Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 6004 331195 274118 2026-07-22T08:46:44Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331195 wikitext text/x-wiki {{infobox city}} '''Sligo''' hija belt żgħira fir-[[Repubblika ta' l-Irlanda]], u dik ewlenija ta' [[County Sligo]]. Fl-2006 kienet tgħodd 18 -il elf ruħ. Hija tinsab imdawra b'muntanji u nixxigħat. L-eqreb belt ta' l-istess kobor hija dik ta' [[Derry]] fl-[[Irlanda ta' Fuq]], li hija 120 kilometru 'l bogħod. == Nies Magħrufa == [[Stampa:Sligo-18-Yeats-Statue-2017-gje.jpg|thumb|upright=0.8|left|W. B. Yeats f'Sligo]] Fost l-aktar nies magħrufa li ħarġu minn din il-belt hemm id-direttur tal-films [[Neil Jordan]]. Il-poeta [[William Butler Yeats]] għadda snin twal fi Sligo, u jinsab midfun f'Drumcliffe, [[County Sligo]]. Ħuh il-pittur [[Jack Butler Yeats]] huwa l-artista li l-aktar li ta fama lil din il-belt ċkejkna, meta kien għamel żmien twil ipitter it-toroq u l-port tagħha, kif ukoll il-pajsaġġ tal-madwar. == Biex tasal Sligo == Sligo qiegħda ftit kilometri biss 'il bogħod mill-Irlanda ta' Fuq, għalkemm l-aħjar modi ta' trasport pubbliku huma permezz tal-ferrovija li taħdem tliet darbiet kuljum lejn [[Dublin]] via Mullingar. Jekk wieħed irid jasal [[Derry]] fl-Irlanda ta' Fuq, l-aħjar jaqbad is-servizz tal-pullman li jitlaq minn [[Galway]] u li jieqaf għal ftit ħin fi Sligo. L-ajruport ta' Sligo huwa ħames kilometri biss mill-qalba tal-belt. Huwa għandu titjiriet diretti lejn [[Dublin]] li tieħu 40 minuta u lejn [[Manchester]], li tieħu 80 minuta. == Referenza == * [http://www.sligoborough.ie/ Kunsill Lokali ta' Sligo] * [http://franklludwig.com/photographs.html Ritratti tal-pajsaġġ madwar Sligo] * [http://www.yeats-sligo.com/ Sit uffiċjali tas-Sligo Yeats Society] * [https://web.archive.org/web/20070526160649/http://www.sligoairport.com/ Sit uffiċjali ta' l-Ajruport ta' Sligo] * [http://www.sligorovers.com/ Sligo Rovers F.C.] [[Kategorija:Bliet u rħula tar-Repubblika Irlandiża|Sligo]] nixo3szttf8jyb18axhij94xvfbfnyk 0 6629 331182 323030 2026-07-21T17:45:48Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Flag_of_Cape_Verde.svg għal Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg 331182 wikitext text/x-wiki Din hija l-'''lista tat-timijiet nazzjonali tal-[[futbol]] tal-irġiel''' fid-dinja. ==Pajjiżi affiljati mal-FIFA== [[Stampa:World Map FIFA.svg|thumb|350px|Il-mappa tad-[[dinja]] bis-sitt konfederazzjonijiet]] Preżentament hemm 208 tim nazzjonali tal-futbol tal-irġiel li hu affiljat mal-''[[FIFA|Fédération Internationale de Football Association]]'' (FIFA), l-organizzazzjoni li tmexxi l-logħba tal-futbol, permezz tal-assoċċazzjonijiet rispettivi tagħhom. Il-membri huma eleġibbli li jieħdu sehem fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] u l-logħbiet l-oħra bejn xulxin huma rikonoxxuti bħala partiti internazzjonali. Ibbażati skont ir-riżultati tal-partiti fuq il-perjodu tal-aħħar erba' snin, il-FIFA tippubblika kull xahar il-[[klassifika mondjali tal-FIFA]], li tikkompara l-qawwa tat-timijiet nazzjonali. Kull tim nazzjonali huwa affiljat f'wieħed mis-sitt konfederazzjoni, skont iż-żona kontinentali tiegħu: *Asja - ''[[Konfederazzjoni tal-Futbol Ażjatiku|Asian Football Confederation]]'' (AFC) *Afrika - ''[[Konfederazzjoni tal-Futbol Afrikan|Confédération Africaine de Football]]'' (CAF) *Amerika ta' Fuq u Ċentrali, u l-Karibew - ''[[CONCACAF|Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football]]'' (CONCACAF) *Amerika t'Isfel - ''[[CONMEBOL|Confederación Sudamericana de Fútbol]]'' (CONMEBOL) *Oċeanja - ''[[Konfederazzjoni tal-Futbol Oċeaniku|Oceania Football Confederation]]'' (OFC) *Ewropa - ''[[UEFA|Union of European Football Associations]]'' (UEFA) Hawn taħt hawn il-lista tat-timijiet nazzjonali tal-futbol skont il-konfederazzjoni. Ftit mit-timijiet nazzjonali huma membri tal-konfederazzjoni, imma mhumiex magħqudin mal-FIFA. Hemm noti li juri jekk tim huwiex magħqud kemm mal-FIFA, kif ukoll informazzjoni jekk tim nazzjonali ħalliex konfederazzjoni biex ingħaqad ma' oħra. ===AFC (Asja)=== Minħabba l-kobor ġeografiku tal-[[Asja]], l-AFC hija diviża f'ħames federazzjonijiet oħra: *[[West Asian Football Federation]] - tirrappreżenta nazzjonijiet fil-Punent tal-kontinent. Il-''WAFF'' għandha sitt membri, imma l-AFC tiddividi t-timijiet li mhumiex membri fi grupp wieħed ta' reġjun ġeografiku. *[[East Asian Football Federation]] - tirrappreżenta nazzjonijiet li ġeneralment jiffurmaw n-naħa tal-"[[Lvant Imbiegħed]]". *[[Central and South Asian Football Federation]] - tirrappreżenta nazzjonijiet li jinsabu fin-naħa ċentrali tal-Asja u s-[[sottokontinent Indjan]]. *[[ASEAN Football Federation]] - tirrappreżenta nazzjonijiet fix-[[Asja tax-Xlokk|Xlokk tal-Asja]], flimkien mal-[[Awstralja]]. *[[South Asian Football Federation]] (SAFF) - tirrapreżenta nazzjonijiet mill-[[Asja t'Isfel]] {| |valign="top" width=5%| *{{fb|Afganistan}} *{{fb|Awstralja}}¹ *{{fb|Baħrejn}} *{{fb|Bangladexx}} *{{fb|Brunej}} *{{fb|Butan}} *{{fb|Ċina}} *{{fb|Emirati Għarab Magħquda}} *{{fb|Filippini}} *{{fb|Ġappun}} *{{fb|Ġordan}} *{{fb|Gwam}} |valign="top" width=5%| *{{fb|Għarabja Sawdita}} *{{fb|Ħong Kong}}³ *{{fb|Indja}} *{{fb|Indoneżja}} *{{fb|Iran}}⁴ *{{fb|Iraq}} *{{fb|Jemen}} *{{fb|Kambodja}} *{{fb|Kirġiżistan}} *{{fb|Korea t'Isfel}} *{{fb|Kuwajt}} *{{fb|Laos}} |valign="top" width=5%| *{{fb|Libanu}} *{{fb|Makaw}}³ *{{fb|Malażja}} *{{fb|Maldivi}} *{{fb|Mongolja}} *{{fb|Mjanmar}} *{{fb|Nepal}} *{{fb|Oman}} *{{fb|Pakistan}} *{{fb|Palestina}} *{{fb|Qatar}} *{{fb|Singapor}} *{{fb|Sri Lanka}} |valign="top" width=5%| *{{fb|Sirja}} *{{fb|Taġikistan}} *{{fb|Tajpej Ċiniżi}}² *{{fb|Tajlandja}} *{{fb|Timor tal-Lvant}} *{{fb|Turkmenistan}} *{{fb|Użbekistan}} *{{fb|Vjetnam}} |} <small>1: Kienu membri tal-OFC (Ingħaqdu mal-AFC fl-2006).<br/> 2: Isem uffiċjali tat-tim nazzjoni tar-[[Repubblika taċ-Ċina]] (Tajwan); Membru tal-OFC mill-1975 sal-1989.<br/> 3: Ismijiet uffiċjali wżati mill-FIFA u l-AFC; l-ismijiet uffiċjali wżati mill-EAFF huma "Ħong Kong, Ċina" u "Makaw, Ċina".<br/> 3: L-Iran hu membru ta' żewġ sottofederazzjonijiet (WAFF u CESAFA). NB: {{fb|Gżejjer Marjani ta' Fuq}} huma membri tal-[[East Asian Football Federation|EAFF]], imma għandhom ukoll assoċjazzjoni mal-[[Konfederazzjoni tal-Futbol Oċeaniku|OFC]].</small> ===CAF (Afrika)=== Minħabba l-kobor ġeografiku tal-Afrika, il-CAF hija diviża f'sitt federazzjonijiet oħra: *Kunsill tal-Lbiċ u ċ-Ċentru tal-Assoċċazzjonijiet tal-Futbol Afrikan (CECACAF) - jirrapreżenta n-nazzjonijiet li ġeneralment huma mħarsa bħala pajjiżi li jiffurmaw l-[[Afrika tal-Lbiċ]] u xi nazzjonijiet mill-[[Afrika Ċentrali]]. *Kunsill tan-Nofsinhar tal-Assoċċazzjonijiet tal-Futbol Afrikan (COSAFA) - jirrapreżenta n-nazzjonijiet li jiffurmaw l-[[Afrika t'Isfel]], kif ukoll xi gżejjer li huma stati u li huma qrib l-Afrika t'Isfel. *Unjoni tal-Punent tal-Assoċċazzjonijiet tal-Futbol Afrikan (WAFU) - waħda miż-żewġ organizzazzjonijiet fl-[[Afrika tal-Punent]]. *Unjoni tat-Tramuntanta tal-Assoċċazzjonijiet tal-Futbol Afrikan (UNAF) - tirrappreżenta nazzjonijiet li jinsabu fl-[[Afrika ta' Fuq]]. *Union des Fédérations du Football de l'Afrique Centrale (UNIFFAC) - tirrapreżenta xi nazzjonijiet li jiffurmaw l-[[Afrika Ċentrali]]. *Union du Football de l'Ouest Afrique - waħda miż-żewġ organizzazzjonijiet fl-[[Afrika tal-Punent]]. {| |valign="top" width=5%| * [[Image:Flag of South Africa.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Afrika t'Isfel|Afrika t'Isfel]] * [[Image:Flag of Algeria.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Alġerija|Alġerija]] * [[Image:Flag of Benin.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Benin|Benin]] * [[Image:Flag of Botswana.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Botswana|Botswana]] * [[Image:Flag of Burkina Faso.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Burkina Faso|Burkina Faso]] * [[Image:Flag of Burundi.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Burundi|Burundi]] * [[Image:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Cape Verde|Cape Verde]] * [[Image:Flag of Chad.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol taċ-Ċad|Ċad]] * [[Image:Flag of Egypt.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Eġittu|Eġittu]] * [[Image:Flag of Djibouti.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Djibouti|Djibouti]] * [[Image:Flag of Egypt.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Eġittu|Eġittu]] * [[Image:Flag of Eritrea.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Eritreja|Eritreja]] * [[Image:Flag of Ethiopia.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Etjopja|Etjopja]] * [[Image:Flag of Gabon.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Gabon|Gabon]] * [[Image:Flag of The Gambia.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Gambja|Gambja]] |valign="top" width=5%| * [[Image:Flag of Ghana.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Gana|Gana]] * [[Image:Flag of Guinea.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Guinea|Guinea]] * [[Image:Flag of Guinea-Bissau.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Guinea-Bissau|Guinea-Bissau]] * [[Image:Flag of Equatorial Guinea.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Guinea Ekwatorjali|Guinea Ekwatorjali]] * [[Image:Flag of Cameroon.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Kamerun|Kamerun]] * [[Image:Flag of Kenya.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Kenja|Kenja]] * [[Image:Flag of the Comoros.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Komoros|Komoros]] * [[Image:Flag of the Republic of the Congo.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Kongo|Kongo]] * [[Image:Flag of Cote d'Ivoire.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Kosta tal-Kosta tal-Avorju|Kosta tal-Avorju]] * [[Image:Flag of Lesotho.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Lesotho|Lesotho]] * [[Image:Flag of Liberia.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Liberja|Liberja]] * [[Image:Flag of Libya.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Libja|Libja]] * [[Image:Flag of Madagascar.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Madagaskar|Madagaskar]] * [[Image:Flag of Malawi.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Malawi|Malawi]] * [[Image:Flag of Mali.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Mali|Mali]] |valign="top" width=5%| * [[Image:Flag of Morocco.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Marokk|Marokk]] * [[Image:Flag of Mauritius.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Mauritius|Mauritius]] * [[Image:Flag of Mauritania.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Mawritanja|Mawritanja]] * [[Image:Flag of Mozambique.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Możambikk|Możambikk]] * [[Image:Flag of Namibia.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tan-Namibja|Namibja]] * [[Image:Flag of Niger.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tan-Niġer|Niġer]] * [[Image:Flag of Nigeria.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tan-Niġerja|Niġerja]] * [[Image:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tar-Repubblika Demokratika tal-Kongo|Repubblika Demokratika tal-Kongo]] * [[Image:Flag of the Central African Republic.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tar-Repubblika tal-Afrika Ċentrali|Repubblika tal-Afrika Ċentrali]] * [[Image:Flag of France.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Réunion|Réunion]]¹ * [[Image:Flag of Rwanda.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Rwanda|Rwanda]] * [[Image:Flag of Sao Tome and Principe.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' São Tomé u Príncipe|São Tomé u Príncipe]] * [[Image:Flag of Senegal.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tas-Senegal|Senegal]] |valign="top" width=5%| * [[Image:Flag of the Seychelles.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tas-Seychelles|Seychelles]] * [[Image:Flag of Sierra Leone.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Sierra Leone|Sierra Leone]] * [[Image:Flag of Somalia.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tas-Somalja|Somalja]] * [[Image:Flag of Sudan.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tas-Sudan|Sudan]] * [[Image:Flag of Swaziland.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Sważiland|Sważiland]] * [[Image:Flag of Tanzania.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tat-Tanżanija|Tanżanija]] * [[Image:Flag of Togo (3-2).svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tat-Togo|Togo]] * [[Image:Flag of Tunisia.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tat-Tuniżija|Tuniżija]] * [[Image:Flag of Uganda.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Uganda|Uganda]] * [[Image:Flag of Zambia.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol taż-Żambja|Żambja]] * [[Image:Flag of Zanzibar.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol taż-Żanżibar|Żanżibar]]^{1, 2} * [[Image:Flag of Zimbabwe.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol taż-Żimbabwe|Żimbabwe]] |} <small>1: Membru tal-CAF, imma mhux tal-FIFA.<br/> 2: Membru proviżorju tal-[[NF-Board]].</small> ===CONCACAF (Amerika ta' Fuq u Ċentrali, u l-Karibew)=== Il-federazzjoni tal-CONCACAF hi maqsuma fi tliet federazzjonijiet oħra: *[[Caribbean Football Union]] (CFU) - tirrapreżenta n-nazzjonijiet fil-[[Karibew]] *[[North American Football Union]] (NAFU) - tirrapreżenta t-tliet nazzjonijiet sovrani tal-[[Amerika ta' Fuq]] *[[Union Centroamericana de Fútbol]] (UCF) - tirrapreżenta s-seba' nazzjonijiet tal-[[Amerika Ċentrali]]. {| |valign="top" width=5%| *[[Image:Flag of Anguilla.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Angwilla|Angwilla]] *[[Image:Flag of Antigua and Barbuda.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Antigwa u Barbuda|Antigwa u Barbuda]] *[[Image:Flag of the Netherlands Antilles.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Antilli Olandiżi|Antilli Olandiżi]] *[[Image:Flag of Aruba.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Aruba|Aruba]] *[[Image:Flag of the Bahamas.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Baħamas|Baħamas]] *[[Image:Flag of Barbados.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Barbados|Barbados]] *[[Image:Flag of Belize.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Beliże|Beliże]] *[[Image:Flag of Bermuda.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Bermuda|Bermuda]] *[[Image:Flag of Dominica.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Dominika|Dominika]] *[[Image:Flag of El Salvador.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' El Salvador|El Salvador]] |valign="top" width=5%| *[[Image:Flag of Jamaica.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Ġamajka|Ġamajka]] *[[Image:Flag of France.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Gujana Franċiża|Gujana Franċiża]]¹ *[[Image:Flag of Grenada.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Grenada|Grenada]] *[[Image:Flag of Guyana.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Gujana|Gujana]] *[[Image:Flag of Guadeloupe (local).svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Gwadalupa|Gwadalupa]]¹ *[[Image:Flag of Guatemala.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Gwatemala|Gwatemala]] *[[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Gżejjer Kajman|Gżejjer Kajman]] *[[Image:Flag of the British Virgin Islands.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Gżejjer Verġni Brittaniċi|Gżejjer Verġni Brittaniċi]] *[[Image:Flag of the United States Virgin Islands.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Gżejjer Verġni Statunitensi|Gżejjer Verġni Statunitensi]] *[[Image:Flag of Haiti.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Ħaiti|Ħaiti]] |valign="top" width=5%| * [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Ħonduras|Ħonduras]] *[[Image:Flag of Canada.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Kanada|Kanada]] *[[Image:Flag of Costa Rica.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Kosta Rika|Kosta Rika]] *[[Image:Flag of Cuba.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Kuba|Kuba]] *[[Image:Flag of Martinique.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Martinika|Martinika]] *[[Image:Flag of Mexico.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Messiku|Messiku]] *[[Image:Flag of Montserrat.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Montserrat|Montserrat]]¹ *[[Image:Flag of Nicaragua.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Nikaragwa|Nikaragwa]] *[[Image:Flag of Panama.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Panama|Panama]] *[[Image:Flag of Puerto Rico.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Porto Riko|Porto Riko]] |valign="top" width=5%| *[[Image:Flag of the Dominican Republic.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tar-Repubblika Dominikana|Repubblika Dominikana]] *[[Image:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Saint Kitts u Nevis|Saint Kitts u Nevis]] *[[Image:Flag of Saint Lucia.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Saint Lucia|Saint Lucia]] * [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Saint-Martin|Saint-Martin]]¹ *[[Image:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Saint Vincent u Grenadine|Saint Vincent u Grenadine]] * [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Sint Maarten|Sint Maarten]]¹ *[[Image:Flag of the United States.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Istati Uniti|Stati Uniti]] *[[Image:Flag of Suriname.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Surinam|Surinam]] *[[Image:Flag of Trinidad and Tobago.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tat-Trinidad u Tobago|Trinidad u Tobago]] *[[Image:Flag of the Turks and Caicos Islands.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Turks u Caicos|Turks u Caicos]] |} <small>1: Membri tal-CONCACAF, imma mhux tal-FIFA.</small> ===CONMEBOL (Amerika t'Isfel)=== *[[Image:Flag of Argentina.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Arġentina|Arġentina]] *[[Image:Flag of Bolivia.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Bolivja|Bolivja]] *[[Image:Flag of Brazil.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Brażil|Brażil]] *[[Image:Flag of Chile.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol taċ-Ċili|Ċili]] *[[Image:Flag of Ecuador.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Ekwador|Ekwador]] *[[Image:Flag of Colombia.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Kolombja|Kolombja]] *[[Image:Flag of Paraguay.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Paragwaj|Paragwaj]] *[[Image:Flag of Peru.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Peru|Peru]] *[[Image:Flag of Uruguay.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Urugwaj|Urugwaj]] ===OFC (Oċeanja)=== {| |valign="top" width=10%| * [[Image:Flag of Fiji.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Fiġi|Fiġi]] * [[Image:Flag of the Cook Islands.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Gżejjer Cook|Gżejjer Cook]] * [[Image:Flag of the Northern Mariana Islands.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Gżejjer Marjani ta' Fuq|Gżejjer Marjani ta' Fuq]]^{1, 3} * [[Image:Flag of the Solomon Islands.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Gżejjer Solomon|Gżejjer Solomon]] * [[Image:Flag of France.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Kaledonja l-Ġdida|Kaledonja l-Ġdida]] * [[Image:Flag of Kiribati.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Kiribati|Kiribati]]^{1, 2} * [[Image:Flag of New Zealand.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tan-New Zealand|New Zealand]] * [[Image:Flag of Niue.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Nju|Nju]]¹ * [[Image:Flag of Palau.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Palau|Palau]]¹ |valign="top" width=22%| * [[Image:Flag of Papua New Guinea.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Papua Guinea l-Ġdida|Papua Guinea l-Ġdida]] * [[Image:Flag of Samoa.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Samoa|Samoa]] * [[Image:Flag of American Samoa.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tas-Samoa Amerikana|Samoa Amerikana]] * [[Image:Flag_of_Federated_States_of_Micronesia.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Istati Federali tal-Mikroneżja|Stati Federali tal-Mikroneżja]]¹ * [[Image:Flag of French Polynesia.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Taħiti|Taħiti]]⁴ * [[Image:Flag of Tonga.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Tonga|Tonga]] * [[Image:Flag of Tuvalu.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol ta' Tuvalu|Tuvalu]]¹ * [[Image:Flag of Vanuatu.svg|20px|border]] [[Tim Nazzjonali tal-Futbol tal-Vanwatu|Vanwatu]] |} <small>1: Membru tal-OFC, imma mhux tal-FIFA.<br/> 2: Membru proviżorju tal-[[NF-Board]].<br/> 3: Il-Gżejjer Marjani ta' Fuq huma membri wkoll tal-[[East Asian Football Federation|EAFF]].<br/> 4: Isem uffiċċjali tal-futbol tal-[[Polineżja Franċiża]] mill-[[1970]].</small> ===UEFA (Ewropa)=== {| |valign="top" width=5%| * {{fb|ALB}} * {{fb|AND}} * {{fb|ARM}} * {{fb|AUT}} * {{fb|AZE}} * {{fb|BLR}} * {{fb|BEL}} * {{fb|BIH}} * {{fb|BUL}} * {{fb|CYP}} * {{fb|DEN}} * {{fb|EST}} * {{fb|FIN}} * {{fb|FRA}} |valign="top" width=5%| * {{fb|GEO}} * {{fb|GER}} * {{fb|GRE}} * {{fb|FRO}} * {{fb|ENG}} * {{fb|IRL}} * {{fb|NIR}} * {{fb|ITA}} * {{fb|ISL}} * {{fb|ISR}}¹ * {{fb|KAZ}}¹ * {{fb|CRO}} * {{fb|LVA}} * {{fb|LIE}} |valign="top" width=5%| * {{fb|LTU}} * {{fb|LUX}} * {{fb|MKD}} * {{fb|MLT}} * {{fb|MDA}} * {{fb|MON}} * {{fb|NOR}} * {{fb|NED}} * {{fb|POL}} * {{fb|POR}} * {{fb|CZE}} * {{fb|ROU}} * {{fb|RUS}} |valign="top" width=5%| * {{fb|SMR}} * {{fb|SRB}} * {{fb|SCO}} * {{fb|SVK}} * {{fb|SVN}} * {{fb|ESP}} * {{fb|SWE}} * {{fb|SUI}} * {{fb|TUR}} * {{fb|UKR}} * {{fb|HUN}} * {{fb|WAL}} |} <small>1: Kien membru tal-[[AFC]].</small> ==Ħoloq esterni== *[http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/associations.html Lista tal-assoċjazzjonijiet] fuq fifa.com {{Futbol internazzjonali}} [[Kategorija:Timijiet nazzjonali tal-futbol]] [[Kategorija:Listi tal-futbol]] ex5ymv7l3janntbzdakyaz3krbmgpcr 0 6888 331176 280921 2026-07-21T09:16:49Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Yezidismardino.JPG għal Yezidis_in_Mardin.jpg 331176 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Yezidis of Mount Sinjar.jpg|thumb|300px|Grupp ta' Jezedin ' [[Ġebel Sinġar]], viċin [[Mosul]] 1920]]{{Nebbieta|reliġjon}} Il yezidin jisimhom ukoll Yazidi (Sharfadin) Huma minoranza żghira, ċirka 100 elf ruh, li prinċipalment joqghodu fil [[Mosul]] fl-Iraq, f'[[Alep]] f'[[Sirja]] izda wkoll fit-[[Turkija]], fl-Iran, f'Armenja u f'Georgia. Il-Jezidiżmu hija reliġjon tan nazzjon Yezidja. Jemmnu F Alla wieħed u fil kotba mqaddsa kollha izda jemmnu u jinvokaw [[Tawess Malik]] li huwa ix [[xitan]]. Il Jezidiżmu huwa taħlit minn kull reliġjonijiet bħal: [[Zaroastriżmu]] [[Ġudaiżmu]], [[kristjaneżmu]] u [[Iżlam]]. Fil-bidu, il Jezidiżmu kienet fratellanza sufija musulmana jisimha, [[At-Tariqa Al Ghadawija]]. Jemmnu f'[[Alla]] wieħed izda hemm divinita' oħra bhal [[Ħasija]] u [[Xajħ Ħasan]].... Għandhom ktieb imqaddes li jismu [[Mosħaf Rex]] u l [[Ktieb il-Ġelwa]] [[Stampa:Yezidis in Mardin.jpg|300px|right|thumb|Jezidin]] [[Stampa:Lalish.jpg |thumbnail|300px|left|Il Qabar ta' [[Xajħ Għadi]] f'[[Lalix]]]] [[Kategorija:Kurdistan]] [[Kategorija:Reliġjon]] eytui9fqthyh8742fh1tkb615kodojj 0 7223 331181 299552 2026-07-21T17:03:24Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Eurovision_participation_map.svg għal Eurovision_decade_of_debut_map.svg 331181 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Eurovision decade of debut map.svg|350px|thumb|Mappa li turi d-debutt fil-festival f'intervall ta' għaxar snin: {{leġġenda|#CC0000|1950}}{{leġġenda|#663300|1960}}{{Leġġenda|#CC00FF|1970}}{{leġġenda|#FFCC00|1980}}{{leġġenda|#00FF00|1990}}{{leġġenda|#003300|2000}}1: Parteċipazzjoni bħala parti mill-Jugożlavja bejn l-1961 u l-1991<br/>2: Parteċipazzjoni bħala parti mill-Jugożlavja u aktar tard bħala s-Serbja u Montenegro fl-2005]] Disgħa u erbgħin pajjiż ipparteċipa fil-'''[[Festival tal-Eurovision]]''' mill-bidu tiegħu fl-[[Festival tal-Eurovision 1956|1956]]. Minn dawn, erbgħa u għoxrin rebħu l-festival. Il-festival, organizzat mill-[[European Broadcasting Union]] (EBU), isir kull sena bejn il-membri tal-Unjoni. Ix-xandara ta' pajjiżi differenti jibgħatu [[kanzunetta]] li tirrapreżenta l-pajjiż, u jivvutaw biex jiddeterminaw l-aqwa kanzunetta fil-kompetizzjoni. Parteċipazzjoni fil-festival hi miftuħa għal kull membru attiv tal-EBU. Biex tkun membru attiv, ix-xandara jridu jkunu fil-[[European Broadcasting Area]], jew fil-[[Kunsill tal-Ewropa]] ta' dak il-pajjiż membru.<ref>{{ċita web |url=http://www.ebu.ch/departments/legal/activities/leg_membership.php |titlu=Membership conditions |lingwa=Ingliż |data=22-02-2006 |editur=EBU |data-aċċess=2008-02-24 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060206120943/http://www.ebu.ch/departments/legal/activities/leg_membership.php |arkivju-data=2006-02-06 |url-status=dead }}</ref> Biex wieħed ikun eleġibbli li jipparteċipa ma jkunx iddeterminat skont il-pożizzjoni ġeografika fl-[[Ewropa]], minkejja il-kelma "Euro" fil-kelma "Eurovision". L-[[Iżrael]], pajjiż mil-Lvant Nofsani, ilu jipparteċipa mill-1973. In-numru ta' nazzjonijiet parteċipanti kiber ġmielu matul is-snin, minn seba' fl-1956 sa aktar minn għoxrin lejn tmiem is-snin tmenin. Hekk kif in-numru ta' kontestanti kiber, kompetizzjonijiet preliminarji u relegazzjoni ġew introdotti, biex jassiguraw li numru konsiderevoli ta' pajjiżi jkollhom ċans li jipparteċipaw. Fl-1993, festival preliminarju, ''[[Kvalifikacija za Millstreet]]'', kien sar f'[[Ljubljana]] biex jintgħażlu tliet pajjiżi mil-Lbiċ tal-Ewropa biex jikkompetu fil-finali. Wara l-[[Festival tal-Eurovision 1993|1993]], ir-regola ta' relegazzjoni ġiet introdotta; dawk li kklassifikaw fl-aħħar sitt postijiet ma setgħux jikkompetu fl-edizzjoni ta' wara. Fl-1996, sistemà ġdida kienet introdotta. Tejps tad-disgħa u għoxrin kontestant kienu ntbagħtu lill-ġurija nazzjonali. L-aqwa tnejn u għoxrin jikkwalifikaw għall-finali. In-[[Norveġja]] bħala l-ospitu tal-kompetizzjoni, ingħatat post awtomatiku fil-finali. Mill-1997 sal-2001, sistemà ġdida ġiet użata fejn il-pajjiżi li kisbu medja żgħira ta' punti f'dawk l-aħħar ħames snin, jispiċċaw relegati. Il-pajjiżi ma setgħux jiġu relegati aktar minn sena waħda. Bejn l-2001 u l-2003, is-sistemà tar-relegazzjoni li kienet użata bejn l-1994 u l-1995, reġgħet ġiet użata. Fl-2004, is-semifinali ġiet introdotta. L-aqwa għaxar pajjiżi fl-edizzjoni ta' qabel, flimkien mal-"[[Eurovision#L-Aqwa Erbgħa|L-Aqwa Erbgħa]]" , jikkwalifikaw għall-finali tal-edizzjoni ta' wara awtomatikament. Il-pajjiżi jidħlu fis-semi-finali, fejn iħallu finali ta' erbgħa u għoxrin. Fl-[[Festival tal-Eurovision 2008|2008]], saru għall-ewwel darba żewġ semifinali.<ref>{{ċita web|url=http://www.eurovision.tv/page/press-releases?id=333 |titlu=Two semi-finals Eurovision Song Contest 2008 |editur=eurovision.tv |data=01-10-2007 |lingwa=Ingliż}}</ref> Xi pajjiżi, bħall-[[Ġermanja]] u r-[[Renju Unit]], daħlu f'kull edizzjoni; il-[[Marokk]], min-naħa l-oħra, daħlu darba biss. Żewġ pajjiżi, it-[[Tuneżija]] u l-[[Libanu]] ppruvaw jidħlu qabel ma daħlu fil-Festival. Il-[[Liechtenstein]], minħabba li m'għandhomx stazzjon tat-televiżjoni tagħhom, ma setgħux jidħlu fl-1969 u fl-1976.<ref name="storja esc">{{ċita web|url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A22080368 |titlu=The Eurovision Song Contest 1956 - present |data=26-04-2007 |editur=BBC |lingwa=Ingliż}}</ref> ==Parteċipanti== {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef" !Pajjiż !! Sena debuttanti !! Parteċipazzjonijiet !! Rebħiet |- |{{inesc|Albanija}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2004|2004]] | align="center"|8 | align="center"|0 |- bgcolor="#DCDCDC" |{{inesc|Andorra}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2004|2004]] | align="center"|6 | align="center"|0 |- |{{inesc|Armenja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2006|2006]] | align="center"|6 | align="center"|0 |- |{{inesc|Awstrija}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1957|1957]] | align="center"|44 | align="center"|1 |- |{{inesc|Ażerbajġan}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2008|2008]] | align="center"|4 | align="center"|1 |- |{{inesc|Belarus}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2004|2004]] | align="center"|8 | align="center"|0 |- |{{inesc|Belġju}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1956|1956]] | align="center"|53 | align="center"|1 |- |{{inesc|Bożnija u Ħerżegovina}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1993|1993]] | align="center"|17 | align="center"|0 |- |{{inesc|Bulgarija}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2005|2005]] | align="center"|7 | align="center"|0 |- |{{inesc|Ċipru}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1981|1981]] | align="center"|29 | align="center"|0 |- |{{inesc|Danimarka}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1957|1957]] | align="center"|40 | align="center"|2 |- |{{inesc|Estonja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1994|1994]] | align="center"|17 | align="center"|1 |- |{{inesc|Finlandja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1961|1961]] | align="center"|45 | align="center"|1 |- |{{inesc|Franza}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1956|1956]] | align="center"|54 | align="center"|5 |- |{{inesc|Ġeorġja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2007|2007]] | align="center"|4 | align="center"|0 |- |{{inesc|Ġermanja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1956|1956]] | align="center"|55 | align="center"|2 |- |{{inesc|Greċja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1974|1974]] | align="center"|32 | align="center"|1 |- |{{inesc|Irlanda}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1965|1965]] | align="center"|45 | align="center"|7 |- |{{inesc|Italja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1956|1956]] | align="center"|37 | align="center"|2 |- |{{inesc|Iżlanda}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1986|1986]] | align="center"|24 | align="center"|0 |- |{{inesc|Iżrael}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1973|1973]] | align="center"|34 | align="center"|3 |- |- bgcolor="#DCDCDC" |{{inesc|Jugożlavja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1961|1961]] | align="center"|27 | align="center"|1 |- |{{inesc|Kroazja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1993|1993]] | align="center"|19 | align="center"|0 |- |{{inesc|Latvja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2000|2000]] | align="center"|12 | align="center"|1 |- |{{inesc|Litwanja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1994|1994]] | align="center"|12 | align="center"|0 |- bgcolor="#DCDCDC" |{{inesc|Lussemburgu}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1956|1956]] | align="center"|37 | align="center"|5 |- |{{inesc|Maċedonja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1998|1998]] | align="center"|11 | align="center"|0 |- |{{inesc|Malta}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1971|1971]] | align="center"|24 | align="center"|0 |- bgcolor="#DCDCDC" |{{inesc|Marokk}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1980|1980]] | align="center"|1 | align="center"|0 |- |{{inesc|Moldova}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2005|2005]] | align="center"|7 | align="center"|0 |- bgcolor="#DCDCDC" |{{inesc|Monako}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1959|1959]] | align="center"|24 | align="center"|1 |- bgcolor="#DCDCDC" |{{inesc|Montenegro}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2007|2007]] | align="center"|3 | align="center"|0 |- |{{inesc|Norveġja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1960|1960]] | align="center"|50 | align="center"|3 |- |{{inesc|Olanda}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1956|1956]] | align="center"|52 | align="center"|4 |- |{{inesc|Polonja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1994|1994]] | align="center"|16 | align="center"|0 |- |{{inesc|Portugall}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1964|1964]] | align="center"|45 | align="center"|0 |- |{{inesc|Renju Unit}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1957|1957]] | align="center"|54 | align="center"|5 |- bgcolor="#DCDCDC" | {{inesc|Repubblika Ċeka}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2007|2007]] | align="center"|3 | align="center"|0 |- |{{inesc|Rumanija}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1994|1994]] | align="center"|13 | align="center"|0 |- |{{inesc|Russja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1994|1994]] | align="center"|15 | align="center"|1 |- |{{inesc|Serbja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovsiion 2007|2007]] | align="center"|5 | align="center"|1 |- bgcolor="#DCDCDC" |{{inesc|Serbja u Montenegro}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2004|2004]] | align="center"|2 | align="center"|0 |- |{{inesc|Slovakkja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1994|1994]] | align="center"|6 | align="center"|0 |- |{{inesc|Slovenja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1993|1993]] | align="center"|17 | align="center"|0 |- |{{inesc|Spanja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1961|1961]] | align="center"|51 | align="center"|2 |- |{{inesc|Turkija}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1975|1975]] | align="center"|33 | align="center"|1 |- |{{inesc|Ukrajna}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2003|2003]] | align="center"|9 | align="center"|1 |- |{{inesc|Ungerija}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1994|1994]] | align="center"|9 | align="center"|0 |- |{{inesc|Żvezja}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1958|1958]] | align="center"|51 | align="center"|4 |- |{{inesc|Żvizzera}} | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 1956|1956]] | align="center"|52 | align="center"|2 |} ==Pajjiżi li pruvaw jipparteċipaw== {| class="wikitable" |- style="background:#efefef" ! width="150"|Pajjiż ! Sena ! Noti ! Ref |- | {{inesc|Libanu}} | [[Festival tal-Eurovision 2005|2005]] | Il-Libanu irtiraw mill-edizzjoni tal-2005 minħabba li [[Téle Liban]] ma kienx se jiggarantixxi jekk kienx se jxandar il-kanzuentta Iżraelita, wara li l-EBU assiguraw li huma kienu se juru s-serata sħiħa. Din kienet se tikser ir-regoli tal-festival. | align="center"|<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4362373.stm |titlu=Lebanon withdraws from Eurovision |lingwa=Ingliż |editur=BBC News |data=18-03-2005}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.albawaba.com/en/news/181808 |titlu=Lebanon officially withdraws from Eurovision |editur=Al Bawaba |data=29-03-2005 |lingwa=Ingliż}}</ref> |- |{{inesc|Liechtenstein}} | [[Festival tal-Eurovision 1969|1969]] u [[Festival tal-Eurovision 1974|1974]] | Il-Liechtenstein ma kellux stazzjoni membru tal-EBU u b'hekk ma kienx eleġibbli li jidħol fil-festival. Madanakollu, il-Liechtenstein issa għadhom stazzjon, li b'hekk iħallihom isiru membru tal-EBU jekk iridu. | align="center"|<ref name="storja esc"/><ref>{{ċita web|url=http://www.esctoday.com/news/read/12220 |titlu=Liechtenstein gets its own TV station |isem=Kuipers |kunjom=Michael |data=24-08-2008 |editur=Esctoday |lingwa=Ingliż }}</ref> |- |{{inesc|Tuneżija}} | [[Festival tal-Eurovision 1977|1977]] | It-Tuneżija kienet se tkanta fir-raba' post tal-edizzjoni tal-1997. Ir-raġuni tal-irtirar tal-pajjiż qatt ma stabbilit uffiċjalment; xi għajdut isostnu li [[ERTT]] ma ridux jikkompetu mal-Iżrael. | align="center"|<ref name="storja esc"/> |} ==Biblijografija== *O'Connor, John Kennedy (2005). ''The Eurovision Song Contest 50 Years The Official History.'' Londra: Carlton Books Limited. ISBN 1-84442-586-X. ==Referenzi== {{reflist}} ==Ħoloq esterni== *[http://www.eurovision.tv/ Sit uffiċjali tal-Eurovision] {{Snin tal-Eurovision}} {{Pajjiżi tal-Eurovision}} [[Kategorija:Pajjiżi fil-Festival tal-Eurovision|!]] [[et:Eurovisiooni lauluvõistlus#Riigid Eurovisiooni lauluvõistlusel]] 9ktbygx35ncl8h4px3sjylwua4anhtd 0 8336 331177 319580 2026-07-21T09:45:25Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Coat_of_arms_of_Samoa.svg għal Public_Seal_of_Samoa.svg 331177 wikitext text/x-wiki {{stub|Ġeografija}} [[Stampa:Flag of Samoa.svg|thumb|Il-bandiera tas-Samoa]] [[Stampa:Public Seal of Samoa.svg|thumb|tarka tas-Samoa]] [[Stampa:Samoa District borders (numbered).png|thumb|Mappa tas-Samoa]] [[Stampa:Ws-map.png|thumb|Mappa tas-Samoa]] [[Stampa:Samoa map 800px.png|thumb|Mappa tas-Samoa]] [[Stampa:Sketch map Samoa in the Pacific.jpg|thumb|Mappa tas-Samoa]] [[Stampa:Sketch map Samoa in the Pacific.jpg|thumb|Mappa tas-Samoa]] [[Stampa:Samoa District borders (numbered).png|thumb|Organizzazzjoni territorjali tas-Samoa]] [[Stampa:Samoa - Apia Govt buildings.jpg|thumb|Apia]] Is-'''Samoa''' hi nazzjon fl-[[Oċean Paċifiku]]. Il-[[belt kapitali]] hi [[Apia]]. Is-Samoa (bl-[[Ingliż]]: Samoa; [[Samoan]]: Sāmoa), uffiċjalment l-Istat Indipendenti tas-Samoa (bl-Ingliż: l-Istat Indipendenti tas-Samoa; is-Samoan: Malo Sa'oloto Tuto'atasi jew Sāmoa), huwa pajjiż gżira tal-[[Oċeanja]] integrat fil-Polineżja . Il-belt kapitali u l-aktar popolata tagħha hija Apia, fuq il-gżira ta' Upolu. Magħruf qabel bħala Samoa Ġermaniża mill-1910 sal-1914 u Samoa tal-Punent mill-1914 sal-1997, huwa pajjiż li jinkludi l-parti tal-punent tal-arċipelagu Samoan fin-Nofsinhar tal-Paċifiku. Kisbet l-indipendenza minn [[New Zealand]] fl-1962. Iż-żewġ gżejjer ewlenin tal-pajjiż huma Upolu u Savai'i. Is-Samoa ddaħħlet fin-NU fil-15 ta' Diċembru, 1976. L-arċipelagu kollu tas-Samoan, inkluż is-Samoa Amerikana, kien magħruf bħala l-“Gżejjer tan-Navigatur” minn esploraturi Ewropej tas-seklu 19 minħabba l-ħila tas-Samoan fin-navigazzjoni. Minħabba ż-żona tal-ħin tagħha, Samoa bħalissa hija l-ewwel pajjiż li ndaqq fis-Sena l-Ġdida flimkien ma' [[Kiribati]]. <gallery> File:Flag of Samoa.svg|Il-bandiera tas-Samoa File:Public Seal of Samoa.svg|tarka tas-Samoa File:Samoa on the globe (Polynesia centered).svg|Mappa tas-Samoa File:Samoa District borders (numbered).png|Organizzazzjoni territorjali tas-Samoa File:Samoa Regions map.png|Organizzazzjoni territorjali tas-Samoa File:Samoa - Apia Govt buildings.jpg|Apia File:Ws-map.png|Mappa tas-Samoa File:Samoa map 800px.png|Mappa tas-Samoa File:Samoa in its region.svg|Mappa tas-Samoa File:Sketch map Samoa in the Pacific.jpg|Mappa tas-Samoa </gallery> == Data == Motto: Faavae i le Atua Samoa (Samoan: "Samoa tistrieħ fuq Alla"); Innu: The Banner of Freedom (Ingliż: "Il-bandiera tal-libertà"); Kapital (u l-aktar belt popolata): Apia 13°50′00″S 171°50′00″W; Lingwi Uffiċjali: Samoan u Ingliż; Ġentili: Samoan, -a; Forma ta' Gvern: monarkija elettiva parlamentari unitarja; Kap tal-Istat: Sualauvi II; Prim Ministru tas-Samoa: Naomi Mata'afa; Korp Leġiżlattiv: Assemblea Leġiżlattiva tas-Samoa; Indipendenza; Iddikjarata minn New Zealand fl-1 ta' Jannar 1962; Żona (165 pożizzjoni): 2,831 km²; Ilma (%): 0.3%; Kosta: 403 km; L-Ogħla Punt: Mauga Silisili; Popolazzjoni stmata (189 pożizzjoni) (2016): 195,843 abitant; Ċensiment (2011): 187,820 abitant; Densità (stmata): 69.18 ab./km²; PGD ​​(PPP) (181 post) (2018): US$ 1,188 miljun; Per capita: US $ 5,962; PGD ​​(nominali) (180 post) (2018): US$ 881 miljun; Per capita: US $ 4,420; HDI (2021): Tnaqqis 0.707 3​ (111th) – Għoli; Munita: Tālā (WS$, WST); Żona tal-Ħin: UTC+13; Kodiċi ISO: 882 / WSM / WS; Dominju tal-Internet: .ws; Kodiċi tat-telefon: +685; Prefiss tar-radju: 5WA-5WZ; Kodiċi IOC: SAM ; Membru: NU. Commonwhealt, PIF. == Etimoloġija == L-oriġini eżatta tal-isem hija inċerta, b'diversi verżjonijiet. Skond wieħed minnhom, Samoa hija verżjoni qasira ta 'Sa-IA-Moa, li tittraduċi mill-lingwa Samoan bħala "sagru għal Moa". Din il-verżjoni hija relatata ma 'leġġenda Polinesjana, li fiha l-alla tal-univers Tangaloa kellu tifel jismu Moa u tifla jisimha Lou. Meta Lou jiżżewweġ, għandu tifel jismu Lu, jismu wkoll Lou. Lejl wieħed, waqt li kienu jorqdu, Tangaloa semgħet lin-neputi tagħha jkanta l-kliem “Moa-Lu, Moa-Lu”. Wara xi żmien, biddel il-proċedura tiegħu u beda jkanta “Lu-Moa, Lu-Moa”, jiġifieri, poġġa ismu qabel dak ta' ziju Moa. Tagaloa sema' dan, u rrabja ħafna, billi ħaseb li neputi kien arroganti ħafna. Huwa talab lil Lu biex tobrox dahru. Meta Lu beda jagħmel hekk, Tagaloa ħa lit-tifel u beda jsawwtu. Mwerwra, Lu ħarab u mar jgħix fid-Dinja. Tagaloa wissieh ukoll li għandu jonora lil zijuh Moa. Lu, darba fid-Dinja, ftakar fil-mandat tan-nannu tiegħu u ddeċieda li jsemmi d-dar il-ġdida tiegħu "Sa-IA-Moa". Maż-żmien dan l-isem sar Samoa. Madankollu, fost in-nies tal-lokal hemm verżjoni aktar popolari. Is-Samoans jindikaw li "Moa" tfisser "ċentru" jew "tiġieġ" (għalkemm fil-Gżejjer Manu'a, il-kelma mhix użata f'dan il-kuntest, fejn il-kelma għal "tiġieġ" hija "Manu"). Għalhekk, l-isem tal-pajjiż jista 'jiġi tradott mil-lingwa Samoan bħala "ċentru sagru tal-univers" jew bħala "post ta' Moa" (Moa - għasfur lokali li jidher qisu tiġieġ). Barra minn hekk "Moa" huwa kunjom, li huma detenturi tat-titolu rjali Tuimana. == Storja == [[Stampa:Fale on Manono Island.jpg|thumb|A fale, bini tradizzjonali tas-Samoan, fuq il-Gżira Manono.]] L-storja tas-Samoa bdiet meta l-immigranti mill-Gżejjer Lau fil-Lvant tal-Fiġi waslu fil-Gżejjer Samoan madwar 3,500 sena ilu, u minn hemm stabbilixxew fil-bqija tal-Polineżja. Il-kuntatt mal-Ewropej beda fis-snin bikrija tas-seklu 18, iżda ma intensifikax sal-wasla tan-negozjanti u missjunarji Brittaniċi madwar l-1830. === Perjodu kolonjali === [[Stampa:3 Samoan girls making ava 1909.jpg|thumb|Nisa żgħażagħ Samojani jippreparaw ċerimonja tradizzjonali tal-'ava (1909).]] [[Stampa:Bundesarchiv Bild 137-31813, Samoa, Dr. Wilhelm Solf.jpg|thumb|Il-Gvernatur Ġermaniż Wilhelm Solf f'Apia (1910).]] Matul is-seklu 19, ir-[[Renju Unit]], il-[[Ġermanja]] u l-[[Stati Uniti]] għamlu talba għal partijiet tar-Renju tas-Samoa, u stabbilixxew postijiet tal-kummerċ. Ir-Re Malietoa Laupepa miet fl-1898 u warajh Malietoa Tooa Mataafa. Il-konsli tal-Istati Uniti u r-Renju Unit approvaw lil Malietoa Tanu, iben Laupepa, bħala l-monarka l-ġdid. Vapuri tal-gwerra Amerikani u Ingliżi, inkluża l-USS Philadelphia, ibbumbardjaw lil Apia fil-15 ta’ Marzu, 1899. Fil-Konvenzjoni Tripartita tas-Samoa, kummissjoni konġunta ta' tliet membri, Bartlett Tripp għall-Istati Uniti, C.N.E. Eliot, C.B. għar-Renju Unit, u Freiherr Speck von Sternberg għall-Imperu Ġermaniż, qablu li jaqsmu l-gżejjer. Il-[[Ġermanja]] rċeviet il-parti tal-punent (aktar tard magħrufa bħala Samoa tal-Punent, illum Samoa biss), li kien fiha Upolu u Savaii u gżejjer oħra li jmissu magħhom. Dawn il-gżejjer bdew jissejħu Samoa Ġermaniża. L-[[Stati Uniti]] aċċettati Tutuila u Manu'a, li llum jiffurmaw it-territorju tas-Samoa Amerikana. Ir-[[Renju Unit]] ċeda t-talbiet tiegħu fis-Samoa, bi skambju li l-Ġermaniżi ċedew il-protettorati tagħhom fit-Tramuntana tal-[[Gżejjer Solomon]]. Il-monarkija kienet mifruda mill-istat. Mill-1908, bit-twaqqif tal-moviment Mau ("Opinjoni"), is-Samoans tal-Punent bdew jitolbu l-indipendenza. Ftit wara li faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija, f'Awwissu 1914, New Zealand bagħtet forza spedizzjonarja biex tieħu u tokkupa s-Samoa Ġermaniża. Għalkemm l-Imperu Ġermaniż irrifjuta li jgħaddi uffiċjalment il-gżejjer, ma kien hemm l-ebda reżistenza u l-okkupazzjoni seħħet mingħajr ebda ġlied. New Zealand kompliet l-okkupazzjoni tagħha tas-Samoa tal-Punent matul l-Ewwel Gwerra Dinjija. Fl-1919, taħt it-Trattat ta’ Versailles, il-Ġermanja abbandunat it-talbiet tagħha għall-gżejjer. === Indipendenza === New Zealand amministrat Samoa tal-Punent taħt mandat tal-Lega tan-Nazzjonijiet u mbagħad taħt trusteeship tan-NU sakemm il-pajjiż kiseb l-indipendenza fl-1 ta' Jannar 1962, taħt l-isem ta' Samoa tal-Punent. Is-Samoa kienet l-ewwel nazzjon Polinesjan li rrestawra l-indipendenza fis-seklu 20. F'Lulju 1997 il-Kostituzzjoni ġiet emendata biex jinbidel l-isem tal-pajjiż minn "Samoa tal-Punent" għal "Samoa". Is-Samoa kienet magħrufa sempliċement bħala Samoa fin-NU minn mindu ngħaqad mal-organizzazzjoni fl-1976. It-territorju ġar tal-Istati Uniti tas-Samoa Amerikana pprotesta kontra l-bidla, u ħass li din it-tibdil tal-isem naqqset l-identità Samoana tagħha stess. Iċ-ċittadini tas-Samoa Amerikana għadhom jużaw it-termini "Western Samoan" u "Western Samoans". === seklu XXI === Fl-2002 Helen Clark, dak iż-żmien il-Prim Ministru ta' New Zealand, formalment skużat ruħha għal żewġ inċidenti waqt l-amministrazzjoni ta' dan il-pajjiż: minn naħa, in-nuqqas ta' kwarantina ta' bastiment li ttrażmetti l-influwenza fl-1919, li wassal għal epidemija li qerdet parti mill-popolazzjoni Samoana, u, min-naħa l-oħra, l-isparatura ta' mexxejja tal-moviment paċifista Mau waqt purċissjoni ċerimonjali fl-1926. Ir-Re Malietoa Tanumafili II miet fit-12 ta' Mejju 2007 fl-età ta' 94 sena, wara li żamm il-Kap tal-Istat mill-mewt tat-tieni “kap kbir” fl-1963. Is-suċċessur tiegħu ġie maħtur mill-Parlament għal terminu ta' 5 snin it-titolu O le Ao o le Malo, iżda billi llimita l-mandati tal-Kap tal-stat għal 5 snin, minn dakinhar, is-Samoa saret, de facto, repubblika. Fis ta' Settembru, 2009 is-Samoa bidlet id-direzzjoni tat-traffiku lejn ix-xellug għal raġunijiet ekonomiċi, peress li tagħmel dan tnaqqas l-ispiża tal-importazzjoni ta' karozzi orħos (drive-lemin) minn pajjiżi fil-qrib bħall-Awstralja, New Zealand jew il-Ġappun, pajjiżi li tagħhom sens ta' ċirkolazzjoni jinsab fuq ix-xellug u fejn, bl-eċċezzjoni tal-Ġappun, joqogħdu komunitajiet importanti ta' Samoans. Fid-29 ta' Diċembru, 2011 is-Samoa bidlet il-kalendarju tagħha jum ‘il quddiem, li għalih il-pajjiż mexa lejn il-punent tal-Linja tad-Data Internazzjonali, u b’hekk biddel iż-żona tal-ħin tagħha. Iż-żona tal-ħin preċedenti kienet ġiet miftiehma fl-4 ta' Lulju 1892, biex taħdem f' linja ma' negozjanti Amerikani bbażati f'Kalifornja. Din il-bidla saret biex tgħin lill-pajjiż jagħti spinta lill-ekonomija tiegħu, bil-għan li jsir negozju maċ-Ċina, l-Awstralja u New Zealand. Samoa qabel kienu 21 siegħa wara Sydney, iżda dan il-bidu jfisser li huma tliet sigħat quddiem. Dan ifisser li fis-Samoa ma kinitx teżisti fit-30 ta’ Diċembru 2011 u daħlet direttament fil-31 ta' Diċembru, biex minn dakinhar 'l quddiem is-Samoa marret milli tkun waħda mill-aħħar Stati li daħlet f'ġurnata waħda, biex saret waħda mill-ewwel . Fl-aħħar nett, u minħabba dan, is-Samoa kienet ukoll l-ewwel pajjiż li daħlet fl-2012. Tokelau iddeċidiet ukoll li ssegwi l-pass tas-Samoa fir-rigward taż-żona tal-ħin tagħha. == Gvern u politika == [[Stampa:Samoa - Apia Govt buildings.jpg|thumb|Bini tal-Gvern f'Apia]] Is-Samoa tifforma repubblika parlamentari elettiva u indipendenti. Il-Kostituzzjoni tal-1960, li daħlet fis-seħħ formalment wara l-indipendenza tal-pajjiż, hija bbażata fuq id-demokrazija parlamentari tar-Renju Unit, modifikata biex tqis id-dwana tas-Samoa. Iż-żewġ kapijiet kbar tas-Samoan sa mill-indipendenza ġew maħtura b'mod konġunt mill-pożizzjoni ta' kap tal-stat. Il-kap tal-istat preċedenti, Malietoa Tanumafili II, li miet fl-2007, żamm din il-kariga mill-mewt tat-tieni kap kbir fl-1963. Is-suċċessur tiegħu Tuiatua Tupua Tamasese Efi inħatar mil-leġiżlatura għal terminu ta’ ħames snin, li kellu t-titlu ta' Jew le Ao jew le Malo u t-trattament tal-"Altezza", iżda billi llimita l-mandati tal-Kap tal-Istat għal ħames snin eliġibbli mill-ġdid, is-Samoa għalhekk saret repubblika de facto, iżda mhux de iure. Il-Kostituzzjoni attwali tas-Samoa daħlet fis-seħħ fiż-żmien tal-indipendenza: 1 ta' Jannar 1962. Kienet imfassla b'Konvenzjoni Kostituzzjonali f'Ottubru 1960 u approvata f'referendum ta' Mejju 1961. Il-Magna Carta tas-Samoan tistabbilixxi mudell ta' demokrazija parlamentari li fiha l-kap tal-istat jiġi elett mill-Assemblea Leġiżlattiva għal perjodu ta' elezzjoni mill-ġdid ta' ħames snin, bl-eċċezzjoni ta' dawk li kienu kap tal-istat fiż-żmien tal-indipendenza li ġew iddikjarati. kapijiet ta' stat.għal għomru, bis-saħħa ta' ftehim bejn il-matai tas-Samoan. Il-Parlament jismu “Fono” u huwa magħmul minn 49 deputat eletti b'vot universali għal ħames snin. Id-dritt li tkun kandidat u elett għal 47 mid-49 jeħtieġ li jkunu kapijiet tal-klann (matai) u t-2 l-oħra jridu jkunu mhux Samojani. Il-fergħa eżekuttiva hija ffurmata minn Prim Ministru elett mill-Fono. Il-ministri jridu jkunu wkoll membri tal-assemblea leġiżlattiva. Is-Samoa għandha ambaxxati fi [[New Zealand]], l-[[Awstralja]], l-[[Stati Uniti]], il-[[Ġappun]], iċ-[[Ċina]] u l-[[Belġju]]. == Reliġjon == Skont iċ-ċensiment tal-2001, kważi l-popolazzjoni kollha hija Kristjana. Il-knejjes bl-aktar segwaċi fis-Samoa huma: il-Knisja Kristjana Kongregazzjonali tas-Samoa (35.5% tal-popolazzjoni), il-Knisja Kattolika (19.6%), il-Knisja Metodista (15%), il-Knisja tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem (12.7%). %), Samoan Assembly of God (10.6%) u l-Knisja Adventista tas-Seba’ Jum (3.5%). 1.3% ieħor huwa segwaċi tal-Bahaism, filwaqt li l-bqija 0.8% ma speċifikawx ir-reliġjon tagħhom. Is-Samoa huwa pajjiż fil-biċċa l-kbira Nisrani, iżda l-persentaġġ tiegħu jonqos kull sena minn 80.2% fl-2002 għal 71.2% fl-2015. Hemm persentaġġ ta’ 20% Kattoliċi, iżda kiber, peress li fl-2002 kienu 14.2%, imbagħad fl-2003 niżel għal 13.8%, u fl-2007 irkupra għal 15%. Hemm madwar 800 sa 900 persuna Iżlamika fil-pajjiż, li jiffurmaw inqas minn 0.02% tal-popolazzjoni. Barra minn hekk, hemm persentaġġ kbir ta' irreliġjużi: 18.2% fl-2010, 20% fl-2016 u 22% fl-2017. Hemm 1,232 Buddist fil-pajjiż u 1,245 Hindu. == Diviżjoni territorjali == [[Stampa:Samoa districts numbered2.png|thumb|Distretti numerati ta' Samoa]] Fuq il-Gżira Upolu (Tinkludi gżejjer minuri): *1. Tuamasaga *2. Aiga-i-le-Tai *3. A'ana *4. Atua *5. Va'a-o-Fonoti Fuq il-Gżira Savai'i: *6. Fa'asaleleaga *7. Gaga'emauga *8. Gaga'ifomauga *9. Vaisigano *10. Satupa'itea *11. Palauli == Ġeografija == [[Stampa:Samoa map 800px.png|thumb|Mappa tas-Samoa]] Is-Samoa tinsab fil-punent tal-Linja tad-Data Internazzjonali u fin-nofsinhar tal-ekwatur, bejn wieħed u ieħor nofs triq bejn il-Hawaii u New Zealand, fil-Polineżja. Il-gżejjer huma ta 'oriġini vulkanika, u jokkupaw żona ta' 2831 km².1 96% tat-territorju huwa magħmul miż-żewġ gżejjer kbar ta 'Upolu u Savai'i, u l-bqija huwa mqassam fost tmien gżejjer żgħar: Manono, Apolima, Nu 'utele, Nu'ulua, Namua, Fanuatapu, Nu'usafe'e u Nu'ulopa Island. Upolu hija dar għal kważi tliet kwarti tal-popolazzjoni tal-pajjiż; il-kapitali tagħha hija Apia. L-ogħla summit jinsab f'Savai'i, u jissejjaħ Mount Silisili b'1858 metru. Il-Koordinati Ġeografiċi Tagħha: 13°35′S 172°20′W === Klima === Il-klima tas-Samoa hija tropikali, b'temperatura medja annwali ta' 26.5 °C, u staġun tax-xita li jdum minn Novembru sa April. == Ekonomija == [[Stampa:Central Bank of Samoa (2009).jpg|thumb|Kwartieri ġenerali tal-bank ċentrali tas-Samoa f'Apia, il-kapitali tal-pajjiż.]] [[Stampa:View from the top, Falealupo Rainforest canopy walkway, Savaii, Samoa 2009.JPG|thumb|Veduta tal-foresti tropikali ta' Falealupo fuq il-gżira tas-Samoan ta' Savai'i.]] L-ekonomija tas-Samoa dejjem kienet dipendenti fuq l-esportazzjonijiet agrikoli u l-kambju barrani mibgħut miċ-ċittadini tagħha, kif ukoll l-għajnuna barranija. Żewġ terzi tal-popolazzjoni hija ddedikata għall-agrikoltura, l-aktar attività importanti hija l-esportazzjoni ta 'kopra, taro u żejt tal-ġewż u derivattivi oħra tal-istess pjanta, li tikkontribwixxi 10.4% tal-PGD. Industriji agrikoli oħra kellhom inqas suċċess. Il-produzzjoni tal-kannamieli, oriġinarjament stabbilita mill-Ġermaniżi fil-bidu tas-seklu 20, tista 'tkun ta' suċċess. F'xi pjantaġġuni fil-lvant ta 'Apia tista' tara binarji antiki tal-ferroviji użati għat-trasport tal-kannamieli. L-ananas jikber tajjeb fis-Samoa, iżda lil hinn mill-konsum lokali ma kienx prodott ewlieni għall-esportazzjoni. Is-settur industrijali huwa ddedikat kważi kompletament għat-trasformazzjoni tal-prodotti agrikoli u jirrappreżenta 23.5% tal-PGD. L-aktar settur li qed jisplodu huwa t-turiżmu, li bħalissa, flimkien mas-settur tas-servizzi, joffri impjieg għal 67% tal-popolazzjoni u l-kontribut tiegħu intwera biż-żieda fit-turisti fis-Samoa, li telgħet minn 70,000 fl-1996. għal 120,000 fl-2014. Żewġ ċikluni fil-bidu tad-disgħinijiet ikkawżaw ħsara sinifikanti lill-infrastruttura agrikola u turistika tal-pajjiż, u naqqsu l-PGD b'50%. Flimkien ma 'dan, ħsara serja lill-pjantaġġuni ta' taro, il-prodott ewlieni għall-esportazzjoni f'nofs id-disgħinijiet, aggravat il-kriżi finanzjarja. Ġiet irċevuta għajnuna internazzjonali mill-Istati Uniti, l-Awstralja u New Zealand, b’impenn li jsiru aġġustamenti fil-politika ekonomika. Għalhekk, l-IMF irrakkomanda ristrutturar tas-settur finanzjarju u diversifikazzjoni tal-attività ekonomika, kif ukoll żieda fil-potenzjal tat-turiżmu. Il-politika l-ġdida ppermettiet lill-pajjiż jilħaq 14.5 miljun dollaru Amerikan fl-2001 fi dħul mit-turiżmu, li jagħmel 55% tal-ġid nazzjonali, u jintroduċi l-kultivazzjoni tal-ġewż b'mod aktar estensiv, billi jieħu vantaġġ mir-riżorsi kollha tiegħu għall-esportazzjoni. Id-diversifikazzjoni tad-destinazzjoni tal-esportazzjonijiet, id-dekonċentrazzjoni tagħhom minn New Zealand u l-Awstralja, ippermettiet id-dħul fis-swieq Asjatiċi, Amerikani, u kemmxejn Ewropej. Wara gwida mill-IMF u l-Bank Dinji, is-Samoa tejbet l-istruttura finanzjarja tagħha billi ppermettiet id-dħul ta' sħab bankarji barranin u kkontrolla l-inflazzjoni. Il-gvern tas-Samoan appella biex is-settur finanzjarju jiġi deregolat, jitħeġġeġ l-investiment u titkompla d-dixxiplina fiskali. L-osservaturi jindikaw il-flessibbiltà tas-suq tax-xogħol bħala saħħa bażika għall-avvanzi ekonomiċi futuri. Is-settur ġie megħjun ħafna minn investiment kapitali sinifikanti fl-infrastruttura tal-lukandi, instabbiltà politika fil-pajjiżi tal-Paċifiku ġirien u t-tnedija fl-2005 ta' Virgin Samoa, impriża konġunta bejn il-gvern u Virgin Australia (dak iż-żmien Virgin Blue). 60% tal-elettriku tas-Samoa ġej minn sorsi rinnovabbli tal-idro, solari u tar-riħ, bil-bqija minn ġeneraturi tad-diżil. Il-Korporazzjoni tal-Enerġija Elettrika għandha l-għan li tagħmel l-enerġija 100% rinnovabbli sal-2021. == Demografija == [[Stampa:Samoa Familie.JPG|thumb|Familja Samoana]] Il-popolazzjoni skont iċ-ċensiment tal-2011 kienet 187,820 abitant, li minnhom 36,735 jikkorrispondu għall-popolazzjoni urbana u 151,085 għall-popolazzjoni rurali.F'Apia, il-kapitali u ċ-ċentru kummerċjali tas-Samoa, hemm 38,800 abitant. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni hija agrikola u ħafna jgħixu fi tribujiet. 50% tal-popolazzjoni tas-Samoa tgħix jew taħdem barra. Ħafna minnhom jagħmlu dan fi [[New Zealand]], l-[[Awstralja]] jew is-Samoa Amerikana, l-ewwel stadju qabel jemigraw lejn l-[[Stati Uniti]]. L-indiġeni tas-Samoa jiffurmaw 92% tal-popolazzjoni, dan il-grupp etniku jgħodd bejn 450,000 u 1,000,000 ruħ madwar id-dinja, il-komunitajiet ewlenin barra huma fi [[New Zealand]], l-[[Awstralja]] u l-[[Stati Uniti]]. Il-lingwi uffiċjali huma s-Samoan u l-[[Ingliż]]. === Reliġjon === Skont iċ-ċensiment tal-2001, kważi l-popolazzjoni kollha hija Kristjana. Il-knejjes bl-aktar segwaċi fis-Samoa huma: il-Knisja Kristjana Kongregazzjonali tas-Samoa (35.5% tal-popolazzjoni), il-Knisja Kattolika (19.6%), il-Knisja Metodista (15%), il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem Knisja Adventista (12.7%), Samoan Assembly of God (10.6%), u Knisja Adventista tas-Seba' Jum (3.5%). 1.3% oħra huma segwaċi tal-Baħaiżmu, filwaqt li l-bqija 0.8% ma speċifikawx ir-reliġjon tagħhom. === Edukazzjoni === Fl-ewwel tliet snin tiġi mgħallma bis-Samoan, mir-raba' sena ssir bilingwi (Samoan u Ingliż) u fl-aħħar sentejn issir enfasi akbar fuq l-[[Ingliż]]. Ir-rata tal-litteriżmu tas-Samoa hija stmata li hija 97%. L-Istat jipprovdi edukazzjoni b'kollaborazzjoni ma' ħames missjonijiet reliġjużi, kollha wara programm ta' studju komuni. Edukazzjoni ogħla: L-Università Nazzjonali tas-Samoa toffri firxa wiesgħa ta 'programmi, minn arti liberali għal korsijiet tekniċi u vokazzjonali. Is-Samoan u l-Ingliż huma l-lingwi uffiċjali, li jagħmlu t-tranżizzjoni għal edukazzjoni ogħla aktar faċli għall-istudenti internazzjonali. Sistema ta' edukazzjoni ogħla: Hija rappreżentata minn żewġ universitajiet b'27 programm ta' studju. Id-Dipartiment tal-Edukazzjoni għandu l-kwartieri ġenerali f’Malifa u huwa mmexxi mid-Direttur tal-Edukazzjoni u erba’ deputati diretturi. ==== Universitajiet ==== Is-Samoa għandha żewġ universitajiet ewlenin: l-Università Nazzjonali tas-Samoa u l-Università tan-Nofsinhar tal-Paċifiku: Università Nazzjonali tas-Samoa: Waħda miż-żewġ universitajiet f'Samoa li għandhom 2000 student. Università tan-Nofsinhar tal-Paċifiku: Kampus ta' Alafua, li jispeċjalizza fl-agrikoltura Barra minn hekk, hemm ukoll il-Kulleġġ Teoloġiku Piula. == Kultura == [[Stampa:Fire dancer.JPG|thumb|Il-Persunal tan-Nar tradizzjonali jintuża f'ħafna festivals tas-Samoan.]] Il-fa'a Samoa, jew il-"mod tradizzjonali tas-Samoa", għadha forza dominanti fil-ħajja u l-politika tas-Samoa. Minkejja sekli ta' influwenza Ewropea, is-Samoa għadha żżomm id-drawwiet storiċi, is-sistema soċjali u politika, u l-lingwa tagħha. Id-drawwiet kulturali, bħaċ-ċerimonja tal-'ava tas-Samoan, huma ritwali importanti u solenni pprattikati f'okkażjonijiet speċjali, bħall-ħatra ta' kapijiet tribali (matai). === Mitoloġija Samoana === Il-mitoloġija Samoana hija bażikament varjant fil-Mitoloġija Polinesjana. Tangaloa huwa l-alla kreatur u huwa wkoll il-messaġġier tiegħu. Atu huwa l-ewwel bniedem li jgħix fiġi u Tonga flimkien ma' Sasae. Hemm deities oħra ddedikati għal aspetti oħra ta' kuljum, bħal Pargani, alla tal-istaġuni. === Festi === {| border="1" cellpadding="1" cellspacing="0" align="center" |+ '''Festivals tas-Samoa''' |- style="background:#efefef;" ! Data !! Isem bil-Malti!! Isem lokali!! Gradi |- ||[[1 ta' Jannar]] || Is-Sena l-Ġdida || Jum l-Ewwel tas-Sena || Kull sena |- ||[[2 ta' Jannar]] || Jum Wara Sena l-Ġdida {{ORDNI:}}|| Jum Wara Jum l-Ewwel tas-Sena || Kull sena |- |[[4 ta' Jannar]] || [[Malietoa Tanumafili II|Twelid tal-Kap tal-Istat]] || Għeluq il-Kap tal-Istat || Kull sena |- ||[[17 ta' Jannar]] || [[Martin Luther King|Jum Martin Luther King]] || Jum Martin Luther King || - |- ||[[28 ta' Marzu]] || [[It-Tnejn tal-Għid]] || Tnejn tal-Għid || - |- ||[[Is-17 ta' April]] || [[Bandiera tas-Samoan|Jum il-Bandiera]] || Jum tal-Bandiera Territorjali || - |- ||[[25 ta' April]] || Jum Anzac || Jum Anzac || Jum li fih jiġu onorati l-veterani tal-gwerra |- ||[[1 ta' Mejju]] || Festival tal-Poplu || Jum il-Poplu || Kull sena |- |[[14 ta' Mejju]] || [[Jum l-Omm|Jum l-Omm tas-Samoan]] || Jum l-Ommijiet tas-Samoa || - |- ||[[L-1 ta' Ġunju]] || {{ord|1.|er}} Jum l-Indipendenza || Jum l-Indipendenza || Festa nazzjonali |- ||[[It-2 ta' Ġunju]] || It-2 Jum l-Indipendenza || Jum l-Indipendenza || Festa nazzjonali |- ||[[Is-6 ta' Awwissu]] || [[Jum tax-Xogħol]] || Jum il-Ħaddiem || - |- ||[[15 ta' Ottubru]] || Il-Ħadd tat-Tfal || Lotu-a-Tamaiti (Ħadd tat-Tfal) || Kull sena |- ||[[It-2 ta’ Novembru]] || Jum l-Arbor || Jum tas-Siġar || Kull sena |- ||[[25 ta’ Diċembru]] || [[Milied]] || Jum il-Milied || Kull sena |- |} == Sport == [[Stampa:Samoan Siva Tau.jpg|thumb|Samoa Rugby Team, qabel ma lagħab l-Afrika t'Isfel fir-rugby union fit-Tazza tad-Dinja tar-Rugby 2007]] Ir-rugby huwa l-isport ewlieni fil-pajjiż u minkejja li huwa stat żgħir, it-tim tar-rugby kiseb xi suċċessi notevoli, partikolarment fil-verżjoni tar-Rugby 7 ("seba"). Il-preżenza tagħhom hija komuni ħafna fit-Tazza tad-Dinja, fejn jilagħbu rwoli li ma tantx jidhru, iżda pjuttost aċċettabbli, bl-aqwa pożizzjonijiet tagħhom ikunu l-kwarti finali fit-Tazza tad-Dinja tar-Rugby 1991 u 1995. Fl-2010, Samoa rebħu t-Tazza tan-Nazzjonijiet tal-Paċifiku, din tkun titolu tagħhom.l-aktar importanti nazzjonali Is-Samoa pparteċipat f'9 edizzjonijiet tal-Logħob Olimpiku tas-Sajf, l-ewwel preżenza tad-delegazzjoni Samoana f'dawn il-Logħob saret f'Los Angeles 1984. L-atleta Ele Opeloge kiseb l-unika midalja Olimpika tal-pajjiż fl-edizzjonijiet tas-sajf, billi kiseb f'Beijing 2008 il- midalja tal-fidda fil-weightlifting fil-kategorija +75 kg. Fil-futbol, ​​ikkwalifika biss għal Tazza tan-Nazzjonijiet OFC waħda, l-edizzjoni tal-2012 li saret fil-Gżejjer Solomon. Il-Federazzjoni tal-Futbol tas-Samoa torganizza l-Lega Nazzjonali tas-Samoa li żżid aktar timijiet sena wara sena, Kiwi FC huwa l-aħħar champion, għalkemm Vaivase-Tai huwa l-aktar wieħed li ġie inkurunat champion l-aktar drabi, u għamel dan f'6 okkażjonijiet. Fl-2017, tweet mill-Generalità tal-Katalunja ħoloq rabta ta' ħbiberija bejn ir-Real Club Deportivo Espanyol u l-Federazzjoni tal-Futbol Samoan. Sport ieħor popolari ħafna fis-Samoa huma l-basketball, il-baseball, il-futbol Amerikan, il-cricket u l-lotta professjonali. == Mount Vaea == [[Stampa:Round Samoan houses with blue roofs, Lepea village with Mt Vaea beyond.JPG|thumb|Mount Vaea]] [[Stampa:Burial and grave of Robert Louis Stevenson in Samoa, 1894.jpg|thumb|Id-difna ta' Stevenson f'Mount Vaea, 1894. Ritratt ta' Thomas Andrew.]] Il-Muntanja Vaea għandha għoli ta' 472 metru u tagħti ħarsa lejn Apia, il-kapitali tas-Samoa li tinsab fuq il-kosta taċ-ċentru tat-tramuntana tal-Gżira Upolu. Il-muntanja tinsab madwar 3 km fin-nofsinhar taċ-ċentru ta' Apia u l-port tagħha. Ir-raħal fl-għoljiet fuq in-naħa tat-tramuntana tal-muntanja jissejjaħ Lalovaea (Vaea t'isfel fis-Samoan). Il-Muntanja Vaea hija magħrufa l-aktar bħala l-post tad-difna ta' Robert Louis Stevenson, li għex l-aħħar erba' snin ta' ħajtu fis-Samoa qabel mewtu fit-3 ta' Diċembru, 1894. Stevenson, li għex fuq in-naħa tal-lvant tal-Muntanja Vaea, Huwa għażel in-naħa ta' fuq. parti mill-muntanja bħala l-post ta' mistrieħ finali tiegħu. L-għada ta' mewtu, it-tebut tiegħu nġarr mis-Samoans sas-summit għad-difna.1 ​​Il-mogħdija wieqfa lejn il-qabar tiegħu tissejjaħ ‘Triq tal-Qlub Iħobbu'. Dieħla madwar siegħa biex titla'. Stevenson kien jissejjaħ Tusitala (lingwa Samoan: ktieb tusi, kittieb tala) min-nies tas-Samoa. L-irmied ta' martu Fanny Stevenson, li mietet f'Kalifornja fl-1914, ittie[ed minn bintu s-Samoa fl-1915 u midfun flimkien ma' ew;ha.Il-plakka tal-bron gal Fanny i;;ib isimha Samoan ‘Aolele’ (Flying Cloud f'Samoan). Id-dar kolonjali ta' Stevenson, Villa Vailima, issa hija mużew nazzjonali f’ġieħu. Hija tinsab fil-belt ta' Vailima fuq in-naħa tal-Lvant tal-Muntanja Vaea, === Tifkira u Riserva Xenika === Il-Monument Stevenson f'Mount Vaea u aktar minn 100 acres (0.4 km²) tal-proprjetà huma protetti bil-liġi fis-Samoa permezz tal-Ordinanza tal-1958 dwar ir-Riżerva Xenika ta' Stevenson u l-Mount Vaea. == Apia == [[Stampa:Samoa - Apia Govt buildings.jpg|thumb|Apia]] [[Stampa:Samoa Apia Map.png|thumb|Mappa ta' Apia]] Apia hija l-belt kapitali u l-aktar popolata tas-Samoa. Hija tinsab fil-parti ċentrali tal-kosta tat-tramuntana tal-Gżira Upolu, it-tieni l-akbar gżira fil-pajjiż. Apia hija l-unika belt fis-Samoa u taqa' fid-distrett politiku (itūmālō) ta' Tuamasaga. Għandu wkoll il-port ewlieni tal-pajjiż. Il-belt tinsab fil-port naturali fil-bokka tax-Xmara Vaisigano, fuq pjanura kostali dejqa bil-Muntanja Vaea (472 m) fin-nofsinhar, ir-raħal ta' Letogo fil-lvant u żona industrijalizzata ġdida magħrufa bħala Vaitele fil-punent. Iż-żona urbana ta 'Apia kellha popolazzjoni ta' 36,735 abitant fiċ-ċensiment tal-2011, li tirrappreżenta 19.6% tal-popolazzjoni tal-pajjiż. Apia hija komunement magħrufa bħala l-Belt ta 'Apia. === Etimoloġija === L-etimoloġija ta' Apia mhix magħrufa, ġiet relatata mas-Samoan (fir-reġistru komuni) api, li jfisser: "alloġġ". === Data === Koordinati: 13°50′00″S 171°50′00″W; Entità: Kapitali tas-Samoa; Imwaqqfa: 1850; Żona: 60 km²; Altitudni Medja: 2 m s. n. m.; Popolazzjoni (2011) 36,735 abitant, Densità: 304.56 abitant/km²; Żona tal-Ħin: SST. === Storja === [[Stampa:Seumanutafa_Pogai,_photograph_by_Thomas_Andrew.jpg|thumb|Kap għoli, Seumanutafa Pogai, bejn l-1890 - 1910]] Oriġinarjament Apia kien raħal żgħir (fl-1800 il-popolazzjoni kienet 340), u żamm isimha sal-preżent. Ir-raħal oriġinali għadu jeżisti f'dik li llum hija ż-żona kapitali moderna, li kibret f'żona urbana li qed tespandi b'ħafna rħula fit-territorju tagħha. Bħal kull lokalità oħra fil-pajjiż, ir-raħal ta 'Apia għandu l-mexxejja tiegħu stess (matai) u fa'alupega (Ġeneoloġija u tislijiet konswetudini) skond fa'a Samoa (il-mod Samoan). Il-belt moderna twaqqfet fl-1850 u saret il-kapitali uffiċjali tal-pajjiż fl-1959. Fil-15 ta' Marzu u fis-16 ta' Marzu, 1899, tifun laqat Samoa u konsegwentement ukoll il-port ta' Apia. Kien jinkludi tliet bastimenti tal-gwerra mill-Istati Uniti u tlieta mill-Ġermanja, kif ukoll il-cruiser Ingliż Calliope. Kemm l-Istati Uniti kif ukoll il-Ġermanja kienu fis-Samoa biex jipproteġu l-interessi tan-nazzjonijiet tagħhom waqt ir-rewwixti li kienu qed iseħħu fil-pajjiż. Għalkemm kien ċar li l-maltemp kien qed joqrob, il-vapuri kollha ddeċidew li jibqgħu peress li l-abitanti tal-lokal ħasbu li l-agħar kien spiċċa. Il-vapur Ingliż Calliope irnexxielu joħroġ mill-port u jirkeb mill-maltemp, u mis-sitt vapuri li fadal, l-Amerikan Nipsic u l-Ġermaniż Olga biss irnexxielhom jibqgħu fil-wiċċ u jissewwew aktar tard. Is-Samoa dejjem opponew il-ħakma kolonjali Ewropea. Matul id-dominazzjoni Ġermaniża kien hemm żewġ episodji ta' ribelljoni, u kien hemm diversi talbiet għall-indipendenza mill-amministrazzjoni ta' New Zealand ladarba l-gżejjer saru dipendenti fuq New Zealand. Iżda kien fl-1920 li bdiet ir-reżistenza organizzata b’żewġ manifestazzjonijiet f’Ottubru 1926 fil-belt. Is-Sibt, 28 ta' Diċembru, 1929, seħħ l-inċident magħruf bħala “Is-Sibt l-Iswed”. Matul il-ġlieda għall-indipendenza tal-pajjiż mis-sovranità ta 'New Zealand, is-Samoans kienu organizzaw lilhom infushom fil-moviment Mau. Dakinhar saret parata fiż-żona kostali ta' Apia biex tilqa' żewġ mexxejja tas-Samoan li kienu ġew eżiljati fi New Zealand. L-awtoritajiet ta' New Zealand ippruvaw jarrestaw lis-segretarju tal-moviment Mau u dan ipprovoka ċ-ċaħda tad-dimostranti u l-wasla ta' numru akbar ta' pulizija. Surġent tal-pulizija spara biex ixerred lid-dimostranti, iżda tliet uffiċjali oħra tal-pulizija ippanikjati sparaw lejn il-folla, u qatlu tmien Samojani: Tupua Tamasese Lealofi III, Migao, Leota Anese, Tapu, Ainoa, Faumuina de Savai'i, Vele u Tu'ia. L-awtoritajiet ta' New Zealand qiesu li l-avveniment traġiku kien ikkawżat mir-reazzjoni tas-Samoan u li l-użu tal-armi kien iġġustifikat, iżda l-opinjoni tas-Samoan kienet opposta, li akkuża lin-New Zealanders li sparaw b’mod indiskriminat, u kkawżaw il-massakru. === Ġeografija === [[Stampa:Apia, Samoa.JPG|thumb|Veduta ta' Appia]] Apia tinsab f'port naturali fl-estwarju tax-Xmara Vaisiagano, fuq pjanura kostali dejqa, bil-Muntanja Vaea, 472 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., il-post tad-dfin tal-kittieb Robert Louis Stevenson, direttament fin-nofsinhar. Żewġ firxiet ta 'muntanji ewlenin jimxu fin-nofsinhar fuq kull naħa tax-Xmara Vaisigano, b'toroq fuq kull waħda. L-aktar fil-punent minn dawn hija Cross Island Road, waħda mill-ftit toroq li jduru lejn it-tramuntana-nofsinhar miċ-ċentru tal-gżira sal-kosta tan-nofsinhar ta 'Upolu. === Klima === Apia għandha klima ekwatorjali b'temperaturi konsistenti matul is-sena kollha. L-istaġun xott huwa minn Lulju sa Awwissu meta jkun hemm medja ta' 8 mm ta' preċipitazzjoni. L-istaġun tax-xita li jibda minn Novembru sa Marzu jista' faċilment jippreżenta xita medja ta' aktar minn 30 mm. It-temperatura medja tal-belt matul is-sena hija 26 grad Celsius. === Amministrazzjoni === [[Stampa:Samoa_-_Apia_Govt_buildings.jpg|thumb|Bini tal-gvern f'Apia]] Apia hija parti mid-distrett politiku ta' Tuamasaga u mid-distretti elettorali ta' Vaimauga West u Faleata East. M'hemm l-ebda amministrazzjoni urbana għall-belt, u għal skopijiet ta 'ċensiment mill-Uffiċċju tal-Istatistika tas-Samoa, Apia tinkludi d-distretti ta' Vaimauga West u Faleata East. Apia hija magħmula minn madwar 45 villaġġ indipendenti u individwali. Il-belt, nnifisha, hija biss belt żgħira bejn il-bokka tax-xmajjar Vaisigano lejn il-lvant u Mulivai lejn il-punent; imdawra mill-irħula ta' Vaigasano u Mulivai, li flimkien jinkludu ċ-ċentru ta' Apia (Downtown Apia). L-Att tal-2004 tal-Awtorità tal-Ġestjoni Urbana tal-Ippjanar (PUMA) (kif emendat fl-2005) ġie mgħoddi mill-Parlament biex jippjana aħjar it-tkabbir urban taż-żoni mibnija tas-Samoa, b'enfasi partikolari għall-ġestjoni urbana futura ta' Apia. It-tkabbir storiku bl-addoċċ tal-belt minn raħal għal post tal-kummerċ kolonjali għaċ-ċentru finanzjarju u kummerċjali kbir tal-pajjiż wassal għal problemi kbar ta 'infrastruttura tal-belt. Il-problemi tal-għargħar huma komuni fl-istaġun tax-xita, minħabba l-pjanura baxxa tal-għargħar li fuqha hija mibnija l-belt. Fir-raħal ta’ Sogi, fiċ-ċentru tal-belt, hemm problemi sinifikanti bit-tniġġis tal-kosta u ta’ l-effluwenti, peress li r-raħal jinsab fl-iswamps. L-amministrazzjonijiet differenti bejn l-irħula differenti ta’ Apia rriżultaw fin-nuqqas ta’ approċċ leġiżlattiv unifikat u sistematizzat għar-rimi tal-iskart. It-tkabbir relattivament għoli fis-sjieda tal-vetturi wassal għal konġestjoni tat-traffiku fit-toroq ġewwa l-belt u l-ħtieġa għal proġetti kbar fit-twessigħ tat-toroq u l-ġestjoni tat-traffiku. Il-leġiżlazzjoni PUMA ħolqot l-Awtorità tal-Ippjanar tal-Ġestjoni Urbana biex timmaniġġja aħjar il-kwistjonijiet speċifiċi tal-ippjanar li qed jiffaċċja t-tkabbir urban ta' Apia. === Karatteristiċi tal-Belt === Mulinu'u, il-kapitali ċerimonjali antika, testendi lejn il-punent tal-belt u hija dar għall-Parlament (Fale Fono) u l-osservatorju storiku, li issa huwa l-uffiċċju meteoroloġiku. L-isem tal-katidral Kattoliku l-antik tal-Appia kien il-Katidral tal-Kunċizzjoni ta' Marija, iżda f'nofs l-2011 il-katidral l-antik twaqqa’ minħabba ħsarat strutturali kkawżati mit-terremot tal-2009, u nbena katidral ġdid. Minħabba dan it-terremot, b'kobor ta' 8.3 fuq l-iskala Richter, il-popolazzjoni kollha tal-belt ġiet evakwata lejn żoni ogħla. Il-port huwa żona li reċentement ġiet imtejba u rkuprata, fuq biċċa art biswit irkuprata mill-baħar hemm il-Fiame Mataafa Faumuina Mulinuu II, il-bini tal-gvern b'ħafna sulari msemmi f'ġieħ il-Prim Ministru tas-Samoa, u ċ-Ċentru Ċentrali. Bank tas-Samoa. Torri ta 'l-arloġġ imtella' bħala monument tal-gwerra jservi bħala ċ-ċentru tal-belt. Apia għandha għadd ta’ bini mibni dan l-aħħar iżda għad hemm xi bini mxerrda madwar il-belt li huma magħmulin mill-injam, li jmorru lura għall-era kolonjali. L-aktar notevoli hija l-qorti, li għandha mużew fl-ewwel sular. Wara ħafna snin ta' negliġenza, dan il-bini ġie restawrat fl-2004. F’żona rivalutata wkoll hemm l-istazzjon prinċipali tal-karozzi tal-linja, ħdejn is-suq tal-ħut l-antik, fejn issa jinbiegħu s-souvenirs. Is-suq il-ġdid (maketi fou) jinsab ġewwa l-art, f'Fugalei, fejn huwa aktar kenn mill-effetti taċ-ċikluni. Il-bini tal-ACC (2001) fih il-Bord għall-Kumpens tal-Aċċidenti, il-Bank Nazzjonali tas-Samoa, u xi dipartimenti tal-gvern. Iċ-ċentru tax-xiri taħtu fih ħwienet u ristoranti. Il-Bini Samoatel (2004) li huwa s-sit taċ-ċentru internazzjonali tal-operazzjonijiet tat-telekomunikazzjoni tas-Samoa nbena ġewwa l-pajjiż f'Maluafou, għal darb'oħra biex jipproteġih mill-effetti taċ-ċikluni staġjonali. Il-bini tad-DBS (2007) f'Savalalo jospita l-Bank tal-Iżvilupp tas-Samoa u l-kumpless tal-qorti l-ġdid f'Mulinuu fih il-qrati tad-distrett, supremi, u tal-art u t-titolu (2010). Il-bini Tui Atua Tupua Tamasese (2012) f'Sogi, fih ministeri tal-gvern. L-aktar żieda riċenti fil-pajsaġġ urban ta' Apia hija ċ-ċentru tax-xiri SNPF Molesi (2013), kif ukoll l-isptar il-ġdid f'Motootua. F'termini ta' arkitettura, hemm taħlita ta' bini kolonjali antik u djar aktar moderni ta 'stil tal-Punent, flimkien ma' xi djar tradizzjonali tas-Samoan (fale). Il-kittieb Robert Louis Stevenson qatta' l-aħħar erba’ snin ta' ħajtu hawn u jinsab midfun fuq il-Muntanja Vaea, li tagħti fuq il-belt u d-dar li bena, Vailima”, li llum hija mużew fil-memorja tiegħu. Il-belt hija dar għall-unika università tal-pajjiż, l-Università Nazzjonali tas-Samoa. === Ekonomija === Il-linja tal-ajru Polyniesian Airlines għandha l-kwartieri ġenerali tagħha fil-bini Samoa National Provident Fund f'Apia, kif ukoll il-kumpanija tat-telekomunikazzjoni SamoaTel. Il-ħut u l-kopra huma l-akbar esportazzjonijiet tal-pajjiż, filwaqt li l-prodotti tal-qoton, il-vetturi bil-mutur, il-laħam u z-zokkor huma l-importazzjonijiet ewlenin tiegħu. === Trasport == [[Stampa:Samoa_-_flight_from_Apia_to_Niue.jpg|thumb|Ajruplan fl-ajruport.]] Il-port ta' Apia huwa l-akbar u l-aktar traffikuż mill-portijiet kollha fis-Samoa. Vjeġġi internazzjonali jaslu hemm b'kontenituri u fjuwil. Minn hemm jitilqu laneċ lejn Tokelau u Samoa Amerikana. Apia għandha netwerk ta' toroq tajjeb li ġeneralment ikun f'kundizzjoni tajba. Il-biċċa l-kbira tat-toroq huma asfaltati, u dawk li mhumiex rarament jintużaw. Il-vetturi ilhom jivvjaġġaw fuq in-naħa tal-lemin tat-triq mis-7 ta' Settembru, 2009. Il-limiti tal-veloċità huma 25 mph (40 km/h) ħdejn iċ-ċentru tal-belt u 35 mph (56 km/h) fiċ-ċentru tal-belt. il-pajjiż b'limitu ta' 15 mph (24 km/h) f'ċirkostanzi speċjali. Il-Gvern tas-Samoa beda t-tieni fażi ta 'modernizzazzjoni kbira tar-rotot arterjali fiż-żona urbana ta' Apia fl-2012, bit-twessigħ gradwali tat-toroq prinċipali tal-belt. Is-Samoa m'għandha l-ebda ferrovija jew tram iżda għandha servizz kbir ta' xarabank u taxi privatizzat. Huwa komuni li n-nies jimxu madwar il-belt jew saħansitra jmorru bil-mixi lejn xi postijiet barra minnha. Hemm ftit roti u muturi, iżda l-konġestjoni tat-traffiku minħabba żieda kbira fis-sjieda tal-vetturi kienet teħtieġ modernizzazzjoni kbira fl-infrastruttura tat-toroq. L-Ajruport ta' Fagali'i, strixxa żgħira tal-inżul li tinsab fis-subborg tal-istess isem, tintuża għal titjiriet domestiċi u titjiriet internazzjonali lejn Pago Pago, is-Samoa Amerikana. L-ajruport internazzjonali ewlieni tal-belt, l-Ajruport Internazzjonali ta’ Faleolo, jinsab 40 minuta sewqan fil-punent tal-belt. L-akbar linji tal-ajru tal-pajjiż, Polynesian Airlines u Samoa Air, iservu dan l-ajruport. === Komunikazzjonijiet === Is-servizzi tat-telefon huma effiċjenti b'telefonati lokali, trunk u internazzjonali. Kemm BlueSky SamoaTel kif ukoll Digicel joperaw servizzi tat-telefon ċellulari, b'rata għolja ta' sjieda ta' telefon ċellulari fil-pajjiż. Is-servizzi tal-Internet tal-broadband huma disponibbli f'diversi hotspots tal-Wi-Fi madwar il-belt. Is-servizzi tal-Internet internazzjonali huma moqdija minn kejbil tal-fibra ottika grazzi għall-America Samoa Hawaii Cable. Kejbil tal-fibra ottika taħt l-ilma li jgħaqqad is-Samoa Amerikana, is-Samoa u l-Hawaii, minbarra l-Cable Samoa-Samoa Amerikana, li jgħaqqad il-gżejjer differenti. Dawn il-kejbils bdew jintużaw fit-28 ta' Mejju, 2009, u wieħed mit-tliet stazzjonijiet tal-art tal-cable jinsab f'Apia, imsejjaħ Apia Cable Landing Station. Għandu rabta bis-satellita backup. Diversi fornituri tas-servizz tal-Internet joffru servizzi ta' broadband u dial-up. Id-dipendenza preċedenti fuq il-konnessjonijiet bis-satellita fissret li kien hemm interruzzjoni qasira tas-servizz ikkawżata mix-xemx li tgħaddi wara satellita, jew perjodi itwal waqt irjieħ qawwijin meta l-antenni jridu jiġu pparkjati biex jiġu żgurati. Minbarra l-abbonamenti tas-servizz privat, diversi internet cafes huma preżenti f'Apia. === Edukazzjoni === Apia hija dar għal bosta istituzzjonijiet edukattivi qabel l-iskola, primarji, sekondarji u post-sekondarji, inkluża l-unika università tal-pajjiż, l-Università Nazzjonali tas-Samoa. Barra minn hekk, l-Iskola tal-Agrikoltura tal-Università tan-Nofsinhar tal-Paċifiku għandha kampus f'Alafua, fil-periferija ta' Apia. === Universitajiet === * [[Università Nazzjonali tas-Samoa]] * [[Università tan-Nofsinhar tal-Paċifiku]] *Università Medika tal-Oċeanja === Skejjel === * Kulleġġ Avele, Avele *Kulleġġ tal-Knisja tas-Samoa, Pesega * Faatuatua Christian College, Vaitele Fou * Leififi College, Leififi *Leulumoega-fou College, Malua * Maluafou College, Maluafou *Kulleġġ San Ġużepp, Alafua * Assemblies of God Harvest Bible College, Lotopa * Kulleġġ Santa Marija, Vaimoso *Kulleġġ tas-Samoa, Vaivase Tai * Fia Malamalama-i-Siulapa College (Skola għal studenti bi bżonnijiet speċjali) * [[Kulleġġ Adventist tas-Samoa]], Lalovaea * Robert Louis Stevenson College, Tafaigata *Wesley College, Faleula * Kulleġġ Nuuausala * Kulleġġ Pawlu Sitt * [[Chanel College, Moamoa]] ===Iskejjel elementari=== Ħafna mill-irħula għandhom l-iskejjel primarji tagħhom iżda l-knejjes għandhom ħafna mill-iskejjel primarji fiċ-ċentru ta' Apia. * Skola tal-Aħwa Maristi, Mulivai * Skola Santa Marija, Savalalo * Peace Chaapel School, Vaimea * Apia Baptist School, Aai jew Niue *Iskola Primarja Avventista tas-Seba' Jum, Lalovaea === Sport === ==== Logħob tal-Paċifiku ==== Apia ospitat il-Logħob tal-Paċifiku għall-ewwel darba fl-storja tal-belt u tal-pajjiż fl-1983. Il-Logħob reġgħu lura lejn Apia fl-2007, fejn Samoa spiċċat it-tielet fit-tabella tal-midalji. Għoxrin elf spettatur attendew għaċ-ċerimonja tal-għeluq li saret f'Apia Park. ==== Assoċjazzjoni tal-Futbol ==== Apia kienet il-lok tal-kwalifikazzjoni tal-Oċeanja għat-Tazza tad-Dinja 2010. B’hekk, Apia kienet l-ewwel post fejn ġie skurjat gowl għall-kwalifikazzjoni, skurjat minn Pierre Wajoka ta' New Caledonia kontra Tahiti. Il-logħbiet ta' kwalifikazzjoni bdew fis-27 ta' Awwissu 2007 u spiċċaw fis-7 ta' Settembru 2007. Il-logħbiet kollha ntlagħbu fit-Toleafoa JS Complex Blatter, bl-isem tal-President tal-FIFA Sepp Blatter. ==== Judo ==== Il-belt ospitat ukoll il-kwalifikazzjonijiet għat-Tazza tad-Dinja tal-Judo Olimpika tal-2010 f'Novembru tal-istess sena. Il-kompetizzjoni rat lill-judokas mill-Kanada, l-Awstralja, New Zealand u l-stati Uniti jipparteċipaw. ==== Cricket ==== Apia ospitat il-kampjonat tal-ICC Cricket World League Eight Division fl-2012 fil-Faleata Oval, li jikkonsisti f'erba' grawnds tal-cricket. Ipparteċipaw it-timijiet nazzjonali ta' Samoa, Belġju, Ġappun, Surinam, Gana, Bhutan, Norveġja u Vanuatu. Kienet l-ewwel darba li sar tournament uffiċjalment sanzjonat mill-International Cricket Council fir-reġjun. {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Oċeanja}} [[Kategorija:Samoa]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Oċeanja]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] 83a3ds30ud46jqlryyzj60c7yhqkhxy 10 10364 331180 251106 2026-07-21T14:29:43Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg għal Flag_of_Spain_(1873–1874).svg 331180 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|Wiri dati pajjiż</noinclude>}}} | alias = Spanja | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of Cross of Burgundy.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1748.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1931 = Flag of Spain (1931 - 1939).svg | flag alias-1938 = Flag of Spain (1938 - 1945).svg | flag alias-1945 = Flag of Spain (1945–1977).svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977 - 1981).svg | flag alias-civil = Flag of Spain (Civil).svg | flag alias-civil-1785 = BandMercante1785.svg | link alias-army = Armata Spanjola | link alias-naval = Navi Spanjola | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1785 | var5 = 1873 | var6 = 1931 | var7 = 1938 | var8 = 1945 | var9 = 1977 | var10 = civil-1785 | var11 = civil | redir1 = ESP | redir2 = SPA </noinclude> }} 39h4zp3p8eh64jkossy3ez593dhdrob 10 10642 331178 314223 2026-07-21T10:18:23Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Naval_Ensign_of_Sweden.svg għal Naval_ensign_of_Sweden.svg 331178 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|Wiri dati pajjiż</noinclude>}}} | alias = Żvezja | flag alias = Flag of Sweden.svg | alt attribute = Bandiera tal-Iżvezja | flag alias-1562 = Flag of Sweden (1562–1650).svg | flag alias-1844 = Swedish norwegian union flag.svg | flag alias-naval = Naval ensign of Sweden.svg | link alias-naval = Swedish Navy | link alias-football = Tim nazzjonali tal-futbol{{{mw| }}}tal-Iżvezja | name alias-football = Żvezja | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1562 | var2 = 1844 | redir1 = SWE </noinclude> }}<noinclude> </noinclude> lkxefoj60sqhwbp7nqtaw2t0kvf36ud 0 12192 331192 324041 2026-07-22T02:39:58Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331192 wikitext text/x-wiki Il-'''filatelija''' hija l-istudju tal-bolol tat-taxxa jew tal-bolol postali. Din tinkludi l-iddisinjar, il-produzzjoni u l-użi tal-bolol wara li tingħata l-awtorizzazzjoni li jinħarġu, is-soltu mingħand uffiċjali tal-gvern bħall-awtoritajiet postali. Il-filatelija hija l-attività distinta fejn jiġu studjati l-bolol, li tista’ tinkludi l-kollezzjoni tal-bolol. Ngħidu aħna, xi filatelisti jistudjaw bolol estremament rari mingħajr ma jkollhom kopji għalihom stess, għaliex jiswew ħafna flus jew għaliex l-aħħar eżemplari jinsabu fil-mużewijiet. Min-naħa l-oħra, il-kollezzjoni tal-bolol fiha nfisha hija l-ksib ta’ bolol, xi drabi mingħajr kunsiderazzjoni għall-oriġini jew għall-użu tagħhom. == Etimoloġija == Sal-lum il-ġurnata, il-ħolqien tal-kelma “filatelija” fil-forma Franċiża tagħha hija storikament attribwita lil Georges Herpin fil-pubblikazzjoni ''Le Collectionneur de timbres-postes'', Vol. 1, 15 ta’ Novembru, 1864. Hija mibnija mill-kelmiet Griegi ''philos'' (''φίλος'' li tfisser “ħabib”), u ''ateleia'' (''ἀτέλεια'' li tfisser “eżenti mid-dazji u t-taxxi”<ref>Smith, Sir William, et al (Editors) ''A Dictionary of Greek and Roman Antiquities'' (John Murray, London 1891) Third Edition, Vol. 1, p. 166</ref>) peress li l-bolol postali jindikaw li d-destinatarju ma għandux iħallas għas-servizz minħabba li dawn huma minnhom infushom mezz li jiffranka u li għaldaqstant jikkonfermaw li l-ħlasijiet postali jkunu saru minn qabel mingħand dak li jibgħat, jew mingħand ħaddieħor. It-termini alternattivi “timbrofilija” u “timbroloġija” huma ħafna inqas komuni. L-oriġini tal-filatelija tinsab fl-osservazzjoni li f’munzell bolol li jidhru kollha tal-istess tip, eżaminazzjoni ta’ aktar reqqa turi li hemm tipi differenti ta’ karta, filigrani differenti fil-karta, varjazzjonijiet fl-ilwien tal-kuluri, perforazzjonijiet differenti, u tipi oħra ta’ differenzi. Mill-paragun mar-rekords tal-awtoritajiet postali jista’ joħroġ li l-varjazzjonijiet setgħu kienu intenzjonati, li imbagħad iwassal għal aktar stħarriġ dwar kif setgħu seħħew il-bidliet u għalfejn. Huwa interessanti wkoll li eluf ta’ falsifikazzjonijiet inħolqu matul is-snin, b’uħud minnhom tajbin ħafna, u għarfien komplet tal-filatelija biss jista’ jagħti xi tama li jiġu skoperti l-falsifikazzjonijiet. Waħda mill-ispjegazzjonijiet għall-varjazzjoni kollha li teżisti hija li l-istampar tal-bolol kien fost it-tentattivi tal-bidu għall-produzzjoni bil-massa fuq skala kbira mill-awtoritajiet postali. Saħansitra fis-seklu 19, il-bolol kienu qegħdin joħorġu bil-biljuni, aktar minn kwalunkwe tip ieħor ta’ oġġett immanifatturat dak iż-żmien. == L-Oqsma tal-Filatelija == [[Stampa:Malta1860.jpg|thumb|right|200px|L-ewwel bolla ta' Malta inħarġet fl-1 ta' Diċembru 1860 mingħajr [[filigrana]] u turi l-profil tar-[[Vittorja tar-Renju Unit|Reġina Vittorja]].]] Filatelija bażika, jew '''teknika''', hija għaldaqstant l-istudju tal-aspetti tekniċi tal-produzzjoni tal-bolol u l-identifikazzjoni tagħhom. Din tinkludi l-istudju tal-: * Proċess inizzjali tal-iddisinjar tal-bolla * Karta (li tinkludi wkoll il-filigrana) * Metodi ta’ stampar (l-inċiżjoni, it-tipografija, eċċ.) * Gomma * Separazzjoni (eż. il-perforazzjoni) * Soprastampi fuq bolol diġà maħruġa * Falzitajiet u falsifikazzjonijiet filateliċi, b’mod speċjali l-identifikazzjoni tal-falsifikazzjonijiet. == L-Istrumenti tal-Filatelija == Dawn huma l-istrumenti meħtieġa fil-filatelija: il-lenti, il-pinzetta, l-odonometru, il-filigranoskopju, albums għall-konservazzjoni tal-bolol u l-katalgu. * Il-'''lenti''' sservi sabiex wieħed jara l-irqaqat tal-vinjetta u d-dentellatura bl-għan li jinduna, fejn ikun hemm, bl-imperfezzjonijiet eventwali jew bid-differenzi u s-sottotipi bejn, ngħidu aħna, żewġ bolol tal-istess ħarġa iżda wkoll bejn bolla ġenwina u oħra falza. L-evoluzzjoni tagħha hija l-'''kontafili''', strument użat ukoll mill-ħaddiema tad-deheb, li jkabbar minn tal-anqas x4. * Il-'''pinzetta''' għandha l-għan waħdieni li tmiss il-bolla mingħajr ebda kuntatt mal-idejn, u allura mingħajr ma titħalla fuqha ebda tebgħa jew umdità. Infatti l-għaraq ta' mas-subgħajn huwa b'mod partikolari ta' ħsara għall-gomma. Bħala regola, wieħed għandu dejjem juża l-pinzetta meta jaħdem bil-bolol. * L-'''odonometru''' jservi sabiex ikejjel bi preċiżjoni d-dentellatura tal-bolol skont l-ispazju li jifred dent minn ieħor. L-għarfien preċiż tad-dentellatura jippermetti l-klassifikazzjoni korretta ta' kull bolla. * Il-'''filigranoskopju''' huwa friskatur żgħir iswed fejn meta l-bolla tixxarrab bil-qtar tal-petrol rettifikat jew bl-ilma distillat il-filigrana tista' tiġi tidher perfettament (din l-analiżi hija possibbli biss fuq il-bolol użati sabiex ma jsirx ħsara lill-gomma). * L-'''album''' huwa ktieb magħmul minn bosta paġni magħqudin f'daqqa sabiex il-bolol jinżammu f'kundizzjoni ottimali. * Il-'''katalgu''' huwa indispensabbli għaliex huwa referenza għall-klassifikazzjoni tal-bolol fuq bażi ta' min iddiżinja l-bolla, min stampaha u s-sena tal-ħruġ u l-varjetajiet. Barra minn hekk, jagħti wkoll indikazzjoni tal-valur ekonomiku. == Il-Karatteristiċi ta' Bolla ta' Kwalità Tajba == [[Stampa:Malta1886.jpg|thumb|right|200px|Eżempju ta' bolla tal-1886 miżmuma f'kundizzjoni tajba ħafna iżda fejn il-vinjetta mhix iċċentrata.]] Il-kwalità hija parametru fundamentali sabiex jiġi ddeterminat il-valur ta' bolla. Għall-bolol ġodda din hija bbażata fuq kemm il-gomma fuq il-wara tkun friska. Il-gomma sikwit tiddeterjora minħabba konservazzjoni ħażina f'ambjent umdu, fejn jinħolqu tebgħat ta' ossidazzjoni jew marki sofor kbar. * Id-denti għandhom ikunu kollha preżenti u tal-istess tul ħlief fil-każijiet ta' dawk il-bolol maħruġa mingħajr dentellatura li jridu jippreżentaw marġnijiet tajba. * Il-vinjetta għandha tkun iċċentrata tajjeb ħafna, jiġifieri għandu jkun hemm marġni ndaqs bejn l-erba' lati tal-vinjetta u d-dentellatura. * Il-karta m'għandhiex tkun irqiqa jew mibruxa. * Il-kulur għandu ikun ċar u ma jridx ikun bjad. * Il-gomma għandha tkun sħiħa u mingħajr tebgħat sofor. * Jekk il-bolla hija użata, it-timbru għandu jkollu d-data tinqara u ma jkunx oħxon wisq. == Il-Bolol Miksurin jew f'Kundizzjoni Ħażina Ħafna == [[Stampa:Penny_black.jpg‎|thumb|right|200px|L-ewwel bolla tad-dinja, il-[[Penny Black]], inħarġet mir-Renju Unit fl-1840.]] Ta' min jiċċara li fil-kollezzjoni personali tiegħu, wieħed jista' jdaħħal il-bolol kollha li jrid. Kull bolla hija fil-veru sens biċċa storja unika li ma tinġiebx lura, indipendentement mill-istat tal-konservazzjoni. Madanakollu ta' min jinnota li fil-filatelija (il-kummerċ, it-tpartit u l-espożizzjonijiet) il-bolol miksurin jew difettużi m'għandhom prattikament ebda valur ħlief f'xi każi eċċezzjonali bħall-bolol ta' rarità kbira fejn b'perċentwali baxxa ta' valur (5 - 10%) jistgħu jinbiegħu xorta. * '''Huma definiti bħala bolol miksurin''': ** Bolol li għandhom biċċiet neqsin ** Bolol imqattgħin jew maqtugħin ** Bolol imtaqqba ** Bolol b'denti neqsin ** Bolol mibruxin minn quddiem ** Bolol b'karta irqiqa minn wara * '''Huma definiti bħala bolol fi stat ħażin ħafna ta' konservazzjoni''': ** Bolol b'karta ftit irqiqa minn wara ** Bolol mitwija ** Bolol b'denti qosra ** Bolol irvinati bl-umdità ** Bolol b'tebgħat sofor fuq il-gomma == Organizzazzjonijiet == [[Stampa:Briefmarkenkatalog.jpg|thumb|right|600px|Qoxra ta' katalgu antik Scott.]] === Ġenerali === * [[Fédération Internationale de Philatélie]] * {{flagicon|Ewropa}} [http://www.aephil.net/ Académie Européenne de Philatélie] * {{flagicon|USA}} [[American Philatelic Society]] * {{flagicon|Brażil}} [https://web.archive.org/web/20090131010844/http://www.febraf.org/ Federação Brasileira de Filatelia] * {{flagicon|Portugall}} [https://web.archive.org/web/20090220161757/http://www.fpf-portugal.com/ Federação Portuguesa de Filatelia] * {{flagicon|Repubblika Ċeka}} [https://web.archive.org/web/20110921061120/http://www.volny.cz/geophila/index_e.htm GEOPHILA Association] * {{flagicon|UK}} [http://www.ukphilately.org.uk/nps/ National Philatelic Society UK] * {{flagicon|Kanada}} [http://www.rpsc.org The Royal Philatelic Society of Canada] * {{flagicon|UK}} [[Royal Philatelic Society London]] * {{flagicon|USA}} [http://www.dpsworkshop.com Digital Philatelic Workshop] === Skont il-Pajjiż === * {{flagicon|USA}} [http://www.afdcs.org/ American First Day Cover Society] * {{flagicon|USA}} [https://web.archive.org/web/20090308021708/http://www.uspcs.org/ U.S. Philatelic Classics Society ] * {{flagicon|USA}} [http://www.paphs.org/ Pennsylvania Postal History Society] * {{flagicon|Arġentina}} [https://web.archive.org/web/20090218144225/http://filateliaargentina.com.ar/asociaciones.html Féderación Argentina de Entidades Filatélicas] * {{flagicon|Awstralja}} [https://web.archive.org/web/20090309123230/http://www.apf.org.au/ Australian Philatelic Federation] * {{flagicon|Kanada}} [http://www.bnaps.org/ British North American Philatelic Society] * {{flagicon|Ċipru}} [http://www.cyphilatelic.com Cyprus Philatelic Society] * {{flagicon|Greċja}} [http://www.efo.gr/ Hellenic Philatelic Federation] * {{flagicon|Greċja}} [https://web.archive.org/web/20181120140120/http://www.hps.gr/en/main.htm Hellenic Philotelic Society] * {{flagicon|Italja}} [https://web.archive.org/web/20090218180638/http://www.icsc.pwp.blueyonder.co.uk/ Italy and Colonies Study Circle] * {{flagicon|Messiku}} [https://web.archive.org/web/20090303100545/http://mepsi.org/main.htm Mexico Elmhurst Philatelic Society International] * {{flagicon|New Zealand}} [https://web.archive.org/web/20070629010509/http://www.wnc.quik.co.nz/rpsnz/rpsnz.htm Royal Philatelic Society of New Zealand Inc] * {{flagicon|Norveġja}} [http://www.filatelist.no/ Federation of Norwegian Philatelists] * {{flagicon|Russja}} [http://www.rossica.org/ The Rossica Society of Russian Philately] * {{flagicon|Turkija}} [https://web.archive.org/web/20090101165913/http://www.oneps.org/ The Ottoman and Near East Philatelic Society] * {{flagicon|Turkija}} [http://www.mclstamps.co.uk/opal/opalhome.html Oriental Philatelic Association of London] * {{flagicon|UK}} [https://web.archive.org/web/20090225061423/http://philatelic-traders-society.co.uk/ Philatelic Traders Society (London)] * {{flagicon|Wales}} [https://web.archive.org/web/20080503174406/http://www.wps.wales.org/ Welsh Philatelic Society] === Tematiċi === * [[Scouts on Stamps Society International]] * {{flagicon|USA}} [[American Topical Association]] * {{flagicon|USA}} [https://web.archive.org/web/20090216155643/http://owasu.org/ Old World Archaeological Study Unit] * [http://wreckandcrash.org Wreck & Crash Mail Society] * {{flagicon|Afrika t'Isfel}} [https://web.archive.org/web/20090227082307/http://www.thematicsa.co.za/ Thematic Collecting Group in South Africa] == Mużewijiet Postali == * {{flagicon|Kanada}} [[Canadian Postal Museum]] * {{flagicon|Franza}} [[Musée de La Poste]] * {{flagicon|USA}} [[National Postal Museum]] (USA) * {{flagicon|UK}} [[The British Postal Museum & Archive]] * {{flagicon|UK}} [https://web.archive.org/web/20081002173916/http://www.bl.uk/collections/philatelic/collectionsgen.html British Library Philatelic Collections] == Referenzi == {{referenzi}} * Leon Norman Williams, ''Fundamentals of Philately'' (American Philatelic Society, 1990) * Richard McP. Cabeen, ''Standard Handbook of Stamp Collecting'' (Harper & Row, 1979) [[Kategorija:Filatelija| ]] 34npwqg4ivlgq7b6ljt21nxtwgp09l3 10 13293 331183 253849 2026-07-21T17:53:35Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Flag_of_Cape_Verde.svg għal Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg 331183 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|Wiri dati pajjiż</noinclude>}}} | alias = Kap Verde | flag alias = Flag of Cape Verde (10-17).svg | flag alias-1975 = Flag of Cape Verde (1975–1992).svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1975 | redir1 = CPV </noinclude> }} 2ddge1kchq0bshuo45ct68br8cvhf50 0 13693 331184 323662 2026-07-21T17:58:41Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Flag_of_Cape_Verde.svg għal Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg 331184 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika tal-Kap Verde |isem_nattiv = ''República de Cabo Verde'' |isem_komuni = Kap Verde |stampa_bandiera = Flag of Cape Verde (10-17).svg |stampa_emblema = Coat of arms of Cape Verde.svg |stampa_mappa = Cape Verde (orthographic projection).