollha kienu qed iġorru xi ħaġa, u kollha rnexxielhom iġorruha b'ħeffa. Fir-rigward tat-traffiku, kważi ma kienx jeżisti, ħlief xi ftit karrijiet miġbuda mill-ħmir". [[Stampa:Antiguagenthe1916 14.jpeg|daqsminuri|Familja nattiva fqira li għexet fil-fdalijiet tal-Kunvent tal-Kapuċċini.]] "Wara li għaddejna minn Mixco, it-triq kompliet b'pendil iktar wieqaf, b'wied fond fuq naħa u rdum għoli fuq in-naħa l-oħra; 'l hemm u 'l hawn kien hemm xi salib mal-ġenb, li kien jimmarka l-post fejn xi vjaġġatur kien miet. Wara li lħaqna l-ogħla punt, qbadna t-triq għan-niżla lejn Antigua. Malli tfaċċat il-belt, dehret persuna bl-uniformi quddiem il-karozza; kienet il-kmandant tal-belt, flimkien ma' sitt suldati b'armi tan-nar tal-injam. Dak iż-żmien, meta mqabbla mal-Belt tal-Gwatemala, Antigua kienet miżmuma pjuttost tajjeb, għalkemm il-knejjes kollha kienu dilapidati u mitluqa; ir-rikostruzzjoni mill-1773 kienet limitata għal dak li kien meħtieġ biss. Fil-biċċa l-kbira, sal-1920 kien fadal biss xi ħitan u xi koppli bil-konsenturi jilqgħu lill-viżitaturi, u wħud mill-knejjes kienu jinsabu f'kundizzjonijiet tal-biki. Pereżempju fil-Knisja ta' Santa Clara kien hemm ħmar jirgħa u fil-Knisja tal-Grazzji kien hemm familja nattiva tirresjedi, flimkien ma' ġabra varjata ta' annimali domestiċi. Iżda mbagħad kien hemm monumenti oħra f'kundizzjoni deċenti: * L-Escuela de Cristo kienet waħda mill-iktar knejjes ippreservati sew u kienet magħquda flimkien ma' kunvent li kien għadu qawwi u sħiħ. Il-patri li laqa' lill-Prinċep u lit-tliet sħab tiegħu qalilhom li l-fidda u d-deheb kollha mill-knisja diġà kienu nbigħu mill-predeċessuri tiegħu, għaldaqstant iddispjaċih li ma seta' jbigħilhom xejn. * Il-monasteru l-antik tal-Kapuċċini, bil-bosta passaġġi taħt l-art tiegħu miċ-ċelel tal-patrijiet sa dawk tas-sorijiet, kien f'kundizzjoni pjuttost tajba, speċjalment parti partikolari fejn iċ-ċelel inbnew f'ċirku madwar kompartiment komuni ċentrali." == Sit ta' Wirt Dinji == Antigua Guatemala ġiet iddeżinjata bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1979.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/65/|titlu=Antigua Guatemala|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-13}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Seklu 21 == [[Stampa:Guatemala 176.jpg|daqsminuri|Il-Parroċċa ta' San José fl-eks Katidral Metropolitan ta' Santiago.]] Il-Park Ċentrali – ''Parque Central'' – huwa l-qalba tal-belt, u madwar il-funtana rikostruwita jinġabru ħafna nies kuljum. Lejn it-Tramuntana tal-Park Ċentrali hemm il-ħnejja magħrufa bħala ''Arco de Santa Catalina'', li hija waħda mill-iżjed attrazzjonijiet arkitettoniċi magħrufa ta' Antigua. La Antigua hija magħrufa għaċ-ċelebrazzjonijiet reliġjużi elaborati ħafna tagħha fir-Randan (''Cuaresma''), fil-Ġimgħa Mqaddsa (''Semana Santa'') u fl-[[Għid]] (''Pascua''). Kull nhar ta' Ħadd matul ir-Randan, waħda mill-parroċċi lokali tisponsorja purċissjoni tul it-toroq ta' Antigua. Twapet elaborati u artistiċi, magħmula l-iktar minn ċana kkulurita, fjuri, prinjoli tas-siġar taż-żnuber u saħansitra [[frott]] u ħxejjex, iżejnu l-mogħdijiet minn fejn jgħaddu l-purċissjonijiet. Minħabba l-popolarità tagħha fost it-turisti u l-infrastruttura tat-turiżmu tagħha li żviluppat sew, Antigua Guatemala spiss tintuża bħala post ċentrali li minnu t-turisti jżuru postijiet turistiċi oħra fil-Gwatemala u l-Amerka Ċentrali. Il-bastimenti tal-kruċieri li jirmiġġaw fil-portijiet tal-Gwatemala joffru mawriet f'Antigua kemm mill-[[Oċean Paċifiku|Paċifiku]] kif ukoll mill-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]]. F'Antigua tgħix komunità mdaqqsa ta' pensjonanti mill-Istati Uniti u mill-Ewropa. == Ekonomija == Storikament, l-inħawi tal-belt kienu meqjusa bħala l-ifjen għall-agrikoltura fil-Gwatemala. It-turiżmu huwa l-mutur ewlieni tal-ekonomija tal-belt. Antigua hija wkoll reġjun tal-produzzjoni tal-kafè ta' Anacafé. == Skejjel tal-lingwa == Antigua hija magħrufa bħala destinazzjoni għal dawk li jridu jitgħallmu l-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] fil-post. Hemm bosta skejjel tal-Ispanjol f'Antigua, u hija wieħed mill-iżjed ċentri popolari u rikonoxxuti għall-istudju tal-Ispanjol mill-istudenti mill-Ewropa, mill-[[Asja]] u mill-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]]. L-iskejjel tal-lingwa huma waħda mill-industriji primarji ta' Antigua, flimkien mat-turiżmu. == [[Sport]] == Il-klabb tal-[[futbol]] ta' Antigua jilgħab fil-Liga Nacional, l-ogħla diviżjoni tal-futbol tal-Gwatemala. L-istadium tiegħu huwa l-Estadio Pensativo, li jesa' 10,000 ruħ. Il-klabb huwa mlaqqam ''Los Panzas Verdes'' ("Ta' Żaqqhom Ħadra") u kisbu suċċess fuq livell nazzjonali, peress li mill-2015 rebħu l-kampjonat ħames darbiet. == Gastronomija == Hemm bosta ristoranti f'Antigua. Wieħed jista' jsib ristoranti żgħar fis-suq ta' Antigua biswit il-waqfa ċentrali tal-karozzi tal-linja, fejn wieħed jista' jduq ikliet tradizzjonali tal-Gwatemala bħall-kolazzjon tradizzjonali/Chapin: fażola moqlija mill-ġdid, bajd moqli, pjantaġġuni moqlijin, u ġobon frisk, flimkien ma' tortillas artiġjanali. F'Antigua wieħed jista' jsib ħafna gastronomiji minn madwar id-dinja: mill-[[Mediterran]], mill-[[Italja]], mill-Asja, mill-Amerka, mir-Renju Unit (torti) u minn Franza (pasti). == Saħħa == Antigua hija moqdija minn żewġ sptarijiet prinċipali: l-Isptar Nazzjonali ta' Pedro de Bethancourt u l-Isptar tal-Istitut tas-Sigurtà Soċjali tal-Gwatemala. Is-servizzi mediċi ta' emerġenza jiġu pprovduti mill-Bomberos Municipales u mill-Bomberos Voluntarios, li ħadmu wkoll mal-LFR International biex itejbu l-indukrar tal-pazjenti qabel jiddaħħlu l-isptar. == [[Ekoloġija]] == [[Stampa:Arco de Santa Catalina Antigua Guatemala edit2.jpg|daqsminuri|Il-Ħnejja ta' Santa Catalina f'Antigua Guatemala.]] Tliet vulkani kbar jiddominaw ix-xefaq madwar Antigua. L-iżjed wieħed imponenti, lejn in-Nofsinhar tal-belt, huwa l-Volcán de Agua jew il-"Vulkan tal-Ilma", li huwa għoli xi 3,766 metru (12,356 pied). Meta waslu l-Ispanjoli, l-abitanti tal-inħawi, il-Maja Kakchikel, kienu jsejħulu Hunapú (u għadhom isejħulu hekk). Madankollu, sar magħruf bħala l-Volcán de Agua wara li attività vulkanika radmet it-tieni sit tal-belt kapitali, u dan wassal biex l-awtoritajiet Spanjoli jittrasferixxu l-belt kapitali fil-post fejn tinsab Antigua attwalment. Is-sit oriġinali tat-tieni belt kapitali issa huwa magħruf bħala l-villaġġ ta' San Miguel Escobar. Lejn il-Punent tal-belt hemm par qċaċet, Acatenango, li żbroffa l-aħħar fl-1972 u li huwa għoli xi 3,976 metru (13,045 pied), u l-Volcán de Fuego jew il-"Vulkan tan-Nar", li huwa għoli xi 3,763 metru (12,346 pied). Il-Vulkan tan-Nar huwa famuż peress li huwa attiv f'livell baxx kważi b'mod kostanti. Kważi kuljum mill-vulkan joħorġu l-istim u l-gassijiet mill-quċċata, filwaqt li seħħ żbroff ikbar f'Settembru 2012. == Turiżmu == Antigua kulma jmur qed tikber bħala destinazzjoni turistika fil-Gwatemala peress li tinsab qrib il-Belt tal-Gwatemala iżda hija ferm iktar kalma u sikura, u fiha iktar attivitajiet orjentati għat-turisti. Wieħed jista' jaqbad il-karozza tal-linja minn Antigua lejn bosta partijiet tal-Gwatemala. Ħafna aġenziji tal-ivvjaġġar joffru karozzi tal-linja ta' kuljum lejn il-postijiet turistiċi prinċipali: il-bajja ta' Monterrico, il-Lag ta' Atitlan, Coban, Lanquín (Semuc Champey) jew [[Tikal]], għalkemm it-trasport huwa iktar ċentrali fil-Belt tal-Gwatemala. Antigua hija magħrufa wkoll għall-produtturi taċ-ċikkulata tagħha. === Monumenti kolonjali Spanjoli === Qabel ma ġiet iddikjarata bħala Monument Nazzjonali mill-President Jorge Ubico fit-30 ta' Marzu 1944, il-fdalijiet tal-belt kienu prattikament abbandunati. Fir-ritratti ta' dan l-artiklu wieħed jista' josserva l-qerda tal-istrutturi minħabba t-terremoti u l-abbandun. Kien hemm knejjes oħra, bħal tal-[[Madonna tal-Karmnu]] u tal-Kumpanija ta' Ġesù, li baqgħu jeżistu f'kundizzjoni mhux ħażina wara t-terremot tal-1773, iżda ġew abbandunati u t-terremoti mill-1917 sal-1918 u tal-1976 qerduhom. B'mod partikolari l-Knisja ta' San Francisco El Grande, li kienet f'kundizzjoni strutturali tajba wara t-terremoti tal-1773 u tal-1917, ġiet rikostruwita fl-1967 meta l-Franġiskani reġgħu lura fil-Gwatemala. Eventwalment, dan għen biex l-istruttura tiġi protetta minn ħsarat sinifikanti fit-terremot tal-1976. Finalment, il-Knisja ta' La Merced kienet prattikament ġdida fl-1773, u baqgħet tirreżisti t-trapass taż-żmien u t-terremoti; il-knisja ma ġietx abbandunata fl-1776, iżda tabilħaqq ġiet abbandunata fl-1829 meta l-Mercedarjani tkeċċew mill-Amerka Ċentrali mill-Ġeneral Francisco Morazán, flimkien mal-bqija tal-kleru regolari, il-membri tal-partit konservattiv u l-familja Aycinena. {| class="wikitable mw-collapsible" !Isem !Ritratt !Deskrizzjoni fil-qosor |- !Il-Palazz tal-Kaptan Ġenerali |[[Stampa:AntiguaSquareGovPalace79.jpg|bla_tilar]] |Ir-residenza tal-Kaptan Ġenerali tal-Kaptanat Ġenerali tal-Gwatemala matul żmien il-kolonja Spanjola. Wara t-terremot ta' Santa Marta fl-1773, din ġiet abbandunata u ntużat bħala maħżen. Fis-seklu 21, il-binjiet fil-palazz kienu jinkludu l-uffiċċji tal-Istitut tat-Turiżmu tal-Gwatemala jew INGUAT, il-kwartieri ġenerali tal-Pulizija Nazzjonali tal-belt u l-uffiċċju tal-Gvernatur ta' Sacatepéquez, fost l-oħrajn. |- !Il-Muniċipju |[[Stampa:GT056-Antigua SchlKids.jpeg|bla_tilar]] |- !Il-Katidral ta' San Ġakbu tal-Parroċċa ta' San José |[[Stampa:Guatemala 176.jpg|bla_tilar]] |L-ewwel kostruzzjoni bdiet fl-1545 permezz tar-radam miġjub mill-insedjament meqrud fil-Wied ta' Almolonga. Il-kostruzzjoni ġiet imxekkla minn terremoti frekwenti. It-tieni santwarju ġie inawgurat fl-1680. L-istatus ta' katidral inkiseb fl-1743. L-ewwel katidral kien fih il-fdalijiet tal-konkwistatur Pedro de Alvarado li kien ġie ttrasferit hemmhekk fuq it-talba ta' bintu fl-1568, iżda għeb wara wieħed mid-diversi terremoti li heżżu l-belt matul is-snin. |- !Il-Knisja u l-Kunvent tal-Kapuċċini |[[Stampa:Capuchinas.jpg|bla_tilar]] |Oriġinarjament din il-knisja kienet imsejħa bħala l-"Kunvent u l-Knisja tal-Madonna tal-Għadira ta' Zaragoza" u ġiet approvata minn [[Filippu V ta' Spanja|Filippu V]] fl-1725. Ix-xogħol tal-kostruzzjoni beda fl-1731 u l-binja ġiet ikkonsagrata fl-1736. Ir-rutina ta' kuljum tal-kunvent kienet irregolata minn regoli stretti fosthom il-faqar, il-penitenza u s-sawm rigorużi; is-sorijiet ħafjin kellhom jgħixu wkoll fuq dak li kienu jingħataw mill-fidili. Wara t-terremot ta' Santa Marta, għalkemm il-kunvent ma ġiex affettwat għalkollox, l-assi tiegħu ġew ittrasferiti lejn Guatemala de la Asunción il-ġdida skont l-ordni tal-Kaptan Ġenerali. |- !La Recolección |[[Stampa:LaRecoleccion.Antigua.jpg|bla_tilar]] |Fl-1685 żewġ missjunarji "Recoleto" waslu fil-belt ta' Santiago de los Caballeros, u meta waslu xi patrijiet oħra tal-ordni tagħhom fis-snin ta' wara, huma talba l-permess tal-Muniċipju biex jibnu monasteru; iżda fl-1695, il-Muniċipju għarrafhom li ma kienx hemm raġuni biżżejjed biex tiġi ġġustifikata l-kostruzzjoni minħabba li diġà kien hemm biżżejjed monasteri fil-belt. Wara dan ir-rifjut, il-patrijiet marru għand ir-Real Audiencia li awtorizzat il-kostruzzjoni fl-1700, permezz ta' digriet irjali. Il-kostruzzjoni tal-binjiet bdiet fl-1701, u 6 snin wara tpoġġiet l-ewwel ġebla tal-binja. Fl-1708 tlestew il-kunvent, il-librerija u l-infermerija. Il-knisja ġiet inawgurata fit-23 ta' Mejju 1717. |- !San Francisco |[[Stampa:San Francisco Church (Antigua Guatemala).jpg|bla_tilar]] |Dan kien l-ewwel santwarju li nbena f'Santiago de los Caballeros fis-seklu 16. Mill-bidu ġarrab ħsarat mill-attività sismika: fl-1565 l-ewwel binja ġarrbet ħsarat estensivi u t-theżżiż baqa' għaddej sal-1773. Wara li ġie abbandunat għal kważi mitejn sena, il-Franġiskani rkupraw il-proprjetà, u baqgħet miftuħa għall-qima Kattolika minn dak iż-żmien. Il-faċċata tal-knisja hija mżejna b'kolonni [[Barokk|Barokki]] u żewġ kampnari. Biswit il-knisja hemm il-fdalijiet tal-kunvent antik tal-Franġiskani. It-tempju fih kappella speċjali li fiha l-fdalijiet ta' tal-qaddis Hermano Pedro de San José de Betancur, li kien missjunarju mill-Gżejjer Kanarji. |- !Il-Knisja ta' La Merced |[[Stampa:La merced antigua guatemala 2009d.JPG|bla_tilar]] |L-arkitett Juan de Dios Estrada kien inkarigat bil-kostruzzjoni ta' din il-knisja, li bdiet fl-1749. Il-knisja ġiet inawgurata fl-1767 u għandha stil ultra-Barokk b'żewġ kampnari. |- !Il-Knisja u l-Iskola tal-Kumpanija ta' Ġesù |[[Stampa:Monument Antigua Guatemala.JPG|bla_tilar]] |Din il-knisja nħolqot permezz ta' digriet irjali tad-9 ta' Awwissu 1561 u nbniet parzjalment bil-flus mogħtija bħala donazzjoni mill-kronista Bernal Diaz del Castillo. Oriġinarjament kienet tikkonsisti minn tliet kjostri u tempju, u eventwalment ospitat sa tnax-il Ġiżwita. Operat bħala l-"Kulleġġ ta' San Luqa tal-Kumpanija ta' Ġesù" mill-1608 sat-tkeċċija tal-ordni fl-1767: "L-iskola saret famuża u ma kellhiex rivali f'termini ta' tagħlim tal-letteratura u tal-grammatika; qdiet l-elit tas-soċjetà ta' Santiago de los Caballeros, u fost l-istudenti tagħha kien hemm il-kronisti Francisco Antonio Fuentes y Guzmán u Francisco Vázquez, u l-qassisin Pedro Betancourt u Rafael Landívar". L-istruttura baqgħet f'kundizzjoni relattivament tajba wara t-terremot tal-1773, iżda eventwalment inqerdet mit-terremoti tal-1917-1918 u tal-1976. |- !Il-Monasteru ta' Santo Domingo |[[Stampa:GT056-Antigua Domingo5.jpeg|bla_tilar]] |Il-Kunvent ta' Santo Domingo oriġinarjament kien l-ikbar u l-iżjed wieħed importanti fil-belt. Inqered fl-1773 u ġie abbandunat wara t-trasferiment tad-Dumnikani lejn il-Belt tal-Gwatemala. Il-fdalijiet inbigħu lil xi individwi u ġew ikkonvertiti fil-lukanda Casa Santo Domingo fl-1989. Fl-2013 ġiet ospitata l-Assemblea Ġenerali tal-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani fil-faċilitajiet tal-lukanda. |- !Il-Knisja tal-Escuela de Cristo |[[Stampa:EscueladeCristoAntigua2015 04.jpeg|bla_tilar]] |It-tempju ġie stabbilit fil-parroċċa tas-Salib Imqaddes fl-1664 u mill-1689 sar magħruf bħala l-"Kongregazzjoni ta' San Felipe de Neri". Minħabba t-terremoti f'San Miguel fl-1717, il-binja ġarrbet ħsarat estensivi; ir-rikostruzzjoni ntemmet fl-1730 taħt it-tmexxija tas-Sindku-Arkitett Diego de Porres. Fl-1784 ġiet ittrasferita lejn il-parroċċa tal-"Madonna tal-Irmedji", meta l-kleru ta' din il-knisja tressaq lejn Nueva Guatemala de la Asunción. Il-faċċata tal-knisja għandha stil arkitettoniku [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] u hija magħmula mill-ġebel, bħall-knisja tal-Kapuċċini, karatteristika li tiddistingwihom mit-tempji l-oħra fil-belt. F'din il-knisja oriġinarjament kien hemm il-fdalijiet ta' Pedro de San José de Betancur. |- !Il-Knisja ta' Nuestra Señora del Carmen |[[Stampa:Antigua guatemala ruins 2009.JPG|bla_tilar]] |Minkejja li din il-knisja baqgħet teżisti wara t-terremoti ta' Santa Marta, kważi nqerdet għalkollox mit-terremoti tal-1917-1918 u tal-1976. Madankollu, il-faċċata tagħha baqgħet f'kundizzjoni tajba ħafna, u wieħed jista' jitpaxxa jħares lejha bħala eżempju tal-Barokk tal-Gwatemala. |- !L-Isptar ta' San Pedro |[[Stampa:Hermano Pedro's Hospital, Antigua Guatemala (October 2012).JPG|bla_tilar]] |Il-patrijiet tal-kongregazzjoni ta' San Juan de Dios stabbilew l-ewwel sptar u monasteru tagħhom fl-1636 u baqgħu jieħdu ħsieb l-isptarijiet fir-Renju tal-Gwatemala. B'mod partikolari, l-Isptar ta' San Pedro kien jintuża esklużivament għan-nies ekkleżjastiċi. |- !Il-Kunvent ta' La Concepción |[[Stampa:AntiguaGuatemalaCuteChurch.jpg|bla_tilar]] |Dan il-kunvent kien ġie identifikat bi żball bħala l-Palazz tas-Soru Juana de Maldonado, iżda riċerka reċenti wriet li l-kjostru jmur lura għas-seklu 18, filwaqt li s-soru famuża tal-Gwatemala għexet fis-seklu 17. |- !Il-Kappella tas-Salib Imqaddes |[[Stampa:Antigua guatemala church ruins j.JPG|bla_tilar]] | |} === Ġimgħa Mqaddsa === L-iżjed purċissjonijiet tradizzjonali huma kif ġej: {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |+Purċissjonijiet tradizzjonali tal-Ġimgħa Mqaddsa f'Antigua Guatemala !Jum !Purċissjoni !Knisja !Ħin |- !Il-ħames Ħadd tar-Randan |Jesús de la Caída |San Bartolomé Becerra |07:00–22:00 |- !Id-Duluri |Via Crucis del Hermano Pedro |San Francisco el Grande |15:00–18:00 |- ! rowspan="3" |Ħadd il-Palm |Purċissjoni bil-palm |Jocotenango Sacatepéquez |06:30–12:00 |- |Purċissjoni bil-palm |La Merced, Santa Ana, Escuela de Cristo, San Felipe de Jesús |08:00–12:00 |- |Jesús Nazareno de la Reseña |La Merced |11:00–23:00 |- !It-Tnejn tal-Ġimgħa Mqaddsa |Jesús Nazareno |Santa Inés del Monte Pulciano |mhux disponibbli |- !It-Tlieta tal-Ġimgħa Mqaddsa |Jesús Nazareno del Silencio |El Calvario |16:00–23:00 |- ! rowspan="2" |L-Erbgħa tat-Tniebri |Jesús Nazareno del Milagro |San Felipe de Jesús |14:50–22:00 |- |Jesús Nazareno |San Mateo Milpas Altas |16:00–22:00 |- ! rowspan="2" |Il-Ħamis tal-Ġimgħa Mqaddsa |Jesús Nazareno de la Humildad |San Cristóbal el Bajo |11:00–22:00 |- |Jesús Nazareno del Perdón |San Francisco el Grande |13:00–00:00 |- ! rowspan="5" |Il-Ġimgħa l-Kbira |Jesús Nazareno de la Penitencia |La Merced |04:00–15:00 |- |Il-Kurċifissjoni |Antigua Guatemala Cathedral, Escuela de Cristo |12:00–15:00 |- |Señor Sepultado and Virgen de Soledad |Il-Katidral ta' Antigua Guatemala |15:00–01:00 |- |Señor Sepultado |San Felipe de Jesús |15:00–01:00 |- |Señor Sepultado |Escuela de Cristo |16:00–01:00 |} === Arti === F'Antigua Guatemala hemm ukoll il-Mużew Nazzjonali tal-Arti tal-Gwatemala, li jinsab fil-Palazz tal-Kaptanat Ġenerali li jmur lura għas-seklu 16. == Fil-films == === ''The New Adventures of Tarzan'' (1935) === Fl-1935, il-film ''The New Adventures of Tarzan'' inġibed fil-post fil-Gwatemala, u ttieħed vantaġġ mill-għajnuna mill-kumpanija United Fruit Company u mill-President Jorge Ubico. Il-postijiet fejn inġibed il-film jinkludu: * Chichicastenango: xeni ta' raħal nattiv fejn l-esploraturi ltaqgħu għall-ewwel darba flimkien; * Antigua Guatemala: it-tempju tad-Divinità Ħadra; * Río Dulce; * Puerto Barrios: il-wasla u t-tluq tal-bastimenti bl-esploraturi; * Tikal: xeni tal-ġungla; * [[Quiriguá]]: il-belt tal-[[Maja]] fejn tiġi deskritta ċ-ċivilizzazzjoni tal-Maja; * il-Belt tal-Gwatemala: il-lukanda lussuża ta' dak iż-żmien imsejħa Palace Hotel intużat biex jinġibdu x-xeni tal-lukanda fir-raħal immaġinarju ta' At Mantique. === ''The Border'': 1982 === Is-sekwenzi inizjali tat-terremot mill-film ta' [[Jack Nicholson]] ''The Border'' inġibdu f'Antigua Guatemala, b'mod speċifiku fil-Kumpless Arkitettoniku ta' La Recoleccion. == Klima == Antigua Guatemala għandha klima subtropikali tal-artijiet għoljin (''Cwb'' skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen). == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Gwatemala]] [[Kategorija:Bliet]] [[Kategorija:Gwatemala]] [[Kategorija:Terremoti]] lnianclo99n8m7p3wdec163mksdxtgl 0 34492 330844 330810 2026-07-02T14:06:57Z ToniSant 4257 removed [[Category:Iran]]; added [[Category:Storja tal-Iran]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330844 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Darius I''' (bil-Persjan Antik: 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁 ''Dārayavaʰuš''; <abbr>twieled għall-ħabta tal-</abbr>550 [[Ante Christum natum|Q.K]]. u miet fl-486 Q.K.), magħruf ukoll bħala '''Darius''' '''il-Kbir''', kien it-tielet Re tar-Rejiet tal-Imperu tal-Akemenidi, u rrenja mill-522 Q.K. sa [[Mewt|mewtu]] fl-486 Q.K. Huwa rrenja fuq l-imperu fil-quċċata territorjali tiegħu, meta kien jinkludi l-biċċa l-kbira tal-Punent tal-[[Asja]], partijiet mill-Balkani (Traċja–Maċedonja u Peonja) u l-Kawkasu, il-biċċa l-kbira mir-reġjuni kostali tal-[[Baħar l-Iswed]], l-Asja Ċentrali, il-Wied tal-Indus fil-Lvant Imbiegħed, u partijiet mit-Tramuntana tal-[[Afrika]] u mill-Grigal tal-Afrika, inkluż l-[[Eġittu]] (''Mudrâya''), il-Lvant tal-[[Libja]] u l-kosta tas-[[Sudan]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/dagestan/|titlu=DĀḠESTĀN|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-28}}</ref><ref>Suny, Ronald Grigor (1994). ''The Making of the Georgian Nation''. Indiana University Press. ISBN <bdi>978-0-253-20915-3</bdi>.</ref><ref>Durant, Will (1954). ''Our Oriental Heritage being a history of civilization in Egypt and the Near East to the death of Alexander, and in India, China and Japan from the beginnings to our own day''. The Story of Civilization (Volume 1 ed.). [[Belt ta' New York|New York]]: Simon and Schuster. ISBN <bdi>978-0-671-54800-1</bdi>. p. 355.</ref> Darius tela' fuq it-tron wara li għeleb lill-monarka tal-Akemenidi Bardija (jew ''Smerdis''), li skontu kien impostur imsejjaħ Gaumata. Ir-re l-ġdid ħabbat wiċċu ma' ribelljonijiet madwar l-imperu kollu iżda għelibhom kollha; avveniment ewlieni tal-karriera ta' Darius deskritt fl-istorjografija [[Greċja|Griega]] kienet l-ispedizzjoni punittiva kontra [[Ateni]] u Eretrija talli ħadu sehem fir-Rewwixta tal-Baħar Joniku. Darius organizza l-imperu billi qasmu f'provinċji amministrattivi, kull waħda ggvernata minn ''satrap''. Huwa organizza l-muniti tal-Akemenidi bħala sistema monetarja uniformi ġdida, u għażel l-[[Aramajk ta' Ġesù|Aramajk]] bħala [[lingwa]] kouffiċjali tal-imperu flimkien mal-Persjan Antik. Huwa wassal biex l-imperu jkollu qagħda aħjar billi tejjeb it-toroq u introduċa piżijiet u kejliet standard. Permezz ta' dawn il-bidliet, l-Imperu tal-Akemenidi sar ċentralizzat u unifikat.<ref>Pollard, Elizabeth (2015). ''Worlds Together, Worlds Apart concise edition vol.1''. New York: W. W. Norton. p. 132. ISBN <bdi>978-0-393-25093-0</bdi>.</ref> Darius wettaq proġetti oħra ta' kostruzzjoni fl-imperu kollu, u ffoka primarjament fuq [[Susa]], [[Pasargadae]], [[Persepolis]], il-[[Babilonja]] u l-Eġittu. Huwa ordna t-tinqix ta' kitba fuq wiċċ l-irdum tal-Għolja ta' Behistun biex jirreġistra l-konkwisti tiegħu, li iktar 'il quddiem saret evidenza importanti tal-lingwa Persjana Antika. == [[Etimoloġija]] == ''Dārīus'' u ''Dārēus'' huma l-forom bil-[[Lingwa Latina|Latin]] tal-[[Lingwa Griega|Grieg]] ''Dareîos'' (Δαρεῖος), li nibtet mill-Persjan Antik ''Dārayauš'' (𐎭𐎠𐎼𐎹𐎢𐏁, ''d-a-r-y-uš''); li hija forma mqassra ta' ''Dārayavaʰuš'' (𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, ''d-a-r-y-v-u-š''). Il-forma itwal bil-Persjan hija riflessa fil-forom bl-Elamit ''Da-ri-(y)a-ma-u-iš'', bil-Babiloniż ''Da-(a-)ri-ia-(a-)muš'', u bl-Aramajk ''drywhwš'' (𐡃𐡓𐡉𐡅𐡄𐡅𐡔), u x'aktarx fil-forma itwal bil-Grieg, ''Dareiaîos'' (Δαρειαῖος). L-isem fil-forma nominattiva jfisser "dak li għandu ħakma tajba tat-tajjeb (tjubija)", li toħroġ fid-dieher mill-ewwel parti ''dāraya'', li tfisser "detentur", u l-avverbju ''vau'', li jfisser "tajjeb" jew "tjubija". == Sorsi primarji == F'xi żmien bejn l-inkurunazzjoni tiegħu u [[Mewt|mewtu]], Darius ħalla riljiev trilingwi monumentali mal-Għolja ta' Behistun, imnaqqax bl-Elamit, bil-Persjan Antik u bil-Babiloniż. It-tinqix jibda b'awtobijografija qasira li tinkludi lil missirijietu u l-arblu tar-razza tiegħu. Sabiex tgħinu fil-preżentazzjoni ta' missirijietu, Darius kiteb is-sekwenza ta' avvenimenti li seħħew wara l-mewt ta' [[Ċiru l-Kbir]]. Darius isemmi diversi drabli li huwa r-re denju bil-grazzja tad-divinità suprema Ahura Mazda. Instabu wkoll testi u monumenti oħra minn Persepolis, kif ukoll tavla tat-tafal bil-kitba kunejformi bil-Persjan Antik ta' Darius minn Gherla, ir-[[Rumanija]] (Harmatta) u ittra mingħand Darius lil Gadates, ippreservata f'test Grieg ta' żmien ir-[[Imperu Ruman|Rumani]]. Fit-tavli tal-pedamenti tal-Palazz ta' Apadana, Darius iddeskriva bil-kitba kunejformi bil-Persjan Antik, il-kobor tal-imperu tiegħu f'termini [[Ġeografija|ġeografiċi]] wesgħin:<blockquote>''Darius ir-re kbir, re tar-rejiet, re tal-pajjiżi, iben Hystaspes, Akemenid. Ir-re Darius jgħid: Dan huwa r-renju tiegħi, mill-poplu Sacae lil hinn minn Sogdia sal-poplu Kush, u mis-Sind (bil-Persjan Antik: 𐏃𐎡𐎭𐎢𐎺, "Hidauv", lokattiv ta' "Hiduš", jiġifieri l-"Wied tal-Indus") lil Lidja (bil-Persjan Antik: "Spardâ") – [dan huwa] dak li tani Ahuramazda, l-ikbar fost l-allat. J'Alla Ahuramazda jħares lili u r-residenza rjali tiegħi!''</blockquote>— kitba mnaqqxa ta' Darius I fil-pedamenti tal-Palazz ta' Apadana. [[Stampa:DNa Inscription Dārayavauš.jpg|daqsminuri|Isem Darius I bil-kitba kunejformi bil-Persjan Antik fuq il-qabar tiegħu: ''Dārayavauš'' (𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁).]] Erodotu, storiku Grieg u l-awtur ta' ''L-Istorji'', ipprovda rendikont ta' bosta rejiet Persjani u l-Gwerer bejn il-Griegi u l-Persjani. Huwa kiteb b'mod estensiv dwar Darius, f'nofs il-Ktieb Nru 3 u l-Kotba Nri 4, 5 u 6. Jibda bit-tneħħija ta' Gaumata li allegatament ħa l-poter b'mod illegali u jkompli sa tmiem ir-renju ta' Darius. == Ħajja bikrija == Darius kien l-ikbar fost ħames ulied subien ta' Hystaspes. L-identitià ta' ommu mhix ċerta. Skont l-istoriku modern Alireza Shapour Shahbazi (1994), kien maħsub li omm Darius kienet [[mara]] msejħa Rhodogune. Madankollu, skont Lloyd Llewellyn-Jones (2013), testi li nstabu reċentement f'Persepolis jindikaw li ommu kienet Irdabama, sid tal-artijiet affluwenti minn familja ta' mexxejja Elamiti lokali. B'mod simili, Richard Stoneman jirreferi għal Irdabama bħala omm Darius. Il-kitba mnaqqxa tal-Għolja ta' Behistun ta' Darius tistqarr li missieru kien is-satrap ta' Baktrija fil-522 Q.K. Skont Erodotu (III.139), Darius, qabel ma ħataf il-poter u "bla konsegwenza f'dak iż-żmien", kien ġellied bil-lanza (''doryphoros'') fil-kampanja militari Eġizzjana (528–525 Q.K.) ta' Cambyses II, re kbir Persjan ta' dak iż-żmien; spiss dan jiġi interpretat li jfisser li huwa kellu r-rwol importanti li jżomm il-lanez personali tar-re. Hystaspes kien uffiċjal fl-armata ta' Ċiru u nobbli tal-qorti tiegħu; skont il-Kitba Mnaqqxa tal-Għolja ta' Behistun, Hystapes kien sekondokuġin ta' Ċiru min-naħa ta' missieru, għalkemm dan jaf ġie vvintat sabiex l-aċċess għat-tron ta' Darius ikun leġittimu. Qabel ma' Ċiru u l-armata tiegħu qasmu x-xmara Araxes biex jiġġieldu kontra l-[[Armenja|Armeni]], huwa għamel lil ibnu Cambyses II bħala r-re f'każ li ma jerġax lura mill-battalja. Ladarba Ċiru qasam ix-xmara Aras, huwa ra xbieha fejn Darius kellu l-ġwienaħ fuq spallejh u kien jinsab fil-konfini tal-Ewropa u tal-Asja (id-dinja magħrufa f'dak iż-żmien). Meta Ċiru qam mill-ħolma, huwa interpretaha bħala periklu kbir għas-sigurtà futura tal-imperu, peress li kienet tfisser li Darius xi darba kien se jirrenja fuq id-dinja kollha. Madankollu, ibnu Cambyses kien l-eredi tat-tron, mhux Darius, u b'hekk Ċiru beda jara jekk Darius kellux pjanijiet ambizzjużi u ta' tradiment. Dan wassal biex Ċiru jordna lil Hystaspes biex imur lura lejn Persis u joqgħod għassa b'mod strett fuq ibnu, sar-ritorn ta' Ċiru. === Aċċess għat-tron === [[Stampa:Lineage of Darius the Great.jpg|xellug|daqsminuri|In-nisel ta' Darius il-Kbir skont il-Kitba Mnaqqxa tal-Għolja ta' Behistun.]] Jeżistu rakkonti differenti dwar l-aċċess għat-tron ta' Darius kemm mingħand Darius stess kif ukoll mingħand l-istoriċi Griegi. L-eqdem rekords jirrapportaw kobba mħabbla ta' avvenimenti li fihom Cambyses II tilef ir-raġuni, ordna li ħuh Bardiya jinqatel, u miet minħabba ferita infettata f'riġel. Wara dan, Darius u grupp ta' sitt nobbli vvjaġġaw lejn Sikayauvati biex joqtlu lil Gaumata, li kien ħa t-tron taparsi Bardiya fl-assenza tar-re. Ir-rakkont ta' Darius, imnaqqax mal-Għolja ta' Behistun, jiddikjara li Cambyses II qatel lil ħuh stess, Bardiya, iżda li din il-qtil ma kienx magħruf fost il-poplu Iranjan. Gaumata allegatament tela' fuq it-tron b'mod illegali u gideb lin-nies, taparsi kien Bardiya. L-Iranjani bdew jirribellaw kontra t-tmexxija ta' Cambyses, u fil-11 ta' Marzu 522 Q.K., faqqgħet rewwixta kontra Cambyses fl-assenza tiegħu. Fl-1 ta' Lulju, il-poplu Iranjan għażel li jkun taħt it-tmexxija ta' Gaumata, bħala "Bardiya". L-ebda membru tal-familja Akemenida ma tkellem kontra Gaumata għax beżgħu għal ħajjithom. Darius, li kien iġorr il-lanez irjali ta' Cambyses sal-mewt tar-re depost, talab għall-għajnuna, u f'Settembru 522 Q.K., flimkien ma' Otanes, Intaphrenes, Gobryas, Hydarnes, Megabyzus u Aspathines, qatel lil Gaumata fil-fortizza ta' Sikayauvati. Erodotu jipprovdi rakkont dubjuż dwar l-aċċess għat-tron ta' Darius: diversi jiem wara l-qtil ta' Gaumata, Darius u sitt nobbli oħra ddiskutew dwar id-destin tal-imperu. Għall-ewwel, is-seba' ddiskutew dwar il-forma ta' governanza: repubblika demokratika (''Isonomia'') ġiet appoġġata bil-kbir minn Otanes, oligarkija ġiet appoġġata minn Megabyzus, filwaqt li Darius kien favur monarkija. Wara li stqarr li repubblika kienet twassal għall-korruzzjoni u għall-ġlied intern, filwaqt li monarka kien jiggverna b'għerf perfett, u jaħbi bl-aħjar mod il-pjanijiet biex jingħelbu l-għedewwa, xi ħaġa li ma kinitx possibbli skontu b'governanzi oħra, Darius irnexxielu jikkonvinċi lil erba' mis-seba' nobbli. [[Stampa:The Darius seal. Darius stands in a royal chariot below Ahura Mazda and shoots arrows at a rampant lion. From Thebes, Egypt. 6th-5th century BCE. British Museum (cropped).jpg|daqsminuri|Il-marka fuq it-tafal ta' siġill ċilindriku tar-Re Darius il-Kbir jikkaċċja fuq karru, bil-kitba "Jien Darius, ir-Re Kbir" bil-Persjan Antik (𐎠𐎭𐎶𐏐𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁𐎴 𐏋, "''adam Dārayavaʰuš xšāyaθiya''"), bl-Elamit u bil-Babiloniż. Il-kelma "kbir" tidher biss bil-Babiloniż. Din it-tavla tat-tafal tinsab fil-[[Mużew Brittaniku]] u ġiet skavata f'[[Tebe (Eġittu)|Tebe]], l-Eġittu.]] Sabiex tittieħed deċiżjoni rigward min kien se jsir il-monarka, sitta minnhom iddeċidew li jsir test, u Otanes astjena, peress li ma kellux interess isir re. Huma kellhom jinġabru barra l-palazz, rekbin iż-[[Żiemel|żwiemel]] tagħhom maż-żerniq, u skont liema żiemel jiżher l-ewwel ma' tlugħ ix-xemx, is-sid tiegħu kellu jsir ir-re. Skont Erodotu, Darius kellu [[Skjavitù|skjav]], Oebares, li ħakk idu fuq il-ġenitali ta' debba ta' Darius. Meta s-sitta nġabru, Oebares poġġa idu qrib imnieħer iż-żiemel ta' Darius, li eċita ruħu mar-riħa u beda jiżher. Dan ġie segwit minn sajjetti u ragħad, u b'hekk l-oħrajn niżlu minn fuq iż-żwiemel u niżlu għarkopptejhom quddiem Darius bħala rikonoxximent tal-provvidenza divina favur Darius. Fir-rakkont tiegħu, Darius stess sostna li kiseb it-tron mhux permezz ta' frodi, iżda b'mod makakk, u saħansitra tella' [[statwa]] tiegħu nnifsu riekeb iż-żiemel jiżher tiegħu bil-kitba mnaqqxa: "Darius, iben Hystaspes, kiseb is-sovranità tal-Persja bil-ħila taż-żiemel tiegħu u bl-għajnuna makakka ta' Oebares, l-iskjav tiegħu". Skont ir-rakkonti tal-istoriċi Griegi, Cambyses II kien ħalla lil Patizeithes fit-tmun tar-renju meta mar lejn l-Eġittu. Iktar 'il quddiem huwa bagħat lil Prexaspes biex joqtol lil Bardiya. Wara l-qtil, Patizeithes poġġa lil ħuh Gaumata, Magjan li kien jixbah lil Bardiya, fuq it-tron u ddikjarah bħala Re Kbir. Otanes skopra li Gaumata kien impostur, u flimkien ma' sitt nobbli Iranjani oħra, inkluż Darius, ħejja pjan biex jegħleb lill-psewdo-Bardiya. Wara l-qtil tal-impostur flimkien ma' ħuh Patizeithes u Magjani oħra, Darius ġie inkurunat re l-għada filgħodu. Id-dettalji rigward l-aċċess għat-tron ta' Darius huma ġeneralment rikonoxxuti bħala qerq li ntuża biex jingħeleb u jinqatel is-suċċessur ta' Cyrus, Bardiya. Sabiex jilleġittima t-tmexxija tiegħu, Darius kellu oriġini komuni vvintata bejnu u Ċiru billi ddeżinja lil Achaemenes bħala l-fundatur tad-dinastija tagħhom. Fil-verità, Darius ma kienx jagħmel parti mill-familja ta' Ċiru u tan-nisel tiegħu, il-mexxejja ta' Anshan. == Renju bikri == [[Stampa:Darius.jpg|daqsminuri|Darius il-Kbir ta' [[Eugène Flandin]] (1840).]] === Rewwixti bikrin === Wara l-inkurunazzjoni tiegħu f'Pasargadae, Darius ittrasferixxa ruħu f'[[Hegmataneh|Ecbatana]]. F'qasir żmien sar jaf li Bardiya kellu appoġġ qawwi, u li faqqgħu rewwixtri f'Elam u fil-Babilonja. Darius temm ir-rewwixta tal-Elamiti meta l-mexxej rivoluzzjonarju nħataf u ġie ġustizzjat f'[[Susa]]. Wara 3 xhur, ir-rewwixta fil-Babilonja ntemmet. Sakemm kien fil-Babilonja, Darius sar jaf li kienet faqqgħet rivoluzzjoni f'Baktrija, satrapija li dejjem kienet favur Darius, u inizjalment bagħat armata suldati biex irażżnu l-irvellijiet. Wara dan, ir-rewwixti faqqgħu wkoll f'Persis, l-art tal-Persjani u ta' Darius, kif ukoll f'Elam u fil-Babilonja, segwiti minn Medija, Parzja, Assirja u l-Eġittu. Sal-522 Q.K., kien hemm irvellijiet kontra Darius fil-biċċa l-kbira tal-Imperu tal-Akemenidi. Minkejja li milli jidher Darius ma kellux l-appoġġ tal-popolin, huwa kellu armata leali, immexxija minn persuni tal-qalba tiegħu u min-nobbli (inkluż is-sitt nobbli li kienu għenuh jeħles minn Gaumata). Bl-appoġġ tagħhom, Darius irnexxielu jrażżan u jegħleb l-irvellijiet kollha fi żmien sena. Skont kliem Darius stess, huwa kien qatel total ta' disa' "rejiet giddibin" billi għeleb l-irvellijiet. Darius ħalla rendikont dettaljat ta' dawn l-irvellijiet fil-Kitba Mnaqqxa tal-Għolja ta' Behistun. === Eliminazzjoni ta' Intafernes === Wieħed mill-avvenimenti sinifikanti tar-renju bikri ta' Darius kien il-qtil ta' Intafernes, wieħed mis-seba' nobbli li kienu ddeponew lill-mexxej ta' qabel u poġġew lil Darius bħala l-monarka l-ġdid. Is-seba' kienu għamlu ftehim li setgħu lkoll iżuru lir-re l-ġdid kull meta jixtiequ, għajr meta kien ma' mara. Lejla minnhom, Intafernes mar il-palazz biex jiltaqa' ma' Darius, iżda twaqqaf minn żewġ uffiċjali li qalulu li Darius kien ma' mara. Intafernes inkorla u ħassu insultat, għaldaqstant ħareġ ix-xabla tiegħu u qata' widnejn u mnieħer iż-żewġ uffiċjali, u dendilhom ma' xedd ir-ras taż-żiemel tiegħu u rabtu ma' għonq l-irġiel u ħallihom jitilqu. L-uffiċjali marru għand ir-re u wrewh x'kien għamlilhom Intafernes. Darius beda jibża' għas-sikurezza tiegħu; huwa ħaseb li n-nobbli kollha kienu ngħaqdu flimkien biex jirribellaw kontrih u li l-attakk kontra l-uffiċjali tiegħu kien l-ewwel sinjal ta' rewwixta. Huwa bagħat messaġġier lil kull wieħed min-nobbli, u staqsihom kinux japprovaw l-azzjonijiet ta' Intafernes. Huma ċaħdu kwalunkwe rabta mal-azzjonijiet ta' Intafernes, u stqarru li żammew mad-deċiżjoni tagħhom li jaħtru lil Darius bħala Re tar-Rejiet. L-għażla ta' Darius li jistaqsi lin-nobbli tindika li ma kienx ċert għalkollox rigward l-awtorità tiegħu. Huwa ħa prekawzjonijiet kontra xi reżistenza ulterjuri u bagħat xi suldati biex jaħtfu lil Intafernes, flimkien ma' ibnu, il-membri tal-familja, il-qrabat u xi ħbieb li kellhom il-kapaċità li jarmaw lilhom infushom. Darius kien jemmen li Intafernes kien qed jippjana ribelljoni, iżda meta tressaq il-qorti, ma kienx hemm prova ta' tali pjan. Minkejja dan, Darius qatel il-familja kollha ta' Intafernes, ħlief lil martu, lil ibnu u lil ħu l-mara tiegħu. Il-mara tiegħu ntalbet tagħżel bejn ħuha u binha u għażlet lil ħuha. Ir-raġunament tagħha għal dan kien li b'hekk seta' jkollha raġel ieħor u iben ieħor, iżda qatt ma seta' jkollha ħuha ieħor. Darius baqa' impressjonat bit-tweġiba tagħha u ma qatel lill-ebda wieħed minnhom. == Kampanji militari == [[Stampa:Egyptian alabaster vase of Darius I with quadrilingual hieroglyphic and cuneiform inscriptions.jpg|daqsminuri|Vażun Eġizzjan tal-alabastru ta' Darius I b'kitbiet ġeroglifiċi u kunejformi b'erba' lingwi. Il-kitba ġeroglifika fuq il-vażun tgħid: "Re tal-Eġittu ta' Fuq u t'Isfel, Sinjur taż-Żewġ Artijiet, Darius, li jgħix għal dejjem, is-sena 36".]] === Kampanja militari Eġizzjana === Wara li aċċerta l-awtorità tiegħu fl-imperu, Darius wettaq kampanja militari fl-Eġittu fejn għeleb il-qawwiet ribelli u kiseb l-artijiet li Cambyses kien ħakem, filwaqt li inkorpora parti kbira mill-Eġittu fl-Imperu tal-Akemenidi. Skont il-Kitba Mnaqqxa tal-Għolja ta' Bisotun, ir-ribelljoni Eġizzjana bdiet meta Darius kien fil-Babilonja jindirizza r-ribelljoni hemmhekk. Ġie ssuġġerit li l-inklużjoni tal-Eġittu fost il-lista ta' provinċji ribellużi f'din il-kitba mnaqqxa kien żball tal-iskribi, u diversi dati huma possibbli għar-ribelljoni effettiva. Bl-istess mod, l-identità tal-mexxej tar-ribelli mhux magħruf, iżda ġie ssuġġerit li kien Petubastis III. Permezz ta' sensiela oħra ta' kampanji, Darius I eventwalment irrenja fuq l-apiċi territorjali tal-imperu, meta kien estiż minn partijiet mill-Balkani (Traċja, il-Maċedonja, il-Bulgarija, Peonja) fil-Punent, sal-Wied tal-Indus fil-Lvant. === Invażjoni tal-Wied tal-Indus === Fil-516 Q.K., Darius wettaq kampanja militari lejn l-Asja Ċentrali, Aria u l-Baktrija u mbagħad immarċja fl-[[Afganistan]] lejn [[Taxila]], illum il-ġurnata fil-[[Pakistan]]. Darius qatta' x-xitwa tal-516–515 Q.K. f'Gandhara, iħejji ruħu biex jaħkem il-Wied tal-Indus. Darius ħakem l-artijiet madwar ix-xmara Indus fil-515 Q.K. Darius I kkontrolla l-Wied tal-Indus minn Gandhara sa [[Karachi]] moderna u ħatar is-Scylax Grieg ta' Caryanda biex jesplora l-[[Oċean Indjan]] mill-ħalq tax-xmara Indus sas-[[Kanal ta' Suez|Suez]]. === Rewwixta Babiloniża === [[Stampa:Eastern