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Kap Verde |ħolqa_emblema = Emblema tal-Kap Verde |ħolqa_demografija = Demografija Kap Verde |mottu_nazzjonali = "Unité&ndash;Progrès&ndash;Justice" <small> |innu_nazzjonali = {{pt}} "''"Unité&ndash;Progrès&ndash;Justice"''"<br />{{en}} "''"One Single Night "'' <br />(traduzzjoni: ""Lejl Wieħed Uniku"") [[File:Cântico da Liberdade (instrumental).ogg]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Portugiża|Portugiż]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Praja]] |latd=14 |latm=55 |latNS=N |lonġd=23 |lonġm=31 |lonġEW=W |l-ikbar_belt = [[Praja]] |tip_gvern = {{nowrap|[[Repubblika Parlamentari]]}} |titlu_kap1 = [[President tal-Kap Verde|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tal-Kap Verde|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[José Maria Neves]] |isem_kap2 = [[Ulisses Correia e Silva]] |poż_erja = 172 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 4,033 |erja_mi_kw = 1,557 |perċentwal_ilma = negliġibbli |ċensiment_popolazzjoni = 593,149 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2022 |poż_ċensiment_popolazzjoni = 172 |densità_popolazzjoni_km2 = 147.1 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 381.0 |poż_densità_popolazzjoni = 89 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $2.167 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $4,112.256 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2011 |IŻU = {{profitt}} 0.568 |poż_IŻU = 133 |kategorija_IŻU = <span style="color:#fc0">medju</span> |tip_sovranità = [[Gwerra tal-Indipendenza tal-Gwinea-Bissaw|Indipendenza]] |avveniment_stabbilit1 = mill-[[Portugall]] |data_stabbilit1 = 5 ta' Ġunju, 1975 |valuta = [[Escudo tal-Kap Verde]] |kodiċi_valuta = CVE |żona_ħin = [[Ħin tal-Kap Verde|CVT]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = mhux osservat |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.cv]] |kodiċi_telefoniku = +228 |sena_PGD_nominali = 2011 |PGD_nominali = $1.941 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $3,682.006 |poż_PGD_nominali_per_capita = |noti = }} [[File:Praia aerial.jpg|thumb|Praia]] [[File:Mindelo_(S_Vicente,_Cabo_Verde).JPG|thumb|Mindelo]] [[File:Ponta do Sol 2.JPG|thumb|Ponta do Sol]] [[File:Espargos Cabo Verde.jpg|thumb|Espargos]] [[File:CVcoins.png|thumb|Cape Verdean escudo/shield (escudo caboverdieano)]] [[File:Santiago, Cape Verde, 1589.jpg|thumb|Drake f'Santiago (Cdade Velha/Ciudad Vieja), Kap Verde, inċiżjoni miżbugħa bl-idejn tal-1589, minn Baptista Boazio, Wara t-Teħid ta' Santiago kien konfront militari li seħħ bejn il-11 u t-28 ta' Novembru, 1585 waqt il-Gwerra Anglo-Spanjola li għadha kif ġiet iddikjarata.]] [[File:Battle of Porto Praya.jpg|thumb|Combat de la baie de la Praia fuq il-gżira ta' Santiago au Cap Vert, 16 ta' April, 1781, minn Pierre-Julien Gilbert (1783–1860); Il-Battalja ta' Porto Praya kienet battalja navali li seħħet matul il-Gwerra Rivoluzzjonarja Amerikana fis-16 ta' April, 1781 bejn skwadra Brittanika taħt il-Komodore George Johnstone u skwadra Franċiża taħt Bailli de Suffren.]] Il-'''Kap Verde''', uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Kap Verde''', huwa pajjiż forma ta' gżira, li huwa [[arċipelagu]] mifrux f'10 gżejjer li jinsabu fiċ-ċentral tal-[[Oċean Atlantiku]] , 570 kilometri (350 mili) barra mill-kosta tal-[[Afrika tal-Punent]]. Il-gżejjer, li jkopru żona magħquda ta' ftit aktar minn 4,000 kilometru kwadru (1,500 sq mi), huma ta 'oriġini vulkaniċi u filwaqt li tlieta minnhom ([[Sal (Kap Verde)|Sal]], [[Boa Vista, Kap Verde|Boa Vista]] u [[Maio, Kap Verde|Maio]]) huma pjuttost ċatti, ramlija u niexfin, l-oħrajn huma ġeneralment aktar b'saħħithom u għandhom aktar veġetazzjoni. {{Afrika}} [[Kategorija:Kap Verde]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Afrika]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] p0rzb6rv5vhogva0utlr421w6cx2ukn 0 18967 331193 331103 2026-07-22T03:04:42Z ~2026-40794-53 28532 331193 wikitext text/x-wiki {{wikifikazzjoni}} {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Lionel Messi |stampa = [[Stampa:Lionel Messi Argentina v Egypt 7 July 2026-112(cropped).jpg|220px]] |deskrizzjoni = Messi bil-flokk tal-Arġentina fit-Tazza tad-Dinja tal-2026 |isem_sħiħ = Lionel Andrés Messi |data_twelid = {{data tat-twelid u età|1987|6|24}} |post_twelid = [[Rosario]] |pajjiż_twelid = {{Flagicon|ARG}} [[Arġentina]] |tul = 1.69 m |rwol = [[Attakkant]] |klabb_attwali = {{Flagicon|USA}} [[Club Internacional de Fútbol Miami|Inter Miami]] |numru = 10 |snin_mixtla1 = 1992–1995 |klabb_mixtla1 = {{Flagicon|ARG}} Grandoli |snin_mixtla2 = 1995–2000 |klabb_mixtla2 = {{Flagicon|ARG}} [[Newell's Old Boys]] |snin_mixtla3 = 2000–2003 |klabb_mixtla3 = {{Flagicon|SPA}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |snin1 = 2003–2004 |klabb1 = {{Flagicon|SPA}} [[FC Barcelona C|Barcelona C]] |snin2 = 2004–2005 |klabb2 = {{Flagicon|SPA}} [[FC Barcelona B|Barcelona B]] |snin3 = 2004–2021 |klabb3 = {{Flagicon|SPA}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |snin4 = 2021–2023 |klabb4 = {{Flagicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |snin_nazzjonali1 = 2004–2005 |tim_nazzjonali1 = {{Flagicon|ARG}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina ta' taħt l-20 sena|Arġentina U20]] |snin_nazzjonali2 = 2008 |tim_nazzjonali2 = {{Flagicon|ARG}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina ta' taħt it-23 sena|Arġentina U23]] |snin_nazzjonali3 = 2005–2026 |tim_nazzjonali3 = {{Flagicon|ARG}} [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina|Arġentina]] |snin5=2023-|klabb5={{Flagicon|USA}} [[Club Internacional de Fútbol Miami|Inter Miami]]}} '''Lionel Andrés Messi''' (twieled fl-24 ta' Ġunju 1987), magħruf ukoll bħala '''Leo Messi''', huwa plejer tal-[[futbol]] [[Arġentina|Arġentin]] li jilgħab bħala [[attakkant]] mal-klabb Franċiż ta' [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] u mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina|tim nazzjonali tal-Arġentina]]. Hu hu rikonoxxut fost l-aqwa plejers ta' kull żmien,<ref>{{ċita web |titlu=Simunic: Messi’s the best of all time |url=http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1967479/?intcmp=fifacom_hp_module_interview |pubblikatur=FIFA |data-aċċess=2012-12-12 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |kunjom=Smith |isem=Ben |titlu=Lionel Messi: Goals record caps golden year for Barcelona star |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/20592977 |pubblikatur=BBC Sport |data-aċċess=2012-12-12 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |kunjom=Daniels |isem=David |titlu=Lionel Messi: Superstar Striker Is Best Footballer in World |url=http://bleacherreport.com/articles/1421215-lionel-messi-superstar-striker-is-best-footballer-in-world |pubblikatur=Bleacher Report |data-aċċess=2012-12-12 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Lionel Messi hailed as 'incredible' and 'gigantic' by Gerd Muller after Barcelona star breaks record for most goals |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/lionel-messi/9734839/Lionel-Messi-hailed-as-incredible-and-gigantic-by-Gerd-Muller-after-Barcelona-star-breaks-record-for-most-goals.html |pubblikatur=Telegraph Sport |data-aċċess=2012-12-12 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Arsène Wenger hails Barcelona's Lionel Messi after four-goal display |url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/apr/07/barcelona-arsenal-lionel-messi |pubblikatur=The Guardian |data-aċċess=2012-12-12 |lingwa=Ingliż}}</ref> fejn rebaħ seba' unuri tal-[[Ballun tad-Deheb]] u rekord ta' sitt unuri taż-[[Żarbuna tad-Deheb]]. Sal-2021 kien qatta' l-karriera professjonali tiegħu ma' [[FC Barcelona|Barcelona]] fejn magħhom rebaħ rekord ta' 35 trofew, fosthom għaxar [[La Liga]], seba' [[Tazza tar-Re|Tazzi tar-Re]] u erba' titli tal-[[UEFA Champions League]]. Ma' pajjiżu rebaħ l-edizzjoni tal-2021 tal-[[Copa América]] u fl-2022 it-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]]. Attakkant prolifiku, Messi iżomm ir-rekord tal-aktar gowls skorjati fil-kampjonat Spanjol (474), l-aktar gowls fi staġun wieħed tal-kampjonat Spanjol u Ewropew (50), l-aktar numru ta' tripletti fil-La Liga (36) u l-UEFA Champions League (8), l-aktar ''assists'' fl-istorja tal-La Liga (192), fi staġun wieħed tal-La Liga (21) u fil-Copa América (17). Hu wkoll iżomm ir-rekord tal-aktar gowls internazzjonali minn Sud-Amerikan maskili. Messi skorja iktar minn 750 gowl mal-klabbs u f'isem pajjiżu, u skorja l-iktar numru ta' gowls għal klabb wieħed (672). == Bijografija == Messi twieled f'[[Rosario (Santa Fe)|Rosario]], fil-Provinċja ta' Santa Fe. Il-ġenituri tiegħu kienu Jorge Horácio Messi, ħaddiem ġewwa fabbrika tal-azzar, u Celia María Cuccittini.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.canchallena.com/1278476 |titlu=El crack que desea victorias de regalo |pubblikatur=Canchallena |lingwa=Spanjol}}</ref><ref>{{ċita aħbar |url=http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lionel-messi-magic-in-his-feet-1928768.html |kunjom=Carlin |isem=John |pubblikatur=The Independent |titlu=Lionel Messi: Magic in his feet |data-aċċess=2010-04-07 |data=2010-03-27 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.pagina12.com.ar/diario/deportes/8-121094-2009-03-07.html |kunjom=Veiga |isem=Gustavo |pubblikatur=Página/12 | titlu=Los intereses de Messi |data-aċċess=2009-05-31 |lingwa=Spanjol}}</ref><ref>{{ċita aħbar |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3779961.ece |pubblikatur=The Times |titlu=Lionel Messi on a mission |kunjom=Hawkey |isem=Ian |data=2008-04-20 |data-aċċess=2009-05-30 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080830020412/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3779961.ece |arkivju-data=2008-08-30 |url-status=dead }}</ref> Il-familja paterna tiegħu oriġinat mill-belt [[Italja|Taljana]] ta' [[Ancona]], minn fejn hu l-antenat tiegħu, Angelo Messi, li emigra lejn l-Arġentina fl-1883.<ref>{{ċita web |url=http://www.aldia.cr/ad_ee/2006/febrero/24/ovacion11.html |titlu=El origen de los Messi está en Italia |data-aċċess=2009-07-07 | data=2006-02-24 |pubblikatur=Al Día |kunjom=Aguilar |isem=Alexander |lingwa=Spanjol}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2005/10/07/pagina-5/722791/pdf.html |titlu=Las raíces italianas de Leo Messi |data-aċċess=2009-07-07 |data=2005-10-07 |pubblikatur=El Mundo Deportivo |kunjom=Cubero |isem=Cristina |lingwa=Spanjol}}</ref> Huwa għandu żewġ aħwa akbar minnu, Rodrigo u Matías, u oħtu, María Sol.<ref>{{ċita web |url=http://www.2008.nbcolympics.com/athletes/athlete=1246/bio/index.html |pubblikatur=NBC |titlu=Lionel Messi bio |data-aċċess=2009-05-30 |lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-età ta' ħames snin, Messi beda jilgħab il-futbol ma' Grandoli, klabb lokali ggwidat minn missieru Jorge. Fl-1995, Messi qaleb ma' [[Newell's Old Boys]] li kienu bbażati fil-belt tiegħu Rosario.<ref>{{ċita aħbar |kunjom=Williams |isem=Richard |url=http://www.guardian.co.uk/football/2006/feb/24/championsleague1 |pubblikatur=The Guardian |titlu=Messi has all the qualities to take world by storm |data-aċċess=2008-05-03 |data=2006-02-26 |lingwa=Ingliż}}</ref> Hu sar parti mit-tim taż-żgħażagħ lokali tar-[[River Plate]] li tilfu logħba waħda biss f'erba' snin u sar lokalment magħruf bħala ''"l-Magna tal-1987'', is-sena tat-twelid tiegħu.<ref>{{ċita web |url=http://sports.espn.go.com/espn/eticket/story?page=Lionel-Messi |titlu=Here & Gone |isem=Wright |kunjom=Thompson |xogħol=Outside the Lines |pubblikatur=ESPN FC |data=2012-10-07 |data-aċċess=2012-10-07 |lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-età ta' 11-il sena, Messi kien ġie dijanjostikat bit-tkabbir ta' defiċjenza ormonali.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/5099857/Franck-Ribery-the-man-to-challenge-Lionel-Messi-and-Barcelona.html |titlu=Franck Ribery the man to challenge Lionel Messi and Barcelona |pubblikatur=The Daily Telegraph |kunjom=White |isem=Duncan |data=2009-04-04 |data-aċċess=2009-07-07 |lingwa=Ingliż}}</ref> Ir-River Plate wrew l-interess fil-progress ta' Messi, iżda ma kinux lesti li jħallsu għall-kura tal-kundizzjoni tiegħu, li kienet tiswa $900 fix-xahar. [[Carles Rexach]], id-direttur sportiv ta' Barcelona FC, kien sar konxju tat-talent li Messi mill-qraba li kellu ġewwa [[Lleida]], u b'hekk Messi u missieru rnexxielhom jirranġaw prova mat-tim tal-kbar. Rexach, b'ebda karta oħra f'idejh, offra lil Messi kuntratt bil-miktub.<ref>FT Weekend Magazine, 28–29 May 2011, 'Lionel Messi' minn Ronald Reng</ref> Barcelona FC offrew li jħallsu għall-kambjali medika ta' Messi jekk hu kien lest li jgħix ġewwa [[Spanja]]. Messi u missieru marru lejn [[Barċellona]] fejn Messi rreġistra fin-nursery tal-klabb.<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/edition=248388/news/newsid=103182.html |titlu=The new messiah |pubblikatur=FIFA |data=2006-03-05 |data-aċċess=2006-07-25 |lingwa=Ingliż}}</ref> == Barcelona FC == Messi lagħab ma diversi timijiet ta' Barcelona FC fosthom Infantil B u Cadete B & A mill-2000 sal-2003 (37 gowl fi 30 logħba ma Cadete A). L-istaġun 2003–04 ra lil Messi fuq rekord<ref>{{ċita web |isem1=Sandra |kunjom1=Sarmiento |isem2=Jaume |kunjom2=Marcet |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/09/n090918106812.html |titlu=From 'Infantil B' to World number one |data=2009-09-18 |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2012-01-09 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091007101452/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/09/n090918106812.html |arkivju-data=2009-10-07 |url-status=dead }}</ref> ma ħames timijiet differenti: Huwa beda logħba waħda ma Juvenil B (gowl wieħed) u ġie promossi ma Juvenil A (14-il logħba, 21 gowl). Aktar tard huwa għamel l-ewwel debut tiegħu mat-tim [[FC Barcelona C|Barcelona FC C]] ([[Tercera División]]) fid-29 ta' Novembru 2003 u ma [[FC Barcelona B|Barcelona FC B]] ([[Segunda División B]]) fis-6 ta' Marzu 2004. Hu lagħab maż-żewġ timijiet matul l-istaġun (għaxar logħbiet, ħames gowls u ħames logħiet, żero gowls, rispettivament).<ref>{{ċita aħbar |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2004/03/08/pagina-12/766444/pdf.html?search=Messi |titlu=Leonel Messi, el prototipo del jugador total |data-aċċess=2011-09-25 |lingwa=Spanjol}}</ref><ref>{{ċita aħbar |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2003/11/29/pagina-46/563828/pdf.html?search=Messi |titlu=Messi debuta en elBarça C en el derbifrente al Europa |data-aċċess=2011-09-25 |lingwa=Spanjol}}</ref><ref>{{ċita aħbar |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2005/08/26/pagina-13/765467/pdf.html?search=Messi |titlu=Messi estará en el stage de Peralada |data-aċċess=2011-09-25 |lingwa=Spanjol}}</ref> Qabel dawn iż-żewġ debutts, Messi għamel id-debutt uffiċjali tiegħu għall-ewwel tim fis-16 ta' Novembr, 2003 fl-età ta' 16-il sena u 145 ġurnata, f'logħba ta' ħbiberija kontra [[FC Porto|Porto]].<ref>{{ċita aħbar |url=http://edition.cnn.com/2009/SPORT/football/05/22/messi.football.best.world/index.html |titlu=Profile: Lionel Messi |isem1=Mark |kunjom1=Tutton |isem2=Greg |kunjom2=Duke |pubblikatur=CNN |data=2009-05-22 |data-aċċess=2009-05-30 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190411213640/http://edition.cnn.com/2009/SPORT/football/05/22/messi.football.best.world/index.html |arkivju-data=2019-04-11 |url-status=dead }}</ref> Inqas minn sena wara l-bidu tiegħu, [[Frank Rijkaard]] tah id-debutt tal-kampjonat tiegħu kontra [[RCD Espanyol]] fis-16 ta' Ottubru 2004 (17-il sena u 114 ġurnata), li sar it-tielet l-iżgħar plejer li lagħab għal Barcelona FC u l-iżgħar plejer tal-klabb li lagħab f'Premier, li kien miksur minn [[Bojan Krkić]] f'Settembru 2007. Meta hu skorja l-ewwel gowl tiegħu mat-tim tal-kbar kontra [[Albacete Balompié]] fl-1 ta' Mejju 2005, Messi kellu biss 17-il sena, 10 xhur u sebat ijiem, li sar l-iżgħar plejer li skorja f'logħba ta' Premier ma' Barcelona FC<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada07-08/10/n071016101878.html |titlu=Meteoric rise in three years |data-aċċess=2008-05-03 |pubblikatur=FC Barcelona |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110906093707/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada07-08/10/n071016101878.html |arkivju-data=2011-09-06 |url-status=dead }}</ref> sakemm kien mill-ġdid miksur minn Bojan Krkić fl-2007, li skorja mill-assistenza ta' Messi.<ref>{{ċita web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada07-08/10/n071020101276.html |titlu=Krkic enters the record books |data-aċċess=2009-07-16 |data=2007-10-21 |pubblikatur=FC Barcelona |kunjom=Nogueras |isem=Sergi |lingwa=Ingliż}}</ref> Messi qal dwar l-eks kowċ Rijkaard: "Jien qatt mhu ser ninsa l-fatt li huwa nieda l-karriera tiegħi, li kellu l-fiduċja fija filwaqt li jien kelli biss 16 jew 17."<ref>{{ċita web |url=http://www.soccerway.com/news/2009/December/10/messi-rijkaard-gave-us-more-freedom/ |titlu=Messi: "Rijkaard gave us more freedom" |data=2009-12-10 |pubblikatur=Soccerway |lingwa=Ingliż}}</ref> Matul l-istaġun, Messi lagħab ukoll ma Barcelona FC B ([[2004–05 Segunda División B#Group III|Segunda División B]]) li magħhom skorja 6 gowls fi 17-il logħba. == Statistika == === Klabb === ''24 ta' Frar 2013<ref>{{ċita aħbar |url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2010/01/18/pagina-7/5259184/pdf.html?search=messi |titlu= 'Pichichi' y centenario |pubblikatur=Mundo Deportivo |data-aċċess=2010-01-17 |lingwa=Spanjol}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/45843/lionel-messi?cc=5901#ui-tabs-1 |titlu=Lionel Messi Bio, Stats, News – Football / Soccer – – ESPN Soccernet |pubblikatur=ESPN Soccernet |data-aċċess=2010-11-26 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110805015428/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/45843/lionel-messi?cc=5901#ui-tabs-1 |arkivju-data=2011-08-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=LFP: La Liga 2011/12 – Estadisticas Jugadores |url=http://www.lfp.es/Estadisticas/EstadisticasJugadores.aspx |data-aċċess=2012-06-03 |lingwa=Ingliż}}</ref> ==== Timijiet Riserva ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! rowspan="2" style="width:80px;"|Klabb ! rowspan="2" style="width:70px;"|Kampjonat ! rowspan="2" style="width:70px;"|Staġun ! colspan="2" style="width:90px;"|Kampjonat |- !width="45"|Preż !width="45"|Gowls |- | style="text-align:center;"|[[FC Barcelona C|Barcelona FC C]] ||[[Tercera División|Tercera]] |[[2003–04 Tercera División#Grupp V|2003–04]] |10 |5 |- | rowspan="2" style="text-align:center;"|[[FC Barcelona B|Barcelona FC B]] | rowspan="2"|[[Segunda División B|Segunda B]] |[[2003–04 Segunda División B#Grupp III|2003–04]] |5 |0 |- |[[2004–05 Segunda División B#Grupp III|2004–05]] |17 |6 |- !colspan="3"|'''Total''' !32 !11 |} ==== L-Ewwel Tim ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! rowspan="2" style="width:80px;"|Klabb ! rowspan="2" style="width:70px;"|Staġun ! colspan="2" style="width:90px;"|[[La Liga|Kampjonat]] ! colspan="2" style="width:90px;"|[[Copa del Rey|Tazza]] ! colspan="2" style="width:90px;"|[[UEFA Champions League|UCL]] ! colspan="2" style="width:90px;"|[[Supercopa de España|Supercup]] ! colspan="2" style="width:90px;"|[[UEFA Super Cup|USC]] ! colspan="2" style="width:90px;"|[[FIFA Club World Cup|FCWC]] ! colspan="2" style="width:90px;"|Total |- !width="45"|Preż !width="45"|Gowls !width="45"|Preż !width="45"|Gowls !width="45"|Preż !width="45"|Gowls !width="45"|Preż !width="45"|Gowls !width="45"|Preż !width="45"|Gowls !width="45"|Preż !width="45"|Gowls !width="45"|Preż !width="45"|Gowls |- | rowspan="9"|[[FC Barcelona|Barcelona FC]] |[[La Liga 2004–05|2004–05]] |7 <!--Kampjonat-> |1 <!--Kampjonat--> |1 <!--Tazza--> |0 <!--Tazza--> |1 <!--Champions League--> |0 <!--Champions League--> |colspan=2|— <!--Supercup--> |colspan=2|— <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |9 <!-- Total--> |1 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2005–06|2005–06]] |17 <!-- Kampjonat--> |6 <!-- Kampjonat--> |2 <!--Tazza--> |1 <!--Tazza--> |6 <!--Champions League--> |1 <!--Champions League--> |colspan=2|— <!--Supercup--> |colspan=2|— <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |25 <!-- Total--> |8 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2006–07|2006–07]] |26 <!-- Kampjonat--> |14 <!-- Kampjonat--> |2 <!--Tazza--> |2 <!--Tazza--> |5 <!--Champions League--> |1 <!--Champions League--> |2 <!--Supercup--> |0 <!--Supercup--> |1 <!--UEFA Super Cup--> |0 <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |36 <!-- Total--> |17 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2007–08|2007–08]] |28 <!-- Kampjonat--> |10 <!-- Kampjonat--> |3 <!--Tazza--> |0 <!--Tazza--> |9 <!--Champions League--> |6 <!--Champions League--> |colspan=2|— <!--Supercup--> |colspan=2|— <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |40 <!-- Total--> |16 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2008–09|2008–09]] |31 <!-- Kampjonat--> |23 <!-- Kampjonat--> |8 <!--Tazza--> |6 <!--Tazza--> |12 <!--Champions League--> |9 <!--Champions League--> |colspan=2|— <!--Supercup--> |colspan=2|— <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |51 <!-- Total--> |38 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2009–10|2009–10]] |35 <!-- Kampjonat --> |34 <!-- Kampjonat--> |3 <!--Tazza--> |1 <!--Tazza--> |11 <!--Champions League--> |8 <!--Champions League--> |1 <!--Supercup--> |2 <!--Supercup--> |1 <!--UEFA Super Cup--> |0 <!--UEFA Super Cup--> |2 <!--Club World Cup--> |2 <!--Club World Cup--> |53 <!-- Total--> |47 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2010–11|2010–11]] |33 <!-- Kampjonat --> |31 <!-- Kampjonat --> |7 <!--Tazza--> |7 <!--Tazza--> |13 <!--Champions League--> |12 <!--Champions League--> |2 <!--Supercup--> |3 <!--Supercup--> |colspan=2|— <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |55 <!-- Total--> |53 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2011–12|2011–12]] |37 <!-- Kampjonat --> |50 <!-- Kampjonat --> |7 <!--Tazza--> |3 <!--Tazza--> |11 <!--Champions League--> |14 <!--Champions League--> |2 <!--Supercup--> |3 <!--Supercup--> |1 <!--UEFA Super Cup--> |1 <!--UEFA Super Cup--> |2 <!--Club World Cup--> |2 <!--Club World Cup--> |60 <!-- Total--> |73 <!-- Total--> |- |[[La Liga 2012–13|2012–13]] |27 <!-- Kampjonat --> |40 <!-- Kampjonat --> |5 <!--Tazza--> |8 <!--Tazza--> |7 <!--Champions League--> |5 <!--Champions League--> |2 <!--Supercup--> |2 <!--Supercup--> |colspan=2|— <!--UEFA Super Cup--> |colspan=2|— <!--Club World Cup--> |42 <!-- Total--> |53 <!-- Total--> |- !colspan="2"| Total !241 <!-- Kampjonat --> !209 <!-- Kampjonat --> !38 <!--Tazza--> !24 <!--Tazza--> !76 <!--Champions League--> !58 <!--Champions League--> !9 <!--Supercup--> !10 <!--Supercup--> !3 <!--UEFA Super Cup--> !1 <!--UEFA Super Cup--> !4 <!--Club World Cup--> !4 <!--Club World Cup--> !371 <!-- Total--> !3036 <!-- Total--> |} === Assisti === Din tinkludi l-assisti fil-kompetizzjonijiet kollha uffiċjali:<ref>http://espnfc.com/player/_/id/45843/lionel-messi?cc=5739</ref> {| class="wikitable" |- ! Staġun !! Assisti |- | 2004–05 || 0 |- | 2005–06 || 1 |- | 2006–07 || 3 |- | 2007–08 || 14 |- | 2008–09 || 18 |- | 2009–10|| 11 |- | 2010–11 || 22 |- | 2011–12 || 27 |- | 2012–13|| 13^'''*''' |} ^'''*''' Staġun kurrenti. === Internazzjonali === Mis-6 ta' Frar 2013<ref>{{ċita web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/messi-intlg.html |titlu=Lionel Andrés Messi – Goals in International Matches |pubblikatur=RSSSF |data-aċċess=2011-02-02 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Lionel Messi: A Career in Numbers |url=http://www.givemefootball.com/champions-league/lionel-messi-career-in-numbers |data-aċċess=2012-05-24 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190403133435/https://www.givemesport.com/184384-lionel-messi-career-in-numbers |arkivju-data=2019-04-03 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Lionel Messi: Career Statistics |url=http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/45843/lionel-messi?cc=5901 |data-aċċess=2012-05-24 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110805015428/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/45843/lionel-messi?cc=5901 |arkivju-data=2011-08-05 |url-status=dead }}</ref> ==== Dehriet internazzjonali ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="80"|Tim !width="70"|Sena !width="45"|Preż !width="45"|Gowls |- |rowspan=9|{{fb|ARG}} |2005 |5 |0 |- |2006 |7 |2 |- |2007 |14 |6 |- |2008 |8 |2 |- |2009 |10 |3 |- |2010 |10 |2 |- |2011 |13 |4 |- |2012 |9 |12 |- |2013 |1 |0 |- !colspan=2|Total !77 !31 |} ==== Gowls Internazzjonali ==== :''Punteġġi u r-riżultati ta' Malta qedgħin fil-lista xellugija.'' {| class="wikitable" ! # !! Data !! Post !! Avversarju !! Punteġġ !! Riżultat !! Kompetizzjoni |- | 1. || 1 ta' Marzu 2006 || [[St. Jakob-Park]], [[Basel]], [[Żvizzera]] || align=left| {{fb|CRO}} || <center>'''2'''–1 || <center>2–3 ||Logħba ta' Ħbiberija |- | 2. || 16 ta' Ġunju 2006 || [[Veltins-Arena|WM-Stadion Gelsenkirchen]], [[Gelsenkirchen]], [[Ġermanja]] || align=left| {{fb|SCG}} || <center>'''6'''–0 || <center>6–0 || [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|Tazza tad-Dinja 2006]] |- | 3. || rowspan="2"|5 ta' Ġunju 2007 || rowspan="2"|[[Camp Nou]], [[Barċellona]], [[Spanja]] || align=left| {{fb|ALG}} || <center>'''2'''–2 || rowspan="2"|<center>4–3 || rowspan="2"|Logħba ta' Ħbiberija |- | 4. || align=left| {{fb|ALG}} || <center>'''4'''–2 |- | 5. || 8 ta' Lulju 2007 || [[Estadio Metropolitano de Fútbol de Lara|Metropolitano de Fútbol de Lara]], [[Barquisimeto]], [[Veneżwela]] || align=left| {{fb|PER}} || <center>'''2'''–0 || <center>4–0 || rowspan="2"|[[Copa América 2007]] |- | 6. || 11 ta' Lulju 2007 || [[Polideportivo Cachamay]], [[Puerto Ordaz]], [[Veneżwela]] || align=left| {{fb|MEX}} || <center>'''2'''–0 || <center>3–0 |- | 7. || 16 ta' Ottubru 2007 || [[Estadio José Pachencho Romero|José Pachencho Romero]], [[Maracaibo]], [[Veneżwela]] || align=left| {{fb|VEN}} || <center>'''2'''–0 || <center>2–0 || rowspan="2"|[[Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2010 (CONCACAF)|Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja 2010 (CONCACAF)]] |- | 8. || 20 ta' Novembru 2007 || [[Estadio El Campín]], [[Bogotá]], [[Kolombja]] || align=left| {{fb|COL}} || <center>'''1'''–0 || <center>1–2 |- | 9. || 4 ta' Ġunju 2008 || [[Stadju Qualcomm]], [[San Diego]], [[Stati Uniti]] || align=left| {{fb|MEX}} || <center>'''2'''–0 || <center>4–1 || Logħba ta' Ħbiberija |- | 10. || 11 ta' Ottubru 2008 || [[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|URU}} || <center>'''1'''–0 || <center>2–1 || Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja |- | 11. || 11 ta' Frar 2009 || [[Stade Vélodrome]], [[Marsilja]], [[Franza]] || align=left| {{fb|FRA}} || <center>'''2'''–0 || <center>2–0 || Logħba ta' Ħbiberija |- | 12. || 28 ta' Marzu 2009 || [[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|VEN}} || <center>'''1'''–0 || <center>4–0 || Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja |- | 13. || 14 ta' Novembru 2009 || [[Stadju Vicente Calderón]], [[Madrid]], [[Spanja]] || align=left| {{fb|ESP}} || <center>'''1'''–1 || <center>1–2 || rowspan="5"| Logħba ta' Ħbiberija |- | 14. || 7 ta' Settembru 2010 || [[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|ESP}} || <center>'''1'''–0 || <center>4–1 |- | 15. || 17 ta' Novembru 2010 || [[Stadju Internazzjonali Khalifa]], [[Doha]], [[Qatar]] || align=left| {{fb|BRA}} || <center>'''1'''–0 || <center>1–0 |- | 16. || 9 ta' Frar 2011 || [[Stade de Genève]], [[Ġinevra]], [[Żvizzera]] || align=left| {{fb|POR}} || <center>'''2'''–1 || <center>2–1 |- | 17. || 20 ta' Ġunju 2011 || rowspan="2"|[[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|ALB}} || <center>'''2'''–0 || <center>4–0 |- | 18. || 7 ta' Ottubru 2011 || align=left| {{fb|CHI}}|| <center>'''2'''–0 || <center>4–1 || rowspan="2"|[[Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2014 (CONCACAF)|Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja 2014 (CONCACAF)]] |- | 19. || 15 ta' Novembru 2011 || [[Estadio Metropolitano Roberto Meléndez]], [[Barranquilla]], [[Kolombja]] || align=left| {{fb|COL}} || <center>'''1'''–1 || <center>2–1 |- | 20. || rowspan="3"|29 ta' Frar 2012 || rowspan="3"|[[Stade de Suisse, Wankdorf|Stade de Suisse Wankdorf]], [[Bern]], [[Żvizzera]] || align=left| {{fb|SUI}} || <center>'''1'''–0 || rowspan="3"|<center>3–1 || rowspan="3"|Logħba ta' Ħbiberija |- | 21. || align=left| {{fb|SUI}} || <center>'''2'''–1 |- | 22. || align=left| {{fb|SUI}} || <center>'''3'''–1 |- | 23. || 2 ta' Ġunju 2012 || [[Estadio Antonio Vespucio Liberti|Estadio Monumental]], [[Buenos Aires]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|ECU}} || <center>'''3'''–0 || <center>4–0 || Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja 2014 |- | 24. || rowspan="3"|9 a' Ġunju 2012 || rowspan="3"|[[Stadju MetLife]], [[East Rutherford, New Jersey|East Rutherford]], [[Stati Uniti]] || align=left| {{fb|BRA}} || <center>'''1'''–1 || rowspan="3"|<center>4–3 || rowspan="4"|Logħba ta' Ħbiberija |- | 25. || align=left| {{fb|BRA}} || <center>'''2'''–1 |- | 26. || align=left| {{fb|BRA}} || <center>'''4'''–3 |- | 27. || 15 ta' Awwissu 2012 || [[Commerzbank-Arena]], [[Frankfurt]], [[Ġermanja]] || align=left| {{fb|GER}} || <center>'''2'''–0 || <center>3–1 |- | 28. || 7 ta' Settembru 2012 || [[Estadio Mario Alberto Kempes]], [[Córdoba, Argentina|Córdoba]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|PAR}} || <center>'''3'''–1 || <center>3–1 || rowspan="4"|Kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja 2014 |- | 29. || rowspan="2"|12 ta' Ottubru 2012 || rowspan="2"|[[Estadio Malvinas Argentinas]], [[Mendoza, Arġentina|Mendoza]], [[Arġentina]] || align=left| {{fb|URU}} || <center>'''1'''–0 || rowspan="2"|<center>3–0 |- | 30. || align=left| {{fb|URU}} || <center>'''3'''–0 |- | 31. || 16 ta' Ottubru 2012 || [[Estadio Nacional Julio Martínez Prádanos|Estadio Nacional]], [[Santiago]], [[Ċili]] || align=left| {{fb|CHL}} || <center>'''1'''–0 || <center>2–1 |} == Unuri == ;Barcelona * [[La Liga]]: 2004–05, 2005–06, 2008–09, 2009–10, 2010–11, 2012–13, 2014–15, 2015–16, 2017–18, 2018–19 * [[Tazza tar-Re]]: 2008–09, 2011–12, 2014–15, 2015–16, 2016–17, 2017–18, 2020–21 * [[Supercopa de España]]: 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018 * [[UEFA Champions League]]: 2005–06, 2008–09, 2010–11, 2014–15 * [[UEFA Super Cup]]: 2009, 2011, 2015 * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs]]: 2009, 2011, 2015 ;Paris Saint-Germain * [[Ligue 1]]: 2021–22 * [[Trophée des Champions]]: 2022 ;Arġentina U23 * [[Logħob Olimpiku tas-sajf|Olimpjadi tas-sajf]]: 2008 ;Arġentina * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]]: 2022; finalista tellief: 2014 * [[Copa América]]: 2021; finalista tellief: 2016 * [[Tazza taċ-Ċampjins CONMEBOL–UEFA]]: 2022 == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{Sit uffiċjali}} * {{Nfteams}} * {{FIFA}} * {{Soccerbase}} {{Ballun tad-Deheb}} {{Plejer tas-Sena tal-FIFA}} {{DEFAULTSORT:Messi, Lionel}} [[Kategorija:Futbolers Arġentini]] [[Kategorija:Plejers ta' FC Barcelona]] [[Kategorija:Twieldu fl-1987]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Plejers ta' La Liga]] [[Kategorija:Plejers tas-Sena tal-FIFA]] [[Kategorija:Plejers Ewropej tas-Sena]] 9dcq96adqwiib2bbftksrkyn798ogmh 0 20380 331168 327514 2026-07-20T23:42:45Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Yoryi_Morel_02.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Explicit|Explicit]] minħabba: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Yoryi Morel|]] 331168 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Dominicana |isem_nattiv = ''República Dominicana'' |isem_komuni = Repubblika Dominicana |stampa_bandiera = Flag of the Dominican Republic.svg |stampa_emblema = Coat of arms of the Dominican Republic.svg |stampa_mappa = Dominican Republic (orthographic projection).svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tar-Repubblika Dominikana |ħolqa_emblema = Emblema tar-Repubblika Dominikana |ħolqa_demografija = Demografija tar-Repubblika Dominikana |mottu_nazzjonali = "Dios, Patria, Libertad"<br/><small>"Alla, Patrija, Libertà"</small> |innu_nazzjonali = ''[[Innu Nazzjonali tar-Repubblika Dominikana|Himno Nacional]]''<br/><small>"Innu Nazzjonali </small> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Santo Domingo]] |l-ikbar_belt = [[Santo Domingo]] |latd=19 |latm=00 |latNS=N |lonġd=70 |lonġm=40 |lonġEW=W |tip_gvern = [[Demokrazija rappreżentattiva|Rappreżentant demokratika]], [[Stat unitarju|Unitarja]] u [[Repubblika]] |titlu_kap1 = [[Lista ta' Presidenti tar-Repubblika Dominikana|President]] |titlu_kap2 = [[Lista ta' Viċi-Presidenti tar-Repubblika Dominikana|Viċi-President]] |isem_kap1 = [[Luis Abinader]] |isem_kap2 = [[Raquel Peña]] |żona_kklassifika = 130 |poż_erja = 130 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 48,442 |erja_mi_kw = 18,704 |perċentwal_ilma = 0.7 |sena_stima_popolazzjoni = |stima_popolazzjoni = |poż_stima_popolazzjoni = <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 9,445,281<ref>{{ċita web|url=http://www.one.gov.do/index.php?module=articles&func=display&aid=2387 |titlu=Oficina Nacional de Estadística (ONE) :: La República Dominicana tiene una población de 9,445,281 habitantes de acuerdo a los resultados finales del IX Censo Nacional de Población y Vivienda 2010 |pubblikatur=ONE |data= |data-aċċess=2013-03-26 |lingwa=es}}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2010 |densità_popolazzjoni_km2 = 193.6 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 501.5 |poż_densità_popolazzjoni = 60 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $98.747 biljun |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $9,646 |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{profitt}} 0.702 |poż_IŻU = 96 |kategorija_IŻU = <span style="color:#fc0">medju</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] |avveniment_stabbilit1 = minn [[Franza]] |data_stabbilit1 = 7 ta' Novembru, 1808<ref>[https://web.archive.org/web/20130116214535/http://www.welcome-dominican-republic.com/Dominican-Republic-History.html Storja tar-Repubblika Dominikana] Merħba Repubblika Dominikana. Miġjub 9 ta' Novembru 2012.</ref> |avveniment_stabbilit2 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit2 = 1 ta' Diċembru, 1821 |avveniment_stabbilit3 = mill-[[Ħaiti]] |data_stabbilit3 = 27 ta' Frar, 1844 |avveniment_stabbilit4 = minn [[Spanja]] |data_stabbilit4 = 16 ta' Awwissu, 1865 |valuta = [[Peso Dominikan|Peso]] |kodiċi_valuta = DOP |żona_ħin = Atlantiku |differenza_ħku = -4 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.do]] |kodiċi_telefoniku = +1-809, +1-829, +1-849 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $58.996 biljun |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $5,762 |poż_PGD_nominali_per_capita = |noti = }} [[Stampa:Palo Hincado monument.gif|thumb|Monument għall-battalja ta' Palo Hincado f'El Seibo]] Ir-'''Repubblika Dominicana''' (kultant magħrufa bħala '''Repubblika Dominikana'''; [[Lingwa Spanjola|bl-Ispanjol]]: ''República Dominicana''), hi nazzjon fuq il-gżira ta' [[Ħispanjola]], parti mill-arċipelagu tal-[[Antilli Kbar]] fir-reġjun tal-[[Karibew]]. Il-punent tal-gżira hija okkupata mill-nazzjon tal-[[Ħaiti]], li jiffurmaw il-Ħispanjola waħda miż-żewġ gżejjer tal-Karibew, flimkien ma' [[San Martin (gżira)|San Martin]], li hija maqsuma bejn żewġ pajjiżi. Kemm mill-erja u minn popolazzjoni, ir-Repubblika Dominicana hija t-tieni l-akbar nazzjon fil-Karibew (wara [[Kuba]]), b'48,442 kilometru kwadru u madwar 10 miljun ruħ.<ref name=embassy>{{ċita web |url=http://www.domrep.org/gen_info.html |titlu=Embassy of the Dominican Republic, in the United States |data-aċċess=2009-02-27 |lingwa=en}}</ref><ref name=conapofa>{{ċita web |url=http://www.conapofa.gov.do/__estimaciones_y_proyecciones/Estimacionesyproyecciones2008.zip |titlu=Estimaciones y Proyecciones de la Población Dominicana por Regiones, Provincias, Municipios y Distritos Municipales, 2008 |data-aċċess=2008-12-25 |lingwa=es |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110511103811/http://www.conapofa.gov.do/__estimaciones_y_proyecciones/Estimacionesyproyecciones2008.zip |arkivju-data=2011-05-11 |url-status=dead }} Context: [https://web.archive.org/web/20110808193423/http://www.conapofa.gov.do/estimaciones.asp Estimaciones; Población en Tiempo Real]</ref> La Hispaniola hija waħda miż-żewġ gżejjer tal-Karibew biss, flimkien ma 'Saint Martin, li hija kondiviża minn żewġ stati sovrani. Huwa t-tieni l-akbar nazzjon fl-Antilles skont l-erja (wara Kuba) b’48,671 kilometru kwadru (18,792 sq mi), u t-tieni l-akbar skont il-popolazzjoni, b'madwar 11.4 miljun ruħ fl-2024, li minnhom madwar 3.6 miljun jgħixu fl- żona metropolitana ta’ Santo Domingo, il-belt kapitali In-nies indiġeni Taíno kienu abitaw Hispaniola qabel il-wasla tal-Ewropej, u qasmuha f'ħames kapijiet. Christopher Columbus talab il-gżira għal Kastilja, inżul hemmhekk fl-ewwel vjaġġ tiegħu fl-1492. Il-kolonja ta' Santo Domingo saret is-sit ta' l-ewwel insedjament Ewropew permanenti fl-Ameriki. Fl-1697, Spanja rrikonoxxiet il-ħakma Franċiża fuq it-terz tal-punent tal-gżira, li saret l-istat indipendenti tal-Ħaiti fl-1804. Grupp ta' Dumnikani keċċew lill-gvernatur Spanjol u ddikjaraw l-indipendenza minn Spanja f'Novembru 1821, iżda ġew annessi minn Ħaiti fi Frar 1822. L-Indipendenza waslet 22 sena wara fl-1844, wara r-rebħa fil-Gwerra tal-Indipendenza tad-Dumnikani. Matul it-72 sena li ġejjin, ir-Repubblika Dominicana esperjenzat diversi gwerer ċivili, invażjonijiet falluti tal-Ħaiti, u ritorn qasir għall-istatus kolonjali Spanjol, qabel ma tkeċċiet b'mod permanenti lill-Ispanjoli matul il-Gwerra tar-Restawr Dominicana tal-1863-1865. Mill-1930, iddeċidiet id-dittatorjat ta' Rafael Leónidas Trujillo sal-qtil tiegħu fl-1961. Juan Bosch ġie elett president fl-1962, iżda ġie depożitat f'kolp ta' stat militari fl-1963. Gwerra ċivili fl-1965 kienet segwita mill-gvern ta' Joaquín Balaguer (1966-). 1978 u 1986-1996). Mill-1978, ir-Repubblika Dominicana mxiet lejn demokrazija rappreżentattiva. Ir-Repubblika Dominicana għandha l-akbar ekonomija fir-reġjun tal-Karibew u s-seba' l-akbar fl-Amerika Latina. Matul l-aħħar 25 sena, ir-Repubblika Dominicana kellha l-ekonomija li qed tikber b'rata mgħaġġla fl-Emisfera tal-Punent, b'rata medja ta' tkabbir tal-PGD reali ta' 5.3% bejn l-1992 u l-2018. It-tkabbir tal-PGD fl-2014 u l-2015 laħaq 7.3 u 7.0%, rispettivament, il- l-ogħla fl-Emisferu tal-Punent. It-tkabbir reċenti kien immexxi mill-kostruzzjoni, il-manifattura, it-turiżmu u l-minjieri. Il-pajjiż huwa s-sit tat-tielet l-akbar minjiera tad-deheb (f'termini ta' produzzjoni) fid-dinja, il-minjiera Pueblo Viejo. Ir-Repubblika Dominicana hija l-aktar destinazzjoni li jżuruha nies fil-Karibew. Il-korsijiet tal-golf u r-resorts matul is-sena kollha huma attrazzjonijiet ewlenin. Nazzjon ġeografikament divers, ir-Repubblika Dominicana hija dar kemm għall-ogħla quċċata tal-muntanji fil-Karibew, Pico Duarte, kif ukoll l-akbar lag u l-iktar punt baxx fil-Karibew, Lago Enriquillo. Il-gżira għandha temperatura medja ta' 26 °C (78.8 °F) u diversità klimatika u bijoloġika kbira. Il-pajjiż huwa wkoll is-sit tal-ewwel katidral, kastell, monasteru u fortizza mibnija fl-Ameriki, li jinsabu fiż-Żona Kolonjali ta' Santo Domingo, Sit ta' Wirt Dinji. Popolazzjoni ta' Santo Domingo fl-2023: 965,040 abitant, Densità 866.75 abitant/km². Santo Domingo għandu Klima Tropikali Am monsoon. Oriġinarjament il-Gżira ta' Hispaniola kienet imsejħa mit-Taínos (abitanti Aboriġinali) bħala Quisqueya u l-Kontinent tal-Amerika kien jissejjaħ Abya Yala. Kważi żewġ terzi tal-erja tal-wiċċ tal-Gżira Hispaniola tappartjeni lir-Repubblika Dominicana b'64%. Ir-Repubblika Dominicana Fronetars: total: 376 km, pajjiżi tal-fruntiera (1): Ħaiti 376 km. == Etimoloġija == L-isem Dumnikan ġej minn San Duminku, il-qaddis patrun tal-astronomi u fundatur tal-Ordni Dumnikan. L-Ordni Dumnikan stabbilixxa dik li llum hi magħrufa bħala l-Università Awtonoma ta' Santo Domingo, l-ewwel università fid-Dinja l-Ġdida. Għal ħafna mill-istorja tagħha, sal-indipendenza, il-kolonja kienet magħrufa sempliċement bħala Santo Domingo u baqgħet tkun magħrufa bħala tali bl-Ingliż u bil-Malti sal-bidu tas-seklu 20. Ir-residenti kienu jissejħu "Dominikani" (Dominikani), il-forma aġġettiva ta' "Domingo", u bħala tali, ir-rivoluzzjonarji sejħu lill-pajjiż indipendenti ġdid tagħhom ir-"Repubblika Dominicana" (ir-Repubblika Dominicana). Fl-innu nazzjonali tar-Repubblika Dominicana, jintuża t-terminu poetiku "Quisqueyans" (Quisqueyanos) minflok "Dominikani". Il-kelma "Quisqueya" ġejja mil-lingwa Taino u tfisser "omm l-artijiet." Huwa spiss użat fil-kanzunetti bħala isem ieħor għall-pajjiż. L-isem tal-pajjiż bl-Ingliż huwa spiss imqassar għal "id-DR" (la RD), iżda dan mhux komuni bl-Ispanjol. == Storja == === Era prekolombjana === [[Stampa:Copia de Cacicazgos de la Hispaniola.png|thumb|left|Il-ħames kapijiet ta' Hispaniola]] Il-gżejjer tal-Karibew ġew stabbiliti għall-ewwel darba madwar 6,000 sena ilu minn popli kaċċaturi u jiġbru li joriġinaw mill-Amerika Ċentrali jew it-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel. L-antenati tat-Tainos li jitkellmu bl-Arawak marru lejn il-Karibew mill-Amerika t'Isfel matul l-ewwel millennju QK, li wasal f’Hispaniola madwar is-sena 600 AD Dawn in-nies Arawak kienu ddedikati għall-agrikoltura, is-sajd, il-kaċċa u l-ġbir, u l-produzzjoni mifruxa ta' prodotti taċ-ċeramika. L-istimi tal-popolazzjoni ta 'Hispaniola fl-1492 ivarjaw ħafna, minn għexieren ta' eluf għal 2,000,000. Fl-1492, il-gżira kienet maqsuma f'ħames kapijiet Taíno. L-isem Taíno għall-gżira kollha kien Ayiti jew Quisqueya. === Kolonizzazzjoni Ewropea === [[Stampa:Columbus landing on Hispaniola adj.jpg|thumb|left|Christopher Columbus niżel fuq Hispaniola]] [[Stampa:Hispaniola 1808-1820.png|thumb|Hispaniola bejn l-1808 u l-1820]] [[Stampa:Hispaniola 1697-1795.png|thumb|Il-kolonja Franċiża ta' Saint-Domingue fil-kosta tal-Punent, u l-kolonja Spanjola ta' Santo Domingo fil-bqija tal-gżira Hispaniola. Il-fruntiera mxiet diversi drabi fl-storja (1697-1795).]] [[Stampa:15thcenturyhispaniola-2.JPG|thumb|left|Mappa tas-seklu 15 ta' "La Isla Española".]] Kristofru Kolombu wasal il-gżira fil-5 ta' Diċembru, 1492, waqt l-ewwel mill-erba' vjaġġi tiegħu lejn l-Amerika. Huwa talab l-art għal Spanja u sejħilha Hispaniola, minħabba l-klima u l-art differenti tagħha, li fakkruh fil-pajsaġġ Spanjol. Inizjalment, wara relazzjonijiet ta' ħbiberija, it-Taíno rreżistiet il-konkwista, immexxija mill-kap Anacaona ta' Xaragua u l-eks żewġha, il-kap Caonabo ta' Maguana, kif ukoll il-kapijiet Guacanagaríx, Guamá, Hatuey u Enriquillo. Is-suċċessi ta' dan tal-aħħar qalgħu lin-nies tiegħu enklavi awtonoma fil-gżira. Ftit snin wara l-1492, il-popolazzjoni Taíno kienet naqset drastikament, minħabba l-ġidri, il-ħosba u mard ieħor li wasal mal-Ewropej. Fl-1493, faqqa’ ġlied bejn l-Ispanjol u t-Taínos, li rriżulta fil-mewt ta' 39 Spanjol u l-qerda tal-forti tagħhom, La Navidad. Fl-1496, Bartholomew Columbus, ħu Christopher, bena l-belt ta' Santo Domingo, l-ewwel insedjament permanenti tal-Ewropa tal-Punent fid-"Dinja l-Ġdida." L-Ispanjol ħolqu ekonomija tal-pjantaġġuni. L-aħħar rekord ta' Taínos pur fil-pajjiż kien mill-1864. Anke hekk, il-wirt bijoloġiku Taíno baqa' ħaj, minħabba t-taħlit. Reġistri taċ-ċensiment mill-1514 juru li 40% tal-irġiel Spanjoli f’Santo Domingo kienu miżżewġin ma' nisa Taíno, u xi Dumnikani tal-lum għandhom antenati Taíno. Wara l-qerda kważi totali tal-popolazzjoni Taíno, seħħet reżistenza b'suċċess bejn l-1519 u l-1534. Fittex kenn fil-muntanji Bahoruco, it-Taínos għamlu rejd fil-pjantaġġuni Spanjoli u nnegozjaw l-ewwel tregwa bejn kap Amerindju u monarka Ewropew. It-Tainos ġew maħfura u ngħataw il-belt u l-karta tagħhom stess. L-iskjavi Afrikani ġew importati biex jieħdu post it-Taínos li qed jonqsu. Fiż-żmien tat-Trattat ta' Ryswick fl-1697, li ċediet it-terz tal-punent tal-gżira lil Franza, il-popolazzjoni ta' Santo Domingo kienet tikkonsisti fi ftit eluf ta' abjad, madwar 30,000 skjav iswed, u ftit Tainos. Sal-1789, il-popolazzjoni kienet kibret għal 125,000, iżda Santo Domingo baqgħet waħda mill-inqas kolonji Spanjoli għonja u strateġikament importanti fid-Dinja l-Ġdida. Il-kompożizzjoni tal-popolazzjoni ta' Saint-Domingue kienet tikkuntrasta bil-kbir ma' dik tal-kolonja ġirien Franċiża ta' Saint-Domingue, l-aktar kolonja sinjura fil-Karibew u li l-popolazzjoni tagħha ta' nofs miljun kienet 90% skjavi u erba' darbiet aktar numeruża minn Saint-Domingue. [[Stampa:Plan du siège de Santo Domingo par Dessalines, chef des révoltes de St. Domingue, forme le 15 ventôse et levé le 8 germinal an 13. LOC 00561857.tif|thumb|left|Mappa tal-assedju ta' Santo Domingo (1805) kien battalja kbira tal-Gwerra Franko-Ħaitjana u kienet miġġielda f'Marzu 1805 f'Santo Domingo, Saint-Domingue.]] [[Stampa:Treaty_of_Aranjuez_English.svg|thumb|Mappa li turi s-sitwazzjoni tal-fruntiera f'Hispaniola wara t-Trattat ta' Aranjuez (1777)]] Fl-1795, Spanja ċediet Santo Domingo lil Franza bit-Trattat ta' Basel bħala riżultat tat-telfa tagħha fil-Gwerra tal-Pirenej. Saint-Domingue kiseb l-indipendenza bħala Ħaiti minn Franza fl-1 ta' Jannar 1804. Fl-1809, il-Franċiżi tkeċċew mill-gżira u Saint-Domingue reġa' lura għall-ħakma Spanjola. === Indipendenza effimera === [[Stampa:Flag of Spanish Haiti.svg|thumb|left|bandiera tar-Repubblika tal-Ħaiti Spanjol]] Wara tużżana snin ta' skuntentizza u plottijiet ta' indipendenza falluti minn diversi gruppi tal-oppożizzjoni, inkluż rewwixta falluta tal-1812 immexxija minn konspiraturi Dumnikani José Leocadio, Pedro de Seda u Pedro Henríquez, l-eks logutenent gvernatur (amministratur anzjan) ta' Santo Domingo, José Núñez de Cáceres. , iddikjarat l-indipendenza tal-kolonja mill-kuruna Spanjola bħala l-Ħaiti Spanjol fit-30 ta' Novembru, 1821. Dan il-perjodu huwa magħruf ukoll bħala l-Indipendenza ta' ħajja qasira. === Okkupazzjoni Ħaiti ta' Santo Domingo (1822-1844) === Ir-repubblika l-ġdida indipendenti spiċċat xahrejn wara, meta ġiet okkupata u annessa minn Ħaiti, dak iż-żmien taħt it-tmexxija ta' Jean-Pierre Boyer. Kif Toussaint Louverture kien għamel għoxrin sena qabel, il-Ħaiti abolixxew l-iskjavitù. It-tentattivi ta' Boyer biex iqassam l-art mill-ġdid kienu f'kunflitt mas-sistema ta' pussess tal-art komunali, li kienet ħarġet bl-ekonomija tal-baqar, u xi nies kienu rrisentjati li jkunu mġiegħla jkabbru uċuħ tar-raba 'taħt il-Kodiċi Rurali ta' Boyer u Joseph Balthazar Inginac. Fiż-żoni rurali u muntanjużi imħatteb, l-amministrazzjoni ta' Ħaiti kienet ġeneralment wisq ineffiċjenti biex tinforza l-liġijiet tagħha stess. Kien fil-belt ta' Santo Domingo fejn l-effetti tal-okkupazzjoni nħassu bl-aktar mod akut, u kien hemm li oriġina l-moviment tal-indipendenza. Il-kostituzzjoni ta' Ħaiti pprojbixxa lill-elite bojod milli jkollhom art, u l-familji ewlenin tal-proprjetarji Dumnikani ġew imċaħħda bil-forza mill-proprjetà tagħhom. Ħafna emigraw, ġeneralment bl-appoġġ ta' uffiċjali Ħaiti li akkwistaw l-artijiet tagħhom. Il-Ħaiti kkonfiskaw il-proprjetà kollha tal-knisja, iddeportaw lill-kleru barrani kollu, u qatgħu r-rabtiet tal-kleru li kien fadal mal-Vatikan. Il-livelli kollha tal-edukazzjoni waqgħu; L-università ngħalqet, peress li baqgħet mingħajr riżorsi u mingħajr studenti, u żgħażagħ Dumnikani bejn 16 u 25 sena ġew reklutati fl-armata ta' Ħaiti. It-truppi ta' okkupazzjoni ta' Boyer, li kienu fil-biċċa l-kbira tad-Dumnikani, ma tħallsux u kellhom “jfittxu u jisirqu” ċivili Dumnikani. Ħaiti imponiet taxxi kbar fuq il-poplu Dumnikan. === L-Ewwel Repubblika (1844-1861) === [[Stampa:Flag of the Dominican Republic (up to 1844).svg|thumb|Bandiera oriġinali tar-Repubblika Dominicana (sal-1849)]] Fl-1838, Juan Pablo Duarte waqqaf soċjetà sigrieta msejħa La Trinitaria, li fittxet l-indipendenza sħiħa ta' Santo Domingo mingħajr ebda intervent barrani. Barra minn hekk Francisco del Rosario Sánchez u Ramón Matías Mella, minkejja li ma kinux fost il-membri fundaturi La Trinitaria, kienu deċiżivi fil-ġlieda għall-indipendenza. Duarte, Mella u Sánchez huma meqjusa bħala l-Missirijiet Fundaturi tar-Repubblika Dominicana. Fis-27 ta' Frar, 1844, membri ta' La Trinitaria, issa mmexxija minn Tomás Bobadilla, iddikjaraw l-indipendenza ta' Ħaiti. It-Trinitarji kienu appoġġjati minn Pedro Santana, rancher għani, li sar ġenerali fl-armata tar-repubblika li bdiet. Id-deċennji ta' wara kienu mimlija tirannija, fazzjonaliżmu, tbatija ekonomika, bidliet rapidi fil-gvern, u eżilju għall-avversarji politiċi. Archrivals Santana u Buenaventura Báez kellhom il-poter il-biċċa l-kbira tal-ħin, it-tnejn ħadu deċiżjoni arbitrarja. Huma ppromwovew pjanijiet li jikkompetu biex jingħaqdu n-nazzjon il-ġdid ma' qawwa kbira. L-ewwel kostituzzjoni tar-Repubblika Dominicana ġiet adottata fis-6 ta' Novembru, 1844. Il-popolazzjoni tar-Repubblika Dominicana fl-1845 kienet madwar 230,000 ruħ (100,000 abjad; 40,000 iswed; u 90,000 mulatto). [[Stampa:1859 Dufour Map of Hispaniola or Santo Domingo, West Indies (Haiti, Dominican Republic) - Geographicus - StDomingue-dufour-1859.jpg|thumb|left|Mappa ta' Hispaniola (1859)]] [[Stampa:Buenaventura Baéz.gif|thumb|Buenaventura Báez, eks president tar-Repubblika Dominicana]] [[Stampa:Santana.gif|thumb|left|Pedro Santana (1801-1864), l-ewwel president tar-Repubblika Dominicana]] F'Marzu 1844, Ħaiti invadiet il-pajjiż, iżda d-Dumnikani għamlu oppożizzjoni iebsa u kkaġunaw diżgrazzji kbar lill-Ħaiti. Sal-15 ta' April, il-forzi Dumnikani kienu għelbu lill-forzi Ħaiti kemm fuq l-art kif ukoll fuq il-baħar. Fil-bidu ta' Lulju, 1844, is-segwaċi ta' Duarte ħeġġew lis-segwaċi tiegħu biex jassumu t-titlu ta’ President tar-Repubblika. Duarte aċċetta, iżda biss jekk ġew organizzati elezzjonijiet ħielsa. Madankollu, il-forzi ta’ Santana ħadu Santo Domingo fit-12 ta' Lulju u ddikjaraw lil Santana ħakkiem tar-Repubblika Dominicana. Santana mbagħad tefgħet il-ħabs lil Mella, Duarte u Sánchez. Fis-27 ta' Frar, 1845, Santana eżegwixxa lil María Trinidad Sánchez, erojina ta’ La Trinitaria, u oħrajn għal konfoffa. F'Awwissu 1845, il-Ħaiti reġgħet ippruvat tirbaħ ir-Repubblika Dominicana, iżda l-forzi Ħaitis ġew megħluba wara gwerra qasira. Wara li għeleb invażjoni ġdida ta' Ħaiti f'April 1849 fil-Battalja ta' Las Carreras, Santana mxiet fuq Santo Domingo u keċċa lill-President Manuel Jimenes (li kien waqqa' lil Santana bħala president) f'kolp ta' stat. Fuq il-ħeġġa tiegħu, il-Kungress eleġġa lil Buenaventura Báez bħala president, iżda Báez ma' kienx lest li jservi bħala l-pupazz ta' Santana. F'Novembru-Diċembru 1849, il-baħrin Dumnikani attakkaw il-kosta ta' Ħaiti, qerdu l-ibliet kostali, sa Dame Marie, u mmassakru l-ekwipaġġi tal-vapuri tal-għadu maqbuda. Ir-raba’ u l-aħħar invażjoni ta' Ħaiti fl-1855 ġiet megħluba, li rriżultat f'eluf ta' mwiet. Fl-1853, Santana ġie elett president għat-tieni mandat tiegħu, u ġiegħel lil Báez fl-eżilju. Tliet snin wara, innegozja trattat li jikri parti mill-Peniżola Samaná lil kumpanija Amerikana magħrufa bħala Santo Domingo Samaná Bay Company; l-oppożizzjoni popolari ġegħlitu jabdika, u ppermettiet lil Báez jirritorna u jieħu l-poter. Bit-teżor eżawrit, Báez stampa tmintax-il miljun peso mhux garantit, xtara l-uċuħ tar-raba' tat-tabakk tal-1857 b’din il-munita, u esportaha bi flus kontanti bi profitti enormi għalih u s-segwaċi tiegħu. Il-pjanti tat-tabakk ta' Cibao, li kienu mħassra meta seħħet l-iperinflazzjoni, irribellaw u ffurmaw gvern ġdid immexxi minn José Desiderio Valverde u bbażat f'Santiago de los Caballeros. F'Lulju 1857, il-Ġeneral Juan Luis Franco Bidó assedja lil Santo Domingo. Il-gvern ta' Cibao iddikjara amnestija għall-eżiljati u Santana reġa' lura u rnexxielu jieħu post Franco Bidó f'Settembru 1857. Wara sena ta' gwerra ċivili, Santana qabad Santo Domingo f'Ġunju 1858, waqqa' lil Báez u Valverde u installa lilu nnifsu bħala president. === Repubblika tar-Restawr === [[Stampa:Jura del gobernador y capitán general de Santo Domingo, don Pedro Santana (Museo del Prado).jpg|thumb|Pedro Santana ħa l-ġurament bħala gvernatur ġenerali tal-provinċja l-ġdida Spanjola.]] Fl-1861, wara li tefa' l-ħabs, eżilja u eżekuta ħafna mill-avversarji tiegħu u minħabba raġunijiet politiċi u ekonomiċi, Santana talab lir-Reġina Isabel II ta' Spanja biex terġa' tieħu l-kontroll tar-Repubblika Dominicana. Spanja, li ma kinitx aċċettat it-telf tal-kolonji Amerikani tagħha 40 sena qabel, reġgħet għamlet lill-pajjiż kolonja. Il-gżira kienet okkupata minn 30,000 suldat Spanjol imsaħħa minn battaljuni ta' voluntiera Kubani u Puertorikani u 12,000 Dumnikani li allinjaw ruħhom mal-forzi Spanjoli. Ħaiti, jibżgħu mill-istabbiliment mill-ġdid ta' Spanja bħala qawwa kolonjali, ipprovda kenn u loġistika lir-rivoluzzjonarji li kienu qed ifittxu li jerġgħu jistabbilixxu n-nazzjon indipendenti. Il-gwerra ċivili li rriżultat, magħrufa bħala l-Gwerra tar-Restawr, qatlet aktar minn 50,000 ruħ. Il-Gwerra tar-Restawr bdiet fis-16 ta' Awissu, 1863. Il-gwarniġġjon Spanjol f'Santiago kienet sfurzata tirtira lejn Puerto Plata f’nofs Settembru. Id-Dumnikani bbumbardjaw il-port ta' Puerto Plata u qerdu ħafna mill-belt. Fin-nofsinhar, il-forzi Spanjoli rnexxielhom ikeċċu lir-ribelli minn diversi bliet. Madankollu, il-qbid ta 'Azua wera li kien impriża għalja, b'xahrejn ta' ġlied u telf sinifikanti ta 'ħajja għall-Ispanjol. Il-forzi Spanjoli f'Kuba attakkaw u qabdu lil Monte Cristi, iżda sofrew diżgrazzji kbar. Wara kważi sentejn ta 'ġlied, Spanja abbandunat il-gżira f'Lulju 1865. Wieħed storiku militari jistma l-vittmi Spanjoli għal 10,888 maqtula jew midruba fl-azzjoni u eluf mejta mid-deni isfar. Fis-snin ta' wara, il-ġlieda politika għal darb’oħra rebħet; il-kmandanti tal-gwerra ddeċidew, ir-ribelli militari kienu estremament komuni, u n-nazzjon ġabar id-dejn. Fl-1869, il-President tal-Istati Uniti Ulysses S. Grant ordna lill-Marines tal-Istati Uniti lejn il-gżira għall-ewwel darba. Pirati li joperaw minn Ħaiti kienu qed jattakkaw vapuri kummerċjali Amerikani fil-Karibew, u Grant ordna lill-Marines biex iwaqqfuhom fis-sors tagħhom. Wara t-teħid virtwali tal-gżira, Báez offra li jbigħ il-pajjiż lill-Istati Uniti. Grant ried bażi navali f'Samaná u wkoll post fejn jirrisistema l-Amerikani Afrikani li għadhom kif inħelsu. It-trattat ġie megħlub fis-Senat ta' l-Istati Uniti fl-1870. Báez kien imwaqqa' fl-1874, reġa' lura, u kien imwaqqa' b'mod permanenti fl-1878. Il-paċi relattiva waslet fil-pajjiż fl-1880, meta l-Ġeneral Ulysses Heureaux tela’ fil-poter. "Lilís," kif kien imlaqqam il-president il-ġdid, poġġa n-nazzjon profondament f'dejn filwaqt li uża ħafna mill-profitti għall-użu personali tiegħu u biex iżomm l-istat tal-pulizija tiegħu. Fl-1899, ġie maqtul. Madankollu, il-kalma relattiva li kienet ippermettiet titjib fl-ekonomija Dumnikana. L-industrija taz-zokkor immodernizzat — u l-pajjiż ġibed ħaddiema barranin u immigranti. Il-Libanu, is-Sirjani, it-Torok u l-Palestinjani bdew jaslu fil-pajjiż matul l-aħħar parti tas-seklu 19. Matul l-okkupazzjoni Amerikana ta' 1916-1924, bdiewa rurali, imsejħa gavilleros, mhux biss qatlu Marines Amerikani, iżda wkoll attakkaw u qatlu bejjiegħa Għarab li jivvjaġġaw mill-kampanja. === Seklu 20 (1900–1930) === [[Stampa:Alejandro Woss y Gil.jpg|thumb|Il-President Alejandro Woss y Gil jieħu l-kariga fl-1903]] [[Stampa:Ocupacion-1916.jpg|thumb|L-inżul tal-Korp tal-Baħar tal-Istati Uniti fuq art Dominicana fl-1916]] [[Stampa:USMC Fortaleza Ozama from river 1922 restored.jpg|thumb|Il-bandiera tal-Istati Uniti ttir fuq il-Fortizza Ozama waqt l-okkupazzjoni Amerikana tar-Repubblika Dominicana, c. 1922]] [[Stampa:Pres.-elect_Horacio_Vasquez of Santo Domingo, lunches with Pres. Coolidge. Lft. to rt.- Col. C.O. Sherrill, Military Aid to the Pres.; Pres.- elect Vasquez_and J. Butler Wright, Third Ass't LCCN2016893577.jpg|thumb|Il-President elett tar-Repubblika Dominicana, Horacio Vásquez, jiltaqa' ma' uffiċjali tal-Istati Uniti]] Mill-1902, gvernijiet ta' ħajja qasira reġgħu kienu n-norma, bis-setgħa tagħhom usurpata minn kmandijiet tal-gwerra f'partijiet tal-pajjiż. Barra minn hekk, il-gvern nazzjonali kien fallut u ma setax iħallas id-djun tiegħu lill-kredituri Ewropej, iffaċċja t-theddida ta' intervent militari minn Franza, il-Ġermanja u l-Italja. Il-President tal-Istati Uniti Theodore Roosevelt fittex li jipprevjeni l-intervent Ewropew, l-aktar biex jipproteġi r-rotot lejn il-Kanal tal-Panama futur. Huwa għamel intervent militari żgħir biex ibiegħed il-qawwiet Ewropej, jipproklama l-famuż Roosevelt Korollarju tiegħu għad-Duttrina Monroe u wkoll biex jikseb il-ftehim Dumnikan tiegħu fl-1905 għall-amministrazzjoni Amerikana tad-dwana Dumnikana, li kienet is-sors ewlieni ta’ dħul għall-gvern Dumnikan. Ftehim tal-1906 ipprovda li l-ftehim idum 50 sena. L-Istati Uniti qablu li tuża parti mid-dħul doganali biex tnaqqas id-dejn barrani immens tar-Repubblika Dominicana u assumiet ir-responsabbiltà għal dak id-dejn. Wara sitt snin fil-poter, il-President Ramón Cáceres (li kien qatel lil Heureaux) inqatel fl-1911. Ir-riżultat kien diversi snin ta' instabbiltà politika kbira u gwerra ċivili. Il-medjazzjoni Amerikana mill-amministrazzjonijiet ta' William Howard Taft u Woodrow Wilson kisbet biss serħan qasir kull darba. Staġnar politiku fl-1914 inkisser wara ultimatum minn Wilson li qal lid-Dumnikani biex jeleġġu president jew jaraw lill-Istati Uniti timponi wieħed. Ġie elett president proviżorju, u aktar tard dik l-istess sena, elezzjonijiet relattivament ħielsa poġġew lill-eks president (1899-1902) Juan Isidro Jimenes Pereyra lura fil-poter. Bl-eks Segretarju tal-Gwerra tiegħu Desiderio Arias jimmanuvra biex jiddeponih u minkejja offerta Amerikana ta' għajnuna militari kontra Arias, Jimenes irriżenja fis-7 ta' Mejju, 1916. Wilson imbagħad ordna l-okkupazzjoni Amerikana tar-Repubblika Dominicana. Il-Marines Amerikani niżlu fis-16 ta’ Mejju, 1916 u ħadu l-kapitali u portijiet oħra, filwaqt li l-Ġeneral Arias irtira fil-fortizza tiegħu fl-intern ta’ Santiago. Delegazzjoni tal-paċi minn Santiago ċediet il-belt fil-5 ta' Lulju, li tikkoinċidi mal-konsenja tal-Ġeneral Arias lill-gvernatur Dumnikan. Il-gvern militari stabbilit mill-Istati Uniti fid-29 ta' Novembru, immexxi mill-Viċi Ammirall Harry Shepard Knapp, kien miċħud b’mod wiesa’ mid-Dumnikani, bil-kmandanti tal-gwerra fir-reġjuni muntanjużi tal-Lvant imexxu kampanji ta’ gwerillieri kontra l-forzi tal-Istati Uniti. Ir-ribelli Dumnikani primarjament kellhom xkubetti antikwati u l-aktar kienu armati biss b'pistoli u snieter. Il-Marines tal-Istati Uniti kienu mgħammra b'magni tal-pistoli u artillerija moderna, li rriżultat f'disparità sinifikanti fl-armi li kkontribwixxa għat-telfa tar-ribelli Dumnikani. Ir-reġim tal-okkupazzjoni ppreserva l-biċċa l-kbira tal-liġijiet u l-istituzzjonijiet Dumnikani u fil-biċċa l-kbira paċifika l-popolazzjoni ġenerali. Il-gvern okkupant qajmet ukoll l-ekonomija Dominicana, naqqas id-dejn nazzjonali, bena netwerk tat-toroq li finalment interkonnessa r-reġjuni kollha tal-pajjiż, u ħoloq Gwardja Nazzjonali professjonali biex tissostitwixxi unitajiet partiġġjani fil-gwerra. Barra minn hekk, bl-appoġġ tal-bażi mill-komunitajiet lokali u l-assistenza ta' uffiċjali Dumnikani u Amerikani, is-sistema edukattiva Dominicana espandiet b'mod sinifikanti matul l-okkupazzjoni Amerikana. Bejn l-1918 u l-1920, ġew stabbiliti aktar minn tliet mitt skola madwar il-pajjiż kollu. Is-sistema tax-xogħol furzat użata mill-Marines f’Ħaiti ma kinitx teżisti fir-Repubblika Dominicana. Il-gvern Amerikan spiċċa f'Ottubru 1922 u l-elezzjonijiet saru f'Marzu 1924. Ir-rebbieħ kien l-eks president (1902-03) Horacio Vásquez. Ġie inawgurat fit-13 ta' Lulju, 1924, u l-aħħar forzi Amerikani telqu f'Settembru. Fl-1930, il-Ġeneral Rafael Trujillo, li kien imħarreġ mill-Marines tal-Istati Uniti matul l-okkupazzjoni, ħataf il-poter wara rewwixta militari kontra l-gvern Vásquez. Desiderio Arias mexxa rewwixta falluta kontra Trujillo u nqatel ħdejn Mao fl-1931. === Era Trujillo (1930-1961) === [[Stampa:KITLV A946 - Woning in San Jose de Ocoa op de Dominicaanse Republiek, KITLV 2144438.tiff|thumb|Ritratt ta' San José de Ocoa fis-snin tletin.]] Kien hemm tkabbir ekonomiku konsiderevoli matul ir-reġim twil ta' Rafael Trujillo, għalkemm ħafna mill-ġid ittieħed mid-dittatur u elementi oħra tar-reġim. Kien hemm progress fil-kura tas-saħħa, l-edukazzjoni u t-trasport, bil-bini ta' sptarijiet, kliniċi, skejjel, toroq u portijiet. Trujillo wettaq ukoll programm kbir ta' kostruzzjoni ta' djar u waqqaf pjan ta' pensjoni. Fl-aħħar innegozja fruntiera mhux ikkontestata mal-Ħaiti fl-1935, u kiseb it-tmiem tal-ftehim doganali ta' 50 sena fl-1941, minflok fl-1956. Ħalla l-pajjiż ħieles mid-dejn fl-1947. Dan kien akkumpanjat minn repressjoni diretta u l-użu abbundanti ta' qtil, tortura u metodi terroristiċi kontra l-oppożizzjoni. Diversi Dumnikani nqatlu fi New York City wara li pparteċipaw f'attivitajiet kontra Trujillo. F'Ottubru 1937, 40,000 raġel, mara u tfal Ħaitis ġew maqtula mit-truppi Dominicana tul il-fruntiera bejn Ħaiti u r-Repubblika Dominicana taħt l-ordnijiet ta' Trujillo. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, Trujillo simbolikament qabad mal-Alleati u ddikjara gwerra lill-Ġappun l-għada tal-attakk fuq Pearl Harbor u fuq il-Ġermanja Nażista u l-Italja erbat ijiem wara. Ftit wara, sottomarini Ġermaniżi torpedow u għerqu żewġ vapuri merkantili Dumnikani: is-San Rafael 'il barra mill-Ġamajka u l-President Trujillo 'l barra minn Fort-de-France. Sottomarini Ġermaniżi għerqu wkoll erba' vapuri mħaddma minn Dumnikani fil-Karibew. Il-pajjiż ma ta l-ebda kontribut militari għall-gwerra, iżda z-zokkor Dominikan u prodotti agrikoli oħra appoġġaw l-isforz tal-gwerra tal-Alleati. Aktar minn mitt Dumnikani servew fil-forzi armati tal-Istati Uniti. Wara l-gwerra, ir-Repubblika Dominicana bdiet tipproduċi xkubetti, machine guns, u munizzjon f'San Cristóbal. Fil-25 ta' Novembru, 1960, is-seni ta' Trujillo qatlu tlieta mill-erba' aħwa Mirabal, imlaqqmin Las Mariposas. Flimkien ma' żewġhom, is-sorijiet ippjanaw biex iwaqqgħu lil Trujillo f’rewwixta vjolenti. Il-Jum Internazzjonali għall-Eliminazzjoni tal-Vjolenza fuq in-Nisa jiġi ċċelebrat fl-anniversarju tal-mewt tagħhom. Għal żmien twil, l-Istati Uniti u l-elite Dumnikana appoġġaw il-gvern ta' Trujillo. Dan l-appoġġ baqa' jippersisti minkejja l-qtil tal-oppożizzjoni politika, il-massakru tal-Ħaiti, u l-plottijiet ta' Trujillo kontra pajjiżi oħra. Fl-aħħar l-Istati Uniti kissru ma' Trujillo fl-1960, wara li l-aġenti ta' Trujillo ppruvaw joqtlu lill-president tal-Venezwela, Rómulo Betancourt, kritiku qalil ta' Trujillo. F'Ġunju 1960, Trujillo legalizza l-Partit Komunista u pprova mingħajr suċċess jistabbilixxi relazzjonijiet politiċi mill-qrib mal-blokk Sovjetiku. Kemm l-attentat ta' qtil kif ukoll il-manuvra lejn il-blokk Sovjetiku pprovokaw kundanna immedjata madwar l-Amerika Latina. Wara li r-rappreżentanti tagħha kkonfermaw il-kompliċità ta' Trujillo fl-attentat ta' qtil li kważi rnexxa, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, għall-ewwel darba fl-istorja tagħha, iddikjarat sanzjonijiet kontra stat membru. L-Istati Uniti kissru r-relazzjonijiet diplomatiċi mar-Repubblika Dominicana fis-26 ta' Awwissu, 1960, u f'Jannar 1961 issospendew l-esportazzjoni ta' trakkijiet, spare parts, żejt mhux raffinat, gażolina, u prodotti oħra taż-żejt. Il-President Amerikan Dwight D. Eisenhower approfitta wkoll mis-sanzjonijiet tal-OAS biex inaqqas drastikament ix-xiri taz-zokkor Dominikan, il-prodott ewlieni tal-esportazzjoni tal-pajjiż. Din l-azzjoni finalment swiet lir-Repubblika Dominicana kważi $22,000,000 fi dħul mitluf fi żmien meta l-ekonomija tagħha kienet fi tnaqqis mgħaġġel. Trujillo kien sar jiswew. Id-dissidenti fi ħdan ir-Repubblika Dominicana argumentaw li l-qtil kien l-uniku mod żgur biex jitwaqqa’ lil Trujillo. === Post-Trujillo === Fit-30 ta' Mejju, 1961, Trujillo inqatel b’tiri minn dissidenti Dumnikani. Ramfis Trujillo, iben id-dittatur, baqa' fil-kontroll de facto tal-gvern għas-6 xhur li ġejjin, bħala kmandant tal-forzi armati. L-aħwa ta' Trujillo, Héctor Bienvenido u José Arismendi Trujillo, irritornaw lejn il-pajjiż u kkofoffaw kontra l-President Balaguer. Fit-18 ta' Novembru, 1961, hekk kif kolp ta' stat ippjanat sar aktar evidenti, is-Segretarju tal-Istat Amerikan Dean Rusk ħareġ twissija li l-Istati Uniti ma “tibqgħux inattivi” jekk it-Trujillos jippruvaw “jerġgħu jasserixxu d-dominazzjoni dittatorjali”. Wara din it-twissija, u l-wasla ta' task force navali Amerikana ta' 14-il vapur fil-vista ta' Santo Domingo, Ramfis u z-zijiet tiegħu ħarbu mill-pajjiż fid-19 ta' Novembru. L-OAS neħħiet is-sanzjonijiet tagħha fl-4 ta' Jannar, 1962. Fi Frar tal-1963, gvern elett demokratikament taħt ix-xellugi Juan Bosch ħa l-poter, iżda kien imwaqqa f’Settembru. Fl-24 ta' April, 1965, wara 19-il xahar ta’ ħakma militari, faqqgħet rewwixta favur Bosch f’Santo Domingo. Minkejja l-attakki tat-tankijiet, it-trafing u l-bumbardament mill-ajru, il-kostituzzjonalisti pro-Bosch żammew il-pożizzjonijiet tagħhom fil-kapitali. Sas-26 ta' April, iċ-ċivili armati qabżu l-militar oriġinali tar-ribelli. Radju Santo Domingo, issa kompletament taħt il-kontroll tar-ribelli, beda jsejjaħ għal aktar azzjonijiet vjolenti u l-qtil tal-uffiċjali tal-pulizija kollha. Fit-28 ta' April, il-President Amerikan Lyndon Johnson, imħasseb li l-komunisti jistgħu jieħdu l-kontroll tar-rewwixta u joħolqu “it-tieni Kuba”, bagħat 24,000 suldat lejn Santo Domingo fl-Operazzjoni Powerpack. Il-forzi malajr ingħaqdu minn kontinġenti komparattivament żgħar tal-OAS. Il-forzi lealisti qerdu ħafna mill-bażijiet Kostituzzjonalisti u qabdu l-istazzjon tar-radju ribelli, u b'mod effettiv temmew il-gwerra. Fil-21 ta' Mejju ġie ddikjarat waqfien mill-ġlied. Aktar minn 7,000 Dumnikan inqatlu jew midruba fil-gwerra ċivili, l-aktar qabel l-intervent Amerikan. 48 Amerikan inqatlu u 189 midruba fl-azzjoni. Peacekeepers mill-Istati Uniti u l-OAS baqgħu fil-pajjiż għal aktar minn sena, u telqu wara li ssorveljaw l-elezzjonijiet tal-1966 mirbuħa minn Joaquín Balaguer. Balaguer baqa’ fil-poter bħala president għal 12-il sena, Balaguer kien imfaħħar għal programm infrastrutturali ambizzjuż, li kien jinkludi l-kostruzzjoni ta' proġetti kbar ta' djar, kumplessi sportivi, teatri, mużewijiet, akwdotti, toroq, awtostradi u l-Fanal enormi ta' Columbus, li tlesta fl-1992 matul terminu sussegwenti. Fl-1978, Balaguer kien is-suċċessur bħala president mill-kandidat tal-oppożizzjoni Antonio Guzmán Fernández, tal-Partit Rivoluzzjonarju Dominikan (PRD). L-uragan David laqat ir-Repubblika Dominicana f’Awwissu tal-1979, u ħalla aktar minn 2,000 ruħ mejta u 200,000 bla dar. L-uragan ikkawża aktar minn $1 biljun fi ħsara. Segwa rebħa oħra tal-PRD fl-1982, taħt Salvador Jorge Blanco. Balaguer reġa' kiseb il-presidenza fl-1986 u reġa' ġie elett fl-1990 u fl-1994, f'dan l-aħħar każ għeleb lill-kandidat tal-PRD José Francisco Peña Gómez, eks sindku ta' Santo Domingo. L-elezzjonijiet tal-1994 kienu difettużi, u ġġeneraw pressjoni internazzjonali, li Balaguer wieġeb għaliha billi skeda tiġrija presidenzjali oħra fl-1996. Balaguer ma kienx kandidat. Il-kandidat tal-PSRC kien il-viċi president tiegħu Jacinto Peynado Garrigosa. [[Stampa:Protestas dominicanas en Santo Domingo 2020.jpg|thumb|Protesti tar-Repubblika Dominicana tal-2020 fi Plaza de La Bandera, Santo Domingo.]] Fl-2000, Hipólito Mejía, tal-PRD, rebaħ l-elezzjonijiet. Dan kien żmien ta' problemi ekonomiċi. Taħt Mejía, ir-Repubblika Dominicana pparteċipat fil-koalizzjoni mmexxija mill-Istati Uniti, bħala parti mill-Brigata Multinazzjonali Plus Ultra, matul l-invażjoni tal-Iraq fl-2003, mingħajr ma sofriet l-ebda diżgrazzja. Fl-2008, Fernández ġie elett għat-tielet mandat. L-amministrazzjonijiet ta' Fernández tal-PLD ġew akkużati b'korruzzjoni. Danilo Medina, tal-PLD, ġie elett president fl-2012 u re-elett fl-2016. B'żieda, żieda sinifikanti fil-kriminalità, korruzzjoni tal-gvern matul il-perjodu amministrattiv tiegħu. Huwa kien is-suċċessur mill-kandidat tal-oppożizzjoni Luis Abinader fl-elezzjonijiet tal-2020 (ġimgħat wara li faqqgħu protesti fil-pajjiż kontra l-gvern ta' Medina), li mmarkaw it-tmiem ta' 16-il sena fil-poter għall-PLD. F'Mejju 2024, il-President Luis Abinader rebaħ it-tieni mandat fl-elezzjonijiet. == Ġeografija == [[Stampa:Dr-map.gif|thumb|left|Mappa]] [[Stampa:San Jose de Ocoa Dominican Republic landscape.jpg|thumb|left|Pajsaġġ ta' San Jose de Ocoa tar-Repubblika Dominicana]] [[Stampa:Domrepmap.png|thumb|left|Mappa]] Ir-Repubblika Dominicana tillimita lejn it-tramuntana mal-Oċean Atlantiku għal 586 km, fin-nofsinhar mal-Baħar Karibew għal distanza ta' 545 km, lejn il-punent ma' Ħaiti fuq fruntiera ta' 276 km u lejn il-lvant mal-Kanal Mona, li jifredha. mill-gżira ta' Puerto Rico. Tokkupa 63% tal-art ta' Hispaniola. === Eżenzjoni === Il-pajjiż għandu tliet sistemi muntanjużi ewlenin: il-Medda tal-Muntanji Ċentrali, li taqsam iż-żona ċentrali kollha u tispiċċa fin-naħa tan-nofsinhar (San Cristóbal). F'din is-sistema muntanjuża tinsab l-ogħla quċċata fl-Antilles, Pico Duarte (3087 m għoli); il-firxa tal-muntanji Septentrional, li timxi b'mod parallel mal-firxa tal-muntanji Ċentrali, li tissepara l-Wied ta' Cibao mill-pjanura tal-Kosta Atlantika, bil-quċċata Diego de Ocampo tkun l-ogħla mill-elevazzjonijiet tagħha; u l-firxa tal-muntanji tal-Lvant, l-iqsar u l-inqas mit-tlieta, fil-parti tal-Lvant tal-gżira. Meded ta' muntanji importanti oħra huma l-meded ta' muntanji Bahoruco u Neiba, fir-reġjun tal-Lbiċ. Jista' jingħad li l-ġeografija hija magħmula minn muntanji ħarxa u widien fertili mħallta. L-iktar punt baxx fil-pajjiż jinsab fil-Lag Enriquillo, madwar 46 m taħt il-livell tal-baħar. Il-pajjiż għandu xmajjar abbundanti, ħafna minnhom navigabbli, bħal Soco, Higuamo, Romana, Yaque del Norte, Yaque del Sur, Yuna, Yuma, Bajabonico u Ozama (navigabbli f'partijiet). ==== L-Unità Ġeoloġika tar-Repubblika Dominicana ==== Il-gżira ta' Hispaniola (ir-Repubblika Dominicana) hija parti minn unità ġeoloġika: l-ark Antillian li jibda mill-Amerika ta' Fuq u jilħaq l-Amerika t’Isfel. Il-ġeoloġi jammettu li tliet ringieli ta', issa mgħaddsa, jestendu mill-kontinent. Dawn jaqsmu taħt il-Kanal Yucatán u l-Canal del Viento u jaslu għal Santo Domingo. L-ewwel, jibda mill-Peniżola Yucatan u jilħaq Kuba. It-tieni parti, ftit aktar fin-Nofsinhar ta' Yucatán, jiġifieri l-Beliże, timxi parallela mal-gżira ta' Kuba u tilħaq il-qofol tagħha fis-Sierra Maestra. It-tielet jibda fin-Nikaragwa, jgħaddi mill-Ġamajka u jilħaq il-gżira ta' Hispaniola. It-tliet ktajjen ta' muntanji mgħaddsa li jibdew mill-Amerika Ċentrali jitnaqqsu għal tnejn, biex jaslu sal-gżira Dumnikana. Waħda minn dawn il-ktajjen toħroġ malli tasal f'Ħaiti u tippenetra mill-peniżola ta' San Nicolás, ma tkomplix lejn il-Lvant tal-Frank, iżda ddur lejn ix-Xlokk u tifforma l-firxa tal-muntanji Ċentrali tagħna. Il-katina tal-muntanji l-oħra li ġejja mill-Amerika Ċentrali tgħaddi mill-Ġamajka u tippenetra l-gżira ta' Santo Domingo, toħroġ fil-peniżola Tiburon u tilħaq il-qofol tagħha fil-muntanji Hotte u Selle, li huma l-ogħla muntanji f'Ħaiti. Din il-firxa tal-muntanji wkoll tiddevja ftit lejn in-Nofsinhar meta tasal fir-Repubblika Dominicana. Hija magħrufa lokalment bħala s-Sierra de Bahoruco. Jasal fl-istess kosta fil-provinċja ta' Barahona. Is-Sierra de Neiba ma jidhirx li tintegra ma' din is-sistema muntanjuża li tippenetra mill-peniżola Tiburon. Is-Sierra de Neiba tidher li hija sistema muntanjuża pjuttost iżolata. Għandu, madankollu, ramifikazzjonijiet li jorbtuha mal-Medda tal-Muntanji Ċentrali. Dawn ir-ramifikazzjonijiet huma viżibbli lil hinn mill-intersezzjoni tal-awtostradi Azua, San Juan de la Maguana u Barahona. ==== Medda tal-Muntanji Ċentrali (Cordillera Central) ==== [[Stampa:Cordillera Central, RD.JPG|thumb|Medda tal-Muntanji Ċentrali (Cordillera Central)]] Il-Kordillera Ċentrali hija art mill-perjodu Kretaċeju. Fl-oriġini tagħha kienet katina ta' vulkani. Din il-firxa tal-muntanji hija pproġettata fuq il-mappa f'direzzjoni Majjistral-Xlokk. Tibda mill-Peniżola ta' San Nicolás, f'Ħaiti, testendi fit-territorju Dumnikan minn Restauración u Loma de Cabrera sal-viċinanza ta' Bani u San Cristóbal. Il-Medda tal-Muntanji Ċentrali tilħaq il-qofol tagħha f'Duarte Peak, b'3087 metru. Huma segwiti fl-ordni tal-inqas kategorija minn La Pelona, ​​​​b'3085 m; La Rusilla, b’3029 m; Valle Nuevo (Las Piramides) 2300 m, Monte Mijo, 2200 m; u l-Muntanja Tina, 2059 m. Fatt ġeografiku pjuttost mhux magħruf huwa li l-assi prinċipali tal-Medda tal-Muntanji Ċentrali jgħaddi lejn it-tramuntana ta' Restoración u Constanza. Dawn iż-żewġt ibliet, għalkemm politikament jappartjenu għall-provinċji ta 'Cibao, ġeografikament jinsabu fuq l-inklinazzjoni tan-Nofsinhar tal-Medda tal-Muntanji Ċentrali. Rigward l-orjentazzjoni tal-Medda tal-Muntanji Ċentrali hemm opinjonijiet kontradittorji. Għal xi ġeografi, din il-firxa tal-muntanji testendi f'direzzjoni lvant-punent, minn Cape Engaño sal-fruntiera. Għal oħrajn, l-orjentazzjoni tagħha hija Majjistral-Lbiċ, u jippreferu jsejħuha l-Kordillera tal-Lvant jew El Seibo, il-fergħa tal-Kordillera Ċentrali li testendi lejn il-Lvant. ==== Muntanji Yamasá (Sierra de Yamasá) ==== Il-fergħa tal-Kordillera Ċentrali li tmur lejn il-Lvant m'għandhiex titqies kollha kemm hi bħala parti mill-Kordillera tal-Lvant. Fil-furketta tal-Lvant tal-Medda tal-Muntanji Ċentrali tidher is-Sierra de Yamasá, li tilħaq il-qofol tagħha fl-għoljiet ta 'Siete picos jew Siete Cabezas, b'853 m. Din is-Sierra de Yamasá hija, bħall-Medda tal-Muntanji Ċentrali kollha, antika ħafna, u hija magħmula minn blat mill-perjodu Kretaċeju. Iżda minħabba x-xita qawwija li nieżla f'dan ir-reġjun muntanjuż, kif ukoll it-temperaturi għoljin tat-tropiċi, il-blat ġenitur iddiżintegra. ==== Muntanji ta' Il Seibo - Eastern Muntanji (Sierra de El Seibo - Cordillera Oriental) ==== Dan huwa l-isem mogħti lill-grupp ta' meded ta' muntanji li jimxu fid-direzzjoni tal-Punent-Lvant, minn Cotuí għal lil hinn minn Higüey. Fit-tarf tal-punent tagħha, jiġifieri minn Cotuí lejn il-Lvant, is-Sierra de El Seibo għandha topografija karstika, isem li ġej mix-xebh tagħha ma' reġjun tal-Lvant tal-Baħar Adrijatiku, fl-Ewropa. Dan ir-reġjun, imsejjaħ Los Haitises, huwa imħatteb u diffiċli biex tgħix. F'Los Haitises ix-xita hija abbundanti ħafna, iżda l-ebda xmajjar ma huma osservati fuq il-wiċċ. Id-drenaġġ isir taħt l-art. Ix-xita, billi xolt il-blat tal-franka, għamlet xogħol qawwi ta' erożjoni interna. Dan ir-reġjun karstiku daħħalna bħala parti mill-Kordillera tal-Lvant. Fil-verità huma differenti kemm fl-età tagħhom kif ukoll fit-topografija. Il-Haitis huma ta 'formazzjoni Mioċenu, filwaqt li s-Sierra de El Seibo jew il-Kordillera tal-Lvant hija Kretaċej. Fis-Sierra de El Seibo hemm ħafna okkupazzjoni umana. Ix-xita hija abbundanti u l-art hija ddedikata għat-trobbija tal-baqar, l-aktar fuq l-għoljiet tan-Nofsinhar u tal-Lvant. ==== Muntanji Samaná (Sierra de Samaná) ==== Kważi l-blat kollu huwa metamorfiku. Irħam huwa abbundanti. Kważi l-peniżola kollha hija magħmula minn dan il-minerali, u dak kollu li huwa industrijalizzat fil-pajjiż huwa estratt minn Samaná. L-eżenzjoni tal-firxa tal-muntanji mhix wieqaf. Hemm biss żewġ muntanji ta' 500 metru jew aktar; Dawn huma Loma de Laguna Grande, 546 m u Monte Mesa, 606 metru. Samaná hija l-art Dumnikana li sofriet l-aktar mill-effetti tal-movimenti sismiċi. ==== Settrentional Mountain Range (Cordillera Septentrional) ==== [[Stampa:Hispaniola lrg.jpg|thumb|Mappa topografika ta' Hispaniola.]] Din il-firxa tal-muntanji hija magħrufa wkoll bħala Sierra de Montecristi. Jestendi f'direzzjoni Majjistral-Xlokk mill-viċinanza tal-belt ta' Montecristi għal ftit aktar lejn il-lvant tal-Vħula ta' Arenoso u Rincón Molenillos, f'Villa Riva. Din il-firxa tal-muntanji hija separata minn dik ta’ Samaná bi strixxa tal-bassasa wiesgħa madwar 12-il kilometru, magħrufa bħala l-Pantanos del Gran Estero. Il-Kordillera tat-Tramuntana hija relattivament żgħira. Il-formazzjonijiet ġeoloġiċi kollha, jew kważi kollha, imorru lura għat-Terzjarju, jiġifieri minn 1 sa 60 miljun sena ilu. Jibda ħdejn Montekristi, jibda f’sensiela ta’ għoljiet baxxi, li jogħlew hekk kif timxi lejn il-Lvant. L-ewwel tidher il-quċċata tal-Murazo jew Jicome, quddiem il-belt ta’ Esperanza u l-mitħna taz-zokkor ta’ dik il-belt. Din mhix l-ogħla quċċata ta' dik il-firxa tal-muntanji, iżda hija waħda mill-akbar, peress li hija għolja 1020 m. Dejjem tivvjaġġa lejn il-Lvant, il-firxa tal-muntanji tilħaq il-qofol tagħha fil-muntanja Diego de Ocampo. Din hija l-ogħla altitudni f'din il-firxa tal-muntanji, f'1250 m. Din il-muntanja tispikka, maestu]ament, quddiem Santiago de los Caballeros. Wara Diego de Ocampo jidher fil-firxa tal-muntanji El Peñón, quddiem il-belt ta' Tamboril, b'1100 m. Fil-viċinanzi tagħha hemm l-ambra, raża fossili mis-siġar tal-arżnu li kienet teżisti fil-firxa tal-muntanji fil-Mijoċen. Aktar lejn il-lvant, quddiem il-beltta'ta’ Moca, il-firxa tal-muntanji tippreżenta El Mogote, b'970 metru. Fil-viċinanza tagħha hemm pjantaġġuni kbar tal-kafè. Fl-aħħarnett, insibu l-għolja Quita Espuela, quddiem San Francisco de Macorís, b'943 m ta' elevazzjoni. Minn din il-muntanja l-firxa tal-muntanji tibda tinżel sakemm tisparixxi f'għoljiet baxxi malli tasal fl-iswamps tal-Gran Estero, li jinsab fuq l-istmu ta' Samana. Hawnhekk insemmu l-muntanja Isabel de Torres, għolja 800 m, għalkemm din il-quċċata ma tidhirx li tappartjeni għas-sistema muntanjuża tal-Kordillera tat-Tramuntana. Mill-inqas huwa 'l bogħod sew mill-assi prinċipali tal-firxa tal-muntanji studjati. ==== Muntanji Bahoruco (Sierra de Bahoruco) ==== Din il-firxa tal-muntanji tirrappreżenta t-tarf tal-lvant tal-firxa tal-muntanji mgħaddsa li tibda fl-Amerika Ċentrali, tgħaddi mill-Ġamajka, taqsam il-kanal tar-riħ u toħroġ fil-Ħaiti. Diġà f'Hispaniola tgħaddi tul it-tul kollu tal-peniżola Tiburon u tilħaq ir-Repubblika Dominicana, fejn tieħu l-isem "Bahoruco". Din il-firxa tal-muntanji hija wieqaf u diffiċli biex tgħix. F’sens ġenerali nsibu muntanji ta' aktar minn 2000 m għoljin. L-akbar huwa Aguacate, li jilħaq 2100 m. u tinsab fuq l-istess linja tal-fruntiera. Il-firxa tal-muntanji Bahoruco hija rikka f'minerali. Fuq in-niżla tat-tramuntana hemm id-depożiti kbar ta' melħ u ġibs. Fuq l-inklinazzjoni tan-Nofsinhar ta' din il-firxa tal-muntanji hemm saffi fondi ta' art ħamra, rikki fl-alumina li minnha jiġi estratt il-boksajt. L-iktar ħaġa impressjonanti mil-lat tal-eżenzjoni hija sensiela ta' terrazzi ta' oriġini marittima li jibdew mill-kosta, qrib Cabo Falso, sakemm jaslu sal-muntanji. Uħud minn dawn it-terrazzi huma għoljin aktar minn 300 metru, skont O. Cucurullo. ==== Muntanji Neiba (Sierra de Neiba) ==== Din il-firxa tal-muntanji hija separata mill-Medda tal-Muntanji Ċentrali mill-Wied ta' San Juan, u separata mill-Medda tal-Muntanji Bahoruco mill-Wied Neiba. L-estensjoni tagħha fit-territorju Dumnikan hija madwar 100 kilometru. Fil-Ħaiti tkompli fil-muntanji Trou d'Eau. Bħal kważi l-muntanji u l-meded tal-muntanji kollha Dumnikani, l-orjentazzjoni tagħha hija Majjistral-Xlokk, iżda fit-tarf tal-lvant tagħha jdur lejn in-Nofsinhar u tifforma s-Sierra de Martín García, li tegħreq fil-Baħar Karibew. Fl-eżenzjoni tas-Sierra de Neiba, huma osservati fenomeni karst, li jikkawżaw drenaġġ taħt l-art. Bl-istess mod, meta tħares lejn din il-firxa tal-muntanji min-naħa tan-Nofsinhar tal-Wied Neiba, jiġu skoperti koni ta 'dejection, jiġifieri, akkumulazzjonijiet ta' materjali alluvjali u debris li niżlu mill-firxa tal-muntanji minn żmien remot ħafna. L-ogħla għoli tiegħu huwa l-Muntanja Neiba, b'2260 m, li tinsab fl-istess punt ta 'diviżjoni tal-provinċji ta' Independencia, Baoruco, San Rafael u San Juan. === Klima u fatturi oħra === [[Stampa:Beach Barahona 2001.jpg|thumb|Bajja fil-provinċja ta' Barahona.]] Ir-Repubblika Dominicana għandha klima l-aktar tropikali, iżda hija madwar 25 °C, fl-ogħla muntanji minn -10 °C sa 15 °C, u f'postijiet oħra bħall-widien il-kbar 20 °C. L-istaġuni ma jinbidlux ħafna, iżda tista 'ssib bidliet sinifikanti bħal, ir-rebbiegħa hija niexfa, iżda aħdar, il-pajjiż kollu jiffjorixxi, it-temperaturi huma ġeneralment friski fil-bidu u kemmxejn sħun fl-aħħar. Is-sajf huwa umdu, bix-xita u sħun. Fil-ħarifa, xi siġar isiru xi ftit fl-isfar u oħrajn, bħall-ġewż u l-lewż, ġeneralment ibiddlu l-weraq.Għall-ewwel tkun sħuna u fl-aħħar tkun kemxejn friska. Ix-xitwa hija kiesħa ħafna f'żoni ta' altitudni għolja u friska fuq il-kosta, apparti l-fatt li jibda l-istaġun xott. Xi siġar għandhom weraq niexfa u oħrajn għadhom ħodor, l-aktar xahar kiesaħ huwa Jannar. L-ogħla temperatura kienet f'Mejju ta 'madwar 40 °C, u l-inqas kienet ta' madwar -12 °C f'Valle Nuevo, li jagħmilha l-aktar baxxa fil-Karibew insulari. F'żoni bħall-Wied ta' Cibao u l-majjistral tal-pajjiż, it-tornadoes jistgħu jsiru komuni, speċjalment fis-sajf, u f'żoni bħal Pedernales u Hoya de Enriquillo, nixfa u temperaturi għoljin huma komuni. L-irjieħ tal-art jgħinu biex itaffu s-sħana fix-xhur tas-sajf u jgħinu biex iġibu arja kiesħa mit-tramuntana fix-xitwa. Bħal fil-biċċa l-kbira tal-Karibew, bejn ix-xhur ta' Ġunju u Ottubru l-pajjiż huwa suxxettibbli għaċ-ċikluni u l-uragani. === Żona u pożizzjoni ta' Santo Domingo === Iż-żona tal-Gżira Santo Domingo hija ta 'madwar 77,000 kilometru kwadru, li minnhom 48,442 km² jappartjenu lir-Repubblika Dominicana, inklużi l-gżejjer li jmissu magħhom. Jingħataw ukoll bħala figuri għat-tul u l-wisa ': l-ewwel, minn Cabo Engaño, lejn il-lvant, sat-tarf l-aktar tal-punent tal-linja tal-fruntiera; Las Lajas, 390 kilometru wiesgħa: minn Cabo Isabela fit-tramuntana sa Cabo Beata fin-nofsinhar, 261 km. Jekk il-meridjan ta' Greenwich, li jgħaddi minn Londra, jittieħed bħala referenza, ir-Repubblika Dominicana tinsab bejn il-meridjani 68ºW u 72ºW, b'mod aktar preċiż, bejn 68 grad 20 minuta u 72 grad 01 minuta, lonġitudni tal-Punent. Peress li l-meridjan 70° jgħaddi minn Haina, ħdejn Santo Domingo, dak għandu jkun dak użat biex jiġi stabbilit il-ħin uffiċjali fit-territorju kollu. Iżda, bi ftehim internazzjonali, ġie adottat il-meridjan 75°W, li jgħaddi mill-Punent ta' Ħaiti. === Bijodiversità === ==== Flora ==== * Siġar indiġeni ** [[Bursera simaruba|Almácigo]] ** [[Baitoa]] ** [[Caimito]] ** [[Caoba]] ** [[Ceiba]] ** [[Guayacán]] ** [[Guáyiga]] (ħaxix) ** [[Jagua]] ** [[Mamey]] ** [[Roble]] ** [[Uva de Playa]] ** [[Mangle blanco]] ** [[Mangle botón]] ** [[Mangle prieto]] ** [[Mangle rojo]] * Especies endémicas ** [[Aceituno]] ** [[Canelilla de Oviedo]] ** [[Cotoperí]] ** [[Ébano verde]] ** [[Palma cana]] ** Palma real ** [[Pereskia quisqueyana]] (bush) ** [[Pino criollo]] ** [[Sabinas (botánica)|Sabina]] === Fawna === * Għasafar ** Indiġeni *** [[Canario tal-manglar]] *** [[Flamenco (animal)|Flamenco]] *** [[Garza real]] *** [[Laridae|Gaviota]] ** Endemiku *** [[Barrancolí]] *** [[Picidae|Carpintero]] *** [[Cigua isfar]] *** [[Cigua greentail]] *** [[Dulus dominicus|Cigua palm]] *** [[Amazona ventralis|Cotorra]] *** [[Phaenicophilus palmarum|Cuatro ojos]] *** [[Raven]] *** [[Chi-Cuí]] *** [[Maroíta]] *** [[Għasfur iblah]] * Rettili ** Endemiku *** [[Culebra verde]] *** [[Cyclura ricordi|Igwana ta' Ricord]] *** [[Cyclura cornuta|Igwana rhinoceros]] *** [[Red Cape Lizard]] *** [[Gremxula tal-art]] (Żrinġ) *** [[Sphaerodactylus ariasae]] ** Indiġeni *** [[Boa de la Hispaniola]] (''culebra jabá'') *** [[Kukkudrill Amerikan]] (''caimán'', nombre indígena) * Fkieren ** Endemiku *** [[Trachemys decorata|Jicotea]] ** Gran Caribe *** [[Caguamo]] *** [[Eretmochelys imbricata|Carey]] *** [[Dermochelys coriacea|Tinglar]] *** [[Chelonia mydas|Verde]] * Mammiferi ** Friefet il-lejl *** Endemiku **** [[Phyllops haitiensis]] *** Indiġeni **** [[Artibeus jamaicensis]] **** [[Noctilio leporinus]] * Mammiferi oħra ** Endemiku *** [[Plagiodontia aedium|Jutía]] *** [[Solenodon paradoxus|Solenodonte]] ** Karibew il-Kbir *** [[Tursiops truncatus|Delfini munqar tal-flixkun]] *** [[Trichechus manatus|Manatí]] ** Migratorji *** [[Megaptera novaeangliae|Humpback Whale]]''' === Riżorsi tal-ilma === [[Stampa:Chavon-rio.png|thumb|Xmnara Chavón (Río Chavon)]] It-territorju Dumnikan għandu bosta xmajjar, fosthom dawk elenkati hawn taħt. Aspett ieħor interessanti tal-ġeografija tal-gżira huwa r-reġjun tal-Lbiċ, fejn jinsab il-Lag Enriquillo, 30 metru taħt il-livell tal-baħar. Jew, fuq il-Gżira Cabritos, fejn, skond l-ispeċjalisti, tinsab l-akbar riserva tad-dinja ta' kukkudrill Amerikan. Xmajjar tax-Xmajjar tat-Tramuntana (jew Atlantiku): {{lista tal-kolonni|2| ** [[Xmara Yabón]] ** [[Yaque del Norte|Xmara Yaque del Norte]] ** [[Xmara Bajabonico]] ** [[Xmara Yasica]] ** [[Xmara Yuna]] ** [[Xmara Nagua]] ** [[Xmara Dajabón]] ** [[Xmara Chacuey]] ** [[Xmara Camu tat-Tramuntana]] ** [[Río San Juan (Repubblika Dominikana)|Río San Juan]] ** [[Xmara Boba]] ** [[Xmara Joba]] }} * Xmajjar tax-Xmajjar tan-Nofsinhar (jew tal-Karibew): {{lista tal-kolonni|3| ** [[Xmara Yaque del Sur]] ** [[Xmara Ozama]] ** [[Xmara Haina]] ** [[Xmara Chavón]] ** [[Xmara Soco]] ** [[Xmara Nizao]] ** [[Xmara Bani]] ** [[Xmara Nigwa]] ** [[Xmara Yuma]] ** [[Río Dulce (Repubblika Dominikana)|Río Dulce]] ** [[Xmara Macorís]] ** [[Xmara Ocoa]] ** [[Xmara Muhammad]] ** [[Xmara Mahomita]] ** [[Via Xmara]] ** [[Xmara Tabara]] ** [[Xmara Ġura]] ** [[Xmara Artibonite]] ** [[Xmara Biran]] ** [[Xmara Papra]] ** [[Xmara San Rafael]] ** [[Xmara Bahoruco]] }} * Lagi u laguni ** [[Laguna Redonda (Repubblika Dominikana)|Laguna Redonda]] ** [[Limón Lagoon]] ** [[Lag Enriquillo]] ** [[Rincón Lagoon]] ** [[Laguna ta' Oviedo]] === Rizorsi naturali === Fil-pajjiż hemm minjieri inklużi: nikil, boksajt, deheb, ambra, gass naturali, fidda, titanju, żejt, ram, ħadid, melħ, ġibs. Larimar huwa sfruttat ukoll, pectolite blu misjub biss fir-Repubblika Dominicana u użat fil-ġojjellerija. Xi wħud minn dawn jibqgħu mhux sfruttati minħabba pressjonijiet internazzjonali, bħaż-żejt. ==== Użu tal-art ==== Ir-Repubblika Dominicana għandha art muntanjuża b'widien fertili mferrxa, u l-użu tal-art huwa kif ġej: * 21% tal-art hija li tinħarat, 9% huma artijiet li għandhom għelejjel permanenti, * 43% huma mergħat permanenti, * 12% foresti u il-15% li jifdal f'tipi oħra ta' art. ** Art imsaqqija 2300 km² (stima tal-1993) ==== Perikli naturali ==== Huwa fin-nofs taċ-ċinturin tal-uragani, u huwa soġġett għal maltempati qawwija minn Ġunju sa Ottubru; għargħar okkażjonali u nixfiet perjodiċi. === Riżervi naturali === == Riservi naturali == * Parks Nazzjonali: ** [[Park Nazzjonali Los Haitises]] ** [[Park Nazzjonali tal-Monte Cristi]] ** [[Park Nazzjonali Isla Cabritos]] *** [[Lag Enriquillo]] ** [[Park Nazzjonali ta' Sierra de Bahoruco]] ** [[Park Nazzjonali ta' Jaragua]] ** [[Park Nazzjonali José Armando Bermúdez]] ** [[Park Nazzjonali José del Carmen Ramírez]] ** [[Valle Nuevo|Park Nazzjonali Juan Bautista Pérez Rancier (Valle Nuevo)]] * Riżervi xjentifiċi: ** [[Riżerva Xjentifika Green Ebony]] ** [[White Water Falls]] ** [[Loma Quita Espuela]] == Gvern u politika == [[Stampa:Ayuntamiento San Francisco de Macorís.jpg|thumb|left|Bini muniċipali ta' San Francisco de Macorís, Provinċja ta' Duarte, ir-Repubblika Dominicana]] [[Stampa:Santo Domingo National Palace.jpg|thumb|Il-Palazz Nazzjonali f'Santo Domingo]] [[Stampa:Neiba.jpg|thumb|left|Bini muniċipali ta' Neiba, provinċja ta' Baruco, ir-Repubblika Dominicana]] Ir-Repubblika Dominicana hija demokrazija rappreżentattiva jew repubblika demokratika, bi tliet fergħat ta' poter: eżekuttiv, leġiżlattiv u ġudizzjarju. Il-president tar-Repubblika Dominicana jmexxi l-fergħa eżekuttiva u jesegwixxi l-liġijiet approvati mill-Kungress, jaħtar il-kabinett u huwa kmandant in kap tal-forzi armati. Il-president u l-viċi president joħorġu għall-kariga fuq l-istess lista u jiġu eletti b’vot dirett għal mandati ta' erba' snin. Il-leġiżlatura nazzjonali hija bikamerali, komposta minn Senat, li għandu 32 membru, u l-Kamra tad-Deputati, b'178 membru. L-awtorità ġudizzjarja tgħix fil-Qorti Suprema tal-Ġustizzja, magħmula minn 16-il membru. Il-qorti "hija l-unika waħda li tisma' azzjonijiet kontra l-president, il-membri tal-kabinett maħtura tiegħu, u l-membri tal-Kungress meta l-leġiżlatura tkun fis-sessjoni." Il-qorti tinħatar minn kunsill magħruf bħala l-Kunsill Nazzjonali tal-Ġudikatura, li huwa magħmul mill-president, il-mexxejja taż-żewġ kmamar tal-Kungress, il-president tal-Qorti Suprema, u membru tal-oppożizzjoni jew persuna li ma' tiddeċiedix. parti. Ir-Repubblika Dominicana għandha sistema politika multipartitika. L-elezzjonijiet isiru kull sentejn, li jalternaw bejn elezzjonijiet presidenzjali, li jsiru fi snin diviżibbli b'erbgħa, u elezzjonijiet tal-kungress u muniċipali, li jsiru fi snin pari mhux diviżibbli b'erbgħa. Mill-2016, l-elezzjonijiet saru flimkien, wara riforma kostituzzjonali. [[Stampa:Luis Abinader (25-04-2024).jpg|thumb|President Dumnikan Luis Abinader.]] It-tliet partiti ewlenin huma l-Partit Reformista Soċjali Kristjan konservattiv (Ispanjol: Partido Reformista Social Cristiano (PRSC)), fil-poter 1966–78 u 1986–96; u l-Partit Rivoluzzjonarju Dominikan soċjal-demokrati (Ispanjol: Partido Revolucionario Dominicano (PRD)), fil-poter fl-1963, 1978–86, u 2000–04; u l-komunista PLD, fil-poter 1996–2000 u 2004–2020. Fl-2020, faqqgħu protesti kontra t-tmexxija tal-PLD. Il-kandidat presidenzjali għall-oppożizzjoni Partit Rivoluzzjonarju Modern (PRM), Luis Abinader, rebaħ l-elezzjoni, u għeleb lill-PLD. === Organizzazzjoni Territorjali === [[Stampa:Dominican Republic, administrative_divisions - de - monochrome.svg|thumb|left|Provinċji]] [[Stampa:Dominican Republic, administrative divisions - de - colored.