border of the Achaemenid Empire.jpg|daqsminuri|Il-fruntiera tal-Lvant tal-Imperu tal-Akemenidi.]] Wara li Bardiya nqatel, seħħew diversi rvellijiet madwar l-imperu kollu, speċjalment fin-naħa tal-Lvant. Darius asserixxa l-pożizzjoni tiegħu bħala r-re bil-forza, u ħa l-armati tiegħu miegħu fl-imperu kollu, u għakkes kull rewwixta b'mod individwali. L-iżjed notevoli fost ir-rewwixti kollha kienet ir-rewwixta Babiloniża mmexxija minn [[Nebuchadnezzar III]]. Din ir-rewwixta seħħet meta Otanes irtira l-biċċa l-kbira tal-armata mill-Babilonja biex jgħin lil Darius jgħakkes ir-rewwixti l-oħra. Darius ħass li l-Babiloniżi kienu ħadu vantaġġ minnu u qarrqu bih, u dan wassal biex Darius jibni armata kbira u jimmarċja lejn il-Babilonja. Fil-Babilonja, Darius sab id-daħliet magħluqin u sensiela ta' difiżi lesti għalih u għall-armata tiegħu biex jevitaw li jidħlu fil-belt. Darius ġie mżeblagħ u rridikolat mir-ribelli, inkluż il-frażi famuża: "Iva mela, se taħtaf il-belt tagħna, meta l-bgħula jwelldu moħor". Għal sena u nofs, Darius u l-armati tiegħu ma rnexxielhomx jerġgħu jaħtfu l-belt, għalkemm ippruvaw b'bosta metodi u strateġiji — saħansitra dawk li kien uża Ċiru l-Kbir meta ħataf il-Babilonja. Is-sitwazzjoni nbidlet favur Darius, meta skont ir-rakkont, bagħal ta' Zopyrus, suldat imlaħħaq, kellu moħor. Wara dan, tħejja pjan biex Zopyrus jagħmel tabirruħu li diżertatur, jidħol fil-kamp Babiloniż, u jikseb il-fiduċja tal-Babiloniżi. Il-pjan irnexxa u l-armata ta' Darius eventwalment iċċirkondat il-belt u għelbet lir-ribelli. Matul din ir-rewwixta, in-nomadi Xitjani ħadu vantaġġ mid-diżordni u l-kaos u invadew il-Persja. Darius l-ewwel għeleb ir-ribelli f'Elam, fl-Assirja u fil-Babilonja, u mbagħad attakka l-invażuri Xitjani. Huwa kompla jgħakkes lill-invażuri, u mar warajhom sa marġ; hemmhekk ma sabx għedewwa iżda tribù Xitjana enigmatika. Huwa rnexxielu jaħtaf ir-re Xitjan Skunkha u żiedu mar-rejiet ribelli l-oħra msemmija fil-Kitba Mnaqqxa tal-Għolja ta' Behistun. === Kampanja militari Ewropea tax-Xitjani === [[Stampa:DariusScythes fr.svg|daqsminuri|Mappa tal-kampanja militari Ewropea tax-Xitjani ta' Darius I.]] Ix-Xitjani kienu grupp ta' tribujiet nomadiċi tat-Tramuntana tal-Iran li kienu jitkellmu lingwa tal-Lvant tal-Iran (lingwi Xitjani) u li invadew lil Medija, qatlu lil Ċiru f'battalja, għamlu rewwixta kontra Darius u heddu li jfixklu l-kummerċ bejn l-Asja Ċentrali u x-xtut tal-Baħar l-Iswed peress li kienu jgħixu bejn ix-xmara Danubju, ix-xmara Don u l-Baħar l-Iswed. Darius qasam il-Baħar l-Iswed fl-Istretti tal-Bosforu bl-użu ta' bosta dgħajjes. Darius ħakem partijiet kbar mil-Lvant tal-Ewropa, u saħansitra qasam ix-xmara Danubju biex jiddikjara gwerra kontra x-Xitjani. Darius invada x-Xitja Ewropea fil-513 Q.K., u x-Xitjani ħarbu mill-armata ta' Darius, bl-użu ta' finti u billi rtiraw lejn il-Lvant u qabbdu l-kampanja tal-madwar, imblokkaw il-bjar, interċettaw il-konvojs, qerdu l-mergħat u ġġieldu b'mod kontinwu kontra l-armata ta' Darius. L-armata ta' Darius ipprovat tiġġieled kontra x-Xitjani u segwiet l-armata tagħhom fil-fond tal-artijiet Xitjani, fejn ma kien hemm l-ebda belt x'tinħakem u l-ebda provvisti x'jinsterqu. Iffrustrat, Darius bagħat ittra lill-mexxej Xitjan Idanthyrsus biex jiġġieled jew jarrendi. Il-mexxej wieġeb li ma kienx se jieqaf biex jiġġieled kontra Darius sakemm isibu l-oqbra ta' missirijiethom u jipprovaw jeqirduhom. Sakemm dan iseħħ, huma kienu se jibqgħu għaddejjin bl-istrateġija tagħhom peress li ma kellhomx bliet jew artijiet ikkultivati x'jitilfu. Minkejja t-tattiki ta' evażjoni tax-Xitjani, il-kampanja militari ta' Darius sa dak iż-żmien kienet relattivament waħda ta' suċċess. Kif ippreżentat minn Erodotu, it-tattiki użati mix-Xitjani rriżultaw fit-telfa tal-aqwa artijiet tagħhom u f'danni mġarrba mill-alleat leali tagħhom. B'hekk Darius ħa l-inizjattiva u iktar ma resaq lejn il-Lvant fl-artijiet ikkultivati tax-Xitjani fil-Lvant tal-Ewropa proprja, huwa baqa' jiġi fornut mill-ġdid mill-flotta tiegħu u għex sa ċertu punt minn dak li pprovdiet l-art. Iktar ma resaq lejn il-Lvant fl-artijiet Xitjani Ewropej, huwa ħataf il-belt iffortifikata l-kbira tal-Budini, wieħed mill-alleati tax-Xitjani, u taha n-nar. Darius eventwalment ordna waqfa max-xtut ta' Oarus, fejn bena "tmien fortijiet kbar, xi 8 mili (13-il kilometru) 'il bogħod minn xulxin", bla dubju bħala difiża tal-fruntiera. F'''L-Istorji'' tiegħu, Erodotu jiddikjara li l-fdalijiet tal-fortijiet kienu għadhom viżibbli fi żmienu. Wara li segwa lix-Xitjani għal xi xahar, l-armata ta' Darius kienet qed iġġarrab telfiet minħabba l-għeja, il-ġuħ u l-mard. Darius beda jinkwieta li jitlef iktar suldati minn fost it-truppi tiegħu, għaldaqstant waqqaf l-immarċjar max-xtut tax-xmara Volha u mexa lejn Traċja. Huwa kien ħakem biżżejjed territorji Xitjani biex jobbligahom jirrispettaw il-forzi Persjani. === Invażjoni Persjana tal-Greċja === [[Stampa:Map Greco-Persian Wars-en.svg|daqsminuri|Is-siti ewlenin tal-invażjonijiet Persjani tal-Greċja.]] L-ispedizzjoni Ewropea ta' Darius kienet avveniment ewlieni fir-renju tiegħu, u bdiet bl-invażjoni ta' Traċja. Darius ħakem ukoll bosta bliet fit-Tramuntana tal-Eġew, Peonja, filwaqt li l-Maċedonja ċediet volontarjament, wara t-talba tal-art u tal-ilma, u saret renju vassall. Imbagħad Darius telaq minn Megabyzus biex jaħkem lil Traċja, u reġa' lura lejn [[Sardis]] biex iqatta' x-xitwa hemmhekk. Il-Griegi li kienu jgħixu fl-Asja Minuri u f'xi gżejjer Griegi ċedew quddiem it-tmexxija Persjana diġa sal-510 Q.K. Madankollu, kien hemm ċerti Griegi li kienu pro-Persjani, għalkemm fil-biċċa l-kbira kienu bbażati f'[[Ateni]]. Sabiex jittejbu r-relazzjonijiet bejn il-Griegi u l-Persjani, Darius fetaħ il-qorti tiegħu u t-teżor għal dawk il-Griegi li riedu jaqduh. Dawk il-Griegi qdewh bħala suldati, [[Artiġjan|artiġjani]] u baħħara. Madankollu, it-tħassib dejjem jiżdied fost il-Griegi dwar il-qawwa tar-renju ta' Darius flimkien mal-indħil kostanti mill-Griegi f'Jonja u f'Lidja wittew it-triq għall-kunflitt futur bejn il-Persja u wħud mill-bliet-stati Griegi ewlenin. [[Stampa:Darius detail on the Darius vase.jpg|daqsminuri|Detall ta' Darius, b'kitba t'ismu bil-[[Lingwa Griega|Grieg]] (ΔΑΡΕΙΟΣ, fin-naħa ta' fuq, fuq il-lemin).]] Meta Aristagoras organizza r-Rewwixta tal-Jonju, Eretrija u Ateni appoġġawh billi bagħtu bastimenti u truppi lejn Jonja u billi taw in-nar lil Sardis. L-operazzjonijiet militari u navali Persjani kontra r-rewwixta ntemmu bl-okkupazzjoni Persjana mill-ġdid tal-gżejjer Griegi u tal-Jonju, kif ukoll is-sottomissjoni mill-ġdid ta' Traċja u l-ħakma tal-Maċedonja fl-492 Q.K. taħt Mardonius. Il-Maċedonja kienet renju vassall tal-Persjani mill-aħħar tas-seklu 6 Q.K., iżda żammet l-awtonomija. Il-kampanja militari ta' Mardonius fl-492 wasslet biex issir parti subordinati bis-sħiħ tar-renju Persjan. Dawn l-azzjonijiet militari, bħala rispons dirett għar-rewwixta f'Jonja, kienu l-bidu tal-ewwel invażjoni Persjana tal-art kontinentali tal-Greċja. Fl-istess żmien, partijiet anti-Persjani kisbu iktar poter f'Ateni, u l-aristokratiċi pro-Persjani ġew eżiljati minn Ateni u minn Sparta. Darius wieġeb billi bagħat it-truppi mmexxija minn ibnu tar-rispett tul il-Hellespont. Madankollu, maltempata qalila u fastidji mit-Traċjani wasslu biex it-truppi jerġgħu lura lejn il-Persja. Bħala tpattija kontra Ateni u Eretrija, Darius bena armata oħra ta' 20,000 raġel taħt l-ammirall tiegħu, Datis, u n-neputi tiegħu Artafernes, li kiseb suċċess meta ħataf lil Eretrija u avvanza lejn Maratona. Fl-490 Q.K., fil-Battalja ta' Maratona, l-armata Persjana ġarrbet telfa kontra armata minn Ateni, b'9,000 raġel appoġġati minn 600 Platejani u 10,000 suldat armat immexxijin minn Miltiades. It-telfa mġarrba f'Maratona immarkat it-tmiem tal-ewwel invażjoni Persjana tal-Greċja. Darius beda t-tħejjijiet għat-tieni qawwa taħt il-kmand tiegħu, minflok il-ġenerali tiegħu; madankollu, qabel ma tlestew it-tħejjijiet, Darius miet, u b'hekk il-kompitu għadda f'idejn ibnu [[Xerxes]]. == Familja == Darius kien iben Hystaspes u n-neputi ta' Arsames. Darius iżżewweġ lil Atossa, bint Ċiru, u flimkien kellhom erba' subien: Xerxes, Achaemenes, Masistes u Hystaspes. Huwa żżewweġ ukoll lil Artystone, bint oħra ta' Ċiru, u flimkien kellhom żewġ subien magħrufa, Arsames u Gobryas. Darius iżżewweġ lil Parmys, bint Bardiya, u flimkien kellhom iben, Ariomardus. Barra minn hekk, Darius iżżewweġ lin-neputija tiegħu Phratagune, u flimkien kellhom żewġ subien, Abrokomas u Hyperantes. Huwa żżewweġ ukoll mara nobbli oħra, Phaidyme, bint Otanes. Mhux magħruf kellhomx tfal flimkien. Qabel dawn iż-żwiġijiet irjali, Darius kien iżżewweġ bint mhux magħrufa ta' ħabib kbir tiegħu li kien iġorr il-lanez, Gobryas, minn żwieġ bikri, u flimkien kellhom tliet subien, Artobazanes, Ariabignes u Arsamenes. Kwalunkwe bniet li jaf kellhom flimkien mhumiex magħrufa. Għalkemm Artobazanes kien l-ewwel iben ta' Darius, Xerxes sar l-eredi u r-re suċċessur minħabba l-influwenza ta' Atossa; hija kellha awtorità kbira fir-renju peress li Darius kien iħobb lilha l-iktar fost in-nisa kollha li żżewweġ. == Mewt u suċċessjoni == [[Stampa:Naghsh-e rostam, Irán, 2016-09-24, DD 25.jpg|daqsminuri|Il-qabar ta' Darius f'Naqsh-e Rostam.]] Wara li sar jaf bit-telfa li ġarrbu l-Persjani fil-Battalja ta' Maratona, Darius beda jippjana spedizzjoni oħra kontra l-bliet-stati Griegi; din id-darba, hu, mhux Datis, kellu jikkmanda l-armati imperjali. Darius qatta' 3 snin iħejji l-irġiel u l-bastimenti għall-gwerra meta faqqgħet rewwixta fl-Eġittu. Din ir-rewwixta fl-Eġittu wasslet biex saħħtu tmur għall-agħar u b'hekk ma setax imexxi armata oħra. Ftit wara, Darius miet, wara 30 jum ta' tbatija minħabba marda mhux identifikata, parzjalment minħabba s-sehem li kellu biex jgħakkes ir-rewwixta, tal-età ta' madwar 64 sena. F'Ottubru 486 Q.K., il-katavru tiegħu ġie bbalzmat u midfun fil-qabar imħaffer fil-blat f'Naqsh-e Rostam, li kien ilu jħejji. Kitba mnaqqxa fuq il-qabar tiegħu tintroduċih bħala "Re Kbir, Re tar-Rejiet, Re ta' pajjiżi b'kull xorta ta' rġiel, Re bil-kbir u fil-wisa' f'din id-dinja, iben Hystaspes, Achemenidu, Persjan, iben Persjan, Arjan, ta' nisel Arjan". Riljiev taħt il-qabar tiegħu li juri l-ġlied li sar riekeb fuq żiemel tnaqqax iktar 'il quddiem matul ir-renju tar-Re tar-Rejiet Sassanid, [[Bahram II]] (<abbr>li rrenja</abbr> fil-274–293 [[WK|W.K]].). Xerxes, l-ikbar iben ta' Darius u Atossa, sar is-suċċessur għat-tron bħala Xerxes I; qabel l-aċċess tiegħu għat-tron, huwa kien ikkontesta s-suċċessjoni ma' ħuh tar-rispett ikbar minnu Artobarzanes, l-ikbar iben fost is-subien kollha ta' Darius, li kien twieled mingħand l-ewwel mara tiegħu qabel ma Darius kiseb il-poter. Bl-aċċess għat-tron ta' Xerxes, l-imperu reġa' ġie mmexxi minn membru tal-familja ta' Ċiru. == Governanza == [[Stampa:Tribute in the Achaemenid Empire.jpg|daqsminuri|Il-volum ta' tributi annwali skont kull distrett fl-Imperu tal-Akemenidi.]] === Organizzazzjoni === Kmieni fir-renju tiegħu, Darius ried jorganizza mill-ġdid l-istruttura tal-imperu u jirriforma s-sistema tat-tassazzjoni li wiret mingħand Ċiru u Cambyses. Sabiex jagħmel dan, Darius ħoloq għoxrin provinċja msejħa satrapati (jew ''archi'') li ġew assenjati satrap (''archon'') kull waħda u speċifika tributi fissi li s-satrapati kienu meħtieġa jħallsu. Lista sħiħa ġiet ippreservata fil-katalogu ta' Erodotu, l-ewwel u qabel kollox b'Jonja, elenkata mas-satrapati l-oħra mill-Punent għal-Lvant, għajr Persis, li kienet l-art tal-Persjani u l-unika provinċja li ma kinitx art maħkuma. It-tributi tħallsu f'biċċiet tal-fidda u tad-deheb. It-tributi f'biċċiet tal-fidda minn kull satrap kienu jitkejlu bil-biċċiet Babiloniżi. It-tributi mħallsa f'biċċiet tad-deheb kienu jitkejlu bil-biċċiet Ewbojċi. It-tributi totali mis-satrapi ammontaw għal inqas minn 15,000 biċċa tal-fidda. Il-maġġoranza tas-satrapi kienu ta' oriġini Persjana u kienu membri tal-familja rjali jew tal-familji tas-sitt nobbli kbar. Dawn is-satrapi ntgħażlu personalment minn Darius biex jimmonitorjaw dawn il-provinċji. Kull waħda mill-provinċji ġiet maqsuma f'sottoprovinċji, kull waħda bil-gvernatur tagħha stess, li kien jintgħażel mill-qorti rjali jew mis-satrap. Sabiex jiġu vvalutati t-tributi, kienu jiġu evalwati l-ispejjeż u d-dħul ta' kull satrap. Sabiex jiġi żgurat li persuna waħda ma tiksibx wisq poter, kull satrap kellu segretarju, li kien josserva l-affarijiet tal-istat u kien jikkomunika ma' Darius; teżorier, li kien jissalvagwardja id-dħul provinċjali; u kmandant tal-gwarniġjon, li kien responsabbli għat-truppi. L-ispetturi rjali, li kienu l-"għajnejn u l-widnejn" ta' Darius, kienu jwettqu kontrolli ulterjuri fuq kull satrap. L-amministrazzjoni imperjali kienet ikkoordinata minn qisu reġistrar b'kwartieri ġenerali f'Persepolis, f'Susa u fil-Babilonja, b'fergħat f'Baktrija, f'Ecbatana, f'Sardis, f'Dascylium u f'Memphis. Darius żamm l-Aramajk bħala l-lingwa komuni, li f'qasir żmien infirxet madwar l-imperu kollu. Darius laqqa' grupp ta' studjużi biex joħolqu sistema ta' lingwa separata użata biss għal Persis u l-Persjani, li ġiet imsejħa l-kitba Arjana u kienet tintuża biss għall-kitbiet uffiċjali. Qabel dan, il-kisbiet tar-re kienu jiġu indirizzati bil-Persjan biss permezz ta' narrazzjoni u inni, u permezz tal-"mastri tal-memorja". L-istorja orali baqgħet taqdi rwol importanti matul l-istorja kollha tal-Iran. === Ekonomija === [[Stampa:Daric coin of the Achaemenid Empire (Darius I to Xerxes II).jpg|daqsminuri|Munita darika tad-deheb izzekkata f'Sardis.]] Darius introduċa munita universali ġdida, il-munita ''darika'', kemxejn qabel il-500 Q.K. Qabel l-introduzzjoni tagħha, il-pagamenti kienu jsiru bi tpartit jew b'muniti użati zekkati f'Lidja jew fi bliet Joniċi oħra. Darius uża s-sistema taz-zekkar tal-muniti bħala munita transnazzjonali biex jirregola l-kummerċ u n-negozju fl-imperu kollu tiegħu. Il-munita darika kienet rikonoxxuta wkoll lil hinn mill-fruntieri tal-imperu, f'postijiet bħall-Ewropa Ċentrali Ċeltika u l-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant tal-Ewropa]]. Hemm żewġ tipi ta' muniti dariċi, il-munita darika tad-deheb u l-munita darika tal-fidda. Ir-re biss seta' jizzekka l-muniti dariċi tad-deheb. Il-ġenerali importanti u s-satrapi kienu jizzekkaw il-muniti dariċi tal-fidda, normalment għar-reklutaġġ ta' merċenarji Griegi fl-Anatolja. Il-munita darika kienet spinta kbira għall-kummerċ internazzjonali. L-oġġetti kkummerċjalizzati bħat-tessuti, it-twapet, l-għodod u l-oġġetti tal-metall bdew jivvjaġġaw madwar l-Asja, l-Ewropa u l-Afrika. Il-munita darika tejbet ukoll id-dħul tal-gvern peress li l-introduzzjoni tal-munita darika għamlitha iktar faċli li jinġabru taxxi ġodda fuq l-art, il-bhejjem u s-swieq. Din wasslet għar-reġistrazzjoni tal-art li kienet titkejjel u mbagħad tiġi intaxxata. Iż-żieda fid-dħul tal-gvern għenet biex tinżamm u tittejjeb l-infrastruttura eżistenti u għenet biex jiġu ffinanzjati l-proġetti tal-irrigazzjoni fl-artijiet nexfin. Din is-sistema l-ġdida tat-taxxa wasslet ukoll għall-formazzjoni tas-sistema bankarja statali u għall-ħolqien ta' ditti bankarji. Waħda mill-iżjed ditti bankarji famużi kienet dik tal-Aħwa Subien Murashu, ibbażata fil-belt Babiloniża ta' [[Nippur]]. Dawn id-ditti bankarji kienu jipprovdu self u kreditu lill-klijenti tagħhom. Bħala sforz biex ikompli jtejjeb il-kummerċ, Darius bena kanali, mogħdijiet tal-ilma taħt l-art u qawwa navali b'saħħitha. Skont Erodotu, it-teknoloġija tal-irrigazzjoni bil-[[qanat]] ġiet introdotta fl-Eġittu, u dan ġie appoġġat mill-istoriku [[Albert T. Olmstead]]. Huwa kompla jtejjeb u jwessa' n-network ta' toroq u l-istazzjonijiet tul ir-rotot kummerċjali fl-imperu kollu, biex b'hekk ikun hemm sistema ta' awtorizzazzjoni tal-ivvjaġġar għar-Re, għas-satrapi u għall-uffiċjali għoljin l-oħra, li kienet tintitola lill-vjaġġatur jieħu provvisti f'postijiet ta' waqfa ta' kuljum. === [[Reliġjon]] === [[Stampa:Behistun Darius the Great.jpg|nofs|daqsminuri|Darius il-Kbir bil-kuruna fl-Għolja ta' Behistun.]] <blockquote>"Bil-grazzja ta' Ahuramazda jien ir-re; Ahuramazda tani r-renju". — Darius, fil-Kitba Mnaqqxa tal-Għolja ta' Behistun.