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] Ir-Repubblika Dominicana hija maqsuma f'31 provinċja. Santo Domingo, il-kapitali, jissejjaħ id-Distrett Nazzjonali. Il-provinċji huma maqsuma f'muniċipalitajiet (singular: muniċipalità). Huma s-suddiviżjonijiet politiċi u amministrattivi tat-tieni livell tal-pajjiż. Il-president jaħtar il-gvernaturi tal-31 provinċja. Is-Sindki u l-kunsilli muniċipali jamministraw il-124 distrett muniċipali u d-Distrett Nazzjonali (Santo Domingo). Jiġu eletti fl-istess ħin tar-rappreżentanti tal-Kungress. Il-provinċji huma s-suddiviżjonijiet amministrattivi tal-ewwel livell tal-pajjiż. Il-kwartieri ġenerali tal-uffiċċji reġjonali tal-gvern ċentrali jinsabu normalment fil-bliet kapitali tal-provinċji. Il-president jaħtar gvernatur amministrattiv (Gvernatur Ċivili) għal kull provinċja, iżda mhux għad-Distrett Nazzjonali (Titolu IX tal-Kostituzzjoni). Id-Distrett Nazzjonali nħoloq fl-1936. Qabel dan, id-Distrett Nazzjonali kien l-eks Provinċja ta' Santo Domingo, eżistenti mill-indipendenza tal-pajjiż fl-1844. M’għandux jiġi konfuż mal-Provinċja l-ġdida ta' Santo Domingo li sseparat minnha fl-2001. simili għal provinċja f'ħafna aspetti, id-Distrett Nazzjonali huwa differenti peress li m'għandux gvernatur amministrattiv u li jikkonsisti biss f'muniċipalità, Santo Domingo, il-kunsill tal-belt, u s-sindku (syndico) li huma responsabbli mill-amministrazzjoni tiegħu. . === Relazzjonijiet barranin === Ir-Repubblika Dominicana għandha relazzjoni mill-qrib mal-Istati Uniti, u għandha rabtiet kulturali mill-qrib mal-Commonwealth ta' Puerto Rico u stati u ġurisdizzjonijiet oħra tal-Istati Uniti. Ir-relazzjoni tar-Repubblika Dominicana mal-ġar tagħha Ħaiti hija tensjoni minħabba l-migrazzjoni tal-massa tal-Ħaiti lejn ir-Repubblika Dominicana, u ċ-ċittadini tar-Repubblika Dominicana jagħtu tort lill-Ħaiti għaż-żieda fil-kriminalità u problemi soċjali oħra. Ir-Repubblika Dominicana hija membru regolari ta' l-Organizzazzjoni Internazzjonali ta' La Francophonie. Ir-Repubblika Dominicana għandha Ftehim ta’ Kummerċ Ħieles mal-Istati Uniti, il-Kosta Rika, El Salvador, il-Gwatemala, il-Ħonduras u n-Nikaragwa permezz tal-Ftehim ta’ Kummerċ Ħieles bejn ir-Repubblika Dominicana u l-Amerika Ċentrali. U Ftehim ta' Sħubija Ekonomika mal-Unjoni Ewropea u l-Komunità tal-Karibew permezz tal-Forum tal-Karibew. Ir-Repubblika Dominicana hija s-97 l-iktar pajjiż paċifiku fid-dinja, skont l-Indiċi Globali tal-Paċi tal-2024. === Indiċi tal-Paċi Globali === L-Istitut għall-Ekonomija u l-Paċi (IEP), irrapporta fl-Indiċi Globali tal-Paċi tiegħu li r-Repubblika Dominicana tinsab fit-83 post wara li żdiedet 5 postijiet, b'2,019-il punt. === Militari === [[Stampa:Two Commando soldiers of the MEFA provide security.jpg|thumb|Is-suldati Dumnikani jitħarrġu f'Santo Domingo]] Il-Forzi Armati tar-Repubblika Dominicana huma l-forzi militari tar-Repubblika Dominicana. Huma magħmulin minn madwar 56,000 truppa ta' dazju attiv. Il-President tar-Repubblika Dominicana huwa l-kap kmandant tal-Forzi Armati tar-Repubblika Dominicana u l-Ministeru tad-Difiża huwa l-korp ewlieni ta' ġestjoni tal-forzi armati. L-Armata, bi 28,750 persunal attiv, tikkonsisti f'sitt brigati tal-infanterija, skwadra tal-kavallerija tal-ajru, u brigata ta' appoġġ tas-servizz tal-ġlied. Il-Forza tal-Ajru topera żewġ bażijiet ewlenin, waħda fir-reġjun tan-Nofsinhar ħdejn Santo Domingo u oħra fir-reġjun tat-Tramuntana tal-pajjiż, il-forza tal-ajru topera madwar 75 ajruplan inklużi ħelikopters. In-Navy topera żewġ bażijiet navali ewlenin, waħda f'Santo Domingo u oħra f'Las Calderas fuq il-kosta tal-Lbiċ. Il-forzi armati organizzaw Korp Speċjalizzat għas-Sigurtà tal-Ajruport (CESA) u Korp Speċjalizzat għas-Sigurtà tal-Port (CESEP) biex jindirizzaw il-ħtiġijiet tas-sigurtà internazzjonali f'dawk l-oqsma. Is-segretarju tal-forzi armati ħabbar ukoll pjanijiet biex jifforma korp speċjalizzat tal-fruntiera (CESEF). Il-forzi armati jipprovdu 75% tal-persunal lid-Direttorat Nazzjonali tal-Investigazzjoni (DNI) u lid-Direttorat Kontra d-Droga (DNCD). Fl-2018, ir-Repubblika Dominicana ffirmat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. == Ekonomija == [[Stampa:Boca Chica, Dominican Republic 2004.jpg|thumb|left|Boca Chica]] [[Stampa:SantoDomingoedit.JPG|thumb|Veduta ta' Santo Domingo, il-kapitali tar-Repubblika Dominicana.]] Matul l-aħħar tliet deċennji, l-ekonomija Dominicana, li qabel kienet dipendenti fuq l-esportazzjoni ta' prodotti agrikoli (prinċipalment zokkor, kawkaw u kafè), għaddiet għal taħlita diversifikata ta' servizzi, manifattura, agrikoltura, minjieri u kummerċ. Is-settur tas-servizzi jirrappreżenta kważi 60% tal-PGD; manifattura, 22%; it-turiżmu, it-telekomunikazzjoni u l-finanzi huma l-komponenti ewlenin tas-settur tas-servizzi; Madankollu, l-ebda wieħed minnhom ma jirrappreżenta aktar minn 10% tat-total. Ir-Repubblika Dominicana għandha borża, il-Bolsa de Valores de la República Dominicana (BVRD). u sistema avvanzata ta' infrastruttura ta' telekomunikazzjoni u trasport. Qgħad għoli u inugwaljanza fid-dħul huma sfidi fit-tul. Il-migrazzjoni internazzjonali taffettwa ħafna lir-Repubblika Dominicana, peress li tirċievi u tibgħat flussi kbar ta' migranti. L-immigrazzjoni illegali tal-massa ta' Ħaiti u l-integrazzjoni tad-Dumnikani ta' dixxendenza Ħaiti huma problemi kbar. Hemm diaspora Dominicana kbira, l-aktar fl-Istati Uniti, li tikkontribwixxi għall-iżvilupp, billi tibgħat biljuni ta' dollari lill-familji Dumnikani f'rimessi. Ir-rimessi fir-Repubblika Dominicana żdiedu għal US$4,571.30 miljun fl-2014 minn US$3,333 miljun fl-2013 (skont id-dejta rrappurtata mill-Bank Inter-Amerikan tal-Iżvilupp). It-tkabbir ekonomiku qed iseħħ minkejja nuqqas kroniku tal-enerġija, li jikkawża qtugħ ta' dawl frekwenti u prezzijiet għoljin ħafna. Minkejja defiċit tal-kummerċ tal-merkanzija li qed jikber, id-dħul mit-turiżmu u r-rimessi għen biex jinbnew riżervi tal-kambju. Wara t-taqlib ekonomiku tal-aħħar tas-snin 80 u 90, li matulu l-prodott gross domestiku (PGD) naqas sa 5% u l-inflazzjoni tal-prezz tal-konsumatur laħqet 100% bla preċedent, ir-Repubblika Dominicana daħlet f'perjodu ta' tkabbir u tnaqqis fl-inflazzjoni sal-2002, wara li l-ekonomija daħlet f'riċessjoni. Din ir-riċessjoni segwiet il-kollass tat-tieni l-akbar bank kummerċjali tal-pajjiż, Baninter, marbut ma’ inċident kbir ta' frodi stmat għal 3.5 biljun dollaru Amerikan. Il-frodi ta' Baninter kellha effett devastanti fuq l-ekonomija Dominicana, bil-PDG niżel 1% fl-2003 filwaqt li l-inflazzjoni żdiedet b'aktar minn 27%. L-akkużati kollha, inkluż l-istilla tal-proċess, Ramón Báez Figueroa (bun-neputi tal-President Buenaventura Báez), ġew ikkundannati. === Badge === Il-peso Dominikan (imqassar $ jew RD$; il-kodiċi ISO 4217 huwa "DOP") hija l-munita nazzjonali, flimkien mad-dollaru Amerikan, l-euro, id-dollaru Kanadiż u l-frank Żvizzeru, li huma aċċettati wkoll f'ħafna mill-pajjiżi. Ir-rata tal-kambju mad-dollaru Amerikan, liberalizzata fl-1985, kienet ta' 2.70 pesos għal kull dollaru f'Awwissu 1986, 14.00 pesos fl-1993 u 16.00 pesos fl-2000. Minn Settembru 2018, ir-rata tal-kambju kienet 50.08 pesos għal kull dollaru. === Turiżmu === [[Stampa:Punta Cana Beach Cabeza De Toro 1.jpg|thumb|left|Bajja Kap tal-Barrin (Playa Cabeza de Toro), Punta Cana]] [[Stampa:Juan Dolio Beach 1.jpg|thumb|Bajja Juan Dolio (Playa Juan Dolio), Guayacanes]] It-turiżmu huwa wieħed mill-fatturi li jmexxu t-tkabbir ekonomiku fir-Repubblika Dominicana. Il-pajjiż huwa l-aktar destinazzjoni turistika popolari fil-Karibew. Bil-bini ta' proġetti bħal Cap Cana, il-port ta' San Souci f'Santo Domingo, Casa de Campo u l-Hard Rock Hotel & Casino (ex Moon Palace Resort) f’Punta Cana, ir-Repubblika Dominicana tistenna żieda fl-attività turistika fil-ġejjieni. snin. L-ekoturiżmu kien ukoll kwistjoni dejjem aktar importanti, bi bliet bħal Jarabacoa u Constanza ġirien, u postijiet bħal Pico Duarte, Bahía de las Águilas u oħrajn qed isiru aktar sinifikanti fl-isforzi biex jiżdiedu l-benefiċċji diretti tat-turiżmu. Il-biċċa l-kbira tar-residenti ta' pajjiżi oħra huma meħtieġa li jiksbu karta tat-turisti, skont f'liema pajjiż jgħixu. Matul l-aħħar 10 snin, ir-Repubblika Dominicana saret waħda mill-istati progressivi notevoli fid-dinja f'termini ta 'riċiklaġġ u rimi tal-iskart. === Trasport === [[Stampa:Gualey Santo Domingo Dominican Republic.jpg|thumb|Cable Car ta' Santo Domingo]] [[Stampa:av. 27 de febrero. Santo Domingo.jpg|thumb|27 de Febrero Avenue f'Santo Domingo.]] Il-pajjiż għandu tliet awtostradi nazzjonali li jgħaqqdu kull belt ewlenija. Dawn huma d-DR-1, id-DR-2 u d-DR-3, li jitilqu minn Santo Domingo lejn il-partijiet tat-Tramuntana (Cibao), tal-Lbiċ (Sur) u tal-Lvant (El Este) tal-pajjiż rispettivament. Dawn it-toroq ġew imtejba b'mod konsistenti bit-twessigħ u r-rikostruzzjoni ta' bosta sezzjonijiet. Żewġ awtostradi nazzjonali oħra jservu bħala fergħat (DR-5) jew rotot alternattivi (DR-4). Minbarra l-awtostradi nazzjonali, il-gvern wettaq rikostruzzjoni espansiva ta' rotot sekondarji, li jgħaqqdu bliet iżgħar ma' rotot ewlenin. F'dawn l-aħħar snin, il-gvern bena triq b'pedaġġ ta' 106 kilometru li tgħaqqad Santo Domingo mal-peniżola tal-grigal tal-pajjiż. Il-vjaġġaturi issa jistgħu jilħqu l-Peniżola ta' Samaná f’inqas minn sagħtejn. Żidiet oħra huma r-rikostruzzjoni ta' DR-28 (Jarabacoa – Constanza) u DR-12 (Constanza – Bonao). Minkejja dawn l-isforzi, ħafna toroq sekondarji għadhom mhux pavimentati jew jeħtieġu manutenzjoni. Bħalissa hemm programm nazzjonali biex jiġu twitti dawn ir-rotot u rotot oħra li jintużaw komunement. Barra minn hekk, is-sistema tal-ferrovija ħafifa ta' Santiago tinsab fl-istadji tal-ippjanar, iżda bħalissa hija sospiża. === Servizzi tal-karozzi tal-linja === Hemm żewġ servizzi ewlenin tat-trasport tal-karozzi tal-linja fir-Repubblika Dominicana: wieħed ikkontrollat ​​mill-gvern, permezz tal-Uffiċċju Tekniku tat-Transitu tal-Art (OTTT) u l-Uffiċċju Metropolitan tas-Servizzi tal-Xarabank (OMSA), u l-ieħor ikkontrollat ​​minn kumpaniji privati, fosthom, il-Federazzjoni Nazzjonali tat-Trasport La Nueva Opción (FENATRANO) u l-Konfederazzjoni Nazzjonali tat-Trasport (CONATRA). Is-sistema tat-trasport tal-gvern tkopri rotot kbar f'żoni metropolitani bħal Santo Domingo u Santiago. Hemm ħafna kumpaniji privati ​​tal-karozzi tal-linja, bħal Metro Servicios Turísticos u Caribe Tours, li joperaw rotot ta' kuljum. === Metro ta' Santo Domingo === [[Stampa:Stodgo metro.jpg|thumb|Par tas-serje 9000 huwa ttestjat fil-Metro ta' Santo Domingo.]] Ir-Repubblika Dominicana għandha sistema ta' transitu rapidu f'Santo Domingo, il-kapitali tal-pajjiż. Hija l-aktar sistema estensiva tal-metro fir-reġjun tal-gżira tal-Karibew u l-Amerika Ċentrali skont it-tul u n-numru ta 'stazzjonijiet. Il-Metro ta 'Santo Domingo hija parti minn "Master Plan Nazzjonali" maġġuri biex itejjeb it-trasport f'Santo Domingo, kif ukoll il-bqija tan-nazzjon. L-ewwel linja kienet ippjanata biex ittaffi l-konġestjoni tat-traffiku fuq Avenida Máximo Gómez u Hermanas Mirabal. It-tieni linja, li nfetħet f'April 2013, hija maħsuba biex ittaffi l-konġestjoni tul il-Kuritur Duarte-Kennedy-Centenario fil-belt mill-punent għal-lvant. It-tul attwali tal-Metro, b'sezzjonijiet taż-żewġ linji miftuħa minn Awwissu 2013, huwa ta' 27.35 kilometri (16.99 mi). Qabel il-ftuħ tat-tieni linja, 30,856,515 passiġġier vvjaġġaw fuq il-Metro ta' Santo Domingo fl-2012. Biż-żewġ linji inawgurati, in-numru ta' passiġġieri żdied għal 61,270,054 passiġġier fl-2014. === Elettriku === [[Stampa:Presa Hatillo.jpg|thumb|left|Diga Hatillo tidher mit-triq, Cotuí]] [[Stampa:Presa de hatillo.jpg|thumb|Diga Hatillo tidher mit-triq, Cotuí]] Is-servizz tal-enerġija elettrika ma kienx affidabbli mill-era Trujillo, u sa 75% tat-tagħmir huwa ta' dik l-età. Il-grid tal-enerġija li qed tixjieħ tal-pajjiż tikkawża telf ta 'trażmissjoni li jammonta għal porzjon kbir tal-elettriku fatturat mill-ġeneraturi. Il-privatizzazzjoni tas-settur bdiet waqt amministrazzjoni preċedenti ta' Leonel Fernández. L-investiment reċenti f'345 kilovolt "Santo Domingo-Santiago Electric Highway" b'telf ta 'trażmissjoni mnaqqas huwa mħabbar bħala titjib kapitali kbir għall-grilja nazzjonali minn nofs is-sittinijiet. Matul ir-reġim Trujillo, is-servizz tal-elettriku ġie introdott f'ħafna bliet. Kważi 95% tal-konsum ma ġiex fatturat. Madwar nofs il-2.1 miljun dar fir-Repubblika Dominicana m'għandhomx miters u l-biċċa l-kbira ma jħallsux jew ma jħallsux rata fissa ta’ kull xahar għas-servizz tal-elettriku tagħhom. Is-servizz elettriku domestiku u ġenerali jitwassal f'110 volt li jalterna f'60 Hz. It-tagħmir elettriku fl-Istati Uniti jaħdem mingħajr modifiki. Il-maġġoranza tar-Repubblika Dominicana għandha aċċess għall-elettriku. Iż-żoni turistiċi għandhom tendenza li jkollhom qawwa aktar affidabbli, bħalma għandhom in-negozju, l-ivvjaġġar, il-kura tas-saħħa, u infrastruttura vitali. Tħabbru sforzi ikkonċentrati biex tiżdied l-effiċjenza tal-provvista f'postijiet fejn ir-rata tal-ġbir laħqet is-70%. Is-settur tal-elettriku huwa politizzat ħafna. Xi kumpaniji li jiġġeneraw huma sottokapitalizzati u xi drabi ma jistgħux jixtru provvisti ta' fjuwil adegwati. == Demografija == [[Stampa:Sector Oriental SPM.png|thumb|left|Oriental Sector, San Pedro de Macorís (Tramuntana)]] [[Stampa:San Jose de Ocoa Dominican Republic landscape.jpg|thumb|San José de Ocoa]] [[Stampa:San Francisco de Macoris Dominican Republic Duarte Province 4.jpg|thumb|left|San Pedro de Macorís (Nofsinhar)]] [[Stampa:San Francisco Dominican Republic 1.jpg|thumb|Veduta ta' San Francisco de Macorís ir-Repubblika Dominicana.]] [[Stampa:Dominican Republic people, San Francisco de Macoris music culture.jpg|thumb|left|Nies f'San Francisco de Macorís, ir-Repubblika Dominicana.]] [[Stampa:San Francisco Dominican Republic.jpg|thumb|Nies f'San Francisco de Macorís, ir-Repubblika Dominicana.]] Il-popolazzjoni tar-Repubblika Dominicana kienet 11,117,873 fl-2021, meta mqabbla ma '2,380,000 fl-1950. Fl-2010, 31.2% tal-popolazzjoni kienet taħt l-età ta' 15, u 6% tal-popolazzjoni kellha aktar minn 15. 65 sena. Huwa stmat li kien hemm 102.3 irġiel għal kull 100 mara fl-2020. Ir-rata annwali tat-tkabbir tal-popolazzjoni għall-2006-2007 kienet 1.5%, u l-popolazzjoni proġettata għas-sena 2015 kienet 10,121,000. Id-densità tal-popolazzjoni fl-2007 kienet 192 għal kull km2 (498 għal kull mil kwadru), u 63% tal-popolazzjoni għexet f'żoni urbani. Il-pjanuri kostali tan-Nofsinhar u l-Wied ta’ Cibao huma l-aktar żoni b’popolazzjoni densa tal-pajjiż. Il-belt kapitali, Santo Domingo, kellha popolazzjoni ta' 2,907,100 fl-2010. Bliet importanti oħra huma Santiago de los Caballeros (popolazzjoni 745,293), La Romana (popolazzjoni 214,109), San Pedro de Macorís (popolazzjoni 185,255), Higüey (153,174), San Francisco de Macorís (popolazzjoni 132,725), Puerto Plata (118,282 abitant) u La Vega (104,536 abitant). Skont in-Nazzjonijiet Uniti, ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni urbana għall-2000-2005 kienet 2.3%. Ir-Repubblika Dominicana għandha popolazzjoni ta' madwar 10.7 miljun abitant skont dejta preliminari miċ-Ċensiment Nazzjonali tal-Popolazzjoni u tad-Djar X tal-2022. === Gruppi etniċi === [[Stampa:Dominican-people-cibao-1.jpg|thumb|Residenti tar-Repubblika Dominicana fil-belt ta' Moca]] Fi stħarriġ tal-popolazzjoni tal-2014, 70.4% identifikaw lilhom infushom bħala mħallta (mestiż/Indjan 58%, mulatti 12.4%), 15.8% bħala iswed, 13.5% bħala abjad, u 0.3% bħala "oħrajn". Skont studji reċenti tad-DNA ġenealoġiċi tal-popolazzjoni Dominicana, l-għamla ġenetika hija prinċipalment Ewropea u Afrikana Sub-Saħarjana, bi grad inqas ta' antenati Native Amerikani. Id-DNA medja Dumnikana tal-popolazzjoni fundatriċi hija stmata li hija 73% Ewropea, 10% Indiġena, u 17% Afrikana. Wara l-migrazzjoni ta' Ħaiti u Afro-Karibew, il-perċentwal ġenerali nbidel għal 57% Ewropej, 8% Indiġeni, u 35% Afrikani. Minħabba li d-Dumnikani ta' razza mħallta (u l-biċċa l-kbira tad-Dumnikani b'mod ġenerali) huma taħlita primarjament ta' Ewropej u Afrikani, b'ammonti iżgħar ta' Taínos indiġeni, jistgħu jiġu deskritti b'mod preċiż bħala "mulatti" jew "trirazzjali". Ir-Repubblika Dominicana għandha diversi termini informali biex tiddeskrivi b'mod laxk il-grad ta' taħlit razzjali ta' persuna, mestizo tfisser kwalunkwe tip ta' antenati mħallta, b'differenza minn pajjiżi oħra tal-Amerika Latina li speċifikament jiddeskrivi taħlita Ewropea/indiġena, Indio jiddeskrivi nies ta' razza mħallta li l-kulur tal-ġilda tagħhom huwa bejn abjad u iswed. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni Dominicana hija trirazzjali, bi kważi l-individwi kollha ta' razza mħallta għandhom antenati Taíno Native Amerikani flimkien ma' antenati Ewropej (l-aktar Spanjoli) u Afrikani. L-antenati Ewropej fil-popolazzjoni mħallta tipikament ivarjaw bejn 50% u 60% bħala medja, filwaqt li l-antenati Afrikani jvarjaw bejn 30% u 40%, u l-antenati Indiġeni tipikament ivarjaw bejn 5% u 10%. L-antenati Ewropej u indiġeni għandhom tendenza li jkunu l-aktar b'saħħithom fl-ibliet tar-reġjun taċ-ċentru tat-tramuntana ta' Cibao, u ġeneralment fl-intern muntanjuż tal-pajjiż. L-antenati Afrikani huma l-aktar b'saħħithom fiż-żoni kostali, il-pjanura tax-Xlokk, u r-reġjuni tal-fruntiera. Razza fir-Repubblika Dominicana taġixxi bħala continuum ta' abjad-mulatto-iswed minħabba l-ammonti kbar ta' taħlit interrazzjali fuq mijiet ta' snin fir-Repubblika Dominicana u l-Karibew Spanjol b'mod ġenerali, li jippermetti ammonti għoljin ta' diversità ġenetika. [[Stampa:Dominican Republic people, San Francisco de Macoris music culture.jpg|thumb|Nies mir-Repubblika Dominicana fil-provinċja ta' Duarte.]] Iċ-ċittadinanza tar-Repubblika Dominicana tingħata bi dritt tad-demm (Jus sanguinis), mhux bi dritt tal-ħamrija, li jfisser li t-twelid fir-Repubblika Dominicana ma jiggarantixxix iċ-ċittadinanza jekk il-ġenituri jkunu immigranti illegali. Wieħed irid ikun twieled fir-Repubblika Dominicana minn ġenituri li huma ċittadini legali jew japplikaw għaċ-ċittadinanza; Iċ-ċittadinanza tingħata pjuttost faċilment lil nies imwielda barranija jekk ikunu jistgħu jagħtu prova ta' antenati Dumnikani. Dan ifisser li li tkun ċittadin Dominikan u li tkun Dominicana etnika mhumiex dejjem interkambjabbli, peress li l-ewwel jimplika ċ-ċittadinanza li wieħed jista’ jirċievi billi jmur minn kwalunkwe pajjiż fid-dinja lejn ir-Repubblika Dominicana, filwaqt li l-aħħar jimplika poplu marbut minn antenati u l- kultura. Dominikani etniċi huma nies li mhux biss twieldu fir-Repubblika Dominicana (u għandhom status legali) jew imwielda barra minn Malta b’għeruq antenati fil-pajjiż, iżda aktar importanti, għandhom għeruq familjari fil-pajjiż li jmorru lura għal diversi ġenerazzjonijiet u jinżlu minn taħlita ta' gradi differenti ta' Spanjol, Taíno u Afrikan, it-tliet għeruq fundaturi ewlenin tar-Repubblika Dominicana. Kważi d-Dumnikani kollha huma ta' razza mħallta, b'75% ta' razza mħallta "viżibbli" u "uniformi", u l-25% li jifdal prinċipalment demm Afrikan jew Ewropew, iżda xorta waħda b'taħlita notevoli. Skont stima tal-2017 mill-gvern Dominicana, ir-Repubblika Dominicana kellha popolazzjoni ta' 10,189,895, li minnhom 847,979 kienu immigranti jew dixxendenti ta' immigranti reċenti u 9,341,916 kienu Dominikani etniċi. Il-biċċa l-kbira tad-Dumnikani jħaddnu l-aspetti kollha tal-wirt mestiż tagħhom, iżda ħafna drabi jidentifikaw l-ewwel man-nazzjonalità tagħhom. Ħafna Dominikani mwielda fl-Istati Uniti issa jgħixu fir-Repubblika Dominicana, u joħolqu tip ta 'komunità espatrijata, li għandha influwenza dejjem tikber u għandha rwol importanti fit-tkabbir ekonomiku tar-Repubblika Dominicana. Il-Ħaiti jikkostitwixxu l-akbar grupp etniku ta' immigranti fil-pajjiż, maġġoranza kbira minnhom huma illegali, fit-tieni post huma l-Venezweli. Gruppi oħra fil-pajjiż jinkludu dawk ta' dixxendenza mill-Asja tal-Punent, primarjament Libaniżi, Sirjani, u Palestinjani. Preżenza iżgħar, iżda sinifikanti, ta' Asjatiċi tal-Lvant (prinċipalment Ċiniżi u Ġappuniżi etniċi) tista' tinstab ukoll fil-popolazzjoni kollha. Id-Dumnikani huma wkoll magħmula minn Lhud Sefardi li ġew eżiljati minn Spanja u ż-żona tal-Mediterran fl-1492 u l-1497, flimkien ma' migrazzjonijiet oħra li jmorru għall-1700s u matul it-Tieni Gwerra Dinjija li jikkontribwixxu għall-antenati Dumnikani. === Lingwi === Il-popolazzjoni tar-Repubblika Dominicana hija l-aktar li titkellem bl-Ispanjol, u l-uniċi nies li ma jitkellmux bl-Ispanjol b'mod fluwenti huma xi immigranti. Il-varjant lokali tal-Ispanjol jissejjaħ l-Ispanjol Dominikan, li jixbaħ ħafna vernakulari Spanjoli oħra fil-Karibew u għandu xebh mal-Ispanjol tal-Gżejjer Kanarji. Barra minn hekk, għandu influwenzi minn lingwi Afrikani u kliem misluf minn lingwi indiġeni tal-Karibew partikolarment għall-gżira ta' Hispaniola. L-iskejjel huma bbażati fuq mudell edukattiv Spanjol; L-Ingliż u l-Franċiż huma lingwi barranin obbligatorji kemm fi skejjel privati ​​kif ukoll pubbliċi. Il-Kriolju Ħaitjan huwa l-akbar lingwa minoritarja fir-Repubblika Dominicana u huwa mitkellem minn immigranti Ħaitis u d-dixxendenti tagħhom. Hemm komunità ta' ftit eluf ta' nies li l-antenati tagħhom kienu jitkellmu bl-Ingliż Samaná fil-Peniżola ta' Samaná. Huma dixxendenti ta' Afrikani Amerikani li qabel kienu skjavi li waslu fis- seklu 19, imma llum ftit anzjani biss jitkellmu l- lingwa. It-turiżmu, il-kultura pop Amerikana, l-influwenza tal-Amerikani Dominicana, u r-rabtiet ekonomiċi tal-pajjiż mal-Istati Uniti jimmotivaw Dumnikani oħra biex jitgħallmu l-Ingliż. Ir-Repubblika Dominicana tinsab fit-tieni post fl-Amerika Latina u fit-tielet u għoxrin fid-dinja fil-profiċjenza fl-Ingliż bħala t-tieni lingwa. ==== Ilsien matern tal-popolazzjoni Dumnikana, Ċensiment tal-1950 ==== * Spanjol: Total: 98.00, Urban: 97.82, Rurali: 98.06 * Franċiż: Total: 1.19, Urban: 0.39, Rurali: 1.44 * Ingliż: Total: 0.57, Urban: 0.96, Rurali: 0.45 * Għarbi: Total: 0.09, Urban: 0.35, Rurali: 0.01 * Taljan: Total: 0.03, Urban: 0.10, Rurali: 0.006 * Oħra lingwa: Total: 0.12, Urban: 0.35, Rurali: 0.04 === Reliġjon === [[Stampa:El Seibo Dominican Republic.jpg|thumb|left|Knisja f'El Seibo fil-provinċja ta' El Seibo.]] [[Stampa:Bayaguana, Republica Dominicana, santuario.jpg|thumb|Knisja ta' Santo Cristo f'Bayaguana fil-provinċja ta' Monte Plata.]] [[Stampa:Municipio de Cotui.jpg|thumb|left|Knisja Immakulata Kunċizzjoni, Cotuí]] [[Stampa:Dajabon Dominican Republic Church.jpg|thumb|Dajabon Knisja tal-belt tar-Repubblika Dominicana.]] [[Stampa:Catedral Santiago Apóstol-IMG 0131.jpg|thumb|left|Katidral f'Santiago de los Caballeros]] [[Stampa:Comendador, Elias Pina Dominican Republic.jpg|thumb|Knisja fil-belt ta' Comendador, Elias Pina, ir-Repubblika Dominicana.]] [[Stampa:Bani, Peravia, Dominican Republic town.jpg|thumb|left|Baní, Provinċja ta' Peravia, knisja tal-belt tar-Repubblika Dominicana]] [[Stampa:Iglesia de Azua RD.jpg|thumb|Knisja ta' Madonna tar-Rimedji, Azua de Compostela, kapitali tal-Provinċja ta' Azua fir-reġjun tan-Nofsinhar tar-Repubblika Dominicana.]] [[Stampa:CatedralSantaAna2006.jpg|thumb|left|Katidral ta' Sant Anna, San Francisco de Macorís]] [[Stampa:Catedral San Pedro de Macoris 04 2019 4320.jpg|thumb|left|Katidral ta' San Pietru (Catedrál de San Pedro), San Pedro de Macorís]] [[Stampa:Catedral San Pedro de Macoris 04 2019 4325.jpg|thumb|Katidral ta' San Pietru (Catedrál de San Pedro), San Pedro de Macorís]] [[Stampa:San Pedro de Macoris Dominican Republic at night.jpg|thumb|left|Katidral ta' San Pietru (Catedrál de San Pedro), San Pedro de Macorís]] [[Stampa:San Pedro de Macoris, Dominican Republic church park.jpg|thumb|Katidral ta' San Pietru (Catedrál de San Pedro), San Pedro de Macorís]] [[Stampa:Dominican Republic church San Pedro de Macoris cathedral.jpg|thumb|left|Katidral ta' San Pietru (Catedrál de San Pedro), San Pedro de Macorís]] * 95.0% Insara * 2.6% Mingħajr reliġjon * 2.2% Reliġjonijiet oħra Fl-2014, 57% tal-popolazzjoni (5.7 miljun) identifikati bħala Kattolika Rumana u 23% (2.3 miljun) bħala Protestanti (f'pajjiżi tal-Amerika Latina, Protestanti spiss jissejħu evanġeliċi għax jenfasizzaw l-evanġelizzazzjoni personali u pubblika u ħafna huma Protestanti evanġeliċi jew minn grupp Pentekostali). Mill-1896 sal-1907, missjunarji mill-knejjes Episkopali, Metodisti Ħieles, Adventisti tas-Seba' Jum u Moravjani bdew jaħdmu fir-Repubblika Dominicana. Tlieta fil-mija tal-10.63 miljun abitant tar-Repubblika Dominicana huma Adventisti tas-Seba' Jum. L-immigrazzjoni reċenti, kif ukoll l-isforzi ta' proselitizzazzjoni, ġabu magħhom gruppi reliġjużi oħra, bil-proporzjonijiet tal-popolazzjoni li ġejjin: Spiritwalisti: 2.2%, Il-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jiem: 1.3%, Buddisti: 0.1%, Baháʼí: 0.1%, Reliġjon Ċiniża: 0.1%, Iżlam: 0.02%, Ġudaiżmu: 0.01%. Il-Knisja Kattolika bdiet titlef il-qawwa tagħha fl-aħħar tas-seklu 19. Dan kien minħabba nuqqas ta' fondi, qassisin, u programmi ta' appoġġ. Matul l-istess era, l-evanġeliżmu Protestant beda jikseb appoġġ usa '"bl-enfasi tiegħu fuq ir-responsabbiltà personali u t-tiġdid tal-familja, l-intraprenditorija ekonomika, u l-fundamentaliżmu bibliku." Ir-Repubblika Dominicana għandha żewġ qaddisin patruni Kattoliċi: il-Madonna tal-Altagracia u l-Madonna tal-Mercedes. Ir-Repubblika Dominicana storikament tat libertà reliġjuża wiesgħa. Skont id-Dipartiment tal-Istat tal-Istati Uniti, "il-kostituzzjoni tispeċifika li m'hemm l-ebda knisja tal-istat u tipprovdi għal-libertà tar-reliġjon u t-twemmin. Konkordat mal-Vatikan jinnomina l-Kattoliċiżmu bħala r-reliġjon uffiċjali u tagħti privileġġi speċjali lill-Knisja Kattolika li ma tagħmilx. jingħataw lil gruppi reliġjużi oħra Dawn jinkludu rikonoxximent legali tal-liġi ekkleżjastika, l-użu ta' fondi pubbliċi biex iħallsu xi spejjeż tal-knisja, u eżenzjoni sħiħa mid-dazji doganali”. Fis-snin ħamsin, il-gvern ta' Trujillo poġġa restrizzjonijiet fuq il-knejjes. Intbagħtu ittri ta' protesta kontra l-arresti tal-massa tal-avversarji tal-gvern. Trujillo beda kampanja kontra l-Knisja Kattolika u ppjana li jarresta qassisin u isqfijiet li ppriedkaw kontra l-gvern. Din il-kampanja spiċċat qabel ma' tnediet, bil-qtil tiegħu. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, grupp ta' Lhud li ħarbu mill-Ġermanja Nażista ħarbu lejn ir-Repubblika Dominicana u waqqfu l-belt ta' Sosúa. Minn dakinhar baqgħet iċ-ċentru tal-popolazzjoni Lhudija. === L-immigrazzjoni fis-sekli 20 u 21 === [[Stampa:Colonia Japonesa.jpg|thumb|Familja ta' dixxendenza Ġappuniża fil-viċinat ta' Constanza tal-Kolonja Ġappuniża]] Fis-seklu 20, ħafna Għarab (mil-Libanu, is-Sirja u l-Palestina), Ġappuniżi u, sa ċertu punt, Koreani stabbilixxew fil-pajjiż bħala ħaddiema agrikoli u negozjanti. Il-komunità Għarbija qed tikber b'rata dejjem tikber u huwa stmat li għandha 80,000 membru. Gruppi ta' immigranti fil-pajjiż jinkludu Asjatiċi tal-Punent, prinċipalment Libaniżi, Sirjani u Palestinjani; Il-president attwali, Luis Abinader, huwa ta' dixxendenza Lebaniża. Tista' ssib ukoll Asjatiċi tal-Lvant, Koreani, Ċiniżi etniċi, u Ġappuniżi. L-Ewropej huma rappreżentati primarjament minn Spanjol abjad, iżda wkoll b'popolazzjonijiet iżgħar ta 'Ġermaniżi, Taljani, Franċiżi, Brittaniċi, Olandiżi, Żvizzeri, Russi u Ungeriżi. Barra minn hekk, hemm dixxendenti ta' immigranti li ġew minn gżejjer oħra tal-Karibew, inklużi Saint Kitts u Nevis, Antigwa, Saint Vincent, Montserrat, Tortola, Saint Croix, Saint Thomas u Guadeloupe. Huma magħrufa lokalment bħala Cocolos. Huma ħadmu fuq pjantaġġuni tal-kannamieli u baċiri u stabbilixxew prinċipalment fil-bliet ta 'San Pedro de Macorís u Puerto Plata. L-immigranti tal-Portoriku, u sa ċertu punt, Kubani, ħarbu lejn ir-Repubblika Dominicana minn nofs is-seklu 19 sa madwar l-1940 minħabba ekonomija fqira u inkwiet soċjali fil-pajjiżi ta' oriġini rispettivi tagħhom. Bosta immigranti Puertorikani stabbilixxew f'Higüey, fost bliet oħra, u assimilaw malajr minħabba kultura simili. Qabel u matul it-Tieni Gwerra Dinjija, 800 refuġjat Lhudi marru jgħixu fir-Repubblika Dominicana. Waslu bosta immigranti minn pajjiżi oħra tal-Karibew, peress li l-pajjiż offra opportunitajiet ekonomiċi. Hemm ħafna Ħaitis u Venezwelani li jgħixu fir-Repubblika Dominicana, huma l-akbar gruppi ta' immigranti fil-pajjiż bħalissa, u numru kbir taż-żewġ gruppi huma preżenti fil-pajjiż illegalment. Hemm numru dejjem jikber ta' immigranti għonja Puerto Rican, sidien ta' negozji u djar tal-vaganzi fil-pajjiż, li ħafna minnhom jirtiraw hemmhekk, in-numru tagħhom maħsub li huwa ta 'madwar 10,000. Ħafna Ewropej u Amerikani (mhux Puertorikani) qed jirtiraw ukoll fil-pajjiż. Iċ-ċensiment tal-2010 irreġistra 311,969 Ħaiti; 24,457 Amerikan; 6,691 Spanjol; 5,763 Puertorikan; u 5,132 Venezwelan. Fl-2012, il-gvern Dumnikan għamel stħarriġ dwar l-immigranti fil-pajjiż u sab li kien hemm: 329,281 imwielda fil-Ħaiti; 25,814 imwielda fl-Istati Uniti (esklużi dawk imwielda fi Puerto Rico); 7,062 imwielda fi Spanja; 6,083 imwielda fi Puerto Rico; 5,417 imwielda fil-Venezwela; 3,841 imwielda Kuba; 3,795 imwielda fl-Italja; 3,606 imwielda fil-Kolombja; 2,043 imwielda fi Franza; 1,661 imwielda fil-Ġermanja; 1,484 imwielda fiċ-Ċina; inter alia. Fit-tieni nofs tal-2017, sar it-tieni stħarriġ tal-popolazzjoni barranija fir-Repubblika Dominicana. Il-popolazzjoni totali fir-Repubblika Dominicana kienet stmata għal 10,189,895, li minnhom 9,341,916 kienu Dumnikani mingħajr sfond barrani. Skont l-istħarriġ, il-maġġoranza tan-nies bi sfond barrani kienu ta' oriġini Ħaiti (751,080 minn 847,979, jew 88.6%), imqassma kif ġej: 497,825 kienu Haitians imwielda fil-Ħaiti, 171,859 kienu Haitians imwielda fir-Repubblika Dominicana, u 81,590 Dominicana ma' missier Ħaiti. Sorsi ewlenin oħra ta' popolazzjoni li twieldet barra kienu l-Venezwela (25,872), l-Istati Uniti (10,016), Spanja (7,592), Italja (3,713), Ċina (3,069), Kolombja (2,642), Puerto Rico (2,356) u Kuba (2,024). ==== Immigrazzjoni Ħaiti ==== [[Stampa:Haiti deforestation.jpg|thumb|Immaġini bis-satellita tal-fruntiera bejn Ħaiti (xellug) u r-Repubblika Dominicana (lemin), li tenfasizza d-deforestazzjoni fin-naħa ta' Ħaiti.]] [[Stampa:Dominicans and Haitians Braving the Weather.jpg|thumb|Id-Dumnikani u l-Ħitijani ħejjew biex jirċievu kura medika mir-Riżerva tal-Armata tal-Istati Uniti.]] [[Stampa:Haitian-Dominican border in Grand-Bois, Cornillon, Haiti, June 2017 3.jpg|thumb|Veduta tar-reġjun tal-fruntiera bejn ir-Repubblika Dominicana u Ħaiti. Il-fruntiera testendi orizzontalment tul iċ-ċentru tal-immaġni.]] [[Stampa:One Too Many; 50+ Haitian Workers In Transit.jpg|thumb|Ħaddiema Ħaiti huma ttrasportati f'Punta Cana, ir-Repubblika Dominicana]] Human Rights Watch stmat li 70,000 immigrant Ħaiti dokumentat u 1,930,000 immigrant mingħajr dokumenti għexu fir-Repubblika Dominicana. Ħaiti huwa l-pajjiż ġar tar-Repubblika Dominicana u huwa konsiderevolment ifqar, inqas żviluppat u wkoll l-inqas pajjiż żviluppat fl-Emisferu tal-Punent. Fl-2003, 80% tal-Ħaiti kollha kienu foqra (54% kienu jgħixu f'faqar estrem) u 47.1% kienu illitterati. Il-pajjiż ta' disa' miljuni għandu wkoll popolazzjoni li qed tikber malajr, iżda aktar minn żewġ terzi tal-forza tax-xogħol m’għandhiex impjiegi formali. Il-PGD per capita (PPP) ta' Ħaiti kien ta' $1,800 fl-2017, jew ftit aktar minn għaxra taċ-ċifra Dumnikana. B’riżultat ta' dan, mijie ta' eluf ta' Haitians emigraw lejn ir-Repubblika Dominicana; Xi stimi jitkellmu dwar 800,000 Ħaiti fil-pajjiż, filwaqt li oħrajn jistmaw li l-popolazzjoni mwielda fil-Ħaiti tammonta għal miljun. Huma tipikament jaħdmu f'impjiegi bi ħlas baxx u bla sengħa fil-kostruzzjoni tal-bini u t-tindif tad-djar u fil-pjantaġġuni taz-zokkor. Kien hemm akkużi li xi immigranti Ħaiti jaħdmu f'kundizzjonijiet bħal skjavitù u huma sfruttati serjament. Minħabba n-nuqqas ta' servizzi bażiċi u faċilitajiet mediċi f’Ħaiti, għadd kbir ta’ nisa Ħaiti, li ħafna drabi jaslu b’diversi problemi tas-saħħa, jaqsmu l-fruntiera lejn it-territorju Dumnikan. Jiġu apposta matul l-aħħar ġimgħat tat-tqala tagħhom biex jirċievu kura medika għat-twelid, peress li l-isptarijiet pubbliċi Dumnikani ma jiċħdux servizzi mediċi bbażati fuq in-nazzjonalità jew l-istatus legali. Statistika minn sptar f’Santo Domingo tirrapporta li aktar minn 22% tat-twelid huma minn ommijiet Ħaiti. Ħaiti wkoll ibati minn degradazzjoni ambjentali serja. Id-deforestazzjoni hija rampanti f’Ħaiti; Illum fadal inqas minn 4 fil-mija tal-foresti tal-pajjiż, u f'ħafna postijiet il-ħamrija tnaqqret sal-blat. Ħaitis jaħarqu faħam għal 60 fil-mija tal-produzzjoni domestika ta' enerġija tagħhom. Minħabba li Ħaiti qed jispiċċaw mingħajr materjal tal-pjanti biex jinħaraq, xi kuntrabandisti Ħaiti ħolqu suq illegali tal-faħam fin-naħa tad-Dumnikana. Stimi konservattivi jistmaw il-moviment illegali ta' 115-il tunnellata ta' faħam fil-ġimgħa mir-Repubblika Dominicana għal Ħaiti. L-awtoritajiet Dumnikani jistmaw li mill-inqas 10 trakkijiet fil-ġimgħa jaqsmu l-fruntiera mgħobbija bil-faħam. Fl-2005, il-President Dominikan Leonel Fernández ikkritika l-espulsjonijiet kollettivi tal-Ħitijani bħala li saru "b'mod abbużiv u inuman." Wara li delegazzjoni tan-NU ħarġet rapport preliminari li tiddikjara li sabet problema profonda ta' razziżmu u diskriminazzjoni kontra nies ta' oriġini Ħaiti, il-Ministru għall-Affarijiet Barranin Dominikan Carlos Morales Troncoso ħareġ dikjarazzjoni formali li tiddenunzjaha, fejn stqarr li “Il-fruntiera tagħna ma’ Ħaiti għandha il-problemi tagħha, dik hija r-realtà tagħna u rridu nifhmuha. Huwa importanti li ma nħalltux is-sovranità nazzjonali mal-indifferenza, u li ma nħalltux is-sigurtà mal-ksenofobija." Iċ-ċittadini ta' Ħaiti jibagħtu $500 miljun f’rimessi annwali mir-Repubblika Dominicana lejn Ħaiti, skont il-Bank Dinji. Il-gvern tar-Repubblika Dominicana investa total ta '16-il biljun pesos f'servizzi tas-saħħa offruti lill-pazjenti barranin fil-perjodu 2013-2016, skont dejta uffiċjali, li tinkludi spejjeż mediċi għal trasfużjonijiet tad-demm, testijiet kliniċi, kirurġiji u attenzjonijiet oħrajn. Skont rapporti uffiċjali, il-pajjiż kull sena jonfoq aktar minn ħames biljun peso Dumnikani fuq kura ta’ nisa tqal li jaqsmu l-fruntiera lesti biex iwelldu. Tfal ta' immigranti Ħaiti huma intitolati għan-nazzjonalità ta' Ħaiti, iżda n-nazzjonalità ta' Ħaiti tista' tiġi miċħuda minħabba nuqqas ta' dokumenti jew xhieda xierqa. === Emigrazzjoni === [[Stampa:Dominican Day Parade 2019 (50335870922).jpg|thumb|Dumnikani fil-parata ta' Jum ir-Repubblika Dominicana fil-Belt ta' New York, 2019]] L-ewwel minn tliet mewġiet ta' emigrazzjoni tal-aħħar tas-seklu 20 bdiet fl-1961 wara l-qtil tad-dittatur Trujillo, minħabba l-biża' ta' tpattija mill-alleati ta' Trujillo u l-inċertezza politika ġenerali. Fl-1965, l-Istati Uniti bdew okkupazzjoni militari tar-Repubblika Dominicana biex itemmu gwerra ċivili. Wara dan, l-Istati Uniti naqqsu r-restrizzjonijiet tal-ivvjaġġar, u għamilha aktar faċli għad-Dumnikani biex jiksbu viżi tal-Istati Uniti. Fil-bidu tas-snin 80, is-sottoimpjieg, l-inflazzjoni, u l-valur li qed jiżdied tad-dollaru kkontribwew għat-tielet mewġa ta' emigrazzjoni mir-Repubblika Dominicana. Illum, l-emigrazzjoni mir-Repubblika Dominicana għadha għolja. Fl-2012, kien hemm madwar 1.7 miljun ruħ ta' dixxendenza Dumnikana fl-Istati Uniti, li jgħoddu kemm imwielda indiġena kif ukoll imwielda barranija. Kien hemm ukoll żieda fl-immigrazzjoni Dominicana lejn Puerto Rico, bi kważi 70,000 Dumnikani jgħixu hemmhekk fl-2010. Għalkemm dak in-numru qed jonqos bil-mod u t-tendenzi tal-immigrazzjoni reġġgħu lura minħabba l-kriżi ekonomika ta' Puerto Rico mill-2016. Hemm popolazzjoni Dumnikana sinifikanti fi Spanja. === Edukazzjoni === [[Stampa:Dominican kids in Santo Domingo.jpg|thumb|left|Tfal jieħdu klassijiet]] [[Stampa:Centro Universitario de Hato Mayor.JPG|thumb|Ċentru Universitarju Sindku ta' Hato (Centro Universitario de Hato Mayor), Hato Mayor]] L-edukazzjoni primarja hija regolata mill-Ministeru tal-Edukazzjoni, bl-edukazzjoni hija dritt taċ-ċittadini u ż-żgħażagħ kollha tar-Repubblika Dominicana. L-edukazzjoni ta' qabel l-iskola hija organizzata f'ċikli differenti u taqdi lill-popolazzjoni minn sentejn sa 4 snin u minn 4 sa 6 snin. L-edukazzjoni qabel l-iskola mhix obbligatorja, ħlief għall-aħħar sena. L-edukazzjoni bażika hija obbligatorja u taqdi lill-popolazzjoni minn 6 sa 14-il sena. L-edukazzjoni sekondarja mhix obbligatorja, għalkemm huwa dmir tal-Istat li joffriha mingħajr ħlas. Jservi l-grupp ta' età ta' bejn l-14 u t-18-il sena u huwa organizzat f’qalba komuni ta’ erba’ snin u tliet modalitajiet ta' sentejn ta' studju li huma offruti fi tliet għażliet differenti: ġenerali jew akkademiċi, vokazzjonali (industrijali, agrikoli u servizzi) u artistiċi. . Is-sistema tal-edukazzjoni għolja hija magħmula minn istituti u universitajiet. L-istituti joffru korsijiet ta' livell tekniku ogħla. L-universitajiet joffru lawrji tekniċi, undergraduate u gradwati; Dawn huma regolati mill-Ministeru tal-Edukazzjoni Għolja, Xjenza u Teknoloġija. Ir-Repubblika Dominicana kklassifikat fl-94 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023, 'l isfel mis-87 post fl-2019. Ir-Repubblika Dominicana għandha sistema ta' edukazzjoni ogħla magħmula minn istituzzjonijiet b’karatteristiċi differenti peress li hemm 28 università u 7 Istituti Edukattivi. === Saħħa === Fl-2020, ir-Repubblika Dominicana kellha rata ta' twelid stmata ta' 18.5 għal kull 1,000 u rata ta' mewt ta' 6.3 għal kull 1,000. === Kriminalità === Fl-2012, ir-Repubblika Dominicana kellha rata ta' omiċidju ta' 22.1 għal kull 100,000 abitant. Kien hemm total ta' 2,268 qtil fir-Repubblika Dominicana fl-2012. Ir-Repubblika Dominicana saret punt ta' trasbord għad-drogi Kolombjani destinati għall-Ewropa, kif ukoll l-Istati Uniti u l-Kanada. Il-ħasil tal-flus permezz tar-Repubblika Dominicana huwa favorit mill-kartelli tad-droga Kolombjani minħabba l-faċilità tat-tranżazzjonijiet finanzjarji illeċiti. Fl-2004, kien stmat li 8% tal-kokaina kollha kuntrabandu fl-Istati Uniti kienet waslet mir-Repubblika Dominicana. Ir-Repubblika Dominicana wieġbet bi sforzi akbar biex taqbad il-vjeġġi tad-droga, tarresta u testradi lil dawk involuti, u tiġġieled il-ħasil tal-flus. It-trattament ta' spiss ħafif ta' delinkwenti vjolenti kien sors kostanti ta' kontroversja lokali. F'April 2010, ħames adoloxxenti, ta' bejn il-15 u s-17-il sena, qatlu żewġ xufiera tat-taxis u qatlu ħamsa oħra billi ġiegħluhom jixorbu l-aċidu biex inaddfu d-drenaġġ. Fl-24 ta' Settembru 2010, l-adoloxxenti ġew ikkundannati għal sentenzi ta' ħabs ta' bejn tlieta u ħames snin, minkejja protesti mill-familji tax-xufiera tat-taxis. == Kultura == Minħabba sinkretiżmu kulturali, il-kultura u d-drawwiet tal-poplu Dumnikan għandhom bażi kulturali Ewropea, influwenzata kemm minn elementi Afrikani kif ukoll elementi indiġeni Taíno, għalkemm ħarġu elementi endoġeni fi ħdan il-kultura Dumnikana; Kulturalment, ir-Repubblika Dominicana hija fost l-aktar pajjiżi Ewropej fl-Amerika Latina, flimkien ma' Puerto Rico, Kuba, iċ-Ċili ċentrali, l-Arġentina u l-Urugwaj. L-istituzzjonijiet Spanjoli fl-era kolonjali setgħu jippredominaw fil-formazzjoni tal-kultura Dumnikana bħala suċċess relattiv fl-akkulturazzjoni u l-assimilazzjoni kulturali tal-iskjavi Afrikani, li naqqset xi ftit l-influwenza kulturali Afrikana meta mqabbla ma' pajjiżi oħra tal-Karibew. === Arkitettura === [[Stampa:Primer edificio de 3 niveles del país, Edificio Morey.jpg|thumb|left|L-ewwel bini ta' 3 sulari fil-pajjiż, Morey Building]] [[Stampa:Church and Convent Regina Angelorum CCSD 07 2018 0762.jpg|thumb|Knisja u Kunvent, Santo Domingo Spanjol]] [[Stampa:Calle Sánchez, Centro Histórico.jpg|thumb|left|Triq Sanchez fiċ-ċentru storiku ta' San Pedro de Macorís.]] [[Stampa:Edificios en el Centro Histórico de San Pedro.jpg|thumb|Ċentru storiku ta' San Pedro de Macorís.]] L-arkitettura fir-Repubblika Dominicana tirrappreżenta taħlita kumplessa ta' kulturi diversi. L-influwenza profonda tal-kolonizzaturi Ewropej hija l-aktar evidenti fil-pajjiż kollu. Ikkaratterizzat minn disinji mżejna u strutturi barokk, l-istil jista' jidher l-aħjar fil-belt kapitali ta' Santo Domingo, li hija dar għall-ewwel katidral, kastell, monasteru u fortizza fl-Amerika kollha, li jinsabu fiż-Żona Kolonjali tal-belt, żona dikjarata. żona Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Id-disinji huma trasferiti għal vilel u bini madwar il-pajjiż. Jista 'jidher ukoll fuq bini li fih barra stokk, bibien u twieqi arkati, u soqfa madum aħmar. Il-popli indiġeni tar-Repubblika Dominicana wkoll kellhom influwenza sinifikanti fuq l-arkitettura tal-pajjiż. In-nies Taino qagħdu ħafna fuq il-kawba u l-guano (weraq tal-palm imnixxef) biex joħolqu snajja, xogħol tal-arti, għamara, u djar. Billi użaw it-tajn, is-soqfa tal-pajla u s-siġar tal-kawba, taw lill-bini u l-għamara ta’ ġewwa dehra naturali, li tħalltu bla xkiel mal-madwar tal-gżira. Dan l-aħħar, biż-żieda fit-turiżmu u l-popolarità dejjem tikber bħala destinazzjoni tal-vaganzi fil-Karibew, periti fir-Repubblika Dominicana bdew jinkorporaw disinji avant-garde li jenfasizzaw il-lussu. F'ħafna modi, il-vilel u l-lukandi, li huma paradijs arkitettoniku, jimplimentaw stili ġodda, filwaqt li joffru verżjonijiet ġodda ta 'l-antik. Dan l-istil ġdid huwa kkaratterizzat minn kantunieri simplifikati u angolari u twieqi kbar li jingħaqdu spazji ta' barra u ta' ġewwa. === Arti viżwali === L-arti Dominicana hija l-aktar assoċjata mal-kuluri brillanti u vibranti u l-immaġini mibjugħa fil-ħwienet kollha tar-rigali turistiċi madwar il-pajjiż. Madankollu, il-pajjiż għandu storja twila ta' arti multa li tmur lura għal nofs is-seklu 19, meta l-pajjiż sar indipendenti u l-bidu ta' xena ta' arti nazzjonali ħarġu. Storikament, il-pittura minn din l-era ffukat fuq stampi relatati mal-indipendenza nazzjonali, xeni storiċi, ritratti, iżda wkoll pajsaġġi u stampi ta' natura mejta. L-istili tal-pittura kienu jvarjaw minn neoklassiċiżmu għar-romantiċiżmu. Bejn l-1920 u l-1940, ix-xena tal-arti kienet influwenzata minn stili ta' realiżmu u impressioniżmu. L-artisti Dumnikani ffukaw fuq li jkissru ma' stili akkademiċi preċedenti biex jiżviluppaw stili aktar indipendenti u individwali. === Letteratura === Is-seklu 20 ġab miegħu ħafna kittieba Dumnikani notevoli u ra żieda ġenerali fil-perċezzjoni tal-letteratura Dumnikana. Kittieba bħal Juan Bosch, Pedro Mir (poeta nazzjonali tar-Repubblika Dominicana), Aida Cartagena Portalatin, Emilio Rodríguez Demorizi (l-aktar storiku Dominikan importanti, b'aktar minn 1000 xogħol bil-miktub), Manuel del Cabral (poeta ewlieni Dumnikan prominenti fil-poeżija sewda), Héctor Inchústegui Cabral (kkunsidrat bħala wieħed mill-ilħna l-aktar prominenti tal-poeżija soċjali tal-Karibew tas-seklu 20, Miguel Alfonseca (poeta li jappartjeni għall-Ġenerazzjoni tas-'60), René del Risco (poeta milqugħ li kien parteċipant fil-Moviment tal-14 ta' Ġunju), Mateo Morrison, fost ħafna awturi prolifiki oħra, ipoġġi l-gżira f'wieħed mill-aktar punti importanti tal-letteratura tas-seklu 20. Il-kittieba Dumnikani l-ġodda għadhom ma kisbux il-fama tal-kontropartijiet tagħhom tas-seklu 20. Madankollu, kittieba bħal Frank Báez (l-ewwel premju fil-Fiera tal-Ktieb ta' Santo Domingo 2006) u Junot Díaz (Premju Pulitzer għall-Fiction 2008 għar-rumanz tiegħu The Marvelous Brief Life of Oscar Wao) imexxu l-letteratura Dumnikana tas-seklu 21. === Mużika u żfin === [[Stampa:Romeo Santos y Juan Luis Guerra.jpg|thumb|Merengue, kantata minn Juan Luis Guerra (xellug), u bachata, kantata minn Romeo Santos (lemin), huma żewġ ġeneri mużikali popolari ħafna indiġeni tar-Repubblika Dominicana.]] Mużikaliment, ir-Repubblika Dominicana hija magħrufa għall-istil u l-ġeneru mużikali popolari mad-dinja kollha li jissejħu merengue, tip ta' mużika taż-żfin b’ritmu mgħaġġel u pożittiv li jikkonsisti f'tempo ta' bejn wieħed u ieħor 120 sa 160 taħbita kull minuta (għalkemm ivarja) ibbażat fuq elementi mużikali. bħal tnabar, ram, strumenti tal-korda u akkordju, kif ukoll xi elementi uniċi għall-Karibew li jitkellem bl-Ispanjol, bħat-tumara u l-güira. Ir-ritmi sinkopati tiegħu jużaw perkussjoni Latina, strumenti tar-riħ, bass, u pjanu jew tastiera. Bejn l-1937 u l-1950 il-mużika merengue ġiet promossa internazzjonalment minn gruppi Dumnikani bħal Billo's Caracas Boys, Chapuseaux u Damiron "Los Reyes del Merengue", Joseito Mateo u oħrajn. Ir-radju, it-televiżjoni u l-midja internazzjonali ppopolalizzawha saħansitra aktar. Xi artisti merengue magħrufa huma Wilfrido Vargas, Johnny Ventura, il-kantanta-kantanta Los Hermanos Rosario, Juan Luis Guerra, Fernando Villalona, ​​​​Eddy Herrera, Sergio Vargas, Toño Rosario, Milly Quezada u Chichí Peralta. [[Stampa:Dominican Republic Dance.jpg|thumb|left|Dumnikani jiżfnu f'parata bil-kostum tradizzjonali.]] Bachata, stil ta' mużika u żfin li oriġina fil-kampanja u slums rurali tar-Repubblika Dominicana, sar popolari ħafna f’dawn l-aħħar snin. It-temi tiegħu huma ġeneralment romantiċi; L-istejjer ta’ qtugħ ta' qalb u dwejjaq jipprevalu b’mod speċjali. Fil-fatt, l-isem oriġinali tal-ġeneru kien amargue ("imrar" jew "mużika morra"), sakemm it-terminu bachata pjuttost ambigwu (u newtrali għall-burdata) sar popolari. Bachata ħarġet minn u għadha relatata mill-qrib mal-istil romantiku pan-Latin-Amerikan imsejjaħ bolero. Maż-żmien, ġiet influwenzata minn merengue u varjetà ta' stili ta' kitarra tal-Amerika Latina. El palo hija mużika sagra Afro-Dominicana li tista' tinstema' madwar il-gżira. It-tanbur u l-vuċi umana huma l-istrumenti ewlenin. Il-palo jindaqq f’ċerimonji reliġjużi, li normalment jikkoinċidu mal-festi reliġjużi tal-qaddisin, kif ukoll f'festi sekulari u okkażjonijiet speċjali. Għandu l-għeruq tiegħu fir-reġjun tal-Kongo tal-Punent taċ-ċentru tal-Afrika, iżda huwa mħallat ma' influwenzi Ewropej fil-melodiji. Il-mużika Salsa kellha popolarità kbira fil-pajjiż. Fl-aħħar tas-snin sittin, mużiċisti Dumnikani bħal Johnny Pacheco, kreatur tal-Fania All Stars, kellhom rwol importanti fl-iżvilupp u l-popolarizzazzjoni tal-ġeneru. Il-blat u r-reggaeton Dumnikani huma popolari wkoll. Ħafna, jekk mhux ħafna, mill-artisti tagħha huma bbażati f'Santo Domingo u Santiago. === Moda === Il-pajjiż għandu waħda mill-għaxar skejjel tad-disinn l-aktar importanti fir-reġjun, L-Iskola tad-Disinn Altos de Chavón, li qed tibdel il-pajjiż f'attur ewlieni fid-dinja tal-moda u d-disinn. Disinjatur tal-moda prominenti Oscar de la Renta twieled fir-Repubblika Dominicana fl-1932 u sar ċittadin Amerikan fl-1971. Sal-1963, kellu disinji taħt it-tikketta tiegħu stess. Wara li stabbiliet fl-Istati Uniti, de la Renta fetħet boutiques madwar il-pajjiż. Ix-xogħol tagħha jħallat il-moda Franċiża u Spanjola ma' stili Amerikani. Għalkemm stabbilixxa ruħu fi New York, de la Renta ikkummerċjalizza wkoll ix-xogħol tiegħu fl-Amerika Latina, fejn sar popolari ħafna, u baqa' attiv fir-Repubblika Dominicana nattiva tiegħu, fejn l-attivitajiet ta' karità u l-kisbiet personali tiegħu qalgħulu l-Ordni tal-Mertu Juan Pablo Duarte. u l-Ordni ta’ Kristofru Kolombu. De la Renta miet b’kumplikazzjonijiet ta' kanċer fl-20 ta' Ottubru, 2014. === Kċina === [[Stampa:ChicharronMixto.JPG|thumb|Chicharrón imħallat, platt komuni fil-pajjiż li għandu l-oriġini tiegħu fl-Andalusija, fin-Nofsinhar ta' Spanja.]] Il-kċina Dominicana hija prinċipalment ta' oriġini Spanjola, Taíno u Afrikana. Il-kċina tipika hija simili għal dak li jista' jinstab f'pajjiżi oħra tal-Amerika Latina. Dixx tal-kolazzjon jikkonsisti minn bajd u mangú (banana mgħollija u maxx). Verżjonijiet aktar sostanzjali tal-mangú huma akkumpanjati minn laħam moqli (salami Dominikan, tipikament), ġobon, jew it-tnejn. L-ikla, normalment l-akbar u l-aktar ikla importanti tal-ġurnata, ġeneralment tikkonsisti minn ross, laħam, fażola, u insalata. "La Bandera" (litteralment "Il-Bandiera") huwa l-aktar dixx popolari għall-ikla; Tikkonsisti f'laħam u fażola ħamra fuq ross abjad. Sancocho huwa stew li spiss isir b'seba 'varjetajiet ta' laħam. L-ikliet għandhom it-tendenza li jiffavorixxu l-laħam u l-lamtu fuq il-prodotti tal-ħalib u l-ħaxix. Ħafna platti huma ppreparati bis-sofrito, li hija taħlita ta 'ħxejjex aromatiċi lokali użata bħala dressing niedja għal-laħmijiet u salteed biex joħorġu t-togħmiet kollha f'dixx. Matul il-kosta tan-nofsinhar tan-nofs, il-bulgur, jew il-qamħ sħiħ, huwa ingredjent ewlieni fil-quipes jew tipili (insalata tal-bulgur). Ikel Dominikan favorit ieħor jinkludi chicharrón, yuca, casabe, pastelitos (empanadas), batata, yam, kejkijiet tal-folji, chimichurris, u tostones. Xi delikati li jgawdu d-Dumnikani huma arroz con leche (jew arroz con dulce), bizcocho dominicano (litteralment "kejk Dominikan"), habichuelas con dulce, flan, friocol (koni tas-silġ), dulce de leche u cane (kannamieli). Ix-xorb li jgawdu d-Dumnikani huma Morir Soñando, rum, birra, Mama Juana, batidas (smoothie), meraq naturali (meraq tal-frott imbuttat frisk), mabí, kafè u chaca (imsejħa wkoll corn caqueao/casqueado, qamħ ħelu u qamħ bil-ħalib ) , dan l-aħħar prodott jinstab biss fil-provinċji tan-Nofsinhar tal-pajjiż bħal San Juan. === Simboli nazzjonali === [[Stampa:Pereskia quisqueyana.JPG|thumb|Bayahibe Rose]] Xi wħud mis-simboli importanti tar-Repubblika Dominicana huma l-bandiera, l-arma, u l-innu nazzjonali, bit-titlu Himno Nacional. Il-bandiera għandha salib abjad kbir li jaqsamha f’erba’ kwarti. Żewġ kwarti huma ħomor u tnejn huma blu. L-aħmar jirrappreżenta d-demm imxerred mill-liberaturi. Il-blu jesprimi l-protezzjoni ta’ Alla fuq in-nazzjon. Is-salib abjad jissimbolizza l-ġlieda tal-liberaturi biex iħallu nazzjon ħieles lill-ġenerazzjonijiet futuri. Interpretazzjoni alternattiva hija li l-blu jirrappreżenta l-ideali tal-progress u l-libertà, filwaqt li l-abjad jissimbolizza l-paċi u l-għaqda fost id-Dumnikani. Fiċ-ċentru tas-salib hemm l-arma Dumnikana, bl-istess kuluri bħall-bandiera nazzjonali. L-arma tirrappreżenta tarka bil-bandiera ħamra, bajda u blu, Bibbja, salib tad-deheb u vleġeġ; It-tarka hija mdawra b'fergħa taż-żebbuġ (fuq ix-xellug) u fergħa tal-palm (fuq il-lemin). Il-Bibbja tradizzjonalment tirrappreżenta l-verità u d-dawl. Is-salib tad-deheb jissimbolizza l-fidwa mill-jasar u l-vleġeġ jissimbolizzaw is-suldati nobbli u l-armata kburija tagħhom. Żigarella blu fuq it-tarka tgħid "Alla, Pajjiż, Libertà." Żigarella ħamra taħt it-tarka tgħid "Repubblika Dominicana." Mill-bnadar kollha fid-dinja, ir-rappreżentazzjoni ta' Bibbja hija unika fuq il-bandiera Dumnikana. Il-fjura nazzjonali hija l-warda Bayahibe endemika (Leuenbergeria quisqueyana) u s-siġra nazzjonali hija l-kawba tal-Indja tal-Punent (Swietenia mahagoni). L-għasfur nazzjonali huwa l-palm cigua (Dulus dominicus), speċi endemika oħra. Ir-Repubblika Dominicana tiċċelebra Jum Altagracia fil-21 ta' Jannar f'ġieħ il-qaddis patrun tagħha, Jum Duarte fis-26 ta' Jannar f’ġieħ wieħed mill-missirijiet fundaturi tagħha, Jum l-Indipendenza fis-27 ta' Frar, ir-Restawr fis-16 ta' Awwissu, il-Virgen de las Mercedes fl-24 ta' Settembru u Jum il-Kostituzzjoni fis-6 ta' Novembru. === Sports === [[Stampa:Estadio Tetelo Vargas.png|thumb|left|Tetelo Vargas Stadium (Estadio Tetelo Vargas.png), San Pedro de Macorís]] [[Stampa:Albert Pujols (Busch Stadium, 2008).jpg|thumb|Albert Pujols, plejer tal-baseball tal-Major League u nattiv tar-Repubblika Dominicana]] [[Stampa:Estadio Julian Javier.jpg|thumb|left|Il-Julián Javier Stadium huwa grawnd multi-użi li jinsab f'San Francisco de Macorís]] Il-baseball huwa bil-bosta l-aktar sport popolari fir-Repubblika Dominicana.  Il-Lega Professjonali tal-Baseball Dominicana hija magħmula minn sitt timijiet. L-istaġun tagħhom normalment jibda f'Ottubru u jispiċċa f'Jannar. Wara l-Istati Uniti, ir-Repubblika Dominicana għandha t-tieni l-akbar numru ta' plejers tal-Major League Baseball (MLB). Ozzie Virgil Sr. sar l-ewwel plejer imwieled fid-Dumnikani fl-MLB fit-23 ta' Settembru, 1956. Mill-2024, ħames plejers mwielda fid-Dumnikani (Adrián Beltré, Vladimir Guerrero, Juan Marichal, Pedro Martínez u David Ortiz) ġew eletti fl-2024. Sala tal-fama tal-baseball. Players tal-baseball notevoli oħra mwielda fir-Repubblika Dominicana huma José Bautista, Robinson Canó, Rico Carty, Bartolo Colón, Nelson Cruz, Edwin Encarnación, Cristian Javier, Ubaldo Jiménez, Francisco Liriano, Plácido Polanco, Albert Pujols, Hanley Ramírez, Manny Ramírez, José Reyes, Alfonso Soriano, Sammy Sosa, Juan Soto, Fernando Tatís Jr., Miguel Tejada, Framber Valdez, u Elly De La Cruz. Felipe Alou kellu suċċess ukoll bħala maniġer u Omar Minaya bħala direttur ġenerali. Fl-2013, it-tim Dominikan baqa’ bla telfa fit-triq għar-rebħ tal-World Baseball Classic. Fil-boxing, il-pajjiż ipproduċa għexieren ta' ġellieda ta' klassi dinjija u diversi ċampjins tad-dinja, bħal Carlos Cruz, ħuh Leo, Juan Guzmán u Joan Guzmán. Il-basketball igawdi wkoll livell relattivament għoli ta' popolarità. Tito Horford, ibnu Al, Felipe López u Francisco García huma fost il-plejers imwielda fir-Repubblika Dominicana li bħalissa jew kienu fin-National Basketball Association (NBA). Il-medalja tad-deheb Olimpika u ċ-champion tad-dinja tal-ostakli Félix Sánchez ġej mir-Repubblika Dominicana, kif ukoll l-ex difensiv tal-NFL Luis Castillo u ċ-ċampjin tad-dinja u tal-Ewropa taċ-ċiklucross tal-2020 Ceylin del Carmen Alvarado. Sports ewlenin oħra huma l-volleyball, introdott fl-1916 mill-Marines tal-Istati Uniti u kkontrollati mill-Federazzjoni Dominicana tal-Volleyball, it-taekwondo, li fih Gabriel Mercedes rebaħ midalja tal-fidda Olimpika fl-2008, u l-judo. == Belt == [[Stampa:Santo Domingo montage.JPG|thumb|Santo Domingo]] [[Stampa:StgoCitySkyLineDR.jpg|thumb|Santiago de los Caballeros]] [[Stampa:Constanza.jpeg|thumb|Veduta mill-ajru ta' Constanza, belt tal-muntanji]] <gallery> File:Santo Domingo montage.JPG|Santo Domingo File:Avenida Anacaona.jpg|Santo Domingo File:Santo Domingo Panorama.jpg|Santo Domingo File:27 de febrero av. Santo Domingo.jpg|Santo Domingo File:Obelisco Santo Domingo.jpg|Santo Domingo File:Centro de los Héroes.jpg|Santo Domingo File:Stodgo metro.jpg|Santo Domingo File:Aerial view Ciudad Colonial Santo Domingo 09 2019 0067.jpg|Old Santo Domingo File:Calle El Conde CCSD RD 11 2017 6587.jpg|Santo Domingo File:Basílica Menor de Santa María CCSD 07 2017 4676.jpg|Santo Domingo File:Alcázar de Colón.jpg|Santo Domingo File:CCSD RD 12 2017 7551.jpg|Santo Domingo File:Palacio de Gobierno en República Dominicana.jpg|Palacio Nacional (National Palace) File:Santo Domingo Este, Dominican Republic - panoramio (69).jpg|Santo Domingo Este File:Baní Montage (2020).png|Baní File:Puertoplatafromtheair.JPG|Puerto Plata File:Santa Barbara de Samaná (Dominican Republic).jpeg|Samaná File:Sancristobal-Santo Domingo.jpg|San Cristóbal File:La vega 01.JPG|La Vega File:Die Kathedrale von San Juan Bautista.jpg|San Juan de la Maguana File:Catedral San Pedro.jpg|San Pedro de Macorís File:Parque de azua.jpg|Azua File:Barahona 71.16445W 18.21020N.jpg|Barahona File:Landscape Dajabón, RD.jpg|Dajabón File:Ayuntamiento-sfm.png|San Francisco de Macorís File:Villa Guerrero.jpg|El Seibo File:Comendador, Elias Piña.jpg|Comendador File:IglesiaSagradoCorazondeJesusMoca.jpg|Moca File:Centro Universitario de Hato Mayor.JPG|Hato Mayor File:Mirabal house.jpg|Salcedo File:Grens2-Haiti-DR-IMG169.JPG|Jimaní File:City overview of Salvaleón de Higüey.JPG|Higüey File:Dominicana-Altos de Chavon.jpg|La Romana File:Mao Valverde.jpg|Mao File:Area de desembocadura, Rio Nagua, Sector Rio Mar.jpg|Nagua File:Plazabonao.jpg|Bonao File:Monte Cristi, Coastline.JPG|Monte Cristi File:Monte Plata RD.jpg|Monte Plata File:07-05-10PedernalesDR.jpg|Pedernales File:San José View, DR.jpg|San José de Ocoa File:Bayaguana, Republica Dominicana, santuario.jpg|Bayaguana File:Sabana de la Mae.jpg|Sabana de la Mar File:Parque Central del municipio San Antonio de Guerra.jpg|San Antonio de Guerra File:Boca Chica, Dominican Republic 2004.jpg|Boca Chica File:Доминиканская Республика - panoramio (16).jpg|Piedra Blanca File:Municipio de Cotui.jpg|Cotuí File:El Seibo Dominican Republic.jpg|El Seibo File:Dajabon Dominican Republic.jpg|Dajabón File:Dajabon Dominican Republic Church.jpg|Dajabón File:Edificio antiguo en el Centro Histórico.jpg|San Pedro de Macorís (Este) File:Catedral San Pedro de Macoris 04 2019 4325.jpg|San Pedro de Macorís (Este) File:Catedral San Pedro de Macoris 04 2019 4320.jpg|San Pedro de Macorís (Este) File:Cámara Americana de Comercio.JPG|San Pedro de Macorís (Este) File:Estadio Tetelo Vargas.png|San Pedro de Macorís (Este) File:Sector Oriental SPM.png|San Pedro de Macorís (Este) File:Calle Sánchez, Centro Histórico.jpg|San Pedro de Macorís (Este) File:Edificios en el Centro Histórico de San Pedro.jpg|San Pedro de Macorís (Este) File:Primer edificio de 3 niveles del país, Edificio Morey.jpg|San Pedro de Macorís (Este) File:San Pedro de Macoris Dominican Republic at night.jpg|San Pedro de Macorís (Este) File:San Pedro de Macoris, Dominican Republic church park.jpg|San Pedro de Macorís (Este) File:San Francisco de Macoris Dominican Republic Duarte Province 4.jpg|San Pedro de Macorís (Nofsinhar) File:San Francisco Dominican Republic_1.jpg|San Pedro de Macorís (Nofsinhar) File:San Francisco de Macoris Dominican Republic.jpg|San Pedro de Macorís (Nofsinhar) File:Ayuntamiento San Francisco de Macorís.jpg|San Pedro de Macorís (Nofsinhar) File:CatedralSantaAna2006.jpg|San Pedro de Macorís (Nofsinhar) File:Dominican Republic people, San Francisco de Macoris music culture.jpg|San Pedro de Macorís (Nofsinhar) File:San Francisco Dominican Republic.jpg|San Pedro de Macorís (Nofsinhar) File:San Jose de Ocoa Dominican Republic landscape.jpg|San José de Ocoa File:Dominican Republic Town 2.jpg|San José de Ocoa File:San Jose de Ocoa Dominican Republic 2.jpg|San José de Ocoa File:Lake enriquillo-b.jpg|Lag Enriquillo (Lago Enriquillo) File:07-05-11HaitiÉtang Saumâtre.jpg|Lag Fondo/Lag Azuay (Lago Fondo o Lago Azuay) File:Etang Saumatre NASA.jpg|Lag Fondo/Lag Azuay (Lago Fondo o Lago Azuay) File:Pico Duarte.jpg|Duarte Peak (Pico Duarte) </gallery> == Santo Domingo Español / San Duminku Spanjol == <gallery> Stampa:Mapa de Saint Domingue en español.svg|Mappa tal-kolonja ta' San Duminku Spanjol, fl-1777. Lejn il-lvant, hemm il-Kaptanja Ġenerali ta' Santo Domingo (territorju ta' Spanja). Il-fruntiera li taqsam il-gżira fuq il-mappa hija dik miftiehma bejn Franza u Spanja fit-Trattat ta' Aranjuez tal-1777. Stampa:Hispaniola Vinckeboons4.jpg|Hispaniola, bejn it-tarf tal-punent ta' Kuba u l-gżira ta' Puerto Rico (madwar 1639). Stampa:Moll - A Map of the West-Indies.png|Mappa Ingliża tal-Amerika Ċentrali u l-Antilles jew West Indies fl-1730, bil-gżira Hispaniola maqsuma bejn Franza u Spanja. Stampa:Political Evolution of Central America and the Caribbean 1700 na.png|Il-Gżira ta' Santo Domingo (fiċ-ċentru, bejn Kuba, il-Ġamajka u Puerto Rico), il-bqija tal-Antilles u t-Tramuntana tal-Amerika t'Isfel fl-1700. Stampa:Mapa colonial de la Isla de Santo Domingo.gif|Mappa kolonjali ta' Hispaniola, xi snin qabel l-indipendenza tagħha. Stampa:Hispaniola 1795-1806.png|Għaqda tal-gżira taħt il-bandiera Franċiża (1795). </gallery> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] dx512ei30c5yppkz6qic89fdceiar1e 0 20484 331169 323470 2026-07-21T02:00:28Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Centros_educativos.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Krd|Krd]] minħabba: No license since 29 June 2026 331169 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Orjentali tal-Urugwaj |isem_nattiv = ''República Oriental del Uruguay'' |isem_komuni = Urugwaj |stampa_bandiera = Flag of Uruguay.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Uruguay.svg |stampa_mappa = URY orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Urugwaj |ħolqa_emblema = Emblema tal-Urugwaj |ħolqa_demografija = Demografija tal-Urugwaj |mottu_nazzjonali = "Libertad o Muerte"<br /><small>''Libertà jew Mewt''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Innu Nazzjonali tal-Urugwaj|Himno Nacional de Uruguay]]''</small><br /><small>''Innu Nazzjonali tal-Urugwaj</small><br /><center>[[Stampa:HimnoNacionalUruguay.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Montevideo]] |l-ikbar_belt = [[Montevideo]] |latd=34|latm=53|latNS=S|lonġd=56|lonġm=10|lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[President tal-Urugwaj|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Urugwaj|Viċi President]] |isem_kap1 = [[Luis Lacalle Pou]] |isem_kap2 = [[Beatriz Argimón]] |żona_kklassifika = 91 |poż_erja = 91 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 176,215 |erja_mi_kw = 68,037 |perċentwal_ilma = 1.5 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 3,318,535<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-06 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |arkivju-data=2007-06-12 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 133 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 3,286,314<ref>[http://www.ine.gub.uy/censos2011/resultadosfinales/analisispais.pdf Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento y estructura por sexo y edad] ine.gub.uy {{es}}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 18.65 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 48.3 |poż_densità_popolazzjoni = 196 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $56.338 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=67&pr1.y=10&c=298&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|titlu=Urugwaj|pubblikatur=International Monetary Fund|data-aċċess=2012-01-04}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $16,607<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.792<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14}}</ref> |poż_IŻU = 51 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Imperu tal-Brażil]]}} |avveniment_stabbilit1 = Dikjarazzjoni |data_stabbilit1 = 25 ta' Awwissu 1825 |avveniment_stabbilit2 = [[Trattat ta' Montevideo (1828)|Rikonoxximent]] |data_stabbilit2 = 28 ta' Awwissu 1828 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni |data_stabbilit3 = 18 ta' Lulju 1830 |valuta = [[Peso tal-Urugwaj]] |kodiċi_valuta = UYU |żona_ħin = [[Amerika/Montevideo|UYT]] |differenza_ħku = -3 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = -2 |cctld = [[.uy]] |kodiċi_telefoniku = +598 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $55.412 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $16,334<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} [[File:Uruguay location map.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] L-'''Urugwaj''' ({{awdjo|en-us-Uruguay-1.ogg|ˈjʊərəɡwaɪ}},<ref>{{ċita ktieb|titlu=Longman pronunciation dictionary|isem=John C.|kunjom=Wells|editur=Longman|post=Harlow, Ingilterra|sena=1990|paġna=755|isbn=0-582-05383-8|lingwa=Ingliż}}</ref> uffiċjalment ir-'''Repubblika Orjentali tal-Urugwaj''' u xi kultant imsejjħa ir-'''Repubblika tal-Lvant tal-Urugwaj'''<ref>Pereżempju, [https://web.archive.org/web/20100601221644/http://www.icj-cij.org/docket/files/135/15873.pdf International Court of Justice press release 20 April 2010 re judgment ''Argentina v Uruguay''] {{en}}.</ref> ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Oriental del Uruguay''), hi pajjiż fil-parti tax-xlokk tal-Amerika t'Isfel. Hija dar ta' 3.3 miljun persuni,<ref name="cia" /> li 1.8 miljun minnhom jgħixu fil-kapital [[Montevideo]] u fiż-[[żona metropolitana]]. Stima ta' 88% tal-popolazzjoni hija ta' dixxendenza Ewropea. Bl-erja ta' madwar 176,000 kilometru kwadru, l-Urugwaj hija t-tieni l-iżgħar nazzjon fl-Amerika t'Isfel mill-erja, wara s-[[Surinam]]. [[Colonia del Sacramento]], wieħed mill-eqdem insedjamenti Ewropej fil-pajjiż, twaqqaf mill-[[Imperu Portugiż|Portugiżi]] fl-1680. Montevideo twaqqfet mill-[[Imperu Spanjol|Ispanjoli]] fis-seklu 18 kmieni bħala fortizza militari. L-Urugwaj rebħet l-indipendenza tagħha bejn l-1811 u l-1828, wara ġlied ma' [[Spanja]], [[Portugall]], [[Arġentina]] u l-[[Brażil]]. Hija [[repubblika kostituzzjonali]] demokratika, bi President li huwa kemm [[kap ta' stat]] u [[kap tal-gvern]]. L-Urugwaj huwa l-Pajjiż Terz bl-ogħla proporzjon ta' art agrikola bi 80.4% tal-art tal-pajjiż hija li tinħarat. == Etimoloġija == L-isem tal-pajjiż Urugwaj ġej mix-Xmara Urugwaj omonima, mil-lingwa indiġena Guaraní. Hemm diversi interpretazzjonijiet, inkluż "bird-xmara" ("ix-xmara tal-uru", permezz ta' charrúa, urú huwa nom komuni għal kwalunkwe għasfur selvaġġ). L-isem jista 'jirreferi wkoll għal bebbuxu tax-xmara msejjaħ uruguá (Pomella megastoma) li kien abbundanti fuq il-kosti tiegħu. Waħda mill-aktar interpretazzjonijiet popolari tal-isem kienet proposta mill-poeta Urugwajan magħruf Juan Zorrilla de San Martín, "ix-xmara tal-għasafar miżbugħa"; Din l-interpretazzjoni, għalkemm dubjuża, għad għandha sinifikat kulturali importanti fil-pajjiż. Fi żminijiet kolonjali Spanjoli, u għal xi żmien wara, l-Urugwaj u xi territorji ġirien kienu jissejħu Banda Oriental [del Uruguay] ("Ribera Oriental [tax-Xmara Urugwaj]"), u mbagħad, għal ftit snin, "Provinċja Orjentali". Mill-indipendenza tiegħu, il-pajjiż kien magħruf bħala "República Oriental del Uruguay", li litteralment tittraduċi bħala "República Oriental del [Xmara] Urugwaj". Madankollu, uffiċjalment tittraduċi bħala "República Oriental del Uruguay" jew "República Oriental del Uruguay". == Storja == === Prekolonjali === [[File:Los últimos Charrúas. Senaca, Vaimaca-Piru, Guyunusa y Tacuabe.JPG|thumb|Monument għall-aħħar erba' Charrúas, in-nies indiġeni tal-Urugwaj]] L-Urugwaj kien abitat għall-ewwel darba madwar 13,000 sena ilu minn kaċċaturi li jiġbru. Huwa stmat li fiż-żmien tal-ewwel kuntatt mal-Ewropej fis-seklu 16, kien hemm madwar 9,000 Charrúas u 6,000 Chanás u xi insedjamenti tal-gżejjer Guaraní. Fil-parti tal-Lvant tal-pajjiż hemm kollezzjoni arkeoloġika estensiva ta' munzelli artifiċjali magħrufa bħala “Cerritos de Indios”, li wħud minnhom imorru lura 5,000 sena. Ftit li xejn huwa magħruf dwar in-nies li bnewhom, peress li ma ħallew l-ebda rekord bil-miktub, iżda nstabu evidenza ta' agrikoltura prekolombjana u klieb prekolombjani estinti. === Kolonizzazzjoni bikrija === [[File:PortugueseMuseum-Colonia4 (cropped).jpg|thumb|Il-Portugiżi stabbilixxew Colonia do Sacramento fl-1680.]] Il-Portugiżi kienu l-ewwel Ewropej li daħlu fir-reġjun tal-Urugwaj tal-lum fl-1512. L-Ispanjoli waslu fl-Urugwaj tal-lum fl-1515, iżda kienu l-ewwel li saqsu fiż-żona, u talbuha għall-kuruna. Ir-reżistenza ħarxa tal-popli indiġeni għall-konkwista, flimkien man-nuqqas ta' riżorsi ta' valur, illimitaw l-insedjament Ewropew fir-reġjun matul is-sekli 16 u 17. L-Urugwaj aktar tard sar żona ta' lqugħ bejn l-imperi Spanjol u Portugiż. Fl-1603, l-Ispanjoli bdew jintroduċu bhejjem, li saru sors ta' ġid reġjonali. L-ewwel insedjament permanenti Spanjol twaqqfet fl-1624 f'Soriano fuq ir-Río Negro. Fl-1669-71, il-Portugiżi bnew forti fi Colonia del Sacramento (Colônia do Sacramento). Montevideo, il-kapitali attwali tal-Urugwaj, twaqqfet mill-Ispanjoli fil-bidu tas-seklu 18 bħala fortizza militari. Il-port naturali tiegħu malajr sar żona kummerċjali li kkompetiet mal-kapitali tar-Río de la Plata, Buenos Aires. L-istorja tal-Urugwaj fil-bidu tas-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn ġlidiet kontinwi għad-dominanza fir-reġjun tal-Plata bejn forzi Ingliżi, Spanjoli, Portugiżi u kolonjali oħra. Fl-1806 u fl-1807, l-armata Ingliża ppruvat taħtfu Buenos Aires u Montevideo bħala parti mill-Gwerer Napoleoniċi. Montevideo kienet okkupata mill-forzi Brittaniċi minn Frar sa Settembru 1807. === Ġlieda għall-indipendenza === [[File:Juan Manuel Blanes - El Juramento de los Treinta y Tres Orientales.jpg|thumb|Il-ġurament tat-Tlieta u Tletin Orientales fl-1825 qabel il-bidu tal-Gwerra Cisplatine, li fiha l-Urugwaj kiseb l-indipendenza tiegħu mill-Imperu tal-Brażil]] Fl-1811, José Gervasio Artigas, li sar l-eroj nazzjonali tal-Urugwaj, nieda rewwixta b’suċċess kontra l-awtoritajiet Spanjoli, u għelebhom fit-18 ta' Mejju fil-Battalja ta' Las Piedras. Fl-1813, il-gvern il-ġdid ta' Buenos Aires sejjaħ assemblea kostitwenti fejn Artigas ħareġ bħala ċampjin tal-federaliżmu, u talab awtonomija politika u ekonomika għal kull żona u għall-Banda Orjentali b’mod partikolari. L-assemblea rrifjutat li tpoġġi lid-delegati mill-Banda Orjentali; Madankollu, Buenos Aires segwiet sistema bbażata fuq ċentraliżmu unitarju. B'riżultat ta' dan, Artigas kiser ma' Buenos Aires u assedja lil Montevideo, u ħa l-belt kmieni fl-1815. Ladarba t-truppi ta' Buenos Aires irtiraw, il-Banda Oriental semmiet l-ewwel gvern awtonomu tagħha. Artigas organizza l-Lega Federali taħt il-protezzjoni tiegħu, komposta minn sitt provinċji, li ħamsa minnhom aktar tard saru parti mill-Arġentina. Fl-1816, 10,000 truppi Portugiżi invadew il-Banda Orjentali mill-Brażil; ħadu Montevideo f'Jannar 1817. Wara kważi erba' snin oħra ta' ġlied, ir-Renju Portugiż tal-Brażil annessa lil Banda Oriental bħala provinċja taħt l-isem "Cisplatina". L-Imperu Brażiljan sar indipendenti mill-Portugall fl-1822. Bi tweġiba għall-annessjoni, it-Tlieta u Tletin Orientales, immexxija minn Juan Antonio Lavalleja, iddikjaraw l-indipendenza fil-25 ta' Awwissu, 1825 bl-appoġġ tal-Provinċji Magħquda tar-Río de la Plata ( attwali Arġentina). Dan wassal għall-Gwerra Cisplatine ta' 500 jum. L-ebda naħa ma kisbet il-vantaġġ u, fl-1828, it-Trattat ta' Montevideo, promoss mir-Renju Unit permezz tal-isforzi diplomatiċi tal-Viscount John Ponsonby, ta lok għall-Urugwaj bħala stat indipendenti. Jum l-Indipendenza, festa nazzjonali, tiġi ċċelebrata fil-25 ta' Awwissu. L-ewwel kostituzzjoni tan-nazzjon ġiet adottata fit-18 ta' Lulju, 1830. === seklu 19 === Fiż-żmien tal-indipendenza, l-Urugwaj kellu popolazzjoni stmata ta ftit inqas minn 75,000. Ix-xena politika fl-Urugwaj kienet maqsuma bejn żewġ partiti: il-blancs konservattivi, immexxija mit-tieni president Manuel Oribe, li rrappreżenta l-interessi agrikoli tal-kampanja, u l-Colorados liberali, immexxija mill-ewwel president Fructuoso Rivera, li rrappreżenta l-interessi kummerċjali ta' Montevideo. Il-partiti Urugwajani rċevew appoġġ minn fazzjonijiet politiċi fil-gwerra fl-Arġentina ġirien, li saru involuti fl-affarijiet Urugwajani. Il-Colorado kienu favur il-liberali Arġentini Unitarji eżiljati, li ħafna minnhom kienu ħadu kenn f'Montevideo, filwaqt li l-president abjad Manuel Oribe kien ħabib qrib tal-ħakkiem Arġentin Manuel de Rosas. Fil-15 ta' Ġunju, 1838, armata mmexxija mill-mexxej ta' Colorado Rivera waqqgħet lill-President Oribe, li ħarab lejn l-Arġentina. Rivera ddikjara gwerra fuq Rosas fl-1839. Il-kunflitt kien se jdum 13-il sena u jkun magħruf bħala l-Gwerra l-Kbira. Fl-1843, armata Arġentina invadiet l-Urugwaj f'isem Oribe, iżda naqset milli tieħu l-kapitali. L-assedju ta' Montevideo beda fi Frar tal-1843 u dam disa' snin. L-Urugwajani assedjati talbu għajnuna lill-barranin residenti, li wassal għall-formazzjoni ta' leġjun Franċiż u Taljan, dan tal-aħħar immexxi mill-eżiljat Giuseppe Garibaldi. [[File:Caseros.jpg|thumb|Ir-rebħa tal-Armata l-Kbira fil-Battalja ta' Caseros mmarkat it-twaqqigħ ta' Juan Manuel de Rosas.]] Fl-1845, il-Gran Brittanja u Franza intervjenew kontra Rosas biex jirrestawraw il-kummerċ għal-livelli normali fir-reġjun. L-isforzi tagħhom kienu ineffettivi u, fl-1849, għajjien bil-gwerra, it-tnejn irtiraw wara li ffirmaw trattat favorevoli għal Rosas. Deher li fl-aħħar se taqa' Montevideo meta bdiet rewwixta kontra Rosas, immexxija minn Justo José de Urquiza, gvernatur tal-provinċja Arġentina ta' Entre Ríos. L-intervent Brażiljan f'Mejju 1851 f'isem il-Colorados, flimkien mar-rewwixta, biddel is-sitwazzjoni u Oribe ġie megħlub. L-assedju ta' Montevideo tneħħa u l-Gwerra l-Kbira finalment ġiet fi tmiemha. Montevideo ppremja l-appoġġ tal-Brażil billi ffirma trattati li jikkonfermaw id-dritt tal-Brażil li jintervjeni fl-affarijiet interni tal-Urugwaj. Skont it-trattati tal-1851, il-Brażil intervjena militarment fl-Urugwaj kemm-il darba qies li kien meħtieġ. Fl-1865, l-Imperatur tal-Brażil, il-President tal-Arġentina, u l-Ġeneral ta' Colorado Venancio Flores, il-kap tal-gvern Urugwajan li t-tnejn kienu għenu biex jiksbu l-poter, iffurmaw l-Alleanza Tripla. L-Alleanza Tripla ddikjarat gwerra lill-mexxej tal-Paragwaj Francisco Solano López. Il-Gwerra tal-Paragwaj li rriżultat ntemmet bl-invażjoni tal-Paragwaj u t-telfa tiegħu mill-armati tat-tliet pajjiżi kollha. Montevideo intuża bħala stazzjon tal-provvista mill-flotta Brażiljana u esperjenzat perjodu ta' prosperità u kalma relattiva matul il-gwerra. Fl-1867 inbniet l-ewwel linja tal-ferrovija fl-Urugwaj u ġiet inawgurata fergħa ffurmata minn ferrovija miġbuda miż-żwiemel. L-Amministrazzjoni tal-Ferroviji attwali tal-Istat tal-Urugwaj żżomm 2,900 km ta 'netwerk ferrovjarju estensibbli. Il-gvern kostituzzjonali tal-Ġeneral Lorenzo Batlle y Grau (1868-72) irażżan ir-Rivoluzzjoni tal-Lanez l-Bojod. Wara sentejn ta' ġlied, ġie ffirmat ftehim ta' paċi fl-1872 li ta sehem lill-Whites fl-emolumenti u l-funzjonijiet tal-gvern permezz tal-kontroll ta' erba' dipartimenti tal-Urugwaj. [[File:Tuyuti1.jpg|thumb|Truppi Urugwajani fit-trinek fil-Battalja ta' Tuyutí fl-1866, matul il-Gwerra tat-Tripla Alleanza]] Dan it-twaqqif tal-politika ta' koparteċipazzjoni kien jirrappreżenta t-tfittxija għal formula ġdida ta' kompromess ibbażata fuq il-koeżistenza tal-partit fil-poter u l-partit tal-oppożizzjoni. Minkejja dan il-ftehim, il-ħakma ta' Colorado kienet mhedda mir-Rivoluzzjoni Tricolor falluta tal-1875 u r-Rivoluzzjoni Quebracho fl-1886. L-isforz ta' Colorado biex inaqqas l-abjad għal tliet dipartimenti biss qanqal rewwixta abjad tal-1897, li spiċċat bil-ħolqien ta' 16-il dipartiment, li l-abjad minnhom issa kellhom kontroll fuq sitta. Il-bojod ingħataw ⅓ tas-siġġijiet fil-Kungress. Din id-diviżjoni tal-poter damet sakemm il-President José Batlle y Ordóñez waqqaf ir-riformi politiċi tiegħu, li wasslu għall-aħħar rewwixta tal-abjad fl-1904 li ntemmet bil-Battalja ta' Masoller u l-mewt tal-mexxej abjad Aparicio Saravia. Bejn l-1875 u l-1890, il-militar sar iċ-ċentru tal-poter. Matul dan il-perjodu awtoritarju, il-gvern ħa passi lejn l-organizzazzjoni tal-pajjiż bħala stat modern, li jħeġġeġ it-trasformazzjoni ekonomika u soċjali tiegħu. Ġew organizzati gruppi ta' pressjoni (magħmulin prinċipalment minn negozjanti, sidien tal-art u industrijalisti) li kellhom influwenza qawwija fuq il-gvern. Segwa perjodu ta' tranżizzjoni (1886-90), li matulu l-politiċi bdew jerġgħu jiksbu l-art mitlufa u seħħet xi parteċipazzjoni ċivili fil-gvern. Wara l-Gwerra l-Kbira, kien hemm żieda notevoli fin-numru ta' immigranti, l-aktar mill-Italja u Spanja. Fl-1879, il-popolazzjoni totali tal-pajjiż kienet aktar minn 438,500. L-ekonomija rriflettiet rebound notevoli (jekk murija b'mod grafiku, fuq kollox determinanti ekonomiċi oħra relatati) fit-trobbija tal-bhejjem u l-esportazzjonijiet. Montevideo sar ċentru finanzjarju importanti fir-reġjun u ċentru ta 'distribuzzjoni għal oġġetti mill-Arġentina, il-Brażil u l-Paragwaj. === seklu 20 === [[File:Palaciosalvouruguay.jpg|thumb|Il-Palacio Salvo, mibni f'Montevideo bejn l-1925 u l-1928, darba kien l-ogħla bini fl-Amerika Latina.]] Il-mexxej ta' Colorado José Batlle y Ordóñez ġie elett president fl-1903. Is-sena ta' wara, l-abjad mexxew rewwixta rurali, u tmien xhur ta' ġlied imdemmi seħħew qabel ma l-mexxej tagħhom, Aparicio Saravia, inqatel fil-battalja. Il-forzi tal-gvern kienu rebbieħa, li wasslu għat-tmiem tal-politika ta 'ko-parteċipazzjoni li kienet bdiet fl-1872. Batlle serva żewġ termini (1903-07 u 1911-15) li matulhom, ħa vantaġġ mill-istabbiltà tan-nazzjon u l-prosperità ekonomika dejjem tikber , istitwixxa riformi kbar, bħal programm ta' benesseri, involviment tal-gvern f'ħafna aspetti tal-ekonomija, u eżekuttiv plural. Gabriel Terra ħa l-presidenza f'Marzu 1931. L-inawgurazzjoni tiegħu ħabtet mal-effetti tad-Depressjoni l-Kbira, u l-klima soċjali kienet tensa minħabba n-nuqqas ta' impjiegi. Kien hemm ġlied li fihom mietu pulizija u xellugin. Fl-1933, Terra organizza kolp ta' stat, li xolji l-Assemblea Ġenerali u ħadet b'digriet. Fl-1934 ġiet promulgata kostituzzjoni ġdida, li ttrasferiet is-setgħat lill-president. B’mod ġenerali, il-gvern ta' Terra dgħajjef jew innewtralizza n-nazzjonaliżmu ekonomiku u r-riforma soċjali. Fl-1938 saru elezzjonijiet ġenerali u l-kunjati ta' Terra, il-Ġeneral Alfredo Baldomir, ġie elett president. Taħt pressjoni mill-unjins u l-Partit Nazzjonali, Baldomir sostna elezzjonijiet ħielsa, il-libertà tal-istampa, u kostituzzjoni ġdida. Għalkemm Baldomir iddikjara l-Urugwaj newtrali fl-1939, bastimenti tal-gwerra Brittaniċi u l-vapur Ġermaniż Admiral Graf Spee ġġieldu battalja mhux 'il bogħod mill-kosta Urugwajana. L-Ammirall Graf Spee ħa kenn f'Montevideo, talab kenn f'port newtrali, iżda aktar tard ġie ordnat jitlaq. [[File:Admiral Graf Spee Flames.jpg|thumb|left|L-għarqa tal-cruiser Ġermaniż Admiral Graf Spee huwa l-aktar avveniment magħruf li seħħ fl-Urugwaj matul it-Tieni Gwerra Dinjija.]] Fl-1945, l-Urugwaj iffirma formalment id-Dikjarazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti u daħal fit-Tieni Gwerra Dinjija, li wassal lill-pajjiż biex jiddikjara gwerra lill-Ġermanja u lill-Ġappun. Wara t-tmiem tal-gwerra, sar membru fundatur tan-Nazzjonijiet Uniti. Fl-aħħar tas-snin ħamsin, parzjalment minħabba tnaqqis globali fid-domanda għall-prodotti agrikoli Urugwajani, l-Urugwajani sofrew tnaqqis qawwi fil-livell tal-għajxien tagħhom, li wassal għal militanza studenteska u inkwiet tax-xogħol. Fis-sittinijiet, tfaċċat grupp armat ta' terroristi ta' gwerillieri urbani Marxist-Leninist, magħruf bħala t-Tupamaros, li kienu involuti f'attivitajiet bħal estorsjoni, serq, attakki, ħtif u qtil, minbarra li ppruvaw iwaqqgħu l-gvern. === Reġim ċivili-militari === Il-President Jorge Pacheco ddikjara stat ta' emerġenza fl-1968, segwit minn sospensjoni ulterjuri tal-libertajiet ċivili fl-1972. reġim militari. === Preżenti === [[File:Batlle1.jpg|thumb|L-eks President Urugwajan Jorge Batlle mal-eks President Amerikan George HW Bush fl-2003]] Kostituzzjoni ġdida, abbozzata mill-militar, ġiet miċħuda f'referendum f'Novembru 1980. Wara r-referendum, il-forzi armati ħabbru pjan għal ritorn għall-gvern ċivili, u saru elezzjonijiet nazzjonali fl-1984. Il-mexxej tal-Partit Colorado, Julio María Sanguinetti rebaħ il-presidenza u serva mill-1985 sal-1990. L-ewwel amministrazzjoni ta' Sanguinetti implimentat riformi ekonomiċi u kkonsolidat id-demokrazija wara s-snin tal-pajjiż taħt il-ħakma militari. Luis Alberto Lacalle, tal-Partit Nazzjonali, rebaħ l-elezzjonijiet presidenzjali tal-1989 u referendum approva amnestija għal dawk li jiksru d-drittijiet tal-bniedem. Sanguinetti reġa' ġie elett fl-1994. Iż-żewġ presidenti komplew ir-riformi strutturali ekonomiċi mibdija wara r-restawr tad-demokrazija u riformi importanti oħra kienu mmirati lejn it-titjib tas-sistema elettorali, is-sigurtà soċjali, l-edukazzjoni u s-sigurtà pubblika. == Ġeografija == [[File:Uruguay fisico.png|thumb|Mappa topografika tal-Urugwaj]] B'176,214 km² (68,037 sq mi) ta 'art kontinentali u 142,199 km² (54,903 sq mi) ta' ilma ġurisdizzjonali u gżejjer żgħar tax-xmajjar, l-Urugwaj huwa t-tieni l-iżgħar nazzjon sovran fl-Amerika t'Isfel (wara s-Surinam) u t-tielet l-iżgħar territorju (Gujana Franċiża) l-iżgħar). Il-pajsaġġ prinċipalment fih pjanuri mimlijin u meded ta' muntanji baxxi (xfafar) b'artijiet baxxi kostali fertili. L-Urugwaj għandu 660 km (410 mil) ta’ kosta. Il-pajjiż huwa kopert minn netwerk dens tax-xmajjar, magħmul minn erba 'baċini tax-xmajjar jew deltas: il-Baċir tal-Plata, ix-Xmara Urugwaj, il-Laguna Merín u x-Xmara Negro. Ix-xmara interna ewlenija hija r-Río Negro. Tul il-kosta Atlantika hemm diversi laguni. L-ogħla punt fil-pajjiż huwa Cerro Catedral, li s-samit tiegħu jilħaq 514 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fis-Sierra de Carapé. Lejn il-Lbiċ hemm ir-Río de la Plata, estwarju tax-Xmara Urugwaj (xmara li tifforma l-fruntiera tal-punent tal-pajjiż). Montevideo hija l-kapitali nazzjonali l-aktar fin-nofsinhar fl-Ameriki u t-tielet l-aktar fin-nofsinhar fid-dinja (wara Canberra u Wellington). L-Urugwaj huwa l-uniku pajjiż fl-Amerika t'Isfel li jinsab kompletament fin-Nofsinhar tat-Tropiku tal-Kaprikornu u huwa l-istat sovran l-aktar fin-Nofsinhar fid-dinja meta ordnat mill-iktar punt tat-tramuntana tal-latitudni. Hemm għaxar parks nazzjonali fl-Urugwaj: ħamsa fiż-żoni umdi tal-Lvant, tlieta fil-muntanji ċentrali u wieħed fil-punent tul ix-Xmara Urugwaj. L-Urugwaj huwa dar għall-ekoreġjun terrestri tas-savana Urugwajana. Il-pajjiż kellu punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2019 ta' 3.61/10, li kklassifika fil-147 post globalment fost 172 pajjiż. === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map URY present.svg|thumb|left|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen-Geiger għall-Urugwaj]] Jinsabu għal kollox fiż-żona moderata tan-Nofsinhar, l-Urugwaj għandu klima relattivament beninna u pjuttost uniformi mal-pajjiż kollu. Skont il-Klassifikazzjoni tal-Klima Köppen, il-biċċa l-kbira tal-pajjiż għandu klima subtropikali umda (Cfa). F'xi punti biss tal-Kosta Atlantika u fuq is-samits ta' l-għoljiet ogħla ta' Cuchilla Grande il-klima għandha klima oċeanika (Cfb). Il-pajjiż għandu erba' staġuni: is-sajf jibda minn Diċembru sa Marzu u x-xitwa minn Ġunju sa Settembru. Il-varjazzjonijiet staġjonali huma evidenti, iżda l-estremi tat-temperatura huma rari. Is-Sjuf huma ttemprati mill-irjieħ tal-Atlantiku u kesħa intensa mhix magħrufa fix-xitwa. Għalkemm qatt ma' jkun kiesaħ ħafna, il-ġlata sseħħ kull sena matul ix-xhur tax-xitwa u l-preċipitazzjoni, bħal sleet u silġ, isseħħ kważi kull xitwa, iżda l-borra hija rari ħafna; Dan iseħħ kull sentejn f'elevazzjonijiet ogħla, iżda kważi dejjem mingħajr akkumulazzjoni. Kif ikun mistenni bl-abbundanza tiegħu ta 'ilma, umdità għolja u ċpar huma komuni. In-nuqqas ta' muntanji, li jaġixxu bħala ostakli klimatiċi, jagħmlu l-lokalitajiet kollha vulnerabbli għal irjieħ qawwija u bidliet rapidi fit-temp hekk kif fronti jew maltempati jiknes madwar il-pajjiż. Dawn il-maltempati jistgħu jkunu qawwija; Jistgħu jġibu maltempati, silġ, u xi kultant anke tornadoes. Il-pajjiż jesperjenza ċikluni extratropikali iżda mhux ċikluni tropikali, minħabba l-fatt li l-Oċean Atlantiku t'Isfel rarament ikun sħun biżżejjed għall-iżvilupp tagħhom. Kemm it-temp tas-sajf kif ukoll tax-xitwa jista' jvarja minn jum għall-ieħor bil-mogħdija ta' fronti tal-maltemp, fejn riħ sħun mit-tramuntana jista’ kultant ikun segwit minn riħ kiesaħ (pampero) mill-Pampas Arġentina. Għalkemm kemm it-temperatura kif ukoll il-preċipitazzjoni huma pjuttost uniformi mal-pajjiż kollu, hemm differenzi konsiderevoli fit-territorju kollu. It-temperatura medja annwali tal-pajjiż hija 17.5 °C (63.5 °F), li tvarja minn 16 °C (61 °F) fix-Xlokk għal 19 °C (66 °F) fil-majjistral. [68] It-temperaturi tax-xitwa jvarjaw minn medja ta' kuljum ta' 11°C (52°F) fin-nofsinhar sa 14°C (57°F) fit-tramuntana, filwaqt li t-temperaturi medji ta' kuljum tas-sajf ivarjaw minn 21°C (70°F) fix-Xlokk u 25 °C (77 °F) fil-majjistral. Ix-Xlokk huwa konsiderevolment aktar frisk mill-bqija tal-pajjiż, speċjalment matul ir-rebbiegħa, meta l-ilma kiesaħ tal-oċean wara x-xitwa jkessaħ it-temperatura tal-arja u jġib aktar umdità f'dak ir-reġjun. Madankollu, in-nofsinhar tal-pajjiż jirċievi inqas xita mit-tramuntana. Pereżempju, Montevideo tirċievi madwar 1,100 millimetru (43 in) ta' preċipitazzjoni fis-sena, filwaqt li l-belt ta' Rivera fil-grigal tirċievi 1,600 millimetru (63 in). L-aktar xita qawwija sseħħ fix-xhur tal-ħarifa, għalkemm l-aktar perjodi ta' xita frekwenti jseħħu fix-xitwa. Iżda xorta d-differenza mhix kbira biżżejjed biex tikkunsidra staġun niexef jew imxarrab, perjodi ta' nixfa jew xita eċċessiva jistgħu jseħħu fi kwalunkwe ħin matul is-sena. It-temperaturi estremi nazzjonali fil-livell tal-baħar huma 44 °C (111 °F) fil-belt ta' Paysandú (20 ta' Jannar, 1943) u l-belt ta’ Florida (14 ta' Jannar, 2022), u -11.0 °C (12.2 °F) fi il-belt ta' Melo (14 ta' Ġunju, 1967). == Gvern u politika == [[File:Palacio Legislativo--.JPG|thumb|Palazz Leġiżlattiv (Palacio Legislativo), Montevideo]] L-Urugwaj hija repubblika demokratika rappreżentattiva b'sistema presidenzjali. Il-membri tal-gvern jiġu eletti għal terminu ta' ħames snin permezz ta' sistema ta' suffraġju universali. L-Urugwaj huwa stat unitarju: il-ġustizzja, l-edukazzjoni, is-saħħa, is-sigurtà, il-politika barranija u d-difiża huma amministrati fil-pajjiż kollu. Il-Poter Eżekuttiv huwa eżerċitat mill-president u kabinett ta' 14-il ministru. [[File:Palacio Piria, Montevideo 05.jpg|thumb|Palazz Piria (Palacio Piria), sede tal-Qorti Suprema tal-Ġustizzja]] Is-setgħa leġiżlattiva hija kkostitwita mill-Assemblea Ġenerali, magħmula minn żewġ kmamar: il-Kamra tad-Deputati, magħmula minn 99 membru li jirrappreżentaw id-19-il dipartiment, eletti għal perjodu ta' ħames snin ibbażati fuq rappreżentanza proporzjonali; u l-Kamra tas-Senaturi, magħmula minn 31 membru, li minnhom 30 huma eletti għal terminu ta' ħames snin ibbażat fuq rappreżentanza proporzjonali u l-viċi president, li jippresiedi l-kamra u għandu d-dritt tal-vot. Is-setgħa ġudizzjarja hija eżerċitata mill-Qorti Suprema, il-Qorti Suprema, u l-imħallfin fil-pajjiż kollu. Il-membri tal-Qorti Suprema huma eletti mill-Assemblea Ġenerali; Il-membri tal-Qorti Suprema jintgħażlu mill-Qorti Suprema bil-kunsens tas-Senat, u l-imħallfin jinħatru direttament mill-Qorti Suprema. L-Urugwaj adotta l-kostituzzjoni attwali tiegħu fl-1967. === Diviżjonijiet amministrattivi === [[File:Departments of Uruguay (map).png|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi]] Il-pajjiż huwa maqsum fi 19-il dipartiment. Il-gvern dipartimentali huwa eżerċitat mis-Sindki (Eżekuttiv Komuni) u l-Bordijiet Dipartimentali (Leġiżlattivi Komuni). Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija 3,070,000 abitant (1988) u hija kkonċentrata bil-kbir (87 fil-mija) fiċ-ċentri urbani. === Relazzjonijiet barranin === [[File:Sede Del Mercosur 02.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali tas-Suq Komuni tan-Nofsinhar, Montevideo]] Il-politika barranija tal-pajjiż hija mmexxija mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin. L-Urugwaj tradizzjonalment kellu rabtiet politiċi u kulturali b'saħħithom mal-pajjiżi ġirien tiegħu u mal-Ewropa, u r-relazzjonijiet internazzjonali tiegħu ġew iggwidati mill-prinċipji tan-nonintervent u l-multilateraliżmu. Il-pajjiż huwa membru fundatur ta' organizzazzjonijiet internazzjonali bħan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, is-Suq Komuni tan-Nofsinhar u l-Assoċjazzjoni tal-Integrazzjoni tal-Amerika Latina. Il-kwartieri ġenerali ta' dawn l-aħħar tnejn jinsabu fil-kapitali tagħha Montevideo, u għalhekk ir-rwol tal-belt tqabbel ma' dak ta' Brussell fl-Ewropa. L-Urugwaj għandu żewġ tilwim dwar il-fruntieri mhux ikkontestati mal-Brażil, fuq Isla Brasilera u r-reġjun tax-Xmara Invernada ta' 235 km2 (91 sq mi) qrib Masoller. Iż-żewġ pajjiżi ma jaqblux dwar liema tributarju jirrappreżenta s-sors leġittimu tax-Xmara Quaraí/Cuareim, li tiddefinixxi l-fruntiera fl-aħħar taqsima kkontestata, skont it-trattat tal-fruntiera tal-1851 bejn iż-żewġ pajjiżi. Madankollu, dawn it-tilwim fuq il-fruntieri ma żammewx liż-żewġ pajjiżi milli jkollhom relazzjonijiet diplomatiċi ta’ ħbiberija u rabtiet ekonomiċi b’saħħithom. S'issa, iż-żoni kkontestati jibqgħu de facto taħt il-kontroll Brażiljan, bi ftit jew xejn sforz reali mill-Urugwaj biex jasserixxi t-talbiet tiegħu. L-Urugwaj huwa wkoll membru fundatur tal-Forum ta' Stati Żgħar (FOSS), grupp volontarju u informali tan-Nazzjonijiet Uniti. Il-pajjiż gawda relazzjonijiet ta' ħbiberija mal-Istati Uniti mit-tranżizzjoni tiegħu lura għad-demokrazija. Ir-rabtiet kummerċjali bejn iż-żewġ pajjiżi kibru bl-iffirmar ta' trattat ta' investiment bilaterali fl-2004 u Ftehim ta’ Qafas ta’ Kummerċ u Investiment f’Jannar 2007. L-Istati Uniti u l-Urugwaj kkoperaw ukoll fuq kwistjonijiet militari, u ż-żewġ pajjiżi kellhom rwoli importanti fl-Istati Uniti. Missjoni ta' Stabbilizzazzjoni tan-Nazzjonijiet f'Ħaiti. Fl-2017, l-Urugwaj iffirma t-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. Reġgħet ingħaqdet ukoll mat-Trattat Inter-Amerikan ta' Assistenza Reċiproka (TIAR jew "Patt ta' Rio") fl-2020. L-Urugwaj huwa t-52 l-iktar pajjiż paċifiku fid-dinja, skont l-Indiċi Globali tal-Paċi tal-2024. === Militari === [[File:R.O.C Marine Corps M41A3 Walker Bulldog front view.jpg|thumb|left|Monument għat-tank ħafif M41 Walker Bulldog tal-Armata Urugwajana]] [[File:Formación A-37B Fuerza Aérea Uruguaya.jpg|thumb|Żewġ Air Force Cessna A-37 Dragonfly waqt titjira]] Il-Forzi Armati Urugwajani huma kostituzzjonalment subordinati għall-President tar-Repubblika, permezz tal-Ministru tad-Difiża. Il-persunal tal-forzi armati jammonta għal madwar 18,000 għall-Armata, 6,000 għan-Navy u 3,000 għall-Air Force. L-ingaġġ huwa volontarju fi żmien ta' paċi, iżda l-gvern għandu l-awtorità li jirrekluta f'sitwazzjonijiet ta' emerġenza. L-Urugwaj jinsab fl-ewwel post fid-dinja f'termini per capita għall-kontribuzzjonijiet tiegħu lill-forzi taż-żamma tal-paċi tan-Nazzjonijiet Uniti, b'2,513 suldat u uffiċjal f'10 missjonijiet taż-żamma tal-paċi tan-NU. Sa Frar 2010, l-Urugwaj kellu 1,136 persunal militari skjerat f'Ħaiti b'appoġġ għall-MINUSTAH u 1,360 skjerat b'appoġġ għall-MONUC fil-Kongo. F'Diċembru 2010, il-Ġeneral Maġġur Urugwajan Gloodtdofsky inħatar Kap tal-Osservaturi Militari u kap tal-Grupp tal-Osservaturi Militari tan-Nazzjonijiet Uniti fl-Indja u l-Pakistan. Minn Mejju 2009, l-omosesswali tħallew iservu fil-militar wara li l-Ministru tad-Difiża ffirma digriet li jgħid li l-politika tar-reklutaġġ militari ma tibqax tiddiskrimina fuq il-bażi tal-orjentazzjoni sesswali, l-Istati Uniti pprovdew $1.7 miljun lill-Urugwaj f'assistenza militari, inkluż $1 miljun f'Finanzjament Militari Barrani u $480,000 f'Edukazzjoni u Taħriġ Militari Internazzjonali. === Infurzar tal-liġi === [[File:National Police of Uruguay coat of arms.png|thumb|]] Il-Pulizija Nazzjonali tal-Urugwaj hija forza tal-pulizija nazzjonali u istituzzjonali tar-Repubblika tal-Urugwaj, imwaqqfa fit-18 ta' Diċembru, 1829. Jiddependi fuq il-Fergħa Eżekuttiva permezz tal-Ministeru tal-Intern. Il-missjoni ewlenija tagħha hija li tipproteġi l-eżerċizzju ħieles tad-drittijiet u l-libertajiet, tiggarantixxi ordni, sigurtà interna, tiżgura l-konformità mal-liġijiet, tassisti u tipproteġi n-nies, tipprevjeni t-twettiq ta' reati, tiggarantixxi s-sigurtà f'postijiet u spettakli pubbliċi, tirreprimi mgieba li jikkostitwixxu reati u reati. == Ekonomija == [[File:GDP per capita development of Uruguay.svg|thumb|Evoluzzjoni tal-PGD per capita mill-1900]] Fl-1991, il-pajjiż esperjenza żieda fl-istrajkijiet biex jikseb kumpens tal-pagi biex jikkumpensa għall-inflazzjoni u biex jopponi l-privatizzazzjonijiet mixtieqa mill-gvern ta' Luis Alberto Lacalle. Fl-1992 kien imsejjaħ strajk ġenerali, u l-politika ta' privatizzazzjoni ġiet miċħuda b'mod wiesa' b'referendum (71.6% kontra l-privatizzazzjoni tat-telekomunikazzjoni). Fl-1994 u l-1995, l-Urugwaj ffaċċja diffikultajiet ekonomiċi kkawżati mil-liberalizzazzjoni tal-kummerċ barrani, li żiedet id-defiċit kummerċjali. Il-Montevideo Gas Company u l-linja tal-ajru Pluna ġew mgħoddija lis-settur privat, iżda l-pass tal-privatizzazzjoni naqas fl-1996. L-Urugwaj esperjenza kriżi ekonomika u finanzjarja kbira bejn l-1999 u l-2002, prinċipalment effett indirett tal-problemi ekonomiċi tal-Arġentina. L-ekonomija naqset 11% u l-qgħad tela għal 21%. Minkejja s-severità tax-xokkijiet kummerċjali, l-indikaturi finanzjarji tal-Urugwaj baqgħu aktar stabbli minn dawk tal-ġirien tiegħu, riflessjoni tar-reputazzjoni soda tiegħu fost l-investituri u l-klassifikazzjoni tal-bonds sovrani ta' grad ta' investiment, waħda minn tnejn biss fl-Amerika t’Isfel. [[File:World Trade Center Montevideo.jpg|thumb|Montevideo World Trade Center]] Fl-2004, il-gvern Batlle ffirma ftehim ta' stand-by triennali ta' $1.1 biljun mal-Fond Monetarju Internazzjonali (IMF), li jimpenja lill-pajjiż għal surplus fiskali primarju sostanzjali, inflazzjoni baxxa, tnaqqis konsiderevoli fid-dejn estern, u diversi riformi strutturali maħsuba biex itejbu. kompetittività u jattiraw investiment barrani. L-Urugwaj temm il-ftehim fl-2006 wara li ħallas minn qabel id-dejn tiegħu, iżda żamm diversi mill-impenji tal-politika. Vázquez, li ħa l-kariga f'Marzu 2005, ħoloq il-Ministeru tal-Iżvilupp Soċjali u fittex li jnaqqas ir-rata tal-faqar tal-pajjiż b'Pjan Nazzjonali ta' Għajnuna ta' Emerġenza Soċjali (PANES) ta' $240 miljun, li pprovda trasferiment monetarju kondizzjonali kull xahar ta' madwar 75 dollaru għal aktar. minn 100,000 dar f'faqar estrem. Bi skambju, dawk li jirċievu benefiċċji kienu meħtieġa li jipparteċipaw f’xogħol fil-komunità, jiżguraw li t-tfal tagħhom jattendu l-iskola kuljum, u għaddew minn kontrolli tas-saħħa regolari. Wara l-inadempjenza tal-Arġentina fl-2001, il-prezzijiet fl-ekonomija Urugwajana għamlu varjetà ta 'servizzi, inklużi teknoloġija tal-informazzjoni u kompetenza arkitettonika, li darba kienu għaljin wisq f'ħafna swieq barranin, esportabbli. Bejn l-2007 u l-2009, l-Urugwaj kien l-uniku pajjiż fl-Ameriki li teknikament ma esperjenzax riċessjoni (żewġ kwarti konsekuttivi ta' tnaqqis). Il-qgħad laħaq l-inqas livell rekord ta' 5.4% f’Diċembru 2010 qabel tela’ għal 6.1% f’Jannar 2011. Filwaqt li l-qgħad għadu f'livell baxx, l-IMF innota żieda fil-pressjonijiet inflazzjonarji, u l-PGD tal-Urugwaj kiber b’10.4% matul l-ewwel nofs ta' 2010. Skont stimi tal-FMI, l-Urugwaj jikseb tkabbir reali tal-PGD ta' bejn 8 % u 8.5 % fl-2010, segwit minn tkabbir ta' 5 % fl-2011 u 4 % fis-snin ta' wara. Id-dejn pubbliku gross ikkuntratta fit-tieni kwart tal-2010, wara ħames perjodi konsekuttivi ta' żieda sostnuta, laħaq il-21,885 miljun dollaru, ekwivalenti għal 59.5% tal-PGD. L-Urugwaj kklassifikat fit-63 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. === Agrikoltura === [[File:Viña en Otoño.jpg|thumb|Vinja fl-Urugwaj]] Fl-2010, is-settur agrikolu orjentat lejn l-esportazzjoni tal-Urugwaj kkontribwixxa 9.3% tal-PGD u impjega 13% tal-forza tax-xogħol. L-istatistika uffiċjali mill-Ministeru tal-Agrikoltura u l-Bhejjem tal-Urugwaj tindika li t-trobbija tal-baqar u tan-nagħaġ fl-Urugwaj tokkupa 59.6% tal-art. Il-perċentwal jiżdied aktar għal 82.4% me t-trobbija tal-bhejjem hija marbuta ma' attivitajiet agrikoli oħra bħall-produzzjoni tal-ħalib, l-għalf, u r-rotazzjoni mata' għelejjel bħar-ross. Skont il-FAOSTAT, l-Urugwaj huwa wieħed mill-akbar produtturi fid-dinja tas-sojja (9th), suf (12th), laħam taż-żiemel (14th), xama’ tan-naħal (14th) u sfarġel (17th). Il-maġġoranza tal-farms (25,500 minn 39,120) huma mmexxija mill-familja; Iċ-ċanga u s-suf jirrappreżentaw l-attivitajiet ewlenin u s-sors ewlieni tad-dħul għal 65% minnhom, segwiti mill-produzzjoni tal-ħxejjex bi 12%, il-produzzjoni tal-ħalib bi 11%, it-trobbija tal-ħnieżer bi 2% u t-trobbija tat-tjur ukoll bi 2%. Iċ-ċanga hija l-prodott ewlieni tal-esportazzjoni tal-pajjiż, b'total ta' aktar minn biljun dollaru fl-2006. Fl-2007, l-Urugwaj kellu merħla ta' baqar ta' 12-il miljun ras, li jagħmilha l-pajjiż bl-akbar numru ta' baqar per capita (3.8). Madankollu, 54% huma f'idejn 11% tal-produtturi, li għandhom minimu ta' 500 ras. Fl-estrem l-ieħor, 38 % tal-produtturi jisfruttaw artijiet żgħar u għandhom merħliet medji ta' inqas minn mitt ras. === Turiżmu === [[File:Punta del este3.jpg|thumb|Punta del Este hija waħda mid-destinazzjonijiet turistiċi ewlenin fil-Kon tan-Nofsinhar.]] L-industrija tat-turiżmu hija parti importanti mill-ekonomija Urugwajana. Fl-2012 kien stmat li s-settur kien jammonta għal 97,000 impjieg u (direttament u indirettament) 9% tal-PGD. [[File:Colo do sac 1.jpg|thumb|Il-belt kolonjali storika ta' Colonia del Sacramento]] Fl-2023, 3.8 miljun turist daħlu fl-Urugwaj, li l-maġġoranza tagħhom kienu Arġentini u Brażiljani, segwiti miċ-Ċileni, il-Paragwajani, l-Amerikani u l-Ewropej ta' diversi nazzjonalitajiet. Esperjenzi kulturali fl-Urugwaj jinkludu l-esplorazzjoni tal-wirt kolonjali tal-pajjiż, kif jista' jinstab f'Colonia del Sacramento. Montevideo, il-kapitali tal-pajjiż, hija dar għall-aktar għażla diversa ta 'attivitajiet kulturali. Monumenti storiċi bħall-Mużew Torres García u l-Istadium Centenario, li ospitaw l-ewwel Tazza tad-Dinja fl-istorja, huma eżempji. Madankollu, sempliċiment jimxu fit-toroq jippermetti lit-turisti jesperjenzaw il-kultura ikkulurita tal-belt. Waħda mill-attrazzjonijiet naturali ewlenin tal-Urugwaj hija Punta del Este. Punta del Este tinsab fuq peniżola żgħira 'l barra mill-kosta tax-Xlokk tal-Urugwaj. Il-bajjiet tagħha huma maqsuma f'Mansa, jew ġenb ġentili (xmara) u Brava, jew naħa imħatteb (oċean). Il-Mansa huwa l-aktar adattat għall-għawm tax-xemx, snorkeling, u opportunitajiet oħra ta' rikreazzjoni baxxi, filwaqt li l-Brava huwa l-aktar adattat għal sports ta' avventura, bħas-surfing. Punta del Este tmiss mal-belt ta' Maldonado, filwaqt li lejn il-grigal tul il-kosta hemm ir-resorts iżgħar ta' La Barra u José Ignacio. L-Urugwaj huwa l-pajjiż tal-Amerika Latina li jirċievi l-aktar turisti meta mqabbel mal-popolazzjoni tiegħu. Għall-Urugwaj, it-turiżmu Arġentin huwa essenzjali, peress li jirrappreżenta 56% tat-turiżmu estern li jirċievu kull sena u 70% matul ix-xhur tas-sajf. Għalkemm vacationers Arġentini huma suq fil-mira importanti għat-turiżmu fl-Urugwaj, f'dawn l-aħħar snin il-pajjiż irnexxielu jpoġġi lilu nnifsu bħala destinazzjoni turistika importanti fi swieq oħra, li jirċievi fluss għoli ta' viżitaturi minn pajjiżi bħall-Brażil, il-Paragwaj u l-Istati Uniti, fost oħrajn. === Trasport === [[File:Вид на монтевидеоский порт.jpg|thumb|Port ta' Montevideo]] [[File:Aeropuerto carrasco.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali Carrasco, Montevideo]] Il-port ta' Montevideo, li jimmaniġġja aktar minn 1.1 miljun kontenitur fis-sena, huwa l-aktar terminal tal-kontejners avvanzat fl-Amerika t'Isfel. Il-baċir tiegħu jista 'jimmaniġġja bastimenti b'fundar ta' 14-il metru (46 pied). Disa' krejnijiet gantry jippermettu bejn 80 u 100 moviment fis-siegħa. Il-port ta' Nueva Palmira huwa punt reġjonali importanti ta' trasferiment tal-merkanzija u fih terminals kemm privati ​​kif ukoll statali. L-Ajruport Internazzjonali ta' Carrasco kien inizjalment inawgurat fl-1947 u fl-2009, Puerta del Sur, is-sid u l-operatur tal-ajruport, b'investiment ta' $165 miljun, kkummissjonat lil Rafael Viñoly Arquitectos biex jespandi u jimmodernizza l-faċilitajiet eżistenti b'terminal ġdid u spazjuż tal-passiġġieri. biex tiżdied il-kapaċità u jistimulaw it-tkabbir tan-negozju u t-turiżmu fir-reġjun. Il-ġurnal Bordier ibbażat f'Londra għażel l-Ajruport Internazzjonali ta' Carrasco, li jservi Montevideo, bħala wieħed mill-aqwa erba' ajruporti fid-dinja fis-27 edizzjoni tiegħu. L-ajruport jista' jimmaniġġja sa 4.5 miljun utent fis-sena. PLUNA kienet il-linja tal-ajru tal-bandiera tal-Urugwaj u kellha l-kwartieri ġenerali tagħha f'Carrasco. L-Ajruport Internazzjonali ta' Punta del Este, li jinsab 15-il kilometru minn Punta del Este fid-Dipartiment ta' Maldonado, huwa t-tieni terminal tal-ajru l-aktar traffikuż fl-Urugwaj, mibni mill-perit Urugwajan Carlos Ott. Ġie inawgurat fl-1997. L-Amministrazzjoni tal-Ferroviji tal-Istat hija l-korp awtonomu inkarigat mit-trasport ferrovjarju u l-manutenzjoni tan-netwerk ferrovjarju. L-Urugwaj għandu madwar 1,200 km (750 mi) ta' ferroviji operattivi. Sal-1947, madwar 90% tas-sistema ferrovjarja kienet proprjetà Brittanika. Fl-1949, il-gvern nazzjonalizza l-ferroviji, flimkien mat-tramms elettriċi u l-Montevideo Water Company. Madankollu, fl-1985 il-“Pjan Nazzjonali tat-Trasport” issuġġerixxa li l-ferroviji tal-passiġġieri kienu għaljin wisq biex jissewwew u jinżammu. Il-ferroviji tal-merkanzija se jkomplu għal tagħbijiet ta' aktar minn 120 tunnellata, iżda t-trasport bil-karozza tal-linja sar l-alternattiva "ekonomika" għall-vjaġġaturi. Is-servizz tal-passiġġieri twaqqaf fl-1988. Madankollu, is-servizz tal-passiġġieri bil-ferrovija lejn Montevideo reġa' beda fl-1993 u issa jinkludi tliet linji suburbani. [[File:Aeropuerto Punta del Este.png|thumb|Ajruport Internazzjonali ta' Punta del Este (Aeropuerto Internacional de Punta del Este)]] Toroq pavimentati jgħaqqdu Montevideo maċ-ċentri urbani l-oħra tal-pajjiż, l-awtostradi ewlenin iwasslu għall-fruntiera u għall-ibliet ġirien. Bosta toroq mhux pavimentati jgħaqqdu rziezet u bliet żgħar. Ħafna mis-servizz domestiku tal-merkanzija u tal-passiġġieri tal-pajjiż huwa bit-triq aktar milli bil-ferrovija. Rivera Il-pajjiż għandu diversi servizzi internazzjonali tal-karozzi tal-linja li jgħaqqdu l-belt kapitali u tal-fruntiera mal-pajjiżi ġirien. Dawn jinkludu 17-il destinazzjoni fl-Arġentina, u l-bliet kapitali taċ-Ċili u l-Paragwaj. === Telekomunikazzjonijiet === L-industrija tat-telekomunikazzjoni hija aktar żviluppata minn ħafna mill-pajjiżi l-oħra tal-Amerika Latina, billi hija l-ewwel pajjiż fl-Ameriki li kiseb kopertura sħiħa tat-telefon diġitali fl-1997. Is-sistema tat-telefon hija kompletament diġitalizzata u għandha kopertura tajba ħafna madwar il-pajjiż. Is-sistema hija tal-istat u kien hemm proposti kontroversjali biex tiġi privatizzata parzjalment mis-snin disgħin. Is-suq tat-telefonija ċellulari huwa kondiviż mill-ANTEL tal-istat u żewġ kumpaniji privati, Movistar u Claro. === Enerġija === Aktar minn 97% tal-elettriku tal-Urugwaj ġej minn enerġija rinnovabbli. Il-bidla drastika, li saret f’inqas minn għaxar snin u mingħajr fondi mill-gvern, naqqset l-ispejjeż tal-elettriku u l-carbon footprint tal-pajjiż. Ħafna mill-elettriku ġej minn faċilitajiet idroelettriċi u wind farms. L-Urugwaj m'għadux jimporta l-elettriku. Fl-2021, l-Urugwaj kellu, f'termini ta' elettriku rinnovabbli installat, 1,538 MW f'enerġija idroelettrika, 1,514 MW f'enerġija mir-riħ (il-35 l-akbar fid-dinja), 258 MW f'enerġija solari (is-66 l-akbar fid-dinja) u 423 MW f'bijomassa. == Demografija == L-Urugwajani huma ta' oriġini predominantement Ewropea, b'aktar minn 87.7% tal-popolazzjoni li tiddikjara antenati Ewropej fiċ-ċensiment tal-2011. Ħafna mill-Urugwajani ta' antenati Ewropej huma dixxendenti ta' immigranti tas-seklu 19 u 20 minn Spanja u l-Italja, u sa ċertu punt mill-Ġermanja, Franza u. Gran Brittanja. L-ewwel settlers kienu emigraw mill-Arġentina. Nies ta' dixxendenza Afrikana jirrappreżentaw madwar ħamsa fil-mija tat-total. Hemm ukoll komunitajiet Ġappuniżi importanti. B'mod ġenerali, il-kompożizzjoni etnika hija simili għall-provinċji Arġentini ġirien, kif ukoll in-Nofsinhar tal-Brażil. Bejn l-1963 u l-1985, huwa stmat li emigraw 320,000 Urugwajan. L-aktar destinazzjonijiet popolari għall-emigranti Urugwajani huma l-Arġentina, segwiti mill-Istati Uniti, l-Awstralja, il-Kanada, Spanja, l-Italja u Franza. Fl-2009, għall-ewwel darba f’44 sena, il-pajjiż ra influss ġenerali pożittiv meta qabbel l-immigrazzjoni mal-emigrazzjoni. Ingħataw 3,825 permess ta' residenza fl-2009, meta mqabbla ma' 1,216 fl-2005. 50% tar-residenti legali ġodda ġejjin mill-Arġentina u l-Brażil. Liġi dwar l-immigrazzjoni li għaddiet fl-2008 tagħti lill-immigranti l-istess drittijiet u opportunitajiet bħaċ-ċittadini, bir-rekwiżit li juru dħul fix-xahar ta' $650. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni tal-Urugwaj hija ħafna inqas minn dik ta' pajjiżi oħra tal-Amerika Latina. L-età medja tagħha hija ta' 35.3 snin, ogħla mill-medja dinjija minħabba r-rata baxxa tat-twelid tagħha, l-istennija tal-ħajja għolja u rata relattivament għolja ta' emigrazzjoni fost iż-żgħażagħ. Kwart tal-popolazzjoni għandha inqas minn 15-il sena u madwar sitta għandha 60 sena jew aktar. Fl-2017, ir-rata medja tal-fertilità totali (TFR) fl-Urugwaj kienet ta' 1.70 tifel u tifla mwielda għal kull mara, taħt ir-rata ta' sostituzzjoni ta' 2.1. Dan jibqa’ konsiderevolment taħt il-quċċata ta' 5.76 tifel u tifla mwielda għal kull mara fl-1882. Montevideo hija l-unika belt kbira, b'madwar 1.9 miljun abitant, aktar minn nofs il-popolazzjoni totali tal-pajjiż. Il-bqija tal-popolazzjoni urbana tgħix f'madwar 30 post. Rapport tal-2017 tal-IDB dwar il-kundizzjonijiet tax-xogħol fin-nazzjonijiet tal-Amerika Latina kklassifika lill-Urugwaj bħala l-mexxej tar-reġjun b'mod ġenerali u fis-subindiċi kollha ħlief wieħed, inklużi s-sess, l-età, id-dħul, il-formalità u l-parteċipazzjoni tax-xogħol. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika fl-Urugwaj (ċensiment tal-2011) ==== * Abjad 87.7% * Iswed 4.6% * Indiġeni 2.4% * Asja tal-Lvant 0.2% * Oħrajn/ebda 5.1% === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Carlos 1.jpg|thumb|Il-Knisja ta' San Carlos Borromeo f'San Carlos hija waħda mill-eqdem knejjes fl-Urugwaj.]] Il-Kristjaneżmu huwa l-aktar reliġjon importanti fl-Urugwaj. Il-pajjiż m'għandux reliġjon uffiċjali; Il-Knisja u l-Istat huma uffiċjalment separati, u l-libertà reliġjuża hija garantita. Stħarriġ tal-2008 mill-INE tal-Urugwaj wera li l-Kristjaneżmu Kattoliku huwa r-reliġjon ewlenija, b'45.7% - 81.4% tal-popolazzjoni; 9.0% huma Insara mhux Kattoliċi, 0.6% huma animisti jew umbandisti (reliġjon Afro-Brażiljana), u 0.4% huma Lhud. 30.1% iddikjaraw li jemmnu f'alla, iżda ma jappartjenu għall-ebda reliġjon, filwaqt li 14% kienu atei jew agnostiċi. Fost il-komunità Armena mdaqqsa ta' Montevideo, ir-reliġjon dominanti hija l-Kristjaneżmu, speċifikament l-Appostolika Armena. Osservaturi politiċi jqisu lill-Urugwaj bħala l-aktar pajjiż sekulari fl-Amerika. Is-sekularizzazzjoni tal-Urugwaj bdiet bir-rwol relattivament minuri tal-knisja fl-era kolonjali, meta mqabbla ma' partijiet oħra tal-Imperu Spanjol. In-numru żgħir ta' popli indiġeni fl-Urugwaj u r-reżistenza ħarxa tagħhom għall-proselitiżmu naqqsu l-influwenza tal-awtoritajiet ekkleżjastiċi. Wara l-indipendenza, ideat antiklerikali nfirxu lejn l-Urugwaj, partikolarment minn Franza, u kompliet tnaqqru l-influwenza tal-knisja. Fl-1837 ġie rikonoxxut iż-żwieġ ċivili u fl-1861 l-istat ħa f'idejh it-tmexxija taċ-ċimiterji pubbliċi. Fl-1907 id-divorzju ġie legalizzat u fl-1909 kull istruzzjoni reliġjuża kienet ipprojbita fl-iskejjel tal-istat. Taħt l-influwenza tal-politiku Colorado José Batlle y Ordóñez (1903-1911), is-separazzjoni sħiħa tal-knisja u l-istat ġiet introdotta bil-kostituzzjoni l-ġdida tal-1917. Il-kapitali ta 'l-Urugwaj għandha 12-il sinagoga u komunità ta' 20,000 Lhudi mill-2011. Laħqet il-quċċata ta' 50,000 f'nofs is-sittinijiet, l-Urugwaj għandu l-ogħla rata ta' aliyah fid-dinja bħala perċentwal tal-popolazzjoni Lhudija. === Lingwa === L-Ispanjol huwa l-lingwa nazzjonali de facto. L-Ispanjol Urugwajan, bħala varjant tar-River Plate, juża kemm voseo kif ukoll yeísimo (bi [ʃ] jew [ʒ]) u għandu influwenza kbira mill-lingwa Taljana u d-djaletti differenti tagħha, peress li jinkorpora lunfardo. Fiż-żoni tal-fruntiera mal-Brażil fil-Grigal tal-pajjiż, huwa mitkellem il-Portugiż Urugwajan, li jikkonsisti f'taħlita ta' Spanjol mal-Portugiż Brażiljan. Huwa djalett mingħajr ortografija definita formalment u mingħajr ebda rikonoxximent uffiċjali. L-Ingliż huwa l-aktar lingwa barranija mifruxa fost il-poplu Urugwajan, billi hija parti mill-kurrikulu edukattiv. Peress li hemm ftit nies indiġeni fil-popolazzjoni, mhuwiex maħsub li l-lingwi indiġeni jibqgħu fl-użu attiv fil-pajjiż. Djalett ieħor mitkellem kien Patois, li huwa djalett Oċċitan. Id-djalett kien mitkellem prinċipalment fid-dipartiment ta' Colonia, fejn stabbilixxew l-ewwel pellegrini, fil-belt imsejħa La Paz. Illum il-ġurnata hija meqjusa bħala lingwa mejta, għalkemm xi anzjani tal-belt hawn fuq imsemmija għadhom jipprattikawha. Għad hemm trattati bil-miktub tal-lingwa fil-Biblioteca Valdense (Biblioteca Valdense) fil-belt ta' Colonia Valdense, Dipartiment ta' Colonia. Kelliema Patois ġew l-Urugwaj mill-Piedmont. Oriġinarjament kienu Waldenses, li saru Waldenses, u taw isimhom lill-belt Colonia Valdense, li tradotta mill-Ispanjol tfisser "Kolonja Waldense". Fl-2001, il-Lingwa tas-Sinjali Urugwajana (LSU) ġiet rikonoxxuta bħala l-lingwa uffiċjali tal-Urugwaj permezz tal-Liġi 17,378. === Edukazzjoni === [[File:Facultad de Medicina, Montevideo 25.jpg|thumb|left|Fakultà tal-Mediċina tal-Università tar-Repubblika, imwaqqfa fl-1849]] L-edukazzjoni fl-Urugwaj hija sekulari, b'xejn u obbligatorja għal 14-il sena, li tibda fl-età ta' 4 snin. Is-sistema hija maqsuma f'sitt livelli ta' edukazzjoni: edukazzjoni inizjali (3-5 snin); primarja (6-11-il sena); skola sekondarja bażika (12-14-il sena); sekondarja għolja (15-17-il sena); edukazzjoni ogħla (18-il sena 'l fuq); u edukazzjoni gradwata. L-edukazzjoni pubblika hija r-responsabbiltà ewlenija ta' tliet istituzzjonijiet: il-Ministeru tal-Edukazzjoni u l-Kultura, li jikkoordina l-politiki edukattivi, l-Amministrazzjoni Nazzjonali tal-Edukazzjoni Pubblika, li tifformula u timplimenta politiki dwar l-edukazzjoni inizjali u sekondarja, u l-Università tar-Repubblika, responsabbli għall-ogħla livell. edukazzjoni. Fl-2009, il-gvern ippjana li jinvesti 4.5% tal-PGD fl-edukazzjoni. L-Urugwaj jikklassifika ħafna f'testijiet standardizzati bħal PISA fil-livell reġjonali, iżda jqabbel b'mod mhux favorevoli mal-medja tal-OECD u huwa wkoll taħt xi pajjiżi b'livelli ta' dħul simili Fit-test PISA tal-2006, l-Urugwaj kellu waħda mid-devjazzjonijiet standard ogħla bejn l-iskejjel. varjabbiltà sinifikanti skont il-livell soċjoekonomiku. L-Urugwaj huwa parti mill-proġett One Laptop per Child, u fl-2009 sar l-ewwel pajjiż fid-dinja li pprovda laptop lil kull student tal-iskola primarja, bħala parti minn Plan Ceibal. Matul il-perjodu 2007-2009, 362,000 student u 18,000 għalliem ipparteċipaw fil-programm; madwar 70% tal-laptops ingħataw lil tfal li ma kellhomx kompjuters id-dar. Il-programm OLPC jirrappreżenta inqas minn 5% tal-baġit tal-edukazzjoni tal-pajjiż. ==== Edukazzjoni ==== In-numru totali ta' HEIs fl-Urugwaj jammonta għal sbatax-il istituzzjoni universitarja, erba' istituti terzjarji privati ​​mhux universitarji u żewġ istituti pubbliċi (Università tar-Repubblika, Università Teknoloġika). Oħra universitajiet fl-Urugwaj huma: Universidad Católica del Uruguay, Universidad ORT Urugwaj, Universidad de Montevideo, Universidad de la Empresa, Universitario Autónomo del Sur Università CLAEH. == Kultura == Il-kultura Urugwajana hija Ewropea b'mod qawwi u l-influwenzi tagħha fin-Nofsinhar tal-Ewropa huma partikolarment importanti. It-tradizzjoni gaucho kienet element importanti fl-arti u l-folklor kemm tal-Urugwaj kif ukoll tal-Arġentina. === Mużika === [[File:Tango dancers in Montevideo.png|thumb|Żeffiena tango f'Montevideo]] [[File:Murgas (Vazquez, Marzo 2005 -2).jpg|thumb|Murgueras fil-Karnival]] Il-mużika folk u popolari tal-Urugwaj taqsam mhux biss l-għeruq gaucho tagħha mal-Arġentina, iżda wkoll dawk tat-tango. Wieħed mill-aktar tangos famużi, "La cumparsita" (1917), inkiteb mill-kompożitur Urugwajan Gerardo Matos Rodríguez. Candombe huwa żfin folkloristiku li jsir fil-Karnival, speċjalment il-Karnival Urugwajan, prinċipalment minn Urugwajani ta' dixxendenza Afrikana. Il-kitarra hija l-istrument mużikali ppreferut, u f’konkors popolari tradizzjonali msejjaħ payada żewġ kantanti, kull wieħed bil-kitarra, jieħdu dawra biex jimprovisaw versi bl-istess melodija. Il-mużika folk tissejjaħ kant popolari u tinkludi xi kitarristi u kantanti bħal Alfredo Zitarrosa, José Carbajal "El Sabalero", Daniel Viglietti, Los Olimareños, u Numa Moraes. It-tango affettwa wkoll il-kultura Urugwajana, speċjalment matul is-seklu 20, partikolarment fis-snin tletin u erbgħin b'kantanti Urugwajani bħal Julio Sosa de Las Piedras. Meta l-kantant famuż tango Carlos Gardel kellu 29 sena biddel in-nazzjonalità tiegħu biex ikun Urugwajan, u qal li kien twieled f'Tacuarembó, iżda dan is-sotterfuġju x’aktarx li sar biex ma jħallux lill-awtoritajiet Franċiżi jarrestawh talli ma rreġistrax fl-armata Franċiża għal l-Ewwel Gwerra. Gardel twieled fi Franza u trabba fi Buenos Aires. Hu qatt ma għex fl-Urugwaj. Madankollu, fl-1999 ġie stabbilit mużew ta’ Carlos Gardel f’Valle Edén, qrib Tacuarembó. Ir-rock and roll infaqa' għall-ewwel darba fuq il-pubbliku Urugwajan mal-wasla tal-Beatles u bands Brittaniċi oħra fil-bidu tas-sittinijiet F’Montevideo dehret mewġa ta' baned, fosthom Los Shakers, Los Mockers, Los Iracundos, Los Moonlights u Los Malditos, li saru. figuri importanti fl-hekk imsejħa invażjoni Urugwajana tal-Arġentina. Il-baned popolari tal-Invażjoni Urugwajana kantaw bl-Ingliż. === Kċina === l-biċċa l-kbira tal-platti Urugwajani huma minn Spanja, Franza u l-Italja, riżultat tal-immigrazzjoni kkawżata mill-gwerer tal-passat fl-Ewropa. L-ikliet ta' kuljum ivarjaw bejn laħmijiet, għaġin ta' kull tip, ross, deżerti ħelwin u oħrajn, bil-laħam ikun il-platt ewlieni, għaliex l-Urugwaj huwa wieħed mill-akbar produtturi fid-dinja ta' laħam ta' kwalità. Fost il-platti tipiċi hemm: l-asado Urugwajan (barbecue kbir jew mixwi ta' kull tip ta' laħam), ħaruf mixwi, chivito (sandwich li fih laħam grilled fin, ħass, tadam, bajd moqli, perżut, żebbuġ u oħrajn, u servut ma' fries), Milanese (tip ta' laħam panzat moqli), tortellini, spagetti, gnocchi, ravjoli, ross u ħaxix. Wieħed mill-aktar ħelu kkunsmat fl-Urugwaj huwa d-dulce de leche (ħelu tal-ħalib oriġinarjament mill-Amerika Latina li jiġi ppreparat billi bil-mod issaħħan iz-zokkor u l-ħalib). L-aktar ħelu tipiku huwa l-alfajor, li hija għaġina żgħira, mimlija bid-dulce de leche u miksija biċ-ċikkulata jew meringue. Jiġi f'diversi tipi, mili, daqsijiet u marki. Deżerti tipiċi oħra huma l-pastafrola (tip ta' kejk mimli bil-pejst tal-isfarġel), chajá (meringue, sponge kejk, krema bit-tarjola u frott, ħawħ u frawli huma tipikament miżjuda). Mate hija l-aktar xarba tipika fl-Urugwaj, hija xarba portabbli li l-Urugwajani jieħdu f'kull tip ta 'postijiet. === Midja === L-indiċi globali tal-libertà tal-istampa ta' Reporters Without Borders poġġa lill-Urugwaj fid-19-il post minn 180 pajjiż inklużi fir-rapport fl-2019. Il-libertà tal-espressjoni u l-istampa huma ggarantiti mill-Kostituzzjoni, b'riżervi għal dawk li jinċitaw il-vjolenza jew “jinsultaw lin-nazzjon. " L-Urugwajani għandhom aċċess għal aktar minn 100 gazzetta privata ta' kuljum u ta' kull ġimgħa, aktar minn 100 stazzjon tar-radju u madwar 20 kanal tat-televiżjoni terrestri, u t-televiżjoni bil-kejbil hija disponibbli b'mod wiesa'. It-tradizzjoni twila tal-libertà tal-istampa tal-Urugwaj kienet ristretta ħafna matul is-snin tad-dittatorjat militari. Fl-ewwel jum tiegħu fil-kariga, f’Marzu 1985, Sanguinetti reġa' rrestawra l-libertà sħiħa tal-istampa. Konsegwentement, il-gazzetti Montevideo, li jirrappreżentaw il-gazzetti ewlenin kollha fl-Urugwaj, żiedu konsiderevolment iċ-ċirkolazzjoni tagħhom. Ir-radju u t-televiżjoni tal-Istat huma operati mis-servizz tax-xandir uffiċjali SODRE. Xi gazzetti huma proprjetà jew marbuta mal-partiti politiċi ewlenin. El Día kienet l-aktar gazzetta prestiġjuża fil-pajjiż sal-mewt tagħha fil-bidu tad-disgħinijiet, imwaqqfa fl-1886 mill-mexxej tal-partit Colorado u (aktar tard) president José Batlle y Ordóñez. El País, il-gazzetta tar-rivali Partido Blanco, għandha l-akbar ċirkolazzjoni. Fittex huwa l-akbar rivista tal-aħbarijiet ta' kull ġimgħa tal-Urugwaj u jservi bħala forum importanti għall-analiżi politika u ekonomika Għalkemm tbigħ biss madwar 16,000 kopja fil-ġimgħa, il-qarrejja stmati tiegħu jaqbżu l-50,000. === Sport === [[File:Estadio centenario 2.JPG|thumb|Centennial Stadium (Estadio Centenario)]] Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fl-Urugwaj. L-ewwel partita internazzjonali barra l-Gżejjer Brittaniċi ntlagħbet bejn l-Urugwaj u l-Arġentina f’Montevideo f’Lulju 1902. L-Urugwaj rebaħ id-deheb fl-Olimpjadi ta’ Pariġi tal-1924 u għal darb’oħra fl-1928 f’Amsterdam. It-tim tal-futbol Urugwajan rebaħ it-Tazza tad-Dinja tal-FIFA darbtejn. L-Urugwaj rebaħ it-tournament inawgurali fuq il-ħamrija domestika fl-1930 u għal darb'oħra fl-1950, b'mod famuż għeleb lill-favoriti domestiċi Brażil fil-partita finali. L-Urugwaj rebaħ il-Copa América (tournament internazzjonali għan-nazzjonijiet u l-mistednin tal-Amerika t'Isfel) 15-il darba, bħall-Arġentina, l-aktar reċenti fl-2011. L-Urugwaj għandu bil-bosta l-iżgħar popolazzjoni minn kwalunkwe pajjiż li rebaħ Tazza tad-Dinja. Minkejja s-suċċess bikri tagħhom, huma tilfu tliet Tazzi tad-Dinja f’erba’ tentattivi mill-1994 sal-2006. L-Urugwaj kellu prestazzjoni denja ħafna fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2010, wara li wasal sas-semifinali għall-ewwel darba f’40 sena. Diego Forlán ingħata l-premju Ballon d'Or bħala l-aqwa plejer tat-tournament tal-2010 Fil-klassifika ta' Ġunju 2012, l-Urugwaj tpoġġa bħala t-tieni l-aħjar tim fid-dinja, skont il-klassifika dinjija tal-FIFA, l-ogħla punt tiegħu fl-istorja. tal-futbol, ​​li jaqa’ wara l-ewwel post tat-tim nazzjonali tal-futbol Spanjol. L-Urugwaj esporta 1,414 plejer tal-futbol matul is-snin 2000, kważi daqs il-plejers daqs il-Brażil u l-Arġentina. Fl-2010, il-gvern Urugwajan ippromulga miżuri mmirati biex iżommu l-atturi fil-pajjiż. Il-futbol daħal l-Urugwaj b’baħrin u ħaddiema Ingliżi fl-aħħar tas-seklu 19. B'inqas suċċess, introduċew ir-rugby u l-cricket. Hemm żewġ klabbs tal-futbol ibbażati f’Montevideo, Nacional u Peñarol, li huma ta' suċċess f'tournaments nazzjonali u tal-Amerika t'Isfel u rebħu tliet Tazza Interkontinentali kull wieħed. Meta ż-żewġ klabbs jilagħbu lil xulxin, huwa magħruf bħala l-Clasico Urugwajan u huwa l-aktar rivalità importanti fl-Urugwaj u waħda mill-akbar fil-kontinent Amerikan. Minbarra l-futbol, ​​l-aktar sport popolari fl-Urugwaj huwa l-basketball. It-tim nazzjonali tagħhom ikkwalifika għat-Tazza tad-Dinja tal-Basketball 7 darbiet, aktar spiss minn pajjiżi oħra tal-Amerika t'Isfel ħlief il-Brażil u l-Arġentina. L-Urugwaj ospita t-Tazza tad-Dinja tal-Baskitbol uffiċjali għall-Kampjonat tad-Dinja tal-FIBA tal-1967 u l-Kampjonat Uffiċjali tal-Baskitbol tal-Ameriki fl-1988, 1997 u huwa ospitanti tal-FIBA ​​AmeriCup 2017. <gallery> File:Collage Landmarks of Montevideo.jpg|Montevideo File:Pocitos, 11300 Montevideo, Montevideo Department, Uruguay - panoramio (29).jpg|Pocitos, Montevideo File:Montevideo pkindsvater 11.jpg|Pocitos, Montevideo File:Escuela "Brasil".jpg|Pocitos, Montevideo File:Iglesia y Colegio Nuestra Señora de Fátima, Pocitos.JPG|Pocitos, Montevideo File:Playa Pocitos.jpg|Pocitos, Montevideo File:El Uruguay a través de un siglo page 147.tif|Pocitos, Montevideo File:Canelones-Monument.jpg|Canelones File:Catedral "Nuestra Señora de Guadalupe" en Julio de 2021.jpg|Canelones File:Catedral de Nuestra Señora de Guadalupe. Ubicada en el departamento de Canelones. Vista global.JPG|Canelones File:Salto Uruguay visto del puerto.jpg|Salto Oriental File:Plaza Artigassssss.jpg|Salto Oriental File:Calle de los Suspiros, Colonia del Sacramento, Uruguay - panoramio.jpg|Colonia del Sacramento File:Ruinas del Convento San Francisco Javier.jpg|Colonia del Sacramento File:Colo do sac 1.jpg|Colonia del Sacramento File:Faro de Colonia del Sacramento + Ruinas del Convento San Francisco Javier.jpg|Colonia del Sacramento File:Colonia-RuinsGovernorsHouse.jpg|Colonia del Sacramento File:Colonia de Sacramento.jpg|Colonia del Sacramento File:Obelisco a la Gloria de los Héroes.jpg|Artigas File:Iglesiaart.JPG|Artigas File:Liceo 1 Artigas.JPG|Artigas File:Jefatura de Policía 1.jpg|Artigas File:ARTIGAS 08A.jpg|Artigas File:Piedra pintada23.JPG|Artigas File:Puente Concordia 2.jpg|Artigas File:Estadio Matias Gonzalez.JPG|Artigas File:Hotel San Eugenio del Cuareim - 4 estrellas.jpg|Artigas File:Balneario Municipal Artigas.JPG|Artigas File:Parque Rodo Artigas 1.JPG|Artigas File:Parque Rodo Artigas.JPG|Artigas File:ARTIGAS 03 PATRIMONIO NACIONAL.jpg|Artigas File:ARTIGAS 01.jpg|Artigas File:Obelisco - Plaza Internacional - Frontera de la Paz - Livramento - Rivera.jpeg|Rivera File:Rivera Centro2.jpg|Rivera File:Rivera Street.JPG|Rivera File:RiveraCerroMarconi.jpg|Rivera File:Iglesia Catedral de Maldonado I.JPG|Maldonado File:Torre del Vigia - Maldonado.JPG|Maldonado File:BasilicaPaysandu.jpg|Paysandú File:Estación Paysandú (AFE).jpg|Paysandú File:Teatro Florencio Sánchez (Paysandú).jpg|Paysandú File:Paysandú - Puerto 3.jpg|Paysandú File:Palacio de la Intendencia Municipal de Paysandú.jpg|Paysandú File:Puerto de Paysandú.jpg|Paysandú File:Monumento a Leandro Gómez - Plaza Constitución - Paysandú.JPG|Paysandú File:Puente General Artigas.jpg|Paysandú File:Catedral San José de Mayo.jpg|San José de Mayo File:Vista de la ciudad de San Jose.jpg|San José de Mayo File:San José de Mayo 1.jpg|San José de Mayo File:Sj 17495.jpg|San José de Mayo File:Tacuarembó plaza Artigas.jpg|Tacuarembó File:Tacuarembó Intendencia e iglesia 01.jpg|Tacuarembó File:Lago Iporá.JPG|Tacuarembó File:IFD Tacuarembo.JPG|Tacuarembó File:Monumento Artigas - Plaza Constitución - Melo - Vista de monumento y plaza.JPG|Melo File:Catedral de Melo (2000).JPG|Melo File:Melo.jpg|Melo File:Catedral de Melo desde Bº.Sóñora de día.JPG|Melo File:Mercedes plaza independencia 2020.jpg|Mercedes File:MercedesInundado.JPG|Mercedes File:Vista del ex Banco Hipotecario de Rocha.JPG|Rocha File:Teatro 25 de Mayo. Rocha. Uruguay.jpg|Rocha File:Iglesia Nuestra Señora de los Remedios, Rocha 1.jpg|Rocha File:Calle Rocha 1.jpg|Rocha File:Calle Rocha 2.jpg|Rocha File:Madre e hijo - monumento 03.JPG|Rocha File:Artigas (Plaza Rocha).JPG|Rocha File:FloridachurchUY.jpg|Florida File:Iglesia San Cono - Florida.jpg|Florida File:Terminal de Omnibus Florida.jpg|Florida File:Plaza Rivera, Minas.jpg|Minas File:Virgen Verdun 2.jpg|Minas File:Monumento a Cristóbal Colón en plaza Independencia de la ciudad de Durazno 01.JPG|Durazno File:Iglesia San Pedro, interior.JPG|Durazno File:Casa del Dr. Emilio Penza.jpg|Durazno File:MUSE CASA de RIVERA.jpg|Durazno File:Quiosco Glorieta.JPG|Fray Bentos File:Teatro Miguel Young 1.jpg|Fray Bentos File:Treinta y tres.jpg|Treinta y Tres File:Plaza de Treinta y tres, Estatua y Fuente.jpg|Treinta y Tres File:FiestaAOrillasDelOlimar.jpg|Treinta y Tres File:Quebrada de los Cuervos.jpg|Treinta y Tres File:Obelisco de Treinta y Tres, a la dcha durante el dia. Izq durante el atardecer.jpg|Treinta y Tres File:Puentes del olimar.jpg|Treinta y Tres File:Liceo3 treintaytres.jpg|Treinta y Tres File:Exestacion.jpg|Trinidad File:Letrastdad.png|Trinidad File:Microcentro.jpg|Trinidad File:Pzaconstitucion.jpg|Trinidad File:Banderatdad.png|Trinidad File:Ctropza.jpg|Trinidad File:Entradatdad.png|Trinidad File:Trinidad ruta 3 entrada sur.jpg|Trinidad File:Monumento a la madre en Flores.JPG|Trinidad File:Museo Departamental de Flores.jpg|Trinidad File:ReservaTalice.jpg|Trinidad File:Fl 9777.jpg|Trinidad File:Fl 9769.jpg|Trinidad File:Trinidad Arregui 06.jpg|Trinidad File:BanderaDeFlores.jpg|Trinidad File:Calle Artigas 25 de Mayo Florida.jpg|Dehra ta' Artigas Street, waħda mill-arterji ewlenin tal-belt ta' 25 de Mayo, Dipartiment ta' Florida. File:Belén, Uruguay 2.jpg|Belén, Urugwaj File:OdacirAr 128.JPG|Nueva Palmira, Colonia File:Paso de los Toros (andén de la estación).jpg|Pjattaforma tal-stazzjon tal-ferrovija, Paso de los Toros, Dipartiment ta' Tacuarembó (Departamento de Tacuarembó) File:Plaza Rivera, Minas.jpg|Pjazza Rivera (Plaza Rivera), Minas hija l-belt kapitali u l-aktar popolata tad-Dipartiment ta' Lavalleja (Departamento de Lavalleeja) File:Parque de Vacaciones UTE ANTEL 2.jpg|L-UTE ANTEL Officials Vacation Park (jew Parque de Minas Hotel Vacacional), hija kolonja tal-vaganzi Urugwajani. Il-kumpless jinsab fil-qalba taż-żona muntanjuża, li tinsab f'km 147, tar-Rotta 12, 345,500, 7 kilometri minn Minas, Lavalleja. Inawgurazzjoni: 26 ta' Ottubru, 1947 (76 sena); Kmamar 161 (11-il casita); Sulari: 2; Wiċċ: 479 Ha; Direttur: Dr Pablo Ferrari; Sid: UTE, ANTEL. File:Parque de Vacaciones UTE-ANTEL fuente.jpg|L-UTE ANTEL Officials Vacation Park (jew Parque de Minas Hotel Vacacional), hija kolonja tal-vaganzi Urugwajani. Il-kumpless jinsab fil-qalba taż-żona muntanjuża, li tinsab f'km 147, tar-Rotta 12, 345,500, 7 kilometri minn Minas, Lavalleja. Inawgurazzjoni: 26 ta' Ottubru, 1947 (76 sena); Kmamar 161 (11-il casita); Sulari: 2; Wiċċ: 479 Ha; Direttur: Dr Pablo Ferrari; Sid: UTE, ANTEL. File:Ruta12y97.jpg|Ir-Rotta 12 hija waħda mir-rotot nazzjonali tal-Urugwaj. Jaqsam in-Nofsinhar tal-pajjiż f'direzzjoni punent-lvant, li jkopri d-dipartimenti ta' Colonja, Flores, Soriano, Florida, Canelones, Lavalleja u Maldonado. File:Ruta12TrazadoURU.svg|Ir-Rotta 12 hija waħda mir-rotot nazzjonali tal-Urugwaj. Jaqsam in-Nofsinhar tal-pajjiż f'direzzjoni punent-lvant, li jkopri d-dipartimenti ta' Colonja, Flores, Soriano, Florida, Canelones, Lavalleja u Maldonado. </gallery> == Ġeografija tal-Urugwaj == [[File:Uruguay T2.png|thumb|Ritratt bis-Satellita]] [[File:Uruguay mapa.png|thumb|Mappa tal-Urugwaj]] [[File:Uruguay fisico.png|thumb|Mappa fiżika tal-Urugwaj]] Ir-Repubblika tal-Lvant tal-Urugwaj tinsab fix-Xlokk tal-Amerika t'Isfel u tmiss mal-Oċean Atlantiku fin-nofsinhar, bejn l-Arġentina u l-Brażil. Hija tinsab fl-emisferu tan-Nofsinhar fuq il-kosta Atlantika tal-Amerika t'Isfel bejn 53 u 58 lonġitudni tal-punent u 30 u 35 latitudni tan-nofsinhar. Hija tillimita lejn il-punent ma 'l-Arġentina, lejn it-Tramuntana u l-Grigal mal-Brażil, u lejn ix-Xlokk ma' l-Oċean Atlantiku, li jifforma l-kosta Urugwajana. Fin-nofsinhar, tiffaċċja r-Río de la Plata, estwarju wiesa 'li jiftaħ lejn in-Nofsinhar tal-Atlantiku. Montevideo, il-kapitali u l-port prinċipali, tinsab fuq ix-xtut tar-Río de la Plata u hija bejn wieħed u ieħor fl-istess latitudni bħal Cape Town u Sydney. L-Urugwaj huwa l-iżgħar nazzjon li jitkellem bl-Ispanjol fl-Amerika t'Isfel, b'erja ta 'art ta' 176,215 km² (li minnhom 175,016 km² hija s-somma totali tad-dipartimenti u 1,199 km² tinkludi s-somma tal-lagi artifiċjali tar-Rio Negro). Teżerċita wkoll is-sovranità tagħha fuq diversi gżejjer li jinsabu fix-Xmara Urugwaj (b'total ta' 105 km²), 16,799 km² ta' ilmijiet ġurisdizzjonali fix-Xmara Urugwaj, Río de la Plata (bl-eċċezzjoni tal-enklavi tal-Gżira Martín García, li tappartjeni għal ir-Repubblika Arġentina) u Laguna Merín; u żona tal-baħar territorjali ta’ 125,057 km². Min-naħa tiegħu, l-Urugwaj iżomm żewġ konfini kkontestati mal-Brażil fir-rigward tat-territorji magħrufa bħala Isla Brasilera u Rincón de Artigas, li jokkupaw żona ta’ 237 km². L-erja totali tat-territorju Urugwajan tkopri km² 318,413. Barra minn hekk, l-Urugwaj huwa l-uniku Stat sovran li t-territorju tiegħu ma jestendix fit-tramuntana tat-30 parallel nofsinhar (meta wieħed iqis il-Gżira Nugent bħala l-punt estrem tat-tramuntana ta 'New Zealand); u għalhekk l-Urugwaj huwa l-aktar pajjiż fin-Nofsinhar tad-dinja. Huwa wkoll l-uniku nazzjon ta 'l-Amerika t'Isfel li jinsab kompletament fin-Nofsinhar tat-Tropiku ta' Kaprikornu, kif ukoll wieħed minn erbgħa biss fid-dinja. Żona: 176,215 km²: 175,016 km² (art): 1,200 km² (ilma); Kosta. 672 km, L-aktar punt baxx: Oċean Atlantiku (0 m); L-ogħla punt: Cerro Catedral (514 m); Fruntieri territorjali Internazzjonali: 1564 km; Brażil 985 km; Arġentina: 579 km; Blata kontinentali: 75,327 km²; Żona ekonomika esklussiva: 142,166 km²; Baħar territorjali: 125,057 km². === Konfini === ==== Daqs tal-fruntiera ==== * Total: 1564 km * Limiti skont il-pajjiż: mal-Arġentina 579 km, mal-Brażil 985 km. ==== Fruntieri mal-Arġentina ==== * Xmara Uruguay (Río Uruguay) -Minn Isla Brasilera sat-tramuntana ta' Ayuí, tiġi segwita l-linja tan-nofs tal-kanal tax-Xmara Urugwaj (skond il-konfigurazzjoni li kellha qabel il-kostruzzjoni tad-diga ta’ Salto Grande). -Minn Ayuí sal-arċipelagu quddiem il-belt ta' Nuevo Berlin, il-limitu jsegwi l-kanal tan-navigazzjoni sal-bifurcation tiegħu fil-kanal La Filomena u l-kanal Medio. -Fil-bifurcation bejn iż-żewġ kanali hemm żewġ tipi ta' limiti: a) għall-ilmijiet, il-kanal La Filomena b) għall-gżejjer, il-kanal Del Medio. -Mill-konfluwenza taż-żewġ kanali sal-parallel li jgħaddi minn Punta Gorda (bokka tax-Xmara Urugwaj) jerġa' jibda l-kanal tan-navigazzjoni jew talweg. Xmara tal-fidda: -Mill-parallel ta' Punta Gorda sal-linja li tgħaqqad Punta Espinillo ma Punta Piedras (Arġentina), huwa l-kanal tan-navigazzjoni. -U minn dan sal-linja li tgħaqqad Punta del Este ma Punta del Cabo San Antonio (Arġentina) ġiet stabbilita l-linja medjana. Oċean Atlantiku: linja konvenzjonali tar-Río de la Plata ġiet stabbilita sa 200 mil. ==== Fruntieri mal-Brażil ==== * (Settur 1) Xmara Cuareim (Río Cuareim) -Fil-konfluwenza tax-xmajjar Urugwaj u Cuareim, fis-settur tal-Gżira Brażiljana, m'hemm l-ebda ftehim totali bejn iż-żewġ pajjiżi ("limitu ikkontestat"). -Fix-Xmara Cuareim, mill-Gżira Brażiljana sal-bokka tan-nixxiegħa Invernada, l-ilmijiet huma komuni (álveo). -Fis-settur bejn il-flussi Invernada, Maneco u Raza Negra, huwa "limitu kkontestat" (Rincón de Artigas). * (Settur 2) Cuchilla Negra -Fil-blades Negra u Santa Ana (sa Cañada del Cementerio) il-baxx huwa segwit, ħlief fis-sezzjoni bejn il-qafas ta' Sobradinho u ċ-Cerro de las Canteras, jiġifieri, bejn il-bliet ta' Rivera u Santana do Livramento , hawn linja konvenzjonali (triq) ġiet immarkata. * Settur 3) Cañada del Cementerio - Xmara Yaguarón (Río Yaguarón): -Mill-Cañada del Cementerio sal-konfluwenza mal-Cañada de la Cerrillada, l-alveo jintuża bħala limitu; Isegwi linja dritta lejn il-parti tat-Tramuntana tal-kurrent San Luis. -Fis-settur ta 'l-art mistagħdra, ġiet stabbilita linja konvenzjonali għan-nixxiegħa ta' San Luis. -Fis-San Luis sal-bokka tagħha fix-Xmara Negro terġa 'lura għall-alveo. -Mill-bar tan-nixxiegħa San Luis sas-sorsi tan-nixxiegħa Mina, f'Cuchilla Grande, ġiet iddemarkata linja dritta konvenzjonali. -Fil-fluss Mina jintuża l-alveo, filwaqt li fix-xmara Yaguarón Chico, mill-mument li fih in-nixxiegħa Mina tgħaddi, sal-bokka tagħha fix-xmara Yaguarón u f’din ix-xmara sa qabel ma tferra l-ilmijiet tagħha fil-Laguna Merín, il- limitu huwa stabbilit fuq il-linja tan-nofs. -Fil-Yaguarón t'isfel, minħabba li huwa navigabbli, il-kriterji jinbidlu u huwa rregolat mit-talweg. * Settur 4) Laguna Merín - Arroyo Chuy: -Mill-bokka tax-Xmara Yaguarón fil-Laguna Merín, hija stabbilita linja dritta konvenzjonali, sa punt li jinsab quddiem Punta Muniz; bejn l-imsemmi punt u Punta Parobé, hemm it-talweg. -Minn Punta Parobé sa Punta Rabotieso hija linja miksura konvenzjonali. -U minn hawn sal-bar tan-nixxiegħa San Miguel, tiġi segwita l-linja medjana, inkluż fil-kurrent, sal-post imsejjaħ Paso Real del San Miguel. -Minn dan il-pass sal-Paso Real tan-nixxiegħa Chuy, il-limitu huwa linja dritta konvenzjonali li min-naħa tagħha tifred l-ibliet Chuy u Chui (hawnhekk hija triq). -Minn-nixxiegħa Chuy sal-bokka tiegħu fl-Oċean Atlantiku, huma kkunsidrati ilmijiet komuni (álveo). * Settur 5) Oċean Atlantiku: -Il-limitu laterali marittimu jieħu bħala referenza l-linja li tibda mill-fanal Chuy perpendikolari mal-linja tal-kosta. Din il-linja tifforma angolu ta' 128° mal-meridjan li jgħaddi mill-fanal. Jestendi sa 200 mil. ==== Talbiet marittimi ==== Blata kontinentali: 200 metru fond jew fil-fond tal-isfruttament. Ilmijiet territorjali: 350 mil nawtiku, titjiriet u navigazzjoni huma garantiti lil hinn minn tnax-il mil nawtiku. === Klima === [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Immaġini satellitari]] Il-klima tal-Urugwaj tappartjeni kważi għal kollox għall-klima subtropikali umda (Cfa), magħrufa wkoll bħala Pampas, ħlief għal strixxa żgħira ħafna ta 'klima oċeanika (Cfb) fix-Xlokk. Minħabba li jinsab fin-nofsinhar tat-Tropiku ta' Kaprikornu u fit-tramuntana taċ-Ċirku Antartiku, it-territorju kollu jikkorrispondi għaż-żona tal-klima moderata. Il-klima oċeanika, Atlantika jew semi-umda tinsab fiż-żoni kostali tal-Oċean Atlantiku, fix-Xlokk tal-pajjiż u hija dovuta għall-influwenza mill-Oċean Atlantiku u r-Río de la Plata. Taffettwa d-dipartimenti ta' Maldonado, Rocha u x-Xlokk ta' Canelones. Minħabba l-latitudni tiegħu, bejn 30°S u 35°S, l-erba' staġuni huma differenzjati b’mod ċar skont it-temperatura. Madankollu, it-territorju huwa kkaratterizzat minn varjabbiltà kbira fil-kundizzjonijiet tat-temp, minħabba l-altitudni baxxa tat-territorju li tippermetti ċirkolazzjoni atmosferika ħielsa u l-inċidenza ta 'kurrenti tal-baħar sħun (mill-Brażil mit-Tramuntana) u kurrenti tal-baħar kesħin (mill-Malvinas mill- nofsinhar). ==== Perikli naturali ==== Irjieħ qawwija staġjonali (il-pampero huwa riħ kiesaħ u kultant vjolenti li jonfoħ mit-tramuntana tal-pampas Arġentina), nixfiet, xita torrenzjali; Minħabba n-nuqqas ta' muntanji, li jaġixxu bħala ostakli klimatiċi, il-postijiet kollha huma partikolarment vulnerabbli għal bidliet rapidi fil-front tal-klima. === Eżenzjoni === L-eżenzjoni Urugwajana hija kkaratterizzata mill-altitudni baxxa tagħha, maqsuma f'żewġ żoni strutturali kbar: il-penalanuras u l-pjanuri. Jirrappreżenta żona ta' tranżizzjoni bejn il-pjanura tal-Pampas u t-tarka Brażiljana. Għalkemm l-għoli medju ta '140 m s. n. m. jista 'jitqies baxx, l-eżenzjoni ma tikkorrispondix għal pjanura tipika, minħabba l-preżenza kważi kostanti ta' xfafar u srieraq; Dan it-tip ta 'eżenzjoni jissejjaħ peneplain. L-elevazzjonijiet huma assoċjati ma 'żewġ sistemi: ix-xafra Haedo, fit-tramuntana tax-Xmara Negro, u x-xafra Grande, fin-nofsinhar tagħha. Minn dawn iż-żewġ sistemi, xfafar ta 'daqs iżgħar u elevazzjoni huma rilaxxati L-ogħla punt huwa l-Katidral, li jinsab fid-Dipartiment ta' Maldonado, b'514-il metru. Elevazzjonijiet notevoli oħra huma l-Cerro de las Ánimas u l-Ħobża taz-Zokkor f'Maldonado, l-Arequita f'Lavalleja, l-għolja Montevideo bil-fortizza storika tagħha u li minnha suppost ġej l-isem tal-belt, u l-Batoví, ħdejn il-spa ta' Iporá, f'Tacuarembó. Il-pjanuri jew pjanuri ġeneralment ikollhom ħamrija ffurmata minn sedimentazzjoni u fertili ħafna. Jinstabu prinċipalment fuq il-kosta tax-Xmara Urugwaj, il-kosta tar-Río de la Plata u l-kosta Atlantika, din tal-aħħar testendi għall-laguna Merin u l-baċini tax-xmajjar Olimar u Cebollatí. ==== Punti estremi ==== L-aktar punt baxx: Oċean Atlantiku, 0 m 'il fuq. n. m. L-ogħla punt: Cerro Catedral, 514 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., Dipartiment ta' Maldonado ==== Elevazzjonijiet ewlenin ==== <gallery> File:Cerro Pan de Azúcar (Uruguay).jpg|Muntanji Sugarloaf (Cerro Pan de Azúcar), Maldonado File:Cerro Catedral en Uruguay.jpg|Muntanji Katidral (Cerro Catedral), Maldonado File:Cerro Batoví (26055598336).jpg|Muntanji Batoví (Cerro Batoví), Tacuarembó File:Sierra de las Ánimas - panoramio (2).jpg|Muntanji Animas (Cerro de las Ánimas), Maldonado File:Arequita (42565678595).jpg|Muntanji Arequita (Cerro Arequita), Lavalleja </gallery> === Użu tal-art === F'dawn l-aħħar deċennji, l-Urugwaj esperjenza bidliet fl-użu tal-artijiet tiegħu, kif ukoll proċess li qed jikber ta' reġjonalizzazzjoni produttiva. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |- bgcolor="#ececec" !'''Uso''' !! '''1961''' !! '''1966''' !! '''1970''' !! '''1980''' !! '''1990''' !! '''2000''' |- |Qasam naturali tal-bhejjem||<center> 78,6%</center>||<center>74,7%</center>||<center>72,6%</center>||<center>70,3%</center>||<center>71,8%</center>||<center>66,2%</center> |- |Qasam tal-bhejjem b'titjib estensiv||<center> s/d</center>||<center>1,3%</center>||<center>2,7%</center>||<center>4,3%</center>||<center>1,8%</center>||<center>3,8%</center> |- |Għalqa tal-bhejjem b'mergħat artifiċjali||<center> s/d</center>||<center>1,8%</center>||<center>2,0%</center>||<center>2,8%</center>||<center>3,7%</center>||<center>6,8%</center> |- |Art b'għelejjel annwali tal-għalf||<center>3,5%</center>||<center>2,8%</center>||<center>1,8%</center>||<center>1,3%</center>||<center>1,9%</center>||<center>2,4%</center> |- |Art ikkultivata||<center>7,8%</center>||<center>7,5%</center>||<center>6,4%</center>||<center>4,9%</center>||<center>3,5%</center>||<center>3,4%</center> |- |Siġar tal-frott, vinji u uċuħ tar-raba' ortikulturali||<center>0,7%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,5%</center>||<center>0,4%</center> |- |Foresti indiġeni||<center>2,6%</center>||<center>2,4%</center>||<center>2,7%</center>||<center>2,5%</center>||<center>2,8%</center>||<center>3,3%</center> |- |Art tal-foresti||<center>0,8%</center>||<center>0,8%</center>||<center>0,7%</center>||<center>1,0%</center>||<center>1,1%</center>||<center>3,8%</center> |- |Art mhux produttiva||<center>1,7%</center>||<center>1,8%</center>||<center>2,4%</center>||<center>1,8%</center>||<center>1,2%</center>||<center>1,2%</center> |- |Użi oħra||<center>4,4%</center>||<center>6,4%</center>||<center>7,9%</center>||<center>10,5%</center>||<center>11,8%</center>||<center>8,7%</center> |- |'''Total'''||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center> |} ==== Art irrigata ==== 7.700 km² (1997 est.) === Ambjent === ==== Problemi attwali ==== Fost l-aktar serji hemm il-kontaminazzjoni tal-ilma fil-baċiri ewlenin tiegħu, il-konsegwenzi tal-agrikoltura intensifikata, u t-telf tal-bijodiversità. ==== Ftehim internazzjonali ==== Hija membru tat-trattati internazzjonali li ġejjin relatati mal-kwistjoni: | class=wikitable ! Tratado !! Firma !! Ratificación !! |- <!-- | colspan=4 style="text-align:center" | '''Geografía:''' |- --> | [[Trattat Antartiku]] || {{celda|N/A}} || {{fecha|11|1|1980}}<ref group=lower-roman name=Adh /><ref group=lower-roman name=AdhX>Junto con el instrumento de adhesión Uruguay realizó una declaración en la que, entre otras menciones de estilo y legalidad, declaró dejar «reservados los derechos que le corresponden en la Antártida de acuerdo con el Derecho Internacional».</ref> || <ref>{{ċita web|url=https://documents.ats.aq/ATCM31/fr/ATCM31_fr001_s.pdf#page=501|título=Informe Final de la Trigésima Primera Reunión Consultiva del Tratado Antártico|editorial=Secretaría del Tratado Antártico|fecha=2008|ubicación=Buenos Aires|fechaacceso=2022-11-22|página=503}}</ref> <!-- |- | colspan=4 style="text-align:center" | '''Medio ambiente:''' --> |- | [[Konvenzjoni Qafas tan-Nazzjonijiet Uniti dwar it-Tibdil fil-Klima]] || {{fecha|4|6|1992}} || {{fecha|18|8|1994}} || <ref>{{ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetailsIII.aspx?src=IND&mtdsg_no=XXVII-7&chapter=27&Temp=mtdsg3&clang=_en|título= 7 . United Nations Framework Convention on Climate Change |idioma=en|obra=United Nations Treaty Collection|editorial=Organización de las Naciones Unidas|fechaacceso=2022-11-22}}</ref> |- | [[Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Ġlieda kontra d-Deżertifikazzjoni]] || {{celda|N/A}} || {{fecha|17|2|1999}}<ref group=lower-roman name=Adh>Adhesión.</ref> || <ref>{{ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVII-10&chapter=27&clang=_en|título= 10. United Nations Convention to Combat Desertification in those Countries Experiencing Serious Drought and/or Desertification, Particularly in Africa |idioma=en|obra=United Nations Treaty Collection|editorial=Organización de las Naciones Unidas|fechaacceso=2022-11-22}}</ref> |- |} Oħrajn: [[Konvenzjoni dwar id-Diversità Bijoloġika]], [[Konvenzjoni ta' Minamata dwar il-Merkurju]], [[Konvenzjoni dwar il-Modifikazzjoni Ambjentali]], [[Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar il-Liġi tal-Baħar]], [[Deżertifikazzjoni] ], [[ Speċijiet fil-periklu]], [[Art Wetland]], [[Impatt ambjentali tat-trasport marittimu]], [[Protokoll ta' Kjoto dwar it-Tibdil fil-Klima]], [[Protokoll ta' Montreal]], [[Protokoll dwar il-Ħarsien Ambjentali tat-Trattat tal-Antartiku]] , [[Skart perikoluż]], [[Trattat ta' l-Antartiku]], [[Trattat ta' Projbizzjoni Komprensiva tat-Test Nukleari]]. <br />''Ffirma iżda mhux irratifikat{{bżonn referenza}}:'' [[Konvenzjoni dwar is-Sajd u l-Konservazzjoni tar-Riżorsi Ħajjin tal-Ibħra Miftuħa]], [[Konvenzjoni għall-Prevenzjoni tat-Tniġġis tal-Baħar mir-Rimi ta' Skart u Materjali Oħra]]. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Urugwaj]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] ewqmyvyv0m9x617zak9f3yv0ed17pt8 331170 331169 2026-07-21T02:01:11Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Obelisco_de_Treinta_y_Tres,_a_la_dcha_durante_el_dia._Izq_durante_el_atardecer.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Krd|Krd]] minħabba: No license since 29 June 2026 331170 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Orjentali tal-Urugwaj |isem_nattiv = ''República Oriental del Uruguay'' |isem_komuni = Urugwaj |stampa_bandiera = Flag of Uruguay.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Uruguay.svg |stampa_mappa = URY orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Urugwaj |ħolqa_emblema = Emblema tal-Urugwaj |ħolqa_demografija = Demografija tal-Urugwaj |mottu_nazzjonali = "Libertad o Muerte"<br /><small>''Libertà jew Mewt''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Innu Nazzjonali tal-Urugwaj|Himno Nacional de Uruguay]]''</small><br /><small>''Innu Nazzjonali tal-Urugwaj</small><br /><center>[[Stampa:HimnoNacionalUruguay.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Montevideo]] |l-ikbar_belt = [[Montevideo]] |latd=34|latm=53|latNS=S|lonġd=56|lonġm=10|lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[President tal-Urugwaj|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Urugwaj|Viċi President]] |isem_kap1 = [[Luis Lacalle Pou]] |isem_kap2 = [[Beatriz Argimón]] |żona_kklassifika = 91 |poż_erja = 91 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 176,215 |erja_mi_kw = 68,037 |perċentwal_ilma = 1.5 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 3,318,535<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-06 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |arkivju-data=2007-06-12 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 133 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 3,286,314<ref>[http://www.ine.gub.uy/censos2011/resultadosfinales/analisispais.pdf Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento y estructura por sexo y edad] ine.gub.uy {{es}}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 18.65 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 48.3 |poż_densità_popolazzjoni = 196 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $56.338 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=67&pr1.y=10&c=298&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|titlu=Urugwaj|pubblikatur=International Monetary Fund|data-aċċess=2012-01-04}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $16,607<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.792<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14}}</ref> |poż_IŻU = 51 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Imperu tal-Brażil]]}} |avveniment_stabbilit1 = Dikjarazzjoni |data_stabbilit1 = 25 ta' Awwissu 1825 |avveniment_stabbilit2 = [[Trattat ta' Montevideo (1828)|Rikonoxximent]] |data_stabbilit2 = 28 ta' Awwissu 1828 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni |data_stabbilit3 = 18 ta' Lulju 1830 |valuta = [[Peso tal-Urugwaj]] |kodiċi_valuta = UYU |żona_ħin = [[Amerika/Montevideo|UYT]] |differenza_ħku = -3 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = -2 |cctld = [[.uy]] |kodiċi_telefoniku = +598 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $55.412 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $16,334<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} [[File:Uruguay location map.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] L-'''Urugwaj''' ({{awdjo|en-us-Uruguay-1.ogg|ˈjʊərəɡwaɪ}},<ref>{{ċita ktieb|titlu=Longman pronunciation dictionary|isem=John C.|kunjom=Wells|editur=Longman|post=Harlow, Ingilterra|sena=1990|paġna=755|isbn=0-582-05383-8|lingwa=Ingliż}}</ref> uffiċjalment ir-'''Repubblika Orjentali tal-Urugwaj''' u xi kultant imsejjħa ir-'''Repubblika tal-Lvant tal-Urugwaj'''<ref>Pereżempju, [https://web.archive.org/web/20100601221644/http://www.icj-cij.org/docket/files/135/15873.pdf International Court of Justice press release 20 April 2010 re judgment ''Argentina v Uruguay''] {{en}}.</ref> ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Oriental del Uruguay''), hi pajjiż fil-parti tax-xlokk tal-Amerika t'Isfel. Hija dar ta' 3.3 miljun persuni,<ref name="cia" /> li 1.8 miljun minnhom jgħixu fil-kapital [[Montevideo]] u fiż-[[żona metropolitana]]. Stima ta' 88% tal-popolazzjoni hija ta' dixxendenza Ewropea. Bl-erja ta' madwar 176,000 kilometru kwadru, l-Urugwaj hija t-tieni l-iżgħar nazzjon fl-Amerika t'Isfel mill-erja, wara s-[[Surinam]]. [[Colonia del Sacramento]], wieħed mill-eqdem insedjamenti Ewropej fil-pajjiż, twaqqaf mill-[[Imperu Portugiż|Portugiżi]] fl-1680. Montevideo twaqqfet mill-[[Imperu Spanjol|Ispanjoli]] fis-seklu 18 kmieni bħala fortizza militari. L-Urugwaj rebħet l-indipendenza tagħha bejn l-1811 u l-1828, wara ġlied ma' [[Spanja]], [[Portugall]], [[Arġentina]] u l-[[Brażil]]. Hija [[repubblika kostituzzjonali]] demokratika, bi President li huwa kemm [[kap ta' stat]] u [[kap tal-gvern]]. L-Urugwaj huwa l-Pajjiż Terz bl-ogħla proporzjon ta' art agrikola bi 80.4% tal-art tal-pajjiż hija li tinħarat. == Etimoloġija == L-isem tal-pajjiż Urugwaj ġej mix-Xmara Urugwaj omonima, mil-lingwa indiġena Guaraní. Hemm diversi interpretazzjonijiet, inkluż "bird-xmara" ("ix-xmara tal-uru", permezz ta' charrúa, urú huwa nom komuni għal kwalunkwe għasfur selvaġġ). L-isem jista 'jirreferi wkoll għal bebbuxu tax-xmara msejjaħ uruguá (Pomella megastoma) li kien abbundanti fuq il-kosti tiegħu. Waħda mill-aktar interpretazzjonijiet popolari tal-isem kienet proposta mill-poeta Urugwajan magħruf Juan Zorrilla de San Martín, "ix-xmara tal-għasafar miżbugħa"; Din l-interpretazzjoni, għalkemm dubjuża, għad għandha sinifikat kulturali importanti fil-pajjiż. Fi żminijiet kolonjali Spanjoli, u għal xi żmien wara, l-Urugwaj u xi territorji ġirien kienu jissejħu Banda Oriental [del Uruguay] ("Ribera Oriental [tax-Xmara Urugwaj]"), u mbagħad, għal ftit snin, "Provinċja Orjentali". Mill-indipendenza tiegħu, il-pajjiż kien magħruf bħala "República Oriental del Uruguay", li litteralment tittraduċi bħala "República Oriental del [Xmara] Urugwaj". Madankollu, uffiċjalment tittraduċi bħala "República Oriental del Uruguay" jew "República Oriental del Uruguay". == Storja == === Prekolonjali === [[File:Los últimos Charrúas. Senaca, Vaimaca-Piru, Guyunusa y Tacuabe.JPG|thumb|Monument għall-aħħar erba' Charrúas, in-nies indiġeni tal-Urugwaj]] L-Urugwaj kien abitat għall-ewwel darba madwar 13,000 sena ilu minn kaċċaturi li jiġbru. Huwa stmat li fiż-żmien tal-ewwel kuntatt mal-Ewropej fis-seklu 16, kien hemm madwar 9,000 Charrúas u 6,000 Chanás u xi insedjamenti tal-gżejjer Guaraní. Fil-parti tal-Lvant tal-pajjiż hemm kollezzjoni arkeoloġika estensiva ta' munzelli artifiċjali magħrufa bħala “Cerritos de Indios”, li wħud minnhom imorru lura 5,000 sena. Ftit li xejn huwa magħruf dwar in-nies li bnewhom, peress li ma ħallew l-ebda rekord bil-miktub, iżda nstabu evidenza ta' agrikoltura prekolombjana u klieb prekolombjani estinti. === Kolonizzazzjoni bikrija === [[File:PortugueseMuseum-Colonia4 (cropped).jpg|thumb|Il-Portugiżi stabbilixxew Colonia do Sacramento fl-1680.]] Il-Portugiżi kienu l-ewwel Ewropej li daħlu fir-reġjun tal-Urugwaj tal-lum fl-1512. L-Ispanjoli waslu fl-Urugwaj tal-lum fl-1515, iżda kienu l-ewwel li saqsu fiż-żona, u talbuha għall-kuruna. Ir-reżistenza ħarxa tal-popli indiġeni għall-konkwista, flimkien man-nuqqas ta' riżorsi ta' valur, illimitaw l-insedjament Ewropew fir-reġjun matul is-sekli 16 u 17. L-Urugwaj aktar tard sar żona ta' lqugħ bejn l-imperi Spanjol u Portugiż. Fl-1603, l-Ispanjoli bdew jintroduċu bhejjem, li saru sors ta' ġid reġjonali. L-ewwel insedjament permanenti Spanjol twaqqfet fl-1624 f'Soriano fuq ir-Río Negro. Fl-1669-71, il-Portugiżi bnew forti fi Colonia del Sacramento (Colônia do Sacramento). Montevideo, il-kapitali attwali tal-Urugwaj, twaqqfet mill-Ispanjoli fil-bidu tas-seklu 18 bħala fortizza militari. Il-port naturali tiegħu malajr sar żona kummerċjali li kkompetiet mal-kapitali tar-Río de la Plata, Buenos Aires. L-istorja tal-Urugwaj fil-bidu tas-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn ġlidiet kontinwi għad-dominanza fir-reġjun tal-Plata bejn forzi Ingliżi, Spanjoli, Portugiżi u kolonjali oħra. Fl-1806 u fl-1807, l-armata Ingliża ppruvat taħtfu Buenos Aires u Montevideo bħala parti mill-Gwerer Napoleoniċi. Montevideo kienet okkupata mill-forzi Brittaniċi minn Frar sa Settembru 1807. === Ġlieda għall-indipendenza === [[File:Juan Manuel Blanes - El Juramento de los Treinta y Tres Orientales.jpg|thumb|Il-ġurament tat-Tlieta u Tletin Orientales fl-1825 qabel il-bidu tal-Gwerra Cisplatine, li fiha l-Urugwaj kiseb l-indipendenza tiegħu mill-Imperu tal-Brażil]] Fl-1811, José Gervasio Artigas, li sar l-eroj nazzjonali tal-Urugwaj, nieda rewwixta b’suċċess kontra l-awtoritajiet Spanjoli, u għelebhom fit-18 ta' Mejju fil-Battalja ta' Las Piedras. Fl-1813, il-gvern il-ġdid ta' Buenos Aires sejjaħ assemblea kostitwenti fejn Artigas ħareġ bħala ċampjin tal-federaliżmu, u talab awtonomija politika u ekonomika għal kull żona u għall-Banda Orjentali b’mod partikolari. L-assemblea rrifjutat li tpoġġi lid-delegati mill-Banda Orjentali; Madankollu, Buenos Aires segwiet sistema bbażata fuq ċentraliżmu unitarju. B'riżultat ta' dan, Artigas kiser ma' Buenos Aires u assedja lil Montevideo, u ħa l-belt kmieni fl-1815. Ladarba t-truppi ta' Buenos Aires irtiraw, il-Banda Oriental semmiet l-ewwel gvern awtonomu tagħha. Artigas organizza l-Lega Federali taħt il-protezzjoni tiegħu, komposta minn sitt provinċji, li ħamsa minnhom aktar tard saru parti mill-Arġentina. Fl-1816, 10,000 truppi Portugiżi invadew il-Banda Orjentali mill-Brażil; ħadu Montevideo f'Jannar 1817. Wara kważi erba' snin oħra ta' ġlied, ir-Renju Portugiż tal-Brażil annessa lil Banda Oriental bħala provinċja taħt l-isem "Cisplatina". L-Imperu Brażiljan sar indipendenti mill-Portugall fl-1822. Bi tweġiba għall-annessjoni, it-Tlieta u Tletin Orientales, immexxija minn Juan Antonio Lavalleja, iddikjaraw l-indipendenza fil-25 ta' Awwissu, 1825 bl-appoġġ tal-Provinċji Magħquda tar-Río de la Plata ( attwali Arġentina). Dan wassal għall-Gwerra Cisplatine ta' 500 jum. L-ebda naħa ma kisbet il-vantaġġ u, fl-1828, it-Trattat ta' Montevideo, promoss mir-Renju Unit permezz tal-isforzi diplomatiċi tal-Viscount John Ponsonby, ta lok għall-Urugwaj bħala stat indipendenti. Jum l-Indipendenza, festa nazzjonali, tiġi ċċelebrata fil-25 ta' Awwissu. L-ewwel kostituzzjoni tan-nazzjon ġiet adottata fit-18 ta' Lulju, 1830. === seklu 19 === Fiż-żmien tal-indipendenza, l-Urugwaj kellu popolazzjoni stmata ta ftit inqas minn 75,000. Ix-xena politika fl-Urugwaj kienet maqsuma bejn żewġ partiti: il-blancs konservattivi, immexxija mit-tieni president Manuel Oribe, li rrappreżenta l-interessi agrikoli tal-kampanja, u l-Colorados liberali, immexxija mill-ewwel president Fructuoso Rivera, li rrappreżenta l-interessi kummerċjali ta' Montevideo. Il-partiti Urugwajani rċevew appoġġ minn fazzjonijiet politiċi fil-gwerra fl-Arġentina ġirien, li saru involuti fl-affarijiet Urugwajani. Il-Colorado kienu favur il-liberali Arġentini Unitarji eżiljati, li ħafna minnhom kienu ħadu kenn f'Montevideo, filwaqt li l-president abjad Manuel Oribe kien ħabib qrib tal-ħakkiem Arġentin Manuel de Rosas. Fil-15 ta' Ġunju, 1838, armata mmexxija mill-mexxej ta' Colorado Rivera waqqgħet lill-President Oribe, li ħarab lejn l-Arġentina. Rivera ddikjara gwerra fuq Rosas fl-1839. Il-kunflitt kien se jdum 13-il sena u jkun magħruf bħala l-Gwerra l-Kbira. Fl-1843, armata Arġentina invadiet l-Urugwaj f'isem Oribe, iżda naqset milli tieħu l-kapitali. L-assedju ta' Montevideo beda fi Frar tal-1843 u dam disa' snin. L-Urugwajani assedjati talbu għajnuna lill-barranin residenti, li wassal għall-formazzjoni ta' leġjun Franċiż u Taljan, dan tal-aħħar immexxi mill-eżiljat Giuseppe Garibaldi. [[File:Caseros.jpg|thumb|Ir-rebħa tal-Armata l-Kbira fil-Battalja ta' Caseros mmarkat it-twaqqigħ ta' Juan Manuel de Rosas.]] Fl-1845, il-Gran Brittanja u Franza intervjenew kontra Rosas biex jirrestawraw il-kummerċ għal-livelli normali fir-reġjun. L-isforzi tagħhom kienu ineffettivi u, fl-1849, għajjien bil-gwerra, it-tnejn irtiraw wara li ffirmaw trattat favorevoli għal Rosas. Deher li fl-aħħar se taqa' Montevideo meta bdiet rewwixta kontra Rosas, immexxija minn Justo José de Urquiza, gvernatur tal-provinċja Arġentina ta' Entre Ríos. L-intervent Brażiljan f'Mejju 1851 f'isem il-Colorados, flimkien mar-rewwixta, biddel is-sitwazzjoni u Oribe ġie megħlub. L-assedju ta' Montevideo tneħħa u l-Gwerra l-Kbira finalment ġiet fi tmiemha. Montevideo ppremja l-appoġġ tal-Brażil billi ffirma trattati li jikkonfermaw id-dritt tal-Brażil li jintervjeni fl-affarijiet interni tal-Urugwaj. Skont it-trattati tal-1851, il-Brażil intervjena militarment fl-Urugwaj kemm-il darba qies li kien meħtieġ. Fl-1865, l-Imperatur tal-Brażil, il-President tal-Arġentina, u l-Ġeneral ta' Colorado Venancio Flores, il-kap tal-gvern Urugwajan li t-tnejn kienu għenu biex jiksbu l-poter, iffurmaw l-Alleanza Tripla. L-Alleanza Tripla ddikjarat gwerra lill-mexxej tal-Paragwaj Francisco Solano López. Il-Gwerra tal-Paragwaj li rriżultat ntemmet bl-invażjoni tal-Paragwaj u t-telfa tiegħu mill-armati tat-tliet pajjiżi kollha. Montevideo intuża bħala stazzjon tal-provvista mill-flotta Brażiljana u esperjenzat perjodu ta' prosperità u kalma relattiva matul il-gwerra. Fl-1867 inbniet l-ewwel linja tal-ferrovija fl-Urugwaj u ġiet inawgurata fergħa ffurmata minn ferrovija miġbuda miż-żwiemel. L-Amministrazzjoni tal-Ferroviji attwali tal-Istat tal-Urugwaj żżomm 2,900 km ta 'netwerk ferrovjarju estensibbli. Il-gvern kostituzzjonali tal-Ġeneral Lorenzo Batlle y Grau (1868-72) irażżan ir-Rivoluzzjoni tal-Lanez l-Bojod. Wara sentejn ta' ġlied, ġie ffirmat ftehim ta' paċi fl-1872 li ta sehem lill-Whites fl-emolumenti u l-funzjonijiet tal-gvern permezz tal-kontroll ta' erba' dipartimenti tal-Urugwaj. [[File:Tuyuti1.jpg|thumb|Truppi Urugwajani fit-trinek fil-Battalja ta' Tuyutí fl-1866, matul il-Gwerra tat-Tripla Alleanza]] Dan it-twaqqif tal-politika ta' koparteċipazzjoni kien jirrappreżenta t-tfittxija għal formula ġdida ta' kompromess ibbażata fuq il-koeżistenza tal-partit fil-poter u l-partit tal-oppożizzjoni. Minkejja dan il-ftehim, il-ħakma ta' Colorado kienet mhedda mir-Rivoluzzjoni Tricolor falluta tal-1875 u r-Rivoluzzjoni Quebracho fl-1886. L-isforz ta' Colorado biex inaqqas l-abjad għal tliet dipartimenti biss qanqal rewwixta abjad tal-1897, li spiċċat bil-ħolqien ta' 16-il dipartiment, li l-abjad minnhom issa kellhom kontroll fuq sitta. Il-bojod ingħataw ⅓ tas-siġġijiet fil-Kungress. Din id-diviżjoni tal-poter damet sakemm il-President José Batlle y Ordóñez waqqaf ir-riformi politiċi tiegħu, li wasslu għall-aħħar rewwixta tal-abjad fl-1904 li ntemmet bil-Battalja ta' Masoller u l-mewt tal-mexxej abjad Aparicio Saravia. Bejn l-1875 u l-1890, il-militar sar iċ-ċentru tal-poter. Matul dan il-perjodu awtoritarju, il-gvern ħa passi lejn l-organizzazzjoni tal-pajjiż bħala stat modern, li jħeġġeġ it-trasformazzjoni ekonomika u soċjali tiegħu. Ġew organizzati gruppi ta' pressjoni (magħmulin prinċipalment minn negozjanti, sidien tal-art u industrijalisti) li kellhom influwenza qawwija fuq il-gvern. Segwa perjodu ta' tranżizzjoni (1886-90), li matulu l-politiċi bdew jerġgħu jiksbu l-art mitlufa u seħħet xi parteċipazzjoni ċivili fil-gvern. Wara l-Gwerra l-Kbira, kien hemm żieda notevoli fin-numru ta' immigranti, l-aktar mill-Italja u Spanja. Fl-1879, il-popolazzjoni totali tal-pajjiż kienet aktar minn 438,500. L-ekonomija rriflettiet rebound notevoli (jekk murija b'mod grafiku, fuq kollox determinanti ekonomiċi oħra relatati) fit-trobbija tal-bhejjem u l-esportazzjonijiet. Montevideo sar ċentru finanzjarju importanti fir-reġjun u ċentru ta 'distribuzzjoni għal oġġetti mill-Arġentina, il-Brażil u l-Paragwaj. === seklu 20 === [[File:Palaciosalvouruguay.jpg|thumb|Il-Palacio Salvo, mibni f'Montevideo bejn l-1925 u l-1928, darba kien l-ogħla bini fl-Amerika Latina.]] Il-mexxej ta' Colorado José Batlle y Ordóñez ġie elett president fl-1903. Is-sena ta' wara, l-abjad mexxew rewwixta rurali, u tmien xhur ta' ġlied imdemmi seħħew qabel ma l-mexxej tagħhom, Aparicio Saravia, inqatel fil-battalja. Il-forzi tal-gvern kienu rebbieħa, li wasslu għat-tmiem tal-politika ta 'ko-parteċipazzjoni li kienet bdiet fl-1872. Batlle serva żewġ termini (1903-07 u 1911-15) li matulhom, ħa vantaġġ mill-istabbiltà tan-nazzjon u l-prosperità ekonomika dejjem tikber , istitwixxa riformi kbar, bħal programm ta' benesseri, involviment tal-gvern f'ħafna aspetti tal-ekonomija, u eżekuttiv plural. Gabriel Terra ħa l-presidenza f'Marzu 1931. L-inawgurazzjoni tiegħu ħabtet mal-effetti tad-Depressjoni l-Kbira, u l-klima soċjali kienet tensa minħabba n-nuqqas ta' impjiegi. Kien hemm ġlied li fihom mietu pulizija u xellugin. Fl-1933, Terra organizza kolp ta' stat, li xolji l-Assemblea Ġenerali u ħadet b'digriet. Fl-1934 ġiet promulgata kostituzzjoni ġdida, li ttrasferiet is-setgħat lill-president. B’mod ġenerali, il-gvern ta' Terra dgħajjef jew innewtralizza n-nazzjonaliżmu ekonomiku u r-riforma soċjali. Fl-1938 saru elezzjonijiet ġenerali u l-kunjati ta' Terra, il-Ġeneral Alfredo Baldomir, ġie elett president. Taħt pressjoni mill-unjins u l-Partit Nazzjonali, Baldomir sostna elezzjonijiet ħielsa, il-libertà tal-istampa, u kostituzzjoni ġdida. Għalkemm Baldomir iddikjara l-Urugwaj newtrali fl-1939, bastimenti tal-gwerra Brittaniċi u l-vapur Ġermaniż Admiral Graf Spee ġġieldu battalja mhux 'il bogħod mill-kosta Urugwajana. L-Ammirall Graf Spee ħa kenn f'Montevideo, talab kenn f'port newtrali, iżda aktar tard ġie ordnat jitlaq. [[File:Admiral Graf Spee Flames.jpg|thumb|left|L-għarqa tal-cruiser Ġermaniż Admiral Graf Spee huwa l-aktar avveniment magħruf li seħħ fl-Urugwaj matul it-Tieni Gwerra Dinjija.]] Fl-1945, l-Urugwaj iffirma formalment id-Dikjarazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti u daħal fit-Tieni Gwerra Dinjija, li wassal lill-pajjiż biex jiddikjara gwerra lill-Ġermanja u lill-Ġappun. Wara t-tmiem tal-gwerra, sar membru fundatur tan-Nazzjonijiet Uniti. Fl-aħħar tas-snin ħamsin, parzjalment minħabba tnaqqis globali fid-domanda għall-prodotti agrikoli Urugwajani, l-Urugwajani sofrew tnaqqis qawwi fil-livell tal-għajxien tagħhom, li wassal għal militanza studenteska u inkwiet tax-xogħol. Fis-sittinijiet, tfaċċat grupp armat ta' terroristi ta' gwerillieri urbani Marxist-Leninist, magħruf bħala t-Tupamaros, li kienu involuti f'attivitajiet bħal estorsjoni, serq, attakki, ħtif u qtil, minbarra li ppruvaw iwaqqgħu l-gvern. === Reġim ċivili-militari === Il-President Jorge Pacheco ddikjara stat ta' emerġenza fl-1968, segwit minn sospensjoni ulterjuri tal-libertajiet ċivili fl-1972. reġim militari. === Preżenti === [[File:Batlle1.jpg|thumb|L-eks President Urugwajan Jorge Batlle mal-eks President Amerikan George HW Bush fl-2003]] Kostituzzjoni ġdida, abbozzata mill-militar, ġiet miċħuda f'referendum f'Novembru 1980. Wara r-referendum, il-forzi armati ħabbru pjan għal ritorn għall-gvern ċivili, u saru elezzjonijiet nazzjonali fl-1984. Il-mexxej tal-Partit Colorado, Julio María Sanguinetti rebaħ il-presidenza u serva mill-1985 sal-1990. L-ewwel amministrazzjoni ta' Sanguinetti implimentat riformi ekonomiċi u kkonsolidat id-demokrazija wara s-snin tal-pajjiż taħt il-ħakma militari. Luis Alberto Lacalle, tal-Partit Nazzjonali, rebaħ l-elezzjonijiet presidenzjali tal-1989 u referendum approva amnestija għal dawk li jiksru d-drittijiet tal-bniedem. Sanguinetti reġa' ġie elett fl-1994. Iż-żewġ presidenti komplew ir-riformi strutturali ekonomiċi mibdija wara r-restawr tad-demokrazija u riformi importanti oħra kienu mmirati lejn it-titjib tas-sistema elettorali, is-sigurtà soċjali, l-edukazzjoni u s-sigurtà pubblika. == Ġeografija == [[File:Uruguay fisico.png|thumb|Mappa topografika tal-Urugwaj]] B'176,214 km² (68,037 sq mi) ta 'art kontinentali u 142,199 km² (54,903 sq mi) ta' ilma ġurisdizzjonali u gżejjer żgħar tax-xmajjar, l-Urugwaj huwa t-tieni l-iżgħar nazzjon sovran fl-Amerika t'Isfel (wara s-Surinam) u t-tielet l-iżgħar territorju (Gujana Franċiża) l-iżgħar). Il-pajsaġġ prinċipalment fih pjanuri mimlijin u meded ta' muntanji baxxi (xfafar) b'artijiet baxxi kostali fertili. L-Urugwaj għandu 660 km (410 mil) ta’ kosta. Il-pajjiż huwa kopert minn netwerk dens tax-xmajjar, magħmul minn erba 'baċini tax-xmajjar jew deltas: il-Baċir tal-Plata, ix-Xmara Urugwaj, il-Laguna Merín u x-Xmara Negro. Ix-xmara interna ewlenija hija r-Río Negro. Tul il-kosta Atlantika hemm diversi laguni. L-ogħla punt fil-pajjiż huwa Cerro Catedral, li s-samit tiegħu jilħaq 514 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fis-Sierra de Carapé. Lejn il-Lbiċ hemm ir-Río de la Plata, estwarju tax-Xmara Urugwaj (xmara li tifforma l-fruntiera tal-punent tal-pajjiż). Montevideo hija l-kapitali nazzjonali l-aktar fin-nofsinhar fl-Ameriki u t-tielet l-aktar fin-nofsinhar fid-dinja (wara Canberra u Wellington). L-Urugwaj huwa l-uniku pajjiż fl-Amerika t'Isfel li jinsab kompletament fin-Nofsinhar tat-Tropiku tal-Kaprikornu u huwa l-istat sovran l-aktar fin-Nofsinhar fid-dinja meta ordnat mill-iktar punt tat-tramuntana tal-latitudni. Hemm għaxar parks nazzjonali fl-Urugwaj: ħamsa fiż-żoni umdi tal-Lvant, tlieta fil-muntanji ċentrali u wieħed fil-punent tul ix-Xmara Urugwaj. L-Urugwaj huwa dar għall-ekoreġjun terrestri tas-savana Urugwajana. Il-pajjiż kellu punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2019 ta' 3.61/10, li kklassifika fil-147 post globalment fost 172 pajjiż. === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map URY present.svg|thumb|left|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen-Geiger għall-Urugwaj]] Jinsabu għal kollox fiż-żona moderata tan-Nofsinhar, l-Urugwaj għandu klima relattivament beninna u pjuttost uniformi mal-pajjiż kollu. Skont il-Klassifikazzjoni tal-Klima Köppen, il-biċċa l-kbira tal-pajjiż għandu klima subtropikali umda (Cfa). F'xi punti biss tal-Kosta Atlantika u fuq is-samits ta' l-għoljiet ogħla ta' Cuchilla Grande il-klima għandha klima oċeanika (Cfb). Il-pajjiż għandu erba' staġuni: is-sajf jibda minn Diċembru sa Marzu u x-xitwa minn Ġunju sa Settembru. Il-varjazzjonijiet staġjonali huma evidenti, iżda l-estremi tat-temperatura huma rari. Is-Sjuf huma ttemprati mill-irjieħ tal-Atlantiku u kesħa intensa mhix magħrufa fix-xitwa. Għalkemm qatt ma' jkun kiesaħ ħafna, il-ġlata sseħħ kull sena matul ix-xhur tax-xitwa u l-preċipitazzjoni, bħal sleet u silġ, isseħħ kważi kull xitwa, iżda l-borra hija rari ħafna; Dan iseħħ kull sentejn f'elevazzjonijiet ogħla, iżda kważi dejjem mingħajr akkumulazzjoni. Kif ikun mistenni bl-abbundanza tiegħu ta 'ilma, umdità għolja u ċpar huma komuni. In-nuqqas ta' muntanji, li jaġixxu bħala ostakli klimatiċi, jagħmlu l-lokalitajiet kollha vulnerabbli għal irjieħ qawwija u bidliet rapidi fit-temp hekk kif fronti jew maltempati jiknes madwar il-pajjiż. Dawn il-maltempati jistgħu jkunu qawwija; Jistgħu jġibu maltempati, silġ, u xi kultant anke tornadoes. Il-pajjiż jesperjenza ċikluni extratropikali iżda mhux ċikluni tropikali, minħabba l-fatt li l-Oċean Atlantiku t'Isfel rarament ikun sħun biżżejjed għall-iżvilupp tagħhom. Kemm it-temp tas-sajf kif ukoll tax-xitwa jista' jvarja minn jum għall-ieħor bil-mogħdija ta' fronti tal-maltemp, fejn riħ sħun mit-tramuntana jista’ kultant ikun segwit minn riħ kiesaħ (pampero) mill-Pampas Arġentina. Għalkemm kemm it-temperatura kif ukoll il-preċipitazzjoni huma pjuttost uniformi mal-pajjiż kollu, hemm differenzi konsiderevoli fit-territorju kollu. It-temperatura medja annwali tal-pajjiż hija 17.5 °C (63.5 °F), li tvarja minn 16 °C (61 °F) fix-Xlokk għal 19 °C (66 °F) fil-majjistral. [68] It-temperaturi tax-xitwa jvarjaw minn medja ta' kuljum ta' 11°C (52°F) fin-nofsinhar sa 14°C (57°F) fit-tramuntana, filwaqt li t-temperaturi medji ta' kuljum tas-sajf ivarjaw minn 21°C (70°F) fix-Xlokk u 25 °C (77 °F) fil-majjistral. Ix-Xlokk huwa konsiderevolment aktar frisk mill-bqija tal-pajjiż, speċjalment matul ir-rebbiegħa, meta l-ilma kiesaħ tal-oċean wara x-xitwa jkessaħ it-temperatura tal-arja u jġib aktar umdità f'dak ir-reġjun. Madankollu, in-nofsinhar tal-pajjiż jirċievi inqas xita mit-tramuntana. Pereżempju, Montevideo tirċievi madwar 1,100 millimetru (43 in) ta' preċipitazzjoni fis-sena, filwaqt li l-belt ta' Rivera fil-grigal tirċievi 1,600 millimetru (63 in). L-aktar xita qawwija sseħħ fix-xhur tal-ħarifa, għalkemm l-aktar perjodi ta' xita frekwenti jseħħu fix-xitwa. Iżda xorta d-differenza mhix kbira biżżejjed biex tikkunsidra staġun niexef jew imxarrab, perjodi ta' nixfa jew xita eċċessiva jistgħu jseħħu fi kwalunkwe ħin matul is-sena. It-temperaturi estremi nazzjonali fil-livell tal-baħar huma 44 °C (111 °F) fil-belt ta' Paysandú (20 ta' Jannar, 1943) u l-belt ta’ Florida (14 ta' Jannar, 2022), u -11.0 °C (12.2 °F) fi il-belt ta' Melo (14 ta' Ġunju, 1967). == Gvern u politika == [[File:Palacio Legislativo--.JPG|thumb|Palazz Leġiżlattiv (Palacio Legislativo), Montevideo]] L-Urugwaj hija repubblika demokratika rappreżentattiva b'sistema presidenzjali. Il-membri tal-gvern jiġu eletti għal terminu ta' ħames snin permezz ta' sistema ta' suffraġju universali. L-Urugwaj huwa stat unitarju: il-ġustizzja, l-edukazzjoni, is-saħħa, is-sigurtà, il-politika barranija u d-difiża huma amministrati fil-pajjiż kollu. Il-Poter Eżekuttiv huwa eżerċitat mill-president u kabinett ta' 14-il ministru. [[File:Palacio Piria, Montevideo 05.jpg|thumb|Palazz Piria (Palacio Piria), sede tal-Qorti Suprema tal-Ġustizzja]] Is-setgħa leġiżlattiva hija kkostitwita mill-Assemblea Ġenerali, magħmula minn żewġ kmamar: il-Kamra tad-Deputati, magħmula minn 99 membru li jirrappreżentaw id-19-il dipartiment, eletti għal perjodu ta' ħames snin ibbażati fuq rappreżentanza proporzjonali; u l-Kamra tas-Senaturi, magħmula minn 31 membru, li minnhom 30 huma eletti għal terminu ta' ħames snin ibbażat fuq rappreżentanza proporzjonali u l-viċi president, li jippresiedi l-kamra u għandu d-dritt tal-vot. Is-setgħa ġudizzjarja hija eżerċitata mill-Qorti Suprema, il-Qorti Suprema, u l-imħallfin fil-pajjiż kollu. Il-membri tal-Qorti Suprema huma eletti mill-Assemblea Ġenerali; Il-membri tal-Qorti Suprema jintgħażlu mill-Qorti Suprema bil-kunsens tas-Senat, u l-imħallfin jinħatru direttament mill-Qorti Suprema. L-Urugwaj adotta l-kostituzzjoni attwali tiegħu fl-1967. === Diviżjonijiet amministrattivi === [[File:Departments of Uruguay (map).png|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi]] Il-pajjiż huwa maqsum fi 19-il dipartiment. Il-gvern dipartimentali huwa eżerċitat mis-Sindki (Eżekuttiv Komuni) u l-Bordijiet Dipartimentali (Leġiżlattivi Komuni). Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija 3,070,000 abitant (1988) u hija kkonċentrata bil-kbir (87 fil-mija) fiċ-ċentri urbani. === Relazzjonijiet barranin === [[File:Sede Del Mercosur 02.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali tas-Suq Komuni tan-Nofsinhar, Montevideo]] Il-politika barranija tal-pajjiż hija mmexxija mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin. L-Urugwaj tradizzjonalment kellu rabtiet politiċi u kulturali b'saħħithom mal-pajjiżi ġirien tiegħu u mal-Ewropa, u r-relazzjonijiet internazzjonali tiegħu ġew iggwidati mill-prinċipji tan-nonintervent u l-multilateraliżmu. Il-pajjiż huwa membru fundatur ta' organizzazzjonijiet internazzjonali bħan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, is-Suq Komuni tan-Nofsinhar u l-Assoċjazzjoni tal-Integrazzjoni tal-Amerika Latina. Il-kwartieri ġenerali ta' dawn l-aħħar tnejn jinsabu fil-kapitali tagħha Montevideo, u għalhekk ir-rwol tal-belt tqabbel ma' dak ta' Brussell fl-Ewropa. L-Urugwaj għandu żewġ tilwim dwar il-fruntieri mhux ikkontestati mal-Brażil, fuq Isla Brasilera u r-reġjun tax-Xmara Invernada ta' 235 km2 (91 sq mi) qrib Masoller. Iż-żewġ pajjiżi ma jaqblux dwar liema tributarju jirrappreżenta s-sors leġittimu tax-Xmara Quaraí/Cuareim, li tiddefinixxi l-fruntiera fl-aħħar taqsima kkontestata, skont it-trattat tal-fruntiera tal-1851 bejn iż-żewġ pajjiżi. Madankollu, dawn it-tilwim fuq il-fruntieri ma żammewx liż-żewġ pajjiżi milli jkollhom relazzjonijiet diplomatiċi ta’ ħbiberija u rabtiet ekonomiċi b’saħħithom. S'issa, iż-żoni kkontestati jibqgħu de facto taħt il-kontroll Brażiljan, bi ftit jew xejn sforz reali mill-Urugwaj biex jasserixxi t-talbiet tiegħu. L-Urugwaj huwa wkoll membru fundatur tal-Forum ta' Stati Żgħar (FOSS), grupp volontarju u informali tan-Nazzjonijiet Uniti. Il-pajjiż gawda relazzjonijiet ta' ħbiberija mal-Istati Uniti mit-tranżizzjoni tiegħu lura għad-demokrazija. Ir-rabtiet kummerċjali bejn iż-żewġ pajjiżi kibru bl-iffirmar ta' trattat ta' investiment bilaterali fl-2004 u Ftehim ta’ Qafas ta’ Kummerċ u Investiment f’Jannar 2007. L-Istati Uniti u l-Urugwaj kkoperaw ukoll fuq kwistjonijiet militari, u ż-żewġ pajjiżi kellhom rwoli importanti fl-Istati Uniti. Missjoni ta' Stabbilizzazzjoni tan-Nazzjonijiet f'Ħaiti. Fl-2017, l-Urugwaj iffirma t-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. Reġgħet ingħaqdet ukoll mat-Trattat Inter-Amerikan ta' Assistenza Reċiproka (TIAR jew "Patt ta' Rio") fl-2020. L-Urugwaj huwa t-52 l-iktar pajjiż paċifiku fid-dinja, skont l-Indiċi Globali tal-Paċi tal-2024. === Militari === [[File:R.O.C Marine Corps M41A3 Walker Bulldog front view.jpg|thumb|left|Monument għat-tank ħafif M41 Walker Bulldog tal-Armata Urugwajana]] [[File:Formación A-37B Fuerza Aérea Uruguaya.jpg|thumb|Żewġ Air Force Cessna A-37 Dragonfly waqt titjira]] Il-Forzi Armati Urugwajani huma kostituzzjonalment subordinati għall-President tar-Repubblika, permezz tal-Ministru tad-Difiża. Il-persunal tal-forzi armati jammonta għal madwar 18,000 għall-Armata, 6,000 għan-Navy u 3,000 għall-Air Force. L-ingaġġ huwa volontarju fi żmien ta' paċi, iżda l-gvern għandu l-awtorità li jirrekluta f'sitwazzjonijiet ta' emerġenza. L-Urugwaj jinsab fl-ewwel post fid-dinja f'termini per capita għall-kontribuzzjonijiet tiegħu lill-forzi taż-żamma tal-paċi tan-Nazzjonijiet Uniti, b'2,513 suldat u uffiċjal f'10 missjonijiet taż-żamma tal-paċi tan-NU. Sa Frar 2010, l-Urugwaj kellu 1,136 persunal militari skjerat f'Ħaiti b'appoġġ għall-MINUSTAH u 1,360 skjerat b'appoġġ għall-MONUC fil-Kongo. F'Diċembru 2010, il-Ġeneral Maġġur Urugwajan Gloodtdofsky inħatar Kap tal-Osservaturi Militari u kap tal-Grupp tal-Osservaturi Militari tan-Nazzjonijiet Uniti fl-Indja u l-Pakistan. Minn Mejju 2009, l-omosesswali tħallew iservu fil-militar wara li l-Ministru tad-Difiża ffirma digriet li jgħid li l-politika tar-reklutaġġ militari ma tibqax tiddiskrimina fuq il-bażi tal-orjentazzjoni sesswali, l-Istati Uniti pprovdew $1.7 miljun lill-Urugwaj f'assistenza militari, inkluż $1 miljun f'Finanzjament Militari Barrani u $480,000 f'Edukazzjoni u Taħriġ Militari Internazzjonali. === Infurzar tal-liġi === [[File:National Police of Uruguay coat of arms.png|thumb|]] Il-Pulizija Nazzjonali tal-Urugwaj hija forza tal-pulizija nazzjonali u istituzzjonali tar-Repubblika tal-Urugwaj, imwaqqfa fit-18 ta' Diċembru, 1829. Jiddependi fuq il-Fergħa Eżekuttiva permezz tal-Ministeru tal-Intern. Il-missjoni ewlenija tagħha hija li tipproteġi l-eżerċizzju ħieles tad-drittijiet u l-libertajiet, tiggarantixxi ordni, sigurtà interna, tiżgura l-konformità mal-liġijiet, tassisti u tipproteġi n-nies, tipprevjeni t-twettiq ta' reati, tiggarantixxi s-sigurtà f'postijiet u spettakli pubbliċi, tirreprimi mgieba li jikkostitwixxu reati u reati. == Ekonomija == [[File:GDP per capita development of Uruguay.svg|thumb|Evoluzzjoni tal-PGD per capita mill-1900]] Fl-1991, il-pajjiż esperjenza żieda fl-istrajkijiet biex jikseb kumpens tal-pagi biex jikkumpensa għall-inflazzjoni u biex jopponi l-privatizzazzjonijiet mixtieqa mill-gvern ta' Luis Alberto Lacalle. Fl-1992 kien imsejjaħ strajk ġenerali, u l-politika ta' privatizzazzjoni ġiet miċħuda b'mod wiesa' b'referendum (71.6% kontra l-privatizzazzjoni tat-telekomunikazzjoni). Fl-1994 u l-1995, l-Urugwaj ffaċċja diffikultajiet ekonomiċi kkawżati mil-liberalizzazzjoni tal-kummerċ barrani, li żiedet id-defiċit kummerċjali. Il-Montevideo Gas Company u l-linja tal-ajru Pluna ġew mgħoddija lis-settur privat, iżda l-pass tal-privatizzazzjoni naqas fl-1996. L-Urugwaj esperjenza kriżi ekonomika u finanzjarja kbira bejn l-1999 u l-2002, prinċipalment effett indirett tal-problemi ekonomiċi tal-Arġentina. L-ekonomija naqset 11% u l-qgħad tela għal 21%. Minkejja s-severità tax-xokkijiet kummerċjali, l-indikaturi finanzjarji tal-Urugwaj baqgħu aktar stabbli minn dawk tal-ġirien tiegħu, riflessjoni tar-reputazzjoni soda tiegħu fost l-investituri u l-klassifikazzjoni tal-bonds sovrani ta' grad ta' investiment, waħda minn tnejn biss fl-Amerika t’Isfel. [[File:World Trade Center Montevideo.jpg|thumb|Montevideo World Trade Center]] Fl-2004, il-gvern Batlle ffirma ftehim ta' stand-by triennali ta' $1.1 biljun mal-Fond Monetarju Internazzjonali (IMF), li jimpenja lill-pajjiż għal surplus fiskali primarju sostanzjali, inflazzjoni baxxa, tnaqqis konsiderevoli fid-dejn estern, u diversi riformi strutturali maħsuba biex itejbu. kompetittività u jattiraw investiment barrani. L-Urugwaj temm il-ftehim fl-2006 wara li ħallas minn qabel id-dejn tiegħu, iżda żamm diversi mill-impenji tal-politika. Vázquez, li ħa l-kariga f'Marzu 2005, ħoloq il-Ministeru tal-Iżvilupp Soċjali u fittex li jnaqqas ir-rata tal-faqar tal-pajjiż b'Pjan Nazzjonali ta' Għajnuna ta' Emerġenza Soċjali (PANES) ta' $240 miljun, li pprovda trasferiment monetarju kondizzjonali kull xahar ta' madwar 75 dollaru għal aktar. minn 100,000 dar f'faqar estrem. Bi skambju, dawk li jirċievu benefiċċji kienu meħtieġa li jipparteċipaw f’xogħol fil-komunità, jiżguraw li t-tfal tagħhom jattendu l-iskola kuljum, u għaddew minn kontrolli tas-saħħa regolari. Wara l-inadempjenza tal-Arġentina fl-2001, il-prezzijiet fl-ekonomija Urugwajana għamlu varjetà ta 'servizzi, inklużi teknoloġija tal-informazzjoni u kompetenza arkitettonika, li darba kienu għaljin wisq f'ħafna swieq barranin, esportabbli. Bejn l-2007 u l-2009, l-Urugwaj kien l-uniku pajjiż fl-Ameriki li teknikament ma esperjenzax riċessjoni (żewġ kwarti konsekuttivi ta' tnaqqis). Il-qgħad laħaq l-inqas livell rekord ta' 5.4% f’Diċembru 2010 qabel tela’ għal 6.1% f’Jannar 2011. Filwaqt li l-qgħad għadu f'livell baxx, l-IMF innota żieda fil-pressjonijiet inflazzjonarji, u l-PGD tal-Urugwaj kiber b’10.4% matul l-ewwel nofs ta' 2010. Skont stimi tal-FMI, l-Urugwaj jikseb tkabbir reali tal-PGD ta' bejn 8 % u 8.5 % fl-2010, segwit minn tkabbir ta' 5 % fl-2011 u 4 % fis-snin ta' wara. Id-dejn pubbliku gross ikkuntratta fit-tieni kwart tal-2010, wara ħames perjodi konsekuttivi ta' żieda sostnuta, laħaq il-21,885 miljun dollaru, ekwivalenti għal 59.5% tal-PGD. L-Urugwaj kklassifikat fit-63 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. === Agrikoltura === [[File:Viña en Otoño.jpg|thumb|Vinja fl-Urugwaj]] Fl-2010, is-settur agrikolu orjentat lejn l-esportazzjoni tal-Urugwaj kkontribwixxa 9.3% tal-PGD u impjega 13% tal-forza tax-xogħol. L-istatistika uffiċjali mill-Ministeru tal-Agrikoltura u l-Bhejjem tal-Urugwaj tindika li t-trobbija tal-baqar u tan-nagħaġ fl-Urugwaj tokkupa 59.6% tal-art. Il-perċentwal jiżdied aktar għal 82.4% me t-trobbija tal-bhejjem hija marbuta ma' attivitajiet agrikoli oħra bħall-produzzjoni tal-ħalib, l-għalf, u r-rotazzjoni mata' għelejjel bħar-ross. Skont il-FAOSTAT, l-Urugwaj huwa wieħed mill-akbar produtturi fid-dinja tas-sojja (9th), suf (12th), laħam taż-żiemel (14th), xama’ tan-naħal (14th) u sfarġel (17th). Il-maġġoranza tal-farms (25,500 minn 39,120) huma mmexxija mill-familja; Iċ-ċanga u s-suf jirrappreżentaw l-attivitajiet ewlenin u s-sors ewlieni tad-dħul għal 65% minnhom, segwiti mill-produzzjoni tal-ħxejjex bi 12%, il-produzzjoni tal-ħalib bi 11%, it-trobbija tal-ħnieżer bi 2% u t-trobbija tat-tjur ukoll bi 2%. Iċ-ċanga hija l-prodott ewlieni tal-esportazzjoni tal-pajjiż, b'total ta' aktar minn biljun dollaru fl-2006. Fl-2007, l-Urugwaj kellu merħla ta' baqar ta' 12-il miljun ras, li jagħmilha l-pajjiż bl-akbar numru ta' baqar per capita (3.8). Madankollu, 54% huma f'idejn 11% tal-produtturi, li għandhom minimu ta' 500 ras. Fl-estrem l-ieħor, 38 % tal-produtturi jisfruttaw artijiet żgħar u għandhom merħliet medji ta' inqas minn mitt ras. === Turiżmu === [[File:Punta del este3.jpg|thumb|Punta del Este hija waħda mid-destinazzjonijiet turistiċi ewlenin fil-Kon tan-Nofsinhar.]] L-industrija tat-turiżmu hija parti importanti mill-ekonomija Urugwajana. Fl-2012 kien stmat li s-settur kien jammonta għal 97,000 impjieg u (direttament u indirettament) 9% tal-PGD. [[File:Colo do sac 1.jpg|thumb|Il-belt kolonjali storika ta' Colonia del Sacramento]] Fl-2023, 3.8 miljun turist daħlu fl-Urugwaj, li l-maġġoranza tagħhom kienu Arġentini u Brażiljani, segwiti miċ-Ċileni, il-Paragwajani, l-Amerikani u l-Ewropej ta' diversi nazzjonalitajiet. Esperjenzi kulturali fl-Urugwaj jinkludu l-esplorazzjoni tal-wirt kolonjali tal-pajjiż, kif jista' jinstab f'Colonia del Sacramento. Montevideo, il-kapitali tal-pajjiż, hija dar għall-aktar għażla diversa ta 'attivitajiet kulturali. Monumenti storiċi bħall-Mużew Torres García u l-Istadium Centenario, li ospitaw l-ewwel Tazza tad-Dinja fl-istorja, huma eżempji. Madankollu, sempliċiment jimxu fit-toroq jippermetti lit-turisti jesperjenzaw il-kultura ikkulurita tal-belt. Waħda mill-attrazzjonijiet naturali ewlenin tal-Urugwaj hija Punta del Este. Punta del Este tinsab fuq peniżola żgħira 'l barra mill-kosta tax-Xlokk tal-Urugwaj. Il-bajjiet tagħha huma maqsuma f'Mansa, jew ġenb ġentili (xmara) u Brava, jew naħa imħatteb (oċean). Il-Mansa huwa l-aktar adattat għall-għawm tax-xemx, snorkeling, u opportunitajiet oħra ta' rikreazzjoni baxxi, filwaqt li l-Brava huwa l-aktar adattat għal sports ta' avventura, bħas-surfing. Punta del Este tmiss mal-belt ta' Maldonado, filwaqt li lejn il-grigal tul il-kosta hemm ir-resorts iżgħar ta' La Barra u José Ignacio. L-Urugwaj huwa l-pajjiż tal-Amerika Latina li jirċievi l-aktar turisti meta mqabbel mal-popolazzjoni tiegħu. Għall-Urugwaj, it-turiżmu Arġentin huwa essenzjali, peress li jirrappreżenta 56% tat-turiżmu estern li jirċievu kull sena u 70% matul ix-xhur tas-sajf. Għalkemm vacationers Arġentini huma suq fil-mira importanti għat-turiżmu fl-Urugwaj, f'dawn l-aħħar snin il-pajjiż irnexxielu jpoġġi lilu nnifsu bħala destinazzjoni turistika importanti fi swieq oħra, li jirċievi fluss għoli ta' viżitaturi minn pajjiżi bħall-Brażil, il-Paragwaj u l-Istati Uniti, fost oħrajn. === Trasport === [[File:Вид на монтевидеоский порт.jpg|thumb|Port ta' Montevideo]] [[File:Aeropuerto carrasco.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali Carrasco, Montevideo]] Il-port ta' Montevideo, li jimmaniġġja aktar minn 1.1 miljun kontenitur fis-sena, huwa l-aktar terminal tal-kontejners avvanzat fl-Amerika t'Isfel. Il-baċir tiegħu jista 'jimmaniġġja bastimenti b'fundar ta' 14-il metru (46 pied). Disa' krejnijiet gantry jippermettu bejn 80 u 100 moviment fis-siegħa. Il-port ta' Nueva Palmira huwa punt reġjonali importanti ta' trasferiment tal-merkanzija u fih terminals kemm privati ​​kif ukoll statali. L-Ajruport Internazzjonali ta' Carrasco kien inizjalment inawgurat fl-1947 u fl-2009, Puerta del Sur, is-sid u l-operatur tal-ajruport, b'investiment ta' $165 miljun, kkummissjonat lil Rafael Viñoly Arquitectos biex jespandi u jimmodernizza l-faċilitajiet eżistenti b'terminal ġdid u spazjuż tal-passiġġieri. biex tiżdied il-kapaċità u jistimulaw it-tkabbir tan-negozju u t-turiżmu fir-reġjun. Il-ġurnal Bordier ibbażat f'Londra għażel l-Ajruport Internazzjonali ta' Carrasco, li jservi Montevideo, bħala wieħed mill-aqwa erba' ajruporti fid-dinja fis-27 edizzjoni tiegħu. L-ajruport jista' jimmaniġġja sa 4.5 miljun utent fis-sena. PLUNA kienet il-linja tal-ajru tal-bandiera tal-Urugwaj u kellha l-kwartieri ġenerali tagħha f'Carrasco. L-Ajruport Internazzjonali ta' Punta del Este, li jinsab 15-il kilometru minn Punta del Este fid-Dipartiment ta' Maldonado, huwa t-tieni terminal tal-ajru l-aktar traffikuż fl-Urugwaj, mibni mill-perit Urugwajan Carlos Ott. Ġie inawgurat fl-1997. L-Amministrazzjoni tal-Ferroviji tal-Istat hija l-korp awtonomu inkarigat mit-trasport ferrovjarju u l-manutenzjoni tan-netwerk ferrovjarju. L-Urugwaj għandu madwar 1,200 km (750 mi) ta' ferroviji operattivi. Sal-1947, madwar 90% tas-sistema ferrovjarja kienet proprjetà Brittanika. Fl-1949, il-gvern nazzjonalizza l-ferroviji, flimkien mat-tramms elettriċi u l-Montevideo Water Company. Madankollu, fl-1985 il-“Pjan Nazzjonali tat-Trasport” issuġġerixxa li l-ferroviji tal-passiġġieri kienu għaljin wisq biex jissewwew u jinżammu. Il-ferroviji tal-merkanzija se jkomplu għal tagħbijiet ta' aktar minn 120 tunnellata, iżda t-trasport bil-karozza tal-linja sar l-alternattiva "ekonomika" għall-vjaġġaturi. Is-servizz tal-passiġġieri twaqqaf fl-1988. Madankollu, is-servizz tal-passiġġieri bil-ferrovija lejn Montevideo reġa' beda fl-1993 u issa jinkludi tliet linji suburbani. [[File:Aeropuerto Punta del Este.png|thumb|Ajruport Internazzjonali ta' Punta del Este (Aeropuerto Internacional de Punta del Este)]] Toroq pavimentati jgħaqqdu Montevideo maċ-ċentri urbani l-oħra tal-pajjiż, l-awtostradi ewlenin iwasslu għall-fruntiera u għall-ibliet ġirien. Bosta toroq mhux pavimentati jgħaqqdu rziezet u bliet żgħar. Ħafna mis-servizz domestiku tal-merkanzija u tal-passiġġieri tal-pajjiż huwa bit-triq aktar milli bil-ferrovija. Rivera Il-pajjiż għandu diversi servizzi internazzjonali tal-karozzi tal-linja li jgħaqqdu l-belt kapitali u tal-fruntiera mal-pajjiżi ġirien. Dawn jinkludu 17-il destinazzjoni fl-Arġentina, u l-bliet kapitali taċ-Ċili u l-Paragwaj. === Telekomunikazzjonijiet === L-industrija tat-telekomunikazzjoni hija aktar żviluppata minn ħafna mill-pajjiżi l-oħra tal-Amerika Latina, billi hija l-ewwel pajjiż fl-Ameriki li kiseb kopertura sħiħa tat-telefon diġitali fl-1997. Is-sistema tat-telefon hija kompletament diġitalizzata u għandha kopertura tajba ħafna madwar il-pajjiż. Is-sistema hija tal-istat u kien hemm proposti kontroversjali biex tiġi privatizzata parzjalment mis-snin disgħin. Is-suq tat-telefonija ċellulari huwa kondiviż mill-ANTEL tal-istat u żewġ kumpaniji privati, Movistar u Claro. === Enerġija === Aktar minn 97% tal-elettriku tal-Urugwaj ġej minn enerġija rinnovabbli. Il-bidla drastika, li saret f’inqas minn għaxar snin u mingħajr fondi mill-gvern, naqqset l-ispejjeż tal-elettriku u l-carbon footprint tal-pajjiż. Ħafna mill-elettriku ġej minn faċilitajiet idroelettriċi u wind farms. L-Urugwaj m'għadux jimporta l-elettriku. Fl-2021, l-Urugwaj kellu, f'termini ta' elettriku rinnovabbli installat, 1,538 MW f'enerġija idroelettrika, 1,514 MW f'enerġija mir-riħ (il-35 l-akbar fid-dinja), 258 MW f'enerġija solari (is-66 l-akbar fid-dinja) u 423 MW f'bijomassa. == Demografija == L-Urugwajani huma ta' oriġini predominantement Ewropea, b'aktar minn 87.7% tal-popolazzjoni li tiddikjara antenati Ewropej fiċ-ċensiment tal-2011. Ħafna mill-Urugwajani ta' antenati Ewropej huma dixxendenti ta' immigranti tas-seklu 19 u 20 minn Spanja u l-Italja, u sa ċertu punt mill-Ġermanja, Franza u. Gran Brittanja. L-ewwel settlers kienu emigraw mill-Arġentina. Nies ta' dixxendenza Afrikana jirrappreżentaw madwar ħamsa fil-mija tat-total. Hemm ukoll komunitajiet Ġappuniżi importanti. B'mod ġenerali, il-kompożizzjoni etnika hija simili għall-provinċji Arġentini ġirien, kif ukoll in-Nofsinhar tal-Brażil. Bejn l-1963 u l-1985, huwa stmat li emigraw 320,000 Urugwajan. L-aktar destinazzjonijiet popolari għall-emigranti Urugwajani huma l-Arġentina, segwiti mill-Istati Uniti, l-Awstralja, il-Kanada, Spanja, l-Italja u Franza. Fl-2009, għall-ewwel darba f’44 sena, il-pajjiż ra influss ġenerali pożittiv meta qabbel l-immigrazzjoni mal-emigrazzjoni. Ingħataw 3,825 permess ta' residenza fl-2009, meta mqabbla ma' 1,216 fl-2005. 50% tar-residenti legali ġodda ġejjin mill-Arġentina u l-Brażil. Liġi dwar l-immigrazzjoni li għaddiet fl-2008 tagħti lill-immigranti l-istess drittijiet u opportunitajiet bħaċ-ċittadini, bir-rekwiżit li juru dħul fix-xahar ta' $650. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni tal-Urugwaj hija ħafna inqas minn dik ta' pajjiżi oħra tal-Amerika Latina. L-età medja tagħha hija ta' 35.3 snin, ogħla mill-medja dinjija minħabba r-rata baxxa tat-twelid tagħha, l-istennija tal-ħajja għolja u rata relattivament għolja ta' emigrazzjoni fost iż-żgħażagħ. Kwart tal-popolazzjoni għandha inqas minn 15-il sena u madwar sitta għandha 60 sena jew aktar. Fl-2017, ir-rata medja tal-fertilità totali (TFR) fl-Urugwaj kienet ta' 1.70 tifel u tifla mwielda għal kull mara, taħt ir-rata ta' sostituzzjoni ta' 2.1. Dan jibqa’ konsiderevolment taħt il-quċċata ta' 5.76 tifel u tifla mwielda għal kull mara fl-1882. Montevideo hija l-unika belt kbira, b'madwar 1.9 miljun abitant, aktar minn nofs il-popolazzjoni totali tal-pajjiż. Il-bqija tal-popolazzjoni urbana tgħix f'madwar 30 post. Rapport tal-2017 tal-IDB dwar il-kundizzjonijiet tax-xogħol fin-nazzjonijiet tal-Amerika Latina kklassifika lill-Urugwaj bħala l-mexxej tar-reġjun b'mod ġenerali u fis-subindiċi kollha ħlief wieħed, inklużi s-sess, l-età, id-dħul, il-formalità u l-parteċipazzjoni tax-xogħol. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika fl-Urugwaj (ċensiment tal-2011) ==== * Abjad 87.7% * Iswed 4.6% * Indiġeni 2.4% * Asja tal-Lvant 0.2% * Oħrajn/ebda 5.1% === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Carlos 1.jpg|thumb|Il-Knisja ta' San Carlos Borromeo f'San Carlos hija waħda mill-eqdem knejjes fl-Urugwaj.]] Il-Kristjaneżmu huwa l-aktar reliġjon importanti fl-Urugwaj. Il-pajjiż m'għandux reliġjon uffiċjali; Il-Knisja u l-Istat huma uffiċjalment separati, u l-libertà reliġjuża hija garantita. Stħarriġ tal-2008 mill-INE tal-Urugwaj wera li l-Kristjaneżmu Kattoliku huwa r-reliġjon ewlenija, b'45.7% - 81.4% tal-popolazzjoni; 9.0% huma Insara mhux Kattoliċi, 0.6% huma animisti jew umbandisti (reliġjon Afro-Brażiljana), u 0.4% huma Lhud. 30.1% iddikjaraw li jemmnu f'alla, iżda ma jappartjenu għall-ebda reliġjon, filwaqt li 14% kienu atei jew agnostiċi. Fost il-komunità Armena mdaqqsa ta' Montevideo, ir-reliġjon dominanti hija l-Kristjaneżmu, speċifikament l-Appostolika Armena. Osservaturi politiċi jqisu lill-Urugwaj bħala l-aktar pajjiż sekulari fl-Amerika. Is-sekularizzazzjoni tal-Urugwaj bdiet bir-rwol relattivament minuri tal-knisja fl-era kolonjali, meta mqabbla ma' partijiet oħra tal-Imperu Spanjol. In-numru żgħir ta' popli indiġeni fl-Urugwaj u r-reżistenza ħarxa tagħhom għall-proselitiżmu naqqsu l-influwenza tal-awtoritajiet ekkleżjastiċi. Wara l-indipendenza, ideat antiklerikali nfirxu lejn l-Urugwaj, partikolarment minn Franza, u kompliet tnaqqru l-influwenza tal-knisja. Fl-1837 ġie rikonoxxut iż-żwieġ ċivili u fl-1861 l-istat ħa f'idejh it-tmexxija taċ-ċimiterji pubbliċi. Fl-1907 id-divorzju ġie legalizzat u fl-1909 kull istruzzjoni reliġjuża kienet ipprojbita fl-iskejjel tal-istat. Taħt l-influwenza tal-politiku Colorado José Batlle y Ordóñez (1903-1911), is-separazzjoni sħiħa tal-knisja u l-istat ġiet introdotta bil-kostituzzjoni l-ġdida tal-1917. Il-kapitali ta 'l-Urugwaj għandha 12-il sinagoga u komunità ta' 20,000 Lhudi mill-2011. Laħqet il-quċċata ta' 50,000 f'nofs is-sittinijiet, l-Urugwaj għandu l-ogħla rata ta' aliyah fid-dinja bħala perċentwal tal-popolazzjoni Lhudija. === Lingwa === L-Ispanjol huwa l-lingwa nazzjonali de facto. L-Ispanjol Urugwajan, bħala varjant tar-River Plate, juża kemm voseo kif ukoll yeísimo (bi [ʃ] jew [ʒ]) u għandu influwenza kbira mill-lingwa Taljana u d-djaletti differenti tagħha, peress li jinkorpora lunfardo. Fiż-żoni tal-fruntiera mal-Brażil fil-Grigal tal-pajjiż, huwa mitkellem il-Portugiż Urugwajan, li jikkonsisti f'taħlita ta' Spanjol mal-Portugiż Brażiljan. Huwa djalett mingħajr ortografija definita formalment u mingħajr ebda rikonoxximent uffiċjali. L-Ingliż huwa l-aktar lingwa barranija mifruxa fost il-poplu Urugwajan, billi hija parti mill-kurrikulu edukattiv. Peress li hemm ftit nies indiġeni fil-popolazzjoni, mhuwiex maħsub li l-lingwi indiġeni jibqgħu fl-użu attiv fil-pajjiż. Djalett ieħor mitkellem kien Patois, li huwa djalett Oċċitan. Id-djalett kien mitkellem prinċipalment fid-dipartiment ta' Colonia, fejn stabbilixxew l-ewwel pellegrini, fil-belt imsejħa La Paz. Illum il-ġurnata hija meqjusa bħala lingwa mejta, għalkemm xi anzjani tal-belt hawn fuq imsemmija għadhom jipprattikawha. Għad hemm trattati bil-miktub tal-lingwa fil-Biblioteca Valdense (Biblioteca Valdense) fil-belt ta' Colonia Valdense, Dipartiment ta' Colonia. Kelliema Patois ġew l-Urugwaj mill-Piedmont. Oriġinarjament kienu Waldenses, li saru Waldenses, u taw isimhom lill-belt Colonia Valdense, li tradotta mill-Ispanjol tfisser "Kolonja Waldense". Fl-2001, il-Lingwa tas-Sinjali Urugwajana (LSU) ġiet rikonoxxuta bħala l-lingwa uffiċjali tal-Urugwaj permezz tal-Liġi 17,378. === Edukazzjoni === [[File:Facultad de Medicina, Montevideo 25.jpg|thumb|left|Fakultà tal-Mediċina tal-Università tar-Repubblika, imwaqqfa fl-1849]] L-edukazzjoni fl-Urugwaj hija sekulari, b'xejn u obbligatorja għal 14-il sena, li tibda fl-età ta' 4 snin. Is-sistema hija maqsuma f'sitt livelli ta' edukazzjoni: edukazzjoni inizjali (3-5 snin); primarja (6-11-il sena); skola sekondarja bażika (12-14-il sena); sekondarja għolja (15-17-il sena); edukazzjoni ogħla (18-il sena 'l fuq); u edukazzjoni gradwata. L-edukazzjoni pubblika hija r-responsabbiltà ewlenija ta' tliet istituzzjonijiet: il-Ministeru tal-Edukazzjoni u l-Kultura, li jikkoordina l-politiki edukattivi, l-Amministrazzjoni Nazzjonali tal-Edukazzjoni Pubblika, li tifformula u timplimenta politiki dwar l-edukazzjoni inizjali u sekondarja, u l-Università tar-Repubblika, responsabbli għall-ogħla livell. edukazzjoni. Fl-2009, il-gvern ippjana li jinvesti 4.5% tal-PGD fl-edukazzjoni. L-Urugwaj jikklassifika ħafna f'testijiet standardizzati bħal PISA fil-livell reġjonali, iżda jqabbel b'mod mhux favorevoli mal-medja tal-OECD u huwa wkoll taħt xi pajjiżi b'livelli ta' dħul simili Fit-test PISA tal-2006, l-Urugwaj kellu waħda mid-devjazzjonijiet standard ogħla bejn l-iskejjel. varjabbiltà sinifikanti skont il-livell soċjoekonomiku. L-Urugwaj huwa parti mill-proġett One Laptop per Child, u fl-2009 sar l-ewwel pajjiż fid-dinja li pprovda laptop lil kull student tal-iskola primarja, bħala parti minn Plan Ceibal. Matul il-perjodu 2007-2009, 362,000 student u 18,000 għalliem ipparteċipaw fil-programm; madwar 70% tal-laptops ingħataw lil tfal li ma kellhomx kompjuters id-dar. Il-programm OLPC jirrappreżenta inqas minn 5% tal-baġit tal-edukazzjoni tal-pajjiż. ==== Edukazzjoni ==== In-numru totali ta' HEIs fl-Urugwaj jammonta għal sbatax-il istituzzjoni universitarja, erba' istituti terzjarji privati ​​mhux universitarji u żewġ istituti pubbliċi (Università tar-Repubblika, Università Teknoloġika). Oħra universitajiet fl-Urugwaj huma: Universidad Católica del Uruguay, Universidad ORT Urugwaj, Universidad de Montevideo, Universidad de la Empresa, Universitario Autónomo del Sur Università CLAEH. == Kultura == Il-kultura Urugwajana hija Ewropea b'mod qawwi u l-influwenzi tagħha fin-Nofsinhar tal-Ewropa huma partikolarment importanti. It-tradizzjoni gaucho kienet element importanti fl-arti u l-folklor kemm tal-Urugwaj kif ukoll tal-Arġentina. === Mużika === [[File:Tango dancers in Montevideo.png|thumb|Żeffiena tango f'Montevideo]] [[File:Murgas (Vazquez, Marzo 2005 -2).jpg|thumb|Murgueras fil-Karnival]] Il-mużika folk u popolari tal-Urugwaj taqsam mhux biss l-għeruq gaucho tagħha mal-Arġentina, iżda wkoll dawk tat-tango. Wieħed mill-aktar tangos famużi, "La cumparsita" (1917), inkiteb mill-kompożitur Urugwajan Gerardo Matos Rodríguez. Candombe huwa żfin folkloristiku li jsir fil-Karnival, speċjalment il-Karnival Urugwajan, prinċipalment minn Urugwajani ta' dixxendenza Afrikana. Il-kitarra hija l-istrument mużikali ppreferut, u f’konkors popolari tradizzjonali msejjaħ payada żewġ kantanti, kull wieħed bil-kitarra, jieħdu dawra biex jimprovisaw versi bl-istess melodija. Il-mużika folk tissejjaħ kant popolari u tinkludi xi kitarristi u kantanti bħal Alfredo Zitarrosa, José Carbajal "El Sabalero", Daniel Viglietti, Los Olimareños, u Numa Moraes. It-tango affettwa wkoll il-kultura Urugwajana, speċjalment matul is-seklu 20, partikolarment fis-snin tletin u erbgħin b'kantanti Urugwajani bħal Julio Sosa de Las Piedras. Meta l-kantant famuż tango Carlos Gardel kellu 29 sena biddel in-nazzjonalità tiegħu biex ikun Urugwajan, u qal li kien twieled f'Tacuarembó, iżda dan is-sotterfuġju x’aktarx li sar biex ma jħallux lill-awtoritajiet Franċiżi jarrestawh talli ma rreġistrax fl-armata Franċiża għal l-Ewwel Gwerra. Gardel twieled fi Franza u trabba fi Buenos Aires. Hu qatt ma għex fl-Urugwaj. Madankollu, fl-1999 ġie stabbilit mużew ta’ Carlos Gardel f’Valle Edén, qrib Tacuarembó. Ir-rock and roll infaqa' għall-ewwel darba fuq il-pubbliku Urugwajan mal-wasla tal-Beatles u bands Brittaniċi oħra fil-bidu tas-sittinijiet F’Montevideo dehret mewġa ta' baned, fosthom Los Shakers, Los Mockers, Los Iracundos, Los Moonlights u Los Malditos, li saru. figuri importanti fl-hekk imsejħa invażjoni Urugwajana tal-Arġentina. Il-baned popolari tal-Invażjoni Urugwajana kantaw bl-Ingliż. === Kċina === l-biċċa l-kbira tal-platti Urugwajani huma minn Spanja, Franza u l-Italja, riżultat tal-immigrazzjoni kkawżata mill-gwerer tal-passat fl-Ewropa. L-ikliet ta' kuljum ivarjaw bejn laħmijiet, għaġin ta' kull tip, ross, deżerti ħelwin u oħrajn, bil-laħam ikun il-platt ewlieni, għaliex l-Urugwaj huwa wieħed mill-akbar produtturi fid-dinja ta' laħam ta' kwalità. Fost il-platti tipiċi hemm: l-asado Urugwajan (barbecue kbir jew mixwi ta' kull tip ta' laħam), ħaruf mixwi, chivito (sandwich li fih laħam grilled fin, ħass, tadam, bajd moqli, perżut, żebbuġ u oħrajn, u servut ma' fries), Milanese (tip ta' laħam panzat moqli), tortellini, spagetti, gnocchi, ravjoli, ross u ħaxix. Wieħed mill-aktar ħelu kkunsmat fl-Urugwaj huwa d-dulce de leche (ħelu tal-ħalib oriġinarjament mill-Amerika Latina li jiġi ppreparat billi bil-mod issaħħan iz-zokkor u l-ħalib). L-aktar ħelu tipiku huwa l-alfajor, li hija għaġina żgħira, mimlija bid-dulce de leche u miksija biċ-ċikkulata jew meringue. Jiġi f'diversi tipi, mili, daqsijiet u marki. Deżerti tipiċi oħra huma l-pastafrola (tip ta' kejk mimli bil-pejst tal-isfarġel), chajá (meringue, sponge kejk, krema bit-tarjola u frott, ħawħ u frawli huma tipikament miżjuda). Mate hija l-aktar xarba tipika fl-Urugwaj, hija xarba portabbli li l-Urugwajani jieħdu f'kull tip ta 'postijiet. === Midja === L-indiċi globali tal-libertà tal-istampa ta' Reporters Without Borders poġġa lill-Urugwaj fid-19-il post minn 180 pajjiż inklużi fir-rapport fl-2019. Il-libertà tal-espressjoni u l-istampa huma ggarantiti mill-Kostituzzjoni, b'riżervi għal dawk li jinċitaw il-vjolenza jew “jinsultaw lin-nazzjon. " L-Urugwajani għandhom aċċess għal aktar minn 100 gazzetta privata ta' kuljum u ta' kull ġimgħa, aktar minn 100 stazzjon tar-radju u madwar 20 kanal tat-televiżjoni terrestri, u t-televiżjoni bil-kejbil hija disponibbli b'mod wiesa'. It-tradizzjoni twila tal-libertà tal-istampa tal-Urugwaj kienet ristretta ħafna matul is-snin tad-dittatorjat militari. Fl-ewwel jum tiegħu fil-kariga, f’Marzu 1985, Sanguinetti reġa' rrestawra l-libertà sħiħa tal-istampa. Konsegwentement, il-gazzetti Montevideo, li jirrappreżentaw il-gazzetti ewlenin kollha fl-Urugwaj, żiedu konsiderevolment iċ-ċirkolazzjoni tagħhom. Ir-radju u t-televiżjoni tal-Istat huma operati mis-servizz tax-xandir uffiċjali SODRE. Xi gazzetti huma proprjetà jew marbuta mal-partiti politiċi ewlenin. El Día kienet l-aktar gazzetta prestiġjuża fil-pajjiż sal-mewt tagħha fil-bidu tad-disgħinijiet, imwaqqfa fl-1886 mill-mexxej tal-partit Colorado u (aktar tard) president José Batlle y Ordóñez. El País, il-gazzetta tar-rivali Partido Blanco, għandha l-akbar ċirkolazzjoni. Fittex huwa l-akbar rivista tal-aħbarijiet ta' kull ġimgħa tal-Urugwaj u jservi bħala forum importanti għall-analiżi politika u ekonomika Għalkemm tbigħ biss madwar 16,000 kopja fil-ġimgħa, il-qarrejja stmati tiegħu jaqbżu l-50,000. === Sport === [[File:Estadio centenario 2.JPG|thumb|Centennial Stadium (Estadio Centenario)]] Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fl-Urugwaj. L-ewwel partita internazzjonali barra l-Gżejjer Brittaniċi ntlagħbet bejn l-Urugwaj u l-Arġentina f’Montevideo f’Lulju 1902. L-Urugwaj rebaħ id-deheb fl-Olimpjadi ta’ Pariġi tal-1924 u għal darb’oħra fl-1928 f’Amsterdam. It-tim tal-futbol Urugwajan rebaħ it-Tazza tad-Dinja tal-FIFA darbtejn. L-Urugwaj rebaħ it-tournament inawgurali fuq il-ħamrija domestika fl-1930 u għal darb'oħra fl-1950, b'mod famuż għeleb lill-favoriti domestiċi Brażil fil-partita finali. L-Urugwaj rebaħ il-Copa América (tournament internazzjonali għan-nazzjonijiet u l-mistednin tal-Amerika t'Isfel) 15-il darba, bħall-Arġentina, l-aktar reċenti fl-2011. L-Urugwaj għandu bil-bosta l-iżgħar popolazzjoni minn kwalunkwe pajjiż li rebaħ Tazza tad-Dinja. Minkejja s-suċċess bikri tagħhom, huma tilfu tliet Tazzi tad-Dinja f’erba’ tentattivi mill-1994 sal-2006. L-Urugwaj kellu prestazzjoni denja ħafna fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2010, wara li wasal sas-semifinali għall-ewwel darba f’40 sena. Diego Forlán ingħata l-premju Ballon d'Or bħala l-aqwa plejer tat-tournament tal-2010 Fil-klassifika ta' Ġunju 2012, l-Urugwaj tpoġġa bħala t-tieni l-aħjar tim fid-dinja, skont il-klassifika dinjija tal-FIFA, l-ogħla punt tiegħu fl-istorja. tal-futbol, ​​li jaqa’ wara l-ewwel post tat-tim nazzjonali tal-futbol Spanjol. L-Urugwaj esporta 1,414 plejer tal-futbol matul is-snin 2000, kważi daqs il-plejers daqs il-Brażil u l-Arġentina. Fl-2010, il-gvern Urugwajan ippromulga miżuri mmirati biex iżommu l-atturi fil-pajjiż. Il-futbol daħal l-Urugwaj b’baħrin u ħaddiema Ingliżi fl-aħħar tas-seklu 19. B'inqas suċċess, introduċew ir-rugby u l-cricket. Hemm żewġ klabbs tal-futbol ibbażati f’Montevideo, Nacional u Peñarol, li huma ta' suċċess f'tournaments nazzjonali u tal-Amerika t'Isfel u rebħu tliet Tazza Interkontinentali kull wieħed. Meta ż-żewġ klabbs jilagħbu lil xulxin, huwa magħruf bħala l-Clasico Urugwajan u huwa l-aktar rivalità importanti fl-Urugwaj u waħda mill-akbar fil-kontinent Amerikan. Minbarra l-futbol, ​​l-aktar sport popolari fl-Urugwaj huwa l-basketball. It-tim nazzjonali tagħhom ikkwalifika għat-Tazza tad-Dinja tal-Basketball 7 darbiet, aktar spiss minn pajjiżi oħra tal-Amerika t'Isfel ħlief il-Brażil u l-Arġentina. L-Urugwaj ospita t-Tazza tad-Dinja tal-Baskitbol uffiċjali għall-Kampjonat tad-Dinja tal-FIBA tal-1967 u l-Kampjonat Uffiċjali tal-Baskitbol tal-Ameriki fl-1988, 1997 u huwa ospitanti tal-FIBA ​​AmeriCup 2017. <gallery> File:Collage Landmarks of Montevideo.jpg|Montevideo File:Pocitos, 11300 Montevideo, Montevideo Department, Uruguay - panoramio (29).jpg|Pocitos, Montevideo File:Montevideo pkindsvater 11.jpg|Pocitos, Montevideo File:Escuela "Brasil".jpg|Pocitos, Montevideo File:Iglesia y Colegio Nuestra Señora de Fátima, Pocitos.JPG|Pocitos, Montevideo File:Playa Pocitos.jpg|Pocitos, Montevideo File:El Uruguay a través de un siglo page 147.tif|Pocitos, Montevideo File:Canelones-Monument.jpg|Canelones File:Catedral "Nuestra Señora de Guadalupe" en Julio de 2021.jpg|Canelones File:Catedral de Nuestra Señora de Guadalupe. Ubicada en el departamento de Canelones. Vista global.JPG|Canelones File:Salto Uruguay visto del puerto.jpg|Salto Oriental File:Plaza Artigassssss.jpg|Salto Oriental File:Calle de los Suspiros, Colonia del Sacramento, Uruguay - panoramio.jpg|Colonia del Sacramento File:Ruinas del Convento San Francisco Javier.jpg|Colonia del Sacramento File:Colo do sac 1.jpg|Colonia del Sacramento File:Faro de Colonia del Sacramento + Ruinas del Convento San Francisco Javier.jpg|Colonia del Sacramento File:Colonia-RuinsGovernorsHouse.jpg|Colonia del Sacramento File:Colonia de Sacramento.jpg|Colonia del Sacramento File:Obelisco a la Gloria de los Héroes.jpg|Artigas File:Iglesiaart.JPG|Artigas File:Liceo 1 Artigas.JPG|Artigas File:Jefatura de Policía 1.jpg|Artigas File:ARTIGAS 08A.jpg|Artigas File:Piedra pintada23.JPG|Artigas File:Puente Concordia 2.jpg|Artigas File:Estadio Matias Gonzalez.JPG|Artigas File:Hotel San Eugenio del Cuareim - 4 estrellas.jpg|Artigas File:Balneario Municipal Artigas.JPG|Artigas File:Parque Rodo Artigas 1.JPG|Artigas File:Parque Rodo Artigas.JPG|Artigas File:ARTIGAS 03 PATRIMONIO NACIONAL.jpg|Artigas File:ARTIGAS 01.jpg|Artigas File:Obelisco - Plaza Internacional - Frontera de la Paz - Livramento - Rivera.jpeg|Rivera File:Rivera Centro2.jpg|Rivera File:Rivera Street.JPG|Rivera File:RiveraCerroMarconi.jpg|Rivera File:Iglesia Catedral de Maldonado I.JPG|Maldonado File:Torre del Vigia - Maldonado.JPG|Maldonado File:BasilicaPaysandu.jpg|Paysandú File:Estación Paysandú (AFE).jpg|Paysandú File:Teatro Florencio Sánchez (Paysandú).jpg|Paysandú File:Paysandú - Puerto 3.jpg|Paysandú File:Palacio de la Intendencia Municipal de Paysandú.jpg|Paysandú File:Puerto de Paysandú.jpg|Paysandú File:Monumento a Leandro Gómez - Plaza Constitución - Paysandú.JPG|Paysandú File:Puente General Artigas.jpg|Paysandú File:Catedral San José de Mayo.jpg|San José de Mayo File:Vista de la ciudad de San Jose.jpg|San José de Mayo File:San José de Mayo 1.jpg|San José de Mayo File:Sj 17495.jpg|San José de Mayo File:Tacuarembó plaza Artigas.jpg|Tacuarembó File:Tacuarembó Intendencia e iglesia 01.jpg|Tacuarembó File:Lago Iporá.JPG|Tacuarembó File:IFD Tacuarembo.JPG|Tacuarembó File:Monumento Artigas - Plaza Constitución - Melo - Vista de monumento y plaza.JPG|Melo File:Catedral de Melo (2000).JPG|Melo File:Melo.jpg|Melo File:Catedral de Melo desde Bº.Sóñora de día.JPG|Melo File:Mercedes plaza independencia 2020.jpg|Mercedes File:MercedesInundado.JPG|Mercedes File:Vista del ex Banco Hipotecario de Rocha.JPG|Rocha File:Teatro 25 de Mayo. Rocha. Uruguay.jpg|Rocha File:Iglesia Nuestra Señora de los Remedios, Rocha 1.jpg|Rocha File:Calle Rocha 1.jpg|Rocha File:Calle Rocha 2.jpg|Rocha File:Madre e hijo - monumento 03.JPG|Rocha File:Artigas (Plaza Rocha).JPG|Rocha File:FloridachurchUY.jpg|Florida File:Iglesia San Cono - Florida.jpg|Florida File:Terminal de Omnibus Florida.jpg|Florida File:Plaza Rivera, Minas.jpg|Minas File:Virgen Verdun 2.jpg|Minas File:Monumento a Cristóbal Colón en plaza Independencia de la ciudad de Durazno 01.JPG|Durazno File:Iglesia San Pedro, interior.JPG|Durazno File:Casa del Dr. Emilio Penza.jpg|Durazno File:MUSE CASA de RIVERA.jpg|Durazno File:Quiosco Glorieta.JPG|Fray Bentos File:Teatro Miguel Young 1.jpg|Fray Bentos File:Treinta y tres.jpg|Treinta y Tres File:Plaza de Treinta y tres, Estatua y Fuente.jpg|Treinta y Tres File:FiestaAOrillasDelOlimar.jpg|Treinta y Tres File:Quebrada de los Cuervos.jpg|Treinta y Tres File:Puentes del olimar.jpg|Treinta y Tres File:Liceo3 treintaytres.jpg|Treinta y Tres File:Exestacion.jpg|Trinidad File:Letrastdad.png|Trinidad File:Microcentro.jpg|Trinidad File:Pzaconstitucion.jpg|Trinidad File:Banderatdad.png|Trinidad File:Ctropza.jpg|Trinidad File:Entradatdad.png|Trinidad File:Trinidad ruta 3 entrada sur.jpg|Trinidad File:Monumento a la madre en Flores.JPG|Trinidad File:Museo Departamental de Flores.jpg|Trinidad File:ReservaTalice.jpg|Trinidad File:Fl 9777.jpg|Trinidad File:Fl 9769.jpg|Trinidad File:Trinidad Arregui 06.jpg|Trinidad File:BanderaDeFlores.jpg|Trinidad File:Calle Artigas 25 de Mayo Florida.jpg|Dehra ta' Artigas Street, waħda mill-arterji ewlenin tal-belt ta' 25 de Mayo, Dipartiment ta' Florida. File:Belén, Uruguay 2.jpg|Belén, Urugwaj File:OdacirAr 128.JPG|Nueva Palmira, Colonia File:Paso de los Toros (andén de la estación).jpg|Pjattaforma tal-stazzjon tal-ferrovija, Paso de los Toros, Dipartiment ta' Tacuarembó (Departamento de Tacuarembó) File:Plaza Rivera, Minas.jpg|Pjazza Rivera (Plaza Rivera), Minas hija l-belt kapitali u l-aktar popolata tad-Dipartiment ta' Lavalleja (Departamento de Lavalleeja) File:Parque de Vacaciones UTE ANTEL 2.jpg|L-UTE ANTEL Officials Vacation Park (jew Parque de Minas Hotel Vacacional), hija kolonja tal-vaganzi Urugwajani. Il-kumpless jinsab fil-qalba taż-żona muntanjuża, li tinsab f'km 147, tar-Rotta 12, 345,500, 7 kilometri minn Minas, Lavalleja. Inawgurazzjoni: 26 ta' Ottubru, 1947 (76 sena); Kmamar 161 (11-il casita); Sulari: 2; Wiċċ: 479 Ha; Direttur: Dr Pablo Ferrari; Sid: UTE, ANTEL. File:Parque de Vacaciones UTE-ANTEL fuente.jpg|L-UTE ANTEL Officials Vacation Park (jew Parque de Minas Hotel Vacacional), hija kolonja tal-vaganzi Urugwajani. Il-kumpless jinsab fil-qalba taż-żona muntanjuża, li tinsab f'km 147, tar-Rotta 12, 345,500, 7 kilometri minn Minas, Lavalleja. Inawgurazzjoni: 26 ta' Ottubru, 1947 (76 sena); Kmamar 161 (11-il casita); Sulari: 2; Wiċċ: 479 Ha; Direttur: Dr Pablo Ferrari; Sid: UTE, ANTEL. File:Ruta12y97.jpg|Ir-Rotta 12 hija waħda mir-rotot nazzjonali tal-Urugwaj. Jaqsam in-Nofsinhar tal-pajjiż f'direzzjoni punent-lvant, li jkopri d-dipartimenti ta' Colonja, Flores, Soriano, Florida, Canelones, Lavalleja u Maldonado. File:Ruta12TrazadoURU.svg|Ir-Rotta 12 hija waħda mir-rotot nazzjonali tal-Urugwaj. Jaqsam in-Nofsinhar tal-pajjiż f'direzzjoni punent-lvant, li jkopri d-dipartimenti ta' Colonja, Flores, Soriano, Florida, Canelones, Lavalleja u Maldonado. </gallery> == Ġeografija tal-Urugwaj == [[File:Uruguay T2.png|thumb|Ritratt bis-Satellita]] [[File:Uruguay mapa.png|thumb|Mappa tal-Urugwaj]] [[File:Uruguay fisico.png|thumb|Mappa fiżika tal-Urugwaj]] Ir-Repubblika tal-Lvant tal-Urugwaj tinsab fix-Xlokk tal-Amerika t'Isfel u tmiss mal-Oċean Atlantiku fin-nofsinhar, bejn l-Arġentina u l-Brażil. Hija tinsab fl-emisferu tan-Nofsinhar fuq il-kosta Atlantika tal-Amerika t'Isfel bejn 53 u 58 lonġitudni tal-punent u 30 u 35 latitudni tan-nofsinhar. Hija tillimita lejn il-punent ma 'l-Arġentina, lejn it-Tramuntana u l-Grigal mal-Brażil, u lejn ix-Xlokk ma' l-Oċean Atlantiku, li jifforma l-kosta Urugwajana. Fin-nofsinhar, tiffaċċja r-Río de la Plata, estwarju wiesa 'li jiftaħ lejn in-Nofsinhar tal-Atlantiku. Montevideo, il-kapitali u l-port prinċipali, tinsab fuq ix-xtut tar-Río de la Plata u hija bejn wieħed u ieħor fl-istess latitudni bħal Cape Town u Sydney. L-Urugwaj huwa l-iżgħar nazzjon li jitkellem bl-Ispanjol fl-Amerika t'Isfel, b'erja ta 'art ta' 176,215 km² (li minnhom 175,016 km² hija s-somma totali tad-dipartimenti u 1,199 km² tinkludi s-somma tal-lagi artifiċjali tar-Rio Negro). Teżerċita wkoll is-sovranità tagħha fuq diversi gżejjer li jinsabu fix-Xmara Urugwaj (b'total ta' 105 km²), 16,799 km² ta' ilmijiet ġurisdizzjonali fix-Xmara Urugwaj, Río de la Plata (bl-eċċezzjoni tal-enklavi tal-Gżira Martín García, li tappartjeni għal ir-Repubblika Arġentina) u Laguna Merín; u żona tal-baħar territorjali ta’ 125,057 km². Min-naħa tiegħu, l-Urugwaj iżomm żewġ konfini kkontestati mal-Brażil fir-rigward tat-territorji magħrufa bħala Isla Brasilera u Rincón de Artigas, li jokkupaw żona ta’ 237 km². L-erja totali tat-territorju Urugwajan tkopri km² 318,413. Barra minn hekk, l-Urugwaj huwa l-uniku Stat sovran li t-territorju tiegħu ma jestendix fit-tramuntana tat-30 parallel nofsinhar (meta wieħed iqis il-Gżira Nugent bħala l-punt estrem tat-tramuntana ta 'New Zealand); u għalhekk l-Urugwaj huwa l-aktar pajjiż fin-Nofsinhar tad-dinja. Huwa wkoll l-uniku nazzjon ta 'l-Amerika t'Isfel li jinsab kompletament fin-Nofsinhar tat-Tropiku ta' Kaprikornu, kif ukoll wieħed minn erbgħa biss fid-dinja. Żona: 176,215 km²: 175,016 km² (art): 1,200 km² (ilma); Kosta. 672 km, L-aktar punt baxx: Oċean Atlantiku (0 m); L-ogħla punt: Cerro Catedral (514 m); Fruntieri territorjali Internazzjonali: 1564 km; Brażil 985 km; Arġentina: 579 km; Blata kontinentali: 75,327 km²; Żona ekonomika esklussiva: 142,166 km²; Baħar territorjali: 125,057 km². === Konfini === ==== Daqs tal-fruntiera ==== * Total: 1564 km * Limiti skont il-pajjiż: mal-Arġentina 579 km, mal-Brażil 985 km. ==== Fruntieri mal-Arġentina ==== * Xmara Uruguay (Río Uruguay) -Minn Isla Brasilera sat-tramuntana ta' Ayuí, tiġi segwita l-linja tan-nofs tal-kanal tax-Xmara Urugwaj (skond il-konfigurazzjoni li kellha qabel il-kostruzzjoni tad-diga ta’ Salto Grande). -Minn Ayuí sal-arċipelagu quddiem il-belt ta' Nuevo Berlin, il-limitu jsegwi l-kanal tan-navigazzjoni sal-bifurcation tiegħu fil-kanal La Filomena u l-kanal Medio. -Fil-bifurcation bejn iż-żewġ kanali hemm żewġ tipi ta' limiti: a) għall-ilmijiet, il-kanal La Filomena b) għall-gżejjer, il-kanal Del Medio. -Mill-konfluwenza taż-żewġ kanali sal-parallel li jgħaddi minn Punta Gorda (bokka tax-Xmara Urugwaj) jerġa' jibda l-kanal tan-navigazzjoni jew talweg. Xmara tal-fidda: -Mill-parallel ta' Punta Gorda sal-linja li tgħaqqad Punta Espinillo ma Punta Piedras (Arġentina), huwa l-kanal tan-navigazzjoni. -U minn dan sal-linja li tgħaqqad Punta del Este ma Punta del Cabo San Antonio (Arġentina) ġiet stabbilita l-linja medjana. Oċean Atlantiku: linja konvenzjonali tar-Río de la Plata ġiet stabbilita sa 200 mil. ==== Fruntieri mal-Brażil ==== * (Settur 1) Xmara Cuareim (Río Cuareim) -Fil-konfluwenza tax-xmajjar Urugwaj u Cuareim, fis-settur tal-Gżira Brażiljana, m'hemm l-ebda ftehim totali bejn iż-żewġ pajjiżi ("limitu ikkontestat"). -Fix-Xmara Cuareim, mill-Gżira Brażiljana sal-bokka tan-nixxiegħa Invernada, l-ilmijiet huma komuni (álveo). -Fis-settur bejn il-flussi Invernada, Maneco u Raza Negra, huwa "limitu kkontestat" (Rincón de Artigas). * (Settur 2) Cuchilla Negra -Fil-blades Negra u Santa Ana (sa Cañada del Cementerio) il-baxx huwa segwit, ħlief fis-sezzjoni bejn il-qafas ta' Sobradinho u ċ-Cerro de las Canteras, jiġifieri, bejn il-bliet ta' Rivera u Santana do Livramento , hawn linja konvenzjonali (triq) ġiet immarkata. * Settur 3) Cañada del Cementerio - Xmara Yaguarón (Río Yaguarón): -Mill-Cañada del Cementerio sal-konfluwenza mal-Cañada de la Cerrillada, l-alveo jintuża bħala limitu; Isegwi linja dritta lejn il-parti tat-Tramuntana tal-kurrent San Luis. -Fis-settur ta 'l-art mistagħdra, ġiet stabbilita linja konvenzjonali għan-nixxiegħa ta' San Luis. -Fis-San Luis sal-bokka tagħha fix-Xmara Negro terġa 'lura għall-alveo. -Mill-bar tan-nixxiegħa San Luis sas-sorsi tan-nixxiegħa Mina, f'Cuchilla Grande, ġiet iddemarkata linja dritta konvenzjonali. -Fil-fluss Mina jintuża l-alveo, filwaqt li fix-xmara Yaguarón Chico, mill-mument li fih in-nixxiegħa Mina tgħaddi, sal-bokka tagħha fix-xmara Yaguarón u f’din ix-xmara sa qabel ma tferra l-ilmijiet tagħha fil-Laguna Merín, il- limitu huwa stabbilit fuq il-linja tan-nofs. -Fil-Yaguarón t'isfel, minħabba li huwa navigabbli, il-kriterji jinbidlu u huwa rregolat mit-talweg. * Settur 4) Laguna Merín - Arroyo Chuy: -Mill-bokka tax-Xmara Yaguarón fil-Laguna Merín, hija stabbilita linja dritta konvenzjonali, sa punt li jinsab quddiem Punta Muniz; bejn l-imsemmi punt u Punta Parobé, hemm it-talweg. -Minn Punta Parobé sa Punta Rabotieso hija linja miksura konvenzjonali. -U minn hawn sal-bar tan-nixxiegħa San Miguel, tiġi segwita l-linja medjana, inkluż fil-kurrent, sal-post imsejjaħ Paso Real del San Miguel. -Minn dan il-pass sal-Paso Real tan-nixxiegħa Chuy, il-limitu huwa linja dritta konvenzjonali li min-naħa tagħha tifred l-ibliet Chuy u Chui (hawnhekk hija triq). -Minn-nixxiegħa Chuy sal-bokka tiegħu fl-Oċean Atlantiku, huma kkunsidrati ilmijiet komuni (álveo). * Settur 5) Oċean Atlantiku: -Il-limitu laterali marittimu jieħu bħala referenza l-linja li tibda mill-fanal Chuy perpendikolari mal-linja tal-kosta. Din il-linja tifforma angolu ta' 128° mal-meridjan li jgħaddi mill-fanal. Jestendi sa 200 mil. ==== Talbiet marittimi ==== Blata kontinentali: 200 metru fond jew fil-fond tal-isfruttament. Ilmijiet territorjali: 350 mil nawtiku, titjiriet u navigazzjoni huma garantiti lil hinn minn tnax-il mil nawtiku. === Klima === [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Immaġini satellitari]] Il-klima tal-Urugwaj tappartjeni kważi għal kollox għall-klima subtropikali umda (Cfa), magħrufa wkoll bħala Pampas, ħlief għal strixxa żgħira ħafna ta 'klima oċeanika (Cfb) fix-Xlokk. Minħabba li jinsab fin-nofsinhar tat-Tropiku ta' Kaprikornu u fit-tramuntana taċ-Ċirku Antartiku, it-territorju kollu jikkorrispondi għaż-żona tal-klima moderata. Il-klima oċeanika, Atlantika jew semi-umda tinsab fiż-żoni kostali tal-Oċean Atlantiku, fix-Xlokk tal-pajjiż u hija dovuta għall-influwenza mill-Oċean Atlantiku u r-Río de la Plata. Taffettwa d-dipartimenti ta' Maldonado, Rocha u x-Xlokk ta' Canelones. Minħabba l-latitudni tiegħu, bejn 30°S u 35°S, l-erba' staġuni huma differenzjati b’mod ċar skont it-temperatura. Madankollu, it-territorju huwa kkaratterizzat minn varjabbiltà kbira fil-kundizzjonijiet tat-temp, minħabba l-altitudni baxxa tat-territorju li tippermetti ċirkolazzjoni atmosferika ħielsa u l-inċidenza ta 'kurrenti tal-baħar sħun (mill-Brażil mit-Tramuntana) u kurrenti tal-baħar kesħin (mill-Malvinas mill- nofsinhar). ==== Perikli naturali ==== Irjieħ qawwija staġjonali (il-pampero huwa riħ kiesaħ u kultant vjolenti li jonfoħ mit-tramuntana tal-pampas Arġentina), nixfiet, xita torrenzjali; Minħabba n-nuqqas ta' muntanji, li jaġixxu bħala ostakli klimatiċi, il-postijiet kollha huma partikolarment vulnerabbli għal bidliet rapidi fil-front tal-klima. === Eżenzjoni === L-eżenzjoni Urugwajana hija kkaratterizzata mill-altitudni baxxa tagħha, maqsuma f'żewġ żoni strutturali kbar: il-penalanuras u l-pjanuri. Jirrappreżenta żona ta' tranżizzjoni bejn il-pjanura tal-Pampas u t-tarka Brażiljana. Għalkemm l-għoli medju ta '140 m s. n. m. jista 'jitqies baxx, l-eżenzjoni ma tikkorrispondix għal pjanura tipika, minħabba l-preżenza kważi kostanti ta' xfafar u srieraq; Dan it-tip ta 'eżenzjoni jissejjaħ peneplain. L-elevazzjonijiet huma assoċjati ma 'żewġ sistemi: ix-xafra Haedo, fit-tramuntana tax-Xmara Negro, u x-xafra Grande, fin-nofsinhar tagħha. Minn dawn iż-żewġ sistemi, xfafar ta 'daqs iżgħar u elevazzjoni huma rilaxxati L-ogħla punt huwa l-Katidral, li jinsab fid-Dipartiment ta' Maldonado, b'514-il metru. Elevazzjonijiet notevoli oħra huma l-Cerro de las Ánimas u l-Ħobża taz-Zokkor f'Maldonado, l-Arequita f'Lavalleja, l-għolja Montevideo bil-fortizza storika tagħha u li minnha suppost ġej l-isem tal-belt, u l-Batoví, ħdejn il-spa ta' Iporá, f'Tacuarembó. Il-pjanuri jew pjanuri ġeneralment ikollhom ħamrija ffurmata minn sedimentazzjoni u fertili ħafna. Jinstabu prinċipalment fuq il-kosta tax-Xmara Urugwaj, il-kosta tar-Río de la Plata u l-kosta Atlantika, din tal-aħħar testendi għall-laguna Merin u l-baċini tax-xmajjar Olimar u Cebollatí. ==== Punti estremi ==== L-aktar punt baxx: Oċean Atlantiku, 0 m 'il fuq. n. m. L-ogħla punt: Cerro Catedral, 514 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., Dipartiment ta' Maldonado ==== Elevazzjonijiet ewlenin ==== <gallery> File:Cerro Pan de Azúcar (Uruguay).jpg|Muntanji Sugarloaf (Cerro Pan de Azúcar), Maldonado File:Cerro Catedral en Uruguay.jpg|Muntanji Katidral (Cerro Catedral), Maldonado File:Cerro Batoví (26055598336).jpg|Muntanji Batoví (Cerro Batoví), Tacuarembó File:Sierra de las Ánimas - panoramio (2).jpg|Muntanji Animas (Cerro de las Ánimas), Maldonado File:Arequita (42565678595).jpg|Muntanji Arequita (Cerro Arequita), Lavalleja </gallery> === Użu tal-art === F'dawn l-aħħar deċennji, l-Urugwaj esperjenza bidliet fl-użu tal-artijiet tiegħu, kif ukoll proċess li qed jikber ta' reġjonalizzazzjoni produttiva. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |- bgcolor="#ececec" !'''Uso''' !! '''1961''' !! '''1966''' !! '''1970''' !! '''1980''' !! '''1990''' !! '''2000''' |- |Qasam naturali tal-bhejjem||<center> 78,6%</center>||<center>74,7%</center>||<center>72,6%</center>||<center>70,3%</center>||<center>71,8%</center>||<center>66,2%</center> |- |Qasam tal-bhejjem b'titjib estensiv||<center> s/d</center>||<center>1,3%</center>||<center>2,7%</center>||<center>4,3%</center>||<center>1,8%</center>||<center>3,8%</center> |- |Għalqa tal-bhejjem b'mergħat artifiċjali||<center> s/d</center>||<center>1,8%</center>||<center>2,0%</center>||<center>2,8%</center>||<center>3,7%</center>||<center>6,8%</center> |- |Art b'għelejjel annwali tal-għalf||<center>3,5%</center>||<center>2,8%</center>||<center>1,8%</center>||<center>1,3%</center>||<center>1,9%</center>||<center>2,4%</center> |- |Art ikkultivata||<center>7,8%</center>||<center>7,5%</center>||<center>6,4%</center>||<center>4,9%</center>||<center>3,5%</center>||<center>3,4%</center> |- |Siġar tal-frott, vinji u uċuħ tar-raba' ortikulturali||<center>0,7%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,5%</center>||<center>0,4%</center> |- |Foresti indiġeni||<center>2,6%</center>||<center>2,4%</center>||<center>2,7%</center>||<center>2,5%</center>||<center>2,8%</center>||<center>3,3%</center> |- |Art tal-foresti||<center>0,8%</center>||<center>0,8%</center>||<center>0,7%</center>||<center>1,0%</center>||<center>1,1%</center>||<center>3,8%</center> |- |Art mhux produttiva||<center>1,7%</center>||<center>1,8%</center>||<center>2,4%</center>||<center>1,8%</center>||<center>1,2%</center>||<center>1,2%</center> |- |Użi oħra||<center>4,4%</center>||<center>6,4%</center>||<center>7,9%</center>||<center>10,5%</center>||<center>11,8%</center>||<center>8,7%</center> |- |'''Total'''||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center> |} ==== Art irrigata ==== 7.700 km² (1997 est.) === Ambjent === ==== Problemi attwali ==== Fost l-aktar serji hemm il-kontaminazzjoni tal-ilma fil-baċiri ewlenin tiegħu, il-konsegwenzi tal-agrikoltura intensifikata, u t-telf tal-bijodiversità. ==== Ftehim internazzjonali ==== Hija membru tat-trattati internazzjonali li ġejjin relatati mal-kwistjoni: | class=wikitable ! Tratado !! Firma !! Ratificación !! |- <!-- | colspan=4 style="text-align:center" | '''Geografía:''' |- --> | [[Trattat Antartiku]] || {{celda|N/A}} || {{fecha|11|1|1980}}<ref group=lower-roman name=Adh /><ref group=lower-roman name=AdhX>Junto con el instrumento de adhesión Uruguay realizó una declaración en la que, entre otras menciones de estilo y legalidad, declaró dejar «reservados los derechos que le corresponden en la Antártida de acuerdo con el Derecho Internacional».</ref> || <ref>{{ċita web|url=https://documents.ats.aq/ATCM31/fr/ATCM31_fr001_s.pdf#page=501|título=Informe Final de la Trigésima Primera Reunión Consultiva del Tratado Antártico|editorial=Secretaría del Tratado Antártico|fecha=2008|ubicación=Buenos Aires|fechaacceso=2022-11-22|página=503}}</ref> <!-- |- | colspan=4 style="text-align:center" | '''Medio ambiente:''' --> |- | [[Konvenzjoni Qafas tan-Nazzjonijiet Uniti dwar it-Tibdil fil-Klima]] || {{fecha|4|6|1992}} || {{fecha|18|8|1994}} || <ref>{{ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetailsIII.aspx?src=IND&mtdsg_no=XXVII-7&chapter=27&Temp=mtdsg3&clang=_en|título= 7 . United Nations Framework Convention on Climate Change |idioma=en|obra=United Nations Treaty Collection|editorial=Organización de las Naciones Unidas|fechaacceso=2022-11-22}}</ref> |- | [[Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Ġlieda kontra d-Deżertifikazzjoni]] || {{celda|N/A}} || {{fecha|17|2|1999}}<ref group=lower-roman name=Adh>Adhesión.</ref> || <ref>{{ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVII-10&chapter=27&clang=_en|título= 10. United Nations Convention to Combat Desertification in those Countries Experiencing Serious Drought and/or Desertification, Particularly in Africa |idioma=en|obra=United Nations Treaty Collection|editorial=Organización de las Naciones Unidas|fechaacceso=2022-11-22}}</ref> |- |} Oħrajn: [[Konvenzjoni dwar id-Diversità Bijoloġika]], [[Konvenzjoni ta' Minamata dwar il-Merkurju]], [[Konvenzjoni dwar il-Modifikazzjoni Ambjentali]], [[Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar il-Liġi tal-Baħar]], [[Deżertifikazzjoni] ], [[ Speċijiet fil-periklu]], [[Art Wetland]], [[Impatt ambjentali tat-trasport marittimu]], [[Protokoll ta' Kjoto dwar it-Tibdil fil-Klima]], [[Protokoll ta' Montreal]], [[Protokoll dwar il-Ħarsien Ambjentali tat-Trattat tal-Antartiku]] , [[Skart perikoluż]], [[Trattat ta' l-Antartiku]], [[Trattat ta' Projbizzjoni Komprensiva tat-Test Nukleari]]. <br />''Ffirma iżda mhux irratifikat{{bżonn referenza}}:'' [[Konvenzjoni dwar is-Sajd u l-Konservazzjoni tar-Riżorsi Ħajjin tal-Ibħra Miftuħa]], [[Konvenzjoni għall-Prevenzjoni tat-Tniġġis tal-Baħar mir-Rimi ta' Skart u Materjali Oħra]]. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Urugwaj]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] i5pog9f2mp42vjtq24ok17llqmiyq9b 331171 331170 2026-07-21T02:01:14Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Plaza_de_Treinta_y_tres,_Estatua_y_Fuente.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Krd|Krd]] minħabba: No license since 29 June 2026 331171 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Orjentali tal-Urugwaj |isem_nattiv = ''República Oriental del Uruguay'' |isem_komuni = Urugwaj |stampa_bandiera = Flag of Uruguay.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Uruguay.svg |stampa_mappa = URY orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Urugwaj |ħolqa_emblema = Emblema tal-Urugwaj |ħolqa_demografija = Demografija tal-Urugwaj |mottu_nazzjonali = "Libertad o Muerte"<br /><small>''Libertà jew Mewt''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Innu Nazzjonali tal-Urugwaj|Himno Nacional de Uruguay]]''</small><br /><small>''Innu Nazzjonali tal-Urugwaj</small><br /><center>[[Stampa:HimnoNacionalUruguay.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Montevideo]] |l-ikbar_belt = [[Montevideo]] |latd=34|latm=53|latNS=S|lonġd=56|lonġm=10|lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[President tal-Urugwaj|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Urugwaj|Viċi President]] |isem_kap1 = [[Luis Lacalle Pou]] |isem_kap2 = [[Beatriz Argimón]] |żona_kklassifika = 91 |poż_erja = 91 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 176,215 |erja_mi_kw = 68,037 |perċentwal_ilma = 1.5 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 3,318,535<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-06 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |arkivju-data=2007-06-12 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 133 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 3,286,314<ref>[http://www.ine.gub.uy/censos2011/resultadosfinales/analisispais.pdf Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento y estructura por sexo y edad] ine.gub.uy {{es}}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 18.65 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 48.3 |poż_densità_popolazzjoni = 196 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $56.338 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=67&pr1.y=10&c=298&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|titlu=Urugwaj|pubblikatur=International Monetary Fund|data-aċċess=2012-01-04}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $16,607<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.792<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14}}</ref> |poż_IŻU = 51 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Imperu tal-Brażil]]}} |avveniment_stabbilit1 = Dikjarazzjoni |data_stabbilit1 = 25 ta' Awwissu 1825 |avveniment_stabbilit2 = [[Trattat ta' Montevideo (1828)|Rikonoxximent]] |data_stabbilit2 = 28 ta' Awwissu 1828 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni |data_stabbilit3 = 18 ta' Lulju 1830 |valuta = [[Peso tal-Urugwaj]] |kodiċi_valuta = UYU |żona_ħin = [[Amerika/Montevideo|UYT]] |differenza_ħku = -3 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = -2 |cctld = [[.uy]] |kodiċi_telefoniku = +598 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $55.412 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $16,334<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} [[File:Uruguay location map.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] L-'''Urugwaj''' ({{awdjo|en-us-Uruguay-1.ogg|ˈjʊərəɡwaɪ}},<ref>{{ċita ktieb|titlu=Longman pronunciation dictionary|isem=John C.|kunjom=Wells|editur=Longman|post=Harlow, Ingilterra|sena=1990|paġna=755|isbn=0-582-05383-8|lingwa=Ingliż}}</ref> uffiċjalment ir-'''Repubblika Orjentali tal-Urugwaj''' u xi kultant imsejjħa ir-'''Repubblika tal-Lvant tal-Urugwaj'''<ref>Pereżempju, [https://web.archive.org/web/20100601221644/http://www.icj-cij.org/docket/files/135/15873.pdf International Court of Justice press release 20 April 2010 re judgment ''Argentina v Uruguay''] {{en}}.</ref> ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Oriental del Uruguay''), hi pajjiż fil-parti tax-xlokk tal-Amerika t'Isfel. Hija dar ta' 3.3 miljun persuni,<ref name="cia" /> li 1.8 miljun minnhom jgħixu fil-kapital [[Montevideo]] u fiż-[[żona metropolitana]]. Stima ta' 88% tal-popolazzjoni hija ta' dixxendenza Ewropea. Bl-erja ta' madwar 176,000 kilometru kwadru, l-Urugwaj hija t-tieni l-iżgħar nazzjon fl-Amerika t'Isfel mill-erja, wara s-[[Surinam]]. [[Colonia del Sacramento]], wieħed mill-eqdem insedjamenti Ewropej fil-pajjiż, twaqqaf mill-[[Imperu Portugiż|Portugiżi]] fl-1680. Montevideo twaqqfet mill-[[Imperu Spanjol|Ispanjoli]] fis-seklu 18 kmieni bħala fortizza militari. L-Urugwaj rebħet l-indipendenza tagħha bejn l-1811 u l-1828, wara ġlied ma' [[Spanja]], [[Portugall]], [[Arġentina]] u l-[[Brażil]]. Hija [[repubblika kostituzzjonali]] demokratika, bi President li huwa kemm [[kap ta' stat]] u [[kap tal-gvern]]. L-Urugwaj huwa l-Pajjiż Terz bl-ogħla proporzjon ta' art agrikola bi 80.4% tal-art tal-pajjiż hija li tinħarat. == Etimoloġija == L-isem tal-pajjiż Urugwaj ġej mix-Xmara Urugwaj omonima, mil-lingwa indiġena Guaraní. Hemm diversi interpretazzjonijiet, inkluż "bird-xmara" ("ix-xmara tal-uru", permezz ta' charrúa, urú huwa nom komuni għal kwalunkwe għasfur selvaġġ). L-isem jista 'jirreferi wkoll għal bebbuxu tax-xmara msejjaħ uruguá (Pomella megastoma) li kien abbundanti fuq il-kosti tiegħu. Waħda mill-aktar interpretazzjonijiet popolari tal-isem kienet proposta mill-poeta Urugwajan magħruf Juan Zorrilla de San Martín, "ix-xmara tal-għasafar miżbugħa"; Din l-interpretazzjoni, għalkemm dubjuża, għad għandha sinifikat kulturali importanti fil-pajjiż. Fi żminijiet kolonjali Spanjoli, u għal xi żmien wara, l-Urugwaj u xi territorji ġirien kienu jissejħu Banda Oriental [del Uruguay] ("Ribera Oriental [tax-Xmara Urugwaj]"), u mbagħad, għal ftit snin, "Provinċja Orjentali". Mill-indipendenza tiegħu, il-pajjiż kien magħruf bħala "República Oriental del Uruguay", li litteralment tittraduċi bħala "República Oriental del [Xmara] Urugwaj". Madankollu, uffiċjalment tittraduċi bħala "República Oriental del Uruguay" jew "República Oriental del Uruguay". == Storja == === Prekolonjali === [[File:Los últimos Charrúas. Senaca, Vaimaca-Piru, Guyunusa y Tacuabe.JPG|thumb|Monument għall-aħħar erba' Charrúas, in-nies indiġeni tal-Urugwaj]] L-Urugwaj kien abitat għall-ewwel darba madwar 13,000 sena ilu minn kaċċaturi li jiġbru. Huwa stmat li fiż-żmien tal-ewwel kuntatt mal-Ewropej fis-seklu 16, kien hemm madwar 9,000 Charrúas u 6,000 Chanás u xi insedjamenti tal-gżejjer Guaraní. Fil-parti tal-Lvant tal-pajjiż hemm kollezzjoni arkeoloġika estensiva ta' munzelli artifiċjali magħrufa bħala “Cerritos de Indios”, li wħud minnhom imorru lura 5,000 sena. Ftit li xejn huwa magħruf dwar in-nies li bnewhom, peress li ma ħallew l-ebda rekord bil-miktub, iżda nstabu evidenza ta' agrikoltura prekolombjana u klieb prekolombjani estinti. === Kolonizzazzjoni bikrija === [[File:PortugueseMuseum-Colonia4 (cropped).jpg|thumb|Il-Portugiżi stabbilixxew Colonia do Sacramento fl-1680.]] Il-Portugiżi kienu l-ewwel Ewropej li daħlu fir-reġjun tal-Urugwaj tal-lum fl-1512. L-Ispanjoli waslu fl-Urugwaj tal-lum fl-1515, iżda kienu l-ewwel li saqsu fiż-żona, u talbuha għall-kuruna. Ir-reżistenza ħarxa tal-popli indiġeni għall-konkwista, flimkien man-nuqqas ta' riżorsi ta' valur, illimitaw l-insedjament Ewropew fir-reġjun matul is-sekli 16 u 17. L-Urugwaj aktar tard sar żona ta' lqugħ bejn l-imperi Spanjol u Portugiż. Fl-1603, l-Ispanjoli bdew jintroduċu bhejjem, li saru sors ta' ġid reġjonali. L-ewwel insedjament permanenti Spanjol twaqqfet fl-1624 f'Soriano fuq ir-Río Negro. Fl-1669-71, il-Portugiżi bnew forti fi Colonia del Sacramento (Colônia do Sacramento). Montevideo, il-kapitali attwali tal-Urugwaj, twaqqfet mill-Ispanjoli fil-bidu tas-seklu 18 bħala fortizza militari. Il-port naturali tiegħu malajr sar żona kummerċjali li kkompetiet mal-kapitali tar-Río de la Plata, Buenos Aires. L-istorja tal-Urugwaj fil-bidu tas-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn ġlidiet kontinwi għad-dominanza fir-reġjun tal-Plata bejn forzi Ingliżi, Spanjoli, Portugiżi u kolonjali oħra. Fl-1806 u fl-1807, l-armata Ingliża ppruvat taħtfu Buenos Aires u Montevideo bħala parti mill-Gwerer Napoleoniċi. Montevideo kienet okkupata mill-forzi Brittaniċi minn Frar sa Settembru 1807. === Ġlieda għall-indipendenza === [[File:Juan Manuel Blanes - El Juramento de los Treinta y Tres Orientales.jpg|thumb|Il-ġurament tat-Tlieta u Tletin Orientales fl-1825 qabel il-bidu tal-Gwerra Cisplatine, li fiha l-Urugwaj kiseb l-indipendenza tiegħu mill-Imperu tal-Brażil]] Fl-1811, José Gervasio Artigas, li sar l-eroj nazzjonali tal-Urugwaj, nieda rewwixta b’suċċess kontra l-awtoritajiet Spanjoli, u għelebhom fit-18 ta' Mejju fil-Battalja ta' Las Piedras. Fl-1813, il-gvern il-ġdid ta' Buenos Aires sejjaħ assemblea kostitwenti fejn Artigas ħareġ bħala ċampjin tal-federaliżmu, u talab awtonomija politika u ekonomika għal kull żona u għall-Banda Orjentali b’mod partikolari. L-assemblea rrifjutat li tpoġġi lid-delegati mill-Banda Orjentali; Madankollu, Buenos Aires segwiet sistema bbażata fuq ċentraliżmu unitarju. B'riżultat ta' dan, Artigas kiser ma' Buenos Aires u assedja lil Montevideo, u ħa l-belt kmieni fl-1815. Ladarba t-truppi ta' Buenos Aires irtiraw, il-Banda Oriental semmiet l-ewwel gvern awtonomu tagħha. Artigas organizza l-Lega Federali taħt il-protezzjoni tiegħu, komposta minn sitt provinċji, li ħamsa minnhom aktar tard saru parti mill-Arġentina. Fl-1816, 10,000 truppi Portugiżi invadew il-Banda Orjentali mill-Brażil; ħadu Montevideo f'Jannar 1817. Wara kważi erba' snin oħra ta' ġlied, ir-Renju Portugiż tal-Brażil annessa lil Banda Oriental bħala provinċja taħt l-isem "Cisplatina". L-Imperu Brażiljan sar indipendenti mill-Portugall fl-1822. Bi tweġiba għall-annessjoni, it-Tlieta u Tletin Orientales, immexxija minn Juan Antonio Lavalleja, iddikjaraw l-indipendenza fil-25 ta' Awwissu, 1825 bl-appoġġ tal-Provinċji Magħquda tar-Río de la Plata ( attwali Arġentina). Dan wassal għall-Gwerra Cisplatine ta' 500 jum. L-ebda naħa ma kisbet il-vantaġġ u, fl-1828, it-Trattat ta' Montevideo, promoss mir-Renju Unit permezz tal-isforzi diplomatiċi tal-Viscount John Ponsonby, ta lok għall-Urugwaj bħala stat indipendenti. Jum l-Indipendenza, festa nazzjonali, tiġi ċċelebrata fil-25 ta' Awwissu. L-ewwel kostituzzjoni tan-nazzjon ġiet adottata fit-18 ta' Lulju, 1830. === seklu 19 === Fiż-żmien tal-indipendenza, l-Urugwaj kellu popolazzjoni stmata ta ftit inqas minn 75,000. Ix-xena politika fl-Urugwaj kienet maqsuma bejn żewġ partiti: il-blancs konservattivi, immexxija mit-tieni president Manuel Oribe, li rrappreżenta l-interessi agrikoli tal-kampanja, u l-Colorados liberali, immexxija mill-ewwel president Fructuoso Rivera, li rrappreżenta l-interessi kummerċjali ta' Montevideo. Il-partiti Urugwajani rċevew appoġġ minn fazzjonijiet politiċi fil-gwerra fl-Arġentina ġirien, li saru involuti fl-affarijiet Urugwajani. Il-Colorado kienu favur il-liberali Arġentini Unitarji eżiljati, li ħafna minnhom kienu ħadu kenn f'Montevideo, filwaqt li l-president abjad Manuel Oribe kien ħabib qrib tal-ħakkiem Arġentin Manuel de Rosas. Fil-15 ta' Ġunju, 1838, armata mmexxija mill-mexxej ta' Colorado Rivera waqqgħet lill-President Oribe, li ħarab lejn l-Arġentina. Rivera ddikjara gwerra fuq Rosas fl-1839. Il-kunflitt kien se jdum 13-il sena u jkun magħruf bħala l-Gwerra l-Kbira. Fl-1843, armata Arġentina invadiet l-Urugwaj f'isem Oribe, iżda naqset milli tieħu l-kapitali. L-assedju ta' Montevideo beda fi Frar tal-1843 u dam disa' snin. L-Urugwajani assedjati talbu għajnuna lill-barranin residenti, li wassal għall-formazzjoni ta' leġjun Franċiż u Taljan, dan tal-aħħar immexxi mill-eżiljat Giuseppe Garibaldi. [[File:Caseros.jpg|thumb|Ir-rebħa tal-Armata l-Kbira fil-Battalja ta' Caseros mmarkat it-twaqqigħ ta' Juan Manuel de Rosas.]] Fl-1845, il-Gran Brittanja u Franza intervjenew kontra Rosas biex jirrestawraw il-kummerċ għal-livelli normali fir-reġjun. L-isforzi tagħhom kienu ineffettivi u, fl-1849, għajjien bil-gwerra, it-tnejn irtiraw wara li ffirmaw trattat favorevoli għal Rosas. Deher li fl-aħħar se taqa' Montevideo meta bdiet rewwixta kontra Rosas, immexxija minn Justo José de Urquiza, gvernatur tal-provinċja Arġentina ta' Entre Ríos. L-intervent Brażiljan f'Mejju 1851 f'isem il-Colorados, flimkien mar-rewwixta, biddel is-sitwazzjoni u Oribe ġie megħlub. L-assedju ta' Montevideo tneħħa u l-Gwerra l-Kbira finalment ġiet fi tmiemha. Montevideo ppremja l-appoġġ tal-Brażil billi ffirma trattati li jikkonfermaw id-dritt tal-Brażil li jintervjeni fl-affarijiet interni tal-Urugwaj. Skont it-trattati tal-1851, il-Brażil intervjena militarment fl-Urugwaj kemm-il darba qies li kien meħtieġ. Fl-1865, l-Imperatur tal-Brażil, il-President tal-Arġentina, u l-Ġeneral ta' Colorado Venancio Flores, il-kap tal-gvern Urugwajan li t-tnejn kienu għenu biex jiksbu l-poter, iffurmaw l-Alleanza Tripla. L-Alleanza Tripla ddikjarat gwerra lill-mexxej tal-Paragwaj Francisco Solano López. Il-Gwerra tal-Paragwaj li rriżultat ntemmet bl-invażjoni tal-Paragwaj u t-telfa tiegħu mill-armati tat-tliet pajjiżi kollha. Montevideo intuża bħala stazzjon tal-provvista mill-flotta Brażiljana u esperjenzat perjodu ta' prosperità u kalma relattiva matul il-gwerra. Fl-1867 inbniet l-ewwel linja tal-ferrovija fl-Urugwaj u ġiet inawgurata fergħa ffurmata minn ferrovija miġbuda miż-żwiemel. L-Amministrazzjoni tal-Ferroviji attwali tal-Istat tal-Urugwaj żżomm 2,900 km ta 'netwerk ferrovjarju estensibbli. Il-gvern kostituzzjonali tal-Ġeneral Lorenzo Batlle y Grau (1868-72) irażżan ir-Rivoluzzjoni tal-Lanez l-Bojod. Wara sentejn ta' ġlied, ġie ffirmat ftehim ta' paċi fl-1872 li ta sehem lill-Whites fl-emolumenti u l-funzjonijiet tal-gvern permezz tal-kontroll ta' erba' dipartimenti tal-Urugwaj. [[File:Tuyuti1.jpg|thumb|Truppi Urugwajani fit-trinek fil-Battalja ta' Tuyutí fl-1866, matul il-Gwerra tat-Tripla Alleanza]] Dan it-twaqqif tal-politika ta' koparteċipazzjoni kien jirrappreżenta t-tfittxija għal formula ġdida ta' kompromess ibbażata fuq il-koeżistenza tal-partit fil-poter u l-partit tal-oppożizzjoni. Minkejja dan il-ftehim, il-ħakma ta' Colorado kienet mhedda mir-Rivoluzzjoni Tricolor falluta tal-1875 u r-Rivoluzzjoni Quebracho fl-1886. L-isforz ta' Colorado biex inaqqas l-abjad għal tliet dipartimenti biss qanqal rewwixta abjad tal-1897, li spiċċat bil-ħolqien ta' 16-il dipartiment, li l-abjad minnhom issa kellhom kontroll fuq sitta. Il-bojod ingħataw ⅓ tas-siġġijiet fil-Kungress. Din id-diviżjoni tal-poter damet sakemm il-President José Batlle y Ordóñez waqqaf ir-riformi politiċi tiegħu, li wasslu għall-aħħar rewwixta tal-abjad fl-1904 li ntemmet bil-Battalja ta' Masoller u l-mewt tal-mexxej abjad Aparicio Saravia. Bejn l-1875 u l-1890, il-militar sar iċ-ċentru tal-poter. Matul dan il-perjodu awtoritarju, il-gvern ħa passi lejn l-organizzazzjoni tal-pajjiż bħala stat modern, li jħeġġeġ it-trasformazzjoni ekonomika u soċjali tiegħu. Ġew organizzati gruppi ta' pressjoni (magħmulin prinċipalment minn negozjanti, sidien tal-art u industrijalisti) li kellhom influwenza qawwija fuq il-gvern. Segwa perjodu ta' tranżizzjoni (1886-90), li matulu l-politiċi bdew jerġgħu jiksbu l-art mitlufa u seħħet xi parteċipazzjoni ċivili fil-gvern. Wara l-Gwerra l-Kbira, kien hemm żieda notevoli fin-numru ta' immigranti, l-aktar mill-Italja u Spanja. Fl-1879, il-popolazzjoni totali tal-pajjiż kienet aktar minn 438,500. L-ekonomija rriflettiet rebound notevoli (jekk murija b'mod grafiku, fuq kollox determinanti ekonomiċi oħra relatati) fit-trobbija tal-bhejjem u l-esportazzjonijiet. Montevideo sar ċentru finanzjarju importanti fir-reġjun u ċentru ta 'distribuzzjoni għal oġġetti mill-Arġentina, il-Brażil u l-Paragwaj. === seklu 20 === [[File:Palaciosalvouruguay.jpg|thumb|Il-Palacio Salvo, mibni f'Montevideo bejn l-1925 u l-1928, darba kien l-ogħla bini fl-Amerika Latina.]] Il-mexxej ta' Colorado José Batlle y Ordóñez ġie elett president fl-1903. Is-sena ta' wara, l-abjad mexxew rewwixta rurali, u tmien xhur ta' ġlied imdemmi seħħew qabel ma l-mexxej tagħhom, Aparicio Saravia, inqatel fil-battalja. Il-forzi tal-gvern kienu rebbieħa, li wasslu għat-tmiem tal-politika ta 'ko-parteċipazzjoni li kienet bdiet fl-1872. Batlle serva żewġ termini (1903-07 u 1911-15) li matulhom, ħa vantaġġ mill-istabbiltà tan-nazzjon u l-prosperità ekonomika dejjem tikber , istitwixxa riformi kbar, bħal programm ta' benesseri, involviment tal-gvern f'ħafna aspetti tal-ekonomija, u eżekuttiv plural. Gabriel Terra ħa l-presidenza f'Marzu 1931. L-inawgurazzjoni tiegħu ħabtet mal-effetti tad-Depressjoni l-Kbira, u l-klima soċjali kienet tensa minħabba n-nuqqas ta' impjiegi. Kien hemm ġlied li fihom mietu pulizija u xellugin. Fl-1933, Terra organizza kolp ta' stat, li xolji l-Assemblea Ġenerali u ħadet b'digriet. Fl-1934 ġiet promulgata kostituzzjoni ġdida, li ttrasferiet is-setgħat lill-president. B’mod ġenerali, il-gvern ta' Terra dgħajjef jew innewtralizza n-nazzjonaliżmu ekonomiku u r-riforma soċjali. Fl-1938 saru elezzjonijiet ġenerali u l-kunjati ta' Terra, il-Ġeneral Alfredo Baldomir, ġie elett president. Taħt pressjoni mill-unjins u l-Partit Nazzjonali, Baldomir sostna elezzjonijiet ħielsa, il-libertà tal-istampa, u kostituzzjoni ġdida. Għalkemm Baldomir iddikjara l-Urugwaj newtrali fl-1939, bastimenti tal-gwerra Brittaniċi u l-vapur Ġermaniż Admiral Graf Spee ġġieldu battalja mhux 'il bogħod mill-kosta Urugwajana. L-Ammirall Graf Spee ħa kenn f'Montevideo, talab kenn f'port newtrali, iżda aktar tard ġie ordnat jitlaq. [[File:Admiral Graf Spee Flames.jpg|thumb|left|L-għarqa tal-cruiser Ġermaniż Admiral Graf Spee huwa l-aktar avveniment magħruf li seħħ fl-Urugwaj matul it-Tieni Gwerra Dinjija.]] Fl-1945, l-Urugwaj iffirma formalment id-Dikjarazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti u daħal fit-Tieni Gwerra Dinjija, li wassal lill-pajjiż biex jiddikjara gwerra lill-Ġermanja u lill-Ġappun. Wara t-tmiem tal-gwerra, sar membru fundatur tan-Nazzjonijiet Uniti. Fl-aħħar tas-snin ħamsin, parzjalment minħabba tnaqqis globali fid-domanda għall-prodotti agrikoli Urugwajani, l-Urugwajani sofrew tnaqqis qawwi fil-livell tal-għajxien tagħhom, li wassal għal militanza studenteska u inkwiet tax-xogħol. Fis-sittinijiet, tfaċċat grupp armat ta' terroristi ta' gwerillieri urbani Marxist-Leninist, magħruf bħala t-Tupamaros, li kienu involuti f'attivitajiet bħal estorsjoni, serq, attakki, ħtif u qtil, minbarra li ppruvaw iwaqqgħu l-gvern. === Reġim ċivili-militari === Il-President Jorge Pacheco ddikjara stat ta' emerġenza fl-1968, segwit minn sospensjoni ulterjuri tal-libertajiet ċivili fl-1972. reġim militari. === Preżenti === [[File:Batlle1.jpg|thumb|L-eks President Urugwajan Jorge Batlle mal-eks President Amerikan George HW Bush fl-2003]] Kostituzzjoni ġdida, abbozzata mill-militar, ġiet miċħuda f'referendum f'Novembru 1980. Wara r-referendum, il-forzi armati ħabbru pjan għal ritorn għall-gvern ċivili, u saru elezzjonijiet nazzjonali fl-1984. Il-mexxej tal-Partit Colorado, Julio María Sanguinetti rebaħ il-presidenza u serva mill-1985 sal-1990. L-ewwel amministrazzjoni ta' Sanguinetti implimentat riformi ekonomiċi u kkonsolidat id-demokrazija wara s-snin tal-pajjiż taħt il-ħakma militari. Luis Alberto Lacalle, tal-Partit Nazzjonali, rebaħ l-elezzjonijiet presidenzjali tal-1989 u referendum approva amnestija għal dawk li jiksru d-drittijiet tal-bniedem. Sanguinetti reġa' ġie elett fl-1994. Iż-żewġ presidenti komplew ir-riformi strutturali ekonomiċi mibdija wara r-restawr tad-demokrazija u riformi importanti oħra kienu mmirati lejn it-titjib tas-sistema elettorali, is-sigurtà soċjali, l-edukazzjoni u s-sigurtà pubblika. == Ġeografija == [[File:Uruguay fisico.png|thumb|Mappa topografika tal-Urugwaj]] B'176,214 km² (68,037 sq mi) ta 'art kontinentali u 142,199 km² (54,903 sq mi) ta' ilma ġurisdizzjonali u gżejjer żgħar tax-xmajjar, l-Urugwaj huwa t-tieni l-iżgħar nazzjon sovran fl-Amerika t'Isfel (wara s-Surinam) u t-tielet l-iżgħar territorju (Gujana Franċiża) l-iżgħar). Il-pajsaġġ prinċipalment fih pjanuri mimlijin u meded ta' muntanji baxxi (xfafar) b'artijiet baxxi kostali fertili. L-Urugwaj għandu 660 km (410 mil) ta’ kosta. Il-pajjiż huwa kopert minn netwerk dens tax-xmajjar, magħmul minn erba 'baċini tax-xmajjar jew deltas: il-Baċir tal-Plata, ix-Xmara Urugwaj, il-Laguna Merín u x-Xmara Negro. Ix-xmara interna ewlenija hija r-Río Negro. Tul il-kosta Atlantika hemm diversi laguni. L-ogħla punt fil-pajjiż huwa Cerro Catedral, li s-samit tiegħu jilħaq 514 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fis-Sierra de Carapé. Lejn il-Lbiċ hemm ir-Río de la Plata, estwarju tax-Xmara Urugwaj (xmara li tifforma l-fruntiera tal-punent tal-pajjiż). Montevideo hija l-kapitali nazzjonali l-aktar fin-nofsinhar fl-Ameriki u t-tielet l-aktar fin-nofsinhar fid-dinja (wara Canberra u Wellington). L-Urugwaj huwa l-uniku pajjiż fl-Amerika t'Isfel li jinsab kompletament fin-Nofsinhar tat-Tropiku tal-Kaprikornu u huwa l-istat sovran l-aktar fin-Nofsinhar fid-dinja meta ordnat mill-iktar punt tat-tramuntana tal-latitudni. Hemm għaxar parks nazzjonali fl-Urugwaj: ħamsa fiż-żoni umdi tal-Lvant, tlieta fil-muntanji ċentrali u wieħed fil-punent tul ix-Xmara Urugwaj. L-Urugwaj huwa dar għall-ekoreġjun terrestri tas-savana Urugwajana. Il-pajjiż kellu punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2019 ta' 3.61/10, li kklassifika fil-147 post globalment fost 172 pajjiż. === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map URY present.svg|thumb|left|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen-Geiger għall-Urugwaj]] Jinsabu għal kollox fiż-żona moderata tan-Nofsinhar, l-Urugwaj għandu klima relattivament beninna u pjuttost uniformi mal-pajjiż kollu. Skont il-Klassifikazzjoni tal-Klima Köppen, il-biċċa l-kbira tal-pajjiż għandu klima subtropikali umda (Cfa). F'xi punti biss tal-Kosta Atlantika u fuq is-samits ta' l-għoljiet ogħla ta' Cuchilla Grande il-klima għandha klima oċeanika (Cfb). Il-pajjiż għandu erba' staġuni: is-sajf jibda minn Diċembru sa Marzu u x-xitwa minn Ġunju sa Settembru. Il-varjazzjonijiet staġjonali huma evidenti, iżda l-estremi tat-temperatura huma rari. Is-Sjuf huma ttemprati mill-irjieħ tal-Atlantiku u kesħa intensa mhix magħrufa fix-xitwa. Għalkemm qatt ma' jkun kiesaħ ħafna, il-ġlata sseħħ kull sena matul ix-xhur tax-xitwa u l-preċipitazzjoni, bħal sleet u silġ, isseħħ kważi kull xitwa, iżda l-borra hija rari ħafna; Dan iseħħ kull sentejn f'elevazzjonijiet ogħla, iżda kważi dejjem mingħajr akkumulazzjoni. Kif ikun mistenni bl-abbundanza tiegħu ta 'ilma, umdità għolja u ċpar huma komuni. In-nuqqas ta' muntanji, li jaġixxu bħala ostakli klimatiċi, jagħmlu l-lokalitajiet kollha vulnerabbli għal irjieħ qawwija u bidliet rapidi fit-temp hekk kif fronti jew maltempati jiknes madwar il-pajjiż. Dawn il-maltempati jistgħu jkunu qawwija; Jistgħu jġibu maltempati, silġ, u xi kultant anke tornadoes. Il-pajjiż jesperjenza ċikluni extratropikali iżda mhux ċikluni tropikali, minħabba l-fatt li l-Oċean Atlantiku t'Isfel rarament ikun sħun biżżejjed għall-iżvilupp tagħhom. Kemm it-temp tas-sajf kif ukoll tax-xitwa jista' jvarja minn jum għall-ieħor bil-mogħdija ta' fronti tal-maltemp, fejn riħ sħun mit-tramuntana jista’ kultant ikun segwit minn riħ kiesaħ (pampero) mill-Pampas Arġentina. Għalkemm kemm it-temperatura kif ukoll il-preċipitazzjoni huma pjuttost uniformi mal-pajjiż kollu, hemm differenzi konsiderevoli fit-territorju kollu. It-temperatura medja annwali tal-pajjiż hija 17.5 °C (63.5 °F), li tvarja minn 16 °C (61 °F) fix-Xlokk għal 19 °C (66 °F) fil-majjistral. [68] It-temperaturi tax-xitwa jvarjaw minn medja ta' kuljum ta' 11°C (52°F) fin-nofsinhar sa 14°C (57°F) fit-tramuntana, filwaqt li t-temperaturi medji ta' kuljum tas-sajf ivarjaw minn 21°C (70°F) fix-Xlokk u 25 °C (77 °F) fil-majjistral. Ix-Xlokk huwa konsiderevolment aktar frisk mill-bqija tal-pajjiż, speċjalment matul ir-rebbiegħa, meta l-ilma kiesaħ tal-oċean wara x-xitwa jkessaħ it-temperatura tal-arja u jġib aktar umdità f'dak ir-reġjun. Madankollu, in-nofsinhar tal-pajjiż jirċievi inqas xita mit-tramuntana. Pereżempju, Montevideo tirċievi madwar 1,100 millimetru (43 in) ta' preċipitazzjoni fis-sena, filwaqt li l-belt ta' Rivera fil-grigal tirċievi 1,600 millimetru (63 in). L-aktar xita qawwija sseħħ fix-xhur tal-ħarifa, għalkemm l-aktar perjodi ta' xita frekwenti jseħħu fix-xitwa. Iżda xorta d-differenza mhix kbira biżżejjed biex tikkunsidra staġun niexef jew imxarrab, perjodi ta' nixfa jew xita eċċessiva jistgħu jseħħu fi kwalunkwe ħin matul is-sena. It-temperaturi estremi nazzjonali fil-livell tal-baħar huma 44 °C (111 °F) fil-belt ta' Paysandú (20 ta' Jannar, 1943) u l-belt ta’ Florida (14 ta' Jannar, 2022), u -11.0 °C (12.2 °F) fi il-belt ta' Melo (14 ta' Ġunju, 1967). == Gvern u politika == [[File:Palacio Legislativo--.JPG|thumb|Palazz Leġiżlattiv (Palacio Legislativo), Montevideo]] L-Urugwaj hija repubblika demokratika rappreżentattiva b'sistema presidenzjali. Il-membri tal-gvern jiġu eletti għal terminu ta' ħames snin permezz ta' sistema ta' suffraġju universali. L-Urugwaj huwa stat unitarju: il-ġustizzja, l-edukazzjoni, is-saħħa, is-sigurtà, il-politika barranija u d-difiża huma amministrati fil-pajjiż kollu. Il-Poter Eżekuttiv huwa eżerċitat mill-president u kabinett ta' 14-il ministru. [[File:Palacio Piria, Montevideo 05.jpg|thumb|Palazz Piria (Palacio Piria), sede tal-Qorti Suprema tal-Ġustizzja]] Is-setgħa leġiżlattiva hija kkostitwita mill-Assemblea Ġenerali, magħmula minn żewġ kmamar: il-Kamra tad-Deputati, magħmula minn 99 membru li jirrappreżentaw id-19-il dipartiment, eletti għal perjodu ta' ħames snin ibbażati fuq rappreżentanza proporzjonali; u l-Kamra tas-Senaturi, magħmula minn 31 membru, li minnhom 30 huma eletti għal terminu ta' ħames snin ibbażat fuq rappreżentanza proporzjonali u l-viċi president, li jippresiedi l-kamra u għandu d-dritt tal-vot. Is-setgħa ġudizzjarja hija eżerċitata mill-Qorti Suprema, il-Qorti Suprema, u l-imħallfin fil-pajjiż kollu. Il-membri tal-Qorti Suprema huma eletti mill-Assemblea Ġenerali; Il-membri tal-Qorti Suprema jintgħażlu mill-Qorti Suprema bil-kunsens tas-Senat, u l-imħallfin jinħatru direttament mill-Qorti Suprema. L-Urugwaj adotta l-kostituzzjoni attwali tiegħu fl-1967. === Diviżjonijiet amministrattivi === [[File:Departments of Uruguay (map).png|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi]] Il-pajjiż huwa maqsum fi 19-il dipartiment. Il-gvern dipartimentali huwa eżerċitat mis-Sindki (Eżekuttiv Komuni) u l-Bordijiet Dipartimentali (Leġiżlattivi Komuni). Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija 3,070,000 abitant (1988) u hija kkonċentrata bil-kbir (87 fil-mija) fiċ-ċentri urbani. === Relazzjonijiet barranin === [[File:Sede Del Mercosur 02.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali tas-Suq Komuni tan-Nofsinhar, Montevideo]] Il-politika barranija tal-pajjiż hija mmexxija mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin. L-Urugwaj tradizzjonalment kellu rabtiet politiċi u kulturali b'saħħithom mal-pajjiżi ġirien tiegħu u mal-Ewropa, u r-relazzjonijiet internazzjonali tiegħu ġew iggwidati mill-prinċipji tan-nonintervent u l-multilateraliżmu. Il-pajjiż huwa membru fundatur ta' organizzazzjonijiet internazzjonali bħan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, is-Suq Komuni tan-Nofsinhar u l-Assoċjazzjoni tal-Integrazzjoni tal-Amerika Latina. Il-kwartieri ġenerali ta' dawn l-aħħar tnejn jinsabu fil-kapitali tagħha Montevideo, u għalhekk ir-rwol tal-belt tqabbel ma' dak ta' Brussell fl-Ewropa. L-Urugwaj għandu żewġ tilwim dwar il-fruntieri mhux ikkontestati mal-Brażil, fuq Isla Brasilera u r-reġjun tax-Xmara Invernada ta' 235 km2 (91 sq mi) qrib Masoller. Iż-żewġ pajjiżi ma jaqblux dwar liema tributarju jirrappreżenta s-sors leġittimu tax-Xmara Quaraí/Cuareim, li tiddefinixxi l-fruntiera fl-aħħar taqsima kkontestata, skont it-trattat tal-fruntiera tal-1851 bejn iż-żewġ pajjiżi. Madankollu, dawn it-tilwim fuq il-fruntieri ma żammewx liż-żewġ pajjiżi milli jkollhom relazzjonijiet diplomatiċi ta’ ħbiberija u rabtiet ekonomiċi b’saħħithom. S'issa, iż-żoni kkontestati jibqgħu de facto taħt il-kontroll Brażiljan, bi ftit jew xejn sforz reali mill-Urugwaj biex jasserixxi t-talbiet tiegħu. L-Urugwaj huwa wkoll membru fundatur tal-Forum ta' Stati Żgħar (FOSS), grupp volontarju u informali tan-Nazzjonijiet Uniti. Il-pajjiż gawda relazzjonijiet ta' ħbiberija mal-Istati Uniti mit-tranżizzjoni tiegħu lura għad-demokrazija. Ir-rabtiet kummerċjali bejn iż-żewġ pajjiżi kibru bl-iffirmar ta' trattat ta' investiment bilaterali fl-2004 u Ftehim ta’ Qafas ta’ Kummerċ u Investiment f’Jannar 2007. L-Istati Uniti u l-Urugwaj kkoperaw ukoll fuq kwistjonijiet militari, u ż-żewġ pajjiżi kellhom rwoli importanti fl-Istati Uniti. Missjoni ta' Stabbilizzazzjoni tan-Nazzjonijiet f'Ħaiti. Fl-2017, l-Urugwaj iffirma t-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. Reġgħet ingħaqdet ukoll mat-Trattat Inter-Amerikan ta' Assistenza Reċiproka (TIAR jew "Patt ta' Rio") fl-2020. L-Urugwaj huwa t-52 l-iktar pajjiż paċifiku fid-dinja, skont l-Indiċi Globali tal-Paċi tal-2024. === Militari === [[File:R.O.C Marine Corps M41A3 Walker Bulldog front view.jpg|thumb|left|Monument għat-tank ħafif M41 Walker Bulldog tal-Armata Urugwajana]] [[File:Formación A-37B Fuerza Aérea Uruguaya.jpg|thumb|Żewġ Air Force Cessna A-37 Dragonfly waqt titjira]] Il-Forzi Armati Urugwajani huma kostituzzjonalment subordinati għall-President tar-Repubblika, permezz tal-Ministru tad-Difiża. Il-persunal tal-forzi armati jammonta għal madwar 18,000 għall-Armata, 6,000 għan-Navy u 3,000 għall-Air Force. L-ingaġġ huwa volontarju fi żmien ta' paċi, iżda l-gvern għandu l-awtorità li jirrekluta f'sitwazzjonijiet ta' emerġenza. L-Urugwaj jinsab fl-ewwel post fid-dinja f'termini per capita għall-kontribuzzjonijiet tiegħu lill-forzi taż-żamma tal-paċi tan-Nazzjonijiet Uniti, b'2,513 suldat u uffiċjal f'10 missjonijiet taż-żamma tal-paċi tan-NU. Sa Frar 2010, l-Urugwaj kellu 1,136 persunal militari skjerat f'Ħaiti b'appoġġ għall-MINUSTAH u 1,360 skjerat b'appoġġ għall-MONUC fil-Kongo. F'Diċembru 2010, il-Ġeneral Maġġur Urugwajan Gloodtdofsky inħatar Kap tal-Osservaturi Militari u kap tal-Grupp tal-Osservaturi Militari tan-Nazzjonijiet Uniti fl-Indja u l-Pakistan. Minn Mejju 2009, l-omosesswali tħallew iservu fil-militar wara li l-Ministru tad-Difiża ffirma digriet li jgħid li l-politika tar-reklutaġġ militari ma tibqax tiddiskrimina fuq il-bażi tal-orjentazzjoni sesswali, l-Istati Uniti pprovdew $1.7 miljun lill-Urugwaj f'assistenza militari, inkluż $1 miljun f'Finanzjament Militari Barrani u $480,000 f'Edukazzjoni u Taħriġ Militari Internazzjonali. === Infurzar tal-liġi === [[File:National Police of Uruguay coat of arms.png|thumb|]] Il-Pulizija Nazzjonali tal-Urugwaj hija forza tal-pulizija nazzjonali u istituzzjonali tar-Repubblika tal-Urugwaj, imwaqqfa fit-18 ta' Diċembru, 1829. Jiddependi fuq il-Fergħa Eżekuttiva permezz tal-Ministeru tal-Intern. Il-missjoni ewlenija tagħha hija li tipproteġi l-eżerċizzju ħieles tad-drittijiet u l-libertajiet, tiggarantixxi ordni, sigurtà interna, tiżgura l-konformità mal-liġijiet, tassisti u tipproteġi n-nies, tipprevjeni t-twettiq ta' reati, tiggarantixxi s-sigurtà f'postijiet u spettakli pubbliċi, tirreprimi mgieba li jikkostitwixxu reati u reati. == Ekonomija == [[File:GDP per capita development of Uruguay.svg|thumb|Evoluzzjoni tal-PGD per capita mill-1900]] Fl-1991, il-pajjiż esperjenza żieda fl-istrajkijiet biex jikseb kumpens tal-pagi biex jikkumpensa għall-inflazzjoni u biex jopponi l-privatizzazzjonijiet mixtieqa mill-gvern ta' Luis Alberto Lacalle. Fl-1992 kien imsejjaħ strajk ġenerali, u l-politika ta' privatizzazzjoni ġiet miċħuda b'mod wiesa' b'referendum (71.6% kontra l-privatizzazzjoni tat-telekomunikazzjoni). Fl-1994 u l-1995, l-Urugwaj ffaċċja diffikultajiet ekonomiċi kkawżati mil-liberalizzazzjoni tal-kummerċ barrani, li żiedet id-defiċit kummerċjali. Il-Montevideo Gas Company u l-linja tal-ajru Pluna ġew mgħoddija lis-settur privat, iżda l-pass tal-privatizzazzjoni naqas fl-1996. L-Urugwaj esperjenza kriżi ekonomika u finanzjarja kbira bejn l-1999 u l-2002, prinċipalment effett indirett tal-problemi ekonomiċi tal-Arġentina. L-ekonomija naqset 11% u l-qgħad tela għal 21%. Minkejja s-severità tax-xokkijiet kummerċjali, l-indikaturi finanzjarji tal-Urugwaj baqgħu aktar stabbli minn dawk tal-ġirien tiegħu, riflessjoni tar-reputazzjoni soda tiegħu fost l-investituri u l-klassifikazzjoni tal-bonds sovrani ta' grad ta' investiment, waħda minn tnejn biss fl-Amerika t’Isfel. [[File:World Trade Center Montevideo.jpg|thumb|Montevideo World Trade Center]] Fl-2004, il-gvern Batlle ffirma ftehim ta' stand-by triennali ta' $1.1 biljun mal-Fond Monetarju Internazzjonali (IMF), li jimpenja lill-pajjiż għal surplus fiskali primarju sostanzjali, inflazzjoni baxxa, tnaqqis konsiderevoli fid-dejn estern, u diversi riformi strutturali maħsuba biex itejbu. kompetittività u jattiraw investiment barrani. L-Urugwaj temm il-ftehim fl-2006 wara li ħallas minn qabel id-dejn tiegħu, iżda żamm diversi mill-impenji tal-politika. Vázquez, li ħa l-kariga f'Marzu 2005, ħoloq il-Ministeru tal-Iżvilupp Soċjali u fittex li jnaqqas ir-rata tal-faqar tal-pajjiż b'Pjan Nazzjonali ta' Għajnuna ta' Emerġenza Soċjali (PANES) ta' $240 miljun, li pprovda trasferiment monetarju kondizzjonali kull xahar ta' madwar 75 dollaru għal aktar. minn 100,000 dar f'faqar estrem. Bi skambju, dawk li jirċievu benefiċċji kienu meħtieġa li jipparteċipaw f’xogħol fil-komunità, jiżguraw li t-tfal tagħhom jattendu l-iskola kuljum, u għaddew minn kontrolli tas-saħħa regolari. Wara l-inadempjenza tal-Arġentina fl-2001, il-prezzijiet fl-ekonomija Urugwajana għamlu varjetà ta 'servizzi, inklużi teknoloġija tal-informazzjoni u kompetenza arkitettonika, li darba kienu għaljin wisq f'ħafna swieq barranin, esportabbli. Bejn l-2007 u l-2009, l-Urugwaj kien l-uniku pajjiż fl-Ameriki li teknikament ma esperjenzax riċessjoni (żewġ kwarti konsekuttivi ta' tnaqqis). Il-qgħad laħaq l-inqas livell rekord ta' 5.4% f’Diċembru 2010 qabel tela’ għal 6.1% f’Jannar 2011. Filwaqt li l-qgħad għadu f'livell baxx, l-IMF innota żieda fil-pressjonijiet inflazzjonarji, u l-PGD tal-Urugwaj kiber b’10.4% matul l-ewwel nofs ta' 2010. Skont stimi tal-FMI, l-Urugwaj jikseb tkabbir reali tal-PGD ta' bejn 8 % u 8.5 % fl-2010, segwit minn tkabbir ta' 5 % fl-2011 u 4 % fis-snin ta' wara. Id-dejn pubbliku gross ikkuntratta fit-tieni kwart tal-2010, wara ħames perjodi konsekuttivi ta' żieda sostnuta, laħaq il-21,885 miljun dollaru, ekwivalenti għal 59.5% tal-PGD. L-Urugwaj kklassifikat fit-63 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. === Agrikoltura === [[File:Viña en Otoño.jpg|thumb|Vinja fl-Urugwaj]] Fl-2010, is-settur agrikolu orjentat lejn l-esportazzjoni tal-Urugwaj kkontribwixxa 9.3% tal-PGD u impjega 13% tal-forza tax-xogħol. L-istatistika uffiċjali mill-Ministeru tal-Agrikoltura u l-Bhejjem tal-Urugwaj tindika li t-trobbija tal-baqar u tan-nagħaġ fl-Urugwaj tokkupa 59.6% tal-art. Il-perċentwal jiżdied aktar għal 82.4% me t-trobbija tal-bhejjem hija marbuta ma' attivitajiet agrikoli oħra bħall-produzzjoni tal-ħalib, l-għalf, u r-rotazzjoni mata' għelejjel bħar-ross. Skont il-FAOSTAT, l-Urugwaj huwa wieħed mill-akbar produtturi fid-dinja tas-sojja (9th), suf (12th), laħam taż-żiemel (14th), xama’ tan-naħal (14th) u sfarġel (17th). Il-maġġoranza tal-farms (25,500 minn 39,120) huma mmexxija mill-familja; Iċ-ċanga u s-suf jirrappreżentaw l-attivitajiet ewlenin u s-sors ewlieni tad-dħul għal 65% minnhom, segwiti mill-produzzjoni tal-ħxejjex bi 12%, il-produzzjoni tal-ħalib bi 11%, it-trobbija tal-ħnieżer bi 2% u t-trobbija tat-tjur ukoll bi 2%. Iċ-ċanga hija l-prodott ewlieni tal-esportazzjoni tal-pajjiż, b'total ta' aktar minn biljun dollaru fl-2006. Fl-2007, l-Urugwaj kellu merħla ta' baqar ta' 12-il miljun ras, li jagħmilha l-pajjiż bl-akbar numru ta' baqar per capita (3.8). Madankollu, 54% huma f'idejn 11% tal-produtturi, li għandhom minimu ta' 500 ras. Fl-estrem l-ieħor, 38 % tal-produtturi jisfruttaw artijiet żgħar u għandhom merħliet medji ta' inqas minn mitt ras. === Turiżmu === [[File:Punta del este3.jpg|thumb|Punta del Este hija waħda mid-destinazzjonijiet turistiċi ewlenin fil-Kon tan-Nofsinhar.]] L-industrija tat-turiżmu hija parti importanti mill-ekonomija Urugwajana. Fl-2012 kien stmat li s-settur kien jammonta għal 97,000 impjieg u (direttament u indirettament) 9% tal-PGD. [[File:Colo do sac 1.jpg|thumb|Il-belt kolonjali storika ta' Colonia del Sacramento]] Fl-2023, 3.8 miljun turist daħlu fl-Urugwaj, li l-maġġoranza tagħhom kienu Arġentini u Brażiljani, segwiti miċ-Ċileni, il-Paragwajani, l-Amerikani u l-Ewropej ta' diversi nazzjonalitajiet. Esperjenzi kulturali fl-Urugwaj jinkludu l-esplorazzjoni tal-wirt kolonjali tal-pajjiż, kif jista' jinstab f'Colonia del Sacramento. Montevideo, il-kapitali tal-pajjiż, hija dar għall-aktar għażla diversa ta 'attivitajiet kulturali. Monumenti storiċi bħall-Mużew Torres García u l-Istadium Centenario, li ospitaw l-ewwel Tazza tad-Dinja fl-istorja, huma eżempji. Madankollu, sempliċiment jimxu fit-toroq jippermetti lit-turisti jesperjenzaw il-kultura ikkulurita tal-belt. Waħda mill-attrazzjonijiet naturali ewlenin tal-Urugwaj hija Punta del Este. Punta del Este tinsab fuq peniżola żgħira 'l barra mill-kosta tax-Xlokk tal-Urugwaj. Il-bajjiet tagħha huma maqsuma f'Mansa, jew ġenb ġentili (xmara) u Brava, jew naħa imħatteb (oċean). Il-Mansa huwa l-aktar adattat għall-għawm tax-xemx, snorkeling, u opportunitajiet oħra ta' rikreazzjoni baxxi, filwaqt li l-Brava huwa l-aktar adattat għal sports ta' avventura, bħas-surfing. Punta del Este tmiss mal-belt ta' Maldonado, filwaqt li lejn il-grigal tul il-kosta hemm ir-resorts iżgħar ta' La Barra u José Ignacio. L-Urugwaj huwa l-pajjiż tal-Amerika Latina li jirċievi l-aktar turisti meta mqabbel mal-popolazzjoni tiegħu. Għall-Urugwaj, it-turiżmu Arġentin huwa essenzjali, peress li jirrappreżenta 56% tat-turiżmu estern li jirċievu kull sena u 70% matul ix-xhur tas-sajf. Għalkemm vacationers Arġentini huma suq fil-mira importanti għat-turiżmu fl-Urugwaj, f'dawn l-aħħar snin il-pajjiż irnexxielu jpoġġi lilu nnifsu bħala destinazzjoni turistika importanti fi swieq oħra, li jirċievi fluss għoli ta' viżitaturi minn pajjiżi bħall-Brażil, il-Paragwaj u l-Istati Uniti, fost oħrajn. === Trasport === [[File:Вид на монтевидеоский порт.jpg|thumb|Port ta' Montevideo]] [[File:Aeropuerto carrasco.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali Carrasco, Montevideo]] Il-port ta' Montevideo, li jimmaniġġja aktar minn 1.1 miljun kontenitur fis-sena, huwa l-aktar terminal tal-kontejners avvanzat fl-Amerika t'Isfel. Il-baċir tiegħu jista 'jimmaniġġja bastimenti b'fundar ta' 14-il metru (46 pied). Disa' krejnijiet gantry jippermettu bejn 80 u 100 moviment fis-siegħa. Il-port ta' Nueva Palmira huwa punt reġjonali importanti ta' trasferiment tal-merkanzija u fih terminals kemm privati ​​kif ukoll statali. L-Ajruport Internazzjonali ta' Carrasco kien inizjalment inawgurat fl-1947 u fl-2009, Puerta del Sur, is-sid u l-operatur tal-ajruport, b'investiment ta' $165 miljun, kkummissjonat lil Rafael Viñoly Arquitectos biex jespandi u jimmodernizza l-faċilitajiet eżistenti b'terminal ġdid u spazjuż tal-passiġġieri. biex tiżdied il-kapaċità u jistimulaw it-tkabbir tan-negozju u t-turiżmu fir-reġjun. Il-ġurnal Bordier ibbażat f'Londra għażel l-Ajruport Internazzjonali ta' Carrasco, li jservi Montevideo, bħala wieħed mill-aqwa erba' ajruporti fid-dinja fis-27 edizzjoni tiegħu. L-ajruport jista' jimmaniġġja sa 4.5 miljun utent fis-sena. PLUNA kienet il-linja tal-ajru tal-bandiera tal-Urugwaj u kellha l-kwartieri ġenerali tagħha f'Carrasco. L-Ajruport Internazzjonali ta' Punta del Este, li jinsab 15-il kilometru minn Punta del Este fid-Dipartiment ta' Maldonado, huwa t-tieni terminal tal-ajru l-aktar traffikuż fl-Urugwaj, mibni mill-perit Urugwajan Carlos Ott. Ġie inawgurat fl-1997. L-Amministrazzjoni tal-Ferroviji tal-Istat hija l-korp awtonomu inkarigat mit-trasport ferrovjarju u l-manutenzjoni tan-netwerk ferrovjarju. L-Urugwaj għandu madwar 1,200 km (750 mi) ta' ferroviji operattivi. Sal-1947, madwar 90% tas-sistema ferrovjarja kienet proprjetà Brittanika. Fl-1949, il-gvern nazzjonalizza l-ferroviji, flimkien mat-tramms elettriċi u l-Montevideo Water Company. Madankollu, fl-1985 il-“Pjan Nazzjonali tat-Trasport” issuġġerixxa li l-ferroviji tal-passiġġieri kienu għaljin wisq biex jissewwew u jinżammu. Il-ferroviji tal-merkanzija se jkomplu għal tagħbijiet ta' aktar minn 120 tunnellata, iżda t-trasport bil-karozza tal-linja sar l-alternattiva "ekonomika" għall-vjaġġaturi. Is-servizz tal-passiġġieri twaqqaf fl-1988. Madankollu, is-servizz tal-passiġġieri bil-ferrovija lejn Montevideo reġa' beda fl-1993 u issa jinkludi tliet linji suburbani. [[File:Aeropuerto Punta del Este.png|thumb|Ajruport Internazzjonali ta' Punta del Este (Aeropuerto Internacional de Punta del Este)]] Toroq pavimentati jgħaqqdu Montevideo maċ-ċentri urbani l-oħra tal-pajjiż, l-awtostradi ewlenin iwasslu għall-fruntiera u għall-ibliet ġirien. Bosta toroq mhux pavimentati jgħaqqdu rziezet u bliet żgħar. Ħafna mis-servizz domestiku tal-merkanzija u tal-passiġġieri tal-pajjiż huwa bit-triq aktar milli bil-ferrovija. Rivera Il-pajjiż għandu diversi servizzi internazzjonali tal-karozzi tal-linja li jgħaqqdu l-belt kapitali u tal-fruntiera mal-pajjiżi ġirien. Dawn jinkludu 17-il destinazzjoni fl-Arġentina, u l-bliet kapitali taċ-Ċili u l-Paragwaj. === Telekomunikazzjonijiet === L-industrija tat-telekomunikazzjoni hija aktar żviluppata minn ħafna mill-pajjiżi l-oħra tal-Amerika Latina, billi hija l-ewwel pajjiż fl-Ameriki li kiseb kopertura sħiħa tat-telefon diġitali fl-1997. Is-sistema tat-telefon hija kompletament diġitalizzata u għandha kopertura tajba ħafna madwar il-pajjiż. Is-sistema hija tal-istat u kien hemm proposti kontroversjali biex tiġi privatizzata parzjalment mis-snin disgħin. Is-suq tat-telefonija ċellulari huwa kondiviż mill-ANTEL tal-istat u żewġ kumpaniji privati, Movistar u Claro. === Enerġija === Aktar minn 97% tal-elettriku tal-Urugwaj ġej minn enerġija rinnovabbli. Il-bidla drastika, li saret f’inqas minn għaxar snin u mingħajr fondi mill-gvern, naqqset l-ispejjeż tal-elettriku u l-carbon footprint tal-pajjiż. Ħafna mill-elettriku ġej minn faċilitajiet idroelettriċi u wind farms. L-Urugwaj m'għadux jimporta l-elettriku. Fl-2021, l-Urugwaj kellu, f'termini ta' elettriku rinnovabbli installat, 1,538 MW f'enerġija idroelettrika, 1,514 MW f'enerġija mir-riħ (il-35 l-akbar fid-dinja), 258 MW f'enerġija solari (is-66 l-akbar fid-dinja) u 423 MW f'bijomassa. == Demografija == L-Urugwajani huma ta' oriġini predominantement Ewropea, b'aktar minn 87.7% tal-popolazzjoni li tiddikjara antenati Ewropej fiċ-ċensiment tal-2011. Ħafna mill-Urugwajani ta' antenati Ewropej huma dixxendenti ta' immigranti tas-seklu 19 u 20 minn Spanja u l-Italja, u sa ċertu punt mill-Ġermanja, Franza u. Gran Brittanja. L-ewwel settlers kienu emigraw mill-Arġentina. Nies ta' dixxendenza Afrikana jirrappreżentaw madwar ħamsa fil-mija tat-total. Hemm ukoll komunitajiet Ġappuniżi importanti. B'mod ġenerali, il-kompożizzjoni etnika hija simili għall-provinċji Arġentini ġirien, kif ukoll in-Nofsinhar tal-Brażil. Bejn l-1963 u l-1985, huwa stmat li emigraw 320,000 Urugwajan. L-aktar destinazzjonijiet popolari għall-emigranti Urugwajani huma l-Arġentina, segwiti mill-Istati Uniti, l-Awstralja, il-Kanada, Spanja, l-Italja u Franza. Fl-2009, għall-ewwel darba f’44 sena, il-pajjiż ra influss ġenerali pożittiv meta qabbel l-immigrazzjoni mal-emigrazzjoni. Ingħataw 3,825 permess ta' residenza fl-2009, meta mqabbla ma' 1,216 fl-2005. 50% tar-residenti legali ġodda ġejjin mill-Arġentina u l-Brażil. Liġi dwar l-immigrazzjoni li għaddiet fl-2008 tagħti lill-immigranti l-istess drittijiet u opportunitajiet bħaċ-ċittadini, bir-rekwiżit li juru dħul fix-xahar ta' $650. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni tal-Urugwaj hija ħafna inqas minn dik ta' pajjiżi oħra tal-Amerika Latina. L-età medja tagħha hija ta' 35.3 snin, ogħla mill-medja dinjija minħabba r-rata baxxa tat-twelid tagħha, l-istennija tal-ħajja għolja u rata relattivament għolja ta' emigrazzjoni fost iż-żgħażagħ. Kwart tal-popolazzjoni għandha inqas minn 15-il sena u madwar sitta għandha 60 sena jew aktar. Fl-2017, ir-rata medja tal-fertilità totali (TFR) fl-Urugwaj kienet ta' 1.70 tifel u tifla mwielda għal kull mara, taħt ir-rata ta' sostituzzjoni ta' 2.1. Dan jibqa’ konsiderevolment taħt il-quċċata ta' 5.76 tifel u tifla mwielda għal kull mara fl-1882. Montevideo hija l-unika belt kbira, b'madwar 1.9 miljun abitant, aktar minn nofs il-popolazzjoni totali tal-pajjiż. Il-bqija tal-popolazzjoni urbana tgħix f'madwar 30 post. Rapport tal-2017 tal-IDB dwar il-kundizzjonijiet tax-xogħol fin-nazzjonijiet tal-Amerika Latina kklassifika lill-Urugwaj bħala l-mexxej tar-reġjun b'mod ġenerali u fis-subindiċi kollha ħlief wieħed, inklużi s-sess, l-età, id-dħul, il-formalità u l-parteċipazzjoni tax-xogħol. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika fl-Urugwaj (ċensiment tal-2011) ==== * Abjad 87.7% * Iswed 4.6% * Indiġeni 2.4% * Asja tal-Lvant 0.2% * Oħrajn/ebda 5.1% === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Carlos 1.jpg|thumb|Il-Knisja ta' San Carlos Borromeo f'San Carlos hija waħda mill-eqdem knejjes fl-Urugwaj.]] Il-Kristjaneżmu huwa l-aktar reliġjon importanti fl-Urugwaj. Il-pajjiż m'għandux reliġjon uffiċjali; Il-Knisja u l-Istat huma uffiċjalment separati, u l-libertà reliġjuża hija garantita. Stħarriġ tal-2008 mill-INE tal-Urugwaj wera li l-Kristjaneżmu Kattoliku huwa r-reliġjon ewlenija, b'45.7% - 81.4% tal-popolazzjoni; 9.0% huma Insara mhux Kattoliċi, 0.6% huma animisti jew umbandisti (reliġjon Afro-Brażiljana), u 0.4% huma Lhud. 30.1% iddikjaraw li jemmnu f'alla, iżda ma jappartjenu għall-ebda reliġjon, filwaqt li 14% kienu atei jew agnostiċi. Fost il-komunità Armena mdaqqsa ta' Montevideo, ir-reliġjon dominanti hija l-Kristjaneżmu, speċifikament l-Appostolika Armena. Osservaturi politiċi jqisu lill-Urugwaj bħala l-aktar pajjiż sekulari fl-Amerika. Is-sekularizzazzjoni tal-Urugwaj bdiet bir-rwol relattivament minuri tal-knisja fl-era kolonjali, meta mqabbla ma' partijiet oħra tal-Imperu Spanjol. In-numru żgħir ta' popli indiġeni fl-Urugwaj u r-reżistenza ħarxa tagħhom għall-proselitiżmu naqqsu l-influwenza tal-awtoritajiet ekkleżjastiċi. Wara l-indipendenza, ideat antiklerikali nfirxu lejn l-Urugwaj, partikolarment minn Franza, u kompliet tnaqqru l-influwenza tal-knisja. Fl-1837 ġie rikonoxxut iż-żwieġ ċivili u fl-1861 l-istat ħa f'idejh it-tmexxija taċ-ċimiterji pubbliċi. Fl-1907 id-divorzju ġie legalizzat u fl-1909 kull istruzzjoni reliġjuża kienet ipprojbita fl-iskejjel tal-istat. Taħt l-influwenza tal-politiku Colorado José Batlle y Ordóñez (1903-1911), is-separazzjoni sħiħa tal-knisja u l-istat ġiet introdotta bil-kostituzzjoni l-ġdida tal-1917. Il-kapitali ta 'l-Urugwaj għandha 12-il sinagoga u komunità ta' 20,000 Lhudi mill-2011. Laħqet il-quċċata ta' 50,000 f'nofs is-sittinijiet, l-Urugwaj għandu l-ogħla rata ta' aliyah fid-dinja bħala perċentwal tal-popolazzjoni Lhudija. === Lingwa === L-Ispanjol huwa l-lingwa nazzjonali de facto. L-Ispanjol Urugwajan, bħala varjant tar-River Plate, juża kemm voseo kif ukoll yeísimo (bi [ʃ] jew [ʒ]) u għandu influwenza kbira mill-lingwa Taljana u d-djaletti differenti tagħha, peress li jinkorpora lunfardo. Fiż-żoni tal-fruntiera mal-Brażil fil-Grigal tal-pajjiż, huwa mitkellem il-Portugiż Urugwajan, li jikkonsisti f'taħlita ta' Spanjol mal-Portugiż Brażiljan. Huwa djalett mingħajr ortografija definita formalment u mingħajr ebda rikonoxximent uffiċjali. L-Ingliż huwa l-aktar lingwa barranija mifruxa fost il-poplu Urugwajan, billi hija parti mill-kurrikulu edukattiv. Peress li hemm ftit nies indiġeni fil-popolazzjoni, mhuwiex maħsub li l-lingwi indiġeni jibqgħu fl-użu attiv fil-pajjiż. Djalett ieħor mitkellem kien Patois, li huwa djalett Oċċitan. Id-djalett kien mitkellem prinċipalment fid-dipartiment ta' Colonia, fejn stabbilixxew l-ewwel pellegrini, fil-belt imsejħa La Paz. Illum il-ġurnata hija meqjusa bħala lingwa mejta, għalkemm xi anzjani tal-belt hawn fuq imsemmija għadhom jipprattikawha. Għad hemm trattati bil-miktub tal-lingwa fil-Biblioteca Valdense (Biblioteca Valdense) fil-belt ta' Colonia Valdense, Dipartiment ta' Colonia. Kelliema Patois ġew l-Urugwaj mill-Piedmont. Oriġinarjament kienu Waldenses, li saru Waldenses, u taw isimhom lill-belt Colonia Valdense, li tradotta mill-Ispanjol tfisser "Kolonja Waldense". Fl-2001, il-Lingwa tas-Sinjali Urugwajana (LSU) ġiet rikonoxxuta bħala l-lingwa uffiċjali tal-Urugwaj permezz tal-Liġi 17,378. === Edukazzjoni === [[File:Facultad de Medicina, Montevideo 25.jpg|thumb|left|Fakultà tal-Mediċina tal-Università tar-Repubblika, imwaqqfa fl-1849]] L-edukazzjoni fl-Urugwaj hija sekulari, b'xejn u obbligatorja għal 14-il sena, li tibda fl-età ta' 4 snin. Is-sistema hija maqsuma f'sitt livelli ta' edukazzjoni: edukazzjoni inizjali (3-5 snin); primarja (6-11-il sena); skola sekondarja bażika (12-14-il sena); sekondarja għolja (15-17-il sena); edukazzjoni ogħla (18-il sena 'l fuq); u edukazzjoni gradwata. L-edukazzjoni pubblika hija r-responsabbiltà ewlenija ta' tliet istituzzjonijiet: il-Ministeru tal-Edukazzjoni u l-Kultura, li jikkoordina l-politiki edukattivi, l-Amministrazzjoni Nazzjonali tal-Edukazzjoni Pubblika, li tifformula u timplimenta politiki dwar l-edukazzjoni inizjali u sekondarja, u l-Università tar-Repubblika, responsabbli għall-ogħla livell. edukazzjoni. Fl-2009, il-gvern ippjana li jinvesti 4.5% tal-PGD fl-edukazzjoni. L-Urugwaj jikklassifika ħafna f'testijiet standardizzati bħal PISA fil-livell reġjonali, iżda jqabbel b'mod mhux favorevoli mal-medja tal-OECD u huwa wkoll taħt xi pajjiżi b'livelli ta' dħul simili Fit-test PISA tal-2006, l-Urugwaj kellu waħda mid-devjazzjonijiet standard ogħla bejn l-iskejjel. varjabbiltà sinifikanti skont il-livell soċjoekonomiku. L-Urugwaj huwa parti mill-proġett One Laptop per Child, u fl-2009 sar l-ewwel pajjiż fid-dinja li pprovda laptop lil kull student tal-iskola primarja, bħala parti minn Plan Ceibal. Matul il-perjodu 2007-2009, 362,000 student u 18,000 għalliem ipparteċipaw fil-programm; madwar 70% tal-laptops ingħataw lil tfal li ma kellhomx kompjuters id-dar. Il-programm OLPC jirrappreżenta inqas minn 5% tal-baġit tal-edukazzjoni tal-pajjiż. ==== Edukazzjoni ==== In-numru totali ta' HEIs fl-Urugwaj jammonta għal sbatax-il istituzzjoni universitarja, erba' istituti terzjarji privati ​​mhux universitarji u żewġ istituti pubbliċi (Università tar-Repubblika, Università Teknoloġika). Oħra universitajiet fl-Urugwaj huma: Universidad Católica del Uruguay, Universidad ORT Urugwaj, Universidad de Montevideo, Universidad de la Empresa, Universitario Autónomo del Sur Università CLAEH. == Kultura == Il-kultura Urugwajana hija Ewropea b'mod qawwi u l-influwenzi tagħha fin-Nofsinhar tal-Ewropa huma partikolarment importanti. It-tradizzjoni gaucho kienet element importanti fl-arti u l-folklor kemm tal-Urugwaj kif ukoll tal-Arġentina. === Mużika === [[File:Tango dancers in Montevideo.png|thumb|Żeffiena tango f'Montevideo]] [[File:Murgas (Vazquez, Marzo 2005 -2).jpg|thumb|Murgueras fil-Karnival]] Il-mużika folk u popolari tal-Urugwaj taqsam mhux biss l-għeruq gaucho tagħha mal-Arġentina, iżda wkoll dawk tat-tango. Wieħed mill-aktar tangos famużi, "La cumparsita" (1917), inkiteb mill-kompożitur Urugwajan Gerardo Matos Rodríguez. Candombe huwa żfin folkloristiku li jsir fil-Karnival, speċjalment il-Karnival Urugwajan, prinċipalment minn Urugwajani ta' dixxendenza Afrikana. Il-kitarra hija l-istrument mużikali ppreferut, u f’konkors popolari tradizzjonali msejjaħ payada żewġ kantanti, kull wieħed bil-kitarra, jieħdu dawra biex jimprovisaw versi bl-istess melodija. Il-mużika folk tissejjaħ kant popolari u tinkludi xi kitarristi u kantanti bħal Alfredo Zitarrosa, José Carbajal "El Sabalero", Daniel Viglietti, Los Olimareños, u Numa Moraes. It-tango affettwa wkoll il-kultura Urugwajana, speċjalment matul is-seklu 20, partikolarment fis-snin tletin u erbgħin b'kantanti Urugwajani bħal Julio Sosa de Las Piedras. Meta l-kantant famuż tango Carlos Gardel kellu 29 sena biddel in-nazzjonalità tiegħu biex ikun Urugwajan, u qal li kien twieled f'Tacuarembó, iżda dan is-sotterfuġju x’aktarx li sar biex ma jħallux lill-awtoritajiet Franċiżi jarrestawh talli ma rreġistrax fl-armata Franċiża għal l-Ewwel Gwerra. Gardel twieled fi Franza u trabba fi Buenos Aires. Hu qatt ma għex fl-Urugwaj. Madankollu, fl-1999 ġie stabbilit mużew ta’ Carlos Gardel f’Valle Edén, qrib Tacuarembó. Ir-rock and roll infaqa' għall-ewwel darba fuq il-pubbliku Urugwajan mal-wasla tal-Beatles u bands Brittaniċi oħra fil-bidu tas-sittinijiet F’Montevideo dehret mewġa ta' baned, fosthom Los Shakers, Los Mockers, Los Iracundos, Los Moonlights u Los Malditos, li saru. figuri importanti fl-hekk imsejħa invażjoni Urugwajana tal-Arġentina. Il-baned popolari tal-Invażjoni Urugwajana kantaw bl-Ingliż. === Kċina === l-biċċa l-kbira tal-platti Urugwajani huma minn Spanja, Franza u l-Italja, riżultat tal-immigrazzjoni kkawżata mill-gwerer tal-passat fl-Ewropa. L-ikliet ta' kuljum ivarjaw bejn laħmijiet, għaġin ta' kull tip, ross, deżerti ħelwin u oħrajn, bil-laħam ikun il-platt ewlieni, għaliex l-Urugwaj huwa wieħed mill-akbar produtturi fid-dinja ta' laħam ta' kwalità. Fost il-platti tipiċi hemm: l-asado Urugwajan (barbecue kbir jew mixwi ta' kull tip ta' laħam), ħaruf mixwi, chivito (sandwich li fih laħam grilled fin, ħass, tadam, bajd moqli, perżut, żebbuġ u oħrajn, u servut ma' fries), Milanese (tip ta' laħam panzat moqli), tortellini, spagetti, gnocchi, ravjoli, ross u ħaxix. Wieħed mill-aktar ħelu kkunsmat fl-Urugwaj huwa d-dulce de leche (ħelu tal-ħalib oriġinarjament mill-Amerika Latina li jiġi ppreparat billi bil-mod issaħħan iz-zokkor u l-ħalib). L-aktar ħelu tipiku huwa l-alfajor, li hija għaġina żgħira, mimlija bid-dulce de leche u miksija biċ-ċikkulata jew meringue. Jiġi f'diversi tipi, mili, daqsijiet u marki. Deżerti tipiċi oħra huma l-pastafrola (tip ta' kejk mimli bil-pejst tal-isfarġel), chajá (meringue, sponge kejk, krema bit-tarjola u frott, ħawħ u frawli huma tipikament miżjuda). Mate hija l-aktar xarba tipika fl-Urugwaj, hija xarba portabbli li l-Urugwajani jieħdu f'kull tip ta 'postijiet. === Midja === L-indiċi globali tal-libertà tal-istampa ta' Reporters Without Borders poġġa lill-Urugwaj fid-19-il post minn 180 pajjiż inklużi fir-rapport fl-2019. Il-libertà tal-espressjoni u l-istampa huma ggarantiti mill-Kostituzzjoni, b'riżervi għal dawk li jinċitaw il-vjolenza jew “jinsultaw lin-nazzjon. " L-Urugwajani għandhom aċċess għal aktar minn 100 gazzetta privata ta' kuljum u ta' kull ġimgħa, aktar minn 100 stazzjon tar-radju u madwar 20 kanal tat-televiżjoni terrestri, u t-televiżjoni bil-kejbil hija disponibbli b'mod wiesa'. It-tradizzjoni twila tal-libertà tal-istampa tal-Urugwaj kienet ristretta ħafna matul is-snin tad-dittatorjat militari. Fl-ewwel jum tiegħu fil-kariga, f’Marzu 1985, Sanguinetti reġa' rrestawra l-libertà sħiħa tal-istampa. Konsegwentement, il-gazzetti Montevideo, li jirrappreżentaw il-gazzetti ewlenin kollha fl-Urugwaj, żiedu konsiderevolment iċ-ċirkolazzjoni tagħhom. Ir-radju u t-televiżjoni tal-Istat huma operati mis-servizz tax-xandir uffiċjali SODRE. Xi gazzetti huma proprjetà jew marbuta mal-partiti politiċi ewlenin. El Día kienet l-aktar gazzetta prestiġjuża fil-pajjiż sal-mewt tagħha fil-bidu tad-disgħinijiet, imwaqqfa fl-1886 mill-mexxej tal-partit Colorado u (aktar tard) president José Batlle y Ordóñez. El País, il-gazzetta tar-rivali Partido Blanco, għandha l-akbar ċirkolazzjoni. Fittex huwa l-akbar rivista tal-aħbarijiet ta' kull ġimgħa tal-Urugwaj u jservi bħala forum importanti għall-analiżi politika u ekonomika Għalkemm tbigħ biss madwar 16,000 kopja fil-ġimgħa, il-qarrejja stmati tiegħu jaqbżu l-50,000. === Sport === [[File:Estadio centenario 2.JPG|thumb|Centennial Stadium (Estadio Centenario)]] Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fl-Urugwaj. L-ewwel partita internazzjonali barra l-Gżejjer Brittaniċi ntlagħbet bejn l-Urugwaj u l-Arġentina f’Montevideo f’Lulju 1902. L-Urugwaj rebaħ id-deheb fl-Olimpjadi ta’ Pariġi tal-1924 u għal darb’oħra fl-1928 f’Amsterdam. It-tim tal-futbol Urugwajan rebaħ it-Tazza tad-Dinja tal-FIFA darbtejn. L-Urugwaj rebaħ it-tournament inawgurali fuq il-ħamrija domestika fl-1930 u għal darb'oħra fl-1950, b'mod famuż għeleb lill-favoriti domestiċi Brażil fil-partita finali. L-Urugwaj rebaħ il-Copa América (tournament internazzjonali għan-nazzjonijiet u l-mistednin tal-Amerika t'Isfel) 15-il darba, bħall-Arġentina, l-aktar reċenti fl-2011. L-Urugwaj għandu bil-bosta l-iżgħar popolazzjoni minn kwalunkwe pajjiż li rebaħ Tazza tad-Dinja. Minkejja s-suċċess bikri tagħhom, huma tilfu tliet Tazzi tad-Dinja f’erba’ tentattivi mill-1994 sal-2006. L-Urugwaj kellu prestazzjoni denja ħafna fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2010, wara li wasal sas-semifinali għall-ewwel darba f’40 sena. Diego Forlán ingħata l-premju Ballon d'Or bħala l-aqwa plejer tat-tournament tal-2010 Fil-klassifika ta' Ġunju 2012, l-Urugwaj tpoġġa bħala t-tieni l-aħjar tim fid-dinja, skont il-klassifika dinjija tal-FIFA, l-ogħla punt tiegħu fl-istorja. tal-futbol, ​​li jaqa’ wara l-ewwel post tat-tim nazzjonali tal-futbol Spanjol. L-Urugwaj esporta 1,414 plejer tal-futbol matul is-snin 2000, kważi daqs il-plejers daqs il-Brażil u l-Arġentina. Fl-2010, il-gvern Urugwajan ippromulga miżuri mmirati biex iżommu l-atturi fil-pajjiż. Il-futbol daħal l-Urugwaj b’baħrin u ħaddiema Ingliżi fl-aħħar tas-seklu 19. B'inqas suċċess, introduċew ir-rugby u l-cricket. Hemm żewġ klabbs tal-futbol ibbażati f’Montevideo, Nacional u Peñarol, li huma ta' suċċess f'tournaments nazzjonali u tal-Amerika t'Isfel u rebħu tliet Tazza Interkontinentali kull wieħed. Meta ż-żewġ klabbs jilagħbu lil xulxin, huwa magħruf bħala l-Clasico Urugwajan u huwa l-aktar rivalità importanti fl-Urugwaj u waħda mill-akbar fil-kontinent Amerikan. Minbarra l-futbol, ​​l-aktar sport popolari fl-Urugwaj huwa l-basketball. It-tim nazzjonali tagħhom ikkwalifika għat-Tazza tad-Dinja tal-Basketball 7 darbiet, aktar spiss minn pajjiżi oħra tal-Amerika t'Isfel ħlief il-Brażil u l-Arġentina. L-Urugwaj ospita t-Tazza tad-Dinja tal-Baskitbol uffiċjali għall-Kampjonat tad-Dinja tal-FIBA tal-1967 u l-Kampjonat Uffiċjali tal-Baskitbol tal-Ameriki fl-1988, 1997 u huwa ospitanti tal-FIBA ​​AmeriCup 2017. <gallery> File:Collage Landmarks of Montevideo.jpg|Montevideo File:Pocitos, 11300 Montevideo, Montevideo Department, Uruguay - panoramio (29).jpg|Pocitos, Montevideo File:Montevideo pkindsvater 11.jpg|Pocitos, Montevideo File:Escuela "Brasil".jpg|Pocitos, Montevideo File:Iglesia y Colegio Nuestra Señora de Fátima, Pocitos.JPG|Pocitos, Montevideo File:Playa Pocitos.jpg|Pocitos, Montevideo File:El Uruguay a través de un siglo page 147.tif|Pocitos, Montevideo File:Canelones-Monument.jpg|Canelones File:Catedral "Nuestra Señora de Guadalupe" en Julio de 2021.jpg|Canelones File:Catedral de Nuestra Señora de Guadalupe. Ubicada en el departamento de Canelones. Vista global.JPG|Canelones File:Salto Uruguay visto del puerto.jpg|Salto Oriental File:Plaza Artigassssss.jpg|Salto Oriental File:Calle de los Suspiros, Colonia del Sacramento, Uruguay - panoramio.jpg|Colonia del Sacramento File:Ruinas del Convento San Francisco Javier.jpg|Colonia del Sacramento File:Colo do sac 1.jpg|Colonia del Sacramento File:Faro de Colonia del Sacramento + Ruinas del Convento San Francisco Javier.jpg|Colonia del Sacramento File:Colonia-RuinsGovernorsHouse.jpg|Colonia del Sacramento File:Colonia de Sacramento.jpg|Colonia del Sacramento File:Obelisco a la Gloria de los Héroes.jpg|Artigas File:Iglesiaart.JPG|Artigas File:Liceo 1 Artigas.JPG|Artigas File:Jefatura de Policía 1.jpg|Artigas File:ARTIGAS 08A.jpg|Artigas File:Piedra pintada23.JPG|Artigas File:Puente Concordia 2.jpg|Artigas File:Estadio Matias Gonzalez.JPG|Artigas File:Hotel San Eugenio del Cuareim - 4 estrellas.jpg|Artigas File:Balneario Municipal Artigas.JPG|Artigas File:Parque Rodo Artigas 1.JPG|Artigas File:Parque Rodo Artigas.JPG|Artigas File:ARTIGAS 03 PATRIMONIO NACIONAL.jpg|Artigas File:ARTIGAS 01.jpg|Artigas File:Obelisco - Plaza Internacional - Frontera de la Paz - Livramento - Rivera.jpeg|Rivera File:Rivera Centro2.jpg|Rivera File:Rivera Street.JPG|Rivera File:RiveraCerroMarconi.jpg|Rivera File:Iglesia Catedral de Maldonado I.JPG|Maldonado File:Torre del Vigia - Maldonado.JPG|Maldonado File:BasilicaPaysandu.jpg|Paysandú File:Estación Paysandú (AFE).jpg|Paysandú File:Teatro Florencio Sánchez (Paysandú).jpg|Paysandú File:Paysandú - Puerto 3.jpg|Paysandú File:Palacio de la Intendencia Municipal de Paysandú.jpg|Paysandú File:Puerto de Paysandú.jpg|Paysandú File:Monumento a Leandro Gómez - Plaza Constitución - Paysandú.JPG|Paysandú File:Puente General Artigas.jpg|Paysandú File:Catedral San José de Mayo.jpg|San José de Mayo File:Vista de la ciudad de San Jose.jpg|San José de Mayo File:San José de Mayo 1.jpg|San José de Mayo File:Sj 17495.jpg|San José de Mayo File:Tacuarembó plaza Artigas.jpg|Tacuarembó File:Tacuarembó Intendencia e iglesia 01.jpg|Tacuarembó File:Lago Iporá.JPG|Tacuarembó File:IFD Tacuarembo.JPG|Tacuarembó File:Monumento Artigas - Plaza Constitución - Melo - Vista de monumento y plaza.JPG|Melo File:Catedral de Melo (2000).JPG|Melo File:Melo.jpg|Melo File:Catedral de Melo desde Bº.Sóñora de día.JPG|Melo File:Mercedes plaza independencia 2020.jpg|Mercedes File:MercedesInundado.JPG|Mercedes File:Vista del ex Banco Hipotecario de Rocha.JPG|Rocha File:Teatro 25 de Mayo. Rocha. Uruguay.jpg|Rocha File:Iglesia Nuestra Señora de los Remedios, Rocha 1.jpg|Rocha File:Calle Rocha 1.jpg|Rocha File:Calle Rocha 2.jpg|Rocha File:Madre e hijo - monumento 03.JPG|Rocha File:Artigas (Plaza Rocha).JPG|Rocha File:FloridachurchUY.jpg|Florida File:Iglesia San Cono - Florida.jpg|Florida File:Terminal de Omnibus Florida.jpg|Florida File:Plaza Rivera, Minas.jpg|Minas File:Virgen Verdun 2.jpg|Minas File:Monumento a Cristóbal Colón en plaza Independencia de la ciudad de Durazno 01.JPG|Durazno File:Iglesia San Pedro, interior.JPG|Durazno File:Casa del Dr. Emilio Penza.jpg|Durazno File:MUSE CASA de RIVERA.jpg|Durazno File:Quiosco Glorieta.JPG|Fray Bentos File:Teatro Miguel Young 1.jpg|Fray Bentos File:Treinta y tres.jpg|Treinta y Tres File:FiestaAOrillasDelOlimar.jpg|Treinta y Tres File:Quebrada de los Cuervos.jpg|Treinta y Tres File:Puentes del olimar.jpg|Treinta y Tres File:Liceo3 treintaytres.jpg|Treinta y Tres File:Exestacion.jpg|Trinidad File:Letrastdad.png|Trinidad File:Microcentro.jpg|Trinidad File:Pzaconstitucion.jpg|Trinidad File:Banderatdad.png|Trinidad File:Ctropza.jpg|Trinidad File:Entradatdad.png|Trinidad File:Trinidad ruta 3 entrada sur.jpg|Trinidad File:Monumento a la madre en Flores.JPG|Trinidad File:Museo Departamental de Flores.jpg|Trinidad File:ReservaTalice.jpg|Trinidad File:Fl 9777.jpg|Trinidad File:Fl 9769.jpg|Trinidad File:Trinidad Arregui 06.jpg|Trinidad File:BanderaDeFlores.jpg|Trinidad File:Calle Artigas 25 de Mayo Florida.jpg|Dehra ta' Artigas Street, waħda mill-arterji ewlenin tal-belt ta' 25 de Mayo, Dipartiment ta' Florida. File:Belén, Uruguay 2.jpg|Belén, Urugwaj File:OdacirAr 128.JPG|Nueva Palmira, Colonia File:Paso de los Toros (andén de la estación).jpg|Pjattaforma tal-stazzjon tal-ferrovija, Paso de los Toros, Dipartiment ta' Tacuarembó (Departamento de Tacuarembó) File:Plaza Rivera, Minas.jpg|Pjazza Rivera (Plaza Rivera), Minas hija l-belt kapitali u l-aktar popolata tad-Dipartiment ta' Lavalleja (Departamento de Lavalleeja) File:Parque de Vacaciones UTE ANTEL 2.jpg|L-UTE ANTEL Officials Vacation Park (jew Parque de Minas Hotel Vacacional), hija kolonja tal-vaganzi Urugwajani. Il-kumpless jinsab fil-qalba taż-żona muntanjuża, li tinsab f'km 147, tar-Rotta 12, 345,500, 7 kilometri minn Minas, Lavalleja. Inawgurazzjoni: 26 ta' Ottubru, 1947 (76 sena); Kmamar 161 (11-il casita); Sulari: 2; Wiċċ: 479 Ha; Direttur: Dr Pablo Ferrari; Sid: UTE, ANTEL. File:Parque de Vacaciones UTE-ANTEL fuente.jpg|L-UTE ANTEL Officials Vacation Park (jew Parque de Minas Hotel Vacacional), hija kolonja tal-vaganzi Urugwajani. Il-kumpless jinsab fil-qalba taż-żona muntanjuża, li tinsab f'km 147, tar-Rotta 12, 345,500, 7 kilometri minn Minas, Lavalleja. Inawgurazzjoni: 26 ta' Ottubru, 1947 (76 sena); Kmamar 161 (11-il casita); Sulari: 2; Wiċċ: 479 Ha; Direttur: Dr Pablo Ferrari; Sid: UTE, ANTEL. File:Ruta12y97.jpg|Ir-Rotta 12 hija waħda mir-rotot nazzjonali tal-Urugwaj. Jaqsam in-Nofsinhar tal-pajjiż f'direzzjoni punent-lvant, li jkopri d-dipartimenti ta' Colonja, Flores, Soriano, Florida, Canelones, Lavalleja u Maldonado. File:Ruta12TrazadoURU.svg|Ir-Rotta 12 hija waħda mir-rotot nazzjonali tal-Urugwaj. Jaqsam in-Nofsinhar tal-pajjiż f'direzzjoni punent-lvant, li jkopri d-dipartimenti ta' Colonja, Flores, Soriano, Florida, Canelones, Lavalleja u Maldonado. </gallery> == Ġeografija tal-Urugwaj == [[File:Uruguay T2.png|thumb|Ritratt bis-Satellita]] [[File:Uruguay mapa.png|thumb|Mappa tal-Urugwaj]] [[File:Uruguay fisico.png|thumb|Mappa fiżika tal-Urugwaj]] Ir-Repubblika tal-Lvant tal-Urugwaj tinsab fix-Xlokk tal-Amerika t'Isfel u tmiss mal-Oċean Atlantiku fin-nofsinhar, bejn l-Arġentina u l-Brażil. Hija tinsab fl-emisferu tan-Nofsinhar fuq il-kosta Atlantika tal-Amerika t'Isfel bejn 53 u 58 lonġitudni tal-punent u 30 u 35 latitudni tan-nofsinhar. Hija tillimita lejn il-punent ma 'l-Arġentina, lejn it-Tramuntana u l-Grigal mal-Brażil, u lejn ix-Xlokk ma' l-Oċean Atlantiku, li jifforma l-kosta Urugwajana. Fin-nofsinhar, tiffaċċja r-Río de la Plata, estwarju wiesa 'li jiftaħ lejn in-Nofsinhar tal-Atlantiku. Montevideo, il-kapitali u l-port prinċipali, tinsab fuq ix-xtut tar-Río de la Plata u hija bejn wieħed u ieħor fl-istess latitudni bħal Cape Town u Sydney. L-Urugwaj huwa l-iżgħar nazzjon li jitkellem bl-Ispanjol fl-Amerika t'Isfel, b'erja ta 'art ta' 176,215 km² (li minnhom 175,016 km² hija s-somma totali tad-dipartimenti u 1,199 km² tinkludi s-somma tal-lagi artifiċjali tar-Rio Negro). Teżerċita wkoll is-sovranità tagħha fuq diversi gżejjer li jinsabu fix-Xmara Urugwaj (b'total ta' 105 km²), 16,799 km² ta' ilmijiet ġurisdizzjonali fix-Xmara Urugwaj, Río de la Plata (bl-eċċezzjoni tal-enklavi tal-Gżira Martín García, li tappartjeni għal ir-Repubblika Arġentina) u Laguna Merín; u żona tal-baħar territorjali ta’ 125,057 km². Min-naħa tiegħu, l-Urugwaj iżomm żewġ konfini kkontestati mal-Brażil fir-rigward tat-territorji magħrufa bħala Isla Brasilera u Rincón de Artigas, li jokkupaw żona ta’ 237 km². L-erja totali tat-territorju Urugwajan tkopri km² 318,413. Barra minn hekk, l-Urugwaj huwa l-uniku Stat sovran li t-territorju tiegħu ma jestendix fit-tramuntana tat-30 parallel nofsinhar (meta wieħed iqis il-Gżira Nugent bħala l-punt estrem tat-tramuntana ta 'New Zealand); u għalhekk l-Urugwaj huwa l-aktar pajjiż fin-Nofsinhar tad-dinja. Huwa wkoll l-uniku nazzjon ta 'l-Amerika t'Isfel li jinsab kompletament fin-Nofsinhar tat-Tropiku ta' Kaprikornu, kif ukoll wieħed minn erbgħa biss fid-dinja. Żona: 176,215 km²: 175,016 km² (art): 1,200 km² (ilma); Kosta. 672 km, L-aktar punt baxx: Oċean Atlantiku (0 m); L-ogħla punt: Cerro Catedral (514 m); Fruntieri territorjali Internazzjonali: 1564 km; Brażil 985 km; Arġentina: 579 km; Blata kontinentali: 75,327 km²; Żona ekonomika esklussiva: 142,166 km²; Baħar territorjali: 125,057 km². === Konfini === ==== Daqs tal-fruntiera ==== * Total: 1564 km * Limiti skont il-pajjiż: mal-Arġentina 579 km, mal-Brażil 985 km. ==== Fruntieri mal-Arġentina ==== * Xmara Uruguay (Río Uruguay) -Minn Isla Brasilera sat-tramuntana ta' Ayuí, tiġi segwita l-linja tan-nofs tal-kanal tax-Xmara Urugwaj (skond il-konfigurazzjoni li kellha qabel il-kostruzzjoni tad-diga ta’ Salto Grande). -Minn Ayuí sal-arċipelagu quddiem il-belt ta' Nuevo Berlin, il-limitu jsegwi l-kanal tan-navigazzjoni sal-bifurcation tiegħu fil-kanal La Filomena u l-kanal Medio. -Fil-bifurcation bejn iż-żewġ kanali hemm żewġ tipi ta' limiti: a) għall-ilmijiet, il-kanal La Filomena b) għall-gżejjer, il-kanal Del Medio. -Mill-konfluwenza taż-żewġ kanali sal-parallel li jgħaddi minn Punta Gorda (bokka tax-Xmara Urugwaj) jerġa' jibda l-kanal tan-navigazzjoni jew talweg. Xmara tal-fidda: -Mill-parallel ta' Punta Gorda sal-linja li tgħaqqad Punta Espinillo ma Punta Piedras (Arġentina), huwa l-kanal tan-navigazzjoni. -U minn dan sal-linja li tgħaqqad Punta del Este ma Punta del Cabo San Antonio (Arġentina) ġiet stabbilita l-linja medjana. Oċean Atlantiku: linja konvenzjonali tar-Río de la Plata ġiet stabbilita sa 200 mil. ==== Fruntieri mal-Brażil ==== * (Settur 1) Xmara Cuareim (Río Cuareim) -Fil-konfluwenza tax-xmajjar Urugwaj u Cuareim, fis-settur tal-Gżira Brażiljana, m'hemm l-ebda ftehim totali bejn iż-żewġ pajjiżi ("limitu ikkontestat"). -Fix-Xmara Cuareim, mill-Gżira Brażiljana sal-bokka tan-nixxiegħa Invernada, l-ilmijiet huma komuni (álveo). -Fis-settur bejn il-flussi Invernada, Maneco u Raza Negra, huwa "limitu kkontestat" (Rincón de Artigas). * (Settur 2) Cuchilla Negra -Fil-blades Negra u Santa Ana (sa Cañada del Cementerio) il-baxx huwa segwit, ħlief fis-sezzjoni bejn il-qafas ta' Sobradinho u ċ-Cerro de las Canteras, jiġifieri, bejn il-bliet ta' Rivera u Santana do Livramento , hawn linja konvenzjonali (triq) ġiet immarkata. * Settur 3) Cañada del Cementerio - Xmara Yaguarón (Río Yaguarón): -Mill-Cañada del Cementerio sal-konfluwenza mal-Cañada de la Cerrillada, l-alveo jintuża bħala limitu; Isegwi linja dritta lejn il-parti tat-Tramuntana tal-kurrent San Luis. -Fis-settur ta 'l-art mistagħdra, ġiet stabbilita linja konvenzjonali għan-nixxiegħa ta' San Luis. -Fis-San Luis sal-bokka tagħha fix-Xmara Negro terġa 'lura għall-alveo. -Mill-bar tan-nixxiegħa San Luis sas-sorsi tan-nixxiegħa Mina, f'Cuchilla Grande, ġiet iddemarkata linja dritta konvenzjonali. -Fil-fluss Mina jintuża l-alveo, filwaqt li fix-xmara Yaguarón Chico, mill-mument li fih in-nixxiegħa Mina tgħaddi, sal-bokka tagħha fix-xmara Yaguarón u f’din ix-xmara sa qabel ma tferra l-ilmijiet tagħha fil-Laguna Merín, il- limitu huwa stabbilit fuq il-linja tan-nofs. -Fil-Yaguarón t'isfel, minħabba li huwa navigabbli, il-kriterji jinbidlu u huwa rregolat mit-talweg. * Settur 4) Laguna Merín - Arroyo Chuy: -Mill-bokka tax-Xmara Yaguarón fil-Laguna Merín, hija stabbilita linja dritta konvenzjonali, sa punt li jinsab quddiem Punta Muniz; bejn l-imsemmi punt u Punta Parobé, hemm it-talweg. -Minn Punta Parobé sa Punta Rabotieso hija linja miksura konvenzjonali. -U minn hawn sal-bar tan-nixxiegħa San Miguel, tiġi segwita l-linja medjana, inkluż fil-kurrent, sal-post imsejjaħ Paso Real del San Miguel. -Minn dan il-pass sal-Paso Real tan-nixxiegħa Chuy, il-limitu huwa linja dritta konvenzjonali li min-naħa tagħha tifred l-ibliet Chuy u Chui (hawnhekk hija triq). -Minn-nixxiegħa Chuy sal-bokka tiegħu fl-Oċean Atlantiku, huma kkunsidrati ilmijiet komuni (álveo). * Settur 5) Oċean Atlantiku: -Il-limitu laterali marittimu jieħu bħala referenza l-linja li tibda mill-fanal Chuy perpendikolari mal-linja tal-kosta. Din il-linja tifforma angolu ta' 128° mal-meridjan li jgħaddi mill-fanal. Jestendi sa 200 mil. ==== Talbiet marittimi ==== Blata kontinentali: 200 metru fond jew fil-fond tal-isfruttament. Ilmijiet territorjali: 350 mil nawtiku, titjiriet u navigazzjoni huma garantiti lil hinn minn tnax-il mil nawtiku. === Klima === [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Immaġini satellitari]] Il-klima tal-Urugwaj tappartjeni kważi għal kollox għall-klima subtropikali umda (Cfa), magħrufa wkoll bħala Pampas, ħlief għal strixxa żgħira ħafna ta 'klima oċeanika (Cfb) fix-Xlokk. Minħabba li jinsab fin-nofsinhar tat-Tropiku ta' Kaprikornu u fit-tramuntana taċ-Ċirku Antartiku, it-territorju kollu jikkorrispondi għaż-żona tal-klima moderata. Il-klima oċeanika, Atlantika jew semi-umda tinsab fiż-żoni kostali tal-Oċean Atlantiku, fix-Xlokk tal-pajjiż u hija dovuta għall-influwenza mill-Oċean Atlantiku u r-Río de la Plata. Taffettwa d-dipartimenti ta' Maldonado, Rocha u x-Xlokk ta' Canelones. Minħabba l-latitudni tiegħu, bejn 30°S u 35°S, l-erba' staġuni huma differenzjati b’mod ċar skont it-temperatura. Madankollu, it-territorju huwa kkaratterizzat minn varjabbiltà kbira fil-kundizzjonijiet tat-temp, minħabba l-altitudni baxxa tat-territorju li tippermetti ċirkolazzjoni atmosferika ħielsa u l-inċidenza ta 'kurrenti tal-baħar sħun (mill-Brażil mit-Tramuntana) u kurrenti tal-baħar kesħin (mill-Malvinas mill- nofsinhar). ==== Perikli naturali ==== Irjieħ qawwija staġjonali (il-pampero huwa riħ kiesaħ u kultant vjolenti li jonfoħ mit-tramuntana tal-pampas Arġentina), nixfiet, xita torrenzjali; Minħabba n-nuqqas ta' muntanji, li jaġixxu bħala ostakli klimatiċi, il-postijiet kollha huma partikolarment vulnerabbli għal bidliet rapidi fil-front tal-klima. === Eżenzjoni === L-eżenzjoni Urugwajana hija kkaratterizzata mill-altitudni baxxa tagħha, maqsuma f'żewġ żoni strutturali kbar: il-penalanuras u l-pjanuri. Jirrappreżenta żona ta' tranżizzjoni bejn il-pjanura tal-Pampas u t-tarka Brażiljana. Għalkemm l-għoli medju ta '140 m s. n. m. jista 'jitqies baxx, l-eżenzjoni ma tikkorrispondix għal pjanura tipika, minħabba l-preżenza kważi kostanti ta' xfafar u srieraq; Dan it-tip ta 'eżenzjoni jissejjaħ peneplain. L-elevazzjonijiet huma assoċjati ma 'żewġ sistemi: ix-xafra Haedo, fit-tramuntana tax-Xmara Negro, u x-xafra Grande, fin-nofsinhar tagħha. Minn dawn iż-żewġ sistemi, xfafar ta 'daqs iżgħar u elevazzjoni huma rilaxxati L-ogħla punt huwa l-Katidral, li jinsab fid-Dipartiment ta' Maldonado, b'514-il metru. Elevazzjonijiet notevoli oħra huma l-Cerro de las Ánimas u l-Ħobża taz-Zokkor f'Maldonado, l-Arequita f'Lavalleja, l-għolja Montevideo bil-fortizza storika tagħha u li minnha suppost ġej l-isem tal-belt, u l-Batoví, ħdejn il-spa ta' Iporá, f'Tacuarembó. Il-pjanuri jew pjanuri ġeneralment ikollhom ħamrija ffurmata minn sedimentazzjoni u fertili ħafna. Jinstabu prinċipalment fuq il-kosta tax-Xmara Urugwaj, il-kosta tar-Río de la Plata u l-kosta Atlantika, din tal-aħħar testendi għall-laguna Merin u l-baċini tax-xmajjar Olimar u Cebollatí. ==== Punti estremi ==== L-aktar punt baxx: Oċean Atlantiku, 0 m 'il fuq. n. m. L-ogħla punt: Cerro Catedral, 514 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., Dipartiment ta' Maldonado ==== Elevazzjonijiet ewlenin ==== <gallery> File:Cerro Pan de Azúcar (Uruguay).jpg|Muntanji Sugarloaf (Cerro Pan de Azúcar), Maldonado File:Cerro Catedral en Uruguay.jpg|Muntanji Katidral (Cerro Catedral), Maldonado File:Cerro Batoví (26055598336).jpg|Muntanji Batoví (Cerro Batoví), Tacuarembó File:Sierra de las Ánimas - panoramio (2).jpg|Muntanji Animas (Cerro de las Ánimas), Maldonado File:Arequita (42565678595).jpg|Muntanji Arequita (Cerro Arequita), Lavalleja </gallery> === Użu tal-art === F'dawn l-aħħar deċennji, l-Urugwaj esperjenza bidliet fl-użu tal-artijiet tiegħu, kif ukoll proċess li qed jikber ta' reġjonalizzazzjoni produttiva. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |- bgcolor="#ececec" !'''Uso''' !! '''1961''' !! '''1966''' !! '''1970''' !! '''1980''' !! '''1990''' !! '''2000''' |- |Qasam naturali tal-bhejjem||<center> 78,6%</center>||<center>74,7%</center>||<center>72,6%</center>||<center>70,3%</center>||<center>71,8%</center>||<center>66,2%</center> |- |Qasam tal-bhejjem b'titjib estensiv||<center> s/d</center>||<center>1,3%</center>||<center>2,7%</center>||<center>4,3%</center>||<center>1,8%</center>||<center>3,8%</center> |- |Għalqa tal-bhejjem b'mergħat artifiċjali||<center> s/d</center>||<center>1,8%</center>||<center>2,0%</center>||<center>2,8%</center>||<center>3,7%</center>||<center>6,8%</center> |- |Art b'għelejjel annwali tal-għalf||<center>3,5%</center>||<center>2,8%</center>||<center>1,8%</center>||<center>1,3%</center>||<center>1,9%</center>||<center>2,4%</center> |- |Art ikkultivata||<center>7,8%</center>||<center>7,5%</center>||<center>6,4%</center>||<center>4,9%</center>||<center>3,5%</center>||<center>3,4%</center> |- |Siġar tal-frott, vinji u uċuħ tar-raba' ortikulturali||<center>0,7%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,5%</center>||<center>0,4%</center> |- |Foresti indiġeni||<center>2,6%</center>||<center>2,4%</center>||<center>2,7%</center>||<center>2,5%</center>||<center>2,8%</center>||<center>3,3%</center> |- |Art tal-foresti||<center>0,8%</center>||<center>0,8%</center>||<center>0,7%</center>||<center>1,0%</center>||<center>1,1%</center>||<center>3,8%</center> |- |Art mhux produttiva||<center>1,7%</center>||<center>1,8%</center>||<center>2,4%</center>||<center>1,8%</center>||<center>1,2%</center>||<center>1,2%</center> |- |Użi oħra||<center>4,4%</center>||<center>6,4%</center>||<center>7,9%</center>||<center>10,5%</center>||<center>11,8%</center>||<center>8,7%</center> |- |'''Total'''||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center> |} ==== Art irrigata ==== 7.700 km² (1997 est.) === Ambjent === ==== Problemi attwali ==== Fost l-aktar serji hemm il-kontaminazzjoni tal-ilma fil-baċiri ewlenin tiegħu, il-konsegwenzi tal-agrikoltura intensifikata, u t-telf tal-bijodiversità. ==== Ftehim internazzjonali ==== Hija membru tat-trattati internazzjonali li ġejjin relatati mal-kwistjoni: | class=wikitable ! Tratado !! Firma !! Ratificación !! |- <!-- | colspan=4 style="text-align:center" | '''Geografía:''' |- --> | [[Trattat Antartiku]] || {{celda|N/A}} || {{fecha|11|1|1980}}<ref group=lower-roman name=Adh /><ref group=lower-roman name=AdhX>Junto con el instrumento de adhesión Uruguay realizó una declaración en la que, entre otras menciones de estilo y legalidad, declaró dejar «reservados los derechos que le corresponden en la Antártida de acuerdo con el Derecho Internacional».</ref> || <ref>{{ċita web|url=https://documents.ats.aq/ATCM31/fr/ATCM31_fr001_s.pdf#page=501|título=Informe Final de la Trigésima Primera Reunión Consultiva del Tratado Antártico|editorial=Secretaría del Tratado Antártico|fecha=2008|ubicación=Buenos Aires|fechaacceso=2022-11-22|página=503}}</ref> <!-- |- | colspan=4 style="text-align:center" | '''Medio ambiente:''' --> |- | [[Konvenzjoni Qafas tan-Nazzjonijiet Uniti dwar it-Tibdil fil-Klima]] || {{fecha|4|6|1992}} || {{fecha|18|8|1994}} || <ref>{{ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetailsIII.aspx?src=IND&mtdsg_no=XXVII-7&chapter=27&Temp=mtdsg3&clang=_en|título= 7 . United Nations Framework Convention on Climate Change |idioma=en|obra=United Nations Treaty Collection|editorial=Organización de las Naciones Unidas|fechaacceso=2022-11-22}}</ref> |- | [[Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Ġlieda kontra d-Deżertifikazzjoni]] || {{celda|N/A}} || {{fecha|17|2|1999}}<ref group=lower-roman name=Adh>Adhesión.</ref> || <ref>{{ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVII-10&chapter=27&clang=_en|título= 10. United Nations Convention to Combat Desertification in those Countries Experiencing Serious Drought and/or Desertification, Particularly in Africa |idioma=en|obra=United Nations Treaty Collection|editorial=Organización de las Naciones Unidas|fechaacceso=2022-11-22}}</ref> |- |} Oħrajn: [[Konvenzjoni dwar id-Diversità Bijoloġika]], [[Konvenzjoni ta' Minamata dwar il-Merkurju]], [[Konvenzjoni dwar il-Modifikazzjoni Ambjentali]], [[Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar il-Liġi tal-Baħar]], [[Deżertifikazzjoni] ], [[ Speċijiet fil-periklu]], [[Art Wetland]], [[Impatt ambjentali tat-trasport marittimu]], [[Protokoll ta' Kjoto dwar it-Tibdil fil-Klima]], [[Protokoll ta' Montreal]], [[Protokoll dwar il-Ħarsien Ambjentali tat-Trattat tal-Antartiku]] , [[Skart perikoluż]], [[Trattat ta' l-Antartiku]], [[Trattat ta' Projbizzjoni Komprensiva tat-Test Nukleari]]. <br />''Ffirma iżda mhux irratifikat{{bżonn referenza}}:'' [[Konvenzjoni dwar is-Sajd u l-Konservazzjoni tar-Riżorsi Ħajjin tal-Ibħra Miftuħa]], [[Konvenzjoni għall-Prevenzjoni tat-Tniġġis tal-Baħar mir-Rimi ta' Skart u Materjali Oħra]]. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Urugwaj]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] 0fpkein4l72qdk0jv99blsjkjedmj5k 331172 331171 2026-07-21T02:01:17Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Puentes_del_olimar.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Krd|Krd]] minħabba: No license since 29 June 2026 331172 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Orjentali tal-Urugwaj |isem_nattiv = ''República Oriental del Uruguay'' |isem_komuni = Urugwaj |stampa_bandiera = Flag of Uruguay.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Uruguay.svg |stampa_mappa = URY orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Urugwaj |ħolqa_emblema = Emblema tal-Urugwaj |ħolqa_demografija = Demografija tal-Urugwaj |mottu_nazzjonali = "Libertad o Muerte"<br /><small>''Libertà jew Mewt''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Innu Nazzjonali tal-Urugwaj|Himno Nacional de Uruguay]]''</small><br /><small>''Innu Nazzjonali tal-Urugwaj</small><br /><center>[[Stampa:HimnoNacionalUruguay.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Montevideo]] |l-ikbar_belt = [[Montevideo]] |latd=34|latm=53|latNS=S|lonġd=56|lonġm=10|lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[President tal-Urugwaj|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Urugwaj|Viċi President]] |isem_kap1 = [[Luis Lacalle Pou]] |isem_kap2 = [[Beatriz Argimón]] |żona_kklassifika = 91 |poż_erja = 91 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 176,215 |erja_mi_kw = 68,037 |perċentwal_ilma = 1.5 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 3,318,535<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-06 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |arkivju-data=2007-06-12 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 133 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 3,286,314<ref>[http://www.ine.gub.uy/censos2011/resultadosfinales/analisispais.pdf Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento y estructura por sexo y edad] ine.gub.uy {{es}}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 18.65 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 48.3 |poż_densità_popolazzjoni = 196 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $56.338 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=67&pr1.y=10&c=298&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|titlu=Urugwaj|pubblikatur=International Monetary Fund|data-aċċess=2012-01-04}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $16,607<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.792<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14}}</ref> |poż_IŻU = 51 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Imperu tal-Brażil]]}} |avveniment_stabbilit1 = Dikjarazzjoni |data_stabbilit1 = 25 ta' Awwissu 1825 |avveniment_stabbilit2 = [[Trattat ta' Montevideo (1828)|Rikonoxximent]] |data_stabbilit2 = 28 ta' Awwissu 1828 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni |data_stabbilit3 = 18 ta' Lulju 1830 |valuta = [[Peso tal-Urugwaj]] |kodiċi_valuta = UYU |żona_ħin = [[Amerika/Montevideo|UYT]] |differenza_ħku = -3 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = -2 |cctld = [[.uy]] |kodiċi_telefoniku = +598 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $55.412 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $16,334<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} [[File:Uruguay location map.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] L-'''Urugwaj''' ({{awdjo|en-us-Uruguay-1.ogg|ˈjʊərəɡwaɪ}},<ref>{{ċita ktieb|titlu=Longman pronunciation dictionary|isem=John C.|kunjom=Wells|editur=Longman|post=Harlow, Ingilterra|sena=1990|paġna=755|isbn=0-582-05383-8|lingwa=Ingliż}}</ref> uffiċjalment ir-'''Repubblika Orjentali tal-Urugwaj''' u xi kultant imsejjħa ir-'''Repubblika tal-Lvant tal-Urugwaj'''<ref>Pereżempju, [https://web.archive.org/web/20100601221644/http://www.icj-cij.org/docket/files/135/15873.pdf International Court of Justice press release 20 April 2010 re judgment ''Argentina v Uruguay''] {{en}}.</ref> ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Oriental del Uruguay''), hi pajjiż fil-parti tax-xlokk tal-Amerika t'Isfel. Hija dar ta' 3.3 miljun persuni,<ref name="cia" /> li 1.8 miljun minnhom jgħixu fil-kapital [[Montevideo]] u fiż-[[żona metropolitana]]. Stima ta' 88% tal-popolazzjoni hija ta' dixxendenza Ewropea. Bl-erja ta' madwar 176,000 kilometru kwadru, l-Urugwaj hija t-tieni l-iżgħar nazzjon fl-Amerika t'Isfel mill-erja, wara s-[[Surinam]]. [[Colonia del Sacramento]], wieħed mill-eqdem insedjamenti Ewropej fil-pajjiż, twaqqaf mill-[[Imperu Portugiż|Portugiżi]] fl-1680. Montevideo twaqqfet mill-[[Imperu Spanjol|Ispanjoli]] fis-seklu 18 kmieni bħala fortizza militari. L-Urugwaj rebħet l-indipendenza tagħha bejn l-1811 u l-1828, wara ġlied ma' [[Spanja]], [[Portugall]], [[Arġentina]] u l-[[Brażil]]. Hija [[repubblika kostituzzjonali]] demokratika, bi President li huwa kemm [[kap ta' stat]] u [[kap tal-gvern]]. L-Urugwaj huwa l-Pajjiż Terz bl-ogħla proporzjon ta' art agrikola bi 80.4% tal-art tal-pajjiż hija li tinħarat. == Etimoloġija == L-isem tal-pajjiż Urugwaj ġej mix-Xmara Urugwaj omonima, mil-lingwa indiġena Guaraní. Hemm diversi interpretazzjonijiet, inkluż "bird-xmara" ("ix-xmara tal-uru", permezz ta' charrúa, urú huwa nom komuni għal kwalunkwe għasfur selvaġġ). L-isem jista 'jirreferi wkoll għal bebbuxu tax-xmara msejjaħ uruguá (Pomella megastoma) li kien abbundanti fuq il-kosti tiegħu. Waħda mill-aktar interpretazzjonijiet popolari tal-isem kienet proposta mill-poeta Urugwajan magħruf Juan Zorrilla de San Martín, "ix-xmara tal-għasafar miżbugħa"; Din l-interpretazzjoni, għalkemm dubjuża, għad għandha sinifikat kulturali importanti fil-pajjiż. Fi żminijiet kolonjali Spanjoli, u għal xi żmien wara, l-Urugwaj u xi territorji ġirien kienu jissejħu Banda Oriental [del Uruguay] ("Ribera Oriental [tax-Xmara Urugwaj]"), u mbagħad, għal ftit snin, "Provinċja Orjentali". Mill-indipendenza tiegħu, il-pajjiż kien magħruf bħala "República Oriental del Uruguay", li litteralment tittraduċi bħala "República Oriental del [Xmara] Urugwaj". Madankollu, uffiċjalment tittraduċi bħala "República Oriental del Uruguay" jew "República Oriental del Uruguay". == Storja == === Prekolonjali === [[File:Los últimos Charrúas. Senaca, Vaimaca-Piru, Guyunusa y Tacuabe.JPG|thumb|Monument għall-aħħar erba' Charrúas, in-nies indiġeni tal-Urugwaj]] L-Urugwaj kien abitat għall-ewwel darba madwar 13,000 sena ilu minn kaċċaturi li jiġbru. Huwa stmat li fiż-żmien tal-ewwel kuntatt mal-Ewropej fis-seklu 16, kien hemm madwar 9,000 Charrúas u 6,000 Chanás u xi insedjamenti tal-gżejjer Guaraní. Fil-parti tal-Lvant tal-pajjiż hemm kollezzjoni arkeoloġika estensiva ta' munzelli artifiċjali magħrufa bħala “Cerritos de Indios”, li wħud minnhom imorru lura 5,000 sena. Ftit li xejn huwa magħruf dwar in-nies li bnewhom, peress li ma ħallew l-ebda rekord bil-miktub, iżda nstabu evidenza ta' agrikoltura prekolombjana u klieb prekolombjani estinti. === Kolonizzazzjoni bikrija === [[File:PortugueseMuseum-Colonia4 (cropped).jpg|thumb|Il-Portugiżi stabbilixxew Colonia do Sacramento fl-1680.]] Il-Portugiżi kienu l-ewwel Ewropej li daħlu fir-reġjun tal-Urugwaj tal-lum fl-1512. L-Ispanjoli waslu fl-Urugwaj tal-lum fl-1515, iżda kienu l-ewwel li saqsu fiż-żona, u talbuha għall-kuruna. Ir-reżistenza ħarxa tal-popli indiġeni għall-konkwista, flimkien man-nuqqas ta' riżorsi ta' valur, illimitaw l-insedjament Ewropew fir-reġjun matul is-sekli 16 u 17. L-Urugwaj aktar tard sar żona ta' lqugħ bejn l-imperi Spanjol u Portugiż. Fl-1603, l-Ispanjoli bdew jintroduċu bhejjem, li saru sors ta' ġid reġjonali. L-ewwel insedjament permanenti Spanjol twaqqfet fl-1624 f'Soriano fuq ir-Río Negro. Fl-1669-71, il-Portugiżi bnew forti fi Colonia del Sacramento (Colônia do Sacramento). Montevideo, il-kapitali attwali tal-Urugwaj, twaqqfet mill-Ispanjoli fil-bidu tas-seklu 18 bħala fortizza militari. Il-port naturali tiegħu malajr sar żona kummerċjali li kkompetiet mal-kapitali tar-Río de la Plata, Buenos Aires. L-istorja tal-Urugwaj fil-bidu tas-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn ġlidiet kontinwi għad-dominanza fir-reġjun tal-Plata bejn forzi Ingliżi, Spanjoli, Portugiżi u kolonjali oħra. Fl-1806 u fl-1807, l-armata Ingliża ppruvat taħtfu Buenos Aires u Montevideo bħala parti mill-Gwerer Napoleoniċi. Montevideo kienet okkupata mill-forzi Brittaniċi minn Frar sa Settembru 1807. === Ġlieda għall-indipendenza === [[File:Juan Manuel Blanes - El Juramento de los Treinta y Tres Orientales.jpg|thumb|Il-ġurament tat-Tlieta u Tletin Orientales fl-1825 qabel il-bidu tal-Gwerra Cisplatine, li fiha l-Urugwaj kiseb l-indipendenza tiegħu mill-Imperu tal-Brażil]] Fl-1811, José Gervasio Artigas, li sar l-eroj nazzjonali tal-Urugwaj, nieda rewwixta b’suċċess kontra l-awtoritajiet Spanjoli, u għelebhom fit-18 ta' Mejju fil-Battalja ta' Las Piedras. Fl-1813, il-gvern il-ġdid ta' Buenos Aires sejjaħ assemblea kostitwenti fejn Artigas ħareġ bħala ċampjin tal-federaliżmu, u talab awtonomija politika u ekonomika għal kull żona u għall-Banda Orjentali b’mod partikolari. L-assemblea rrifjutat li tpoġġi lid-delegati mill-Banda Orjentali; Madankollu, Buenos Aires segwiet sistema bbażata fuq ċentraliżmu unitarju. B'riżultat ta' dan, Artigas kiser ma' Buenos Aires u assedja lil Montevideo, u ħa l-belt kmieni fl-1815. Ladarba t-truppi ta' Buenos Aires irtiraw, il-Banda Oriental semmiet l-ewwel gvern awtonomu tagħha. Artigas organizza l-Lega Federali taħt il-protezzjoni tiegħu, komposta minn sitt provinċji, li ħamsa minnhom aktar tard saru parti mill-Arġentina. Fl-1816, 10,000 truppi Portugiżi invadew il-Banda Orjentali mill-Brażil; ħadu Montevideo f'Jannar 1817. Wara kważi erba' snin oħra ta' ġlied, ir-Renju Portugiż tal-Brażil annessa lil Banda Oriental bħala provinċja taħt l-isem "Cisplatina". L-Imperu Brażiljan sar indipendenti mill-Portugall fl-1822. Bi tweġiba għall-annessjoni, it-Tlieta u Tletin Orientales, immexxija minn Juan Antonio Lavalleja, iddikjaraw l-indipendenza fil-25 ta' Awwissu, 1825 bl-appoġġ tal-Provinċji Magħquda tar-Río de la Plata ( attwali Arġentina). Dan wassal għall-Gwerra Cisplatine ta' 500 jum. L-ebda naħa ma kisbet il-vantaġġ u, fl-1828, it-Trattat ta' Montevideo, promoss mir-Renju Unit permezz tal-isforzi diplomatiċi tal-Viscount John Ponsonby, ta lok għall-Urugwaj bħala stat indipendenti. Jum l-Indipendenza, festa nazzjonali, tiġi ċċelebrata fil-25 ta' Awwissu. L-ewwel kostituzzjoni tan-nazzjon ġiet adottata fit-18 ta' Lulju, 1830. === seklu 19 === Fiż-żmien tal-indipendenza, l-Urugwaj kellu popolazzjoni stmata ta ftit inqas minn 75,000. Ix-xena politika fl-Urugwaj kienet maqsuma bejn żewġ partiti: il-blancs konservattivi, immexxija mit-tieni president Manuel Oribe, li rrappreżenta l-interessi agrikoli tal-kampanja, u l-Colorados liberali, immexxija mill-ewwel president Fructuoso Rivera, li rrappreżenta l-interessi kummerċjali ta' Montevideo. Il-partiti Urugwajani rċevew appoġġ minn fazzjonijiet politiċi fil-gwerra fl-Arġentina ġirien, li saru involuti fl-affarijiet Urugwajani. Il-Colorado kienu favur il-liberali Arġentini Unitarji eżiljati, li ħafna minnhom kienu ħadu kenn f'Montevideo, filwaqt li l-president abjad Manuel Oribe kien ħabib qrib tal-ħakkiem Arġentin Manuel de Rosas. Fil-15 ta' Ġunju, 1838, armata mmexxija mill-mexxej ta' Colorado Rivera waqqgħet lill-President Oribe, li ħarab lejn l-Arġentina. Rivera ddikjara gwerra fuq Rosas fl-1839. Il-kunflitt kien se jdum 13-il sena u jkun magħruf bħala l-Gwerra l-Kbira. Fl-1843, armata Arġentina invadiet l-Urugwaj f'isem Oribe, iżda naqset milli tieħu l-kapitali. L-assedju ta' Montevideo beda fi Frar tal-1843 u dam disa' snin. L-Urugwajani assedjati talbu għajnuna lill-barranin residenti, li wassal għall-formazzjoni ta' leġjun Franċiż u Taljan, dan tal-aħħar immexxi mill-eżiljat Giuseppe Garibaldi. [[File:Caseros.jpg|thumb|Ir-rebħa tal-Armata l-Kbira fil-Battalja ta' Caseros mmarkat it-twaqqigħ ta' Juan Manuel de Rosas.]] Fl-1845, il-Gran Brittanja u Franza intervjenew kontra Rosas biex jirrestawraw il-kummerċ għal-livelli normali fir-reġjun. L-isforzi tagħhom kienu ineffettivi u, fl-1849, għajjien bil-gwerra, it-tnejn irtiraw wara li ffirmaw trattat favorevoli għal Rosas. Deher li fl-aħħar se taqa' Montevideo meta bdiet rewwixta kontra Rosas, immexxija minn Justo José de Urquiza, gvernatur tal-provinċja Arġentina ta' Entre Ríos. L-intervent Brażiljan f'Mejju 1851 f'isem il-Colorados, flimkien mar-rewwixta, biddel is-sitwazzjoni u Oribe ġie megħlub. L-assedju ta' Montevideo tneħħa u l-Gwerra l-Kbira finalment ġiet fi tmiemha. Montevideo ppremja l-appoġġ tal-Brażil billi ffirma trattati li jikkonfermaw id-dritt tal-Brażil li jintervjeni fl-affarijiet interni tal-Urugwaj. Skont it-trattati tal-1851, il-Brażil intervjena militarment fl-Urugwaj kemm-il darba qies li kien meħtieġ. Fl-1865, l-Imperatur tal-Brażil, il-President tal-Arġentina, u l-Ġeneral ta' Colorado Venancio Flores, il-kap tal-gvern Urugwajan li t-tnejn kienu għenu biex jiksbu l-poter, iffurmaw l-Alleanza Tripla. L-Alleanza Tripla ddikjarat gwerra lill-mexxej tal-Paragwaj Francisco Solano López. Il-Gwerra tal-Paragwaj li rriżultat ntemmet bl-invażjoni tal-Paragwaj u t-telfa tiegħu mill-armati tat-tliet pajjiżi kollha. Montevideo intuża bħala stazzjon tal-provvista mill-flotta Brażiljana u esperjenzat perjodu ta' prosperità u kalma relattiva matul il-gwerra. Fl-1867 inbniet l-ewwel linja tal-ferrovija fl-Urugwaj u ġiet inawgurata fergħa ffurmata minn ferrovija miġbuda miż-żwiemel. L-Amministrazzjoni tal-Ferroviji attwali tal-Istat tal-Urugwaj żżomm 2,900 km ta 'netwerk ferrovjarju estensibbli. Il-gvern kostituzzjonali tal-Ġeneral Lorenzo Batlle y Grau (1868-72) irażżan ir-Rivoluzzjoni tal-Lanez l-Bojod. Wara sentejn ta' ġlied, ġie ffirmat ftehim ta' paċi fl-1872 li ta sehem lill-Whites fl-emolumenti u l-funzjonijiet tal-gvern permezz tal-kontroll ta' erba' dipartimenti tal-Urugwaj. [[File:Tuyuti1.jpg|thumb|Truppi Urugwajani fit-trinek fil-Battalja ta' Tuyutí fl-1866, matul il-Gwerra tat-Tripla Alleanza]] Dan it-twaqqif tal-politika ta' koparteċipazzjoni kien jirrappreżenta t-tfittxija għal formula ġdida ta' kompromess ibbażata fuq il-koeżistenza tal-partit fil-poter u l-partit tal-oppożizzjoni. Minkejja dan il-ftehim, il-ħakma ta' Colorado kienet mhedda mir-Rivoluzzjoni Tricolor falluta tal-1875 u r-Rivoluzzjoni Quebracho fl-1886. L-isforz ta' Colorado biex inaqqas l-abjad għal tliet dipartimenti biss qanqal rewwixta abjad tal-1897, li spiċċat bil-ħolqien ta' 16-il dipartiment, li l-abjad minnhom issa kellhom kontroll fuq sitta. Il-bojod ingħataw ⅓ tas-siġġijiet fil-Kungress. Din id-diviżjoni tal-poter damet sakemm il-President José Batlle y Ordóñez waqqaf ir-riformi politiċi tiegħu, li wasslu għall-aħħar rewwixta tal-abjad fl-1904 li ntemmet bil-Battalja ta' Masoller u l-mewt tal-mexxej abjad Aparicio Saravia. Bejn l-1875 u l-1890, il-militar sar iċ-ċentru tal-poter. Matul dan il-perjodu awtoritarju, il-gvern ħa passi lejn l-organizzazzjoni tal-pajjiż bħala stat modern, li jħeġġeġ it-trasformazzjoni ekonomika u soċjali tiegħu. Ġew organizzati gruppi ta' pressjoni (magħmulin prinċipalment minn negozjanti, sidien tal-art u industrijalisti) li kellhom influwenza qawwija fuq il-gvern. Segwa perjodu ta' tranżizzjoni (1886-90), li matulu l-politiċi bdew jerġgħu jiksbu l-art mitlufa u seħħet xi parteċipazzjoni ċivili fil-gvern. Wara l-Gwerra l-Kbira, kien hemm żieda notevoli fin-numru ta' immigranti, l-aktar mill-Italja u Spanja. Fl-1879, il-popolazzjoni totali tal-pajjiż kienet aktar minn 438,500. L-ekonomija rriflettiet rebound notevoli (jekk murija b'mod grafiku, fuq kollox determinanti ekonomiċi oħra relatati) fit-trobbija tal-bhejjem u l-esportazzjonijiet. Montevideo sar ċentru finanzjarju importanti fir-reġjun u ċentru ta 'distribuzzjoni għal oġġetti mill-Arġentina, il-Brażil u l-Paragwaj. === seklu 20 === [[File:Palaciosalvouruguay.jpg|thumb|Il-Palacio Salvo, mibni f'Montevideo bejn l-1925 u l-1928, darba kien l-ogħla bini fl-Amerika Latina.]] Il-mexxej ta' Colorado José Batlle y Ordóñez ġie elett president fl-1903. Is-sena ta' wara, l-abjad mexxew rewwixta rurali, u tmien xhur ta' ġlied imdemmi seħħew qabel ma l-mexxej tagħhom, Aparicio Saravia, inqatel fil-battalja. Il-forzi tal-gvern kienu rebbieħa, li wasslu għat-tmiem tal-politika ta 'ko-parteċipazzjoni li kienet bdiet fl-1872. Batlle serva żewġ termini (1903-07 u 1911-15) li matulhom, ħa vantaġġ mill-istabbiltà tan-nazzjon u l-prosperità ekonomika dejjem tikber , istitwixxa riformi kbar, bħal programm ta' benesseri, involviment tal-gvern f'ħafna aspetti tal-ekonomija, u eżekuttiv plural. Gabriel Terra ħa l-presidenza f'Marzu 1931. L-inawgurazzjoni tiegħu ħabtet mal-effetti tad-Depressjoni l-Kbira, u l-klima soċjali kienet tensa minħabba n-nuqqas ta' impjiegi. Kien hemm ġlied li fihom mietu pulizija u xellugin. Fl-1933, Terra organizza kolp ta' stat, li xolji l-Assemblea Ġenerali u ħadet b'digriet. Fl-1934 ġiet promulgata kostituzzjoni ġdida, li ttrasferiet is-setgħat lill-president. B’mod ġenerali, il-gvern ta' Terra dgħajjef jew innewtralizza n-nazzjonaliżmu ekonomiku u r-riforma soċjali. Fl-1938 saru elezzjonijiet ġenerali u l-kunjati ta' Terra, il-Ġeneral Alfredo Baldomir, ġie elett president. Taħt pressjoni mill-unjins u l-Partit Nazzjonali, Baldomir sostna elezzjonijiet ħielsa, il-libertà tal-istampa, u kostituzzjoni ġdida. Għalkemm Baldomir iddikjara l-Urugwaj newtrali fl-1939, bastimenti tal-gwerra Brittaniċi u l-vapur Ġermaniż Admiral Graf Spee ġġieldu battalja mhux 'il bogħod mill-kosta Urugwajana. L-Ammirall Graf Spee ħa kenn f'Montevideo, talab kenn f'port newtrali, iżda aktar tard ġie ordnat jitlaq. [[File:Admiral Graf Spee Flames.jpg|thumb|left|L-għarqa tal-cruiser Ġermaniż Admiral Graf Spee huwa l-aktar avveniment magħruf li seħħ fl-Urugwaj matul it-Tieni Gwerra Dinjija.]] Fl-1945, l-Urugwaj iffirma formalment id-Dikjarazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti u daħal fit-Tieni Gwerra Dinjija, li wassal lill-pajjiż biex jiddikjara gwerra lill-Ġermanja u lill-Ġappun. Wara t-tmiem tal-gwerra, sar membru fundatur tan-Nazzjonijiet Uniti. Fl-aħħar tas-snin ħamsin, parzjalment minħabba tnaqqis globali fid-domanda għall-prodotti agrikoli Urugwajani, l-Urugwajani sofrew tnaqqis qawwi fil-livell tal-għajxien tagħhom, li wassal għal militanza studenteska u inkwiet tax-xogħol. Fis-sittinijiet, tfaċċat grupp armat ta' terroristi ta' gwerillieri urbani Marxist-Leninist, magħruf bħala t-Tupamaros, li kienu involuti f'attivitajiet bħal estorsjoni, serq, attakki, ħtif u qtil, minbarra li ppruvaw iwaqqgħu l-gvern. === Reġim ċivili-militari === Il-President Jorge Pacheco ddikjara stat ta' emerġenza fl-1968, segwit minn sospensjoni ulterjuri tal-libertajiet ċivili fl-1972. reġim militari. === Preżenti === [[File:Batlle1.jpg|thumb|L-eks President Urugwajan Jorge Batlle mal-eks President Amerikan George HW Bush fl-2003]] Kostituzzjoni ġdida, abbozzata mill-militar, ġiet miċħuda f'referendum f'Novembru 1980. Wara r-referendum, il-forzi armati ħabbru pjan għal ritorn għall-gvern ċivili, u saru elezzjonijiet nazzjonali fl-1984. Il-mexxej tal-Partit Colorado, Julio María Sanguinetti rebaħ il-presidenza u serva mill-1985 sal-1990. L-ewwel amministrazzjoni ta' Sanguinetti implimentat riformi ekonomiċi u kkonsolidat id-demokrazija wara s-snin tal-pajjiż taħt il-ħakma militari. Luis Alberto Lacalle, tal-Partit Nazzjonali, rebaħ l-elezzjonijiet presidenzjali tal-1989 u referendum approva amnestija għal dawk li jiksru d-drittijiet tal-bniedem. Sanguinetti reġa' ġie elett fl-1994. Iż-żewġ presidenti komplew ir-riformi strutturali ekonomiċi mibdija wara r-restawr tad-demokrazija u riformi importanti oħra kienu mmirati lejn it-titjib tas-sistema elettorali, is-sigurtà soċjali, l-edukazzjoni u s-sigurtà pubblika. == Ġeografija == [[File:Uruguay fisico.png|thumb|Mappa topografika tal-Urugwaj]] B'176,214 km² (68,037 sq mi) ta 'art kontinentali u 142,199 km² (54,903 sq mi) ta' ilma ġurisdizzjonali u gżejjer żgħar tax-xmajjar, l-Urugwaj huwa t-tieni l-iżgħar nazzjon sovran fl-Amerika t'Isfel (wara s-Surinam) u t-tielet l-iżgħar territorju (Gujana Franċiża) l-iżgħar). Il-pajsaġġ prinċipalment fih pjanuri mimlijin u meded ta' muntanji baxxi (xfafar) b'artijiet baxxi kostali fertili. L-Urugwaj għandu 660 km (410 mil) ta’ kosta. Il-pajjiż huwa kopert minn netwerk dens tax-xmajjar, magħmul minn erba 'baċini tax-xmajjar jew deltas: il-Baċir tal-Plata, ix-Xmara Urugwaj, il-Laguna Merín u x-Xmara Negro. Ix-xmara interna ewlenija hija r-Río Negro. Tul il-kosta Atlantika hemm diversi laguni. L-ogħla punt fil-pajjiż huwa Cerro Catedral, li s-samit tiegħu jilħaq 514 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fis-Sierra de Carapé. Lejn il-Lbiċ hemm ir-Río de la Plata, estwarju tax-Xmara Urugwaj (xmara li tifforma l-fruntiera tal-punent tal-pajjiż). Montevideo hija l-kapitali nazzjonali l-aktar fin-nofsinhar fl-Ameriki u t-tielet l-aktar fin-nofsinhar fid-dinja (wara Canberra u Wellington). L-Urugwaj huwa l-uniku pajjiż fl-Amerika t'Isfel li jinsab kompletament fin-Nofsinhar tat-Tropiku tal-Kaprikornu u huwa l-istat sovran l-aktar fin-Nofsinhar fid-dinja meta ordnat mill-iktar punt tat-tramuntana tal-latitudni. Hemm għaxar parks nazzjonali fl-Urugwaj: ħamsa fiż-żoni umdi tal-Lvant, tlieta fil-muntanji ċentrali u wieħed fil-punent tul ix-Xmara Urugwaj. L-Urugwaj huwa dar għall-ekoreġjun terrestri tas-savana Urugwajana. Il-pajjiż kellu punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2019 ta' 3.61/10, li kklassifika fil-147 post globalment fost 172 pajjiż. === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map URY present.svg|thumb|left|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen-Geiger għall-Urugwaj]] Jinsabu għal kollox fiż-żona moderata tan-Nofsinhar, l-Urugwaj għandu klima relattivament beninna u pjuttost uniformi mal-pajjiż kollu. Skont il-Klassifikazzjoni tal-Klima Köppen, il-biċċa l-kbira tal-pajjiż għandu klima subtropikali umda (Cfa). F'xi punti biss tal-Kosta Atlantika u fuq is-samits ta' l-għoljiet ogħla ta' Cuchilla Grande il-klima għandha klima oċeanika (Cfb). Il-pajjiż għandu erba' staġuni: is-sajf jibda minn Diċembru sa Marzu u x-xitwa minn Ġunju sa Settembru. Il-varjazzjonijiet staġjonali huma evidenti, iżda l-estremi tat-temperatura huma rari. Is-Sjuf huma ttemprati mill-irjieħ tal-Atlantiku u kesħa intensa mhix magħrufa fix-xitwa. Għalkemm qatt ma' jkun kiesaħ ħafna, il-ġlata sseħħ kull sena matul ix-xhur tax-xitwa u l-preċipitazzjoni, bħal sleet u silġ, isseħħ kważi kull xitwa, iżda l-borra hija rari ħafna; Dan iseħħ kull sentejn f'elevazzjonijiet ogħla, iżda kważi dejjem mingħajr akkumulazzjoni. Kif ikun mistenni bl-abbundanza tiegħu ta 'ilma, umdità għolja u ċpar huma komuni. In-nuqqas ta' muntanji, li jaġixxu bħala ostakli klimatiċi, jagħmlu l-lokalitajiet kollha vulnerabbli għal irjieħ qawwija u bidliet rapidi fit-temp hekk kif fronti jew maltempati jiknes madwar il-pajjiż. Dawn il-maltempati jistgħu jkunu qawwija; Jistgħu jġibu maltempati, silġ, u xi kultant anke tornadoes. Il-pajjiż jesperjenza ċikluni extratropikali iżda mhux ċikluni tropikali, minħabba l-fatt li l-Oċean Atlantiku t'Isfel rarament ikun sħun biżżejjed għall-iżvilupp tagħhom. Kemm it-temp tas-sajf kif ukoll tax-xitwa jista' jvarja minn jum għall-ieħor bil-mogħdija ta' fronti tal-maltemp, fejn riħ sħun mit-tramuntana jista’ kultant ikun segwit minn riħ kiesaħ (pampero) mill-Pampas Arġentina. Għalkemm kemm it-temperatura kif ukoll il-preċipitazzjoni huma pjuttost uniformi mal-pajjiż kollu, hemm differenzi konsiderevoli fit-territorju kollu. It-temperatura medja annwali tal-pajjiż hija 17.5 °C (63.5 °F), li tvarja minn 16 °C (61 °F) fix-Xlokk għal 19 °C (66 °F) fil-majjistral. [68] It-temperaturi tax-xitwa jvarjaw minn medja ta' kuljum ta' 11°C (52°F) fin-nofsinhar sa 14°C (57°F) fit-tramuntana, filwaqt li t-temperaturi medji ta' kuljum tas-sajf ivarjaw minn 21°C (70°F) fix-Xlokk u 25 °C (77 °F) fil-majjistral. Ix-Xlokk huwa konsiderevolment aktar frisk mill-bqija tal-pajjiż, speċjalment matul ir-rebbiegħa, meta l-ilma kiesaħ tal-oċean wara x-xitwa jkessaħ it-temperatura tal-arja u jġib aktar umdità f'dak ir-reġjun. Madankollu, in-nofsinhar tal-pajjiż jirċievi inqas xita mit-tramuntana. Pereżempju, Montevideo tirċievi madwar 1,100 millimetru (43 in) ta' preċipitazzjoni fis-sena, filwaqt li l-belt ta' Rivera fil-grigal tirċievi 1,600 millimetru (63 in). L-aktar xita qawwija sseħħ fix-xhur tal-ħarifa, għalkemm l-aktar perjodi ta' xita frekwenti jseħħu fix-xitwa. Iżda xorta d-differenza mhix kbira biżżejjed biex tikkunsidra staġun niexef jew imxarrab, perjodi ta' nixfa jew xita eċċessiva jistgħu jseħħu fi kwalunkwe ħin matul is-sena. It-temperaturi estremi nazzjonali fil-livell tal-baħar huma 44 °C (111 °F) fil-belt ta' Paysandú (20 ta' Jannar, 1943) u l-belt ta’ Florida (14 ta' Jannar, 2022), u -11.0 °C (12.2 °F) fi il-belt ta' Melo (14 ta' Ġunju, 1967). == Gvern u politika == [[File:Palacio Legislativo--.JPG|thumb|Palazz Leġiżlattiv (Palacio Legislativo), Montevideo]] L-Urugwaj hija repubblika demokratika rappreżentattiva b'sistema presidenzjali. Il-membri tal-gvern jiġu eletti għal terminu ta' ħames snin permezz ta' sistema ta' suffraġju universali. L-Urugwaj huwa stat unitarju: il-ġustizzja, l-edukazzjoni, is-saħħa, is-sigurtà, il-politika barranija u d-difiża huma amministrati fil-pajjiż kollu. Il-Poter Eżekuttiv huwa eżerċitat mill-president u kabinett ta' 14-il ministru. [[File:Palacio Piria, Montevideo 05.jpg|thumb|Palazz Piria (Palacio Piria), sede tal-Qorti Suprema tal-Ġustizzja]] Is-setgħa leġiżlattiva hija kkostitwita mill-Assemblea Ġenerali, magħmula minn żewġ kmamar: il-Kamra tad-Deputati, magħmula minn 99 membru li jirrappreżentaw id-19-il dipartiment, eletti għal perjodu ta' ħames snin ibbażati fuq rappreżentanza proporzjonali; u l-Kamra tas-Senaturi, magħmula minn 31 membru, li minnhom 30 huma eletti għal terminu ta' ħames snin ibbażat fuq rappreżentanza proporzjonali u l-viċi president, li jippresiedi l-kamra u għandu d-dritt tal-vot. Is-setgħa ġudizzjarja hija eżerċitata mill-Qorti Suprema, il-Qorti Suprema, u l-imħallfin fil-pajjiż kollu. Il-membri tal-Qorti Suprema huma eletti mill-Assemblea Ġenerali; Il-membri tal-Qorti Suprema jintgħażlu mill-Qorti Suprema bil-kunsens tas-Senat, u l-imħallfin jinħatru direttament mill-Qorti Suprema. L-Urugwaj adotta l-kostituzzjoni attwali tiegħu fl-1967. === Diviżjonijiet amministrattivi === [[File:Departments of Uruguay (map).png|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi]] Il-pajjiż huwa maqsum fi 19-il dipartiment. Il-gvern dipartimentali huwa eżerċitat mis-Sindki (Eżekuttiv Komuni) u l-Bordijiet Dipartimentali (Leġiżlattivi Komuni). Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija 3,070,000 abitant (1988) u hija kkonċentrata bil-kbir (87 fil-mija) fiċ-ċentri urbani. === Relazzjonijiet barranin === [[File:Sede Del Mercosur 02.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali tas-Suq Komuni tan-Nofsinhar, Montevideo]] Il-politika barranija tal-pajjiż hija mmexxija mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin. L-Urugwaj tradizzjonalment kellu rabtiet politiċi u kulturali b'saħħithom mal-pajjiżi ġirien tiegħu u mal-Ewropa, u r-relazzjonijiet internazzjonali tiegħu ġew iggwidati mill-prinċipji tan-nonintervent u l-multilateraliżmu. Il-pajjiż huwa membru fundatur ta' organizzazzjonijiet internazzjonali bħan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, is-Suq Komuni tan-Nofsinhar u l-Assoċjazzjoni tal-Integrazzjoni tal-Amerika Latina. Il-kwartieri ġenerali ta' dawn l-aħħar tnejn jinsabu fil-kapitali tagħha Montevideo, u għalhekk ir-rwol tal-belt tqabbel ma' dak ta' Brussell fl-Ewropa. L-Urugwaj għandu żewġ tilwim dwar il-fruntieri mhux ikkontestati mal-Brażil, fuq Isla Brasilera u r-reġjun tax-Xmara Invernada ta' 235 km2 (91 sq mi) qrib Masoller. Iż-żewġ pajjiżi ma jaqblux dwar liema tributarju jirrappreżenta s-sors leġittimu tax-Xmara Quaraí/Cuareim, li tiddefinixxi l-fruntiera fl-aħħar taqsima kkontestata, skont it-trattat tal-fruntiera tal-1851 bejn iż-żewġ pajjiżi. Madankollu, dawn it-tilwim fuq il-fruntieri ma żammewx liż-żewġ pajjiżi milli jkollhom relazzjonijiet diplomatiċi ta’ ħbiberija u rabtiet ekonomiċi b’saħħithom. S'issa, iż-żoni kkontestati jibqgħu de facto taħt il-kontroll Brażiljan, bi ftit jew xejn sforz reali mill-Urugwaj biex jasserixxi t-talbiet tiegħu. L-Urugwaj huwa wkoll membru fundatur tal-Forum ta' Stati Żgħar (FOSS), grupp volontarju u informali tan-Nazzjonijiet Uniti. Il-pajjiż gawda relazzjonijiet ta' ħbiberija mal-Istati Uniti mit-tranżizzjoni tiegħu lura għad-demokrazija. Ir-rabtiet kummerċjali bejn iż-żewġ pajjiżi kibru bl-iffirmar ta' trattat ta' investiment bilaterali fl-2004 u Ftehim ta’ Qafas ta’ Kummerċ u Investiment f’Jannar 2007. L-Istati Uniti u l-Urugwaj kkoperaw ukoll fuq kwistjonijiet militari, u ż-żewġ pajjiżi kellhom rwoli importanti fl-Istati Uniti. Missjoni ta' Stabbilizzazzjoni tan-Nazzjonijiet f'Ħaiti. Fl-2017, l-Urugwaj iffirma t-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. Reġgħet ingħaqdet ukoll mat-Trattat Inter-Amerikan ta' Assistenza Reċiproka (TIAR jew "Patt ta' Rio") fl-2020. L-Urugwaj huwa t-52 l-iktar pajjiż paċifiku fid-dinja, skont l-Indiċi Globali tal-Paċi tal-2024. === Militari === [[File:R.O.C Marine Corps M41A3 Walker Bulldog front view.jpg|thumb|left|Monument għat-tank ħafif M41 Walker Bulldog tal-Armata Urugwajana]] [[File:Formación A-37B Fuerza Aérea Uruguaya.jpg|thumb|Żewġ Air Force Cessna A-37 Dragonfly waqt titjira]] Il-Forzi Armati Urugwajani huma kostituzzjonalment subordinati għall-President tar-Repubblika, permezz tal-Ministru tad-Difiża. Il-persunal tal-forzi armati jammonta għal madwar 18,000 għall-Armata, 6,000 għan-Navy u 3,000 għall-Air Force. L-ingaġġ huwa volontarju fi żmien ta' paċi, iżda l-gvern għandu l-awtorità li jirrekluta f'sitwazzjonijiet ta' emerġenza. L-Urugwaj jinsab fl-ewwel post fid-dinja f'termini per capita għall-kontribuzzjonijiet tiegħu lill-forzi taż-żamma tal-paċi tan-Nazzjonijiet Uniti, b'2,513 suldat u uffiċjal f'10 missjonijiet taż-żamma tal-paċi tan-NU. Sa Frar 2010, l-Urugwaj kellu 1,136 persunal militari skjerat f'Ħaiti b'appoġġ għall-MINUSTAH u 1,360 skjerat b'appoġġ għall-MONUC fil-Kongo. F'Diċembru 2010, il-Ġeneral Maġġur Urugwajan Gloodtdofsky inħatar Kap tal-Osservaturi Militari u kap tal-Grupp tal-Osservaturi Militari tan-Nazzjonijiet Uniti fl-Indja u l-Pakistan. Minn Mejju 2009, l-omosesswali tħallew iservu fil-militar wara li l-Ministru tad-Difiża ffirma digriet li jgħid li l-politika tar-reklutaġġ militari ma tibqax tiddiskrimina fuq il-bażi tal-orjentazzjoni sesswali, l-Istati Uniti pprovdew $1.7 miljun lill-Urugwaj f'assistenza militari, inkluż $1 miljun f'Finanzjament Militari Barrani u $480,000 f'Edukazzjoni u Taħriġ Militari Internazzjonali. === Infurzar tal-liġi === [[File:National Police of Uruguay coat of arms.png|thumb|]] Il-Pulizija Nazzjonali tal-Urugwaj hija forza tal-pulizija nazzjonali u istituzzjonali tar-Repubblika tal-Urugwaj, imwaqqfa fit-18 ta' Diċembru, 1829. Jiddependi fuq il-Fergħa Eżekuttiva permezz tal-Ministeru tal-Intern. Il-missjoni ewlenija tagħha hija li tipproteġi l-eżerċizzju ħieles tad-drittijiet u l-libertajiet, tiggarantixxi ordni, sigurtà interna, tiżgura l-konformità mal-liġijiet, tassisti u tipproteġi n-nies, tipprevjeni t-twettiq ta' reati, tiggarantixxi s-sigurtà f'postijiet u spettakli pubbliċi, tirreprimi mgieba li jikkostitwixxu reati u reati. == Ekonomija == [[File:GDP per capita development of Uruguay.svg|thumb|Evoluzzjoni tal-PGD per capita mill-1900]] Fl-1991, il-pajjiż esperjenza żieda fl-istrajkijiet biex jikseb kumpens tal-pagi biex jikkumpensa għall-inflazzjoni u biex jopponi l-privatizzazzjonijiet mixtieqa mill-gvern ta' Luis Alberto Lacalle. Fl-1992 kien imsejjaħ strajk ġenerali, u l-politika ta' privatizzazzjoni ġiet miċħuda b'mod wiesa' b'referendum (71.6% kontra l-privatizzazzjoni tat-telekomunikazzjoni). Fl-1994 u l-1995, l-Urugwaj ffaċċja diffikultajiet ekonomiċi kkawżati mil-liberalizzazzjoni tal-kummerċ barrani, li żiedet id-defiċit kummerċjali. Il-Montevideo Gas Company u l-linja tal-ajru Pluna ġew mgħoddija lis-settur privat, iżda l-pass tal-privatizzazzjoni naqas fl-1996. L-Urugwaj esperjenza kriżi ekonomika u finanzjarja kbira bejn l-1999 u l-2002, prinċipalment effett indirett tal-problemi ekonomiċi tal-Arġentina. L-ekonomija naqset 11% u l-qgħad tela għal 21%. Minkejja s-severità tax-xokkijiet kummerċjali, l-indikaturi finanzjarji tal-Urugwaj baqgħu aktar stabbli minn dawk tal-ġirien tiegħu, riflessjoni tar-reputazzjoni soda tiegħu fost l-investituri u l-klassifikazzjoni tal-bonds sovrani ta' grad ta' investiment, waħda minn tnejn biss fl-Amerika t’Isfel. [[File:World Trade Center Montevideo.jpg|thumb|Montevideo World Trade Center]] Fl-2004, il-gvern Batlle ffirma ftehim ta' stand-by triennali ta' $1.1 biljun mal-Fond Monetarju Internazzjonali (IMF), li jimpenja lill-pajjiż għal surplus fiskali primarju sostanzjali, inflazzjoni baxxa, tnaqqis konsiderevoli fid-dejn estern, u diversi riformi strutturali maħsuba biex itejbu. kompetittività u jattiraw investiment barrani. L-Urugwaj temm il-ftehim fl-2006 wara li ħallas minn qabel id-dejn tiegħu, iżda żamm diversi mill-impenji tal-politika. Vázquez, li ħa l-kariga f'Marzu 2005, ħoloq il-Ministeru tal-Iżvilupp Soċjali u fittex li jnaqqas ir-rata tal-faqar tal-pajjiż b'Pjan Nazzjonali ta' Għajnuna ta' Emerġenza Soċjali (PANES) ta' $240 miljun, li pprovda trasferiment monetarju kondizzjonali kull xahar ta' madwar 75 dollaru għal aktar. minn 100,000 dar f'faqar estrem. Bi skambju, dawk li jirċievu benefiċċji kienu meħtieġa li jipparteċipaw f’xogħol fil-komunità, jiżguraw li t-tfal tagħhom jattendu l-iskola kuljum, u għaddew minn kontrolli tas-saħħa regolari. Wara l-inadempjenza tal-Arġentina fl-2001, il-prezzijiet fl-ekonomija Urugwajana għamlu varjetà ta 'servizzi, inklużi teknoloġija tal-informazzjoni u kompetenza arkitettonika, li darba kienu għaljin wisq f'ħafna swieq barranin, esportabbli. Bejn l-2007 u l-2009, l-Urugwaj kien l-uniku pajjiż fl-Ameriki li teknikament ma esperjenzax riċessjoni (żewġ kwarti konsekuttivi ta' tnaqqis). Il-qgħad laħaq l-inqas livell rekord ta' 5.4% f’Diċembru 2010 qabel tela’ għal 6.1% f’Jannar 2011. Filwaqt li l-qgħad għadu f'livell baxx, l-IMF innota żieda fil-pressjonijiet inflazzjonarji, u l-PGD tal-Urugwaj kiber b’10.4% matul l-ewwel nofs ta' 2010. Skont stimi tal-FMI, l-Urugwaj jikseb tkabbir reali tal-PGD ta' bejn 8 % u 8.5 % fl-2010, segwit minn tkabbir ta' 5 % fl-2011 u 4 % fis-snin ta' wara. Id-dejn pubbliku gross ikkuntratta fit-tieni kwart tal-2010, wara ħames perjodi konsekuttivi ta' żieda sostnuta, laħaq il-21,885 miljun dollaru, ekwivalenti għal 59.5% tal-PGD. L-Urugwaj kklassifikat fit-63 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. === Agrikoltura === [[File:Viña en Otoño.jpg|thumb|Vinja fl-Urugwaj]] Fl-2010, is-settur agrikolu orjentat lejn l-esportazzjoni tal-Urugwaj kkontribwixxa 9.3% tal-PGD u impjega 13% tal-forza tax-xogħol. L-istatistika uffiċjali mill-Ministeru tal-Agrikoltura u l-Bhejjem tal-Urugwaj tindika li t-trobbija tal-baqar u tan-nagħaġ fl-Urugwaj tokkupa 59.6% tal-art. Il-perċentwal jiżdied aktar għal 82.4% me t-trobbija tal-bhejjem hija marbuta ma' attivitajiet agrikoli oħra bħall-produzzjoni tal-ħalib, l-għalf, u r-rotazzjoni mata' għelejjel bħar-ross. Skont il-FAOSTAT, l-Urugwaj huwa wieħed mill-akbar produtturi fid-dinja tas-sojja (9th), suf (12th), laħam taż-żiemel (14th), xama’ tan-naħal (14th) u sfarġel (17th). Il-maġġoranza tal-farms (25,500 minn 39,120) huma mmexxija mill-familja; Iċ-ċanga u s-suf jirrappreżentaw l-attivitajiet ewlenin u s-sors ewlieni tad-dħul għal 65% minnhom, segwiti mill-produzzjoni tal-ħxejjex bi 12%, il-produzzjoni tal-ħalib bi 11%, it-trobbija tal-ħnieżer bi 2% u t-trobbija tat-tjur ukoll bi 2%. Iċ-ċanga hija l-prodott ewlieni tal-esportazzjoni tal-pajjiż, b'total ta' aktar minn biljun dollaru fl-2006. Fl-2007, l-Urugwaj kellu merħla ta' baqar ta' 12-il miljun ras, li jagħmilha l-pajjiż bl-akbar numru ta' baqar per capita (3.8). Madankollu, 54% huma f'idejn 11% tal-produtturi, li għandhom minimu ta' 500 ras. Fl-estrem l-ieħor, 38 % tal-produtturi jisfruttaw artijiet żgħar u għandhom merħliet medji ta' inqas minn mitt ras. === Turiżmu === [[File:Punta del este3.jpg|thumb|Punta del Este hija waħda mid-destinazzjonijiet turistiċi ewlenin fil-Kon tan-Nofsinhar.]] L-industrija tat-turiżmu hija parti importanti mill-ekonomija Urugwajana. Fl-2012 kien stmat li s-settur kien jammonta għal 97,000 impjieg u (direttament u indirettament) 9% tal-PGD. [[File:Colo do sac 1.jpg|thumb|Il-belt kolonjali storika ta' Colonia del Sacramento]] Fl-2023, 3.8 miljun turist daħlu fl-Urugwaj, li l-maġġoranza tagħhom kienu Arġentini u Brażiljani, segwiti miċ-Ċileni, il-Paragwajani, l-Amerikani u l-Ewropej ta' diversi nazzjonalitajiet. Esperjenzi kulturali fl-Urugwaj jinkludu l-esplorazzjoni tal-wirt kolonjali tal-pajjiż, kif jista' jinstab f'Colonia del Sacramento. Montevideo, il-kapitali tal-pajjiż, hija dar għall-aktar għażla diversa ta 'attivitajiet kulturali. Monumenti storiċi bħall-Mużew Torres García u l-Istadium Centenario, li ospitaw l-ewwel Tazza tad-Dinja fl-istorja, huma eżempji. Madankollu, sempliċiment jimxu fit-toroq jippermetti lit-turisti jesperjenzaw il-kultura ikkulurita tal-belt. Waħda mill-attrazzjonijiet naturali ewlenin tal-Urugwaj hija Punta del Este. Punta del Este tinsab fuq peniżola żgħira 'l barra mill-kosta tax-Xlokk tal-Urugwaj. Il-bajjiet tagħha huma maqsuma f'Mansa, jew ġenb ġentili (xmara) u Brava, jew naħa imħatteb (oċean). Il-Mansa huwa l-aktar adattat għall-għawm tax-xemx, snorkeling, u opportunitajiet oħra ta' rikreazzjoni baxxi, filwaqt li l-Brava huwa l-aktar adattat għal sports ta' avventura, bħas-surfing. Punta del Este tmiss mal-belt ta' Maldonado, filwaqt li lejn il-grigal tul il-kosta hemm ir-resorts iżgħar ta' La Barra u José Ignacio. L-Urugwaj huwa l-pajjiż tal-Amerika Latina li jirċievi l-aktar turisti meta mqabbel mal-popolazzjoni tiegħu. Għall-Urugwaj, it-turiżmu Arġentin huwa essenzjali, peress li jirrappreżenta 56% tat-turiżmu estern li jirċievu kull sena u 70% matul ix-xhur tas-sajf. Għalkemm vacationers Arġentini huma suq fil-mira importanti għat-turiżmu fl-Urugwaj, f'dawn l-aħħar snin il-pajjiż irnexxielu jpoġġi lilu nnifsu bħala destinazzjoni turistika importanti fi swieq oħra, li jirċievi fluss għoli ta' viżitaturi minn pajjiżi bħall-Brażil, il-Paragwaj u l-Istati Uniti, fost oħrajn. === Trasport === [[File:Вид на монтевидеоский порт.jpg|thumb|Port ta' Montevideo]] [[File:Aeropuerto carrasco.