</blockquote>Filwaqt li ma hemm l-ebda konsensus ġenerali fost l-istudjużi dwar jekk Darius u l-predeċessuri tiegħu kinux influwenzati miż-[[Żoroastrijaniżmu]], huwa stabbilit sew li Darius kien jemmen bis-sħiħ f'Ahura Mazda, li kien iqis bħala divinità suprema. Madankollu, id-divinità Ahura Mazda kienet meqjuma wkoll minn dawk li kienu jsegwu t-tradizzjoni reliġjuża Indo-Iranjana. Bħalma wieħed jista' jara fil-Kitba Mnaqqxa tal-Għolja ta' Behistun, Darius kien jemmen li d-divinità Ahura Mazda kienet ħatritu biex jirrenja fuq l-Imperu tal-Akemenidi. Darius kellu twemmin [[Filosofija|filosofiku]] doppju u kien jemmen li kull ribelljoni fir-renju tiegħu kienet xogħol id-''druj'', l-għadu ta' Asha. Darius kien jemmen dan peress li kien iħares is-sewwa skont it-twemmin ta' Asha, u b'hekk id-divinità Ahura Mazda kienet tappoġġah. F'bosta kitbiet kunejformi li jelenkaw il-kisbiet tiegħu, huwa jippreżenta lilu nnifsu bħala devot, x'aktarx saħansitra konvint, li kellu d-dritt divin li jirrenja fuq id-dinja kollha. F'kitba minnhom huwa jikteb: "Ahura Mazda tiegħi, jien ta' Ahura Mazda". Fl-artijiet li nħakmu mill-imperu tiegħu, Darius adotta l-istess tolleranza tal-Akemenidi li Ċiru kien wera u li wrew ir-rejiet Akemenidi ta' warajh. Huwa appoġġa reliġjonijiet u twemmin "aljeni" sakemm il-fidili tagħhom "jissottomettu taħt il-kmand tiegħu u jkunu paċifiċi", u xi kultant tahom għotjiet mit-teżor tiegħu għall-iskopijiet tagħhom. Huwa kien iffinanzja r-restawr tat-tempju Iżraelit li oriġinarjament kien ġie ordnat b'digriet minn Ċiru, appoġġa l-kulti Griegi kif wieħed jista' jara fl-ittra tiegħu lil Gadatas, u appoġġa lill-patijiet Elamiti. Huwa osserva wkoll riti reliġjużi Eġizzjani relatati mar-rejiet u bena t-tempju għall-alla Eġizzjan Amun. === Proġetti ta' kostruzzjoni === [[Stampa:History of Egypt, Chaldea, Syria, Babylonia and Assyria (1903) (14584070300).jpg|daqsminuri|Tpinġija ta' rikostruzzjoni tal-Palazz ta' Darius f'Susa.]] Minn kmieni, Darius u l-konsulenti tiegħu kellhom l-idea li jistabbilixxu residenzi rjali ġodda f'Susa u f'Persepolis peress li Darius kien ħerqan li juri l-poter li kien għadu kemm stabbilixxa u jħalli warajh legat dejjiemi. Mill-ħakma ta' Ċiru, il-konfigurazzjoni urbana ta' Susa baqgħet kif kienet, bil-konfigurazzjoni ta' żmien l-Elamiti. L-evidenza [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] f'Susa turina li matul it-tmexxija ta' Darius biss beda jkun hemm sinjali ta' konfigurazzjoni ta' żmien l-Akemenidi. [[Stampa:Persepolis - Tachara 01.jpg|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-Palazz ta' Tachara f'Persepolis.]] Matul l-ispedizzjoni Griega ta' Darius, huwa beda proġetti ta' kostruzzjoni f'Susa, fl-Eġittu u f'Persepolis. Il-Kanal ta' Darius li kkollega n-[[Nil]] mal-[[Baħar l-Aħmar]] inbena minnu. Kien estiż minn Zagazig moderna fil-Lvant tad-Delta tan-Nil sa Wadi Tumilat, il-Lag ta' Timsah u l-Lag Morr il-Kbir, qrib il-Kanal ta' Suez modern. Sabiex jiftaħ dan il-kanal, huwa vvjaġġa lejn l-Eġittu fl-497 Q.K., fejn saret l-inawgurazzjoni b'ħafna briju u ċelebrazzjonijiet. Darius bena wkoll kanal biex jikkollega l-Baħar l-Aħmar u l-[[Mediterran]]. Fiż-żjara tiegħu lejn l-Eġittu, Darius tella' monumenti u ordna li Aryandes jiġi ġustizzjat bl-akkuża ta' tradiment. Meta Darius reġa' lura lejn Persis, huwa sab li l-kodifikazzjoni tal-liġi Eġizzjana kienet intemmet. Darius tejjeb ir-Rotta Rjali, u biddilha f'network ta' toroq b'komunikazzjoni timxi ħarir, b'servizzi ta' soġġorn f'intervalli regolari. [[Stampa:Flickr - isawnyu - Hibis, Temple Decorations (III).jpg|daqsminuri|Darius bħala l-Faragħun tal-Eġittu, fit-Tempju ta' Hibis.]] Fl-Eġittu, Darius bena bosta tempji u rrestawra dawk li kienu nqerdu qabel. Minkejja li Darius kien jemmen fid-divinità Ahura Mazda, huwa bena tempji ddedikati lill-allat tar-reliġjon tal-[[Eġittu tal-qedem|Eġittu tal-Qedem]]. Instabu diversi tempji ddedikati lil Ptah u lil Nekhbet. Darius ħoloq ukoll diversi toroq u rotot fl-Eġittu. Il-monumenti mibnija minn Darius spiss kien ikollhom kitbiet imnaqqxin bil-lingwi uffiċjali tal-Imperu Persjan, bil-Persjan Antik, bl-Elamit u bil-Babiloniż, kif ukoll bil-[[ġeroglifiċi Eġizzjani]]. Huwa ordna wkoll il-ħolqien tal-kitba kunejformi bil-Persjan Antik. Sabiex jibni dawn il-monumenti, Darius impjega għadd kbir ta' ħaddiema u ta' artiġjani ta' nazzjonalitajiet differenti. Bosta minn dawn il-ħaddiema ġew deportati u impjegati apposta għal dawn il-proġetti. Dawn id-deportati tejbu l-ekonomija tal-imperu u tejbu r-relazzjonijiet interkulturali. Fi żmien il-mewt ta' Darius, kien hemm proġetti ta' kostruzzjoni li kienu għadhom għaddejjin. Xerxes lesta dawn ix-xogħlijiet u f'xi każijiet kabbar il-proġetti ta' missieru billi bena binjiet ġodda tiegħu stess. == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fil-550 Q.K.]] [[Kategorija:Mietu fl-486 Q.K.]] [[Kategorija:Monarki]] [[Kategorija:Storja tal-Iran]] [[Kategorija:Faragħuni]] mb6yqn3h1361vakxahs79h7gbe8z9vv 0 34494 330846 330764 2026-07-02T14:08:13Z ToniSant 4257 removed [[Category:Iran]]; added [[Category:Storja tal-Iran]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330846 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Xerxes I''' (pronunzja: /ˈzɜːrksiːz/ ''ZURK-seez'';<ref>{{Ċita web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/xerxes-i|titlu=XERXES I definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary|data=2026-05-19|sit=www.collinsdictionary.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-28}}</ref> mill-Persjan Antik '''''Khshayarsha''','' magħruf iktar bħala '''Xerxes''' '''il-Kbir'''; li twieled għall-ħabta tal-518 Q.K. – miet fl-465 Q.K.)<ref>Carey, Brian Todd; Allfree, Joshua; Cairns, John (2006). ''Warfare in the Ancient World''. Pen and Sword. ISBN <bdi>1848846304</bdi>.</ref> kien mexxej [[Persjani|Persjan]] li rrenja bħala r-raba' Re tar-Rejiet tal-Imperu tal-Akemenidi mill-486 Q.K. sal-assassinju tiegħu fl-465 Q.K. Huwa kien iben [[Darius I|Darius il-Kbir]] u Atossa, bint [[Ċiru l-Kbir]]. Fl-[[Storja|istorja]] tal-Punent, Xerxes huwa magħruf l-iktar għall-invażjoni li wettaq fil-[[Greċja]] fl-480 Q.K., li ntemmet b'telfa għall-Persjani. Xerxes sar is-suċċessur ta' Darius minflok ħuh il-kbir Artobarzan u wiret imperu multietniku kbir mal-[[mewt]] ta' missieru. Huwa kkonsolida l-poter billi għakkes ir-rewwixti fl-[[Eġittu]] u fil-[[Babilonja]], u ġedded il-kampanja militari ta' missieru biex il-Greċja tiġi sottomessa u biex [[Ateni]] u l-alleati tagħha jiġu kkastigati talli ndaħlu fir-Rewwixta Jonika. Fl-480 Q.K., Xerxes mexxa armata kbira u qasam il-Hellespont lejn l-[[Ewropa]]. Huwa kiseb rebħiet f'Thermopylae u f'Artemisium qabel ma ħataf u qered lil Ateni. Il-qawwiet tiegħu kisbu l-kontroll tal-art kontinentali tal-Greċja fit-Tramuntana tal-Istmu ta' Korinzju sa ma ġarrbu telfa fil-Battalja ta' Salamis. Minħabba li beża' li l-Griegi setgħu jagħmlulu nasba fl-Ewropa, Xerxes irtira flimkien mal-biċċa l-kbira tal-armata tiegħu lura lejn l-[[Asja]], u ħalla warajh lil Mardonius biex ikompli l-kampanja militari tiegħu. Mardonius ġarrab telfa fi Plataea s-sena ta' wara, li temmet l-invażjoni Persjana. Wara li rritorna lejn il-[[Iran|Persja]], Xerxes iddedika ruħu għall-proġetti kbar ta' kostruzzjoni, il-biċċa l-kbira minnhom li ma kinux tlestew minn missieru. Huwa ssorvelja t-tlestija tad-Daħla tan-Nazzjonijiet Kollha, tal-Palazzi ta' Apadana u ta' Tachara f'Persepolis, u kompla l-kostruzzjoni tal-Palazz ta' Darius f'Susa. Huwa ħa ħsieb it-twettiq tal-manutenzjoni tar-Rotta Rjali li nbniet minn missieru. Fl-465 Q.K., Xerxes u l-eredi tiegħu Darius ġew assassinati minn Artabanus, il-kmandant tal-għassies irjali. Is-suċċessur tiegħu kien it-tielet iben tiegħu, li tela' fuq it-tron bħala Artaxerxes I. == [[Etimoloġija]] == ''Xérxēs'' (Ξέρξης) hija t-trażlitterazzjoni [[Lingwa Griega|Griega]] u [[Lingwa Latina|Latina]] (''Xerxes'', ''Xerses'') tal-Persjan Antik ''Xšaya-ṛšā'' (li jfisser "mexxej fuq l-eroj"), abbażi tal-ewwel parti ''xšaya'', li tfisser "mexxej", u t-tieni parti ''ṛšā'', li tfisser "eroj".<ref>Marciak, Michał (2017). ''Sophene, Gordyene, and Adiabene: Three Regna Minora of Northern Mesopotamia Between East and West''. Brill. ISBN <bdi>9789004350724</bdi>. p. 80.</ref> Isem Xerxes kien magħruf bl-Akkadjan bħala ''Ḫi-ši-ʾ-ar-šá'' u bl-[[Aramajk ta' Ġesù|Aramajk]] bħala ''ḥšyʾrš''. Xerxes sar isem popolari fost il-mexxeja tal-Imperu tal-Akemenidi.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iranicaonline.org/articles/xerxes-1-name/|titlu=XERXES i. The Name|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-28}}</ref> == Ħajja bikrija == === Nisel u twelid === Missier Xerxes kien Darius I (li rrenja fil-522 Q.K. sal-486 Q.K.), il-monarka tal-Imperu tal-Akemenidi, minkejja li ma kienx membru tal-familja ta' Ċiru l-Kbir, il-fundatur tal-imperu. Omm Xerxes kienet Atossa, bint Ċiru. Darius u Atossa żżewġu fil-522 Q.K., u Xerxes twieled għall-ħabta tal-518 Q.K. === Trawwim u [[edukazzjoni]] === Skont id-djalogu Grieg tal-Ewwel Alcibiades, li jiddeskrivi t-trawwim u l-edukazzjoni tipiċi tal-prinċpijiet Persjani, dawn kienu jitrawmu minn irġiel ikkastrati. Tal-età ta' 7 snin, il-prinċpijiet kienu jitgħallmu jirkbu ż-[[żiemel]] u jikkaċċjaw; wara li kienu jagħlqu 14-il sena, kienu jiġu mgħallma minn erba' [[Għalliem|għalliema]] minn sfondi aristokratiċi, li kienu jgħallmuhom ikunu "għorrief, ġusti, prudenti u qalbiena". Il-prinċpijiet Persjani kienu jitgħallmu wkoll l-affarijiet bażiċi tar-[[reliġjon]] taż-[[Żoroastrijaniżmu]], u kienu jiġu mgħallma jkunu sinċieri, kuraġġużi u jkollhom awtokontroll. Id-djalogu żied ukoll li "l-biża', għal Persjan, hija l-ekwivalenti tal-[[Skjavitù|iskjavitù]]". Tal-età ta' 16 jew 17-il sena, il-prinċpijiet kienu jibdew l-10 snin obbligatorji ta' servizz nazzjonali, li kienu jinkludu l-prattika tal-isparar bil-qaws u tat-tfigħ tal-ġavellin, il-kompetizzjoni għal premjijiet, u l-kaċċa. Wara kienu jagħtu servizz fil-militar għal madwar 25 senaA, u wara kienu jiġu elevati għall-istatus ta' anzjani u konsulenti tar-re. F'dak iż-żmien, il-familji inkluż ta' Xerxes, kienu jiżżewġu bejn il-membri tal-istess familja. Dan ir-rakkont dwar l-edukazzjoni fost l-elit Persjan huwa appoġġat mid-deskrizzjoni ta' Xenophon tas-seklu 5 Q.K. Il-prinċep tal-Akemenidi, Ċiru ż-Żgħir, kien midħla sew tiegħu. Stoneman jissuġġerixxi li dan kien it-tip ta' trawwim u ta' edukazzjoni li esperjenza Xerxes. Mhuwiex magħruf jekk Xerxes qatt tgħallem jaqra jew jikteb, peress li l-Persjani kienu jagħtu preferenza lill-istorja orali minflok il-letteratura miktuba. Stoneman jissuġġerixxi li t-trawwim u l-edukazzjoni ta' Xerxes x'aktarx li ma kinitx wisq differenti minn dik tar-rejiet Persjani li ġew wara, bħal Abbas il-Kbir, ir-re tal-Imperu tas-Safavidi fis-[[seklu 17]] [[WK|W.K]]. Mill-498 Q.K., Xerxes irresjeda fil-palazz irjali tal-Babilonja. === Aċċess għat-tron === Waqt li Darius kien qed iħejji għal gwerra oħra kontra l-Greċja, faqqgħet rewwixta fl-Eġittu fl-486 Q.K. rigward it-tassazzjoni u d-deportazzjoni tal-[[Artiġjan|artiġjani]] biex jibnu l-palazzi rjali f'[[Susa]] u f'[[Persepolis]]. Skont il-[[Dritt|liġi]] Persjana r-re kellu jagħżel suċċessur qabel ma jmur fuq spedizzjonijiet perikolużi; meta Darius iddeċieda li jitlaq lejn l-Eġittu (487–486 Q.K.), huwa ħejja l-qabar tiegħu f'Naqsh-e Rustam (5 kilometri mill-palazz irjali tiegħu f'Persepolis) u ħatar lil Xerxes, ibnu l-kbir mingħand Atossa, bħala s-suċċessur tiegħu. Darius ma setax imexxi l-kampanja militari minħabba li saħħtu marret għall-agħar; huwa miet f'Ottubru 486 Q.K. tal-età ta' 64 sena. Artobazan sostna li kellu jingħata l-kuruna bħala l-ikbar iben ta' Darius, filwaqt li Xerxes sostna l-istess għalih abbażi tal-fatt li kien iben Atossa, bint Ċiru, u li Ċiru kien rebaħ il-libertà tal-Persjani. Dak li sostna Xerxes ġie appoġġat minn re Spartan f'eżilju li kien preżenti fil-Persja dak iż-żmien, ir-re Ewripontid Demaratus, li sostna wkoll li l-ikbar iben b'mod universali ma kellux l-aqwa jedd għall-kuruna, u kkwota l-liġi Spartana, li kienet tiddikjara li l-ewwel iben li jitwieled meta l-missier ikun re kien l-eredi għat-tron. Xi studjużi moderni huma tal-fehma wkoll li d-deċiżjoni mhux tas-soltu ta' Darius li jagħti t-tron lil Xerxes kienet frott il-ħsieb tal-prestiġju partikolari li kellhom Ċiru l-Kbir u bintu Atossa. Artobazan twieled meta "Darius kien sudditu", filwaqt li Xerxes kien l-ikbar iben "li twieled wara li Darius tela' fuq it-tron". Filwaqt li omm Artobazan kienet persuna komuni, omm Xerxes kienet bint il-fundatur tal-Imperu tal-Akemenidi. Xerxes ġie inkurunat u tela' fuq it-tron wara f'Ottubru–Diċembru 486 Q.K. meta kellu madwar 32 sena. It-tranżizzjoni tal-poter lil Xerxes mexiet ħarir, mill-ġdid parzjalment bis-saħħa tal-awtorità kbira ta' Atossa u l-aċċess tiegħu għall-poter irjali ma ġiex ikkontestat minn ħadd fil-qorti jew fil-familja Akemenida jew minn xi nazzjon sudditu. == Konsolidazzjoni tal-poter == [[Stampa:Histoire universelle depuis le commencement du monde jusqu'à présent (1742) (14598039057).jpg|daqsminuri|Il-Babilonja ta' H. Fletcher, 1690.]] Fi żmien l-aċċess ta' Xerxes għat-tron, il-borma bdiet tbaqbaq f'uħud mid-dominji tiegħu. Inqalgħet rewwixta fl-Eġittu, li kienet tidher perikoluża biżżejjed tant li Xerxes ma mexxiex l-armata personalment biex jerġa' jistabbilixxi l-ordni (b'hekk kellu l-opportunità li jibda r-renju tiegħu b'kampanja militari). Xerxes għakkes ir-rewwixta f'Jannar 484 Q.K. u ħatat lil ħuh Achaemenes bħala s-satrap tal-Eġittu, minflok is-satrap ta' qabel Pherendates, li jingħad li nqatel waqt ir-rewwixta. L-armata nfilġet sabiex tgħakkes ir-rewwixta Eġizzjana, wara li ġiet immobilizzata minn Darius fit-3 snin ta' qabel. Għaldaqstant, Xerxes kellu jerġa' jgħaqqad armata oħra għall-ispedizzjoni tiegħu fil-Greċja, li damet 4 snin oħra. Kien hemm l-inkwiet ukoll fil-Babilonja, fejn kien hemm mill-inqas żewġ rewwixti kontra Xerxes matul ir-renju tiegħu. L-ewwel rewwixta faqqgħet f'Ġunju jew f'Lulju 484 Q.K. u tmexxiet minn ribelli jismu Bel-shimanni. Ir-rewwixta ta' Bel-shimmani kellha għomorha qasir; id-dokumenti Babiloniżi miktubin matul ir-renju tiegħu jkopru perjodu ta' ġimagħtejn biss. Sentejn wara, il-Babilonja kellha mexxej ribelli ieħor, Shamash-eriba. Fil-bidu tas-sajf tal-482 Q.K., Shamash-eriba ħataf il-Babilonja u bliet oħra fil-qrib, bħal [[Borsippa]] u [[Dilbat]], u ġarrab telfa biss f'Marzu 481 Q.K. wara l-assedju twil tal-Babilonja. Il-kawża preċiża tar-rewwixta fil-Babilonja mhix ċerta. Jaf faqqgħet minħabba żidiet fit-taxxi. Qabel dawn ir-rewwixti, il-Babilonja kienet okkupat pożizzjoni speċjali fl-Imperu tal-Akemenidi; ir-rejiet tal-Akemenidi kellhom it-titli ta' "Re tal-Babilonja" u "Re tal-Artijiet", li kienu jimplikaw li kienu jipperċepixxu l-Babilonja bħala xi entità separata fi ħdan l-imperu tagħhom, magħquda mar-renju tagħhom stess f'unjoni personali. Madankollu, wara r-rewwixti Xerxes neħħa t-titlu ta' "Re tal-Babilonja" u qasam is-satrapija Babiloniża li qabel kienet tassew kbira (kienet tirrappreżenta l-biċċa l-kbira tal-Imperu Neo-Babiloniż) f'sottounitajiet iżgħar. Abbaż ta' testi mill-awturi klassiċi, spiss wieħed jissoponi li Xerxes wettaq tpattija brutali kontra l-Babilonja wara ż-żewġ rewwixti. Skont il-[[Kittieb|kittieba]] tal-qedem, Xerxes qered il-fortifikazzjonijiet tal-Babilonja u kkawża xi ħsarat fit-tempji tal-belt. L-Esagila allegatament ġarrbet ħsara kbira, u Xerxes allegatament ġarr l-[[Statwa|istatwa]] ta' Marduk miegħu mill-belt, u x'aktarx ġabha miegħu fl-Iran u dewwibha (l-awturi klassiċi jsostnu li l-istatwa kienet magħmula kollha mid-deheb, u b'hekk setgħet tinħall faċilment). L-istoriku modern [[Amélie Kuhrt]] iqis li huwa improbabbli li Xerxes qered it-tempji, iżda jemmen li l-ġrajja tiegħu jagħmel dan jaf oriġinat minn sentiment anti-Persjan fost il-Babiloniżi. Huwa dubjuż jekk l-istatwa tneħħietx mill-Babilonja wara kollox u wħud saħansitra ssuġġerew li Xerxes neħħa statwa mill-belt, iżda kienet l-istatwa tad-deheb ta' raġel mhux l-istatwa tal-alla Marduk. Għalkemm ma tantx jissemma meta mqabbel ma' perjodi iktar bikrin, id-dokumenti kontemporanji jissuġġerixxu li l-Festival tas-Sena l-Ġdida Babiloniża tkompla f'xi forma jew oħra fi żmien l-Imperu tal-Akemenidi. Minħabba l-bidla fit-tmexxija mill-Babiloniżi stess għall-Persjani u minħabba s-sostituzzjoni tal-familji tal-elit tal-belt minn Xerxes wara r-rewwixta, x'aktarx li r-ritwali u l-avvenimenti tradizzjonali tal-festival nbidlu b'mod konsiderevoli. == Kampanji militari == === Invażjoni tal-art kontinentali tal-Greċja === [[Stampa:Xerxes all ethnicities.jpg|daqsminuri|Is-suldati ta' Xerxes I, ta' kull etniċità, fuq il-qabar ta' Xerxes I, f'Naqsh-e Rostam.]] Darius miet meta kien fil-proċess li jħejji t-tieni armata għall-invażjoni tal-art kontinentali Griega, u b'hekk ħalla f'idejn ibnu biex jikkastiga lill-Atenjani, lin-Naksjani u lill-Eretrijani talli ndaħlu fir-Rewwixta Jonika, il-ħruq ta' Sardis, u r-rebħa tagħhom kontra l-Persjani f'Maratona. Xerxes inizjalment ried jevita gwerra kbira mal-Greċja, iżda ġie konvint mod ieħor mill-ġenerali ta' missieru mmexxijin minn kuġinuh Mardonius, li akkużah li kien timidu. Mill-483 Q.K., Xerxes ħejja l-ispedizzjoni tiegħu: il-Kanal ta' Xerxes tħaffer fl-istmu tal-[[peniżola]] tal-[[Athos|Muntanja Athos]], il-provvisti nħażnu fl-istazzjonijiet tul ir-rotta mit-Traċja, u żewġ pontijiet li iktar 'il quddiem saru magħrufa bħala l-Pontijiet ta' Xerxes inbnew minn naħa għall-oħra tal-Hellespont. Suldati ta' bosta nazzjonalitajiet servew fl-armati ta' Xerxes mill-imperu multietniku enormi tiegħu u lil hinn, inkluż il-Medes, is-Saka, l-Elamiti, l-Assirjani, il-[[Feniċi]], il-Babiloniżi, l-Eġizzjani, il-[[Lhud]], il-Maċedoni [[Għarab]], it-Traċjani, il-Peonjani, il-Griegi Akeani, il-Griegi Joniċi, il-Griegi tal-Eġew, il-Griegi Eoljani, il-Griegi minn Pontus, il-Kolkjani, is-Sindhis u bosta oħrajn. Skont l-istoriku Grieg [[Erodotu]], l-ewwel tentattivi ta' Xerxes li jagħmel pont minn naħa għall-oħra tal-Hellespont intemmu f'falliment meta maltempata qerdet il-kejbils tal-kittien u tal-papiru tal-pontijiet. B'ritaljazzjoni, Xerxes ordna li l-Hellespont (l-istrett innifsu) jiġi msawwat bil-frosta 300 darba, u ordna li jintremew il-ktajjen fl-ilma. It-tieni tentattiv ta' Xerxes li joħloq pont minn naħa għall-oħra tal-Hellespont irnexxa. L-invażjoni [[Kartaġiniżi|Kartaġiniża]] ta' [[Sqallija]] ċaħdet lill-Greċja mill-appoġġ tal-monarki setgħana ta' [[Siracusa]] u ''Agrigentum''; sorsi tal-qedem jassumu li Xerxes kien responsabbli, filwaqt li l-istudjużi moderni huma xettiċi. Barra minn hekk, bosta stati Griegi iżgħar żammew mal-Persjani, speċjalment Thessaly, Tebe u Argos. Xerxes ħareġ rebbieħ matul il-battalji inizjali. Xerxes salpa fir-rebbiegħa tal-480 Q.K. minn Sardis bi flotta u b'armata li skont l-istimi ta' Erodotu kienu jammontaw għal bejn wieħed u ieħor miljun ruħ, flimkien ma' 10,000 ġellied prim imsejħa immortali. Stimi iktar reċenti jsostnu li l-qawwa Persjana kien fiha madwar 60,000 ġellied. === Battalja ta' Thermopylae u l-qerda ta' Ateni === [[Stampa:Achaemenid king killing a Greek hoplite.jpg|daqsminuri|Re tal-Imperu tal-Akemenidi joqtol lil oplit Grieg. Il-marka ta' siġill ċilindriku fuq it-tafal, skolpita għall-ħabta tal-500–475 Q.K., fi żmien Xerxes I, fil-[[Mużew]] Metropolitan tal-[[Arti]].]] Fil-Battalja ta' Thermopylae, qawwa żgħira ta' ġellied Griegi mmexxija mir-Re [[Leonidas ta' Sparta]] rreżistiet il-qawwiet Persjani ferm akbar, iżda fl-aħħar mill-aħħar ġarrbet telfa. Skont Erodotu, il-Persjani kissru l-formazzjoni tat-truppi Spartani wara li raġel Grieg jismu Ephialtes tradixxa lil pajjiżu billi qal lill-Persjani li kienet teżisti mogħdija oħra madwar il-muntanji. F'Artemisium, maltempati kbar qerdu l-bastimenti min-naħa Griega u b'hekk il-battalja ntemmet b'mod prematur meta l-Griegi semgħu bit-telfa mġarrba f'Thermopylae u rtiraw. Wara Thermopylae nħatfet Ateni. Il-biċċa l-kbira tal-Atenjani kienu abbandunaw il-belt u ħarbu lejn il-gżira ta' Salamis qabel il-wasla ta' Xerxes. Grupp żgħira pprova jiddefendi l-Akropoli ta' Ateni, iżda ġarrbu telfa. Xerxes ordna l-Qerda ta' Ateni u ħaraq il-belt, tant li ħalla saff ta' qerda li ġie attestat arkeoloġikament, magħruf bħala l-Perserschutt. Il-Persjani b'hekk kisbu l-kontroll tal-art kontinentali Griega kollha lejn it-Tramuntana tal-Istmu ta' Korinzju. === Battalja ta' Salamis u Battalja ta' Plataea === Xerxes ġie mħajjar jattakka l-flotta Griega permezz tal-messaġġ ta' Themistocles (kontra l-parir ta' Artemisia ta' Halicarnassus), peress li suppost kellu kundizzjonijiet favorevoli, minflok ma jibgħat parti mill-bastimenti tiegħu lejn il-Gżejjer Peleponniżi u jistenna x-xoljiment tal-armati Griegi. Il-Battalja ta' Salamis (Settembru 480 Q.K.) intrebħet mill-flotta Griega, u wara Xerxes stabbilixxa kamp tax-xitwa f'Thessaly. Skont Erodotu, minħabba li beża' li l-Griegi setgħu jattakkaw il-pontijiet minn naħa għall-oħra tal-Hellespont u jagħmlu nassa lill-armata tiegħu fl-Ewropa, Xerxes iddeċieda li jirtira lura lejn l-Asja, u ħa l-ikbar parti tal-armata miegħu. Xi ħaġa oħra li wasslet għall-irtirar jaf kienu l-irvellijiet kontinwi fil-Babilonja, li kienet provinċja ewlenija tal-imperu, u kienet teħtieġ l-attenzjoni personali tar-re. Huwa ħalla warajh kontinġent fil-Greċja biex itemm il-kampanja militari taħt Mardonius, li skont Erodotu kien issuġġerixxa l-irtirar. Din il-qawwa ġarrbet telfa s-sena ta' wara fi Plataea billi kkombina l-qawwiet tal-bliet-stati Griegi, u temmet l-offensiva Persjana fuq il-Greċja għal dejjem. == Proġetti ta' kostruzzjoni == [[Stampa:Xerxes tomb at Naqsh-e Rostam (4615488322).jpg|daqsminuri|Il-qabar ta' Xerxes I f'Naqsh-e Rostam.]] Wara t-telfiet militari tiegħu fil-Greċja, Xerxes reġa' lura lejn il-Persja u ssorvelja t-tlestija tal-bosta proġetti ta' kostruzzjoni li ma kinux tlestew minn missieru f'Susa u f'Persepolis. Huwa ssorvelja l-bini tad-Daħla tan-Nazzjonijiet Kollha u tas-Sala tal-Mitt Kolonna f'Persepolis, li huma l-ikbar strutturi u l-iżjed imponenti tal-palazz. Huwa ssorvelja t-tlestija tal-Palazz ta' Apadana, it-Tachara (il-Palazz ta' Darius) u t-Teżor, li kollha kienu nbdew minn Darius, kif ukoll il-palazz tiegħu stess li kien id-doppju tad-daqs ta' dak ta' missieru. Il-gosti arkitettoniċi tiegħu kienu simili għal dawk ta' missieru, għalkemm fuq skala iktar ġganteska. Huwa ordna li jiżdiedu l-brikks bl-enamel fuq il-faċċata esterna tal-Palazz ta' Apadana bħala tiżjin. Huwa wettaq ukoll il-manutenzjoni meħtieġa tar-Rotta Rjali li nbniet minn missieru u lesta d-Daħla ta' Susa u bena palazz f'Susa. == Mewt u suċċessjoni == [[Stampa:Clay tablet. The cuneiform text mentions the murder of Xerxes I (r. 485-465 BCE) by his son and a lunar eclipse (609-447 BCE). From Babylon, Iraq. British Museum.jpg|xellug|daqsminuri|Din il-kitba kunejformi ssemmi l-qtil ta' Xerxes I minn ibnu. Mill-Babilonja, l-[[Iraq]]. Issa tinsab fil-[[Mużew Brittaniku]].]] F'Awwissu 465 Q.K., x'aktarx bejn l-4 u t-8 ta' Awwissu, Artabanus, il-kmandant tal-għassies irjali u l-iżjed uffiċjal setgħan fil-qorti Persjana, wettaq l-assassinju ta' Xerxes bl-għajnuna tar-raġel ikkastrat, Aspamitres. Għalkemm l-Irkanjan Artabanus kellu l-istess isem taz-ziju famuż ta' Xerxes, sar prominenti bis-saħħa tal-popolarità li kellu fil-kwartieri reliġjużi tal-qorti u l-intriċċi fil-ħarem. Huwa poġġa lis-seba' ulied subien tiegħu f'karigi ewlenin u kellu pjan biex ineħħi lill-Akemenidi minn fuq it-tron. [[Stampa:Designation of Xerxes I.jpg|daqsminuri|Xerxes waqt li qed jiġi ddeżinjat minn Darius I. Persepolis. L-etniċitajiet tal-imperu jidhru qed jappoġġaw it-tron. Id-divinità Ahura mazda tinkuruna x-xena.]] L-istoriċi Griegi jagħtu rakkonti li jvarjaw rigward l-avvenimenti. Skont Ctesias (f'''Persica'' 20), Artabanus imbagħad akkuża l-Prinċep Eredi Darius, l-ikbar iben ta' Xerxes, bil-qtil u pperswada lil iben ieħor ta' Xerxes, Artaxerxes, biex ipatti għall-patriċidju billi joqtol lil Darius. Iżda skont [[Aristotli]] (fil-''Politika'' 5.1311b), Artabanus l-ewwel qatel lil Darius u mbagħad qatel lil Xerxes. Wara li Artaxerxes skopra l-qtil, huwa qatel lil Artabanus u lill-ulied subien tiegħu. F'dawn l-intriċċi ħa sehem ukoll il-Ġeneral Megabyzus, li ddeċieda li jaqleb in-naħat u x'aktarx salva lill-Akemenidi milli jitilfu l-kontroll li kellhom fuq it-tron Persjan. == [[Reliġjon]] == Filwaqt li ma hemm l-ebda konsensus ġenerali fost l-istudjużi dwar jekk Xerxes u l-predeċessuri tiegħu kinux influwenzati miż-Żoroastrijaniżmu, ġie stabbilit sew li Xerxes kien jemmen ferm f'Ahura Mazda, li kien iqis bħala d-divinità suprema. Madankollu, id-divinità Ahura Mazda kienet meqjuma wkoll minn aderenti tat-tradizzjoni reliġjuża (Indo-)Iranjana. Fir-rigward tat-trattament ta' reliġjonijiet oħra, Xerxes segwa l-istess politika tal-predeċessuri tiegħu: huwa appella għall-istudjużi reliġjużi lokali, għamel sagrifiċċji għad-divinitajiet lokali, u qered it-tempji fil-bliet u fil-pajjiżi li kkawżaw id-diżordni. == Nisa u tfal == '''Mar-Reġina Amestris''': * Darius, l-ewwel tifel tiegħu, li nqatel minn Artaxerxes I jew Artabanus; * Hystaspes, li nqatel minn Artaxerxes Il; * Artaxerxes I; * Rhodogune; * Amytis, il-mara ta' Megabyzus; * Ester, il-mara tar-Re Xerxes. '''Ma' nisa oħra mhux magħrufa''': * Artarius, is-satrap tal-Babilonja; * Tithraustes; * Parysatis; * Ratashah. == Akkoljenza == [[Stampa:Trilingual inscription of Xerxes, Van, 1973.JPG|daqsminuri|Kitba kunejformi trilingwi ta' Xerxes imnaqqxa mal-irdum tal-Fortizza ta' Van, illum fit-[[Turkija]].]] Fis-sorsi Griegi u [[Imperu Ruman|Rumani]], Xerxes jiġi ppreżentat b'mod negattiv ħafna u b'hekk dawn wittew it-triq għar-rappreżentazzjonijiet sussegwenti tiegħu fi ħdan it-tradizzjoni tal-Punent. Xerxes huwa karattru ċentrali tad-dramm ta' Aeschylus ''Il-Persjani'', li ttellgħet għall-ewwel darba f'Ateni fl-472 Q.K., 7 snin biss wara l-invażjoni tal-Greċja min-naħa tiegħu. Id-dramm jippreżentah bħala figura ffemminata u l-isforz tiegħu biex iġib lill-Asja u lill-Ewropa taħt il-kontroll tiegħu jwassal biex jinqered hu flimkien mar-renju tiegħu. ''L-Istorji'' ta' Erodotu, miktubin iktar 'il quddiem fis-seklu 5 Q.K., huma ċċentrati fuq il-Gwerer Persjani, b'Xerxes bħala figura ewlenija. Ftit mill-informazzjoni ta' Erodotu hija mċajpra. [[Pierre Briant]] akkużah li ppreżenta deskrizzjoni sterjotipata tal-Persjani u bi preġudizzju parzjali. [[Richard Stoneman]] iqis id-deskrizzjoni ta' Xerxes min-naħa ta' Erodotu bħala waħda traġika u bi sfumaturi, imqabbla mal-vilifikazzjoni li ġarrab mir-re Maċedonu [[Alessandru Manju]] (li rrenja fit-336–323 Q.K.). Xerxes jiġi identifikat mar-re Ahasuerus fil-Ktieb ta' Ester fil-[[Bibbja]], li xi studjużi, inkluż Eduard Schwartz, William Rainey Harper u Michael V. Fox, iqisu bħala rumanz storiku. Madankollu ma hemmx konsensus dwar liema avveniment storiku pprovda l-bażi tal-ġrajja. [[Stampa:Edwin Long - Queen Esther - Google Art Project.jpg|daqsminuri|Ir-re Persjan fil-Ktieb ta' Ester fil-Bibbja x'aktarx kien Xerxes. [[Pittura]] ta' Edwin Long.]] Xerxes huwa l-protagonista tal-opra ''Serse'' tal-[[kompożitur]] [[Barokk]] [[Ġermanja|Ġermaniż]]-[[Ingilterra|Ingliż]] [[George Frideric Handel]]. Ittellgħet għall-ewwel darba fit-Teatru tar-Re ta' [[Londra]] fil-15 ta' April 1738. L-arja famuża "Ombra mai fù" tiftaħ l-opra. Il-qtil ta' Xerxes minn Artabanus (''Artabano''), il-ġustizzjar tal-prinċep eredi Darius (''Dario''), ir-rewwixta ta' Megabyzus (''Megabise''), u s-suċċessjoni sussegwenti ta' Artaxerxes I tiġi romantiċizzata mill-[[poeta]] [[Italja|Taljan]] [[Metastasio]] fil-librett tal-opri tiegħu ''Artaserse'' (1730), li ġiet ikkonvertita f'[[mużika]] għall-ewwel darba minn [[Leonardo Vinci]], u sussegwentement minn kompożituri oħra bħal [[Johann Adolf Hasse]] u [[Johann Christian Bach]]. Ir-rumanz storiku ''Xerxes of de Hoogmoed'' (1919) tal-kittieb [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiż]] [[Louis Couperus]] jiddeskrivi l-Gwerer Persjani mill-perspettiva ta' Xerxes. Għalkemm ir-rakkont huwa fizzjoni, Couperus xorta waħda jibbaża fuq studju estensiv ta' Erodotu. It-[[traduzzjoni]] bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ''Arrogance: The Conquests of Xerxes'' ta' Frederick H. Martens dehret fl-1930. L-affaxxinazzjoni ta' ġenerazzjonijiet li ġew wara fir-rigward ta' Sparta tal-qedem, b'mod partikolari l-Battalja ta' Thermopylae, wasslet biex Xerxes jissemma jew jidher f'opri tal-[[kultura]] popolari. Il-karattru tiegħu jinħadem minn David Farrar fil-film ''The 300 Spartans'' (1962), fejn jintwera bħala despota krudili b'kilba għall-poter u kmandant inkapaċi. Jissemma wkoll b'mod prominenti fir-rumanzi grafiċi ''300'' u ''Xerxes: The Fall of the House of Darius and the Rise of Alexander'' ta' Frank Miller, kif ukoll fl-adattament f'film ''300'' (2007) u l-film li ġie warajh ''300: Rise of an Empire'' (2014); il-karattru tiegħu jinħadem mill-attur [[Brażil|Brażiljan]] Rodrigo Santoro, fejn jiġi rrappreżentat bħala raġel ġgant bi kwalitajiet androġeni, li jsostni li huwa alla-re. Din ir-rappreżentazzjoni attirat ħafna kontroversja, speċjalment fl-Iran. Ken Davitian jaħdimha ta' Xerxes f'''Meet the Spartans'', parodija tal-ewwel film ''300'', mimli umoriżmu u anakroniżmi apposta. B'mod simili, verżjoni satirika ħafna ta' Xerxes abbażi tar-rappreżentazzjoni tiegħu f'''300'' tintwera fl-episodju ta' ''South Park'', "D-Yikes!". [[Stampa:Ahasuerus by Ernest Normand.jpg|daqsminuri|Xerxes (Ahasuerus) maħdum minn Ernest Normand, 1888 (detall).]] Gore Vidal, fir-rumanz ta' fizzjoni storika tiegħu ''Creation'' (1981), jiddeskrivi fit-tul kif l-Akemenidi kisbu l-poter, speċjalment Darius I, u jippreżenta ċ-ċirkostanzi ta' [[ħajja]] u mewt ta' Xerxes. Il-verżjoni ta' Vidal tal-Gwerer Persjani, li tvarja mit-tradizzjoni tal-istorji Griegi, tingħad permezz tal-karattru vvintat ta' Cyrus Spitama, nofsu Grieg u nofsu Persjan, u n-neputi tal-profeta Żoroaster. Bis-saħħa tar-rabta tal-familja tiegħu, Cyrus jitrawwem fil-qorti Persjana wara l-qtil ta' Żoroaster, u sar il-ħabib tat-tfulija ta' Xerxes, u iktar 'il quddiem sar diplomatiku li ntbagħat lejn l-[[Indja]], u mbagħad lejn il-Greċja, u b'hekk jirnexxielu jingħata aċċess privileġġat fil-konfront ta' bosta figuri storiċi ewlenin ta' dak iż-żmien. Xerxes (Ahasuerus) jinħadem minn Richard Egan fil-film tal-1960 ''Esther and the King'' u minn Joel Smallbone fil-film tal-2013, ''The Book of Esther''. Xerxes għandu rwol sekondarju importanti (u qatt ma jidher) f'żewġ xogħlijiet qosra ta' storja alternattiva li jseħħu ġenerazzjonijiet sħaħ wara r-rebħa totali tiegħu kontra l-Greċja. Dawn huma: "Counting Potsherds" ta' Harry Turtledove fl-antoloġija tiegħu ''Departures'' u "The Craft of War" ta' Lois Tilton fl-ewwel volum ta' ''Alternate Generals''. == Referenzi == [[Kategorija:Twieldu fil-518 Q.K.]] [[Kategorija:Mietu fl-465 Q.K.]] [[Kategorija:Monarki]] [[Kategorija:Storja tal-Iran]] [[Kategorija:Faragħuni]] 5y7b9i881gs7sasfhhal6o3f3r6os2f 0 34495 330845 330834 2026-07-02T14:07:17Z ToniSant 4257 removed [[Category:Iran]]; added [[Category:Storja tal-Iran]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330845 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ċiru II tal-Persja''' (twieled fis-600 – miet fil-530 [[Ante Christum natum|Q.K]].), magħruf l-iktar bħala '''Ċiru l-Kbir''' (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Cyrus the Great''), kien il-fundatur tal-[[Imperu tal-Akemenidi]].<ref>Schmitt, Rüdiger (1983). "Achaemenid dynasty". ''Encyclopaedia Iranica''. Vol. 3. Londra: Routledge.</ref> Art twelidu kienet Persis u wassal id-dinastija tal-Akemenidi fil-poter billi għeleb l-Imperu Medjan u ħaddan l-istati ċivilizzati preċedenti kollha tal-Lvant Qarib tal-qedem, kabbar l-imperu b'mod vast tul il-biċċa l-kbira tal-Punent tal-[[Asja]] u l-biċċa l-kbira tal-Asja Ċentrali, u ħoloq dak li f'qasir żmien sar l-ikbar imperu fl-[[Storja|istorja]] ta' dak iż-żmien. L-ikbar daqs territorjali tal-Imperu tal-Akemenidi nkiseb taħt [[Darius I|Darius il-Kbir]], li rrenja f'imperu estiż mix-Xlokk tal-[[Ewropa]] u l-Grigal tal-[[Afrika]] fil-Punent sal-Wied tal-Indus fil-Lvant. Wara li assorba l-Imperu Medjan, Ċiru ħakem lil Lidja u eventwalment l-Imperu Neo-Babiloniż, u b'hekk kiseb il-kontroll tal-Anatolja u n-Nieqa Għammiela, rispettivament. Huwa mexxa wkoll spedizzjoni ewlenija fl-Asja Ċentrali, fejn l-armata tiegħu wasslet biex "kull nazzjon tissottometti ruħha mingħajr l-ebda eċċezzjoni" qabel ma allegatament miet fil-battalja mal-Massageti, poplu nomadiku tal-Lvant tal-[[Iran]], tul is-Syr Darya f'Diċembru 530 Q.K.<ref>Beckwith, Christopher I. (2009). ''Empires of the Silk Road''. Princeton University Press. p. 63. ISBN <bdi>978-0-691-13589-2</bdi>.</ref> Madankollu, skont Xenophon ta' [[Ateni]], Ċiru ma mietx waqt il-ġlied u minflok kien reġa' lura lejn il-[[belt kapitali]] ta' [[Pasargadae]].<ref>Bassett, Sherylee R. (1999). "The Death of Cyrus the Younger". ''The Classical Quarterly''. '''49''' (2): 473–483. doi:10.1093/cq/49.2.473. ISSN 0009-8388. JSTOR 639872. <nowiki>PMID 16437854</nowiki>.</ref> Kienet x'kienet id-data ta' [[Mewt|mewtu]], is-suċċessur tiegħu kien ibnu [[Cambyses II]], li wettaq kampanji militari li wasslu għall-ħakmiet tal-[[Eġittu]], tan-Nubja u taċ-Ċirenajka matul ir-renju qasir tiegħu. Għall-Griegi, huwa kien magħruf bħala ''Ċiru x-Xiħ'' (bil-[[Lingwa Griega|Grieg]]: Κῦρος ὁ Πρεσβύτερος, ''Kŷros ho Presbýteros'') u kien partikolarment magħruf fost l-istudjużi kontemporanji minħabba l-[[politika]] abitwali ta' tolleranza għad-drawwiet u għar-[[Reliġjon|reliġjonijiet]] tal-popli fl-artijiet li ħakem.<ref>Dandamayev, Muhammad A. (1993). "Cyrus iii. Cyrus II The Great". ''Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 7''. pp. 516–521.</ref> B'mod simili, fil-[[Ġudaiżmu]] jiġi mfaħħar għar-rwol tiegħu fil-liberazzjoni tal-poplu [[Lhud|Lhudi]] mill-Babiloniżi billi ħareġ l-Editt tar-Restawr wara l-ħakma [[Persjani|Persjana]] tal-[[Babilonja]]. Dan l-avveniment jiġi deskritt fil-[[Bibbja]] bl-[[Ebrajk]] bħala r-ritorn lejn Zion (għolja f'[[Ġerusalemm]]), fejn il-Lhud spostati ġew ripatrijati lejn dak li kien ir-Renju ta' Ġuda, u b'hekk iffaċilita l-istabbiliment mill-ġdid tas-sovranità tal-Lhud fl-Art ta' [[Iżrael]]. Ċiru ffaċilita wkoll l-aspirazzjonijiet tal-Lhud għal tempju ġdid f'Ġerusalemm fil-provinċja ta' Yehud tal-Imperu tal-Akemenidi, fejn qabel kien hemm it-Tempju ta' Salamun oriġinali qabel ma nqered matul l-assedju Babiloniż ta' Ġerusalemm. L-isforzi tiegħu rriżultaw fit-tlestija tat-Tieni Tempju, li mmarkat il-bidu tal-perjodu tat-Tieni Tempju u tal-Ġudaiżmu tat-Tieni Tempju. Skont il-Ktieb ta' Iżaija,<ref>{{Ċita web|url=http://www.livius.org/men-mh/messiah/messiah_04.html|titlu=Messiah (4): From Josiah to Cyrus|kunjom=Lendering|isem=Jona|sit=www.livius.org|data-aċċess=2026-06-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100713165951/http://www.livius.org/men-mh/messiah/messiah_04.html|arkivju-data=2010-07-13|url-status=dead}}</ref> huwa ndilek minn Yahweh u ġie ddeżinjat espliċitament bħala l-"messija" għal dan il-kompitu; Ċiru huwa l-unika figura mhux Lhudija li jingħata ġieħ b'dan il-mod.<ref>{{Ċita web|url=http://members.bib-arch.org/publication.asp?PubID=BSBR&Volume=19&Issue=5&ArticleID=3|titlu=Cyrus the Messiah {{!}} The BAS Library|kunjom=The Biblical Archaeology Society|sit=members.bib-arch.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-30}}</ref> Minbarra l-influwenza tiegħu fuq it-tradizzjonijiet kemm fil-Lvant kif ukoll fil-Punent, Ċiru huwa magħruf għall-kisbiet li għamel fil-politika u fl-istrateġija militari. Huwa kien influwenti fl-iżvilupp ta' sistema ta' amministrazzjoni ċentrali fil-belt kapitali tiegħu biex jiggverna s-satrapiji tal-Imperu tal-Akemenidi, li kienu jaħdmu għall-profitt kemm tal-mexxejja kif ukoll tas-sudditi. Il-prestiġju li kellu fid-[[Id-Dinja|dinja]] tal-qedem gradwalment laħqet saħansitra sa Ateni, fejn il-Griegi tal-klassi superjuri adottaw aspetti tal-[[kultura]] tal-klassi tat-tmexxija Persjana għalihom stess. Bl-istess mod, ir-renju ta' Ċiru kellu rwol kruċjali fid-definizzjoni tal-istorja tal-Iran għal iktar minn millenju, peress li l-imperi Persjani futuri spiss ħarsu lejn żmien l-Akemenidi b'reverenza u bħala l-eżempju ideali li wieħed għandu jemula. Id-dinastija tiegħu kienet strumentali wkoll biex tippermetti l-iżvilupp taż-[[Żoroastrijaniżmu]] u biex jinfirex saħansitra saċ-[[Ċina]].<ref>Curtis, Vesta Sarkhosh; Stewart, Sarah (2005). ''Birth of the Persian Empire''. I. B. Tauris. p. 7. ISBN <bdi>978-1-84511-062-8</bdi>.</ref><ref>Kuhrt, Amelie (3 December 2007). ''The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period''. Routledge. p. 47. ISBN <bdi>978-1-134-07634-5</bdi>.</ref><ref>Holliday, Shabnam J. (2011). ''Defining Iran: Politics of Resistance''. Ashgate. pp. 38–40. ISBN <bdi>978-1-4094-0524-5</bdi>.</ref> Għalhekk, huwa jibqa' figura importanti fl-Iran modern, u l-qabar tiegħu f'Pasargadae jservi bħala post ta' reverenza għal miljuni ta' ċittadini tal-pajjiż.<ref>Llewellyn-Jones, Lloyd (2017). "The Achaemenid Empire". In Daryaee, Touraj (ed.). ''King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BC – 651 CE)''. UCI Jordan Center for Persian Studies. p. 67. ISBN <bdi>978-0-692-86440-1</bdi>.</ref> == [[Etimoloġija]] == [[Stampa:Cyrus II (The Great) (cropped).jpg|daqsminuri|''Il-figura tal-gwardjan b'erba' ġwienaħ'' li jaf tirreferi għal Ċiru, magħrufa minn bassoriljiev fuq pilastru ta' daħla f'Pasargadae. Kitba mnaqqxa tgħid: "Jiena Ċiru r-Re, Akemenidu". L-istudjużi li jiddubitaw jekk turix lil Ċiru jinnotaw li l-kitba tnaqqxet f'perjodu iktar tard u li l-istess kitba mnaqqxa tinsab f'palazzi oħra fil-kumpless.]] L-isem Ċiru jew ''Cyrus'' huwa forma [[Lingwa Latina|Latinizzata]] li oriġinat mill-isem Grieg Κῦρος (''Kỹros''), li oriġina mill-isem bil-Persjan Antik ''Kūruš''. L-isem u t-tifsira tiegħu ġew irreġistrati fi ħdan kitbiet imnaqqxin tal-qedem b'[[Lingwa|lingwi]] differenti. L-istoriċi Griegi tal-qedem [[Ċtesju]] u [[Plutarka]] ddikjaraw li Ċiru ngħata isem ix-[[xemx]] (''Kuros''), kunċett li ġie interpretat li jfisser "bħax-xemx" (''Khurvash'') billi tiġi nnotata r-relazzjoni man-nom Persjan għal "xemx", ''khor'', filwaqt li jintuża s-suffiss ''-vash'' għal "bħal". [[Karl Hoffmann]] issuġġerixxa [[traduzzjoni]] bbażata fuq it-tifsira ta' għerq Indo-Ewropew li jfisser "umilja", għaldaqstant l-isem "Ċiru" jfisser "l-umiljatur tal-għadu f'kompetizzjoni verbali". Derivazzjoni Iranjana oħra possibbli hi li l-isem ifisser "iż-żgħir, wild", simili għall-Kurd ''kur'' ("iben, tifel żgħir") jew l-Ossezjan ''i-gur-un'' ("twieled") u ''kur'' (barri żgħir). Bil-[[lingwa Persjana]] u speċjalment fl-Iran, isem Ċiru jiġi spellut bħala کوروش (''Kūroš'', [kuːˈɾoʃ]). Fil-Bibbja, bil-lingwa Ebrajka jissejjaħ bħala ''Koresh'' (כורש‎). Xi bċejjeċ ta' evidenza jissuġġerixxu li Ċiru huwa Kay Khosrow, re Persjan leġġendarju tad-dinastija Kajanjana u karattru f'''Shahnameh'', ġrajja epika Persjana. Madankollu, xi studjużi jemmnu li la Ċiru u lanqas Cambyses ma kienu ismijiet Iranjani, u jipproponu li Ċiru kellu oriġini Elamita u li l-isem kien ifisser "dak li jindokra" bil-lingwa Elamita estinta. Raġuni waħda għal dan hi li filwaqt li l-ismijiet Elamiti jaf jispiċċaw b'<nowiki/>''-uš'', l-ebda test bl-Elamit ma jispelli l-isem b'dan il-mod – ''Kuraš'' biss. Fl-istess ħin, il-Persjan Antik ma kienx jippermetti li l-ismijiet jispiċċaw b'<nowiki/>''-aš'', għaldaqstant jagħmel sens għall-kelliema Persjani li jibdlu ''Kuraš'' oriġinali f'forma iktar korretta grammatikament bħal ''Kuruš''. L-iskribi Elamiti, min-naħa l-oħra, ma kienx ikollhom għalfejn jibdlu l-isem oriġinali ''Kuraš'' f'''Kuruš'', peress li ż-żewġ forom kienu aċċettabbli. Għalhekk, ''Kuraš'' x'aktarx li jirrappreżenta l-forma oriġinali. Opinjoni oħra tal-istudjużi hi li ''Kuruš'' kien isem ta' oriġini Indo-Arjana, f'ġieħ il-merċenarji Indo-Arjani Kuru u Kamboja mil-Lvant tal-[[Afganistan]] u l-Majjistral tal-[[Indja]] li għenu fil-ħakma tal-Lvant Nofsani. == Storja dinastika == Id-dominanza Persjana u r-renju Persjan fil-promontorju Iranjan bdew bħala estensjoni tad-dinastija tal-Akemenidi, li wessgħu d-dominju bikri tagħhom x'aktarx mis-seklu 9 Q.K. 'il quddiem. Il-fundatur li ta ismu għad-dinastija kien [[Achaemenes]] (mill-Persjan Antik ''Haxāmaniš''). L-Akemenidi huma d-"dixxendenti ta' Achaemenes", peress li Darius il-Kbir, id-disa' re tad-dinastija, traċċa n-nisel tiegħu lejh, u ddikjara "għal din ir-raġuni, li aħna nissejħu Akemenidi". Achaemenes bena l-istat ta' Parsumash fil-Lbiċ tal-Iran u s-suċċessur tiegħu kien [[Teispes]], li ħa t-titlu ta' "Re ta' Anshan" wara li ħataf il-belt Anshan u kabbar ir-renju tiegħu iktar biex jinkludi lil Pars ukoll. Id-dokumenti tal-qedem isemmu li Teispes kellu iben imsejjaħ [[Ċiru I]], li kien ukoll is-suċċessur ta' missieru bħala "Re ta' Anshan". Ċiru I kellu lil ħuh li ismu ġie rreġistrat bħala Ariaramnes. [[Stampa:I am Cyrus, Achaemenid King - Pasargady01.jpg|daqsminuri|"Jien Ċiru r-Re, Akemenidu" bil-Persjan Antik, bl-Elamit u bl-Akkadjan. Din il-kitba mnaqqxa hija magħrufa bħala l-"kitba mnaqqxa CMa", u hija mnaqqxa f'kolonna tal-Palazz P f'Pasargadae. Dawn il-kitbiet imnaqqxa f'isem Ċiru x'aktarx li saru iktar 'il quddiem minn Darius I sabiex jafferma n-nisel tiegħu, billi juża l-kitba tal-Persjan Antik li kien iddisinja.]] Fis-600 Q.K., is-suċċessur ta' Ċiru I kien ibnu, [[Cambyses I]], li rrenja sal-559 Q.K. Ċiru II jew "Ċiru l-Kbir" kien iben Cambyses I, li semma lil ibnu għal missieru, Ċiru I. Hemm diversi kitbiet imnaqqxin ta' Ċiru l-Kbir u tar-rejiet ta' warajh li jirreferu għal Cambyses I bħala "re kbir" u "re ta' Anshan". Fosthom hemm siltiet fiċ-ċilindru ta' Ċiru fejn Ċiru jsejjaħ lilu nnifsu bħala "iben Cambyses, re kbir, re ta' Anshan". Kitba mnaqqxa oħra ssemmi lil Cambyses I bħala "re setgħan" u "Akemenidu", li skont il-maġġoranza tal-istudjużi tnaqqxet taħt Darius u titqies bħala ffalsifikar minn Darius. Madankollu, in-nannu min-naħa ta' omm Cambyses II, Pharnaspes, jissejjaħ mill-istoriku Erodotu bħala "Akemenidu". Ir-rakkont ta' Xenophon fiċ-Ċiropedija jsemmi lill-mara ta' Cambyses bħala Mandane u jsemmi lil Cambyses bħala r-re tal-Iran (Persja tal-qedem). Dawn jaqblu mal-kitbiet imnaqqxin ta' Ċiru stess, peress li Anshan u Parsa kienu ismijiet differenti tal-istess art. Dawn jaqblu wkoll ma' rakkonti mhux Iranjani oħra, għajr f'punt partikolari ta' Erodotu fejn jistqarr li Cambyses ma kienx re iżda "Persjan minn familja tajba". Madankollu, f'xi siltiet oħra, ir-rakkont ta' Erodotu huwa żbaljat anke rigward l-isem ta' iben Chishpish, li jsemmih bħala Cambyses iżda skont l-istudjużi moderni suppost huwa Ċiru I. Il-ħsieb tradizzjonali bbażat fuq ir-riċerka [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] u l-ġenealoġija mogħtija fil-Kitba Mnaqqxa tal-Għolja ta' Behistun u minn Erodotu jsostni li Ċiru l-Kbir kien Akemenidu. Madankollu, M. Waters issuġġerixxa li Ċiru ma għandux rabta mal-Akemenidid jew ma' Darius il-Kbir, u li l-familja tiegħu kellha oriġini Tejspida u Anxanita. === Titli === It-titli rjali sħaħ tiegħu kienu Re Kbir, Re tal-Persja, Re ta' Anshan, Re ta' Medija, Re tal-Babilonja, Re tas-[[Sumerja]] u ta' [[Akkad]], u Re tal-Erba' Rkejjen tad-Dinja. Il-Kronaka ta' Nabonidus tinnota l-bidla fit-titlu tiegħu minn "Re ta' Anshan" għal "Re tal-Persja". L-Assirjologu [[François Vallat]] kiteb li "Meta Astyages immarċja kontra Ċiru, Ċiru jissejjaħ "Re ta' Anshan", iżda meta Ċiru jaqsam ix-xmara Tigris fi triqtu lejn Lidja, huwa jissejjaħ bħala r-"Re tal-Persja". Għaldaqstant il-kolp ta' stat seħħ bejn dawn iż-żewġ avvenimenti". === Arblu tar-razza === {| class="wikitable mw-collapsible" !Arblu tar-razza ta' Ċiru |- | {| class="wikitable" | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |'''Achaemenes''' Re tal-Persja | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | |- |- | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | |- |- | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |'''Teispes''' Re tal-Persja | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | |- |- | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | | | colspan="2" | | | | colspan="2" | | | rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | |- | | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | |- | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |Ariaramnes Mexxej tal-Persja | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |Ċiru I Mexxej ta' Anshan | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | |- |- | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | |- |- | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |Arsames Mexxej tal-Persja | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |Cambyses I Mexxej ta' Anshan | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | |- |- | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | |- |- | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |Hystaspes Prinċep | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |'''Ċiru l-Kbir''' '''(Ċiru II)''' Re tal-Persja | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | |- |- | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | rowspan="2" | | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | | rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | |- | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | | | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | | |- | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |'''Darius''' '''il-Kbir''' '''(Darius I)''' Re tal-Persja | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |'''Cambyses II''' Re tal-Persja | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |Bardiya (Smerdis) Prinċep (impostur taparsi Gaumata mexxa bħala Smerdis) | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |Artystone Prinċipessa | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="6" rowspan="2" |Atossa Prinċipessa | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | | colspan="2" rowspan="2" | |- |} |- |'''Noti:''' # Mexxejja mhux ikkonfermati, minħabba l-Kitba Mnaqqxa tal-Għolja ta' Behistun. |} == Ħajja bikrija u personali == Ċiru kien iben Cambyses I, Re ta' Anshan, u Mandane, bint Astyages, Re ta' Medija, għall-ħabta tas-600 jew il-599 Q.K. Skont stess, li ġeneralment issa jitqies bħala akkurat, Ċiru ġie ppreċedut bħala re minn missieru Cambyses I, nannuh Ċiru I, u bużnannuh Teispes. Ċiru żżewweġ lil Cassandane li kienet Akemenida u bint Pharnaspes. Flimkien ma' Cassandane kellu żewġ ulied subien, Cambyses II u Bardiya flimkien ma' tliet ulied bniet, Atossa, Artystone u Roxane. Kien magħruf li Ċiru u Cassandane kienu jħobbu lil xulxin ħafna – Cassandane qalet li għaliha kien ikun iktar iebes li titlaq lil Ċiru milli tmut. Wara mewtha, Ċiru insista li jkun hemm luttu pubbliku mar-renju kollu. Il-Kronaka ta' Nabonidus tistqarr li l-Babilonja għamlet luttu ta' 6 ijiem għal Cassandane (identifikati bħala l-21–26 ta' Marzu 538 Q.K.). Wara l-mewt ta' missieru, Ċiru wiret it-tron Persjan f'Pasargadae, li kienet vassall ta' Astyages. L-istoriku Grieg [[Strabo]] qal li Ċiru oriġinarjament kien issejjaħ Agradates mill-ġenituri tar-rispett tiegħu. Jista' jkun li meta ngħaqad mal-familja oriġinali tiegħi, skont id-drawwiet tat-tismija, missier Ċiru, Cambyses I, semmih Ċiru f'ġieħ nannuh, li kien Ċiru I. Hemm ukoll rakkont ta' Strabo fejn sostna li Agradates adotta l-isem Ċiru għax-xmara Ċiru qrib Pasargadae. === Mitoloġija === [[Stampa:Jean Charles Nicaise Perrin - Cyrus and Astyages - WGA17209.jpg|daqsminuri|[[Pittura]] ta' [[Jean-Charles Nicaise Perrin]] tar-re Astyages li jibgħat lil Harpagus biex joqtol lil Ċiru meta kien żgħir.]] Erodotu ta rakkont mitoloġiku tal-ħajja bikrija ta' Ċiru. F'dan ir-rakkont, Astyages kellu żewġ ħolmiet profetiċi fejn għargħar u mbagħad sensiela ta' vinji li jarmu l-[[frott]] tfaċċaw minn ħoġor bintu Mandane, u ksew ir-renju kollu. Dawn ġew interpretati mill-konsulenti tiegħu bħala tbassir li n-neputi tiegħu xi darba kien se jirribella u jeħodlu postu bħala re. Astyages ikkonvoka lil Mandane meta kienet tqila b'Ċiru biex terġa' lura lejn [[Hegmataneh|Ecbatana]] biex il-wild tagħha jinqatel. Il-ġeneral tiegħu Harpagus iddelega dan il-kompitu lil Mithradates, wieħed mir-[[Ragħaj|rgħajja]] ta' Astyages, li rabba l-wild u ta t-tarbija tiegħu li twieldet mejta lil Harpagus bħala t-tarbija l-mejta taparsi kienet Ċiru. Ċiru għex fis-segretezza, iżda meta għalaq 10 snin, waqt logħba ta' tfulitu, wassal biex iben nobbli jissawwat meta rrifjuta li jobdi l-kmandi ta' Ċiru. Peress li kienet xi ħaġa mhux komuni li iben ragħaj iwettaq att bħal dak, Astyages ordna li t-tifel jitressaq quddiem il-qorti tiegħu, u intervista lilu u lill-missier adottiv tiegħu. Wara l-konfessjoni tar-ragħaj, Astyages bagħat lil Ċiru lura lejn il-Persja biex jgħix mal-ġenituri [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] tiegħu. Madankollu, Astyages ikkonvoka lil iben Harpagus, u bħala tpattija qattgħu biċċiet, xewa xi partijiet minnu u għalla oħrajn, u qarraq bil-konsulent tiegħu sabiex jiekol lil ibnu stess waqt bankett kbir. Wara l-bankett, il-qaddejja ta' Astyages lil Harpagus ġabulu ras ibnu flimkien ma' idejh u saqajh fuq platti, sabiex jinduna li mingħajr ma jaf kien qed jagħmel [[kannibaliżmu]]. == Poter == === Suċċessjoni għal Medija === Ċiru l-Kbir tela' fuq it-tron fil-559 Q.K. wara l-mewt ta' missieru; madankollu, Ċiru kien għadu ma kienx mexxej indipendenti. Bħall-predeċessuri tiegħu, Ċiru kellu jirrikonoxxi lil Medija bħala superjuri. Astyages, l-aħħar re tal-Imperu ta' Medija u n-nannu ta' Ċiru, x'aktarx li rrenja fuq il-maġġoranza tal-Lvant Qarib tal-qedem, mill-fruntiera Lidjana fil-Punent sal-artijiet tal-Partiċi u tal-Persjani fil-Lvant. [[Stampa:Painting of Cyrus the Great in battle.png|daqsminuri|Detall ta' ''Ċiru Jikkaċċja Ċingjal'' ta' Claude Audran iż-Żgħir, il-[[Palazz ta' Versailles]].]] Skont il-Kronaka ta' Nabonidus, Astyages nieda attakk kontra Ċiru, "Re ta' Ansan". Skont l-istoriku Erodotu, huwa magħruf li Astyages poġġa lil Harpagus fil-kmand tal-armata ta' Medija biex jegħleb lil Ċiru. Madankollu, Harpagus ikkuntattja lil Ċiru u ħeġġu jirvilla kontra Medija, qabel ma eventwalment telaq mill-armata flimkien ma' diversi nobbli oħra u parti mill-armata. Dan l-ammutinament huwa kkonfermat mill-Kronaka ta' Nabonidus. Din il-kronaka tissuġġerixxi li l-ostilitajiet damu għaddejjin għal mill-inqas 3 snin (553–550 Q.K.), u l-battalja finali rriżultat fil-ħtif ta' Ecbatana. Dan ġie deskritt fil-paragrafu ta' qabel id-daħla tas-seba' sena ta' Nabonidus, li spjegat fid-dettall ir-rebħa ta' Ċiru u l-ħtif ta' nannuh. Skont l-istoriċi Erodotu u Ċtesju, Ċiru ma qatilx lil Astyages u żżewweġ lil bintu, Amytis. Dan iż-żwieġ ippaċifika diversi vassalli, inkluż il-Baktrijani, il-Partiċi u s-Saka. Ċiru ssottometta u inkorpora lil Sogdija fl-imperu matul il-kampanji militari tiegħu tal-546–539 Q.K.. B'Astyages mhux fil-poter, il-vassalli kollha tiegħu (inkluż bosta mill-qrabat ta' Ċiru) issa kienu taħt il-kmand tiegħu. Il-kuġin ta' missieru Arsames, li kien ir-re tal-belt-stat ta' Parsa taħt il-Medes, għaldaqstant kellu jċedi t-tron. Madankollu, dan it-trasferiment tal-poter fi ħdan il-familja milli jidher mexa ħarir, u x'aktarx li Arsames kien għadu l-gvernatur nominali ta' Parsa taħt l-awtorità ta' Ċiru — iktar bħala Prinċep jew Gran Duka milli Re. Ibnu, Hystaspes, li kien is-sekondokuġin ta' Ċiru, imbagħad sar is-satrap ta' Parthia u ta' Phrygia. Ċiru l-Kbir b'hekk unifika r-renji Akemenidi tewmin ta' Parsa u ta' Anshan fil-Persja. Arsames kien għadu ħaj meta n-neputi tiegħu sar Darius il-Kbir, Shahanshah tal-Persja, wara li mietu ż-żewġ ulied subien ta' Ċiru. Il-ħakma ta' Medija min-naħa ta' Ċiru kienet sempliċement il-bidu tal-gwerer tiegħu. === Ħakma ta' Lidja u tal-Asja Minuri === [[Stampa:Defeat of Croesus 546 BCE.jpg|daqsminuri|Rebħa ta' Ċiru kontra Croesus ta' Lidja fil-Battalja ta' Thymbra fil-546 Q.K.]] Id-dati preċiżi tal-ħakma ta' Lidja mhux magħrufa, iżda x'aktarx li seħħet bejn meta Ċiru għeleb ir-renju ta' Medija (550 Q.K.) u meta ħakem il-Babilonja (539 Q.K.). Fl-imgħoddi kienet xi ħaġa komuni li s-sena tal-ħakma titqies bħala l-547 Q.K. minħabba xi interpretazzjonijiet tal-Kronaka ta' Nabonidus, iżda din il-pożizzjoni attwalment ma tantx għadha tinżamm. Il-Lidjani l-ewwel attakkaw il-belt ta' Pterija tal-Imperu tal-Akemenidi f'Cappadocia. Ir-re ta' Lidja Croesus assedja u ħataf il-belt u jassar lill-abitanti tagħha. Sadanittant, il-Persjani stiednu liċ-ċittadini ta' Jonja li kienu parti mir-renju ta' Lidja biex jirvellaw kontra l-mexxej tagħhom. L-offerta ġiet irroftata, u b'hekk Ċiru impjega armata u mmarċja kontra l-Lidjani, u żied l-għadd ta' suldati iktar ma għadda minn nazzjonijiet differenti fi triqtu. Effettivament il-Battalja tal-Persja ma kellhiex rebbieħa, u ż-żewġ naħat ġarrbu bosta mwiet sal-wasla tal-lejl. Croesus irtira lejn [[Sardis]] l-għada filgħodu. [[Stampa:Kroisos stake Louvre G197.jpg|daqsminuri|Anfora ta' Croesus, 500–490 Q.K., Louvre (G 197).]] Meta kien Sardis, Croesus bagħat talbiet biex l-alleati tiegħu jibagħtu l-għajnuna lil Lidja. Madankollu, qrib tmiem ix-xitwa, qabel l-alleati setgħu jingħaqdu, Ċiru l-Kbir ressaq il-gwerra fit-territorju Lidjan u assedja lil Croesus fil-belt kapitali tiegħu, Sardis. Ftit qabel il-Battalja finali ta' Thymbra bejn iż-żewġ mexxejja, Harpagus ta parir lil Ċiru l-Kbir biex iqiegħed id-dromedarji tiegħu quddiem il-ġellieda tiegħu; iż-[[Żiemel|żwiemel]] Lidjani, mhux imdorrijin għar-riħa tad-dromedarji, kien jitgerrxu ħafna. L-istrateġija ħadmet; iż-żwiemel tal-armata Lidjana sfrattaw. Ċiru għeleb u qabad lil Croesus. B'hekk Ċiru okkupa l-belt kapitali ta' Sardis, u ħakem ir-renju Lidjan fil-546 Q.K. Skont Erodotu, Ċiru l-Kbir ħenn għal Croesus u ma qatlux; minflok żammu bħala konsulent tiegħu, iżda dan ir-rakkont ma jaqbilx ma xi traduzzjonijiet tal-Kronaka kontemporanja ta' Nabonidus li skonthom ir-re ta' Lidja nqatel. Qabel ma Ċiru reġa' lura lejn il-belt kapitali, Commagene ġiet inkorporata fil-Persja fil-546 Q.K. Iktar 'il quddiem, Lidjan jismu Pactyas ġie fdat minn Ċiru biex jibgħat t-teżor ta' Croesus lejn il-Persja. Madankollu, ftit wara t-tluq ta' Ċiru, Pactyas qabbad lil xi merċenarji u kkawża rvell f'Sardis, b'rewwixta kontra s-satrap Persjan ta' Lidja, Tabalus. Ċiru bagħat lil Mazares, wieħed mill-kmandanti tiegħu, biex irażżan ir-rewwixta iżda talab li Pactyas jiġi rritornat ħaj. Mal-wasla ta' Mazares, Pactyas ħarab lejn Jonja, fejn kien qabbad iktar merċenarji. Mazares immarċja flimkien mat-truppi tiegħu fit-territorju Grieg u ssottometta l-bliet ta' Magnesia u Priene. Id-destin ta' Pactyas baqa' mhux magħruf, iżda wara li nħataf, x'aktarx li ntbagħat għand Ċiru u ġie ttorturat u ġustizzjat. Mazares baqa' għaddej bil-ħakma tal-Asja Minuri iżda miet b'kawżi mhux magħrufa matul il-kampanja militari tiegħu f'Jonja. Ċiru bagħat lil Harpagus biex ilesti l-konkwista ta' Mazares tal-Asja Minuri. Harpagus ħataf lil Liċja, Aeolia u Caria, billi uża t-teknika tal-kostruzzjoni ta' tumbati tal-ħamrija mas-swar sabiex is-suldati jkunu jistgħu jitilgħu mas-swar tal-bliet assedjati, metodu li ma kienx magħruf mill-Griegi. Huwa temm il-konkwista tiegħu tal-inħawi fil-542 Q.K. u rritorna lejn il-Persja. === Ħakmiet fl-Asja Ċentrali u fin-Nofsinhar tal-Asja === Wara l-ħakma ta' Lidja, Ċiru wettaq kampanja militari fil-Lvant bejn il-545 Q.K. u l-540 Q.K. Ċiru l-ewwel ipprova jaħkem lil Gedrosia, madankollu ġarrab telfa deċiżiva u telaq minn Gedrosia. Gedrosia x'aktarx li nħakmet matul ir-renju ta' Darius I. Wara t-tentattiv ta' ħakma ta' Gedrosia li falla, Ċiru attakka r-reġjuni tal-Baktrija, Arachosia, Sogdia, Saka, Chorasmia, Margiana u provinċji oħra fil-Lvant. Fil-533 Q.K., Ċiru l-Kbir qasam il-muntanji [[Ħinduiżmu|Induisti]] ta' Kush u ġabar it-tributi mill-bliet max-xmara Indus. B'hekk, Ċiru x'aktarx kien stabbilixxa stati vassalli fil-Punent tal-Indja. Imbagħad Ċiru reġa' lura l-Babilonja flimkien mal-armata tiegħu minħabba l-irvelli li kien hemm madwar il-Babilonja. === Ħakma tal-Imperu Neo-Babiloniż === [[Stampa:Ancient near east 540 bc.svg|daqsminuri|Il-Lvant Qarib tal-qedem għall-ħabta tal-540 Q.K., qabel l-invażjoni tal-Babilonja minn Ċiru l-Kbir.]] Sal-540 Q.K., Ċiru ħataf lil Elam u l-belt kapitali tagħha, [[Susa]]. Il-Kronaka ta' Nabonidus tirreġistra li , qabel il-battalja/i, ir-re tal-Imperu Neo-Babiloniż, Nabonidus, kien ordna li jinġiebu [[Statwa|statwi]] mill-bliet periferiċi Babiloniżi lejn il-belt kapitali, u ssuġġerixxa li l-kunflitt kien beda x'aktarx fix-xitwa tal-540 Q.K. Eżatt qabel Ottubru 539 Q.K., Ċiru ġġieled il-Battalja ta' Opis fil-belt strateġika ta' Opis fuq ix-xmara Tigris, fit-Tramuntana tal-Babilonja, jew fil-qrib tagħha. L-armata Babiloniża ġiet sfrattata u fl-10 ta' Ottubru, Sippar nħatfet mingħajr battalja, bi kważi l-ebda reżistenza mill-popolin. X'aktarx li Ċiru daħal f'negozjati mal-ġenerali Babiloniżi biex jinkiseb kompromess min-naħa tagħhom u għaldaqstant jiġi evitat kunflitt armat. Nabonidus, li kien irtira lejn Sippar wara t-telfa li ġarrab f'Opis, ħarab lejn [[Borsippa]]. Għall-ħabta tat-12 ta' Ottubru, it-truppi tal-ġeneral Persjan Gubaru daħlu fil-Babilonja, mill-ġdid mingħajr l-ebda reżistenza mill-armati Babiloniżi, u Nabonidus ġie detenut. Erodotu jispjega li sabiex jiksbu dan, il-Persjani użaw baċir li kien tħaffer qabel mir-reġina Babiloniża Nitokris biex tipproteġi l-Babilonja mill-attakki ta' Medija, iddevjaw ix-xmara Ewfrate f'kanal sabiex il-livell tal-ilma jinżel "sal-għoli ta' nofs riġel ta' raġel", u b'hekk il-qawwiet invażuri setgħu jimmarċjaw direttament fil-baċir tax-xmara biex jidħlu fil-belt billejl. Ftit wara, Nabonidus irritorna minn Borsippa u arrenda kontra Ċiru. Fid-29 ta' Ottubru, Ċiru daħal fil-belt tal-Babilonja. Qabel l-invażjoni tal-Babilonja min-naħa ta' Ċiru, l-Imperu Neo-Babiloniż kien ħakem bosta renji. Minbarra l-Babilonja, Ċiru x'aktarx li inkorpora l-entitajiet sottonazzjonali tagħha fl-Imperu tiegħu, inkluż is-[[Sirja]], il-Ġudea u l-''Arabia Petraea'', għalkemm ma hemm l-ebda evidenza diretta li ssostni din is-suppożizzjoni. Wara li ħa l-Babilonja, Ċiru l-Kbir ipproklama lilu nnifsu "Re tal-Babilonja, Re tas-Sumerja u Re ta' Akkad, Re tal-Erba' Rkejjen tad-Dinja" fiċ-Ċilindru ta' Ċiru, kitba mnaqqxa fuq ċilindru li ġie ddepożitat fil-pedamenti tat-Tempju ta' Esagila ddedikat lill-alla Babiloniż ewlieni, Marduk. It-test taċ-ċilindru jmaqdar lil Nabonidus bħala bla ħniena u jpinġi lir-rebbieħ Ċiru bħala li qed ipaxxi lill-alla Marduk. It-test jiddeskrivi kif Ċiru kien tejjeb il-ħajja taċ-ċittadini tal-Babilonja, wettaq ir-ripatrijazzjoni tal-popli spostati, u rrestawra t-tempji u s-santwarji. Għalkemm uħud asserixxu li ċ-ċilindru jirrappreżenta karta tad-drittijiet tal-[[bniedem]], l-istoriċi ġeneralment jiddeskrivuh fil-kuntest ta' tradizzjoni dejjiema tal-Mesopotamja fejn il-mexxejja l-ġodda jibdew ir-renji tagħhom b'dikjarazzjonijiet ta' riformi. Id-dominji ta' Ċiru l-Kbir kienu jirrappreżentaw l-ikbar imperu li qatt rat id-dinja sa dak iż-żmien. Fi tmiem it-tmexxija ta' Ċiru, l-Imperu tal-Akemenidi kien estiż mill-Asja Minuri fil-Punent sax-xmara Indus fil-Lvant. == Mewt == === Narrattivi kunfliġġenti === [[Stampa:Achaemenid soldiers against Scythians.jpg|daqsminuri|Is-suldati Akemenidi (xellug) jiġġieldu kontra x-Xitjani, is-seklu 5 Q.K. Il-marka ta' siġill ċilindriku (tpinġija).]] Id-dettalji dwar il-mewt ta' Ċiru jvarjaw minn rakkont għal ieħor. Ċtesju, fil-''Persica'' tiegħu, għandu l-itwal rakkont, fejn jgħid li Ċiru miet waqt li kien qed jgħakkes ir-reżistenza tas-suldati ta' Derbices, megħjun minn arċiera u suldati Xitjani oħra rekbin iż-żwiemel, kif ukoll Indjani flimkien mal-[[Iljunfant|iljunfanti]] tal-gwerra tagħhom. Skontu, dan l-avveniment seħħ fil-Grigal tas-sors tax-xmara Syr Darya. Ir-rakkont ta' Erodotu minn ''L-Istorji'' tiegħu jipprovdi t-tieni l-itwal dettall, fejn Ċiru miet f'battalja qalila mal-Massageti, konfederazzjoni tribali Xitjana mid-deżerti tan-Nofsinhar ta' Khwarezm u ta' Kyzyl Kum fl-iktar parti fin-Nofsinhar tar-reġjuni tal-Isteppa Ewrasjatika tal-[[Każakistan]] u tal-[[Użbekistan]] moderni, skont il-parir ta' Croesus biex jattakkahom fit-territorju tagħhom stess. Il-Massageti kienu relatati max-Xitjani fl-ilbies u fl-istil ta' ħajja tagħhom; kien jiġġieldu rekbin iż-żwiemel u mingħajr żwiemel. Sabiex jirbaħ l-approvazzjoni tagħha, Ċiru l-ewwel bagħat offerta ta' żwieġ lill-mexxejja tagħhom, ir-reġina Tomyris, iżda hi ma laqgħetx il-prosposta. Imbagħad hu beda t-tentattiv tiegħu li jieħu t-territorju tal-Massageti bil-forza (għall-ħabta tal-529 Q.K.), l-ewwel nett billi jibni pontijiet u dgħajjes tal-gwerra għoljin man-naħa tiegħu tax-xmara Oxus jew Amu Darya, li kienet tisseparahom. Ir-reġina tal-Massageti bagħtet twissija biex ma joqrobx iktar (twissija li stqarret li kienet qed tistenna li ma titqiesx xorta waħda), u wara Tomyris sfidatu biex jiltaqa' mal-qawwiet tagħha fi gwerra onorevoli, u stednitu f'post f'pajjiżha jum ta' mmarċjar 'il bogħod mix-xmara, fejn iż-żewġ armati tagħhom kellhom jiltaqgħu formalment u jiġġieldu kontra xulxin. Huwa aċċetta l-offerta tagħha, iżda kif sar jaf li l-Massageti ma kinux midħla tal-inbid u tal-effetti tiegħu, huwa lesta biex jitlaq il-kamp tiegħu u ħalla ħafna nbid warajh apposta, u ħa l-aqwa suldati tiegħu miegħu u ħalla warajh dawk li kienu l-inqas kapaċi. [[Stampa:Queen Tomyris and the head of Cyrus the Great.jpg|daqsminuri|Ir-Reġina Tomyris tal-Massageti tirċievi ras Ċiru.]] Il-ġeneral tal-armata ta' Tomyris, Spargapises, li kien ukoll binha, u terz tat-truppi tal-Massageti, qatlu l-grupp li Ċiru ħalla warajh, u kif sabu l-kamp mimli provvisti tal-ikel u l-inbid, mingħajr ma jafu sikru, u b'hekk ma tantx baqgħu kapaċi jiddefendu lilhom infushom meta ġew affrontati b'attakk sorpriża. B'hekk ġarrbu telfa, u għalkemm ittieħed bħala priġunier, Spargapises wettaq [[suwiċidju]] ladarba reġa' ġie f'tiegħu mis-sakra. Malli saret taf x'kien ġara, Tomyris maqdret it-tattiki ta' Ċiru bħala żleali u ħalfet li tpattihielu, u mexxiet it-tieni mewġa ta' truppi hi stess f'battalja. Ċiru l-Kbir fl-aħħar mill-aħħar inqatel, u l-qawwiet tiegħu ġarrbu bosta mwiet f'dik li Erodotu rrefera għaliha bħala l-iżjed battalja qalila tal-karriera tiegħu u tad-dinja tal-qedem. Meta ntemmet, Tomyris ordnat li l-katavru ta' Ċiru jinġieb lura għandha, imbagħad qatgħetlu rasu u billet rasu f'reċipjent ta' [[demm]] f'ġest simboliku ta' tpattija għall-kilba tiegħu u għall-mewt ta' binha. Madankollu, xi studjużi jiddubitaw din il-verżjoni, l-iktar minħabba li anke Erodotu jammetti li dan l-avveniment kien waħda mill-bosta verżjonijiet tal-mewt ta' Ċiru li kien suppost kien sema' minn sors affidabbli li qallu li ma kien hemm ħadd biex jara x'kien ġara tassew. Erodotu jirrakkonta wkoll li Ċiru fil-ħolm tiegħu ra lil ibnu l-kbir, Hystaspes (Darius I), bil-ġwienaħ fuq spallejh, bid-dell b'ġewnaħ minnhom fuq l-Asja, u bl-oħra lill-Ewropa. L-arkeologu Sir [[Max Mallowan]] jispjega din l-istqarrija ta' Erodotu u r-rabta tagħha mal-bassoriljiev tal-figura b'erba' ġwienaħ ta' Ċiru l-Kbir b'dan il-mod:<blockquote>Għaldaqstant, Erodotu nsostni li x'aktarx kien jaf bir-rabta mill-qrib ta' dan it-tip ta' figura bil-ġwienaħ u x-xbieha tal-maestà Iranjana, li huwa assoċjaha ma' ħolma li tbassarlu l-mewt tar-re qabel l-aħħar kampanja militari fatali tiegħu fix-xmara Oxus.</blockquote>[[Muhammad Dandamayev]] jgħid li l-Persjani jaf ħadu l-katavru ta' Ċiru lura mingħand il-Massageti, għad-differenza ta' dak li qal Erodotu. Skont il-Kronaka ta' Mikiel is-Sirjan (1166–1199 [[WK|W.K]].), Ċiru nqatel mill-mara tiegħu Tomyris, ir-reġina tal-Massageti (Maksata), fis-60 sena tal-jasar tal-Lhud. Rakkont ieħor miċ-''Ċiropedija'' ta' Xenophon tikkontradixxi r-rakkonti l-oħra, u ssostni li Ċiru miet b'mod paċifiku fil-belt kapitali tiegħu. Il-verżjoni finali tal-mewt ta' Ċiru tasal mingħand Berossus, li jirrapporta biss li Ċiru miet waqt li kien qed jiġġieled kontra l-arċiera ta' Dahae fil-Majjistral tas-sors tax-xmara Syr Darya. === Post tad-dfin === [[Stampa:Pasargad Tomb Cyrus3.jpg|daqsminuri|Il-qabar ta' Ċiru f'Pasargadae, l-Iran.]] Il-fdalijiet ta' Ċiru l-Kbir jaf indifnu fil-belt kapitali tiegħu ta' Pasargadae, fejn illum hemm qabar tal-[[ġebla tal-ġir]] (li nbena għall-ħabta tal-540–530 Q.K.) li għadu jeżisti, u ħafna jemmnu li huwa tiegħu. Strabo u Arrian jipprovdu deskrizzjonijiet kważi identiċi tal-qabar, abbażi tar-rapport ta' xhieda ta' Aristobulus ta' Cassandreia, li fuq talba ta' [[Alessandru Manju]] żar il-qabar darbtejn. Għalkemm il-belt innifisha issa tinsab fi stat ta' fdalijiet, il-post tad-dfin ta' Ċiru l-Kbir baqa' pjuttost intatt, u l-qabar ġie parzjalment irrestawrat mid-deterjorament naturali li seħħ tul is-sekli. Skont Plutarka, fuq l-epitaffju tiegħu kien hemm dan li ġej:<blockquote>Int min int u ġej minn fejn ġej, naf li se tiġi, jien Ċiru li rebaħ l-imperu għall-Persjani. Għaldaqstant tmaqdarnix għax ħadt din il-biċċa art biex fiha jintradam l-għadam tiegħi.</blockquote>L-evidenza tal-kitbiet kunejformi mnaqqxa fil-Babilonja turi bil-provi li Ċiru miet għall-ħabta ta' Diċembru 530 Q.K., u li ibnu Cambyses II kien sar ir-re. Cambyses kompla l-politika ta' espansjoni ta' missieru, u ħataf l-Eġittu għall-Imperu, iżda miet wara 7 snin biss ta' tmexxija. Is-suċċessur tiegħu kien jew l-iben l-ieħor ta' Ċiru, Bardiya, jew impostur taparsi Bardiya, li sar l-uniku mexxej tal-Persja għal 7 xhur, sa ma nqatel minn Darius il-Kbir. Ir-rakkonti Rumani u Griegi tal-qedem li ġew tradotti jipprovdu deskrizzjoni ċara tal-qabar kemm [[Ġeometrija|ġeometrikament]] kif ukoll estetikament; l-għamla ġeometrika tal-qabar ma tantx inbidlet tul is-snin, u għad għandha għamla kwadrangolari kbira tal-ġebel fil-bażi, segwita minn suċċessjoni piramidali ta' ġebel rettangolari iżgħar, sa ftit ċangaturi wara, fejn l-istruttura hija mħaddna minn binja, b'saqaf ġej għal ħnejja magħmul mill-ġebel b'għamla piramidali, b'fetħa jew tieqa żgħira mal-ġenb, fejn anke l-irqaq raġel fid-dinja bil-kemm ikun jista' jidħol ġewwa minnha. Fi ħdan din il-binja kien hemm tebut tad-deheb, imserraħ fuq mejda b'riffieda tad-deheb, u fih indifen il-katavru ta' Ċiru l-Kbir. Fuq il-post tad-dfin tiegħu kien hemm kisja bit-tapizzerija u bid-drappijiet magħmula mill-aqwa materjali Babiloniżi, bl-użu tal-ifjen sengħa ta' Medija; taħt il-post tad-dfin tiegħu kien hemm tapit aħmar fin, li jkopri l-parti rettangolari dejqa tal-qabar tiegħu. Ir-rakkonti Griegi tradotti jiddeskrivu l-qabar bħala li tqiegħed fil-ġonna għammiela ta' Pasargadae, imdawwar bis-siġar u bl-arbuxxelli ornamentali, b'grupp ta' protetturi Akemenidi msejħa l-"Maġi", stazzjonati fil-qrib biex jipproteġu l-binja mis-serq jew minn kwalunkwe ħsara. Snin wara, fil-kaos li nħoloq minħabba l-invażjoni tal-Persja min-naħa ta' Alessandru Manju u wara t-telfa li ġarrab [[Darius III]], xi ħadd irnexxilu jidħol fil-qabar ta' Ċiru l-Kbir u l-biċċa l-kbira tal-affarijiet lussużi li kien hemm ġo fih insterqu. Meta Alessandru wasal fejn il-qabar, huwa baqa' mistagħġeb mill-mod kif kien ittrattat il-qabar, u staqsa spjegazzjonijiet mingħand il-Maġi u ressaqhom quddiem il-qorti. F'xi rakkonti, id-deċiżjoni ta' Alessandru li l-Maġi jitressqu quddiem il-qorti kienet iktar bħala tentattiv biex jimminalhom l-influwenza tagħhom u juri l-poter tiegħu fl-imperu maħkum il-ġdid tiegħu, milli tħassib għall-qabar ta' Ċiru. Madankollu, Alessandru kien jammira lil Ċiru, u minn età bikrija kien jaqra ċ-''Ċiropedija'' ta' Xenophon, li kienet tiddeskrivi l-eroiżmu ta' Ċiru fil-battalji u l-governanza tiegħu bħala re u bħala leġiżlatur. Fi kwalunkwe każ, Alessandru ordna lil Aristobulus itejjeb il-kundizzjoni tal-qabar u jirrestawrah minn ġewwa. Minkejja l-ammirazzjoni tiegħu għal Ċiru l-Kbir, u t-tentattivi tiegħu ta' rinnovazzjoni tal-qabar, 6 snin qabel (330 Q.K.) Alessandru kien seraq ir-rikkezzi ta' Persepolis, il-belt opulenti li Ċiru jaf għażel is-sit tagħha, u jew ordna li tingħata n-nar bħala att ta' propaganda favur il-Griegi jew taha n-nar meta kien fis-sakra. Il-binja baqgħet teżisti minkejja t-trapass taż-żmien, l-invażjonijiet, id-diviżjonijiet interni, l-imperi suċċessivi, il-bidliet ta' reġimi u r-rivoluzzjonijiet. L-aħħar figura Persjana prominenti li xeħtet l-attenzjoni fuq il-qabar kienet [[Mohammad Reza Pahlavi]] (Shah tal-Iran), l-aħħar monarka uffiċjali tal-Persja, matul iċ-ċelebrazzjonijiet tiegħu ta' 2,500 sena ta' monarkija. Bħal Alessandru Manju qablu, ix-Shah tal-Iran ried jappella għal-legat ta' Ċiru biex jilleġitimizza t-tmexxija tiegħu stess bħala estensjoni. In-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] jirrikonoxxu l-qabar ta' Ċiru l-Kbir u Pasargadae bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]]. == Legat == === Influwenza fuq iċ-ċivilizzazzjonijiet tal-Lvant u tal-Punent === [[Stampa:Cyrus II le Grand et les Hébreux.jpg|daqsminuri|Fil-Bibbja jingħad li Ċiru l-Kbir illibera l-Lhud mill-jasar Babiloniż biex jerġgħu jinsedjaw u jibnu Ġerusalemm, u b'hekk għandu post onorevoli fil-Ġudaiżmu.]] L-istoriku [[Renju Unit|Brittaniku]] [[Charles Freeman]] jissuġġerixxi li "L-ambitu u l-kobor tal-kisbiet tiegħu [Ċiru] kienu jikklassifikaw ferm iktar minn dawk tar-re Maċedonu, Alessandru, li qered l-imperu [tal-Akemenidi] fis-snin 20 tas-seklu 4 iżda ma rnexxilu jipprovdi l-ebda alternattiva stabbli". Ċiru kien eroj personali għal bosta nies, fosthom [[Thomas Jefferson]], Mohammad Reza Pahlavi u [[David Ben-Gurion]]. Il-kisbiet ta' Ċiru l-Kbir fi żmien il-qedem huma riflessi fil-mod kif jiġi mfakkar illum il-ġurnata. In-nazzjon tiegħu stess, l-Iranjani, ikkunsidrawh bħala "l-Missier", l-istess titlu li kien intuża fi żmien Ċiru nnifsu, mill-bosta nazzjonijiet li ħakem, peress li skont Xenophon: l-istandard ta' Ċiru, deskritt bħala ajkla tad-deheb immuntata fl-"għoli", baqa' l-pavaljun uffiċjali tal-Akemenidi.<blockquote>U dawk li huma sudditi tiegħu, ittrattahom bi stima u bil-galbu, daqslikieku kienu uliedu stess, filwaqt li s-sudditi tiegħu min-naħa l-oħra kienu jirrispettaw lil Ċiru bħala "Missierhom" ... Liema raġel ieħor jekk mhux "Ċiru", wara li qaleb imperu ta' taħt fuq, qatt miet bit-titlu ta' "Il-Missier" min-nies stess li kien ġabhom taħt il-poter tiegħu? Huwa minnu li dan huwa isem għal xi ħadd li jrodd, iktar milli jieħu!</blockquote>L-istoriku Plutarka (twieled għall-ħabta tas-46 – miet għall-ħabta tal-119 W.K.) jgħid li "l-Persjani, minħabba li Ċiru kellu mnieħru mgħawweġ ganċ, saħansitra sa issa għandhom għal qalbhom l-irġiel b'imnieħer mgħawweġ ganċ u jqisuhom bħala l-iżjed sbieħ". Il-Babiloniżi kienu jqisuh bħala "l-Liberatur", peress li kienu offiżi mill-mexxej preċedenti tagħhom, Nabonidus, li kien wettaq sagrileġġ. Il-Ktieb ta' Eżra jirrakkonta l-ġrajja tal-ewwel ritorn tal-eżiljati fl-ewwel sena ta' Ċiru, fejn Ċiru jipproklama: "Il-Mule, Alla tal-ġenna, tani r-renji kollha tal-art; u Hu tani l-kompitu li nibni tempju f'Ġerusalemm, fil-Ġudea".(Eżra 1:2) Ċiru kien magħruf bl-istess mod bħala statista u bħala suldat. Parzjalment minħabba l-infrastruttura politika li ħoloq, l-Imperu tal-Akemenidi dam ferm anke wara mewtu. Il-fatt li l-Persja qamet fuq saqajha taħt it-tmexxija ta' Ċiru kellu impatt kbir fuq il-milja tal-istorja tad-dinja, inkluż fil-forom tal-[[filosofija]], tal-letteratura u tar-reliġjon Iranjani. Ħafna mid-dinastiji Iranjani ta' wara l-Imperu tal-Akemenidi u r-rejiet tagħhom raw lilhom infushom bħala l-werrieta ta' Ċiru l-Kbir u sostnew li qed ikomplu l-legat li ħalla warajh Ċiru. Madankollu, fost l-istudjużi hemm opinjonijiet differenti dwar jekk dan huwiex il-każ ukoll għad-dinastija tas-Sassanidi. Alessandru Manju stess kien infatwat b'Ċiru l-Kbir u kien jammirah, wara li minn età bikrija kien jaqra ċ-''Ċiropedija'' ta' Xenophon, li kienet tiddeskrivi l-eroiżmu ta' Ċiru fil-battalji u fil-governanza, kif ukoll il-ħiliet tiegħu bħala re u leġiżlatur. Matul iż-żjara tiegħu f'Pasargadae huwa ordna lil Aristobulus biex iżejjen il-kompartiment tal-qabar ta' Ċiru minn ġewwa. Il-legat ta' Ċiru nħass saħansitra sal-[[Iżlanda]] u l-Amerka kolonjali. Ħafna mill-ħassieba u mill-mexxejja tal-Antikità Klassika kif ukoll tar-[[Rinaxximent]] u tal-[[Illuminiżmu]], u l-missirijiet tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti tal-Amerka]] ispiraw ruħhom minn Ċiru l-Kbir permezz ta' xogħlijiet bħaċ-''Ċiropedija''. Thomas Jefferson, pereżempju, kellu żewġ kopji taċ-''Ċiropedija'', waħda bit-traduzzjonijiet paralleli bil-Grieg u bil-Latin faċċata ta' xulxin b'marki sostanzjali ta' Jefferson li juru l-ammont ta' influwenza li kellu l-ktieb fuq it-tfassil tad-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Istati Uniti. Skont il-Professur [[Richard Nelson Frye]], Ċiru — li l-ħiliet tiegħu bħala ħakkiem u amministratur joħorġu fid-dieher mil-lonġevità u l-qawwa tal-Imperu tal-Akemenidi — kellu rwol kważi mitiku fost il-poplu Persjan "simili għal dak ta' Romulu u Remu f'[[Ruma]] jew [[Mosè]] għall-Iżraeliti", bi ġrajja li "ssegwi permezz ta' bosta dettalji l-ġrajjiet tal-eroj u tal-ħakkiema minn inħawi oħra fid-dinja tal-qedem". Frye jikteb, "Huwa sar l-epitoma tal-kwalitajiet kbar mistennija minn mexxej fid-dinja tal-qedem, u kellu karatteristiċi erojċi bħala ħakkiem li kien tolleranti u ħanin kif ukoll qalbieni u awdaċi. Il-personalità tiegħu kif meqjusa mill-Griegi influwenzathom u lil Alessandru Manju, u peress li t-tradizzjoni ġiet trażmessa mir-Rumani, jaf titqies li influwenzat il-ħsieb tagħna saħansitra issa". It-tmexxija tiegħu ġiet studjata u ammirata minn bosta mill-mexxejja l-kbar, bħal Alessandru Manju, [[Ġulju Ċesri]] u Thomas Jefferson. === Amministrazzjoni u politika === ==== Sistema tas-satrapiji ==== Ċiru stabbilixxa l-imperu bħala imperu bbażat fuq diversi stati ggvernati minn erba' stati kapitali: Pasargadae, il-Babilonja, Susa u Ecbatana. Huwa ta ċertu ammont ta' awtonomija reġjonali lil kull stat, fil-forma ta' sistema ta' satrapiji. Satrapija kienet unità amministrattiva, li normalment kienet tkun organizzata fuq bażi [[Ġeografija|ġeografika]]. "Satrap" (gvernatur) kien re vassall, li kien jamministra r-reġjun, "ġeneral" kien jissorvelja r-reklutaġġ militari u kien jiżgura l-ordni, u "segretarju statali" kien jieħu ħsieb iż-żamma tar-rekords uffiċjali. Il-ġeneral u s-segretarju statali kienu jaqgħu taħt is-satrap kif ukoll il-gvern ċentrali. Matul ir-renju tiegħu, Ċiru żamm il-kontroll fuq reġjun enormi ta' renji maħkuma, miksuba permezz taż-żamma u tal-espansjoni tas-satrapiji. L-organizzazzjoni ulterjuri tat-territorji ġodda li kienu jinħakmu fi provinċji mmexxijin mis-satrapi tkompliet mis-suċċessur ta' Ċiru, Darius il-Kbir. ==== Strateġija militari ==== L-imperu ta' Ċiru kien ibbażat fuq it-tributi u l-ħlasijiet minn bosta partijiet tar-renju tiegħu. Permezz tal-ħila militari tiegħu, Ċiru ħoloq armata organizzata li kienet tinkludi l-unità tal-Immortali, li kienet tikkonsisti minn 10,000 suldat imħarrġin sew. Il-ħakmiet ta' Ċiru taw il-bidu għal era ġdid ta' bini tal-imperi, fejn superstat enormi, magħmul minn għexieren ta' pajjiżi, razez, reliġjonijiet u lingwi, kien imexxi permezz ta' amministrazzjoni unika bil-gvern ċentrali fit-tmun. Din is-sistema damet għal sekli sħaħ, u nżammet kemm mid-dinastija tas-Selewċidi li kienu l-invażuri waqt il-kontroll tagħhom tal-Persja, u iktar 'il quddiem mid-dinastiji Iranjani, fosthom il-Partiċi u s-Sassanidi. ==== Proġetti infrastrutturali ==== [[Stampa:Bust of Cyrus from Duesternstrasse 43-51, Hamburg.jpg|daqsminuri|Bust tas-[[seklu 17]] ta' Ċiru l-Kbir f'[[Amburgu]], il-[[Ġermanja]].]] Ċiru kien magħruf għall-innovazzjonijiet tiegħu fil-proġetti tal-kostruzzjoni; huwa kompla jiżvilupp it-teknoloġiji li sab fil-kulturi li ħakem u applikahom fil-kostruzzjoni tal-palazzi ta' Pasargadae. Huwa kien famuż ukoll għall-imħabba tiegħu għall-ġonna; skavi reċenti fil-belt kapitali tiegħu żvelaw l-eżistenza tal-Ġnien Persjan ta' Pasargadae u network ta' kanali tal-irrigazzjoni. Pasargadae kien is-sit ta' żewġ palazzi tal-għaġeb imdawrin b'park irjali maestuż u ġonna formali enormi; fosthom kien hemm il-ġonna vertikali b'erba' saffi ta' "Paradisja" b'iktar minn 1,000 metru ta' kanali magħmula mill-ġebla tal-ġir imnaqqxa, iddisinjati biex jimlew vaski żgħar f'kull 16-il metru u jsaqqu diversi tipi ta' flora selvaġġa u domestika. Id-disinn u l-kunċett ta' Paradisja kienu eċċezzjonali u ntużaw bħala mudell għal bosta parks tal-qedem u moderni minn dak iż-żmien 'l hawn. Huwa fforma wkoll sistema postali innovattiva fl-imperu kollu, ibbażata fuq diversi stazzjonijiet ta' kollegament imsejħa Chapar Khaneh. Fl-1658, filwaqt li l-Protettorat ta' Cromwell kien qed imexxi l-Brittanja, it-[[tabib]] u l-filosfu Ingliż Sir [[Thomas Browne]] kiteb diskors imsejjaħ ''Il-Ġnien ta' Ċiru'', li fih Ċiru jiġi deskritt bħala mexxej għaref arketipiku. Madankollu, minkejja li jissemma fit-titlu, Ċiru ma kienx l-enfasi prinċipali tax-xogħol ta' Browne. "Ċiru x-Xiħ, imrabbi fil-boskijiet u fil-muntanji, meta wasal iż-żmien u l-poter ippermettilu dan, tħarreġ fl-edukazzjoni tiegħu, u ġab miegħu t-teżori tal-għalqa fit-tmexxija u fiċ-ċirkoskrizzjoni. Tant kienu sbieħ il-Ġonna tal-Babilonja, li huwa maħsub li kien ħoloqhom hu". ==== Denominazzjoni tal-muniti ==== [[Stampa:KINGS of LYDIA. Time of Cyrus to Darios I. Circa 545-520 BC.jpg|daqsminuri|Il-verżjoni Akemenida tal-Croeseid, izzekkat f'Lidja, taħt it-tmexxija ta' Ċiru l-Kbir (bil-Persjan Antik: 𐎤𐎢𐎽𐎢𐏁 ''Kūruš'') lil Darius I (bil-Persjan Antik: <small>𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁</small> ''Dārayavaʰuš''), għall-ħabta tal-545–520 Q.K. Il-munita tiżen 8.06 grammi biss, meta mqabbla mal-10.7 grammi standard tal-Croeseid oriġinali, li kienet l-ewwel munita tad-deheb fl-istorja tad-dinja, izzekkata mir-re Lidjan Croesus.]] L-użu tal-isem ''Kuruş'' bħala denominazzjoni tal-muniti għaz-zekkar tmur lura għas-seklu 6 Q.K., fi żmien il-Croeseid, l-ewwel munita tad-deheb fid-dinja, li oriġinarjament ġiet izzekkata mir-Re Croesus ta' Lidja. Il-Croeseid iktar 'il quddiem kompliet tiġi zekkata u nfirxet f'żona ġeografika wiesgħa permezz ta' Ċiru l-Kbir (bil-Persjan Antik: 𐎤𐎢𐎽𐎢𐏁 ''Kūruš''), il-fundatur tal-Imperu tal-Akemenidi, li għeleb lir-Re Croesus u ħakem lil Lidja fil-Battalja ta' Thymbra fil-547 Q.K. Ċiru (Kūruš) għamel il-Croeseid il-munita tad-deheb standard tal-imperu enormi tiegħu, u uża l-istess disinn tal-''[[iljun]] u l-barri'', iżda b'piż imnaqqas (8.06 grammi, minflok 10.7 grammi standard tal-verżjoni oriġinali maħruħa mir-Re Croesus) minħabba l-ħtieġa ta' ammonti akbar ta' dawn il-muniti, għal popolazzjoni ferm akbar. === Drittijiet tal-bniedem u multikulturaliżmu === ==== Ċilindru ta' Ċiru ==== [[Stampa:Cyrus Cylinder.jpg|daqsminuri|Iċ-Ċilindru ta' Ċiru fil-Mużew Brittaniku.]] Wieħed mill-ftit sorsi eżistenti ta' informazzjoni li jista' jiġi datat direttament għal żmien Ċiru huwa ċ-Ċilindru ta' Ċiru (bil-Persjan: استوانه کوروش), li huwa dokument fil-forma ta' ċilindru tat-tafal bil-kitba kunejformi Akkadjana. Kien tpoġġa fil-pedamenti ta' Esagila (it-tempju ta' Marduk fil-Babilonja) bħala depożitu tal-pedamenti wara l-ħakma Persjana fil-539 Q.K. Ġie skopert fl-1879 u llum jinżamm fil-[[Mużew Brittaniku]] f'[[Londra]]. It-test taċ-ċilindru jikxef lir-re Babiloniż depost Nabonidus bħala bla ħniena u jiddeskrivi lil Ċiru bħala wieħed li jogħġob lill-alla ewlieni Marduk. Jiddeskrivi kif Ċiru kien tejjeb il-[[ħajja]] taċ-ċittadini tal-Babilonja, ħa ħsieb ir-ripatrijazzjoni tal-popli spostati u rrestawra t-tempji u s-santwarji. Għalkemm ma tissemmiex b'mod speċifiku fit-test, ir-ripatrijazzjoni tal-Lhud mill-"jasar Babiloniż" tagħhom ġiet interpretata bħala parti minn din il-politika ġenerali. Fis-snin 70 tas-seklu 20, ix-Shah tal-Iran adotta ċ-ċilindru ta' Ċiru bħala simbolu politiku, u użah "bħala immaġni ċentrali fiċ-ċelebrazzjoni tiegħu tal-2,500 sena tal-monarkija Iranjana", u asserixxa li kienet "l-ewwel karta tad-drittijiet tal-bniedem fl-istorja". Dan il-ħsieb ġie kkontestat minn uħud bħala "pjuttost anakronistiku" u kontroversjali, peress li l-kunċett modern tad-drittijiet tal-bniedem kien ikun pjuttost aljen għall-kontemporanji ta' Ċiru u ma jissemmiex miċ-ċilindru. Minkejja dan, iċ-ċilindru ġie meqjus bħala parti mill-identità kulturali tal-Iran. In-Nazzjonijiet Uniti ddikjarat dan l-artefatt bħala "dikjarazzjoni tal-qedem tad-drittijiet tal-bniedem" fl-1971, bl-approvazzjoni tas-Segretarju Ġenerali ta' dak iż-żmien [[Sithu U Thant]], wara li "ngħata replika mingħand oħt ix-Shah tal-Iran". Il-Mużew Brittaniku jiddeskrivi ċ-ċilindru bħala "strument ta' propaganda tal-Mesopotamja tal-qedem" li "jirrifletti tradizzjoni twila fil-Mesopotamja, fejn diġà mit-tielet millenju Q.K., ir-rejiet kienu jibdew ir-renji tagħhom b'dikjarazzjonijiet ta' riformi". Iċ-ċilindru jenfasizza l-kontinwità ta' Ċiru mal-mexxejja Babiloniżi ta' qabel, u jasserixxi l-virtù tiegħu bħala re Babiloniż tradizzjonali filwaqt li jċekken lill-predeċessur tiegħu. [[Neil MacGregor]], id-Direttur tal-Mużew Brittaniku, stqarr li ċ-ċilindru kien "l-ewwel tentattiv li nafu bih dwar it-tmexxija ta' soċjetà, stat b'nazzjonalitajiet u twemmin differenti – tip ġdid ta' infrastruttura statali". Huwa spjega li "Ġie deskritt bħala l-ewwel dikjarazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem, u filwaqt li dan qatt ma kien il-ħsieb tad-dokument – il-kunċett modern tad-drittijiet tal-bniedem qajla kien jeżisti fid-dinja tal-qedem – sar jirrappreżenta t-tamiet u l-aspirazzjonijiet ta' bosta". === Reliġjon u filosofija === ==== Preżenza taż-Żoroastrijaniżmu fl-affarijiet statali tal-Akemenidi ==== [[Stampa:Cyrus the Great with General Harpagus (18th century).jpg|daqsminuri|Ċiru l-Kbir (fin-nofs), flimkien mal-ġeneral tiegħu, Harpagus, warajh, kien jingħata s-sottomissjoni tar-re ta' Medija Astyages (tapizzerija tas-seklu 18).]] L-Iranologu [[Franza|Franċiż]] [[Pierre Briant]] kiteb li, minħabba n-nuqqas kbir ta' informazzjoni li għandna, "huwa pjuttost tentattiv traskurat li nippruvaw nagħmlu rikostruzzjoni ta' x'setgħet kienet ir-reliġjon ta' Ċiru". Hemm dibattitu wkoll dwar jekk kienx ta' fidi Żoroastrijana jew jekk iż-Żoroastrijaniżmu jibdiex ikun involut bħala r-reliġjon statali tal-Akemenidi wara ħajtu. L-evidenza favur dan ġejja mill-ismijiet tal-membri tal-familja ta' Ċiru, u hemm similaritajiet bejn id-deskrizzjoni ta' Yahweh f'Iżaija 40–48 (jiġifieri wara li Iżaija ġie f'kuntatt ma' propagandist Persjan taħt l-amministrazzjoni ta' Ċiru li kien Żoroastrijan) u dik ta' Ahura Mazda fil-Gathas. Kontra din it-teżi huwa l-mod kif Ċiru ppermetta libertà totali tar-reliġjon u pprovda finanzjament għall-istabbiliment tat-tempji u ta' siti imqaddsa oħra, kif ukoll id-data x'aktarx iktar tard tal-attività tal-profeta Iranjan Żoroaster, li stabbilixxa ż-Żoroastrijaniżmu. ==== Tolleranza u libertà tar-reliġjon ==== Il-politiki ta' Ċiru fir-rigward tat-trattament tar-reliġjonijiet li kienu tal-minoranzi huma ddokumentati f'bosta rakkonti storiċi, b'mod partikolari f'sorsi Babiloniżi u Lhud. Ċiru kellu politika ġenerali ta' tolleranza reliġjuża fl-imperu enormi kollu tiegħu. Jiġi kkontestat jekk din kinitx politika ġdida jew kontinwazzjoni tal-politiki segwiti mill-Babiloniżi u mill-Assirjani (kif isostni l-istoriku Amerikan [[Lester Grabbe]]). Huwa ġab il-paċi għall-Babiloniżi u jingħad li żamm l-armata tiegħu 'l bogħod mit-tempji u rrestawra l-istatwi tal-allat Babiloniżi fis-santwarji tagħhom. ==== Fidi personali u prattiki ta' Ċiru ==== L-informazzjoni dwar ir-reliġjon u r-ritwali matul ir-renju ta' Ċiru hija disponibbli wkoll miċ-''Ċiropedija'' ta' Xenophon, minn ''L-Istorji'' ta' Erodotu, u mill-kitbiet imnaqqxa, għalkemm dawn inkitbu f'perjodi iktar tard u għaldaqstant iridu jintużaw bir-reqqa. Iċ-Ċilindru ta' Ċiru sar f'isem Ċiru bih bħala l-kelliem fl-ewwel persuna. Iċ-ċilindru huwa reliġjuż ħafna u huwa msejjes madwar l-interventi tal-alla nazzjonali Babiloniż Marduk. Huwa Marduk li jitfaħħar mill-bidu nett tat-test u l-intervent dirett tiegħu huwa maħsub li kien responsabbli għal dak li ġara fl-istorja reċenti, u huwa Marduk li jikkonvoka lil Ċiru bit-tir li jagħmel tajjeb għall-għemil ħażin tal-predeċessur tiegħu Nabonidus. Barra minn hekk, Ċiru juri rispett mhux biss lill-qima ta' Marduk, iżda anke lil kull qima lokali oħra. Kitba mnaqqxa minn [[Uruk]] tistqarr "(Ċiru) iħobb lil Esangil u Ezida", filwaqt li oħra minn [[Ur]] issemmi li huwa "rritorna l-allat fis-santwarji tagħhom". Oħra mill-Babilonja jew minn Sippar tgħid li għad-differenza ta' Nabonidus, Ċiru għamel sagrifiċċji għall-allat u saħansitra żiedhom. Informazzjoni affidabbli oħra jaf tiġi mid-drawwiet funebri madwar il-qabar ta' Ċiru, li jindikaw il-qima privileġġata u l-għoti ta' ġieħ lill-alla Iranjan Mitra. Uħud identifikaw ukoll il-figura f'bassoriljiev minn Pasargadae bħala Mitra, li tkompli tindika r-reverenza ta' Ċiru għal din id-divinità. Evidenza addizzjonali tindika wkoll ir-rabta bejn Ċiru u Mitra. ==== Liberazzjoni tal-poplu Lhudi ==== It-trattament tal-poplu Lhudi min-naħa ta' Ċiru waqt li kien fl-eżilju fil-Babilonja, wara li r-re Babiloniż [[Nebuchadnezzar II]] qered ir-Renju ta' Ġuda, jiġi rrapportat fil-Bibbja bl-Ebrajk (jew it-[[Testment il-Qadim]]). Ċiru jiġi rrappreżentat b'mod pożittiv u bħala aġent ta' Yahweh, minkejja li jingħad li "ma jafx lil" Yahweh (Iżaija 45:4–5). Il-Ketuvim jintemm fit-Tieni Kronaka bid-digriet ta' Ċiru, li rritorna l-eżiljati sal-Art ta' Iżrael mill-Babilonja u kkummissjona r-rikostruzzjoni tat-Tempju f'Ġerusalemm fid-dawl tat-Tempju ta' Salamun li kien inqered mill-armati Babiloniżi.<blockquote>Għaldaqstant Ċiru, ir-re tal-Persja, qal: Il-Mulej, l-Alla tal-Ġenna, tani r-renji kollha tal-art; u HU tani l-kompitu li nibnilu tempju f'Ġerusalemm, fil-Ġudea. Dawk kollha fostkom li jagħmlu parti mill-poplu Tiegħu – il-Mulej, Alla miegħu, ħallieh imur hemmhekk. – (2 Kronaki 36:23)</blockquote>Dan l-editt jinsab ukoll bis-sħiħ fil-Ktieb ta' Eżra.<blockquote>Fl-ewwel sena tar-Re Ċiru, Ċiru ħareġ digriet: "Rigward id-dar ta' Alla f'Ġerusalemm, dan it-tempju, il-post fejn jiġu offruti s-sagrifiċċji, se jinbena mill-ġdid u l-pedamenti tiegħu se jinżammu, b'għoli ta' 60 kubit u b'wisa' ta' 60 kubit; bi tliet saffi ta' ġebel kbir u saff tal-[[injam]]. Il-kost ta' dan kollu se jitħallas mit-teżor irjali. Il-[[pożati]] tad-deheb u tal-fidda tad-dar ta' Alla, li Nebuchadnezzar ħa mit-tempju f'Ġerusalemm, se jerġgħu jittieħdu lejn il-Babilonja f'posthom, fit-tempju ta' Ġerusalemm; u intom se tpoġġuhom fid-dar ta' Alla". – (Eżra 6:3–5)</blockquote>Il-Lhud onorawh bħala re dinjituż u twajjeb. F'silta mill-Bibbja, Iżaija jirreferi għalih bħala l-Messija (<abbr>litteralment</abbr> 'il-midluk Tiegħu") (Iżaija 45:1), u b'hekk kien l-unika fost il-Ġentili li ġie msejjaħ hekk. F'Iżaija wkoll, Alla jiġi deskritt li qed jgħid, "Se nrabbi lil Ċiru fit-tjubija tiegħi: se nwittilu l-mogħdijiet kollha tiegħu. Huwa se jerġa' jibni l-belt tiegħi u se jillibera l-eżiljati tiegħi, iżda mhux għal prezz jew premju, jgħid [[Alla l-Missier|Alla]] li jista' kollox". (Iżaija 45:13) Kif jissuġġerixxi t-test, Ċiru fl-aħħar mill-aħħar illibera n-nazzjon ta' Iżrael mill-eżilju mingħajr kumpens jew tribut. Il-biċċa l-kbira tal-istudjużi moderni jaħsbu li dawn is-siltiet partikolari (Iżaija 40–55, spiss deskritt bħala d-''Dewtero-Iżaija'') żdiedu minn awtur ieħor lejn l-aħħar tal-eżilju fil-Babilonja (għall-ħabta tal-536 Q.K.). Josephus, l-ewwel storiku Lhudi tas-seklu 1, jirrakkonta l-fehma tradizzjonali tal-Lhud rigward it-tbassir ta' Ċiru f'Iżaija fl-''Antikitajiet tal-Lhud'', il-ktieb 11, il-kapitlu 1:<blockquote>Fl-ewwel sena tar-renju ta' Ċiru, li kienet is-sebgħin waħda mill-jum li l-poplu tagħna tneħħa minn artu stess u ttieħed fil-Babilonja, Alla ħenn għall-qagħda u għax-xorti ta' dan il-poplu fqir, skont it-tbassir tiegħu mill-profeta Ġeremija, qabel il-qerda tal-belt, li wara Nebuchadnezzar u l-legat tiegħu, u wara sebgħin sena ta' eżilju, huwa kien jerġa' jwassalhom fl-art ta' missirijiethom, u għandhom jibnu t-tempju tagħhom, u jgawdu l-prosperità li kellhom fil-qedem. Dawn l-affarijiet Alla żamm magħhom; sawwar moħħ Ċiru, u wassal biex huwa jikteb dan mal-Asja kollha: "Ċiru r-Re jgħid dan li ġej: Ladarba Alla li jista' kollox ħatarni bħala r-re ta' din l-art, jiena nemmen li huwa dak l-Alla li jqim in-nazzjon ta' Iżraeliti; għax tabilħaqq huwa bassar ismi permezz tal-profeti, u li jien għandi nibnilu dar f'Ġerusalemm, fil-Ġudea". Dan Ċiru sar jafu billi qara l-ktieb li Iżaija ħalla warajh bil-profeziji tiegħu; dan il-profeta qal li Alla kien qallu dan fi xbieha sigrieta: "Ir-rieda tiegħi hi li Ċiru, li jiena ħtart bħala r-re ta' bosta nazzjonijiet kbar, jerġa' jibgħat il-poplu Tiegħi lura f'artu stess, u jibnili t-tempju Tiegħi". Dan jitbassar minn Iżaija mija u erbgħin sena qabel il-qerda tat-tempju. Għalhekk, meta Ċiru qara dan, u ammira s-setgħa divina, ħakmitu xewqa u ambizzjoni kbira li jwettaq dak li kien miktub; għaldaqstant sejjaħ għall-iżjed Lhud eminenti li kienu fil-Babilonja, u qalilhom li tahom il-permess li jerġgħu lura f'pajjiżhom, u biex jerġgħu jibnu l-belt tagħhom, Ġerusalemm, u t-tempju ta' Alla, u li hu kien se jkun l-assistent tagħhom, u li kien se jikteb lill-mexxejja u lill-gvernaturi ġirien tal-Ġudea, biex jikkontribwixxu b'deheb u b'fidda għall-kostruzzjoni tat-tempju, u apparti minn hekk, jagħtuhom bhejjem għas-sagrifiċċji tagħhom.</blockquote>Filwaqt li Ċiru jiġi mfaħħar fit-Tanakh (Iżaija 45:1–6 u Eżra 1:1–11), kien hemm kritika Lhudija fil-konfront tiegħu wara li gidbulu l-Kutiti, li riedu jwaqqfu l-kostruzzjoni tat-Tieni Tempju. Huma akkużaw lil-Lhud li kienu qed jikkonfoffaw biex jirribellaw, għalhekk min-naħa tiegħu Ċiru waqqaf il-kostruzzjoni, li ma tlestietx qabel il-515 Q.K., matul ir-renju ta' Darius I. Skont il-Bibbja, kien ir-Re Artaxerxes li kien konvint li jwaqqaf il-kostruzzjoni tat-tempju f'Ġerusalemm (Eżra 4:7–24). [[Stampa:Rembrandt Harmensz. van Rijn (Dutch - Daniel and Cyrus before the Idol Bel - Google Art Project.jpg|daqsminuri|Pittura ta' Danjel u Ċiru quddiem id-divinità Bel.]] In-natura storika ta' dan id-digriet ġiet ikkontestata. Il-Professur Lester L. Grabbe jargumenta li ma kien hemm l-ebda digriet iżda kien hemm politika li kienet tippermetti lill-eżiljati jirritornaw lejn arthom u jerġgħu jibnu t-tempji tagħhom. Huwa jargumenta wkoll li l-arkeoloġija tissuġġerixxi li r-ritorn sar "bil-mod il-mod", matul x'aktarx diversi deċennji, u rriżulta f'popolazzjoni massima ta' x'aktarx 30,000 ruħ. [[Philip R. Davies]] sejjaħ l-awtentiċità tad-digriet bħala waħda "dubjuża", u kkwota lil Grabbe u żied li l-argumentazzjoni kontra "l-awtentiċità ta' Ezra 1.1–4 waslet mingħand J. Briend, f'dokument mogħti lill-Institut Catholique de Paris fil-15 ta' Diċembru 1993, li jiċħad li huwa simili għall-forma ta' dokument uffiċjali iżda pjuttost jirrifletti lingwaġġ idjomatiku profetiku Bibbliku". Mary Joan Winn Leith temmen li d-digriet f'Eżra jaf huwa awtentiku u flimkien maċ-Ċilindru ta' Ċiru, bħall-mexxejja bikrin, Ċiru permezz ta' dawn id-digrieti kien qed jipprova jikseb l-appoġġ mingħand dawk li setgħu kienu strateġikament importanti, b'mod partikolari dawk qrib l-Eġittu li xtaq jaħkem. Hija kitbet ukoll li "l-appelli lil Marduk fiċ-ċilindru u lil Yahweh fid-digriet Bibbliku juru t-tendenza Persjana li jappoġġaw it-tradizzjonijiet reliġjużi u politiċi lokali fl-interess tal-kontroll imperjali". ==== Allużjoni teorika fl-iskrittura [[Iżlam|Iżlamika]] ==== Fis-seklu 19, għadd ta' studjużi Musulmani Indjani prominenti bdew joħorġu b'teoriji li Ċiru l-Kbir huwa l-individwu msemmi fil-[[Koran]] bħala Dhu al-Qarnayn, li jiġi deskritt bħala wieħed li jivvjaġġa lejn il-Punent u lejn il-Lvant (lejn il-"postijiet fejn tinżel u titla' x-xemx") u jtella' barriera kbira li tissepara poplu mħasseb minn "Ya'juj u Ma'juj" għall-ħlas ta' tribut, u din il-barriera donnha kienet destinata li żżommhom issiġillati sal-ħelsien tagħhom li jservi bħala sinjal ta' tmiem id-dinja u Jum il-Ħaqq. Din it-teorija ġiet promossa għall-ewwel darba minn Syed Ahmad Khan (1817–1898) u mbagħad minn Maulana Abul Kalam Azad (1888–1958), u sussegwentement iġġenerat aċċettazzjoni usa' fost xi komunitajiet Musulmani matul is-snin. Din it-teorija ġiet proposta fl-1855 mill-filologu Ġermaniż [[Gustav Moritz Redslob]], iżda fil-biċċa l-kbira ma ntlaqgħetx fid-dinja tal-Punent. Il-maġġoranza tal-istudjużi tal-Punent tar-reliġjon minflok appoġġaw teoriji iktar popolari fil-mitoloġija Iżlamika tradizzjonali li jidentifikaw lil Dhu al-Qarnayn jew bħala r-re Grieg Alessandru Manju jew ċertu re [[Għarab|Għarbi]] pre-Iżlamiku. == Referenzi == [[Kategorija:Monarki]] [[Kategorija:Storja tal-Iran]] [[Kategorija:Twieldu fis-600 Q.K.]] [[Kategorija:Mietu fil-530 Q.K.]] cnfxgwg7ay4rhm2lfeuntg93ed84k2l 14 34499 330840 2026-07-02T14:01:35Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 330840 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja]] [[Kategorija:Iran]] l0fx9g8rhsp796tnr8lntojk2rv6tl3 330842 330840 2026-07-02T14:05:27Z ToniSant 4257 +rindirizz 330842 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Kategorija:Storja tal-Iran]] kgfeynq18rhstrl2lqmjwz8z39ya8zn 330843 330842 2026-07-02T14:06:12Z ToniSant 4257 rindirizz aħjar 330843 wikitext text/x-wiki #RINDIRIZZA [[Kategorija:Storja tal-Iran]] 4jasiod0blgmk2j4ze5ji8ilaw8mfr8 14 34500 330841 2026-07-02T14:04:19Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 330841 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja]] [[Kategorija:Iran]] l0fx9g8rhsp796tnr8lntojk2rv6tl3 330860 330841 2026-07-02T14:23:50Z ToniSant 4257 removed [[Category:Storja]]; added [[Category:Storja skont il-post]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330860 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont il-post]] [[Kategorija:Iran]] s33ccqbcum3kdtakiydvd6mdo202ekh 330861 330860 2026-07-02T14:24:11Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Storja skont il-post]]: "Iran" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 330861 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Storja skont il-post|Iran]] [[Kategorija:Iran]] tsdnesuvc4gj6scjx2xl5k455f9j44d 14 34501 330901 2026-07-02T14:46:50Z ToniSant 4257 kategorija ġdida 330901 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Kategoriji skont iż-żmien]] [[Kategorija:Storja]] glc20wvkeld3mg7v25t1w3r4vf22cac 14 34502 330914 2026-07-02T15:09:37Z ToniSant 4257 +kategorija ġdida 330914 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Ġeografija]] [[Kategorija:Avvenimenti]] ojvcqt7uej65c7cw3wzt2xjkbc0nkj4