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali Carrasco, Montevideo]] Il-port ta' Montevideo, li jimmaniġġja aktar minn 1.1 miljun kontenitur fis-sena, huwa l-aktar terminal tal-kontejners avvanzat fl-Amerika t'Isfel. Il-baċir tiegħu jista 'jimmaniġġja bastimenti b'fundar ta' 14-il metru (46 pied). Disa' krejnijiet gantry jippermettu bejn 80 u 100 moviment fis-siegħa. Il-port ta' Nueva Palmira huwa punt reġjonali importanti ta' trasferiment tal-merkanzija u fih terminals kemm privati ​​kif ukoll statali. L-Ajruport Internazzjonali ta' Carrasco kien inizjalment inawgurat fl-1947 u fl-2009, Puerta del Sur, is-sid u l-operatur tal-ajruport, b'investiment ta' $165 miljun, kkummissjonat lil Rafael Viñoly Arquitectos biex jespandi u jimmodernizza l-faċilitajiet eżistenti b'terminal ġdid u spazjuż tal-passiġġieri. biex tiżdied il-kapaċità u jistimulaw it-tkabbir tan-negozju u t-turiżmu fir-reġjun. Il-ġurnal Bordier ibbażat f'Londra għażel l-Ajruport Internazzjonali ta' Carrasco, li jservi Montevideo, bħala wieħed mill-aqwa erba' ajruporti fid-dinja fis-27 edizzjoni tiegħu. L-ajruport jista' jimmaniġġja sa 4.5 miljun utent fis-sena. PLUNA kienet il-linja tal-ajru tal-bandiera tal-Urugwaj u kellha l-kwartieri ġenerali tagħha f'Carrasco. L-Ajruport Internazzjonali ta' Punta del Este, li jinsab 15-il kilometru minn Punta del Este fid-Dipartiment ta' Maldonado, huwa t-tieni terminal tal-ajru l-aktar traffikuż fl-Urugwaj, mibni mill-perit Urugwajan Carlos Ott. Ġie inawgurat fl-1997. L-Amministrazzjoni tal-Ferroviji tal-Istat hija l-korp awtonomu inkarigat mit-trasport ferrovjarju u l-manutenzjoni tan-netwerk ferrovjarju. L-Urugwaj għandu madwar 1,200 km (750 mi) ta' ferroviji operattivi. Sal-1947, madwar 90% tas-sistema ferrovjarja kienet proprjetà Brittanika. Fl-1949, il-gvern nazzjonalizza l-ferroviji, flimkien mat-tramms elettriċi u l-Montevideo Water Company. Madankollu, fl-1985 il-“Pjan Nazzjonali tat-Trasport” issuġġerixxa li l-ferroviji tal-passiġġieri kienu għaljin wisq biex jissewwew u jinżammu. Il-ferroviji tal-merkanzija se jkomplu għal tagħbijiet ta' aktar minn 120 tunnellata, iżda t-trasport bil-karozza tal-linja sar l-alternattiva "ekonomika" għall-vjaġġaturi. Is-servizz tal-passiġġieri twaqqaf fl-1988. Madankollu, is-servizz tal-passiġġieri bil-ferrovija lejn Montevideo reġa' beda fl-1993 u issa jinkludi tliet linji suburbani. [[File:Aeropuerto Punta del Este.png|thumb|Ajruport Internazzjonali ta' Punta del Este (Aeropuerto Internacional de Punta del Este)]] Toroq pavimentati jgħaqqdu Montevideo maċ-ċentri urbani l-oħra tal-pajjiż, l-awtostradi ewlenin iwasslu għall-fruntiera u għall-ibliet ġirien. Bosta toroq mhux pavimentati jgħaqqdu rziezet u bliet żgħar. Ħafna mis-servizz domestiku tal-merkanzija u tal-passiġġieri tal-pajjiż huwa bit-triq aktar milli bil-ferrovija. Rivera Il-pajjiż għandu diversi servizzi internazzjonali tal-karozzi tal-linja li jgħaqqdu l-belt kapitali u tal-fruntiera mal-pajjiżi ġirien. Dawn jinkludu 17-il destinazzjoni fl-Arġentina, u l-bliet kapitali taċ-Ċili u l-Paragwaj. === Telekomunikazzjonijiet === L-industrija tat-telekomunikazzjoni hija aktar żviluppata minn ħafna mill-pajjiżi l-oħra tal-Amerika Latina, billi hija l-ewwel pajjiż fl-Ameriki li kiseb kopertura sħiħa tat-telefon diġitali fl-1997. Is-sistema tat-telefon hija kompletament diġitalizzata u għandha kopertura tajba ħafna madwar il-pajjiż. Is-sistema hija tal-istat u kien hemm proposti kontroversjali biex tiġi privatizzata parzjalment mis-snin disgħin. Is-suq tat-telefonija ċellulari huwa kondiviż mill-ANTEL tal-istat u żewġ kumpaniji privati, Movistar u Claro. === Enerġija === Aktar minn 97% tal-elettriku tal-Urugwaj ġej minn enerġija rinnovabbli. Il-bidla drastika, li saret f’inqas minn għaxar snin u mingħajr fondi mill-gvern, naqqset l-ispejjeż tal-elettriku u l-carbon footprint tal-pajjiż. Ħafna mill-elettriku ġej minn faċilitajiet idroelettriċi u wind farms. L-Urugwaj m'għadux jimporta l-elettriku. Fl-2021, l-Urugwaj kellu, f'termini ta' elettriku rinnovabbli installat, 1,538 MW f'enerġija idroelettrika, 1,514 MW f'enerġija mir-riħ (il-35 l-akbar fid-dinja), 258 MW f'enerġija solari (is-66 l-akbar fid-dinja) u 423 MW f'bijomassa. == Demografija == L-Urugwajani huma ta' oriġini predominantement Ewropea, b'aktar minn 87.7% tal-popolazzjoni li tiddikjara antenati Ewropej fiċ-ċensiment tal-2011. Ħafna mill-Urugwajani ta' antenati Ewropej huma dixxendenti ta' immigranti tas-seklu 19 u 20 minn Spanja u l-Italja, u sa ċertu punt mill-Ġermanja, Franza u. Gran Brittanja. L-ewwel settlers kienu emigraw mill-Arġentina. Nies ta' dixxendenza Afrikana jirrappreżentaw madwar ħamsa fil-mija tat-total. Hemm ukoll komunitajiet Ġappuniżi importanti. B'mod ġenerali, il-kompożizzjoni etnika hija simili għall-provinċji Arġentini ġirien, kif ukoll in-Nofsinhar tal-Brażil. Bejn l-1963 u l-1985, huwa stmat li emigraw 320,000 Urugwajan. L-aktar destinazzjonijiet popolari għall-emigranti Urugwajani huma l-Arġentina, segwiti mill-Istati Uniti, l-Awstralja, il-Kanada, Spanja, l-Italja u Franza. Fl-2009, għall-ewwel darba f’44 sena, il-pajjiż ra influss ġenerali pożittiv meta qabbel l-immigrazzjoni mal-emigrazzjoni. Ingħataw 3,825 permess ta' residenza fl-2009, meta mqabbla ma' 1,216 fl-2005. 50% tar-residenti legali ġodda ġejjin mill-Arġentina u l-Brażil. Liġi dwar l-immigrazzjoni li għaddiet fl-2008 tagħti lill-immigranti l-istess drittijiet u opportunitajiet bħaċ-ċittadini, bir-rekwiżit li juru dħul fix-xahar ta' $650. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni tal-Urugwaj hija ħafna inqas minn dik ta' pajjiżi oħra tal-Amerika Latina. L-età medja tagħha hija ta' 35.3 snin, ogħla mill-medja dinjija minħabba r-rata baxxa tat-twelid tagħha, l-istennija tal-ħajja għolja u rata relattivament għolja ta' emigrazzjoni fost iż-żgħażagħ. Kwart tal-popolazzjoni għandha inqas minn 15-il sena u madwar sitta għandha 60 sena jew aktar. Fl-2017, ir-rata medja tal-fertilità totali (TFR) fl-Urugwaj kienet ta' 1.70 tifel u tifla mwielda għal kull mara, taħt ir-rata ta' sostituzzjoni ta' 2.1. Dan jibqa’ konsiderevolment taħt il-quċċata ta' 5.76 tifel u tifla mwielda għal kull mara fl-1882. Montevideo hija l-unika belt kbira, b'madwar 1.9 miljun abitant, aktar minn nofs il-popolazzjoni totali tal-pajjiż. Il-bqija tal-popolazzjoni urbana tgħix f'madwar 30 post. Rapport tal-2017 tal-IDB dwar il-kundizzjonijiet tax-xogħol fin-nazzjonijiet tal-Amerika Latina kklassifika lill-Urugwaj bħala l-mexxej tar-reġjun b'mod ġenerali u fis-subindiċi kollha ħlief wieħed, inklużi s-sess, l-età, id-dħul, il-formalità u l-parteċipazzjoni tax-xogħol. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika fl-Urugwaj (ċensiment tal-2011) ==== * Abjad 87.7% * Iswed 4.6% * Indiġeni 2.4% * Asja tal-Lvant 0.2% * Oħrajn/ebda 5.1% === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Carlos 1.jpg|thumb|Il-Knisja ta' San Carlos Borromeo f'San Carlos hija waħda mill-eqdem knejjes fl-Urugwaj.]] Il-Kristjaneżmu huwa l-aktar reliġjon importanti fl-Urugwaj. Il-pajjiż m'għandux reliġjon uffiċjali; Il-Knisja u l-Istat huma uffiċjalment separati, u l-libertà reliġjuża hija garantita. Stħarriġ tal-2008 mill-INE tal-Urugwaj wera li l-Kristjaneżmu Kattoliku huwa r-reliġjon ewlenija, b'45.7% - 81.4% tal-popolazzjoni; 9.0% huma Insara mhux Kattoliċi, 0.6% huma animisti jew umbandisti (reliġjon Afro-Brażiljana), u 0.4% huma Lhud. 30.1% iddikjaraw li jemmnu f'alla, iżda ma jappartjenu għall-ebda reliġjon, filwaqt li 14% kienu atei jew agnostiċi. Fost il-komunità Armena mdaqqsa ta' Montevideo, ir-reliġjon dominanti hija l-Kristjaneżmu, speċifikament l-Appostolika Armena. Osservaturi politiċi jqisu lill-Urugwaj bħala l-aktar pajjiż sekulari fl-Amerika. Is-sekularizzazzjoni tal-Urugwaj bdiet bir-rwol relattivament minuri tal-knisja fl-era kolonjali, meta mqabbla ma' partijiet oħra tal-Imperu Spanjol. In-numru żgħir ta' popli indiġeni fl-Urugwaj u r-reżistenza ħarxa tagħhom għall-proselitiżmu naqqsu l-influwenza tal-awtoritajiet ekkleżjastiċi. Wara l-indipendenza, ideat antiklerikali nfirxu lejn l-Urugwaj, partikolarment minn Franza, u kompliet tnaqqru l-influwenza tal-knisja. Fl-1837 ġie rikonoxxut iż-żwieġ ċivili u fl-1861 l-istat ħa f'idejh it-tmexxija taċ-ċimiterji pubbliċi. Fl-1907 id-divorzju ġie legalizzat u fl-1909 kull istruzzjoni reliġjuża kienet ipprojbita fl-iskejjel tal-istat. Taħt l-influwenza tal-politiku Colorado José Batlle y Ordóñez (1903-1911), is-separazzjoni sħiħa tal-knisja u l-istat ġiet introdotta bil-kostituzzjoni l-ġdida tal-1917. Il-kapitali ta 'l-Urugwaj għandha 12-il sinagoga u komunità ta' 20,000 Lhudi mill-2011. Laħqet il-quċċata ta' 50,000 f'nofs is-sittinijiet, l-Urugwaj għandu l-ogħla rata ta' aliyah fid-dinja bħala perċentwal tal-popolazzjoni Lhudija. === Lingwa === L-Ispanjol huwa l-lingwa nazzjonali de facto. L-Ispanjol Urugwajan, bħala varjant tar-River Plate, juża kemm voseo kif ukoll yeísimo (bi [ʃ] jew [ʒ]) u għandu influwenza kbira mill-lingwa Taljana u d-djaletti differenti tagħha, peress li jinkorpora lunfardo. Fiż-żoni tal-fruntiera mal-Brażil fil-Grigal tal-pajjiż, huwa mitkellem il-Portugiż Urugwajan, li jikkonsisti f'taħlita ta' Spanjol mal-Portugiż Brażiljan. Huwa djalett mingħajr ortografija definita formalment u mingħajr ebda rikonoxximent uffiċjali. L-Ingliż huwa l-aktar lingwa barranija mifruxa fost il-poplu Urugwajan, billi hija parti mill-kurrikulu edukattiv. Peress li hemm ftit nies indiġeni fil-popolazzjoni, mhuwiex maħsub li l-lingwi indiġeni jibqgħu fl-użu attiv fil-pajjiż. Djalett ieħor mitkellem kien Patois, li huwa djalett Oċċitan. Id-djalett kien mitkellem prinċipalment fid-dipartiment ta' Colonia, fejn stabbilixxew l-ewwel pellegrini, fil-belt imsejħa La Paz. Illum il-ġurnata hija meqjusa bħala lingwa mejta, għalkemm xi anzjani tal-belt hawn fuq imsemmija għadhom jipprattikawha. Għad hemm trattati bil-miktub tal-lingwa fil-Biblioteca Valdense (Biblioteca Valdense) fil-belt ta' Colonia Valdense, Dipartiment ta' Colonia. Kelliema Patois ġew l-Urugwaj mill-Piedmont. Oriġinarjament kienu Waldenses, li saru Waldenses, u taw isimhom lill-belt Colonia Valdense, li tradotta mill-Ispanjol tfisser "Kolonja Waldense". Fl-2001, il-Lingwa tas-Sinjali Urugwajana (LSU) ġiet rikonoxxuta bħala l-lingwa uffiċjali tal-Urugwaj permezz tal-Liġi 17,378. === Edukazzjoni === [[File:Facultad de Medicina, Montevideo 25.jpg|thumb|left|Fakultà tal-Mediċina tal-Università tar-Repubblika, imwaqqfa fl-1849]] L-edukazzjoni fl-Urugwaj hija sekulari, b'xejn u obbligatorja għal 14-il sena, li tibda fl-età ta' 4 snin. Is-sistema hija maqsuma f'sitt livelli ta' edukazzjoni: edukazzjoni inizjali (3-5 snin); primarja (6-11-il sena); skola sekondarja bażika (12-14-il sena); sekondarja għolja (15-17-il sena); edukazzjoni ogħla (18-il sena 'l fuq); u edukazzjoni gradwata. L-edukazzjoni pubblika hija r-responsabbiltà ewlenija ta' tliet istituzzjonijiet: il-Ministeru tal-Edukazzjoni u l-Kultura, li jikkoordina l-politiki edukattivi, l-Amministrazzjoni Nazzjonali tal-Edukazzjoni Pubblika, li tifformula u timplimenta politiki dwar l-edukazzjoni inizjali u sekondarja, u l-Università tar-Repubblika, responsabbli għall-ogħla livell. edukazzjoni. Fl-2009, il-gvern ippjana li jinvesti 4.5% tal-PGD fl-edukazzjoni. L-Urugwaj jikklassifika ħafna f'testijiet standardizzati bħal PISA fil-livell reġjonali, iżda jqabbel b'mod mhux favorevoli mal-medja tal-OECD u huwa wkoll taħt xi pajjiżi b'livelli ta' dħul simili Fit-test PISA tal-2006, l-Urugwaj kellu waħda mid-devjazzjonijiet standard ogħla bejn l-iskejjel. varjabbiltà sinifikanti skont il-livell soċjoekonomiku. L-Urugwaj huwa parti mill-proġett One Laptop per Child, u fl-2009 sar l-ewwel pajjiż fid-dinja li pprovda laptop lil kull student tal-iskola primarja, bħala parti minn Plan Ceibal. Matul il-perjodu 2007-2009, 362,000 student u 18,000 għalliem ipparteċipaw fil-programm; madwar 70% tal-laptops ingħataw lil tfal li ma kellhomx kompjuters id-dar. Il-programm OLPC jirrappreżenta inqas minn 5% tal-baġit tal-edukazzjoni tal-pajjiż. ==== Edukazzjoni ==== In-numru totali ta' HEIs fl-Urugwaj jammonta għal sbatax-il istituzzjoni universitarja, erba' istituti terzjarji privati ​​mhux universitarji u żewġ istituti pubbliċi (Università tar-Repubblika, Università Teknoloġika). Oħra universitajiet fl-Urugwaj huma: Universidad Católica del Uruguay, Universidad ORT Urugwaj, Universidad de Montevideo, Universidad de la Empresa, Universitario Autónomo del Sur Università CLAEH. == Kultura == Il-kultura Urugwajana hija Ewropea b'mod qawwi u l-influwenzi tagħha fin-Nofsinhar tal-Ewropa huma partikolarment importanti. It-tradizzjoni gaucho kienet element importanti fl-arti u l-folklor kemm tal-Urugwaj kif ukoll tal-Arġentina. === Mużika === [[File:Tango dancers in Montevideo.png|thumb|Żeffiena tango f'Montevideo]] [[File:Murgas (Vazquez, Marzo 2005 -2).jpg|thumb|Murgueras fil-Karnival]] Il-mużika folk u popolari tal-Urugwaj taqsam mhux biss l-għeruq gaucho tagħha mal-Arġentina, iżda wkoll dawk tat-tango. Wieħed mill-aktar tangos famużi, "La cumparsita" (1917), inkiteb mill-kompożitur Urugwajan Gerardo Matos Rodríguez. Candombe huwa żfin folkloristiku li jsir fil-Karnival, speċjalment il-Karnival Urugwajan, prinċipalment minn Urugwajani ta' dixxendenza Afrikana. Il-kitarra hija l-istrument mużikali ppreferut, u f’konkors popolari tradizzjonali msejjaħ payada żewġ kantanti, kull wieħed bil-kitarra, jieħdu dawra biex jimprovisaw versi bl-istess melodija. Il-mużika folk tissejjaħ kant popolari u tinkludi xi kitarristi u kantanti bħal Alfredo Zitarrosa, José Carbajal "El Sabalero", Daniel Viglietti, Los Olimareños, u Numa Moraes. It-tango affettwa wkoll il-kultura Urugwajana, speċjalment matul is-seklu 20, partikolarment fis-snin tletin u erbgħin b'kantanti Urugwajani bħal Julio Sosa de Las Piedras. Meta l-kantant famuż tango Carlos Gardel kellu 29 sena biddel in-nazzjonalità tiegħu biex ikun Urugwajan, u qal li kien twieled f'Tacuarembó, iżda dan is-sotterfuġju x’aktarx li sar biex ma jħallux lill-awtoritajiet Franċiżi jarrestawh talli ma rreġistrax fl-armata Franċiża għal l-Ewwel Gwerra. Gardel twieled fi Franza u trabba fi Buenos Aires. Hu qatt ma għex fl-Urugwaj. Madankollu, fl-1999 ġie stabbilit mużew ta’ Carlos Gardel f’Valle Edén, qrib Tacuarembó. Ir-rock and roll infaqa' għall-ewwel darba fuq il-pubbliku Urugwajan mal-wasla tal-Beatles u bands Brittaniċi oħra fil-bidu tas-sittinijiet F’Montevideo dehret mewġa ta' baned, fosthom Los Shakers, Los Mockers, Los Iracundos, Los Moonlights u Los Malditos, li saru. figuri importanti fl-hekk imsejħa invażjoni Urugwajana tal-Arġentina. Il-baned popolari tal-Invażjoni Urugwajana kantaw bl-Ingliż. === Kċina === l-biċċa l-kbira tal-platti Urugwajani huma minn Spanja, Franza u l-Italja, riżultat tal-immigrazzjoni kkawżata mill-gwerer tal-passat fl-Ewropa. L-ikliet ta' kuljum ivarjaw bejn laħmijiet, għaġin ta' kull tip, ross, deżerti ħelwin u oħrajn, bil-laħam ikun il-platt ewlieni, għaliex l-Urugwaj huwa wieħed mill-akbar produtturi fid-dinja ta' laħam ta' kwalità. Fost il-platti tipiċi hemm: l-asado Urugwajan (barbecue kbir jew mixwi ta' kull tip ta' laħam), ħaruf mixwi, chivito (sandwich li fih laħam grilled fin, ħass, tadam, bajd moqli, perżut, żebbuġ u oħrajn, u servut ma' fries), Milanese (tip ta' laħam panzat moqli), tortellini, spagetti, gnocchi, ravjoli, ross u ħaxix. Wieħed mill-aktar ħelu kkunsmat fl-Urugwaj huwa d-dulce de leche (ħelu tal-ħalib oriġinarjament mill-Amerika Latina li jiġi ppreparat billi bil-mod issaħħan iz-zokkor u l-ħalib). L-aktar ħelu tipiku huwa l-alfajor, li hija għaġina żgħira, mimlija bid-dulce de leche u miksija biċ-ċikkulata jew meringue. Jiġi f'diversi tipi, mili, daqsijiet u marki. Deżerti tipiċi oħra huma l-pastafrola (tip ta' kejk mimli bil-pejst tal-isfarġel), chajá (meringue, sponge kejk, krema bit-tarjola u frott, ħawħ u frawli huma tipikament miżjuda). Mate hija l-aktar xarba tipika fl-Urugwaj, hija xarba portabbli li l-Urugwajani jieħdu f'kull tip ta 'postijiet. === Midja === L-indiċi globali tal-libertà tal-istampa ta' Reporters Without Borders poġġa lill-Urugwaj fid-19-il post minn 180 pajjiż inklużi fir-rapport fl-2019. Il-libertà tal-espressjoni u l-istampa huma ggarantiti mill-Kostituzzjoni, b'riżervi għal dawk li jinċitaw il-vjolenza jew “jinsultaw lin-nazzjon. " L-Urugwajani għandhom aċċess għal aktar minn 100 gazzetta privata ta' kuljum u ta' kull ġimgħa, aktar minn 100 stazzjon tar-radju u madwar 20 kanal tat-televiżjoni terrestri, u t-televiżjoni bil-kejbil hija disponibbli b'mod wiesa'. It-tradizzjoni twila tal-libertà tal-istampa tal-Urugwaj kienet ristretta ħafna matul is-snin tad-dittatorjat militari. Fl-ewwel jum tiegħu fil-kariga, f’Marzu 1985, Sanguinetti reġa' rrestawra l-libertà sħiħa tal-istampa. Konsegwentement, il-gazzetti Montevideo, li jirrappreżentaw il-gazzetti ewlenin kollha fl-Urugwaj, żiedu konsiderevolment iċ-ċirkolazzjoni tagħhom. Ir-radju u t-televiżjoni tal-Istat huma operati mis-servizz tax-xandir uffiċjali SODRE. Xi gazzetti huma proprjetà jew marbuta mal-partiti politiċi ewlenin. El Día kienet l-aktar gazzetta prestiġjuża fil-pajjiż sal-mewt tagħha fil-bidu tad-disgħinijiet, imwaqqfa fl-1886 mill-mexxej tal-partit Colorado u (aktar tard) president José Batlle y Ordóñez. El País, il-gazzetta tar-rivali Partido Blanco, għandha l-akbar ċirkolazzjoni. Fittex huwa l-akbar rivista tal-aħbarijiet ta' kull ġimgħa tal-Urugwaj u jservi bħala forum importanti għall-analiżi politika u ekonomika Għalkemm tbigħ biss madwar 16,000 kopja fil-ġimgħa, il-qarrejja stmati tiegħu jaqbżu l-50,000. === Sport === [[File:Estadio centenario 2.JPG|thumb|Centennial Stadium (Estadio Centenario)]] Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fl-Urugwaj. L-ewwel partita internazzjonali barra l-Gżejjer Brittaniċi ntlagħbet bejn l-Urugwaj u l-Arġentina f’Montevideo f’Lulju 1902. L-Urugwaj rebaħ id-deheb fl-Olimpjadi ta’ Pariġi tal-1924 u għal darb’oħra fl-1928 f’Amsterdam. It-tim tal-futbol Urugwajan rebaħ it-Tazza tad-Dinja tal-FIFA darbtejn. L-Urugwaj rebaħ it-tournament inawgurali fuq il-ħamrija domestika fl-1930 u għal darb'oħra fl-1950, b'mod famuż għeleb lill-favoriti domestiċi Brażil fil-partita finali. L-Urugwaj rebaħ il-Copa América (tournament internazzjonali għan-nazzjonijiet u l-mistednin tal-Amerika t'Isfel) 15-il darba, bħall-Arġentina, l-aktar reċenti fl-2011. L-Urugwaj għandu bil-bosta l-iżgħar popolazzjoni minn kwalunkwe pajjiż li rebaħ Tazza tad-Dinja. Minkejja s-suċċess bikri tagħhom, huma tilfu tliet Tazzi tad-Dinja f’erba’ tentattivi mill-1994 sal-2006. L-Urugwaj kellu prestazzjoni denja ħafna fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2010, wara li wasal sas-semifinali għall-ewwel darba f’40 sena. Diego Forlán ingħata l-premju Ballon d'Or bħala l-aqwa plejer tat-tournament tal-2010 Fil-klassifika ta' Ġunju 2012, l-Urugwaj tpoġġa bħala t-tieni l-aħjar tim fid-dinja, skont il-klassifika dinjija tal-FIFA, l-ogħla punt tiegħu fl-istorja. tal-futbol, ​​li jaqa’ wara l-ewwel post tat-tim nazzjonali tal-futbol Spanjol. L-Urugwaj esporta 1,414 plejer tal-futbol matul is-snin 2000, kważi daqs il-plejers daqs il-Brażil u l-Arġentina. Fl-2010, il-gvern Urugwajan ippromulga miżuri mmirati biex iżommu l-atturi fil-pajjiż. Il-futbol daħal l-Urugwaj b’baħrin u ħaddiema Ingliżi fl-aħħar tas-seklu 19. B'inqas suċċess, introduċew ir-rugby u l-cricket. Hemm żewġ klabbs tal-futbol ibbażati f’Montevideo, Nacional u Peñarol, li huma ta' suċċess f'tournaments nazzjonali u tal-Amerika t'Isfel u rebħu tliet Tazza Interkontinentali kull wieħed. Meta ż-żewġ klabbs jilagħbu lil xulxin, huwa magħruf bħala l-Clasico Urugwajan u huwa l-aktar rivalità importanti fl-Urugwaj u waħda mill-akbar fil-kontinent Amerikan. Minbarra l-futbol, ​​l-aktar sport popolari fl-Urugwaj huwa l-basketball. It-tim nazzjonali tagħhom ikkwalifika għat-Tazza tad-Dinja tal-Basketball 7 darbiet, aktar spiss minn pajjiżi oħra tal-Amerika t'Isfel ħlief il-Brażil u l-Arġentina. L-Urugwaj ospita t-Tazza tad-Dinja tal-Baskitbol uffiċjali għall-Kampjonat tad-Dinja tal-FIBA tal-1967 u l-Kampjonat Uffiċjali tal-Baskitbol tal-Ameriki fl-1988, 1997 u huwa ospitanti tal-FIBA ​​AmeriCup 2017. <gallery> File:Collage Landmarks of Montevideo.jpg|Montevideo File:Pocitos, 11300 Montevideo, Montevideo Department, Uruguay - panoramio (29).jpg|Pocitos, Montevideo File:Montevideo pkindsvater 11.jpg|Pocitos, Montevideo File:Escuela "Brasil".jpg|Pocitos, Montevideo File:Iglesia y Colegio Nuestra Señora de Fátima, Pocitos.JPG|Pocitos, Montevideo File:Playa Pocitos.jpg|Pocitos, Montevideo File:El Uruguay a través de un siglo page 147.tif|Pocitos, Montevideo File:Canelones-Monument.jpg|Canelones File:Catedral "Nuestra Señora de Guadalupe" en Julio de 2021.jpg|Canelones File:Catedral de Nuestra Señora de Guadalupe. Ubicada en el departamento de Canelones. Vista global.JPG|Canelones File:Salto Uruguay visto del puerto.jpg|Salto Oriental File:Plaza Artigassssss.jpg|Salto Oriental File:Calle de los Suspiros, Colonia del Sacramento, Uruguay - panoramio.jpg|Colonia del Sacramento File:Ruinas del Convento San Francisco Javier.jpg|Colonia del Sacramento File:Colo do sac 1.jpg|Colonia del Sacramento File:Faro de Colonia del Sacramento + Ruinas del Convento San Francisco Javier.jpg|Colonia del Sacramento File:Colonia-RuinsGovernorsHouse.jpg|Colonia del Sacramento File:Colonia de Sacramento.jpg|Colonia del Sacramento File:Obelisco a la Gloria de los Héroes.jpg|Artigas File:Iglesiaart.JPG|Artigas File:Liceo 1 Artigas.JPG|Artigas File:Jefatura de Policía 1.jpg|Artigas File:ARTIGAS 08A.jpg|Artigas File:Piedra pintada23.JPG|Artigas File:Puente Concordia 2.jpg|Artigas File:Estadio Matias Gonzalez.JPG|Artigas File:Hotel San Eugenio del Cuareim - 4 estrellas.jpg|Artigas File:Balneario Municipal Artigas.JPG|Artigas File:Parque Rodo Artigas 1.JPG|Artigas File:Parque Rodo Artigas.JPG|Artigas File:ARTIGAS 03 PATRIMONIO NACIONAL.jpg|Artigas File:ARTIGAS 01.jpg|Artigas File:Obelisco - Plaza Internacional - Frontera de la Paz - Livramento - Rivera.jpeg|Rivera File:Rivera Centro2.jpg|Rivera File:Rivera Street.JPG|Rivera File:RiveraCerroMarconi.jpg|Rivera File:Iglesia Catedral de Maldonado I.JPG|Maldonado File:Torre del Vigia - Maldonado.JPG|Maldonado File:BasilicaPaysandu.jpg|Paysandú File:Estación Paysandú (AFE).jpg|Paysandú File:Teatro Florencio Sánchez (Paysandú).jpg|Paysandú File:Paysandú - Puerto 3.jpg|Paysandú File:Palacio de la Intendencia Municipal de Paysandú.jpg|Paysandú File:Puerto de Paysandú.jpg|Paysandú File:Monumento a Leandro Gómez - Plaza Constitución - Paysandú.JPG|Paysandú File:Puente General Artigas.jpg|Paysandú File:Catedral San José de Mayo.jpg|San José de Mayo File:Vista de la ciudad de San Jose.jpg|San José de Mayo File:San José de Mayo 1.jpg|San José de Mayo File:Sj 17495.jpg|San José de Mayo File:Tacuarembó plaza Artigas.jpg|Tacuarembó File:Tacuarembó Intendencia e iglesia 01.jpg|Tacuarembó File:Lago Iporá.JPG|Tacuarembó File:IFD Tacuarembo.JPG|Tacuarembó File:Monumento Artigas - Plaza Constitución - Melo - Vista de monumento y plaza.JPG|Melo File:Catedral de Melo (2000).JPG|Melo File:Melo.jpg|Melo File:Catedral de Melo desde Bº.Sóñora de día.JPG|Melo File:Mercedes plaza independencia 2020.jpg|Mercedes File:MercedesInundado.JPG|Mercedes File:Vista del ex Banco Hipotecario de Rocha.JPG|Rocha File:Teatro 25 de Mayo. Rocha. Uruguay.jpg|Rocha File:Iglesia Nuestra Señora de los Remedios, Rocha 1.jpg|Rocha File:Calle Rocha 1.jpg|Rocha File:Calle Rocha 2.jpg|Rocha File:Madre e hijo - monumento 03.JPG|Rocha File:Artigas (Plaza Rocha).JPG|Rocha File:FloridachurchUY.jpg|Florida File:Iglesia San Cono - Florida.jpg|Florida File:Terminal de Omnibus Florida.jpg|Florida File:Plaza Rivera, Minas.jpg|Minas File:Virgen Verdun 2.jpg|Minas File:Monumento a Cristóbal Colón en plaza Independencia de la ciudad de Durazno 01.JPG|Durazno File:Iglesia San Pedro, interior.JPG|Durazno File:Casa del Dr. Emilio Penza.jpg|Durazno File:MUSE CASA de RIVERA.jpg|Durazno File:Quiosco Glorieta.JPG|Fray Bentos File:Teatro Miguel Young 1.jpg|Fray Bentos File:Treinta y tres.jpg|Treinta y Tres File:FiestaAOrillasDelOlimar.jpg|Treinta y Tres File:Quebrada de los Cuervos.jpg|Treinta y Tres File:Liceo3 treintaytres.jpg|Treinta y Tres File:Exestacion.jpg|Trinidad File:Letrastdad.png|Trinidad File:Microcentro.jpg|Trinidad File:Pzaconstitucion.jpg|Trinidad File:Banderatdad.png|Trinidad File:Ctropza.jpg|Trinidad File:Entradatdad.png|Trinidad File:Trinidad ruta 3 entrada sur.jpg|Trinidad File:Monumento a la madre en Flores.JPG|Trinidad File:Museo Departamental de Flores.jpg|Trinidad File:ReservaTalice.jpg|Trinidad File:Fl 9777.jpg|Trinidad File:Fl 9769.jpg|Trinidad File:Trinidad Arregui 06.jpg|Trinidad File:BanderaDeFlores.jpg|Trinidad File:Calle Artigas 25 de Mayo Florida.jpg|Dehra ta' Artigas Street, waħda mill-arterji ewlenin tal-belt ta' 25 de Mayo, Dipartiment ta' Florida. File:Belén, Uruguay 2.jpg|Belén, Urugwaj File:OdacirAr 128.JPG|Nueva Palmira, Colonia File:Paso de los Toros (andén de la estación).jpg|Pjattaforma tal-stazzjon tal-ferrovija, Paso de los Toros, Dipartiment ta' Tacuarembó (Departamento de Tacuarembó) File:Plaza Rivera, Minas.jpg|Pjazza Rivera (Plaza Rivera), Minas hija l-belt kapitali u l-aktar popolata tad-Dipartiment ta' Lavalleja (Departamento de Lavalleeja) File:Parque de Vacaciones UTE ANTEL 2.jpg|L-UTE ANTEL Officials Vacation Park (jew Parque de Minas Hotel Vacacional), hija kolonja tal-vaganzi Urugwajani. Il-kumpless jinsab fil-qalba taż-żona muntanjuża, li tinsab f'km 147, tar-Rotta 12, 345,500, 7 kilometri minn Minas, Lavalleja. Inawgurazzjoni: 26 ta' Ottubru, 1947 (76 sena); Kmamar 161 (11-il casita); Sulari: 2; Wiċċ: 479 Ha; Direttur: Dr Pablo Ferrari; Sid: UTE, ANTEL. File:Parque de Vacaciones UTE-ANTEL fuente.jpg|L-UTE ANTEL Officials Vacation Park (jew Parque de Minas Hotel Vacacional), hija kolonja tal-vaganzi Urugwajani. Il-kumpless jinsab fil-qalba taż-żona muntanjuża, li tinsab f'km 147, tar-Rotta 12, 345,500, 7 kilometri minn Minas, Lavalleja. Inawgurazzjoni: 26 ta' Ottubru, 1947 (76 sena); Kmamar 161 (11-il casita); Sulari: 2; Wiċċ: 479 Ha; Direttur: Dr Pablo Ferrari; Sid: UTE, ANTEL. File:Ruta12y97.jpg|Ir-Rotta 12 hija waħda mir-rotot nazzjonali tal-Urugwaj. Jaqsam in-Nofsinhar tal-pajjiż f'direzzjoni punent-lvant, li jkopri d-dipartimenti ta' Colonja, Flores, Soriano, Florida, Canelones, Lavalleja u Maldonado. File:Ruta12TrazadoURU.svg|Ir-Rotta 12 hija waħda mir-rotot nazzjonali tal-Urugwaj. Jaqsam in-Nofsinhar tal-pajjiż f'direzzjoni punent-lvant, li jkopri d-dipartimenti ta' Colonja, Flores, Soriano, Florida, Canelones, Lavalleja u Maldonado. </gallery> == Ġeografija tal-Urugwaj == [[File:Uruguay T2.png|thumb|Ritratt bis-Satellita]] [[File:Uruguay mapa.png|thumb|Mappa tal-Urugwaj]] [[File:Uruguay fisico.png|thumb|Mappa fiżika tal-Urugwaj]] Ir-Repubblika tal-Lvant tal-Urugwaj tinsab fix-Xlokk tal-Amerika t'Isfel u tmiss mal-Oċean Atlantiku fin-nofsinhar, bejn l-Arġentina u l-Brażil. Hija tinsab fl-emisferu tan-Nofsinhar fuq il-kosta Atlantika tal-Amerika t'Isfel bejn 53 u 58 lonġitudni tal-punent u 30 u 35 latitudni tan-nofsinhar. Hija tillimita lejn il-punent ma 'l-Arġentina, lejn it-Tramuntana u l-Grigal mal-Brażil, u lejn ix-Xlokk ma' l-Oċean Atlantiku, li jifforma l-kosta Urugwajana. Fin-nofsinhar, tiffaċċja r-Río de la Plata, estwarju wiesa 'li jiftaħ lejn in-Nofsinhar tal-Atlantiku. Montevideo, il-kapitali u l-port prinċipali, tinsab fuq ix-xtut tar-Río de la Plata u hija bejn wieħed u ieħor fl-istess latitudni bħal Cape Town u Sydney. L-Urugwaj huwa l-iżgħar nazzjon li jitkellem bl-Ispanjol fl-Amerika t'Isfel, b'erja ta 'art ta' 176,215 km² (li minnhom 175,016 km² hija s-somma totali tad-dipartimenti u 1,199 km² tinkludi s-somma tal-lagi artifiċjali tar-Rio Negro). Teżerċita wkoll is-sovranità tagħha fuq diversi gżejjer li jinsabu fix-Xmara Urugwaj (b'total ta' 105 km²), 16,799 km² ta' ilmijiet ġurisdizzjonali fix-Xmara Urugwaj, Río de la Plata (bl-eċċezzjoni tal-enklavi tal-Gżira Martín García, li tappartjeni għal ir-Repubblika Arġentina) u Laguna Merín; u żona tal-baħar territorjali ta’ 125,057 km². Min-naħa tiegħu, l-Urugwaj iżomm żewġ konfini kkontestati mal-Brażil fir-rigward tat-territorji magħrufa bħala Isla Brasilera u Rincón de Artigas, li jokkupaw żona ta’ 237 km². L-erja totali tat-territorju Urugwajan tkopri km² 318,413. Barra minn hekk, l-Urugwaj huwa l-uniku Stat sovran li t-territorju tiegħu ma jestendix fit-tramuntana tat-30 parallel nofsinhar (meta wieħed iqis il-Gżira Nugent bħala l-punt estrem tat-tramuntana ta 'New Zealand); u għalhekk l-Urugwaj huwa l-aktar pajjiż fin-Nofsinhar tad-dinja. Huwa wkoll l-uniku nazzjon ta 'l-Amerika t'Isfel li jinsab kompletament fin-Nofsinhar tat-Tropiku ta' Kaprikornu, kif ukoll wieħed minn erbgħa biss fid-dinja. Żona: 176,215 km²: 175,016 km² (art): 1,200 km² (ilma); Kosta. 672 km, L-aktar punt baxx: Oċean Atlantiku (0 m); L-ogħla punt: Cerro Catedral (514 m); Fruntieri territorjali Internazzjonali: 1564 km; Brażil 985 km; Arġentina: 579 km; Blata kontinentali: 75,327 km²; Żona ekonomika esklussiva: 142,166 km²; Baħar territorjali: 125,057 km². === Konfini === ==== Daqs tal-fruntiera ==== * Total: 1564 km * Limiti skont il-pajjiż: mal-Arġentina 579 km, mal-Brażil 985 km. ==== Fruntieri mal-Arġentina ==== * Xmara Uruguay (Río Uruguay) -Minn Isla Brasilera sat-tramuntana ta' Ayuí, tiġi segwita l-linja tan-nofs tal-kanal tax-Xmara Urugwaj (skond il-konfigurazzjoni li kellha qabel il-kostruzzjoni tad-diga ta’ Salto Grande). -Minn Ayuí sal-arċipelagu quddiem il-belt ta' Nuevo Berlin, il-limitu jsegwi l-kanal tan-navigazzjoni sal-bifurcation tiegħu fil-kanal La Filomena u l-kanal Medio. -Fil-bifurcation bejn iż-żewġ kanali hemm żewġ tipi ta' limiti: a) għall-ilmijiet, il-kanal La Filomena b) għall-gżejjer, il-kanal Del Medio. -Mill-konfluwenza taż-żewġ kanali sal-parallel li jgħaddi minn Punta Gorda (bokka tax-Xmara Urugwaj) jerġa' jibda l-kanal tan-navigazzjoni jew talweg. Xmara tal-fidda: -Mill-parallel ta' Punta Gorda sal-linja li tgħaqqad Punta Espinillo ma Punta Piedras (Arġentina), huwa l-kanal tan-navigazzjoni. -U minn dan sal-linja li tgħaqqad Punta del Este ma Punta del Cabo San Antonio (Arġentina) ġiet stabbilita l-linja medjana. Oċean Atlantiku: linja konvenzjonali tar-Río de la Plata ġiet stabbilita sa 200 mil. ==== Fruntieri mal-Brażil ==== * (Settur 1) Xmara Cuareim (Río Cuareim) -Fil-konfluwenza tax-xmajjar Urugwaj u Cuareim, fis-settur tal-Gżira Brażiljana, m'hemm l-ebda ftehim totali bejn iż-żewġ pajjiżi ("limitu ikkontestat"). -Fix-Xmara Cuareim, mill-Gżira Brażiljana sal-bokka tan-nixxiegħa Invernada, l-ilmijiet huma komuni (álveo). -Fis-settur bejn il-flussi Invernada, Maneco u Raza Negra, huwa "limitu kkontestat" (Rincón de Artigas). * (Settur 2) Cuchilla Negra -Fil-blades Negra u Santa Ana (sa Cañada del Cementerio) il-baxx huwa segwit, ħlief fis-sezzjoni bejn il-qafas ta' Sobradinho u ċ-Cerro de las Canteras, jiġifieri, bejn il-bliet ta' Rivera u Santana do Livramento , hawn linja konvenzjonali (triq) ġiet immarkata. * Settur 3) Cañada del Cementerio - Xmara Yaguarón (Río Yaguarón): -Mill-Cañada del Cementerio sal-konfluwenza mal-Cañada de la Cerrillada, l-alveo jintuża bħala limitu; Isegwi linja dritta lejn il-parti tat-Tramuntana tal-kurrent San Luis. -Fis-settur ta 'l-art mistagħdra, ġiet stabbilita linja konvenzjonali għan-nixxiegħa ta' San Luis. -Fis-San Luis sal-bokka tagħha fix-Xmara Negro terġa 'lura għall-alveo. -Mill-bar tan-nixxiegħa San Luis sas-sorsi tan-nixxiegħa Mina, f'Cuchilla Grande, ġiet iddemarkata linja dritta konvenzjonali. -Fil-fluss Mina jintuża l-alveo, filwaqt li fix-xmara Yaguarón Chico, mill-mument li fih in-nixxiegħa Mina tgħaddi, sal-bokka tagħha fix-xmara Yaguarón u f’din ix-xmara sa qabel ma tferra l-ilmijiet tagħha fil-Laguna Merín, il- limitu huwa stabbilit fuq il-linja tan-nofs. -Fil-Yaguarón t'isfel, minħabba li huwa navigabbli, il-kriterji jinbidlu u huwa rregolat mit-talweg. * Settur 4) Laguna Merín - Arroyo Chuy: -Mill-bokka tax-Xmara Yaguarón fil-Laguna Merín, hija stabbilita linja dritta konvenzjonali, sa punt li jinsab quddiem Punta Muniz; bejn l-imsemmi punt u Punta Parobé, hemm it-talweg. -Minn Punta Parobé sa Punta Rabotieso hija linja miksura konvenzjonali. -U minn hawn sal-bar tan-nixxiegħa San Miguel, tiġi segwita l-linja medjana, inkluż fil-kurrent, sal-post imsejjaħ Paso Real del San Miguel. -Minn dan il-pass sal-Paso Real tan-nixxiegħa Chuy, il-limitu huwa linja dritta konvenzjonali li min-naħa tagħha tifred l-ibliet Chuy u Chui (hawnhekk hija triq). -Minn-nixxiegħa Chuy sal-bokka tiegħu fl-Oċean Atlantiku, huma kkunsidrati ilmijiet komuni (álveo). * Settur 5) Oċean Atlantiku: -Il-limitu laterali marittimu jieħu bħala referenza l-linja li tibda mill-fanal Chuy perpendikolari mal-linja tal-kosta. Din il-linja tifforma angolu ta' 128° mal-meridjan li jgħaddi mill-fanal. Jestendi sa 200 mil. ==== Talbiet marittimi ==== Blata kontinentali: 200 metru fond jew fil-fond tal-isfruttament. Ilmijiet territorjali: 350 mil nawtiku, titjiriet u navigazzjoni huma garantiti lil hinn minn tnax-il mil nawtiku. === Klima === [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Immaġini satellitari]] Il-klima tal-Urugwaj tappartjeni kważi għal kollox għall-klima subtropikali umda (Cfa), magħrufa wkoll bħala Pampas, ħlief għal strixxa żgħira ħafna ta 'klima oċeanika (Cfb) fix-Xlokk. Minħabba li jinsab fin-nofsinhar tat-Tropiku ta' Kaprikornu u fit-tramuntana taċ-Ċirku Antartiku, it-territorju kollu jikkorrispondi għaż-żona tal-klima moderata. Il-klima oċeanika, Atlantika jew semi-umda tinsab fiż-żoni kostali tal-Oċean Atlantiku, fix-Xlokk tal-pajjiż u hija dovuta għall-influwenza mill-Oċean Atlantiku u r-Río de la Plata. Taffettwa d-dipartimenti ta' Maldonado, Rocha u x-Xlokk ta' Canelones. Minħabba l-latitudni tiegħu, bejn 30°S u 35°S, l-erba' staġuni huma differenzjati b’mod ċar skont it-temperatura. Madankollu, it-territorju huwa kkaratterizzat minn varjabbiltà kbira fil-kundizzjonijiet tat-temp, minħabba l-altitudni baxxa tat-territorju li tippermetti ċirkolazzjoni atmosferika ħielsa u l-inċidenza ta 'kurrenti tal-baħar sħun (mill-Brażil mit-Tramuntana) u kurrenti tal-baħar kesħin (mill-Malvinas mill- nofsinhar). ==== Perikli naturali ==== Irjieħ qawwija staġjonali (il-pampero huwa riħ kiesaħ u kultant vjolenti li jonfoħ mit-tramuntana tal-pampas Arġentina), nixfiet, xita torrenzjali; Minħabba n-nuqqas ta' muntanji, li jaġixxu bħala ostakli klimatiċi, il-postijiet kollha huma partikolarment vulnerabbli għal bidliet rapidi fil-front tal-klima. === Eżenzjoni === L-eżenzjoni Urugwajana hija kkaratterizzata mill-altitudni baxxa tagħha, maqsuma f'żewġ żoni strutturali kbar: il-penalanuras u l-pjanuri. Jirrappreżenta żona ta' tranżizzjoni bejn il-pjanura tal-Pampas u t-tarka Brażiljana. Għalkemm l-għoli medju ta '140 m s. n. m. jista 'jitqies baxx, l-eżenzjoni ma tikkorrispondix għal pjanura tipika, minħabba l-preżenza kważi kostanti ta' xfafar u srieraq; Dan it-tip ta 'eżenzjoni jissejjaħ peneplain. L-elevazzjonijiet huma assoċjati ma 'żewġ sistemi: ix-xafra Haedo, fit-tramuntana tax-Xmara Negro, u x-xafra Grande, fin-nofsinhar tagħha. Minn dawn iż-żewġ sistemi, xfafar ta 'daqs iżgħar u elevazzjoni huma rilaxxati L-ogħla punt huwa l-Katidral, li jinsab fid-Dipartiment ta' Maldonado, b'514-il metru. Elevazzjonijiet notevoli oħra huma l-Cerro de las Ánimas u l-Ħobża taz-Zokkor f'Maldonado, l-Arequita f'Lavalleja, l-għolja Montevideo bil-fortizza storika tagħha u li minnha suppost ġej l-isem tal-belt, u l-Batoví, ħdejn il-spa ta' Iporá, f'Tacuarembó. Il-pjanuri jew pjanuri ġeneralment ikollhom ħamrija ffurmata minn sedimentazzjoni u fertili ħafna. Jinstabu prinċipalment fuq il-kosta tax-Xmara Urugwaj, il-kosta tar-Río de la Plata u l-kosta Atlantika, din tal-aħħar testendi għall-laguna Merin u l-baċini tax-xmajjar Olimar u Cebollatí. ==== Punti estremi ==== L-aktar punt baxx: Oċean Atlantiku, 0 m 'il fuq. n. m. L-ogħla punt: Cerro Catedral, 514 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., Dipartiment ta' Maldonado ==== Elevazzjonijiet ewlenin ==== <gallery> File:Cerro Pan de Azúcar (Uruguay).jpg|Muntanji Sugarloaf (Cerro Pan de Azúcar), Maldonado File:Cerro Catedral en Uruguay.jpg|Muntanji Katidral (Cerro Catedral), Maldonado File:Cerro Batoví (26055598336).jpg|Muntanji Batoví (Cerro Batoví), Tacuarembó File:Sierra de las Ánimas - panoramio (2).jpg|Muntanji Animas (Cerro de las Ánimas), Maldonado File:Arequita (42565678595).jpg|Muntanji Arequita (Cerro Arequita), Lavalleja </gallery> === Użu tal-art === F'dawn l-aħħar deċennji, l-Urugwaj esperjenza bidliet fl-użu tal-artijiet tiegħu, kif ukoll proċess li qed jikber ta' reġjonalizzazzjoni produttiva. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |- bgcolor="#ececec" !'''Uso''' !! '''1961''' !! '''1966''' !! '''1970''' !! '''1980''' !! '''1990''' !! '''2000''' |- |Qasam naturali tal-bhejjem||<center> 78,6%</center>||<center>74,7%</center>||<center>72,6%</center>||<center>70,3%</center>||<center>71,8%</center>||<center>66,2%</center> |- |Qasam tal-bhejjem b'titjib estensiv||<center> s/d</center>||<center>1,3%</center>||<center>2,7%</center>||<center>4,3%</center>||<center>1,8%</center>||<center>3,8%</center> |- |Għalqa tal-bhejjem b'mergħat artifiċjali||<center> s/d</center>||<center>1,8%</center>||<center>2,0%</center>||<center>2,8%</center>||<center>3,7%</center>||<center>6,8%</center> |- |Art b'għelejjel annwali tal-għalf||<center>3,5%</center>||<center>2,8%</center>||<center>1,8%</center>||<center>1,3%</center>||<center>1,9%</center>||<center>2,4%</center> |- |Art ikkultivata||<center>7,8%</center>||<center>7,5%</center>||<center>6,4%</center>||<center>4,9%</center>||<center>3,5%</center>||<center>3,4%</center> |- |Siġar tal-frott, vinji u uċuħ tar-raba' ortikulturali||<center>0,7%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,5%</center>||<center>0,4%</center> |- |Foresti indiġeni||<center>2,6%</center>||<center>2,4%</center>||<center>2,7%</center>||<center>2,5%</center>||<center>2,8%</center>||<center>3,3%</center> |- |Art tal-foresti||<center>0,8%</center>||<center>0,8%</center>||<center>0,7%</center>||<center>1,0%</center>||<center>1,1%</center>||<center>3,8%</center> |- |Art mhux produttiva||<center>1,7%</center>||<center>1,8%</center>||<center>2,4%</center>||<center>1,8%</center>||<center>1,2%</center>||<center>1,2%</center> |- |Użi oħra||<center>4,4%</center>||<center>6,4%</center>||<center>7,9%</center>||<center>10,5%</center>||<center>11,8%</center>||<center>8,7%</center> |- |'''Total'''||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center> |} ==== Art irrigata ==== 7.700 km² (1997 est.) === Ambjent === ==== Problemi attwali ==== Fost l-aktar serji hemm il-kontaminazzjoni tal-ilma fil-baċiri ewlenin tiegħu, il-konsegwenzi tal-agrikoltura intensifikata, u t-telf tal-bijodiversità. ==== Ftehim internazzjonali ==== Hija membru tat-trattati internazzjonali li ġejjin relatati mal-kwistjoni: | class=wikitable ! Tratado !! Firma !! Ratificación !! |- <!-- | colspan=4 style="text-align:center" | '''Geografía:''' |- --> | [[Trattat Antartiku]] || {{celda|N/A}} || {{fecha|11|1|1980}}<ref group=lower-roman name=Adh /><ref group=lower-roman name=AdhX>Junto con el instrumento de adhesión Uruguay realizó una declaración en la que, entre otras menciones de estilo y legalidad, declaró dejar «reservados los derechos que le corresponden en la Antártida de acuerdo con el Derecho Internacional».</ref> || <ref>{{ċita web|url=https://documents.ats.aq/ATCM31/fr/ATCM31_fr001_s.pdf#page=501|título=Informe Final de la Trigésima Primera Reunión Consultiva del Tratado Antártico|editorial=Secretaría del Tratado Antártico|fecha=2008|ubicación=Buenos Aires|fechaacceso=2022-11-22|página=503}}</ref> <!-- |- | colspan=4 style="text-align:center" | '''Medio ambiente:''' --> |- | [[Konvenzjoni Qafas tan-Nazzjonijiet Uniti dwar it-Tibdil fil-Klima]] || {{fecha|4|6|1992}} || {{fecha|18|8|1994}} || <ref>{{ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetailsIII.aspx?src=IND&mtdsg_no=XXVII-7&chapter=27&Temp=mtdsg3&clang=_en|título= 7 . United Nations Framework Convention on Climate Change |idioma=en|obra=United Nations Treaty Collection|editorial=Organización de las Naciones Unidas|fechaacceso=2022-11-22}}</ref> |- | [[Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Ġlieda kontra d-Deżertifikazzjoni]] || {{celda|N/A}} || {{fecha|17|2|1999}}<ref group=lower-roman name=Adh>Adhesión.</ref> || <ref>{{ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVII-10&chapter=27&clang=_en|título= 10. United Nations Convention to Combat Desertification in those Countries Experiencing Serious Drought and/or Desertification, Particularly in Africa |idioma=en|obra=United Nations Treaty Collection|editorial=Organización de las Naciones Unidas|fechaacceso=2022-11-22}}</ref> |- |} Oħrajn: [[Konvenzjoni dwar id-Diversità Bijoloġika]], [[Konvenzjoni ta' Minamata dwar il-Merkurju]], [[Konvenzjoni dwar il-Modifikazzjoni Ambjentali]], [[Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar il-Liġi tal-Baħar]], [[Deżertifikazzjoni] ], [[ Speċijiet fil-periklu]], [[Art Wetland]], [[Impatt ambjentali tat-trasport marittimu]], [[Protokoll ta' Kjoto dwar it-Tibdil fil-Klima]], [[Protokoll ta' Montreal]], [[Protokoll dwar il-Ħarsien Ambjentali tat-Trattat tal-Antartiku]] , [[Skart perikoluż]], [[Trattat ta' l-Antartiku]], [[Trattat ta' Projbizzjoni Komprensiva tat-Test Nukleari]]. <br />''Ffirma iżda mhux irratifikat{{bżonn referenza}}:'' [[Konvenzjoni dwar is-Sajd u l-Konservazzjoni tar-Riżorsi Ħajjin tal-Ibħra Miftuħa]], [[Konvenzjoni għall-Prevenzjoni tat-Tniġġis tal-Baħar mir-Rimi ta' Skart u Materjali Oħra]]. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Urugwaj]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] jmgpej8ya1usbq1lpjbw55ytqmqgpj1 331173 331172 2026-07-21T02:02:18Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Treinta_y_tres.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:Krd|Krd]] minħabba: No license since 29 June 2026 331173 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Repubblika Orjentali tal-Urugwaj |isem_nattiv = ''República Oriental del Uruguay'' |isem_komuni = Urugwaj |stampa_bandiera = Flag of Uruguay.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Uruguay.svg |stampa_mappa = URY orthographic.svg |deskrizzjoni_mappa = |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Urugwaj |ħolqa_emblema = Emblema tal-Urugwaj |ħolqa_demografija = Demografija tal-Urugwaj |mottu_nazzjonali = "Libertad o Muerte"<br /><small>''Libertà jew Mewt''</small> |innu_nazzjonali = ''[[Innu Nazzjonali tal-Urugwaj|Himno Nacional de Uruguay]]''</small><br /><small>''Innu Nazzjonali tal-Urugwaj</small><br /><center>[[Stampa:HimnoNacionalUruguay.ogg]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Montevideo]] |l-ikbar_belt = [[Montevideo]] |latd=34|latm=53|latNS=S|lonġd=56|lonġm=10|lonġEW=W |tip_gvern = [[Repubblika kostituzzjonali]] [[Sistema presidenzjali|presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[President tal-Urugwaj|President]] |titlu_kap2 = [[Viċi President tal-Urugwaj|Viċi President]] |isem_kap1 = [[Luis Lacalle Pou]] |isem_kap2 = [[Beatriz Argimón]] |żona_kklassifika = 91 |poż_erja = 91 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 176,215 |erja_mi_kw = 68,037 |perċentwal_ilma = 1.5 |sena_stima_popolazzjoni = 2012 |stima_popolazzjoni = 3,318,535<ref name="cia">{{Ċita web |data-aċċess=2013-06-06 |titlu=Archive copy |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |arkivju-data=2007-06-12 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 133 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 3,286,314<ref>[http://www.ine.gub.uy/censos2011/resultadosfinales/analisispais.pdf Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento y estructura por sexo y edad] ine.gub.uy {{es}}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 18.65 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 48.3 |poż_densità_popolazzjoni = 196 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2013 |PGD_PSX = $56.338 biljun<ref name=imf2>{{ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=67&pr1.y=10&c=298&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|titlu=Urugwaj|pubblikatur=International Monetary Fund|data-aċċess=2012-01-04}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $16,607<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.792<ref name="HDI">{{ċita web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Complete.pdf|titlu=Rapport tal-Iżvilupp Uman 2013|pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti|data=2013-03-14|data-aċċess=2013-03-14}}</ref> |poż_IŻU = 51 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] {{nobold|mill-[[Imperu tal-Brażil]]}} |avveniment_stabbilit1 = Dikjarazzjoni |data_stabbilit1 = 25 ta' Awwissu 1825 |avveniment_stabbilit2 = [[Trattat ta' Montevideo (1828)|Rikonoxximent]] |data_stabbilit2 = 28 ta' Awwissu 1828 |avveniment_stabbilit3 = Kostituzzjoni |data_stabbilit3 = 18 ta' Lulju 1830 |valuta = [[Peso tal-Urugwaj]] |kodiċi_valuta = UYU |żona_ħin = [[Amerika/Montevideo|UYT]] |differenza_ħku = -3 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = -2 |cctld = [[.uy]] |kodiċi_telefoniku = +598 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $55.412 biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $16,334<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = }} [[File:Uruguay location map.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] L-'''Urugwaj''' ({{awdjo|en-us-Uruguay-1.ogg|ˈjʊərəɡwaɪ}},<ref>{{ċita ktieb|titlu=Longman pronunciation dictionary|isem=John C.|kunjom=Wells|editur=Longman|post=Harlow, Ingilterra|sena=1990|paġna=755|isbn=0-582-05383-8|lingwa=Ingliż}}</ref> uffiċjalment ir-'''Repubblika Orjentali tal-Urugwaj''' u xi kultant imsejjħa ir-'''Repubblika tal-Lvant tal-Urugwaj'''<ref>Pereżempju, [https://web.archive.org/web/20100601221644/http://www.icj-cij.org/docket/files/135/15873.pdf International Court of Justice press release 20 April 2010 re judgment ''Argentina v Uruguay''] {{en}}.</ref> ([[Lingwa Spanjola|Spanjol]]:''República Oriental del Uruguay''), hi pajjiż fil-parti tax-xlokk tal-Amerika t'Isfel. Hija dar ta' 3.3 miljun persuni,<ref name="cia" /> li 1.8 miljun minnhom jgħixu fil-kapital [[Montevideo]] u fiż-[[żona metropolitana]]. Stima ta' 88% tal-popolazzjoni hija ta' dixxendenza Ewropea. Bl-erja ta' madwar 176,000 kilometru kwadru, l-Urugwaj hija t-tieni l-iżgħar nazzjon fl-Amerika t'Isfel mill-erja, wara s-[[Surinam]]. [[Colonia del Sacramento]], wieħed mill-eqdem insedjamenti Ewropej fil-pajjiż, twaqqaf mill-[[Imperu Portugiż|Portugiżi]] fl-1680. Montevideo twaqqfet mill-[[Imperu Spanjol|Ispanjoli]] fis-seklu 18 kmieni bħala fortizza militari. L-Urugwaj rebħet l-indipendenza tagħha bejn l-1811 u l-1828, wara ġlied ma' [[Spanja]], [[Portugall]], [[Arġentina]] u l-[[Brażil]]. Hija [[repubblika kostituzzjonali]] demokratika, bi President li huwa kemm [[kap ta' stat]] u [[kap tal-gvern]]. L-Urugwaj huwa l-Pajjiż Terz bl-ogħla proporzjon ta' art agrikola bi 80.4% tal-art tal-pajjiż hija li tinħarat. == Etimoloġija == L-isem tal-pajjiż Urugwaj ġej mix-Xmara Urugwaj omonima, mil-lingwa indiġena Guaraní. Hemm diversi interpretazzjonijiet, inkluż "bird-xmara" ("ix-xmara tal-uru", permezz ta' charrúa, urú huwa nom komuni għal kwalunkwe għasfur selvaġġ). L-isem jista 'jirreferi wkoll għal bebbuxu tax-xmara msejjaħ uruguá (Pomella megastoma) li kien abbundanti fuq il-kosti tiegħu. Waħda mill-aktar interpretazzjonijiet popolari tal-isem kienet proposta mill-poeta Urugwajan magħruf Juan Zorrilla de San Martín, "ix-xmara tal-għasafar miżbugħa"; Din l-interpretazzjoni, għalkemm dubjuża, għad għandha sinifikat kulturali importanti fil-pajjiż. Fi żminijiet kolonjali Spanjoli, u għal xi żmien wara, l-Urugwaj u xi territorji ġirien kienu jissejħu Banda Oriental [del Uruguay] ("Ribera Oriental [tax-Xmara Urugwaj]"), u mbagħad, għal ftit snin, "Provinċja Orjentali". Mill-indipendenza tiegħu, il-pajjiż kien magħruf bħala "República Oriental del Uruguay", li litteralment tittraduċi bħala "República Oriental del [Xmara] Urugwaj". Madankollu, uffiċjalment tittraduċi bħala "República Oriental del Uruguay" jew "República Oriental del Uruguay". == Storja == === Prekolonjali === [[File:Los últimos Charrúas. Senaca, Vaimaca-Piru, Guyunusa y Tacuabe.JPG|thumb|Monument għall-aħħar erba' Charrúas, in-nies indiġeni tal-Urugwaj]] L-Urugwaj kien abitat għall-ewwel darba madwar 13,000 sena ilu minn kaċċaturi li jiġbru. Huwa stmat li fiż-żmien tal-ewwel kuntatt mal-Ewropej fis-seklu 16, kien hemm madwar 9,000 Charrúas u 6,000 Chanás u xi insedjamenti tal-gżejjer Guaraní. Fil-parti tal-Lvant tal-pajjiż hemm kollezzjoni arkeoloġika estensiva ta' munzelli artifiċjali magħrufa bħala “Cerritos de Indios”, li wħud minnhom imorru lura 5,000 sena. Ftit li xejn huwa magħruf dwar in-nies li bnewhom, peress li ma ħallew l-ebda rekord bil-miktub, iżda nstabu evidenza ta' agrikoltura prekolombjana u klieb prekolombjani estinti. === Kolonizzazzjoni bikrija === [[File:PortugueseMuseum-Colonia4 (cropped).jpg|thumb|Il-Portugiżi stabbilixxew Colonia do Sacramento fl-1680.]] Il-Portugiżi kienu l-ewwel Ewropej li daħlu fir-reġjun tal-Urugwaj tal-lum fl-1512. L-Ispanjoli waslu fl-Urugwaj tal-lum fl-1515, iżda kienu l-ewwel li saqsu fiż-żona, u talbuha għall-kuruna. Ir-reżistenza ħarxa tal-popli indiġeni għall-konkwista, flimkien man-nuqqas ta' riżorsi ta' valur, illimitaw l-insedjament Ewropew fir-reġjun matul is-sekli 16 u 17. L-Urugwaj aktar tard sar żona ta' lqugħ bejn l-imperi Spanjol u Portugiż. Fl-1603, l-Ispanjoli bdew jintroduċu bhejjem, li saru sors ta' ġid reġjonali. L-ewwel insedjament permanenti Spanjol twaqqfet fl-1624 f'Soriano fuq ir-Río Negro. Fl-1669-71, il-Portugiżi bnew forti fi Colonia del Sacramento (Colônia do Sacramento). Montevideo, il-kapitali attwali tal-Urugwaj, twaqqfet mill-Ispanjoli fil-bidu tas-seklu 18 bħala fortizza militari. Il-port naturali tiegħu malajr sar żona kummerċjali li kkompetiet mal-kapitali tar-Río de la Plata, Buenos Aires. L-istorja tal-Urugwaj fil-bidu tas-seklu 19 kienet ikkaratterizzata minn ġlidiet kontinwi għad-dominanza fir-reġjun tal-Plata bejn forzi Ingliżi, Spanjoli, Portugiżi u kolonjali oħra. Fl-1806 u fl-1807, l-armata Ingliża ppruvat taħtfu Buenos Aires u Montevideo bħala parti mill-Gwerer Napoleoniċi. Montevideo kienet okkupata mill-forzi Brittaniċi minn Frar sa Settembru 1807. === Ġlieda għall-indipendenza === [[File:Juan Manuel Blanes - El Juramento de los Treinta y Tres Orientales.jpg|thumb|Il-ġurament tat-Tlieta u Tletin Orientales fl-1825 qabel il-bidu tal-Gwerra Cisplatine, li fiha l-Urugwaj kiseb l-indipendenza tiegħu mill-Imperu tal-Brażil]] Fl-1811, José Gervasio Artigas, li sar l-eroj nazzjonali tal-Urugwaj, nieda rewwixta b’suċċess kontra l-awtoritajiet Spanjoli, u għelebhom fit-18 ta' Mejju fil-Battalja ta' Las Piedras. Fl-1813, il-gvern il-ġdid ta' Buenos Aires sejjaħ assemblea kostitwenti fejn Artigas ħareġ bħala ċampjin tal-federaliżmu, u talab awtonomija politika u ekonomika għal kull żona u għall-Banda Orjentali b’mod partikolari. L-assemblea rrifjutat li tpoġġi lid-delegati mill-Banda Orjentali; Madankollu, Buenos Aires segwiet sistema bbażata fuq ċentraliżmu unitarju. B'riżultat ta' dan, Artigas kiser ma' Buenos Aires u assedja lil Montevideo, u ħa l-belt kmieni fl-1815. Ladarba t-truppi ta' Buenos Aires irtiraw, il-Banda Oriental semmiet l-ewwel gvern awtonomu tagħha. Artigas organizza l-Lega Federali taħt il-protezzjoni tiegħu, komposta minn sitt provinċji, li ħamsa minnhom aktar tard saru parti mill-Arġentina. Fl-1816, 10,000 truppi Portugiżi invadew il-Banda Orjentali mill-Brażil; ħadu Montevideo f'Jannar 1817. Wara kważi erba' snin oħra ta' ġlied, ir-Renju Portugiż tal-Brażil annessa lil Banda Oriental bħala provinċja taħt l-isem "Cisplatina". L-Imperu Brażiljan sar indipendenti mill-Portugall fl-1822. Bi tweġiba għall-annessjoni, it-Tlieta u Tletin Orientales, immexxija minn Juan Antonio Lavalleja, iddikjaraw l-indipendenza fil-25 ta' Awwissu, 1825 bl-appoġġ tal-Provinċji Magħquda tar-Río de la Plata ( attwali Arġentina). Dan wassal għall-Gwerra Cisplatine ta' 500 jum. L-ebda naħa ma kisbet il-vantaġġ u, fl-1828, it-Trattat ta' Montevideo, promoss mir-Renju Unit permezz tal-isforzi diplomatiċi tal-Viscount John Ponsonby, ta lok għall-Urugwaj bħala stat indipendenti. Jum l-Indipendenza, festa nazzjonali, tiġi ċċelebrata fil-25 ta' Awwissu. L-ewwel kostituzzjoni tan-nazzjon ġiet adottata fit-18 ta' Lulju, 1830. === seklu 19 === Fiż-żmien tal-indipendenza, l-Urugwaj kellu popolazzjoni stmata ta ftit inqas minn 75,000. Ix-xena politika fl-Urugwaj kienet maqsuma bejn żewġ partiti: il-blancs konservattivi, immexxija mit-tieni president Manuel Oribe, li rrappreżenta l-interessi agrikoli tal-kampanja, u l-Colorados liberali, immexxija mill-ewwel president Fructuoso Rivera, li rrappreżenta l-interessi kummerċjali ta' Montevideo. Il-partiti Urugwajani rċevew appoġġ minn fazzjonijiet politiċi fil-gwerra fl-Arġentina ġirien, li saru involuti fl-affarijiet Urugwajani. Il-Colorado kienu favur il-liberali Arġentini Unitarji eżiljati, li ħafna minnhom kienu ħadu kenn f'Montevideo, filwaqt li l-president abjad Manuel Oribe kien ħabib qrib tal-ħakkiem Arġentin Manuel de Rosas. Fil-15 ta' Ġunju, 1838, armata mmexxija mill-mexxej ta' Colorado Rivera waqqgħet lill-President Oribe, li ħarab lejn l-Arġentina. Rivera ddikjara gwerra fuq Rosas fl-1839. Il-kunflitt kien se jdum 13-il sena u jkun magħruf bħala l-Gwerra l-Kbira. Fl-1843, armata Arġentina invadiet l-Urugwaj f'isem Oribe, iżda naqset milli tieħu l-kapitali. L-assedju ta' Montevideo beda fi Frar tal-1843 u dam disa' snin. L-Urugwajani assedjati talbu għajnuna lill-barranin residenti, li wassal għall-formazzjoni ta' leġjun Franċiż u Taljan, dan tal-aħħar immexxi mill-eżiljat Giuseppe Garibaldi. [[File:Caseros.jpg|thumb|Ir-rebħa tal-Armata l-Kbira fil-Battalja ta' Caseros mmarkat it-twaqqigħ ta' Juan Manuel de Rosas.]] Fl-1845, il-Gran Brittanja u Franza intervjenew kontra Rosas biex jirrestawraw il-kummerċ għal-livelli normali fir-reġjun. L-isforzi tagħhom kienu ineffettivi u, fl-1849, għajjien bil-gwerra, it-tnejn irtiraw wara li ffirmaw trattat favorevoli għal Rosas. Deher li fl-aħħar se taqa' Montevideo meta bdiet rewwixta kontra Rosas, immexxija minn Justo José de Urquiza, gvernatur tal-provinċja Arġentina ta' Entre Ríos. L-intervent Brażiljan f'Mejju 1851 f'isem il-Colorados, flimkien mar-rewwixta, biddel is-sitwazzjoni u Oribe ġie megħlub. L-assedju ta' Montevideo tneħħa u l-Gwerra l-Kbira finalment ġiet fi tmiemha. Montevideo ppremja l-appoġġ tal-Brażil billi ffirma trattati li jikkonfermaw id-dritt tal-Brażil li jintervjeni fl-affarijiet interni tal-Urugwaj. Skont it-trattati tal-1851, il-Brażil intervjena militarment fl-Urugwaj kemm-il darba qies li kien meħtieġ. Fl-1865, l-Imperatur tal-Brażil, il-President tal-Arġentina, u l-Ġeneral ta' Colorado Venancio Flores, il-kap tal-gvern Urugwajan li t-tnejn kienu għenu biex jiksbu l-poter, iffurmaw l-Alleanza Tripla. L-Alleanza Tripla ddikjarat gwerra lill-mexxej tal-Paragwaj Francisco Solano López. Il-Gwerra tal-Paragwaj li rriżultat ntemmet bl-invażjoni tal-Paragwaj u t-telfa tiegħu mill-armati tat-tliet pajjiżi kollha. Montevideo intuża bħala stazzjon tal-provvista mill-flotta Brażiljana u esperjenzat perjodu ta' prosperità u kalma relattiva matul il-gwerra. Fl-1867 inbniet l-ewwel linja tal-ferrovija fl-Urugwaj u ġiet inawgurata fergħa ffurmata minn ferrovija miġbuda miż-żwiemel. L-Amministrazzjoni tal-Ferroviji attwali tal-Istat tal-Urugwaj żżomm 2,900 km ta 'netwerk ferrovjarju estensibbli. Il-gvern kostituzzjonali tal-Ġeneral Lorenzo Batlle y Grau (1868-72) irażżan ir-Rivoluzzjoni tal-Lanez l-Bojod. Wara sentejn ta' ġlied, ġie ffirmat ftehim ta' paċi fl-1872 li ta sehem lill-Whites fl-emolumenti u l-funzjonijiet tal-gvern permezz tal-kontroll ta' erba' dipartimenti tal-Urugwaj. [[File:Tuyuti1.jpg|thumb|Truppi Urugwajani fit-trinek fil-Battalja ta' Tuyutí fl-1866, matul il-Gwerra tat-Tripla Alleanza]] Dan it-twaqqif tal-politika ta' koparteċipazzjoni kien jirrappreżenta t-tfittxija għal formula ġdida ta' kompromess ibbażata fuq il-koeżistenza tal-partit fil-poter u l-partit tal-oppożizzjoni. Minkejja dan il-ftehim, il-ħakma ta' Colorado kienet mhedda mir-Rivoluzzjoni Tricolor falluta tal-1875 u r-Rivoluzzjoni Quebracho fl-1886. L-isforz ta' Colorado biex inaqqas l-abjad għal tliet dipartimenti biss qanqal rewwixta abjad tal-1897, li spiċċat bil-ħolqien ta' 16-il dipartiment, li l-abjad minnhom issa kellhom kontroll fuq sitta. Il-bojod ingħataw ⅓ tas-siġġijiet fil-Kungress. Din id-diviżjoni tal-poter damet sakemm il-President José Batlle y Ordóñez waqqaf ir-riformi politiċi tiegħu, li wasslu għall-aħħar rewwixta tal-abjad fl-1904 li ntemmet bil-Battalja ta' Masoller u l-mewt tal-mexxej abjad Aparicio Saravia. Bejn l-1875 u l-1890, il-militar sar iċ-ċentru tal-poter. Matul dan il-perjodu awtoritarju, il-gvern ħa passi lejn l-organizzazzjoni tal-pajjiż bħala stat modern, li jħeġġeġ it-trasformazzjoni ekonomika u soċjali tiegħu. Ġew organizzati gruppi ta' pressjoni (magħmulin prinċipalment minn negozjanti, sidien tal-art u industrijalisti) li kellhom influwenza qawwija fuq il-gvern. Segwa perjodu ta' tranżizzjoni (1886-90), li matulu l-politiċi bdew jerġgħu jiksbu l-art mitlufa u seħħet xi parteċipazzjoni ċivili fil-gvern. Wara l-Gwerra l-Kbira, kien hemm żieda notevoli fin-numru ta' immigranti, l-aktar mill-Italja u Spanja. Fl-1879, il-popolazzjoni totali tal-pajjiż kienet aktar minn 438,500. L-ekonomija rriflettiet rebound notevoli (jekk murija b'mod grafiku, fuq kollox determinanti ekonomiċi oħra relatati) fit-trobbija tal-bhejjem u l-esportazzjonijiet. Montevideo sar ċentru finanzjarju importanti fir-reġjun u ċentru ta 'distribuzzjoni għal oġġetti mill-Arġentina, il-Brażil u l-Paragwaj. === seklu 20 === [[File:Palaciosalvouruguay.jpg|thumb|Il-Palacio Salvo, mibni f'Montevideo bejn l-1925 u l-1928, darba kien l-ogħla bini fl-Amerika Latina.]] Il-mexxej ta' Colorado José Batlle y Ordóñez ġie elett president fl-1903. Is-sena ta' wara, l-abjad mexxew rewwixta rurali, u tmien xhur ta' ġlied imdemmi seħħew qabel ma l-mexxej tagħhom, Aparicio Saravia, inqatel fil-battalja. Il-forzi tal-gvern kienu rebbieħa, li wasslu għat-tmiem tal-politika ta 'ko-parteċipazzjoni li kienet bdiet fl-1872. Batlle serva żewġ termini (1903-07 u 1911-15) li matulhom, ħa vantaġġ mill-istabbiltà tan-nazzjon u l-prosperità ekonomika dejjem tikber , istitwixxa riformi kbar, bħal programm ta' benesseri, involviment tal-gvern f'ħafna aspetti tal-ekonomija, u eżekuttiv plural. Gabriel Terra ħa l-presidenza f'Marzu 1931. L-inawgurazzjoni tiegħu ħabtet mal-effetti tad-Depressjoni l-Kbira, u l-klima soċjali kienet tensa minħabba n-nuqqas ta' impjiegi. Kien hemm ġlied li fihom mietu pulizija u xellugin. Fl-1933, Terra organizza kolp ta' stat, li xolji l-Assemblea Ġenerali u ħadet b'digriet. Fl-1934 ġiet promulgata kostituzzjoni ġdida, li ttrasferiet is-setgħat lill-president. B’mod ġenerali, il-gvern ta' Terra dgħajjef jew innewtralizza n-nazzjonaliżmu ekonomiku u r-riforma soċjali. Fl-1938 saru elezzjonijiet ġenerali u l-kunjati ta' Terra, il-Ġeneral Alfredo Baldomir, ġie elett president. Taħt pressjoni mill-unjins u l-Partit Nazzjonali, Baldomir sostna elezzjonijiet ħielsa, il-libertà tal-istampa, u kostituzzjoni ġdida. Għalkemm Baldomir iddikjara l-Urugwaj newtrali fl-1939, bastimenti tal-gwerra Brittaniċi u l-vapur Ġermaniż Admiral Graf Spee ġġieldu battalja mhux 'il bogħod mill-kosta Urugwajana. L-Ammirall Graf Spee ħa kenn f'Montevideo, talab kenn f'port newtrali, iżda aktar tard ġie ordnat jitlaq. [[File:Admiral Graf Spee Flames.jpg|thumb|left|L-għarqa tal-cruiser Ġermaniż Admiral Graf Spee huwa l-aktar avveniment magħruf li seħħ fl-Urugwaj matul it-Tieni Gwerra Dinjija.]] Fl-1945, l-Urugwaj iffirma formalment id-Dikjarazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti u daħal fit-Tieni Gwerra Dinjija, li wassal lill-pajjiż biex jiddikjara gwerra lill-Ġermanja u lill-Ġappun. Wara t-tmiem tal-gwerra, sar membru fundatur tan-Nazzjonijiet Uniti. Fl-aħħar tas-snin ħamsin, parzjalment minħabba tnaqqis globali fid-domanda għall-prodotti agrikoli Urugwajani, l-Urugwajani sofrew tnaqqis qawwi fil-livell tal-għajxien tagħhom, li wassal għal militanza studenteska u inkwiet tax-xogħol. Fis-sittinijiet, tfaċċat grupp armat ta' terroristi ta' gwerillieri urbani Marxist-Leninist, magħruf bħala t-Tupamaros, li kienu involuti f'attivitajiet bħal estorsjoni, serq, attakki, ħtif u qtil, minbarra li ppruvaw iwaqqgħu l-gvern. === Reġim ċivili-militari === Il-President Jorge Pacheco ddikjara stat ta' emerġenza fl-1968, segwit minn sospensjoni ulterjuri tal-libertajiet ċivili fl-1972. reġim militari. === Preżenti === [[File:Batlle1.jpg|thumb|L-eks President Urugwajan Jorge Batlle mal-eks President Amerikan George HW Bush fl-2003]] Kostituzzjoni ġdida, abbozzata mill-militar, ġiet miċħuda f'referendum f'Novembru 1980. Wara r-referendum, il-forzi armati ħabbru pjan għal ritorn għall-gvern ċivili, u saru elezzjonijiet nazzjonali fl-1984. Il-mexxej tal-Partit Colorado, Julio María Sanguinetti rebaħ il-presidenza u serva mill-1985 sal-1990. L-ewwel amministrazzjoni ta' Sanguinetti implimentat riformi ekonomiċi u kkonsolidat id-demokrazija wara s-snin tal-pajjiż taħt il-ħakma militari. Luis Alberto Lacalle, tal-Partit Nazzjonali, rebaħ l-elezzjonijiet presidenzjali tal-1989 u referendum approva amnestija għal dawk li jiksru d-drittijiet tal-bniedem. Sanguinetti reġa' ġie elett fl-1994. Iż-żewġ presidenti komplew ir-riformi strutturali ekonomiċi mibdija wara r-restawr tad-demokrazija u riformi importanti oħra kienu mmirati lejn it-titjib tas-sistema elettorali, is-sigurtà soċjali, l-edukazzjoni u s-sigurtà pubblika. == Ġeografija == [[File:Uruguay fisico.png|thumb|Mappa topografika tal-Urugwaj]] B'176,214 km² (68,037 sq mi) ta 'art kontinentali u 142,199 km² (54,903 sq mi) ta' ilma ġurisdizzjonali u gżejjer żgħar tax-xmajjar, l-Urugwaj huwa t-tieni l-iżgħar nazzjon sovran fl-Amerika t'Isfel (wara s-Surinam) u t-tielet l-iżgħar territorju (Gujana Franċiża) l-iżgħar). Il-pajsaġġ prinċipalment fih pjanuri mimlijin u meded ta' muntanji baxxi (xfafar) b'artijiet baxxi kostali fertili. L-Urugwaj għandu 660 km (410 mil) ta’ kosta. Il-pajjiż huwa kopert minn netwerk dens tax-xmajjar, magħmul minn erba 'baċini tax-xmajjar jew deltas: il-Baċir tal-Plata, ix-Xmara Urugwaj, il-Laguna Merín u x-Xmara Negro. Ix-xmara interna ewlenija hija r-Río Negro. Tul il-kosta Atlantika hemm diversi laguni. L-ogħla punt fil-pajjiż huwa Cerro Catedral, li s-samit tiegħu jilħaq 514 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar fis-Sierra de Carapé. Lejn il-Lbiċ hemm ir-Río de la Plata, estwarju tax-Xmara Urugwaj (xmara li tifforma l-fruntiera tal-punent tal-pajjiż). Montevideo hija l-kapitali nazzjonali l-aktar fin-nofsinhar fl-Ameriki u t-tielet l-aktar fin-nofsinhar fid-dinja (wara Canberra u Wellington). L-Urugwaj huwa l-uniku pajjiż fl-Amerika t'Isfel li jinsab kompletament fin-Nofsinhar tat-Tropiku tal-Kaprikornu u huwa l-istat sovran l-aktar fin-Nofsinhar fid-dinja meta ordnat mill-iktar punt tat-tramuntana tal-latitudni. Hemm għaxar parks nazzjonali fl-Urugwaj: ħamsa fiż-żoni umdi tal-Lvant, tlieta fil-muntanji ċentrali u wieħed fil-punent tul ix-Xmara Urugwaj. L-Urugwaj huwa dar għall-ekoreġjun terrestri tas-savana Urugwajana. Il-pajjiż kellu punteġġ medju tal-Indiċi tal-Integrità tal-Pajsaġġ tal-Foresti tal-2019 ta' 3.61/10, li kklassifika fil-147 post globalment fost 172 pajjiż. === Klima === [[File:Koppen-Geiger Map URY present.svg|thumb|left|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen-Geiger għall-Urugwaj]] Jinsabu għal kollox fiż-żona moderata tan-Nofsinhar, l-Urugwaj għandu klima relattivament beninna u pjuttost uniformi mal-pajjiż kollu. Skont il-Klassifikazzjoni tal-Klima Köppen, il-biċċa l-kbira tal-pajjiż għandu klima subtropikali umda (Cfa). F'xi punti biss tal-Kosta Atlantika u fuq is-samits ta' l-għoljiet ogħla ta' Cuchilla Grande il-klima għandha klima oċeanika (Cfb). Il-pajjiż għandu erba' staġuni: is-sajf jibda minn Diċembru sa Marzu u x-xitwa minn Ġunju sa Settembru. Il-varjazzjonijiet staġjonali huma evidenti, iżda l-estremi tat-temperatura huma rari. Is-Sjuf huma ttemprati mill-irjieħ tal-Atlantiku u kesħa intensa mhix magħrufa fix-xitwa. Għalkemm qatt ma' jkun kiesaħ ħafna, il-ġlata sseħħ kull sena matul ix-xhur tax-xitwa u l-preċipitazzjoni, bħal sleet u silġ, isseħħ kważi kull xitwa, iżda l-borra hija rari ħafna; Dan iseħħ kull sentejn f'elevazzjonijiet ogħla, iżda kważi dejjem mingħajr akkumulazzjoni. Kif ikun mistenni bl-abbundanza tiegħu ta 'ilma, umdità għolja u ċpar huma komuni. In-nuqqas ta' muntanji, li jaġixxu bħala ostakli klimatiċi, jagħmlu l-lokalitajiet kollha vulnerabbli għal irjieħ qawwija u bidliet rapidi fit-temp hekk kif fronti jew maltempati jiknes madwar il-pajjiż. Dawn il-maltempati jistgħu jkunu qawwija; Jistgħu jġibu maltempati, silġ, u xi kultant anke tornadoes. Il-pajjiż jesperjenza ċikluni extratropikali iżda mhux ċikluni tropikali, minħabba l-fatt li l-Oċean Atlantiku t'Isfel rarament ikun sħun biżżejjed għall-iżvilupp tagħhom. Kemm it-temp tas-sajf kif ukoll tax-xitwa jista' jvarja minn jum għall-ieħor bil-mogħdija ta' fronti tal-maltemp, fejn riħ sħun mit-tramuntana jista’ kultant ikun segwit minn riħ kiesaħ (pampero) mill-Pampas Arġentina. Għalkemm kemm it-temperatura kif ukoll il-preċipitazzjoni huma pjuttost uniformi mal-pajjiż kollu, hemm differenzi konsiderevoli fit-territorju kollu. It-temperatura medja annwali tal-pajjiż hija 17.5 °C (63.5 °F), li tvarja minn 16 °C (61 °F) fix-Xlokk għal 19 °C (66 °F) fil-majjistral. [68] It-temperaturi tax-xitwa jvarjaw minn medja ta' kuljum ta' 11°C (52°F) fin-nofsinhar sa 14°C (57°F) fit-tramuntana, filwaqt li t-temperaturi medji ta' kuljum tas-sajf ivarjaw minn 21°C (70°F) fix-Xlokk u 25 °C (77 °F) fil-majjistral. Ix-Xlokk huwa konsiderevolment aktar frisk mill-bqija tal-pajjiż, speċjalment matul ir-rebbiegħa, meta l-ilma kiesaħ tal-oċean wara x-xitwa jkessaħ it-temperatura tal-arja u jġib aktar umdità f'dak ir-reġjun. Madankollu, in-nofsinhar tal-pajjiż jirċievi inqas xita mit-tramuntana. Pereżempju, Montevideo tirċievi madwar 1,100 millimetru (43 in) ta' preċipitazzjoni fis-sena, filwaqt li l-belt ta' Rivera fil-grigal tirċievi 1,600 millimetru (63 in). L-aktar xita qawwija sseħħ fix-xhur tal-ħarifa, għalkemm l-aktar perjodi ta' xita frekwenti jseħħu fix-xitwa. Iżda xorta d-differenza mhix kbira biżżejjed biex tikkunsidra staġun niexef jew imxarrab, perjodi ta' nixfa jew xita eċċessiva jistgħu jseħħu fi kwalunkwe ħin matul is-sena. It-temperaturi estremi nazzjonali fil-livell tal-baħar huma 44 °C (111 °F) fil-belt ta' Paysandú (20 ta' Jannar, 1943) u l-belt ta’ Florida (14 ta' Jannar, 2022), u -11.0 °C (12.2 °F) fi il-belt ta' Melo (14 ta' Ġunju, 1967). == Gvern u politika == [[File:Palacio Legislativo--.JPG|thumb|Palazz Leġiżlattiv (Palacio Legislativo), Montevideo]] L-Urugwaj hija repubblika demokratika rappreżentattiva b'sistema presidenzjali. Il-membri tal-gvern jiġu eletti għal terminu ta' ħames snin permezz ta' sistema ta' suffraġju universali. L-Urugwaj huwa stat unitarju: il-ġustizzja, l-edukazzjoni, is-saħħa, is-sigurtà, il-politika barranija u d-difiża huma amministrati fil-pajjiż kollu. Il-Poter Eżekuttiv huwa eżerċitat mill-president u kabinett ta' 14-il ministru. [[File:Palacio Piria, Montevideo 05.jpg|thumb|Palazz Piria (Palacio Piria), sede tal-Qorti Suprema tal-Ġustizzja]] Is-setgħa leġiżlattiva hija kkostitwita mill-Assemblea Ġenerali, magħmula minn żewġ kmamar: il-Kamra tad-Deputati, magħmula minn 99 membru li jirrappreżentaw id-19-il dipartiment, eletti għal perjodu ta' ħames snin ibbażati fuq rappreżentanza proporzjonali; u l-Kamra tas-Senaturi, magħmula minn 31 membru, li minnhom 30 huma eletti għal terminu ta' ħames snin ibbażat fuq rappreżentanza proporzjonali u l-viċi president, li jippresiedi l-kamra u għandu d-dritt tal-vot. Is-setgħa ġudizzjarja hija eżerċitata mill-Qorti Suprema, il-Qorti Suprema, u l-imħallfin fil-pajjiż kollu. Il-membri tal-Qorti Suprema huma eletti mill-Assemblea Ġenerali; Il-membri tal-Qorti Suprema jintgħażlu mill-Qorti Suprema bil-kunsens tas-Senat, u l-imħallfin jinħatru direttament mill-Qorti Suprema. L-Urugwaj adotta l-kostituzzjoni attwali tiegħu fl-1967. === Diviżjonijiet amministrattivi === [[File:Departments of Uruguay (map).png|thumb|Diviżjonijiet amministrattivi]] Il-pajjiż huwa maqsum fi 19-il dipartiment. Il-gvern dipartimentali huwa eżerċitat mis-Sindki (Eżekuttiv Komuni) u l-Bordijiet Dipartimentali (Leġiżlattivi Komuni). Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija 3,070,000 abitant (1988) u hija kkonċentrata bil-kbir (87 fil-mija) fiċ-ċentri urbani. === Relazzjonijiet barranin === [[File:Sede Del Mercosur 02.jpg|thumb|Kwartieri ġenerali tas-Suq Komuni tan-Nofsinhar, Montevideo]] Il-politika barranija tal-pajjiż hija mmexxija mill-Ministeru tal-Affarijiet Barranin. L-Urugwaj tradizzjonalment kellu rabtiet politiċi u kulturali b'saħħithom mal-pajjiżi ġirien tiegħu u mal-Ewropa, u r-relazzjonijiet internazzjonali tiegħu ġew iggwidati mill-prinċipji tan-nonintervent u l-multilateraliżmu. Il-pajjiż huwa membru fundatur ta' organizzazzjonijiet internazzjonali bħan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, is-Suq Komuni tan-Nofsinhar u l-Assoċjazzjoni tal-Integrazzjoni tal-Amerika Latina. Il-kwartieri ġenerali ta' dawn l-aħħar tnejn jinsabu fil-kapitali tagħha Montevideo, u għalhekk ir-rwol tal-belt tqabbel ma' dak ta' Brussell fl-Ewropa. L-Urugwaj għandu żewġ tilwim dwar il-fruntieri mhux ikkontestati mal-Brażil, fuq Isla Brasilera u r-reġjun tax-Xmara Invernada ta' 235 km2 (91 sq mi) qrib Masoller. Iż-żewġ pajjiżi ma jaqblux dwar liema tributarju jirrappreżenta s-sors leġittimu tax-Xmara Quaraí/Cuareim, li tiddefinixxi l-fruntiera fl-aħħar taqsima kkontestata, skont it-trattat tal-fruntiera tal-1851 bejn iż-żewġ pajjiżi. Madankollu, dawn it-tilwim fuq il-fruntieri ma żammewx liż-żewġ pajjiżi milli jkollhom relazzjonijiet diplomatiċi ta’ ħbiberija u rabtiet ekonomiċi b’saħħithom. S'issa, iż-żoni kkontestati jibqgħu de facto taħt il-kontroll Brażiljan, bi ftit jew xejn sforz reali mill-Urugwaj biex jasserixxi t-talbiet tiegħu. L-Urugwaj huwa wkoll membru fundatur tal-Forum ta' Stati Żgħar (FOSS), grupp volontarju u informali tan-Nazzjonijiet Uniti. Il-pajjiż gawda relazzjonijiet ta' ħbiberija mal-Istati Uniti mit-tranżizzjoni tiegħu lura għad-demokrazija. Ir-rabtiet kummerċjali bejn iż-żewġ pajjiżi kibru bl-iffirmar ta' trattat ta' investiment bilaterali fl-2004 u Ftehim ta’ Qafas ta’ Kummerċ u Investiment f’Jannar 2007. L-Istati Uniti u l-Urugwaj kkoperaw ukoll fuq kwistjonijiet militari, u ż-żewġ pajjiżi kellhom rwoli importanti fl-Istati Uniti. Missjoni ta' Stabbilizzazzjoni tan-Nazzjonijiet f'Ħaiti. Fl-2017, l-Urugwaj iffirma t-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari. Reġgħet ingħaqdet ukoll mat-Trattat Inter-Amerikan ta' Assistenza Reċiproka (TIAR jew "Patt ta' Rio") fl-2020. L-Urugwaj huwa t-52 l-iktar pajjiż paċifiku fid-dinja, skont l-Indiċi Globali tal-Paċi tal-2024. === Militari === [[File:R.O.C Marine Corps M41A3 Walker Bulldog front view.jpg|thumb|left|Monument għat-tank ħafif M41 Walker Bulldog tal-Armata Urugwajana]] [[File:Formación A-37B Fuerza Aérea Uruguaya.jpg|thumb|Żewġ Air Force Cessna A-37 Dragonfly waqt titjira]] Il-Forzi Armati Urugwajani huma kostituzzjonalment subordinati għall-President tar-Repubblika, permezz tal-Ministru tad-Difiża. Il-persunal tal-forzi armati jammonta għal madwar 18,000 għall-Armata, 6,000 għan-Navy u 3,000 għall-Air Force. L-ingaġġ huwa volontarju fi żmien ta' paċi, iżda l-gvern għandu l-awtorità li jirrekluta f'sitwazzjonijiet ta' emerġenza. L-Urugwaj jinsab fl-ewwel post fid-dinja f'termini per capita għall-kontribuzzjonijiet tiegħu lill-forzi taż-żamma tal-paċi tan-Nazzjonijiet Uniti, b'2,513 suldat u uffiċjal f'10 missjonijiet taż-żamma tal-paċi tan-NU. Sa Frar 2010, l-Urugwaj kellu 1,136 persunal militari skjerat f'Ħaiti b'appoġġ għall-MINUSTAH u 1,360 skjerat b'appoġġ għall-MONUC fil-Kongo. F'Diċembru 2010, il-Ġeneral Maġġur Urugwajan Gloodtdofsky inħatar Kap tal-Osservaturi Militari u kap tal-Grupp tal-Osservaturi Militari tan-Nazzjonijiet Uniti fl-Indja u l-Pakistan. Minn Mejju 2009, l-omosesswali tħallew iservu fil-militar wara li l-Ministru tad-Difiża ffirma digriet li jgħid li l-politika tar-reklutaġġ militari ma tibqax tiddiskrimina fuq il-bażi tal-orjentazzjoni sesswali, l-Istati Uniti pprovdew $1.7 miljun lill-Urugwaj f'assistenza militari, inkluż $1 miljun f'Finanzjament Militari Barrani u $480,000 f'Edukazzjoni u Taħriġ Militari Internazzjonali. === Infurzar tal-liġi === [[File:National Police of Uruguay coat of arms.png|thumb|]] Il-Pulizija Nazzjonali tal-Urugwaj hija forza tal-pulizija nazzjonali u istituzzjonali tar-Repubblika tal-Urugwaj, imwaqqfa fit-18 ta' Diċembru, 1829. Jiddependi fuq il-Fergħa Eżekuttiva permezz tal-Ministeru tal-Intern. Il-missjoni ewlenija tagħha hija li tipproteġi l-eżerċizzju ħieles tad-drittijiet u l-libertajiet, tiggarantixxi ordni, sigurtà interna, tiżgura l-konformità mal-liġijiet, tassisti u tipproteġi n-nies, tipprevjeni t-twettiq ta' reati, tiggarantixxi s-sigurtà f'postijiet u spettakli pubbliċi, tirreprimi mgieba li jikkostitwixxu reati u reati. == Ekonomija == [[File:GDP per capita development of Uruguay.svg|thumb|Evoluzzjoni tal-PGD per capita mill-1900]] Fl-1991, il-pajjiż esperjenza żieda fl-istrajkijiet biex jikseb kumpens tal-pagi biex jikkumpensa għall-inflazzjoni u biex jopponi l-privatizzazzjonijiet mixtieqa mill-gvern ta' Luis Alberto Lacalle. Fl-1992 kien imsejjaħ strajk ġenerali, u l-politika ta' privatizzazzjoni ġiet miċħuda b'mod wiesa' b'referendum (71.6% kontra l-privatizzazzjoni tat-telekomunikazzjoni). Fl-1994 u l-1995, l-Urugwaj ffaċċja diffikultajiet ekonomiċi kkawżati mil-liberalizzazzjoni tal-kummerċ barrani, li żiedet id-defiċit kummerċjali. Il-Montevideo Gas Company u l-linja tal-ajru Pluna ġew mgħoddija lis-settur privat, iżda l-pass tal-privatizzazzjoni naqas fl-1996. L-Urugwaj esperjenza kriżi ekonomika u finanzjarja kbira bejn l-1999 u l-2002, prinċipalment effett indirett tal-problemi ekonomiċi tal-Arġentina. L-ekonomija naqset 11% u l-qgħad tela għal 21%. Minkejja s-severità tax-xokkijiet kummerċjali, l-indikaturi finanzjarji tal-Urugwaj baqgħu aktar stabbli minn dawk tal-ġirien tiegħu, riflessjoni tar-reputazzjoni soda tiegħu fost l-investituri u l-klassifikazzjoni tal-bonds sovrani ta' grad ta' investiment, waħda minn tnejn biss fl-Amerika t’Isfel. [[File:World Trade Center Montevideo.jpg|thumb|Montevideo World Trade Center]] Fl-2004, il-gvern Batlle ffirma ftehim ta' stand-by triennali ta' $1.1 biljun mal-Fond Monetarju Internazzjonali (IMF), li jimpenja lill-pajjiż għal surplus fiskali primarju sostanzjali, inflazzjoni baxxa, tnaqqis konsiderevoli fid-dejn estern, u diversi riformi strutturali maħsuba biex itejbu. kompetittività u jattiraw investiment barrani. L-Urugwaj temm il-ftehim fl-2006 wara li ħallas minn qabel id-dejn tiegħu, iżda żamm diversi mill-impenji tal-politika. Vázquez, li ħa l-kariga f'Marzu 2005, ħoloq il-Ministeru tal-Iżvilupp Soċjali u fittex li jnaqqas ir-rata tal-faqar tal-pajjiż b'Pjan Nazzjonali ta' Għajnuna ta' Emerġenza Soċjali (PANES) ta' $240 miljun, li pprovda trasferiment monetarju kondizzjonali kull xahar ta' madwar 75 dollaru għal aktar. minn 100,000 dar f'faqar estrem. Bi skambju, dawk li jirċievu benefiċċji kienu meħtieġa li jipparteċipaw f’xogħol fil-komunità, jiżguraw li t-tfal tagħhom jattendu l-iskola kuljum, u għaddew minn kontrolli tas-saħħa regolari. Wara l-inadempjenza tal-Arġentina fl-2001, il-prezzijiet fl-ekonomija Urugwajana għamlu varjetà ta 'servizzi, inklużi teknoloġija tal-informazzjoni u kompetenza arkitettonika, li darba kienu għaljin wisq f'ħafna swieq barranin, esportabbli. Bejn l-2007 u l-2009, l-Urugwaj kien l-uniku pajjiż fl-Ameriki li teknikament ma esperjenzax riċessjoni (żewġ kwarti konsekuttivi ta' tnaqqis). Il-qgħad laħaq l-inqas livell rekord ta' 5.4% f’Diċembru 2010 qabel tela’ għal 6.1% f’Jannar 2011. Filwaqt li l-qgħad għadu f'livell baxx, l-IMF innota żieda fil-pressjonijiet inflazzjonarji, u l-PGD tal-Urugwaj kiber b’10.4% matul l-ewwel nofs ta' 2010. Skont stimi tal-FMI, l-Urugwaj jikseb tkabbir reali tal-PGD ta' bejn 8 % u 8.5 % fl-2010, segwit minn tkabbir ta' 5 % fl-2011 u 4 % fis-snin ta' wara. Id-dejn pubbliku gross ikkuntratta fit-tieni kwart tal-2010, wara ħames perjodi konsekuttivi ta' żieda sostnuta, laħaq il-21,885 miljun dollaru, ekwivalenti għal 59.5% tal-PGD. L-Urugwaj kklassifikat fit-63 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2023. === Agrikoltura === [[File:Viña en Otoño.jpg|thumb|Vinja fl-Urugwaj]] Fl-2010, is-settur agrikolu orjentat lejn l-esportazzjoni tal-Urugwaj kkontribwixxa 9.3% tal-PGD u impjega 13% tal-forza tax-xogħol. L-istatistika uffiċjali mill-Ministeru tal-Agrikoltura u l-Bhejjem tal-Urugwaj tindika li t-trobbija tal-baqar u tan-nagħaġ fl-Urugwaj tokkupa 59.6% tal-art. Il-perċentwal jiżdied aktar għal 82.4% me t-trobbija tal-bhejjem hija marbuta ma' attivitajiet agrikoli oħra bħall-produzzjoni tal-ħalib, l-għalf, u r-rotazzjoni mata' għelejjel bħar-ross. Skont il-FAOSTAT, l-Urugwaj huwa wieħed mill-akbar produtturi fid-dinja tas-sojja (9th), suf (12th), laħam taż-żiemel (14th), xama’ tan-naħal (14th) u sfarġel (17th). Il-maġġoranza tal-farms (25,500 minn 39,120) huma mmexxija mill-familja; Iċ-ċanga u s-suf jirrappreżentaw l-attivitajiet ewlenin u s-sors ewlieni tad-dħul għal 65% minnhom, segwiti mill-produzzjoni tal-ħxejjex bi 12%, il-produzzjoni tal-ħalib bi 11%, it-trobbija tal-ħnieżer bi 2% u t-trobbija tat-tjur ukoll bi 2%. Iċ-ċanga hija l-prodott ewlieni tal-esportazzjoni tal-pajjiż, b'total ta' aktar minn biljun dollaru fl-2006. Fl-2007, l-Urugwaj kellu merħla ta' baqar ta' 12-il miljun ras, li jagħmilha l-pajjiż bl-akbar numru ta' baqar per capita (3.8). Madankollu, 54% huma f'idejn 11% tal-produtturi, li għandhom minimu ta' 500 ras. Fl-estrem l-ieħor, 38 % tal-produtturi jisfruttaw artijiet żgħar u għandhom merħliet medji ta' inqas minn mitt ras. === Turiżmu === [[File:Punta del este3.jpg|thumb|Punta del Este hija waħda mid-destinazzjonijiet turistiċi ewlenin fil-Kon tan-Nofsinhar.]] L-industrija tat-turiżmu hija parti importanti mill-ekonomija Urugwajana. Fl-2012 kien stmat li s-settur kien jammonta għal 97,000 impjieg u (direttament u indirettament) 9% tal-PGD. [[File:Colo do sac 1.jpg|thumb|Il-belt kolonjali storika ta' Colonia del Sacramento]] Fl-2023, 3.8 miljun turist daħlu fl-Urugwaj, li l-maġġoranza tagħhom kienu Arġentini u Brażiljani, segwiti miċ-Ċileni, il-Paragwajani, l-Amerikani u l-Ewropej ta' diversi nazzjonalitajiet. Esperjenzi kulturali fl-Urugwaj jinkludu l-esplorazzjoni tal-wirt kolonjali tal-pajjiż, kif jista' jinstab f'Colonia del Sacramento. Montevideo, il-kapitali tal-pajjiż, hija dar għall-aktar għażla diversa ta 'attivitajiet kulturali. Monumenti storiċi bħall-Mużew Torres García u l-Istadium Centenario, li ospitaw l-ewwel Tazza tad-Dinja fl-istorja, huma eżempji. Madankollu, sempliċiment jimxu fit-toroq jippermetti lit-turisti jesperjenzaw il-kultura ikkulurita tal-belt. Waħda mill-attrazzjonijiet naturali ewlenin tal-Urugwaj hija Punta del Este. Punta del Este tinsab fuq peniżola żgħira 'l barra mill-kosta tax-Xlokk tal-Urugwaj. Il-bajjiet tagħha huma maqsuma f'Mansa, jew ġenb ġentili (xmara) u Brava, jew naħa imħatteb (oċean). Il-Mansa huwa l-aktar adattat għall-għawm tax-xemx, snorkeling, u opportunitajiet oħra ta' rikreazzjoni baxxi, filwaqt li l-Brava huwa l-aktar adattat għal sports ta' avventura, bħas-surfing. Punta del Este tmiss mal-belt ta' Maldonado, filwaqt li lejn il-grigal tul il-kosta hemm ir-resorts iżgħar ta' La Barra u José Ignacio. L-Urugwaj huwa l-pajjiż tal-Amerika Latina li jirċievi l-aktar turisti meta mqabbel mal-popolazzjoni tiegħu. Għall-Urugwaj, it-turiżmu Arġentin huwa essenzjali, peress li jirrappreżenta 56% tat-turiżmu estern li jirċievu kull sena u 70% matul ix-xhur tas-sajf. Għalkemm vacationers Arġentini huma suq fil-mira importanti għat-turiżmu fl-Urugwaj, f'dawn l-aħħar snin il-pajjiż irnexxielu jpoġġi lilu nnifsu bħala destinazzjoni turistika importanti fi swieq oħra, li jirċievi fluss għoli ta' viżitaturi minn pajjiżi bħall-Brażil, il-Paragwaj u l-Istati Uniti, fost oħrajn. === Trasport === [[File:Вид на монтевидеоский порт.jpg|thumb|Port ta' Montevideo]] [[File:Aeropuerto carrasco.jpg|thumb|Ajruport Internazzjonali Carrasco, Montevideo]] Il-port ta' Montevideo, li jimmaniġġja aktar minn 1.1 miljun kontenitur fis-sena, huwa l-aktar terminal tal-kontejners avvanzat fl-Amerika t'Isfel. Il-baċir tiegħu jista 'jimmaniġġja bastimenti b'fundar ta' 14-il metru (46 pied). Disa' krejnijiet gantry jippermettu bejn 80 u 100 moviment fis-siegħa. Il-port ta' Nueva Palmira huwa punt reġjonali importanti ta' trasferiment tal-merkanzija u fih terminals kemm privati ​​kif ukoll statali. L-Ajruport Internazzjonali ta' Carrasco kien inizjalment inawgurat fl-1947 u fl-2009, Puerta del Sur, is-sid u l-operatur tal-ajruport, b'investiment ta' $165 miljun, kkummissjonat lil Rafael Viñoly Arquitectos biex jespandi u jimmodernizza l-faċilitajiet eżistenti b'terminal ġdid u spazjuż tal-passiġġieri. biex tiżdied il-kapaċità u jistimulaw it-tkabbir tan-negozju u t-turiżmu fir-reġjun. Il-ġurnal Bordier ibbażat f'Londra għażel l-Ajruport Internazzjonali ta' Carrasco, li jservi Montevideo, bħala wieħed mill-aqwa erba' ajruporti fid-dinja fis-27 edizzjoni tiegħu. L-ajruport jista' jimmaniġġja sa 4.5 miljun utent fis-sena. PLUNA kienet il-linja tal-ajru tal-bandiera tal-Urugwaj u kellha l-kwartieri ġenerali tagħha f'Carrasco. L-Ajruport Internazzjonali ta' Punta del Este, li jinsab 15-il kilometru minn Punta del Este fid-Dipartiment ta' Maldonado, huwa t-tieni terminal tal-ajru l-aktar traffikuż fl-Urugwaj, mibni mill-perit Urugwajan Carlos Ott. Ġie inawgurat fl-1997. L-Amministrazzjoni tal-Ferroviji tal-Istat hija l-korp awtonomu inkarigat mit-trasport ferrovjarju u l-manutenzjoni tan-netwerk ferrovjarju. L-Urugwaj għandu madwar 1,200 km (750 mi) ta' ferroviji operattivi. Sal-1947, madwar 90% tas-sistema ferrovjarja kienet proprjetà Brittanika. Fl-1949, il-gvern nazzjonalizza l-ferroviji, flimkien mat-tramms elettriċi u l-Montevideo Water Company. Madankollu, fl-1985 il-“Pjan Nazzjonali tat-Trasport” issuġġerixxa li l-ferroviji tal-passiġġieri kienu għaljin wisq biex jissewwew u jinżammu. Il-ferroviji tal-merkanzija se jkomplu għal tagħbijiet ta' aktar minn 120 tunnellata, iżda t-trasport bil-karozza tal-linja sar l-alternattiva "ekonomika" għall-vjaġġaturi. Is-servizz tal-passiġġieri twaqqaf fl-1988. Madankollu, is-servizz tal-passiġġieri bil-ferrovija lejn Montevideo reġa' beda fl-1993 u issa jinkludi tliet linji suburbani. [[File:Aeropuerto Punta del Este.png|thumb|Ajruport Internazzjonali ta' Punta del Este (Aeropuerto Internacional de Punta del Este)]] Toroq pavimentati jgħaqqdu Montevideo maċ-ċentri urbani l-oħra tal-pajjiż, l-awtostradi ewlenin iwasslu għall-fruntiera u għall-ibliet ġirien. Bosta toroq mhux pavimentati jgħaqqdu rziezet u bliet żgħar. Ħafna mis-servizz domestiku tal-merkanzija u tal-passiġġieri tal-pajjiż huwa bit-triq aktar milli bil-ferrovija. Rivera Il-pajjiż għandu diversi servizzi internazzjonali tal-karozzi tal-linja li jgħaqqdu l-belt kapitali u tal-fruntiera mal-pajjiżi ġirien. Dawn jinkludu 17-il destinazzjoni fl-Arġentina, u l-bliet kapitali taċ-Ċili u l-Paragwaj. === Telekomunikazzjonijiet === L-industrija tat-telekomunikazzjoni hija aktar żviluppata minn ħafna mill-pajjiżi l-oħra tal-Amerika Latina, billi hija l-ewwel pajjiż fl-Ameriki li kiseb kopertura sħiħa tat-telefon diġitali fl-1997. Is-sistema tat-telefon hija kompletament diġitalizzata u għandha kopertura tajba ħafna madwar il-pajjiż. Is-sistema hija tal-istat u kien hemm proposti kontroversjali biex tiġi privatizzata parzjalment mis-snin disgħin. Is-suq tat-telefonija ċellulari huwa kondiviż mill-ANTEL tal-istat u żewġ kumpaniji privati, Movistar u Claro. === Enerġija === Aktar minn 97% tal-elettriku tal-Urugwaj ġej minn enerġija rinnovabbli. Il-bidla drastika, li saret f’inqas minn għaxar snin u mingħajr fondi mill-gvern, naqqset l-ispejjeż tal-elettriku u l-carbon footprint tal-pajjiż. Ħafna mill-elettriku ġej minn faċilitajiet idroelettriċi u wind farms. L-Urugwaj m'għadux jimporta l-elettriku. Fl-2021, l-Urugwaj kellu, f'termini ta' elettriku rinnovabbli installat, 1,538 MW f'enerġija idroelettrika, 1,514 MW f'enerġija mir-riħ (il-35 l-akbar fid-dinja), 258 MW f'enerġija solari (is-66 l-akbar fid-dinja) u 423 MW f'bijomassa. == Demografija == L-Urugwajani huma ta' oriġini predominantement Ewropea, b'aktar minn 87.7% tal-popolazzjoni li tiddikjara antenati Ewropej fiċ-ċensiment tal-2011. Ħafna mill-Urugwajani ta' antenati Ewropej huma dixxendenti ta' immigranti tas-seklu 19 u 20 minn Spanja u l-Italja, u sa ċertu punt mill-Ġermanja, Franza u. Gran Brittanja. L-ewwel settlers kienu emigraw mill-Arġentina. Nies ta' dixxendenza Afrikana jirrappreżentaw madwar ħamsa fil-mija tat-total. Hemm ukoll komunitajiet Ġappuniżi importanti. B'mod ġenerali, il-kompożizzjoni etnika hija simili għall-provinċji Arġentini ġirien, kif ukoll in-Nofsinhar tal-Brażil. Bejn l-1963 u l-1985, huwa stmat li emigraw 320,000 Urugwajan. L-aktar destinazzjonijiet popolari għall-emigranti Urugwajani huma l-Arġentina, segwiti mill-Istati Uniti, l-Awstralja, il-Kanada, Spanja, l-Italja u Franza. Fl-2009, għall-ewwel darba f’44 sena, il-pajjiż ra influss ġenerali pożittiv meta qabbel l-immigrazzjoni mal-emigrazzjoni. Ingħataw 3,825 permess ta' residenza fl-2009, meta mqabbla ma' 1,216 fl-2005. 50% tar-residenti legali ġodda ġejjin mill-Arġentina u l-Brażil. Liġi dwar l-immigrazzjoni li għaddiet fl-2008 tagħti lill-immigranti l-istess drittijiet u opportunitajiet bħaċ-ċittadini, bir-rekwiżit li juru dħul fix-xahar ta' $650. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni tal-Urugwaj hija ħafna inqas minn dik ta' pajjiżi oħra tal-Amerika Latina. L-età medja tagħha hija ta' 35.3 snin, ogħla mill-medja dinjija minħabba r-rata baxxa tat-twelid tagħha, l-istennija tal-ħajja għolja u rata relattivament għolja ta' emigrazzjoni fost iż-żgħażagħ. Kwart tal-popolazzjoni għandha inqas minn 15-il sena u madwar sitta għandha 60 sena jew aktar. Fl-2017, ir-rata medja tal-fertilità totali (TFR) fl-Urugwaj kienet ta' 1.70 tifel u tifla mwielda għal kull mara, taħt ir-rata ta' sostituzzjoni ta' 2.1. Dan jibqa’ konsiderevolment taħt il-quċċata ta' 5.76 tifel u tifla mwielda għal kull mara fl-1882. Montevideo hija l-unika belt kbira, b'madwar 1.9 miljun abitant, aktar minn nofs il-popolazzjoni totali tal-pajjiż. Il-bqija tal-popolazzjoni urbana tgħix f'madwar 30 post. Rapport tal-2017 tal-IDB dwar il-kundizzjonijiet tax-xogħol fin-nazzjonijiet tal-Amerika Latina kklassifika lill-Urugwaj bħala l-mexxej tar-reġjun b'mod ġenerali u fis-subindiċi kollha ħlief wieħed, inklużi s-sess, l-età, id-dħul, il-formalità u l-parteċipazzjoni tax-xogħol. ==== Kompożizzjoni razzjali u etnika fl-Urugwaj (ċensiment tal-2011) ==== * Abjad 87.7% * Iswed 4.6% * Indiġeni 2.4% * Asja tal-Lvant 0.2% * Oħrajn/ebda 5.1% === Reliġjon === [[File:Iglesia de San Carlos 1.jpg|thumb|Il-Knisja ta' San Carlos Borromeo f'San Carlos hija waħda mill-eqdem knejjes fl-Urugwaj.]] Il-Kristjaneżmu huwa l-aktar reliġjon importanti fl-Urugwaj. Il-pajjiż m'għandux reliġjon uffiċjali; Il-Knisja u l-Istat huma uffiċjalment separati, u l-libertà reliġjuża hija garantita. Stħarriġ tal-2008 mill-INE tal-Urugwaj wera li l-Kristjaneżmu Kattoliku huwa r-reliġjon ewlenija, b'45.7% - 81.4% tal-popolazzjoni; 9.0% huma Insara mhux Kattoliċi, 0.6% huma animisti jew umbandisti (reliġjon Afro-Brażiljana), u 0.4% huma Lhud. 30.1% iddikjaraw li jemmnu f'alla, iżda ma jappartjenu għall-ebda reliġjon, filwaqt li 14% kienu atei jew agnostiċi. Fost il-komunità Armena mdaqqsa ta' Montevideo, ir-reliġjon dominanti hija l-Kristjaneżmu, speċifikament l-Appostolika Armena. Osservaturi politiċi jqisu lill-Urugwaj bħala l-aktar pajjiż sekulari fl-Amerika. Is-sekularizzazzjoni tal-Urugwaj bdiet bir-rwol relattivament minuri tal-knisja fl-era kolonjali, meta mqabbla ma' partijiet oħra tal-Imperu Spanjol. In-numru żgħir ta' popli indiġeni fl-Urugwaj u r-reżistenza ħarxa tagħhom għall-proselitiżmu naqqsu l-influwenza tal-awtoritajiet ekkleżjastiċi. Wara l-indipendenza, ideat antiklerikali nfirxu lejn l-Urugwaj, partikolarment minn Franza, u kompliet tnaqqru l-influwenza tal-knisja. Fl-1837 ġie rikonoxxut iż-żwieġ ċivili u fl-1861 l-istat ħa f'idejh it-tmexxija taċ-ċimiterji pubbliċi. Fl-1907 id-divorzju ġie legalizzat u fl-1909 kull istruzzjoni reliġjuża kienet ipprojbita fl-iskejjel tal-istat. Taħt l-influwenza tal-politiku Colorado José Batlle y Ordóñez (1903-1911), is-separazzjoni sħiħa tal-knisja u l-istat ġiet introdotta bil-kostituzzjoni l-ġdida tal-1917. Il-kapitali ta 'l-Urugwaj għandha 12-il sinagoga u komunità ta' 20,000 Lhudi mill-2011. Laħqet il-quċċata ta' 50,000 f'nofs is-sittinijiet, l-Urugwaj għandu l-ogħla rata ta' aliyah fid-dinja bħala perċentwal tal-popolazzjoni Lhudija. === Lingwa === L-Ispanjol huwa l-lingwa nazzjonali de facto. L-Ispanjol Urugwajan, bħala varjant tar-River Plate, juża kemm voseo kif ukoll yeísimo (bi [ʃ] jew [ʒ]) u għandu influwenza kbira mill-lingwa Taljana u d-djaletti differenti tagħha, peress li jinkorpora lunfardo. Fiż-żoni tal-fruntiera mal-Brażil fil-Grigal tal-pajjiż, huwa mitkellem il-Portugiż Urugwajan, li jikkonsisti f'taħlita ta' Spanjol mal-Portugiż Brażiljan. Huwa djalett mingħajr ortografija definita formalment u mingħajr ebda rikonoxximent uffiċjali. L-Ingliż huwa l-aktar lingwa barranija mifruxa fost il-poplu Urugwajan, billi hija parti mill-kurrikulu edukattiv. Peress li hemm ftit nies indiġeni fil-popolazzjoni, mhuwiex maħsub li l-lingwi indiġeni jibqgħu fl-użu attiv fil-pajjiż. Djalett ieħor mitkellem kien Patois, li huwa djalett Oċċitan. Id-djalett kien mitkellem prinċipalment fid-dipartiment ta' Colonia, fejn stabbilixxew l-ewwel pellegrini, fil-belt imsejħa La Paz. Illum il-ġurnata hija meqjusa bħala lingwa mejta, għalkemm xi anzjani tal-belt hawn fuq imsemmija għadhom jipprattikawha. Għad hemm trattati bil-miktub tal-lingwa fil-Biblioteca Valdense (Biblioteca Valdense) fil-belt ta' Colonia Valdense, Dipartiment ta' Colonia. Kelliema Patois ġew l-Urugwaj mill-Piedmont. Oriġinarjament kienu Waldenses, li saru Waldenses, u taw isimhom lill-belt Colonia Valdense, li tradotta mill-Ispanjol tfisser "Kolonja Waldense". Fl-2001, il-Lingwa tas-Sinjali Urugwajana (LSU) ġiet rikonoxxuta bħala l-lingwa uffiċjali tal-Urugwaj permezz tal-Liġi 17,378. === Edukazzjoni === [[File:Facultad de Medicina, Montevideo 25.jpg|thumb|left|Fakultà tal-Mediċina tal-Università tar-Repubblika, imwaqqfa fl-1849]] L-edukazzjoni fl-Urugwaj hija sekulari, b'xejn u obbligatorja għal 14-il sena, li tibda fl-età ta' 4 snin. Is-sistema hija maqsuma f'sitt livelli ta' edukazzjoni: edukazzjoni inizjali (3-5 snin); primarja (6-11-il sena); skola sekondarja bażika (12-14-il sena); sekondarja għolja (15-17-il sena); edukazzjoni ogħla (18-il sena 'l fuq); u edukazzjoni gradwata. L-edukazzjoni pubblika hija r-responsabbiltà ewlenija ta' tliet istituzzjonijiet: il-Ministeru tal-Edukazzjoni u l-Kultura, li jikkoordina l-politiki edukattivi, l-Amministrazzjoni Nazzjonali tal-Edukazzjoni Pubblika, li tifformula u timplimenta politiki dwar l-edukazzjoni inizjali u sekondarja, u l-Università tar-Repubblika, responsabbli għall-ogħla livell. edukazzjoni. Fl-2009, il-gvern ippjana li jinvesti 4.5% tal-PGD fl-edukazzjoni. L-Urugwaj jikklassifika ħafna f'testijiet standardizzati bħal PISA fil-livell reġjonali, iżda jqabbel b'mod mhux favorevoli mal-medja tal-OECD u huwa wkoll taħt xi pajjiżi b'livelli ta' dħul simili Fit-test PISA tal-2006, l-Urugwaj kellu waħda mid-devjazzjonijiet standard ogħla bejn l-iskejjel. varjabbiltà sinifikanti skont il-livell soċjoekonomiku. L-Urugwaj huwa parti mill-proġett One Laptop per Child, u fl-2009 sar l-ewwel pajjiż fid-dinja li pprovda laptop lil kull student tal-iskola primarja, bħala parti minn Plan Ceibal. Matul il-perjodu 2007-2009, 362,000 student u 18,000 għalliem ipparteċipaw fil-programm; madwar 70% tal-laptops ingħataw lil tfal li ma kellhomx kompjuters id-dar. Il-programm OLPC jirrappreżenta inqas minn 5% tal-baġit tal-edukazzjoni tal-pajjiż. ==== Edukazzjoni ==== In-numru totali ta' HEIs fl-Urugwaj jammonta għal sbatax-il istituzzjoni universitarja, erba' istituti terzjarji privati ​​mhux universitarji u żewġ istituti pubbliċi (Università tar-Repubblika, Università Teknoloġika). Oħra universitajiet fl-Urugwaj huma: Universidad Católica del Uruguay, Universidad ORT Urugwaj, Universidad de Montevideo, Universidad de la Empresa, Universitario Autónomo del Sur Università CLAEH. == Kultura == Il-kultura Urugwajana hija Ewropea b'mod qawwi u l-influwenzi tagħha fin-Nofsinhar tal-Ewropa huma partikolarment importanti. It-tradizzjoni gaucho kienet element importanti fl-arti u l-folklor kemm tal-Urugwaj kif ukoll tal-Arġentina. === Mużika === [[File:Tango dancers in Montevideo.png|thumb|Żeffiena tango f'Montevideo]] [[File:Murgas (Vazquez, Marzo 2005 -2).jpg|thumb|Murgueras fil-Karnival]] Il-mużika folk u popolari tal-Urugwaj taqsam mhux biss l-għeruq gaucho tagħha mal-Arġentina, iżda wkoll dawk tat-tango. Wieħed mill-aktar tangos famużi, "La cumparsita" (1917), inkiteb mill-kompożitur Urugwajan Gerardo Matos Rodríguez. Candombe huwa żfin folkloristiku li jsir fil-Karnival, speċjalment il-Karnival Urugwajan, prinċipalment minn Urugwajani ta' dixxendenza Afrikana. Il-kitarra hija l-istrument mużikali ppreferut, u f’konkors popolari tradizzjonali msejjaħ payada żewġ kantanti, kull wieħed bil-kitarra, jieħdu dawra biex jimprovisaw versi bl-istess melodija. Il-mużika folk tissejjaħ kant popolari u tinkludi xi kitarristi u kantanti bħal Alfredo Zitarrosa, José Carbajal "El Sabalero", Daniel Viglietti, Los Olimareños, u Numa Moraes. It-tango affettwa wkoll il-kultura Urugwajana, speċjalment matul is-seklu 20, partikolarment fis-snin tletin u erbgħin b'kantanti Urugwajani bħal Julio Sosa de Las Piedras. Meta l-kantant famuż tango Carlos Gardel kellu 29 sena biddel in-nazzjonalità tiegħu biex ikun Urugwajan, u qal li kien twieled f'Tacuarembó, iżda dan is-sotterfuġju x’aktarx li sar biex ma jħallux lill-awtoritajiet Franċiżi jarrestawh talli ma rreġistrax fl-armata Franċiża għal l-Ewwel Gwerra. Gardel twieled fi Franza u trabba fi Buenos Aires. Hu qatt ma għex fl-Urugwaj. Madankollu, fl-1999 ġie stabbilit mużew ta’ Carlos Gardel f’Valle Edén, qrib Tacuarembó. Ir-rock and roll infaqa' għall-ewwel darba fuq il-pubbliku Urugwajan mal-wasla tal-Beatles u bands Brittaniċi oħra fil-bidu tas-sittinijiet F’Montevideo dehret mewġa ta' baned, fosthom Los Shakers, Los Mockers, Los Iracundos, Los Moonlights u Los Malditos, li saru. figuri importanti fl-hekk imsejħa invażjoni Urugwajana tal-Arġentina. Il-baned popolari tal-Invażjoni Urugwajana kantaw bl-Ingliż. === Kċina === l-biċċa l-kbira tal-platti Urugwajani huma minn Spanja, Franza u l-Italja, riżultat tal-immigrazzjoni kkawżata mill-gwerer tal-passat fl-Ewropa. L-ikliet ta' kuljum ivarjaw bejn laħmijiet, għaġin ta' kull tip, ross, deżerti ħelwin u oħrajn, bil-laħam ikun il-platt ewlieni, għaliex l-Urugwaj huwa wieħed mill-akbar produtturi fid-dinja ta' laħam ta' kwalità. Fost il-platti tipiċi hemm: l-asado Urugwajan (barbecue kbir jew mixwi ta' kull tip ta' laħam), ħaruf mixwi, chivito (sandwich li fih laħam grilled fin, ħass, tadam, bajd moqli, perżut, żebbuġ u oħrajn, u servut ma' fries), Milanese (tip ta' laħam panzat moqli), tortellini, spagetti, gnocchi, ravjoli, ross u ħaxix. Wieħed mill-aktar ħelu kkunsmat fl-Urugwaj huwa d-dulce de leche (ħelu tal-ħalib oriġinarjament mill-Amerika Latina li jiġi ppreparat billi bil-mod issaħħan iz-zokkor u l-ħalib). L-aktar ħelu tipiku huwa l-alfajor, li hija għaġina żgħira, mimlija bid-dulce de leche u miksija biċ-ċikkulata jew meringue. Jiġi f'diversi tipi, mili, daqsijiet u marki. Deżerti tipiċi oħra huma l-pastafrola (tip ta' kejk mimli bil-pejst tal-isfarġel), chajá (meringue, sponge kejk, krema bit-tarjola u frott, ħawħ u frawli huma tipikament miżjuda). Mate hija l-aktar xarba tipika fl-Urugwaj, hija xarba portabbli li l-Urugwajani jieħdu f'kull tip ta 'postijiet. === Midja === L-indiċi globali tal-libertà tal-istampa ta' Reporters Without Borders poġġa lill-Urugwaj fid-19-il post minn 180 pajjiż inklużi fir-rapport fl-2019. Il-libertà tal-espressjoni u l-istampa huma ggarantiti mill-Kostituzzjoni, b'riżervi għal dawk li jinċitaw il-vjolenza jew “jinsultaw lin-nazzjon. " L-Urugwajani għandhom aċċess għal aktar minn 100 gazzetta privata ta' kuljum u ta' kull ġimgħa, aktar minn 100 stazzjon tar-radju u madwar 20 kanal tat-televiżjoni terrestri, u t-televiżjoni bil-kejbil hija disponibbli b'mod wiesa'. It-tradizzjoni twila tal-libertà tal-istampa tal-Urugwaj kienet ristretta ħafna matul is-snin tad-dittatorjat militari. Fl-ewwel jum tiegħu fil-kariga, f’Marzu 1985, Sanguinetti reġa' rrestawra l-libertà sħiħa tal-istampa. Konsegwentement, il-gazzetti Montevideo, li jirrappreżentaw il-gazzetti ewlenin kollha fl-Urugwaj, żiedu konsiderevolment iċ-ċirkolazzjoni tagħhom. Ir-radju u t-televiżjoni tal-Istat huma operati mis-servizz tax-xandir uffiċjali SODRE. Xi gazzetti huma proprjetà jew marbuta mal-partiti politiċi ewlenin. El Día kienet l-aktar gazzetta prestiġjuża fil-pajjiż sal-mewt tagħha fil-bidu tad-disgħinijiet, imwaqqfa fl-1886 mill-mexxej tal-partit Colorado u (aktar tard) president José Batlle y Ordóñez. El País, il-gazzetta tar-rivali Partido Blanco, għandha l-akbar ċirkolazzjoni. Fittex huwa l-akbar rivista tal-aħbarijiet ta' kull ġimgħa tal-Urugwaj u jservi bħala forum importanti għall-analiżi politika u ekonomika Għalkemm tbigħ biss madwar 16,000 kopja fil-ġimgħa, il-qarrejja stmati tiegħu jaqbżu l-50,000. === Sport === [[File:Estadio centenario 2.JPG|thumb|Centennial Stadium (Estadio Centenario)]] Il-futbol huwa l-aktar sport popolari fl-Urugwaj. L-ewwel partita internazzjonali barra l-Gżejjer Brittaniċi ntlagħbet bejn l-Urugwaj u l-Arġentina f’Montevideo f’Lulju 1902. L-Urugwaj rebaħ id-deheb fl-Olimpjadi ta’ Pariġi tal-1924 u għal darb’oħra fl-1928 f’Amsterdam. It-tim tal-futbol Urugwajan rebaħ it-Tazza tad-Dinja tal-FIFA darbtejn. L-Urugwaj rebaħ it-tournament inawgurali fuq il-ħamrija domestika fl-1930 u għal darb'oħra fl-1950, b'mod famuż għeleb lill-favoriti domestiċi Brażil fil-partita finali. L-Urugwaj rebaħ il-Copa América (tournament internazzjonali għan-nazzjonijiet u l-mistednin tal-Amerika t'Isfel) 15-il darba, bħall-Arġentina, l-aktar reċenti fl-2011. L-Urugwaj għandu bil-bosta l-iżgħar popolazzjoni minn kwalunkwe pajjiż li rebaħ Tazza tad-Dinja. Minkejja s-suċċess bikri tagħhom, huma tilfu tliet Tazzi tad-Dinja f’erba’ tentattivi mill-1994 sal-2006. L-Urugwaj kellu prestazzjoni denja ħafna fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2010, wara li wasal sas-semifinali għall-ewwel darba f’40 sena. Diego Forlán ingħata l-premju Ballon d'Or bħala l-aqwa plejer tat-tournament tal-2010 Fil-klassifika ta' Ġunju 2012, l-Urugwaj tpoġġa bħala t-tieni l-aħjar tim fid-dinja, skont il-klassifika dinjija tal-FIFA, l-ogħla punt tiegħu fl-istorja. tal-futbol, ​​li jaqa’ wara l-ewwel post tat-tim nazzjonali tal-futbol Spanjol. L-Urugwaj esporta 1,414 plejer tal-futbol matul is-snin 2000, kważi daqs il-plejers daqs il-Brażil u l-Arġentina. Fl-2010, il-gvern Urugwajan ippromulga miżuri mmirati biex iżommu l-atturi fil-pajjiż. Il-futbol daħal l-Urugwaj b’baħrin u ħaddiema Ingliżi fl-aħħar tas-seklu 19. B'inqas suċċess, introduċew ir-rugby u l-cricket. Hemm żewġ klabbs tal-futbol ibbażati f’Montevideo, Nacional u Peñarol, li huma ta' suċċess f'tournaments nazzjonali u tal-Amerika t'Isfel u rebħu tliet Tazza Interkontinentali kull wieħed. Meta ż-żewġ klabbs jilagħbu lil xulxin, huwa magħruf bħala l-Clasico Urugwajan u huwa l-aktar rivalità importanti fl-Urugwaj u waħda mill-akbar fil-kontinent Amerikan. Minbarra l-futbol, ​​l-aktar sport popolari fl-Urugwaj huwa l-basketball. It-tim nazzjonali tagħhom ikkwalifika għat-Tazza tad-Dinja tal-Basketball 7 darbiet, aktar spiss minn pajjiżi oħra tal-Amerika t'Isfel ħlief il-Brażil u l-Arġentina. L-Urugwaj ospita t-Tazza tad-Dinja tal-Baskitbol uffiċjali għall-Kampjonat tad-Dinja tal-FIBA tal-1967 u l-Kampjonat Uffiċjali tal-Baskitbol tal-Ameriki fl-1988, 1997 u huwa ospitanti tal-FIBA ​​AmeriCup 2017. <gallery> File:Collage Landmarks of Montevideo.jpg|Montevideo File:Pocitos, 11300 Montevideo, Montevideo Department, Uruguay - panoramio (29).jpg|Pocitos, Montevideo File:Montevideo pkindsvater 11.jpg|Pocitos, Montevideo File:Escuela "Brasil".jpg|Pocitos, Montevideo File:Iglesia y Colegio Nuestra Señora de Fátima, Pocitos.JPG|Pocitos, Montevideo File:Playa Pocitos.jpg|Pocitos, Montevideo File:El Uruguay a través de un siglo page 147.tif|Pocitos, Montevideo File:Canelones-Monument.jpg|Canelones File:Catedral "Nuestra Señora de Guadalupe" en Julio de 2021.jpg|Canelones File:Catedral de Nuestra Señora de Guadalupe. Ubicada en el departamento de Canelones. Vista global.JPG|Canelones File:Salto Uruguay visto del puerto.jpg|Salto Oriental File:Plaza Artigassssss.jpg|Salto Oriental File:Calle de los Suspiros, Colonia del Sacramento, Uruguay - panoramio.jpg|Colonia del Sacramento File:Ruinas del Convento San Francisco Javier.jpg|Colonia del Sacramento File:Colo do sac 1.jpg|Colonia del Sacramento File:Faro de Colonia del Sacramento + Ruinas del Convento San Francisco Javier.jpg|Colonia del Sacramento File:Colonia-RuinsGovernorsHouse.jpg|Colonia del Sacramento File:Colonia de Sacramento.jpg|Colonia del Sacramento File:Obelisco a la Gloria de los Héroes.jpg|Artigas File:Iglesiaart.JPG|Artigas File:Liceo 1 Artigas.JPG|Artigas File:Jefatura de Policía 1.jpg|Artigas File:ARTIGAS 08A.jpg|Artigas File:Piedra pintada23.JPG|Artigas File:Puente Concordia 2.jpg|Artigas File:Estadio Matias Gonzalez.JPG|Artigas File:Hotel San Eugenio del Cuareim - 4 estrellas.jpg|Artigas File:Balneario Municipal Artigas.JPG|Artigas File:Parque Rodo Artigas 1.JPG|Artigas File:Parque Rodo Artigas.JPG|Artigas File:ARTIGAS 03 PATRIMONIO NACIONAL.jpg|Artigas File:ARTIGAS 01.jpg|Artigas File:Obelisco - Plaza Internacional - Frontera de la Paz - Livramento - Rivera.jpeg|Rivera File:Rivera Centro2.jpg|Rivera File:Rivera Street.JPG|Rivera File:RiveraCerroMarconi.jpg|Rivera File:Iglesia Catedral de Maldonado I.JPG|Maldonado File:Torre del Vigia - Maldonado.JPG|Maldonado File:BasilicaPaysandu.jpg|Paysandú File:Estación Paysandú (AFE).jpg|Paysandú File:Teatro Florencio Sánchez (Paysandú).jpg|Paysandú File:Paysandú - Puerto 3.jpg|Paysandú File:Palacio de la Intendencia Municipal de Paysandú.jpg|Paysandú File:Puerto de Paysandú.jpg|Paysandú File:Monumento a Leandro Gómez - Plaza Constitución - Paysandú.JPG|Paysandú File:Puente General Artigas.jpg|Paysandú File:Catedral San José de Mayo.jpg|San José de Mayo File:Vista de la ciudad de San Jose.jpg|San José de Mayo File:San José de Mayo 1.jpg|San José de Mayo File:Sj 17495.jpg|San José de Mayo File:Tacuarembó plaza Artigas.jpg|Tacuarembó File:Tacuarembó Intendencia e iglesia 01.jpg|Tacuarembó File:Lago Iporá.JPG|Tacuarembó File:IFD Tacuarembo.JPG|Tacuarembó File:Monumento Artigas - Plaza Constitución - Melo - Vista de monumento y plaza.JPG|Melo File:Catedral de Melo (2000).JPG|Melo File:Melo.jpg|Melo File:Catedral de Melo desde Bº.Sóñora de día.JPG|Melo File:Mercedes plaza independencia 2020.jpg|Mercedes File:MercedesInundado.JPG|Mercedes File:Vista del ex Banco Hipotecario de Rocha.JPG|Rocha File:Teatro 25 de Mayo. Rocha. Uruguay.jpg|Rocha File:Iglesia Nuestra Señora de los Remedios, Rocha 1.jpg|Rocha File:Calle Rocha 1.jpg|Rocha File:Calle Rocha 2.jpg|Rocha File:Madre e hijo - monumento 03.JPG|Rocha File:Artigas (Plaza Rocha).JPG|Rocha File:FloridachurchUY.jpg|Florida File:Iglesia San Cono - Florida.jpg|Florida File:Terminal de Omnibus Florida.jpg|Florida File:Plaza Rivera, Minas.jpg|Minas File:Virgen Verdun 2.jpg|Minas File:Monumento a Cristóbal Colón en plaza Independencia de la ciudad de Durazno 01.JPG|Durazno File:Iglesia San Pedro, interior.JPG|Durazno File:Casa del Dr. Emilio Penza.jpg|Durazno File:MUSE CASA de RIVERA.jpg|Durazno File:Quiosco Glorieta.JPG|Fray Bentos File:Teatro Miguel Young 1.jpg|Fray Bentos File:FiestaAOrillasDelOlimar.jpg|Treinta y Tres File:Quebrada de los Cuervos.jpg|Treinta y Tres File:Liceo3 treintaytres.jpg|Treinta y Tres File:Exestacion.jpg|Trinidad File:Letrastdad.png|Trinidad File:Microcentro.jpg|Trinidad File:Pzaconstitucion.jpg|Trinidad File:Banderatdad.png|Trinidad File:Ctropza.jpg|Trinidad File:Entradatdad.png|Trinidad File:Trinidad ruta 3 entrada sur.jpg|Trinidad File:Monumento a la madre en Flores.JPG|Trinidad File:Museo Departamental de Flores.jpg|Trinidad File:ReservaTalice.jpg|Trinidad File:Fl 9777.jpg|Trinidad File:Fl 9769.jpg|Trinidad File:Trinidad Arregui 06.jpg|Trinidad File:BanderaDeFlores.jpg|Trinidad File:Calle Artigas 25 de Mayo Florida.jpg|Dehra ta' Artigas Street, waħda mill-arterji ewlenin tal-belt ta' 25 de Mayo, Dipartiment ta' Florida. File:Belén, Uruguay 2.jpg|Belén, Urugwaj File:OdacirAr 128.JPG|Nueva Palmira, Colonia File:Paso de los Toros (andén de la estación).jpg|Pjattaforma tal-stazzjon tal-ferrovija, Paso de los Toros, Dipartiment ta' Tacuarembó (Departamento de Tacuarembó) File:Plaza Rivera, Minas.jpg|Pjazza Rivera (Plaza Rivera), Minas hija l-belt kapitali u l-aktar popolata tad-Dipartiment ta' Lavalleja (Departamento de Lavalleeja) File:Parque de Vacaciones UTE ANTEL 2.jpg|L-UTE ANTEL Officials Vacation Park (jew Parque de Minas Hotel Vacacional), hija kolonja tal-vaganzi Urugwajani. Il-kumpless jinsab fil-qalba taż-żona muntanjuża, li tinsab f'km 147, tar-Rotta 12, 345,500, 7 kilometri minn Minas, Lavalleja. Inawgurazzjoni: 26 ta' Ottubru, 1947 (76 sena); Kmamar 161 (11-il casita); Sulari: 2; Wiċċ: 479 Ha; Direttur: Dr Pablo Ferrari; Sid: UTE, ANTEL. File:Parque de Vacaciones UTE-ANTEL fuente.jpg|L-UTE ANTEL Officials Vacation Park (jew Parque de Minas Hotel Vacacional), hija kolonja tal-vaganzi Urugwajani. Il-kumpless jinsab fil-qalba taż-żona muntanjuża, li tinsab f'km 147, tar-Rotta 12, 345,500, 7 kilometri minn Minas, Lavalleja. Inawgurazzjoni: 26 ta' Ottubru, 1947 (76 sena); Kmamar 161 (11-il casita); Sulari: 2; Wiċċ: 479 Ha; Direttur: Dr Pablo Ferrari; Sid: UTE, ANTEL. File:Ruta12y97.jpg|Ir-Rotta 12 hija waħda mir-rotot nazzjonali tal-Urugwaj. Jaqsam in-Nofsinhar tal-pajjiż f'direzzjoni punent-lvant, li jkopri d-dipartimenti ta' Colonja, Flores, Soriano, Florida, Canelones, Lavalleja u Maldonado. File:Ruta12TrazadoURU.svg|Ir-Rotta 12 hija waħda mir-rotot nazzjonali tal-Urugwaj. Jaqsam in-Nofsinhar tal-pajjiż f'direzzjoni punent-lvant, li jkopri d-dipartimenti ta' Colonja, Flores, Soriano, Florida, Canelones, Lavalleja u Maldonado. </gallery> == Ġeografija tal-Urugwaj == [[File:Uruguay T2.png|thumb|Ritratt bis-Satellita]] [[File:Uruguay mapa.png|thumb|Mappa tal-Urugwaj]] [[File:Uruguay fisico.png|thumb|Mappa fiżika tal-Urugwaj]] Ir-Repubblika tal-Lvant tal-Urugwaj tinsab fix-Xlokk tal-Amerika t'Isfel u tmiss mal-Oċean Atlantiku fin-nofsinhar, bejn l-Arġentina u l-Brażil. Hija tinsab fl-emisferu tan-Nofsinhar fuq il-kosta Atlantika tal-Amerika t'Isfel bejn 53 u 58 lonġitudni tal-punent u 30 u 35 latitudni tan-nofsinhar. Hija tillimita lejn il-punent ma 'l-Arġentina, lejn it-Tramuntana u l-Grigal mal-Brażil, u lejn ix-Xlokk ma' l-Oċean Atlantiku, li jifforma l-kosta Urugwajana. Fin-nofsinhar, tiffaċċja r-Río de la Plata, estwarju wiesa 'li jiftaħ lejn in-Nofsinhar tal-Atlantiku. Montevideo, il-kapitali u l-port prinċipali, tinsab fuq ix-xtut tar-Río de la Plata u hija bejn wieħed u ieħor fl-istess latitudni bħal Cape Town u Sydney. L-Urugwaj huwa l-iżgħar nazzjon li jitkellem bl-Ispanjol fl-Amerika t'Isfel, b'erja ta 'art ta' 176,215 km² (li minnhom 175,016 km² hija s-somma totali tad-dipartimenti u 1,199 km² tinkludi s-somma tal-lagi artifiċjali tar-Rio Negro). Teżerċita wkoll is-sovranità tagħha fuq diversi gżejjer li jinsabu fix-Xmara Urugwaj (b'total ta' 105 km²), 16,799 km² ta' ilmijiet ġurisdizzjonali fix-Xmara Urugwaj, Río de la Plata (bl-eċċezzjoni tal-enklavi tal-Gżira Martín García, li tappartjeni għal ir-Repubblika Arġentina) u Laguna Merín; u żona tal-baħar territorjali ta’ 125,057 km². Min-naħa tiegħu, l-Urugwaj iżomm żewġ konfini kkontestati mal-Brażil fir-rigward tat-territorji magħrufa bħala Isla Brasilera u Rincón de Artigas, li jokkupaw żona ta’ 237 km². L-erja totali tat-territorju Urugwajan tkopri km² 318,413. Barra minn hekk, l-Urugwaj huwa l-uniku Stat sovran li t-territorju tiegħu ma jestendix fit-tramuntana tat-30 parallel nofsinhar (meta wieħed iqis il-Gżira Nugent bħala l-punt estrem tat-tramuntana ta 'New Zealand); u għalhekk l-Urugwaj huwa l-aktar pajjiż fin-Nofsinhar tad-dinja. Huwa wkoll l-uniku nazzjon ta 'l-Amerika t'Isfel li jinsab kompletament fin-Nofsinhar tat-Tropiku ta' Kaprikornu, kif ukoll wieħed minn erbgħa biss fid-dinja. Żona: 176,215 km²: 175,016 km² (art): 1,200 km² (ilma); Kosta. 672 km, L-aktar punt baxx: Oċean Atlantiku (0 m); L-ogħla punt: Cerro Catedral (514 m); Fruntieri territorjali Internazzjonali: 1564 km; Brażil 985 km; Arġentina: 579 km; Blata kontinentali: 75,327 km²; Żona ekonomika esklussiva: 142,166 km²; Baħar territorjali: 125,057 km². === Konfini === ==== Daqs tal-fruntiera ==== * Total: 1564 km * Limiti skont il-pajjiż: mal-Arġentina 579 km, mal-Brażil 985 km. ==== Fruntieri mal-Arġentina ==== * Xmara Uruguay (Río Uruguay) -Minn Isla Brasilera sat-tramuntana ta' Ayuí, tiġi segwita l-linja tan-nofs tal-kanal tax-Xmara Urugwaj (skond il-konfigurazzjoni li kellha qabel il-kostruzzjoni tad-diga ta’ Salto Grande). -Minn Ayuí sal-arċipelagu quddiem il-belt ta' Nuevo Berlin, il-limitu jsegwi l-kanal tan-navigazzjoni sal-bifurcation tiegħu fil-kanal La Filomena u l-kanal Medio. -Fil-bifurcation bejn iż-żewġ kanali hemm żewġ tipi ta' limiti: a) għall-ilmijiet, il-kanal La Filomena b) għall-gżejjer, il-kanal Del Medio. -Mill-konfluwenza taż-żewġ kanali sal-parallel li jgħaddi minn Punta Gorda (bokka tax-Xmara Urugwaj) jerġa' jibda l-kanal tan-navigazzjoni jew talweg. Xmara tal-fidda: -Mill-parallel ta' Punta Gorda sal-linja li tgħaqqad Punta Espinillo ma Punta Piedras (Arġentina), huwa l-kanal tan-navigazzjoni. -U minn dan sal-linja li tgħaqqad Punta del Este ma Punta del Cabo San Antonio (Arġentina) ġiet stabbilita l-linja medjana. Oċean Atlantiku: linja konvenzjonali tar-Río de la Plata ġiet stabbilita sa 200 mil. ==== Fruntieri mal-Brażil ==== * (Settur 1) Xmara Cuareim (Río Cuareim) -Fil-konfluwenza tax-xmajjar Urugwaj u Cuareim, fis-settur tal-Gżira Brażiljana, m'hemm l-ebda ftehim totali bejn iż-żewġ pajjiżi ("limitu ikkontestat"). -Fix-Xmara Cuareim, mill-Gżira Brażiljana sal-bokka tan-nixxiegħa Invernada, l-ilmijiet huma komuni (álveo). -Fis-settur bejn il-flussi Invernada, Maneco u Raza Negra, huwa "limitu kkontestat" (Rincón de Artigas). * (Settur 2) Cuchilla Negra -Fil-blades Negra u Santa Ana (sa Cañada del Cementerio) il-baxx huwa segwit, ħlief fis-sezzjoni bejn il-qafas ta' Sobradinho u ċ-Cerro de las Canteras, jiġifieri, bejn il-bliet ta' Rivera u Santana do Livramento , hawn linja konvenzjonali (triq) ġiet immarkata. * Settur 3) Cañada del Cementerio - Xmara Yaguarón (Río Yaguarón): -Mill-Cañada del Cementerio sal-konfluwenza mal-Cañada de la Cerrillada, l-alveo jintuża bħala limitu; Isegwi linja dritta lejn il-parti tat-Tramuntana tal-kurrent San Luis. -Fis-settur ta 'l-art mistagħdra, ġiet stabbilita linja konvenzjonali għan-nixxiegħa ta' San Luis. -Fis-San Luis sal-bokka tagħha fix-Xmara Negro terġa 'lura għall-alveo. -Mill-bar tan-nixxiegħa San Luis sas-sorsi tan-nixxiegħa Mina, f'Cuchilla Grande, ġiet iddemarkata linja dritta konvenzjonali. -Fil-fluss Mina jintuża l-alveo, filwaqt li fix-xmara Yaguarón Chico, mill-mument li fih in-nixxiegħa Mina tgħaddi, sal-bokka tagħha fix-xmara Yaguarón u f’din ix-xmara sa qabel ma tferra l-ilmijiet tagħha fil-Laguna Merín, il- limitu huwa stabbilit fuq il-linja tan-nofs. -Fil-Yaguarón t'isfel, minħabba li huwa navigabbli, il-kriterji jinbidlu u huwa rregolat mit-talweg. * Settur 4) Laguna Merín - Arroyo Chuy: -Mill-bokka tax-Xmara Yaguarón fil-Laguna Merín, hija stabbilita linja dritta konvenzjonali, sa punt li jinsab quddiem Punta Muniz; bejn l-imsemmi punt u Punta Parobé, hemm it-talweg. -Minn Punta Parobé sa Punta Rabotieso hija linja miksura konvenzjonali. -U minn hawn sal-bar tan-nixxiegħa San Miguel, tiġi segwita l-linja medjana, inkluż fil-kurrent, sal-post imsejjaħ Paso Real del San Miguel. -Minn dan il-pass sal-Paso Real tan-nixxiegħa Chuy, il-limitu huwa linja dritta konvenzjonali li min-naħa tagħha tifred l-ibliet Chuy u Chui (hawnhekk hija triq). -Minn-nixxiegħa Chuy sal-bokka tiegħu fl-Oċean Atlantiku, huma kkunsidrati ilmijiet komuni (álveo). * Settur 5) Oċean Atlantiku: -Il-limitu laterali marittimu jieħu bħala referenza l-linja li tibda mill-fanal Chuy perpendikolari mal-linja tal-kosta. Din il-linja tifforma angolu ta' 128° mal-meridjan li jgħaddi mill-fanal. Jestendi sa 200 mil. ==== Talbiet marittimi ==== Blata kontinentali: 200 metru fond jew fil-fond tal-isfruttament. Ilmijiet territorjali: 350 mil nawtiku, titjiriet u navigazzjoni huma garantiti lil hinn minn tnax-il mil nawtiku. === Klima === [[File:Cono-sur-anual-sat.gif|thumb|Immaġini satellitari]] Il-klima tal-Urugwaj tappartjeni kważi għal kollox għall-klima subtropikali umda (Cfa), magħrufa wkoll bħala Pampas, ħlief għal strixxa żgħira ħafna ta 'klima oċeanika (Cfb) fix-Xlokk. Minħabba li jinsab fin-nofsinhar tat-Tropiku ta' Kaprikornu u fit-tramuntana taċ-Ċirku Antartiku, it-territorju kollu jikkorrispondi għaż-żona tal-klima moderata. Il-klima oċeanika, Atlantika jew semi-umda tinsab fiż-żoni kostali tal-Oċean Atlantiku, fix-Xlokk tal-pajjiż u hija dovuta għall-influwenza mill-Oċean Atlantiku u r-Río de la Plata. Taffettwa d-dipartimenti ta' Maldonado, Rocha u x-Xlokk ta' Canelones. Minħabba l-latitudni tiegħu, bejn 30°S u 35°S, l-erba' staġuni huma differenzjati b’mod ċar skont it-temperatura. Madankollu, it-territorju huwa kkaratterizzat minn varjabbiltà kbira fil-kundizzjonijiet tat-temp, minħabba l-altitudni baxxa tat-territorju li tippermetti ċirkolazzjoni atmosferika ħielsa u l-inċidenza ta 'kurrenti tal-baħar sħun (mill-Brażil mit-Tramuntana) u kurrenti tal-baħar kesħin (mill-Malvinas mill- nofsinhar). ==== Perikli naturali ==== Irjieħ qawwija staġjonali (il-pampero huwa riħ kiesaħ u kultant vjolenti li jonfoħ mit-tramuntana tal-pampas Arġentina), nixfiet, xita torrenzjali; Minħabba n-nuqqas ta' muntanji, li jaġixxu bħala ostakli klimatiċi, il-postijiet kollha huma partikolarment vulnerabbli għal bidliet rapidi fil-front tal-klima. === Eżenzjoni === L-eżenzjoni Urugwajana hija kkaratterizzata mill-altitudni baxxa tagħha, maqsuma f'żewġ żoni strutturali kbar: il-penalanuras u l-pjanuri. Jirrappreżenta żona ta' tranżizzjoni bejn il-pjanura tal-Pampas u t-tarka Brażiljana. Għalkemm l-għoli medju ta '140 m s. n. m. jista 'jitqies baxx, l-eżenzjoni ma tikkorrispondix għal pjanura tipika, minħabba l-preżenza kważi kostanti ta' xfafar u srieraq; Dan it-tip ta 'eżenzjoni jissejjaħ peneplain. L-elevazzjonijiet huma assoċjati ma 'żewġ sistemi: ix-xafra Haedo, fit-tramuntana tax-Xmara Negro, u x-xafra Grande, fin-nofsinhar tagħha. Minn dawn iż-żewġ sistemi, xfafar ta 'daqs iżgħar u elevazzjoni huma rilaxxati L-ogħla punt huwa l-Katidral, li jinsab fid-Dipartiment ta' Maldonado, b'514-il metru. Elevazzjonijiet notevoli oħra huma l-Cerro de las Ánimas u l-Ħobża taz-Zokkor f'Maldonado, l-Arequita f'Lavalleja, l-għolja Montevideo bil-fortizza storika tagħha u li minnha suppost ġej l-isem tal-belt, u l-Batoví, ħdejn il-spa ta' Iporá, f'Tacuarembó. Il-pjanuri jew pjanuri ġeneralment ikollhom ħamrija ffurmata minn sedimentazzjoni u fertili ħafna. Jinstabu prinċipalment fuq il-kosta tax-Xmara Urugwaj, il-kosta tar-Río de la Plata u l-kosta Atlantika, din tal-aħħar testendi għall-laguna Merin u l-baċini tax-xmajjar Olimar u Cebollatí. ==== Punti estremi ==== L-aktar punt baxx: Oċean Atlantiku, 0 m 'il fuq. n. m. L-ogħla punt: Cerro Catedral, 514 m 'il fuq mil-livell tal-baħar. n. m., Dipartiment ta' Maldonado ==== Elevazzjonijiet ewlenin ==== <gallery> File:Cerro Pan de Azúcar (Uruguay).jpg|Muntanji Sugarloaf (Cerro Pan de Azúcar), Maldonado File:Cerro Catedral en Uruguay.jpg|Muntanji Katidral (Cerro Catedral), Maldonado File:Cerro Batoví (26055598336).jpg|Muntanji Batoví (Cerro Batoví), Tacuarembó File:Sierra de las Ánimas - panoramio (2).jpg|Muntanji Animas (Cerro de las Ánimas), Maldonado File:Arequita (42565678595).jpg|Muntanji Arequita (Cerro Arequita), Lavalleja </gallery> === Użu tal-art === F'dawn l-aħħar deċennji, l-Urugwaj esperjenza bidliet fl-użu tal-artijiet tiegħu, kif ukoll proċess li qed jikber ta' reġjonalizzazzjoni produttiva. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |- bgcolor="#ececec" !'''Uso''' !! '''1961''' !! '''1966''' !! '''1970''' !! '''1980''' !! '''1990''' !! '''2000''' |- |Qasam naturali tal-bhejjem||<center> 78,6%</center>||<center>74,7%</center>||<center>72,6%</center>||<center>70,3%</center>||<center>71,8%</center>||<center>66,2%</center> |- |Qasam tal-bhejjem b'titjib estensiv||<center> s/d</center>||<center>1,3%</center>||<center>2,7%</center>||<center>4,3%</center>||<center>1,8%</center>||<center>3,8%</center> |- |Għalqa tal-bhejjem b'mergħat artifiċjali||<center> s/d</center>||<center>1,8%</center>||<center>2,0%</center>||<center>2,8%</center>||<center>3,7%</center>||<center>6,8%</center> |- |Art b'għelejjel annwali tal-għalf||<center>3,5%</center>||<center>2,8%</center>||<center>1,8%</center>||<center>1,3%</center>||<center>1,9%</center>||<center>2,4%</center> |- |Art ikkultivata||<center>7,8%</center>||<center>7,5%</center>||<center>6,4%</center>||<center>4,9%</center>||<center>3,5%</center>||<center>3,4%</center> |- |Siġar tal-frott, vinji u uċuħ tar-raba' ortikulturali||<center>0,7%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,6%</center>||<center>0,5%</center>||<center>0,4%</center> |- |Foresti indiġeni||<center>2,6%</center>||<center>2,4%</center>||<center>2,7%</center>||<center>2,5%</center>||<center>2,8%</center>||<center>3,3%</center> |- |Art tal-foresti||<center>0,8%</center>||<center>0,8%</center>||<center>0,7%</center>||<center>1,0%</center>||<center>1,1%</center>||<center>3,8%</center> |- |Art mhux produttiva||<center>1,7%</center>||<center>1,8%</center>||<center>2,4%</center>||<center>1,8%</center>||<center>1,2%</center>||<center>1,2%</center> |- |Użi oħra||<center>4,4%</center>||<center>6,4%</center>||<center>7,9%</center>||<center>10,5%</center>||<center>11,8%</center>||<center>8,7%</center> |- |'''Total'''||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center>||<center>'''100,0%'''</center> |} ==== Art irrigata ==== 7.700 km² (1997 est.) === Ambjent === ==== Problemi attwali ==== Fost l-aktar serji hemm il-kontaminazzjoni tal-ilma fil-baċiri ewlenin tiegħu, il-konsegwenzi tal-agrikoltura intensifikata, u t-telf tal-bijodiversità. ==== Ftehim internazzjonali ==== Hija membru tat-trattati internazzjonali li ġejjin relatati mal-kwistjoni: | class=wikitable ! Tratado !! Firma !! Ratificación !! |- <!-- | colspan=4 style="text-align:center" | '''Geografía:''' |- --> | [[Trattat Antartiku]] || {{celda|N/A}} || {{fecha|11|1|1980}}<ref group=lower-roman name=Adh /><ref group=lower-roman name=AdhX>Junto con el instrumento de adhesión Uruguay realizó una declaración en la que, entre otras menciones de estilo y legalidad, declaró dejar «reservados los derechos que le corresponden en la Antártida de acuerdo con el Derecho Internacional».</ref> || <ref>{{ċita web|url=https://documents.ats.aq/ATCM31/fr/ATCM31_fr001_s.pdf#page=501|título=Informe Final de la Trigésima Primera Reunión Consultiva del Tratado Antártico|editorial=Secretaría del Tratado Antártico|fecha=2008|ubicación=Buenos Aires|fechaacceso=2022-11-22|página=503}}</ref> <!-- |- | colspan=4 style="text-align:center" | '''Medio ambiente:''' --> |- | [[Konvenzjoni Qafas tan-Nazzjonijiet Uniti dwar it-Tibdil fil-Klima]] || {{fecha|4|6|1992}} || {{fecha|18|8|1994}} || <ref>{{ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetailsIII.aspx?src=IND&mtdsg_no=XXVII-7&chapter=27&Temp=mtdsg3&clang=_en|título= 7 . United Nations Framework Convention on Climate Change |idioma=en|obra=United Nations Treaty Collection|editorial=Organización de las Naciones Unidas|fechaacceso=2022-11-22}}</ref> |- | [[Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Ġlieda kontra d-Deżertifikazzjoni]] || {{celda|N/A}} || {{fecha|17|2|1999}}<ref group=lower-roman name=Adh>Adhesión.</ref> || <ref>{{ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVII-10&chapter=27&clang=_en|título= 10. United Nations Convention to Combat Desertification in those Countries Experiencing Serious Drought and/or Desertification, Particularly in Africa |idioma=en|obra=United Nations Treaty Collection|editorial=Organización de las Naciones Unidas|fechaacceso=2022-11-22}}</ref> |- |} Oħrajn: [[Konvenzjoni dwar id-Diversità Bijoloġika]], [[Konvenzjoni ta' Minamata dwar il-Merkurju]], [[Konvenzjoni dwar il-Modifikazzjoni Ambjentali]], [[Konvenzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti dwar il-Liġi tal-Baħar]], [[Deżertifikazzjoni] ], [[ Speċijiet fil-periklu]], [[Art Wetland]], [[Impatt ambjentali tat-trasport marittimu]], [[Protokoll ta' Kjoto dwar it-Tibdil fil-Klima]], [[Protokoll ta' Montreal]], [[Protokoll dwar il-Ħarsien Ambjentali tat-Trattat tal-Antartiku]] , [[Skart perikoluż]], [[Trattat ta' l-Antartiku]], [[Trattat ta' Projbizzjoni Komprensiva tat-Test Nukleari]]. <br />''Ffirma iżda mhux irratifikat{{bżonn referenza}}:'' [[Konvenzjoni dwar is-Sajd u l-Konservazzjoni tar-Riżorsi Ħajjin tal-Ibħra Miftuħa]], [[Konvenzjoni għall-Prevenzjoni tat-Tniġġis tal-Baħar mir-Rimi ta' Skart u Materjali Oħra]]. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika t'Isfel}} [[Kategorija:Urugwaj]] [[Kategorija:Pajjiżi fl-Amerika t'Isfel]] tbdscxhfi1w98kbc459li3jn1iemp8r 0 24204 331190 331073 2026-07-22T02:23:22Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331190 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol |isem = FK Atlantas |stampa = |ismijiet_oħra = atlantiečiai |isem_sħiħ = Futbolo klubas Atlantas |grawnd = [[Grawnd Centrinis]], [[Klaipėda]] |jesa' = 4,000 |fundazzjoni = 1962 FK Granitas <br> 1996 FK Atlantas |president = x |kowċ = x |kampjonat = x |staġun = x |pożizzjoni = x |sit_elettroniku = x | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidas_green | pattern_so1 = _3_stripes_green | leftarm1 = FECD37 | body1 = FECD37 | rightarm1 = FECD37 | shorts1 = 1952CD | socks1 = FECD37 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidas_green | pattern_so2 = _3_stripes_green | leftarm2 = 1952CD | body2 = 1952CD | rightarm2 = 1952CD | shorts2 = 1956CD | socks2 = 1952CD }} '''Futbolo klubas Atlantas''' huwa [[klabb tal-futbol]] [[Litwanja|Litwan]],mil-belt ta [[Klaipėda]]. Il-klabb twaqqaf fl-1962 (FK Granitas) i 1996 (FK Atlantas). ==Unuri== * '''[[A Lyga]]''' ** '''Rebbieħa (0)''': ** '''Runners-up (3)''': 2001, 2002, 2013 * '''[[Tazza Litwana]]''' ** '''Rebbieħa (2)''': 2000/01, 2002/03 ** '''Runners-up (2)''': 2004, 2014/15 * '''[[Super Cup Litwana]]''' ** '''Rebbieħa (0)''': ** '''Runners-up (0)''': == Parteċipazzjoni fil-Kampjonati Litwani == {| class="wikitable" align="centre" |- align="center" bgcolor="#dfdfdf" | '''Staġun''' | '''Livell''' | '''Diviżjoni''' | '''Pożizzjoni''' | '''Web''' |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1996–1997''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2019-04-01 |titlu=Archive copy |url=http://almis.sritis.lt/1997_ltu.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191117094035/http://almis.sritis.lt/1997_ltu.html |arkivju-data=2019-11-17 |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1997–1998''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1998–1999''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2019-04-01 |titlu=Archive copy |url=http://almis.sritis.lt/ltu99lyga.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181021053536/http://almis.sritis.lt/ltu99lyga.html |arkivju-data=2018-10-21 |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1999''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2019-04-01 |titlu=Archive copy |url=http://almis.sritis.lt/ltu99flyga.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180820035032/http://almis.sritis.lt/ltu99flyga.html |arkivju-data=2018-08-20 |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2000''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2019-04-01 |titlu=Archive copy |url=http://almis.sritis.lt/ltu00lyga.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181021054107/http://almis.sritis.lt/ltu00lyga.html |arkivju-data=2018-10-21 |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2001''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2019-04-01 |titlu=Archive copy |url=http://almis.sritis.lt/ltu01lyga.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180820034400/http://almis.sritis.lt/ltu01lyga.html |arkivju-data=2018-08-20 |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2002''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2019-04-01 |titlu=Archive copy |url=http://almis.sritis.lt/ltu02lyga.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180820033943/http://almis.sritis.lt/ltu02lyga.html |arkivju-data=2018-08-20 |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2003''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#f5f5f5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2019-04-01 |titlu=Archive copy |url=http://almis.sritis.lt/ltu03lyga.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180820034415/http://almis.sritis.lt/ltu03lyga.html |arkivju-data=2018-08-20 |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2004''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito04.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2005''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito05.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2006''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito06.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2007''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito07.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2008''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito08.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2009''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''Antra lyga''' ''(Vakarai)'' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2019-03-21 |titlu=Archive copy |url=http://almis.sritis.lt/ltu09lyga2w.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211123062951/http://almis.sritis.lt/ltu09lyga2w.html |arkivju-data=2021-11-23 |url-status=dead }}</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2010''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''Pirma lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2010.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2011''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''11.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2011.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2012''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''A lyga''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html</ref> |- |} ==Plejers notevoli== ;Litwanja {{flagicon|Litwanja}} *{{flagicon|LIT}} [[Robertas Poškus]] (1996–1997) *{{flagicon|LIT}} [[Tomas Danilevičius]] (1995–1996) *{{flagicon|LIT}} [[Raimondas Žutautas]] (1995) *{{flagicon|LIT}} [[Linas Pilibaitis]] *{{flagicon|LIT}} [[Kęstutis Ivaškevičius]] *{{flagicon|LIT}} [[Andrius Jokšas]] *{{flagicon|LIT}} [[Rimantas Žvingilas]] *{{flagicon|LIT}} [[Valdas Trakys]] *{{flagicon|LIT}} [[Darius Žutautas]] *{{flagicon|LIT}} [[Audrius Kšanavičius]] *{{flagicon|LIT}} [[Mindaugas Panka]] *{{flagicon|LIT}} [[Edvinas Gertmonas]] *{{flagicon|LIT}} [[Nerijus Barasa]] *{{flagicon|LIT}} [[Tadas Labukas]] *{{flagicon|LIT}} [[Arūnas Šuika]] *{{flagicon|LIT}} [[Remigijus Pocius]] *{{flagicon|LIT}} [[Vidas Alunderis]] *{{flagicon|LIT}} [[Andrius Gedgaudas]] *{{flagicon|LIT}} [[Rolandas Baravykas]] *{{flagicon|LIT}} [[Ovidijus Verbickas]] *{{flagicon|LIT}} [[Saulius Mikalajūnas]] *{{flagicon|LIT}} [[Valdemaras Martinkėnas]] *{{flagicon|LIT}} [[Audrius Žuta]] *{{flagicon|LIT}} [[Viktoras Olšanskis]] *{{flagicon|LIT}} [[Tomas Žiukas]] *{{flagicon|LIT}} [[Vadimas Petrenko]] ;Europe *{{flagicon|ENG}} [[Adebayo Akinfenwa]] (2001–2002) *{{flagicon|SLO}} [[Jalen Pokorn]] *{{flagicon|RUS}} [[Andrei Panyukov]] *{{flagicon|RUS}} [[Yuri Kirillov]] *{{flagicon|BLR}} [[Dzmitry Mazalewski]] ;South America *{{flagicon|BRA}} Leandro da Silva ;Africa *{{flagicon|GUI}} [[Pascal Feindouno]] (2016) ==Referenzi== {{Reflist}} ==Ħoloq esterni== * [http://www.atlantas.lt Sit Uffiċjali tal-FK Atlantas (Bil-Litwan)] * [https://int.soccerway.com/teams/lithuania/fk-atlantas/1405/matches/ SOCCERWAY] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-atlantas-klaipeda/15838/ Globalsportsarchive] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Litwani|a]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1962|a]] iv56p9l1ybske8c1hk2ctdp3md9rt16 0 24817 331179 257602 2026-07-21T12:26:50Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Corn_shows_the_affect_of_drought.jpg għal Corn_shows_the_effect_of_drought.jpg 331179 wikitext text/x-wiki [[File:Change in Average Temperature.svg|thumb|upright=1.35|right|It-temperaturi medji globali mill-2010 sal-2019 meta mqabbla mal-medja tal-linja bażi mill-1951 sal-1978. Sors: [[NASA]] Goddard Institute for Space Studies]] Il-bidliet attwali fil-klima tal-pjaneta qed jittrasformaw id-dinja. L-aħħar żewġ deċennji inkludew 18 mill-aktar snin sħan iddokumentati, u avvenimenti ta' temp estrem, bħal nirien fil-foresti, mewġiet ta' sħana u għargħar, qed isiru aktar frekwenti kemm fl-Ewropa kif ukoll bnadi oħra. <ref>[https://web.archive.org/web/20140529161102/http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782/America's Climate Choices: Panel on Advancing the Science of Climate Change; National Research Council (2010)]</ref> Ix-xjentisti jwissu li mingħajr azzjoni urġenti, it-tisħin globali x'aktarx ser jaqbeż iż-2°C aktar mil-livelli preindustrijali sal-2060, u saħansitra jista' jkun ukoll daqs 5°C sa tmiem is-seklu. Tali żieda fit-temperatura globali ser ikollha impatt devastanti fuq in-natura, li jwassal għal bidliet irriversibbli f'ħafna ekosistemi bil-konsegwenza ta' telf ta' bijodiversità. Temperaturi ogħla u avvenimenti meteoroloġiċi aktar intensi ser jirriżultaw ukoll fi spejjeż kbar għall-ekonomija tal-UE u ser ixekklu l-kapaċità tal-pajjiżi li jipproduċu l-ikel. It-tibdil fil-klima huwa sfida globali li teħtieġ rispons globali. L-UE hija determinata li tgħin biex iżżid l-ambizzjoni globali u qed tmexxi bl-eżempju. L-UE hija waħda mill-firmatarji tal-Ftehim ta' Pariġi, li għandu l-għan li jillimita t-tisħin globali għal ferm inqas minn 2°C u li jkompli bl-isforzi biex jillimitah għal 1.5°C. Il-[[pajjiżi tal-UE]] approvaw l-objettiv li tintlaħaq newtralità klimatika sal-2050, f'konformità mal-[[Ftehim ta' Pariġi]]. ==Ir-risposta tal-UE għat-tibdil fil-klima== L-UE stabbiliet miżuri u għanijiet ambizzjużi biex tnaqqas l-emissjonijiet tagħha ta' gass serra. Għamlet hekk billi ddefiniet miri ta' emissjonijiet għal setturi ewlenin tal-ekonomija tagħha. ===L-għanijiet tal-2020 === L-ewwel pakkett tal-UE ta' miżuri għall-klima u l-enerġija ġie adottat fl-2008 u jistabbilixxi miri għall-2020. Dawn huma: * it-tnaqqis tal-emissjonijiet ta' gass serra b'20% (meta mqabbla mal-1990) * żieda tas-sehem tal-enerġija rinnovabbli għal 20% * titjib ta' 20% fl-effiċjenza fl-użu tal-enerġija Biex jintlaħqu dawn l-għanijiet, l-UE żviluppat, u wara rriformat, l-iskema tal-UE għall-iskambju ta' kwoti tal-emissjonijiet (ETS) li għandha l-għan li tnaqqas l-emissjonijiet tal-gass serra b'mod partikolari mill-industriji li jużaw ħafna enerġija u l-impjanti tal-enerġija. Fis-setturi tal-bini, tat-trasport u tal-agrikoltura, ġew stabbiliti miri nazzjonali tal-emissjonijiet, bħala parti mir-regolament dwar il-kondiviżjoni tal-isforzi. L-UE diġà qed tmur lil hinn minn dawn il-miri. Sal-2018, l-emissjonijiet ta' gassijiet serra kienu tnaqqsu bi 23%, jiġifieri tliet punti perċentwali ogħla mill-mira inizjali ta' 20%. ===L-għanijiet tal-2030=== Fl-2014, intlaħaq qbil dwar il-qafas għall-[[klima]] u l-[[enerġija]] għall-2030 b'ġabra saħansitra aktar ambizzjuża ta' miri għall-perjodu 2021–2030. Permezz ta' dawn il-miri, l-UE hija impenjata li tnaqqas l-emissjonijiet tagħha ta' gass serra b'mill-inqas 40 % sal-2030, meta mqabbla mal-livelli tal-1990. Il-qafas fih politiki u għanijiet biex l-ekonomija u s-sistema tal-enerġija tal-UE jsiru aktar kompetittivi, siguri u sostenibbli. L-UE rriformat ukoll l-ETS, adottat regoli dwar il-monitoraġġ u r-rappurtar, u ddikjarat il-ħtieġa għal pjanijiet għall-klima u l-enerġija u strateġiji fit-tul nazzjonali. ==Azzjonijiet ta' politika reċenti== Wara li ntlaħaq qbil dwar il-miri, l-UE daħħlet fis-seħħ azzjonijiet u miżuri li għandhom l-għan li jiżguraw li l-miri jintlaħqu. Dawn huma wħud mill-aktar atti leġislattivi reċenti. === Ekonomija ċirkolari=== Għaliex neħtieġu ekonomija ċirkolari? Għall-kuntrarju ta' mudell ekonomiku tradizzjonali li ma jittrattax l-iskart u r-riżorsi limitati, ekonomija ċirkolari għandha l-għan tat-tkabbir sostenibbli, it-tnaqqis tal-iskart u ż-żamma tal-valur tal-materjali. F'Mejju 2019, l-UE adottat projbizzjoni fuq oġġetti tal-plastik li jintużaw darba biss. B'din il-projbizzjoni, l-UE stabbiliet regoli aktar stretti għal dawk it-tipi ta' prodotti u imballaġġ li huma fost l-għaxar oġġetti li jinstabu l-aktar sikwit iniġġsu x-xtajtiet Ewropej. Ir-regoli l-ġodda jipprojbixxu l-użu ta' ċerti prodotti tal-plastik li jintremew u li għalihom jeżistu alternattivi. F'Mejju 2018, l-UE ddeċidiet dwar regoli ġodda għall-ġestjoni tal-iskart u stabbiliet miri għar-riċiklaġġ li jorbtu legalment. Dawn il-miri jikkonċernaw l-iskart muniċipali, ir-riċiklaġġ tal-materjali tal-imballaġġ, kif ukoll il-landfills. === Emissjonijiet ta' CO2 mit-trasport === F'April 2019, ġew deċiżi limiti ta' emissjonijiet aktar stretti għall-karozzi u l-vannijiet biex jiġi żgurat li mill‑2030 'il quddiem il‑karozzi ġodda jarmu medja ta' 37.5 % inqas CO<>2 u l‑vannijiet ġodda jarmu medja ta' 31 % inqas CO<>2 meta mqabbla mal‑livelli tal‑2021. Bejn l‑2025 u l‑2029, kemm il‑karozzi kif ukoll il‑vannijiet ser ikollhom jarmu medja ta' 15% inqas CO<>2. Il-Kunsill approva standards ta' emissjonijiet ta' CO2 aktar stretti għall‑karozzi u l‑vannijiet (stqarrija għall-istampa, 15 ta' April 2019) F'Ġunju 2019 ġew adottati limiti għal trakkijiet u vetturi tqal oħrajn. Ir-regoli l-ġodda ser jirrikjedu li l-manifatturi jnaqqsu l-emissjonijiet ta' CO<>2 minn trakkijiet ġodda b'medja ta' 15% mill-2025 u bi 30% mill-2030, meta mqabbla mal-livelli tal-2019. ===Pakkett dwar l-enerġija nadifa === L-UE adottat atti leġislattivi ġodda li huma parti mill-pakkett dwar l-enerġija nadifa: * direttiva riveduta dwar l-effiċjenza fl-użu tal-enerġija * direttiva riveduta dwar l-[[enerġija rinnovabbli]] * regolament dwar il-governanza Il-pakkett huwa kruċjali biex jintlaħqu l-għanijiet marbutin mal-klima u l-enerġija għall-2030 u jiddefinixxi l-mekkaniżmi ta' kollaborazzjoni u ta' kontroll għall-istati membri tal-UE fis-settur tal-enerġija. ===Skema tal-UE għall-iskambju ta' kwoti tal-emissjonijiet=== Fi Frar 2018, l-UE adottat regoli riveduti għall-iskema tal-UE għall-iskambju ta' kwoti tal-emissjonijiet (ETS). L-iskema, stabbilita fl-2005, hija l-ewwel suq importanti tal-karbonju fid-dinja u tibqa' l-akbar wieħed. Tistabbilixxi limitu massimu fuq kemm jistgħu jarmu CO<>2 l-industrija peżanti u l-impjanti tal-enerġija. Il-volum totali ta' emissjonijiet permessi jitqassam lill-kumpaniji bħala permessi li jistgħu jiġu skambjati. F'Diċembru 2019, l-UE u l-[[Iżvizzera]] qablu li jorbtu s-sistemi għall-iskambju ta' kwoti tal-emissjonijiet tagħhom. Dan il-ftehim ser ikun ta' benefiċċju reċiproku għall-UE u l-Konfederazzjoni Żvizzera, peress li r-rabta bejn sistemi ta' limitu u skambju tista' żżid id-disponibbiltà ta' opportunitajiet ta' tnaqqis u ttejjeb il-kosteffiċjenza tal-iskambju ta' kwoti tal-emissjonijiet. ===Użu tal-art u forestrija=== F'Mejju 2018, intlaħaq qbil dwar regolament ġdid għal titjib fil-protezzjoni u l-ġestjoni tal-art u l-foresti. Permezz ta' dan ir-regolament, l-emissjonijiet ta' gass serra mill-użu tal-art, mit-tibdil fl-użu tal-art u mill-forestrija (LULUCF) issa huma inklużi fil-qafas għall-klima u l-enerġija għall-2030. ====L-istrateġija fit-tul tal-UE dwar il-klima==== F'Diċembru 2019, il-mexxejja tal-UE approvaw l-objettiv li tinkiseb UE newtrali għall-klima sal-2050. F'dak l-istadju, il-Polonja ma setgħetx timpenja ruħha li timplimenta dan l-objettiv u l-[[Kunsill Ewropew]] ser jerġa' jiddiskuti l-kwistjoni f'Ġunju 2020. Il-mexxejja tal-UE talbu wkoll lill-Kunsill biex imexxi 'l quddiem il-ħidma fuq il-Patt Ekoloġiku Ewropew. Il-mexxejja għarfu l-ħtieġa li jiġi stabbilit qafas ta' abilitazzjoni biex tiġi żgurata tranżizzjoni kosteffettiva, kif ukoll soċjalment bilanċjata u ġusta lejn newtralità klimatika, filwaqt li jitqiesu ċ-ċirkostanzi nazzjonali differenti. Il-baġit fit-tul li jmiss tal-UE, magħruf bħala l-qafas finanzjarju pluriennali (QFP), li bħalissa qed jiġi nnegozjat, ser jikkontribwixxi b'mod sinifikanti għall-azzjoni klimatika. Il-Mekkaniżmu ta' Tranżizzjoni Ġusta ser jiġi stabbilit biex jipprovdi appoġġ għar-reġjuni u s-setturi l-aktar milqutin mit-tranżizzjoni. Fl-istess waqt, il-mexxejja tal-UE enfasizzaw il-ħtieġa li tiġi żgurata s-sigurtà tal-enerġija u li jiġi rispettat id-dritt ta' kull pajjiż tal-UE li jiddeċiedi dwar it-taħlita tal-enerġija tiegħu stess, inkluż l-enerġija nukleari, u l-aqwa teknoloġiji. Huma qalu wkoll li n-newtralità klimatika għandha tinkiseb b'mod li jiffavorixxi l-[[kompetittività]] tal-UE. Jekk ikun meħtieġ, l-UE għandha tfassal miżuri konformi mad-WTO biex tiġġieled kontra r-rilokazzjoni tal-emissjonijiet tal-karbonju. Il-mexxejja tal-UE stiednu lill-[[Kummissjoni]] biex kemm jista' jkun malajr fl-2020 tħejji proposta għall-istrateġija fit-tul tal-UE bil-ħsieb li tiġi adottata mill-Kunsill u ppreżentata lill-UNFCCC, kif meħtieġ mill-Ftehim ta' Pariġi. F'Marzu 2020, il-ministri għall-ambjent tal-UE adottaw l-istrateġija fit-tul tal-UE dwar il-klima. Il-[[Kunsill Ewropew]] talab ukoll lill-Kummissjoni biex, wara valutazzjoni tal-impatt bir-reqqa, tiżviluppa proposta għal aġġornament tal-kontribut determinat fil-livell nazzjonali tal-UE (NDC) skont il-Ftehim ta' Pariġi għall-2030. <gallery mode="packed" caption="Xi impatti tal-bijosfera attribwiti għat-tibdil fil-klima"> File:Bleachedcoral.jpg|Ripetuta [[ibbliċjar tal-qroll]] ilha tagħmel ħsara lill- [[Great Barrier Reef]] u thedded is-sikek mad-dinja kollha.<ref>[https://sos.noaa.gov/datasets/coral-reef-risk-outlook/ Coral Reef Risk Outlook]</ref> - File:Orroral Valley Fire viewed from Tuggeranong January 2020.jpg|Nixfa mhux tas-soltu u temperaturi ogħla pproduċew storikament kbar 2020 bushfires fl-Awstralja. File:National Park Service Thawing permafrost (27759123542).jpg|[[ Permafrost]] jinħall bħala l-Artiku jsaħħan, idgħajjef l-infrastruttura u jirrilaxxa l-metanu f'lokal ta 'rispons pożittiv. File:Endangered arctic - starving polar bear.jpg|Il-popolazzjonijiet ta 'annimali tal-Artiku bħall-orsijiet polari jiddependu fuq is-silġ tal-baħar li jisparixxi għal [[ħabitat]]. File:Mountain Pine Beetle damage in the Fraser Experimental Forest 2007.jpg| Fil-Colorado numru akbar ta' ħanfus tal-arżnu tal-muntanji jibqgħu ħajjin fix-xtiewi, u joqtlu swaths kbar ta 'foresta.<ref>[https://www.nps.gov/romo/learn/nature/climatechange.htm What a changing climate means for Rocky Mountain National Park]</ref> </gallery> <gallery mode="packed" caption="Xi impatti umani attribwiti għat-tibdil fil-klima"> File:Village Telly in Mali.jpg|Id-[[deżertifikazzjoni]] fl-in Ir-reġjun tas-[[Sahel]] tal-[[Mali]] thedded li tbiegħed il-popolazzjonijiet f'żoni fejn ix-xita hija diġà skarsa. File:Corn shows the effect of drought.jpg| L-[[agrikoltura]] qiegħda tiġi affettwata minn nixfiet, temperaturi li qed jogħlew, telf ta' xmajjar mitluqin mill-ġlata, u t-temp estrem. <ref>Porter, J.R., ''et al''., Section 7.5: Adaptation and Managing Risks in Agriculture and Other Food System Activities </ref> File:Acqua alta in Piazza San Marco-original.jpg| Għargħar tal-marea f'[[Venezja]], [[Miami]], u bliet kostali oħra jiżdiedu hekk kif il-livelli tal-baħar jogħlew.<ref>[https://www.oceanservice.noaa.gov/facts/nuisance-flooding.html National Oceanic and Atmospheric Administration]</ref> File:US Navy 071120-M-8966H-005 An aerial view over southern Bangladesh reveals extensive flooding as a result of Cyclone Sidr.jpg| Nofsinhar tal-Bangladexx wara l-passaġġ ta' [[Ċiklun Sidr]]. Iktar xita minn maltempati u żieda fil-livell tal-baħar tista 'twassal għal għargħar katastrofiku. File:The heat is on ESA19461898.jpeg|Il-mewġ tas-sħana bħal dak ta '[[Ġunju 2019 Il-mewġa tas-sħana Ewropea | L-Ewropa fl-2019]] qed isiru aktar komuni u estremi. </gallery> == Links == * [https://www.consilium.europa.eu/mt/policies/climate-change/ Kunsill tal-Unjoni Ewropea], Tibdil fil-klima: x'qed tagħmel l-UE == Referenzi == <references/> [[Kategorija:Klimatoloġija]] n8igy1qdeujy4ldbonvq35dzv5yazxd 3 25624 331165 330839 2026-07-20T13:07:17Z Trigcly 17859 /* Kategoriji għal artikli dwar nies li twieldu jew mietu QK */ Tweġiba 331165 wikitext text/x-wiki ==Merħba!== {{irrispondi|Trigcly}} Merħba! Grazzi ħafna tal-kontribut tassew tajjeb li qed tati fuq il-Wikipedija. --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 09:38, 25 Jannar 2021 (UTC) == Firma == {{irrispondi|Trigcly}} Waqt it-taħriġ jiena nqast milli ngħidilkom dwar il-bżonn li kummenti fuq il-paġni ta' diskussjoni jkunu "ffirmati" u kif isir dan. L-użu ta' 4 tilde hekk <nowiki>~~~~</nowiki> jinqraw bħala "firma" kif jidher fi tmiem dan il-messaġġ mingħandi. Naturalment, kull utent għandu firma differenti u din tinqara awtomatikament skont min idaħħal <nowiki>--~~~~</nowiki> fi tmiem il-messaġġ tiegħu. Tista' forsi tibda billi twieġeb għal din in-nota u tipprova ddaħħal "firma" kif qed ngħidlek. Faċli wkoll tuża l-icon li tidher bħala t-tielet waħda mix-xelluġ meta tkun qed timmodifika s-sors. Fiha qisu x u h sottolinejati; ma' din il-verżjoni aktarx li jiżdiedu -- qabel il-firma. Grazzi dejjem! --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 12:15, 31 Jannar 2021 (UTC) {{irrispondi|ToniSant}} Tajjeb wisq, grazzi! --[[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 13:51, 31 Jannar 2021 (UTC) == Introduzzjoni == Merħba [[Utent:Trigcly|Trigcly]], kemm xtaqt nibgħatlek messaġġ qasir biex nirringrazzjak tax-xogħol li qed tagħmel u nintroduċi ruħi. Jien wieħed mill-membri tal-Wikimedia Community Malta, flimkien ma' [[Utent:ToniSant|ToniSant]], u amministratur tal-Wikipedija. Rajt ftit mill-artikli li ħloqt matul dawn l-aħħar ġranet - prosit tassew! Jekk ikollok xi mistoqsijiet jew xi darba tkun tixtieq tiddiskuti xi artiklu jew ieħor, tiddejjaqx tkellimna! Bħal ma forsi spjegalek Toni, din il-ġimgħa se nkunu qed niltaqgħu kull filgħaxija fis-6pm biex naħdmu fuq artikli marbuta mad-dinja tal-arti f'Malta, u mbagħad nkomplu niltaqgħu fil-ġimgħat li ġejjin biex naħdmu fuq artikli marbuta mal-Wikipedia 20. --[[Utent:Nevborg|Nevborg]] ([[Diskussjoni utent:Nevborg|d]]) 17:36, 2 Frar 2021 (UTC) == L-Arti vs Arti == Hello {{irrispondi|Trigcly}} Ħallejt kumment fuq [[Diskussjoni_Wikipedija:Wikipedia_20#L-Arti_vs_Arti|il-paġna ta' diskussjoni dwar Wikipedia 20]] rigward dan is-suġġett, wara modifika tiegħek. Napprezza ħafna nisma' x'għandek xi tgħid aktar dwar dak li qed nipproponi jien. Naħseb li l-aħjar huwa li twieġeb hemm biex forsi jkunu jistgħu jikkummentaw utenti oħra wkoll, b'mod aktar dirett. Grazzi dejjem! --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 16:27, 7 Frar 2021 (UTC) == Paġni promozzjonali == Grazzi li naddaft żewġ paġni purament promozzjonali mill-ħoloq kummerċjali. Dan huwa 100% fl-ispirtu tal-Wikipedija ta' rieda tajba. Wisq nibża però li dawn l-artikli aktarx li jaqbel jitneħħew mill-ewwel flok nipprovaw insolvawhom. Dan għax ħafna drabi (mhux dejjem!) jkunu dwar suġġett ta' valur baxx mill-perpettiva enċiklopedika, jinħolqu b'ismijiet li jridu xorta jinbidlu, u aktarx li jkun fihom diversi ħoloq għall-en.wikipedia. Dan huwa l-każ preċiż għal [[Hair wax]] u [[Hair Powder]]. Naf li amministraturi oħra aktarx iħossu li dawn għandhom sempliċiment jinteħħew minnufih. Xtaqt nisma' ftit aktar mingħandek dwar dan qabel nieħdu deċiżżjoni amminiistrattiva. --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 09:59, 4 Marzu 2021 (UTC) --[[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 14:26, 4 Marzu 2021 (UTC) Min-naħa tiegħi dort l-artikli fuq fuq bil-qari tal-provi biex jekk jista' jkun u ma jinvolvix wisq xogħol, jinbidlu t-titli bil-Malti u nsalvaw li nistgħu. Peress li l-utent ikkonċernat irreġistra u kien għadu ġdid, ridt nuri ftit rieda tajba forsi sempliċement kien qed jipprova b’artikli żgħar l-ewwel qabel jaqbad artikli iktar konsistenti. Hemm artikli nebbieta jew artikli oħra li huma fjakki bl-istess mod iżda forsi iktar ta' valur mill-perspettiva enċiklopedika allura ma tneħħewx. Inħalli f'idejn l-esperjenza tagħkom l-amministraturi, iżda fl-istess ħin tajjeb li jekk ikun hemm '''każ ġenwin''' ta' interess speċjalizzat (f'dan il-każ ix-xagħar, bħalma fil-passat kien hemm il-futbol jew il-Eurovision) dak li jkun ma jsibx bieb magħluq mill-ewwel imma tinġibdlu l-attenzjoni. : '''Hair wax''' qiegħed fuq xi seba' wikijiet fosthom bl-Ingliż. '''Hair Powder''' ma sibtu mkien. —[[Utent:Leli Forte|Leli Forte]] ([[Diskussjoni utent:Leli Forte|d]]) 16:14, 4 Marzu 2021 (UTC) ::{{wieġeb|Leli Forte}} Jiena kieku nagħżel li nżommu Hair wax b'isem [[Xama' tax-xagħar]], kif inhu. Hair powder anqas fuq Wikidata ma jeżisti u wisq naħseb li huwa purament lixka għall-ispam kummerċjali. Jien għalija għadna nneħħu Hair powder kompletament. [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 16:34, 4 Marzu 2021 (UTC) ::: {{wieġeb|ToniSant}} Naħseb Hair Powder aħjar inħassruha. M'għandix opinjoni qawwjia dwar Xama' tax-xagħar/Hair wax. —[[Utent:Leli Forte|Leli Forte]] ([[Diskussjoni utent:Leli Forte|d]]) 20:38, 4 Marzu 2021 (UTC) ::::{{wieġeb|Leli Forte}} Qed naqblu. Grazzi! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 21:13, 4 Marzu 2021 (UTC) == Diversi punti == Xi noti għalik mingħandi, b'rispett kbir u bl-għan li ntejjbu dejjem l-esperejenza ta' kulħadd fuq mt.wikipedia: # [[Opri_Venezjani_tad-Difiża_bejn_is-sekli_15_u_17:_Stato_da_Terra_–_Stato_da_Mar_tal-Punent]] jidher li mhux l-isem ideali ta' dan l-artiklu. X'inhu l-item tal-wikidata li marbuta miegħu din? Dak jaf jgħin biex nagħżlu isem aħjar. # Qed nieħu tassew pjaċir li bdejt tieħu sehem fir-Rebbiegħa CEE. Għandi żewġ suġġerimenti/kummenti marbuta ma' dan: ## Meta ddaħħal il-mudell fuq il-paġna ta' diskussjoni tal-artiklu, il-pajjiż mhux Malta imma dak marbut mas-suġġett tal-artiklu. Irranġajtlek l-ewwel wieħed li għamilt dwar il-Montenegro bħala eżempju; ## Għandek pjaċir tikkunsidra li toħloq l-artikli li hemm marbuta mal-ħoloq ħomor li hemm fid-deskrizzjoni ta' Rebbiegħa CEE 2021 [[Wikipedija:Rebbiegħa CEE 2021|kif tidher hawn]]? Dawn jgħoddu fil-kompetizzjoni wkoll, sintendi! Għalissa daqshekk. Grazzi dejjem! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 18:46, 22 Marzu 2021 (UTC) 1. Il-kodiċi tal-wikidata huwa Q32797097. 2. Hekk kont għamilt fil-bidu imma mbagħad ġejt f'dubju peress mehmuża mal-konkors ta' Malta. Nieħu ħsieb nerġa' nibdel il-kumplament. 2. Iva, hekk bdejt nagħmel issa. Qed naħdem fuq Ewropa tal-Lvant. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 19:17, 22 Marzu 2021 (UTC) :Mela, żewġ punti differenti: :# Qed inħares lejn il-wikidata [[d:Q32797097]] u naħseb li l-isem '''Opri Venezjani tad-difiża bejn is-sekli 15 u 17''' biss abbli kien forsi jkun aħjar. U forsi l-kumplament ikun rindirizz. Però nħalluha hekk għax anke fuq en.wp hekk hi. Wieħed minn dawk l-ismijiet strambi! :-) :# Tgħid ikun aħjar jekk niċċarawha din għal utenti oħra? X'tissuġġerixxi li jkun il-kliem ta' struzzjoni minflok, biex ikun aktar ċar? :Grazzi tal-ħidma...speċjalment issa qed tagħmel tal-Ewropa tal-Lvant! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 19:43, 22 Marzu 2021 (UTC) 1. Iva, ħafna! Fil-wikidata diġà għamiltha hekk, imbagħad nagħmel rindirizz ħa nippratika li għallimtni :) 2.Nissuġġerixxi li l-mudell li jrid jinbidel (ismek) ikun bit-tipa grassa u fl-istruzzjonijiet forsi referenza li dik biss trid tinbidel. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 20:36, 22 Marzu 2021 (UTC) == <nowiki>{{DEFAULTSORT:Kunjom, Isem}}</nowiki> == Wasalna għal xi ħaġa oħra li tajjeb tkun taf biha. :-) Din tissejjaħ DEFAULTSORT. L-iskop ta' din huwa li meta l-artikli jidhru elenkati f'kategorija, ismijiet ta' nies (per eżempju) ikunu organizzati skont il-kunjom flok skont l-ewwel isem. Din taħdem billi sempliċiment iddaħħal <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:Kunjom, Isem}}</nowiki></code> eżatt qabel ma jibdew il-kategoriji fuq il-verżjoni tas-sors tal-paġna. Ma nafx li jeżisti mod kif issir bil-VisualEditor din, u naħseb li għalhekk ħarbitlek s'issa. Tipprova tagħmilha fuq l-aħħar żewġ artikli li għadek kemm ħloqt? [[Velimir Khlebnikov]] u [[Hans Spemann]]‎. Bħala mudell tista' tara kif għamiltek l-artiklu ta' [[Jørgen Pedersen Gram]] jew [[Claude Joseph Rouget de Lisle]]. Grazzi dejjem tax-xogħol tassew eċċellenti li qed tagħmel! [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 10:34, 28 Ġunju 2021 (UTC) @[[Utent:ToniSant|ToniSant]] peress li nuża l-iktar il-VisualEditor u l-kategoriji ndaħħalhom individwalment wara b'mod manwali, l-aħjar li niftaħ il-paġni kkonċernati bis-sors u ndaħħal <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:Kunjom, Isem}}</nowiki></code> eżatt qabel il-kategoriji? Suppost irnexxieli fl-artiklu ta’ Vasari --[[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 15:31, 28 Ġunju 2021 (UTC) :Iva, ta' Vasari perfett! Prosit u grazzi mill-ġdid. -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 15:40, 28 Ġunju 2021 (UTC) ::@[[Utent:Trigcly|Trigcly]] - tfakkira żgħira dwar din il-funżjoni. :-) Sinċerament ma nafx kif għadhom ma żviluppawx mod kif issir bil-VisualEditor din. Ikun ferm aktar faċli hekk naħseb. Jekk insib kif, ngħidlek. Grazzi dejjem. -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 11:59, 19 Lulju 2021 (UTC) :::@[[Utent:ToniSant|ToniSant]] għandek raġun, ġieli ninsa nżid il-kmand tad-defaultsort peress li trid issir wara bħall-kollegament tal-wikidata. Se nieħu ħsieb indur l-artikli tal-persuni li fassalt dan l-aħħar. == Ismijiet tal-pajjiżi kollha == Wara x-xogħol li għamilt int fuq Wikidata vis-a-vis l-ismijiiet tal-pajjiżi kollha, l-utent Iketsi qed joħloq il-kategoriji prinċipali għal kull pajjiż issa. Dan huwa l-pass li jmiss qabel ngħaddu biex l-utent EnriqueTabone toħloq lista tal-pajjiżi kollha b'mod awtomatiku minn kif imniżżla fil-Wikidata b'kolonni ħoloq għall-artikoli rispettivi u l-kategorijii tagħhom. X'taħseb? -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 20:11, 3 Lulju 2021 (UTC) Famuż. Grazzi Toni, Iketsi u EnriqueTabone! == Artikli għat-tħassir == Apparti l-ħidma prinċipali, grazzi ferm tal-għajnuna fl-amministrazzjoni tal-Wikipedija! B'mod partikolari napprezza ferm il-paġni immarkati għat-tħassir. Nota ċkejkna dwar dan: il-mudell għat-tħassir għandu jiddaħħal fuq il-paġna tal-artiklu stess u mhux fuq il-paġna tad-diskussjoni tiegħu. Meta jiddaħħal fuq il-paġna tat-tħassir, tkun trid titħassar dik il-paġna ukoll, filwaqt li jekk dik tad-diskussjoni titħalla vojta titħassar awtomatikament meta nħassru il-paġna tal-artiklu. -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 10:01, 20 Lulju 2021 (UTC) == Għajnuna == Kif int Tricly? Kont qed nittraduċi artiklu fuq it-traduttur tal-wikipedia u sibt li kien mar lura għall-verżjoni oroġinali. Lanqas ħaqq ix-xogħol! Hemm xi ħaġa li nista' nagħmel biex niżgura li ma jiġrix hekk. Grazzi u saħħiet —[[Utent:Leli Forte|Leli Forte]] ([[Diskussjoni utent:Leli Forte|d]]) 14:30, 21 Lulju 2021 (UTC) Tajjeb grazzi! Nittama li inti wkoll. Il-periklu dejjem qiegħed hemm allura l-aħjar ħaġa (speċjalment għal artikli twal) hi li kultant issalva kopja tal-kontenut fuq Word biex isserraħ rasek. Qed nimmaġina li problema individwali kellek mhux iktar ġenerali, għaliex jekk l-artikli kollha li kont qed taħdem fuqhom mhux jitilgħu imma tara li l-perċentwal tat-traduzzjoni qed jindika l-perċentwal korrent, allura jaf ikun hemm bug ġenerali li tista' tfittex dwarha fuq Mediawiki Talk. Normalment fi żmien massimu ta' 48 siegħa jew inqas il-problema tissolva. --[[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 14:46, 21 Lulju 2021 (UTC) == Żieda stampa == Rajt iż-żieda stampa fuq [[Medjuevu]] u ftakart li bħalissa għaddejja l-kampanija WPWP. Għal kull stampa li nżidu qed nintalbu niktbu #WPWP u #WPWPMT fin-nota ta' tqassira. [http://wikimalta.org/wiki/WPWP Issib aktar tagħrif hawn]. Irrid nagħmel aktar jien ukoll! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 11:22, 1 Awwissu 2021 (UTC) == Feminism and Folklore 2022 - Local prize winners == <div style="border:8px brown ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2022 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Congratulations for winning a local prize in '''[[:m:Feminism and Folklore 2022/Project Page|Feminism and Folklore 2022]]''' writing competition. Thank you for your contribution and documenting your local folk culture on Wikipedia. Please fill in your preferences before 15th of June 2022 to receive your prize. Requesting you to fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScK5HgvVaLph_r_afctwShUuYVtXNwaN24HUSEYnzUUho8d-Q/viewform?usp=sf_link this form] before the deadline to avoid disappointments. Feel free to [[:m:Feminism and Folklore 2022/Contact Us|contact us]] if you need any assistance or further queries. Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2022|FNF 2022 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 07:50, 22 Mejju 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&oldid=23312270 --> == Reminder to provide information - Feminism and Folklore 2022 == Dear User The Google form to submit information of winners during the 2022 edition of Feminism and Folklore 2022 end on 10th of June 2022. Please be informed that you will loose your prize once the deadline for sending information ends. We humbly urge you to kindly fill the form using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScK5HgvVaLph_r_afctwShUuYVtXNwaN24HUSEYnzUUho8d-Q/viewform?usp=sf_link this link] as soon as possible. Feel free to contact us on mail or talkpage if you have any difficulties. Thank you for understanding! Regards International Team Feminism and Folklore 2022 [[Utent:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Diskussjoni utent:MediaWiki message delivery|d]]) 12:38, 5 Ġunju 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&oldid=23364696 --> == Translation request == Hello, can you translate and upload [[:en:List of World Heritage Sites in Iran|List of World Heritage Sites in Iran]] ([[d:Q2385654|Q2385654]]) in Maltese Wikipedia like how you did with [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]]? It's ok if you don't wish to translate the article. Regards, [[Utent:ChipsBaMast|ChipsBaMast]] ([[Diskussjoni utent:ChipsBaMast|d]]) 17:51, 15 Lulju 2022 (UTC) :Done! :) [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 15:33, 13 Awwissu 2022 (UTC) == Nota teknika għall-1 ta' Marzu == @[[Utent:Trigcly|Trigcly]] - ma nafx rajtx din in-nota: [[Diskussjoni Wikipedija:Bot#Your wiki will be in read only soon]]. Għedt aħjar tkun taf dwarha, anke jekk aktarx mhux se jkollha effett sinifikanti fuq l-andament regolari tagħhna. Grazzi dejjem! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 07:45, 28 Frar 2023 (UTC) :Ok grazzi! [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 08:34, 1 Marzu 2023 (UTC) == Xogħol mill-istudenti == @[[Utent:Trigcly|Trigcly]] din il-ġimgħa qed nagħmlu xi taħriġ mal-istudenti tal-MA Translation Studies fl-Università ta' Malta. Forsi rajt li tfaċċaw numru t'artikli ġodda fl-aħħar jiem. [https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/WCM/Feminism_and_Folklore_in_Malta_(2023)/home Dettalji hawn]. Peress li l-istudenti għandhom workshop ma' WCM dwar il-wikifikazzjoni, ikun aħjar jekk isir il-workshop qabel intejbu x-xogħol tagħhom aħna stess. Ċert li tifhem x'qed ngħid, imma filkaż tiddejjaqx titlobni nelabora aktar. Grazzi dejjem! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 13:17, 14 Marzu 2023 (UTC) :Grazzi Toni! Sewwa għamilt għidtli għax ma kontx naf. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 15:14, 14 Marzu 2023 (UTC) ::It-taħriġ lest issa. Saru [https://outreachdashboard.wmflabs.org/courses/WCM/Feminism_and_Folklore_in_Malta_(2023)/articles/edited? diversi kontribuzzjonijiet utli] u qed nittamaw li uħud mill-istudenti jkomplu bil-ħidma fuq il-Wikipedija, forsi anke bis-saħħa tar-[[Wikipedija:Rebbiegħa CEE 2023|Rebbiegħa CEE]] li tibda dalwaqt. Intant aħna nkomplu bil-wikifikazzjoni ma' dawn l-edituri ġodda fuq il-Wikipedija. Grazzi mill-ġdid! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 08:12, 17 Marzu 2023 (UTC) :::Prosit! [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 08:50, 17 Marzu 2023 (UTC) == Featured article == Hi! How are you? I would like to ask you what do I need to do in order to have Edgar de Wahl as a featured article. Thanks in advance. --[[Utent:Caro de Segeda|Caro de Segeda]] ([[Diskussjoni utent:Caro de Segeda|d]]) 19:50, 4 Mejju 2023 (UTC) :Hi, I think you should ask Utent:ToniSant or another administrator. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 19:59, 4 Mejju 2023 (UTC) ::Thanks. [[Utent:Caro de Segeda|Caro de Segeda]] ([[Diskussjoni utent:Caro de Segeda|d]]) 06:15, 5 Mejju 2023 (UTC) :::[[Diskussjoni utent:ToniSant#Featured article|This question has already been asked and answered]]. :-) -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 08:13, 6 Ġunju 2023 (UTC) == Flower of the month == [[File:Malta - Marsaxlokk - Triq Delimara - Xrobb L-Ghagin - Anthemis urvilleana 02 ies.jpg|thumb|<center>Anthemis urvilleana</center>]] Hi Trigcly For your huge efforts on Maltese Wikipedia I want to award you with the [[:als:Wikipedia:Blueme vum Monet|Flower of the month]]. Best regards, --[[Utent:Holder|Holder]] ([[Diskussjoni utent:Holder|d]]) 10:06, 10 Ġunju 2023 (UTC) :thanks :) [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 14:01, 10 Ġunju 2023 (UTC) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:en:Laacher See]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Maltese Wikipedia? Yours sincerely, [[Utent:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Diskussjoni utent:Multituberculata|d]]) 07:12, 25 Ġunju 2023 (UTC) :Done! [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 12:43, 3 Awwissu 2023 (UTC) ::Thank you very much for the new article! [[Utent:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Diskussjoni utent:Multituberculata|d]]) 18:52, 3 Awwissu 2023 (UTC) == Mudell:Kaxxa tat-temp == @[[Utent:Trigcly|Trigcly]]: L-ewwel ħaġa li għandi bżonn l-għajnuna tiegħek għat-traduzzjoni hija din is-sekwenza ta' parametri, fejn '''Apr''' jibqa' '''Apr''' għax hija tqassira ta' '''April'''. Apr afthumidity | Apr avg record high C | Apr avg record high F | Apr avg record low C | Apr avg record low F | Apr chill | Apr dew point C | Apr dew point F | Apr high C | Apr high F | Apr humidity | Apr light | Apr low C | Apr low F | Apr maximum humidex | Apr mean C | Apr mean F | Apr percentsun | Apr precipitation cm | Apr precipitation days | Apr precipitation inch | Apr precipitation mm | Apr rain cm | Apr rain days | Apr rain inch | Apr rain mm | Apr record high C | Apr record high F | Apr record low C | Apr record low F | Apr snow cm | Apr snow days | Apr snow inch | Apr snow mm | Apr snow depth cm | Apr snow depth inch | Apr snow depth mm | Apr sun | Aprd sun | Apr uv It-tweġiba tiegħek tista' tkun sempliċiment it-traduzzjoni ta' din il-blokka ta' parametri li tidher hawn fuq. Imbagħad immexxi jien. Grazzi! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 20:37, 20 Awwissu 2024 (UTC) :Apr Umdità relattiva medja (%) | Apr Temp. għolja rekord f'C | Apr Temp. għolja rekord f'F | Apr Temp. baxxa rekord f'C | Apr Temp. baxxa rekord f'F | Apr Sirda | Apr Punt tan-nida f'C | Apr Punt tan-nida f'F | Apr Temp. għolja medja f'C | Apr Temp. għolja medja f'F | Apr Umdità | Apr Dawl | Apr Temp. baxxa medja f'C | Apr Temp. baxxa medja f'F | Apr Umdità massima | Apr Temp. medja ta' kuljum f'C | Apr Temp. medja ta' kuljum f'F | Apr Perċentwal medju ta' xemx kuljum | Apr Preċipitazzjoni medja f'cm | Apr Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni | Apr Preċipitazzjoni medja f'pulzieri | Apr Preċipitazzjoni medja f'mm | Apr Xita f'cm | Apr Medja ta' jiem bix-xita | Apr Xita f'pulzieri | Apr Xita f'mm | Apr Temp. għolja rekord f'C | Apr Temp. għolja rekord f'F | Apr Temp. baxxa rekord f'C | Apr Temp. baxxa rekord f'F | Apr Borra f'cm | Apr Medja ta' jiem bil-borra | Apr Borra f'pulzieri | Apr Borra f'mm | Apr Fond tal-borra f'cm | Apr Fond tal-borra f'pulzieri | Apr Fond tal-borra f'mm | Apr Medja ta' sigħat ta' xemx kuljum | Apr Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar | Apr Indiċi Ultra Vjola [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 06:31, 21 Awwissu 2024 (UTC) :Ara tinqediex hekk. Daqsxejn iebsa bl-akronimi biss imma użajt it-tabella klimatika tradotta fl-artiklu ta' Carcassone bħala mamma. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 06:33, 21 Awwissu 2024 (UTC) === Prova ta' Mudell:Kaxxa tat-temp=== {{Kaxxa tat-temp|location = għal Post Eżempju, elevazzjoni: 1,075m (1971–2000, estermitajiet 1934–preżent) |collapsed = |metric first = y |single line = y |Jan record high C = 18.0 |Feb record high C = 20.0 |Mar record high C = 24.8 |Apr record high C = 29.0 |May record high C = 29.2 |Jun record high C = 37.4 |Jul record high C = 39.0 |Aug record high C = 35.9 |Sep record high C = 32.0 |Oct record high C = 31.0 |Nov record high C = 21.2 |Dec record high C = 19.0 |year record high C = 39.0 |Jan high C = 6.9 |Feb high C = 8.9 |Mar high C = 11.7 |Apr high C = 13.3 |May high C = 17.6 |Jun high C = 21.9 |Jul high C = 26.2 |Aug high C = 25.4 |Sep high C = 21.4 |Oct high C = 16.0 |Nov high C = 10.7 |Dec high C = 7.5 |year high C = 15.6 |Jan mean C = 2.2 |Feb mean C = 3.5 |Mar mean C = 5.8 |Apr mean C = 7.5 |May mean C = 11.5 |Jun mean C = 15.4 |Jul mean C = 18.8 |Aug mean C = 18.5 |Sep mean C = 14.9 |Oct mean C = 10.3 |Nov mean C = 5.7 |Dec mean C = 3.0 |year mean C = 9.8 |Jan low C = -2.5 |Feb low C = -1.8 |Mar low C = -0.2 |Apr low C = 1.7 |May low C = 5.3 |Jun low C = 8.8 |Jul low C = 11.4 |Aug low C = 11.4 |Sep low C = 8.5 |Oct low C = 4.7 |Nov low C = 0.6 |Dec low C = -1.4 |year low C = 3.9 |Jan record low C = −15.0 |Feb record low C = −16.0 |Mar record low C = −11.0 |Apr record low C = −7.0 |May record low C = −2.0 |Jun record low C = 0.0 |Jul record low C = 3.0 |Aug record low C = 2.0 |Sep record low C = 0.0 |Oct record low C = −6.0 |Nov record low C = −10.5 |Dec record low C = −13.0 |year record low C = −19.5 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 53.1 |Feb precipitation mm = 37.9 |Mar precipitation mm = 40.5 |Apr precipitation mm = 71.2 |May precipitation mm = 89.8 |Jun precipitation mm = 84.2 |Jul precipitation mm = 60.7 |Aug precipitation mm = 85.6 |Sep precipitation mm = 80.9 |Oct precipitation mm = 72.4 |Nov precipitation mm = 68.4 |Dec precipitation mm = 67.9 |year precipitation mm = 812.3 |source 1 = ACDA |date=July 2021}} Dan huwa l-mudell bażiku qed jaħdem, u kull ma ttraduċjt huwa l-ewwel ringila tat-tabella. Mill-bqija jidher li x-xhur (fit-tieni ringiela) jidhru sew awtomatikament u l-ismijiet tal-parametri fl-ewwel kolonna qed joħodhom kif miktuba hawn -- iżda dawn naħseb jinqalbu għall-Malti awtomatikament fit-tabella li tidher fl-artiklu, avolja jkunu miktuba bl-Ingliż fis-sors bil-wikitext tal-artiklu. Allura abbli rridu nżommu t-test għas-sors fid-dokumentazzjoni tal-mudell biex wieħed ikun jista' jagħmel sempliċi copy/paste qabel idaħħal il-valuri tal-post speċifiku li jkun...pero mhux ċert 100% għadni dwar dan l-aspett. --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 21:17, 20 Awwissu 2024 (UTC) :Suġġeriment għall-ewwel linja ... ''Data'' klimatika għal Post Eżempju, elevazzjoni: 1,075 m (temp. normali fl-1971–2000, temp. estremi mill-1934 sal–preżent) [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 06:35, 21 Awwissu 2024 (UTC) ::Grazzi tat-traduzzjoni! Se mexxi biha u nerġa nkellmek. ::Intant żewġ punti dwar is-suġġeriment għall-ewwel linja: ::# Mhux nifhem il-bżonn tal-korsiv għall-kelma Data. ::# "elevazzjoni: 1,075m (1971–2000, estermitajiet 1934–preżent" jistgħu jinkitbu b'mod ħieles immedjatament wara l-isem tal-post u mhux iġġenerati awtomatikament, allura dan li qed tissuġġerixxi int jinkiteb mill-utent li jdaħħal it-tagħrif fit-tabella fuq l-artiklu. ::Grazzi mill-ġdid! --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 07:59, 21 Awwissu 2024 (UTC) :::Grazzi Toni. ''Data'' (bl-Ingliż: data) tinkiteb bil-korsiv għax titqies bħala kelma Latina li skont ir-regoli tal-Malti tinkiteb bil-korsiv. Barra minn hekk, isservina fil-Malti biex tinżamm distinzjoni ma' data (bl-Ingliż: date; mhux bil-korsiv). [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 08:59, 21 Awwissu 2024 (UTC) ::::@[[Utent:Trigcly|Trigcly]]: Il-problema tal-korsiv f'din it-tabella hija li kif inhu maħdum ix-xogħol ma nistax indaħħal l-appostrofu għax jinkiser l-kmand li jkun qed jiġi pproċessat. Il-bidu u tmiem ta' kmand immarkati propju b'appostrofu u biex isir il-korsiv nagħmlu ntejn qabel u wara l-kelma <nowiki>''hekk''</nowiki>. Tant hu hekk li anqas ta' jew f' ma nista' nagħmel fil-parametri. Aktarx li hemm mod ieħor kif issir, imma għadni ma nafx x'inhu. Hekk jew b'hekk, jekk issir aktar tard din il-ħaġa, il-bida ssir awtomatikament kull fejn jidher dak li hemm bżonn u ma jkunx hemm bżonn revizzjoni għal kull artiklu jew hekk. --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 10:14, 21 Awwissu 2024 (UTC) :::::Lestejt l-artiklu dwar Taishan u daħħalt il-mudell tal-kaxxa tat-temp. Qed nassumi li ladarba tlesti x-xogħol fuq il-mudell titla' iktar informazzjoni awtomatika u mbagħad kemm isiru l-aħħar irtokki. Grazzi. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 14:31, 21 Awwissu 2024 (UTC) ::::::@[[Utent:Trigcly|Trigcly]]: Le, qed tassumi ħażin! :-) Trid tagħmel copy/paste tat-taqsima kollha mill-artiklu bl-Ingliż għall-artiklu bil-Malti. Ħadt ħsiebha jien issa. Li hemm bżonn huwa traduzzjoni/irfinar għall-ewwel ringila tat-tabella mingħandek. U jekk tittawwal naqra fil-kronoloġija suppost tara x'għamilt jien. Jekk mhux ċara l-biċċa tiddejjaqx tistaqsini, sintendi. Jien fadalli nittraduċi xi żewġ parametri tal-ewwel kolonna. Qed inkompli d-diskussjoni fuq [[Diskussjoni:Huangshan]] issa. Naħseb (kważi) wasalna! :-) Grazzi dejjem! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 17:28, 21 Awwissu 2024 (UTC) Naħseb li issa dan il-mudell lest biex jitħaddem kif suppost. Il-parametri kollha huma bil-Malti u l-mudell jaħdem b'sempliċi copy/paste mill-wikitext tal-artiklu bl-Ingliż. Li jkun irid jinbidel ftit huwa l-ewwel ringila bl-isem u xi dettalji relevanti li jidhru fuq nett tat-tabella. Apparti hekk, jaf ikun hemm bżonn tiswijja fir-referenza fl-aħħar ringila tat-tabella. X'taħseb? --[[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 07:40, 23 Awwissu 2024 (UTC) :Fl-artiklu ta' Taishan użajt il-mudell u rranġajt l-ewwel ringiela u r-referenza. Kollox jidher qed jaħdem sew. Jekk insib intopp, inkellmek. Grazzi! [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 08:37, 23 Awwissu 2024 (UTC) == Rindirizz lejn taqsima minn artiklu == Ma nafx rajtx x'għamilt jiena fuq dak li bdnejt int b'[[Roberto Burle Marx]]? Naddaft l-ariklu u ħloqt rindirizz għal [[Sítio Roberto Burle Marx]]. Naħseb li jrid isir xi ħaġa simili għal [[São Cristóvão]] u l-[[Pjazza ta' São Francisco]]. Tipprova tagħmilha int? -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 15:18, 20 Awwissu 2025 (UTC) :Hello ToniSant, għamilt kopja tal-edit tiegħek fl-artiklu dwar São Cristóvão imma mhux ċert jekk hux hekk kelli nagħmel. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 15:33, 20 Awwissu 2025 (UTC) ::Le @[[Utent:Trigcly|Trigcly]], mhux hekk kont qed nissuġġerixi. :) Erġa' pprova ara sew ta' Roberto Burle Marx. Abbli tifhem aħjar jekk tidħol minn din il-ħolqa minflok: [[Sítio Roberto Burle Marx]]. Osserva kif iġġibek dirett għal dik it-taqsima fl-artiklu mill-ewwel. Effettivament jiena ħloqt din il-paġna ta' rindirizz: https://mt.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%ADtio_Roberto_Burle_Marx&redirect=no U ara naqra l-lista hawn f'fiha: [[:Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] -- mhux Roberto Burle Marx (li mhux is-sit fil-lista tal-UNESCO) imma Sítio Roberto Burle Marx li huwa s-sit fil-lista. ::Trid tipprova? Inkella jekk trid, nista' nagħmel ta' [[São Cristóvão]] u l-[[Pjazza ta' São Francisco]] jien ukoll u tara tifhimx x'qed ngħid hekk. Idealment tkun miegħi biex tarani nagħmel pass pass, jekk mhux tifhem, anke għax naħseb li din l-operazzjoni jista' jkun hemm bżonnha fuq artikli oħra ukoll. Grazzi dejjem! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 18:48, 20 Awwissu 2025 (UTC) :::Ara hux nifhmek sew issa. Suppost ħloqt ir-rindirizz tal-pjazza :) [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 06:39, 21 Awwissu 2025 (UTC) ::::Ftehmna! Grazzi u prosit. -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 21:16, 22 Awwissu 2025 (UTC) == Article with links <code><nowiki>ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:...</nowiki></code> == Hello @[[Utent:Trigcly|Trigcly]] [[File:View of the Citadel of Bam, Iran, September 2003.jpg|thumb|Example: If it's really necessary to add a full link, then use ħolqa=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:View of the Citadel of Bam, Iran, September 2003.jpg instead. It should still work after a image rename. Even better, however, would be to do without them, as they are not helpful.]] I hope it's okay if I write to you in English. I am an admin on Commons and I like to rename meaningless filesnames. After renaming, I also manually check the individual language versions and whether it makes sense to adjust the file description as well. In this regard, I've noticed that you include imagelinks to en.wikipedia in your articles as a further description. This is unnecessary, as the images are from Wikimedia Commons. It simply creates a redirect within a redirect. Furthermore, if a file has been renamed, it will no longer work, and an error message will be displayed. Anyone wanting to view the full image or other images of the object will then be unable to proceed. For this reason, I have now removed such links from some articles, but perhaps you could check your articles yourself and delete them if necessary. Thank you very much. With best regards from Switzerland, [[Utent:Ziv|Ziv]] ([[Diskussjoni utent:Ziv|d]]) 08:35, 2 Frar 2026 (UTC) :Hi Ziv. When creating new articles in Maltese, I don't use Edit source but simply copy+paste+translate from Wikipedia articles in different languages. :In the past it was possible to copy+paste images from other languages, while now I manually insert them in the Maltese articles. So the problem you mention seems to be coming from the source not from the target translation. Is there a simple way to check which articles have such errors, and what should be done to correct them? Thanks. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 11:53, 2 Frar 2026 (UTC) ::Hello @[[Utent:Trigcly|Trigcly]] ::Thank you for your quick reply and your understanding. Oh yes, the old familiar copy-and-paste from other language versions. There's certainly nothing wrong with that, but unfortunately, typos or incorrect data are sometimes copied along this way. If I notice something like that during my checks, I correct it immediately. Regarding the problem with the links: It seems to be an internet cache issue. I noticed it with an image that I renamed. So, the error doesn't need to be fixed. I apologize. Best regards, [[Utent:Ziv|Ziv]] ([[Diskussjoni utent:Ziv|d]]) 10:33, 4 Frar 2026 (UTC) :::No problem, thanks for your work and dedication. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 08:40, 5 Frar 2026 (UTC) == Artikli essenzjali == Il-bidla li għadna kemm għamilna fuq l-artiklu dwar Acre ġabni konxju ta' bżonn kbir li naħsbu fix-xogħol tassew eċċellenti li tagħmel int f'sens aktar enċiklopediku. Xi rrid ngħid? Per eżempju, dan l-aħħar intbaħt li għandna diversi artikli dwar [[nekropoli]], li kważi kollha siti ta' wirt dinji eċċ. Però artiklu sempliċi dwar x'inhi nekropoli m'għandnix. Xi ħaġa hekk mhux biss tipprovdi tagħrif enċiklopediku dwar is-suġġett (komuni f'diversi siti tal-UNESCO) imma wkoll opportunità biex ikun hemm ħoloq għall-artikli eċċellenti li ħloqt int għal min irid jara eżempji partikolari ta' nekropoli. Dan mod bażiku ta' kif taħdem il-Wikipedia biex artikli sbieħ li ftit li xejn jinqraw għax mhux faċli ddaħħal isimhom f'Google jew biex tfittex dwarhom direttament, jinstabu u jinqraw xorta. X'taħseb @[[Utent:Trigcly|Trigcly]]? -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 09:31, 16 Marzu 2026 (UTC) :Iva jagħmel sens. Kif insib ċans, nipprova nibda nagħmel ukoll xi artikli iktar ġeneriċi. [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 15:20, 16 Marzu 2026 (UTC) == Help Bring Wolaita Sodo to the Maltese Wikipedia == Dear [[Utent:Trigcly|Trigcly]], Please consider creating the article [https://www.wikidata.org/wiki/Q673275 Wolayta Sodo] in Maltese edition of Wikipedia. Thank you for your valuable contribution! [[Utent:Kehaa|Kehaa]] ([[Diskussjoni utent:Kehaa|d]]) 02:35, 30 Mejju 2026 (UTC) == Kategoriji għal artikli dwar nies li twieldu jew mietu QK == Kont qed nara l-artiklu tiegħek dwar [[Ċiru l-Kbir]] u ntbaħt li għandna bżonn sistema ta' kategoriji għal nies li twieldu/mietu f'sena li hija QK. Hux hekk? Dan proċess naqra kumpless, anke għax riċentament inħoloq mudell li jkopri s-snin kollha u mhux dawk QK jew WK separatament. Allura jfisser li trid tinħatt is-sistema attwali għall-kategoriji għat-twelid/imwiet u tinħoloq din il-ġdida flokha biex taqdi ż-żewġ funżjonijiet. Sfida sabiħa din għalija (jew xi ħadd bħali li għandu idea ta' kif jinħadmu l-mudelli fuq il-Wikipedija!) u se nara nxammarx u nidħol għaliha l-ewwel ċans. Jinstessak tkun taf kif issir? Jekk iva nistgħu niltaqgħu b'videocall jew inkella meta jkollna l-ewwel l-okkazzjoni nkunu flimkien fuq l-istess mejda! -- [[Utent:ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|d]]) 14:00, 2 Lulju 2026 (UTC) :Bħalissa mħabbat ftit imma kif ikolli ftit iktar ċans nitkellmu bil-qalb kollha :) Narak [[Utent:Trigcly|Trigcly]] ([[Diskussjoni utent:Trigcly|d]]) 13:07, 20 Lulju 2026 (UTC) 1jbx4g7nm0s055qnmi4cck5ue1fjmqc 0 26050 331197 298501 2026-07-22T13:10:40Z Nowinska 28534 331197 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Domowina Wort-Bild-Marke Logo RGB.jpg|daqsminuri|Il-logo ta’ Domowina]] '''Domowina''' (bis-Sorbjan: "Dar") hija lega indipendenti politika tas-[[Sorbi]] u organizzazzjoni li tħaddan fiha s-soċjetajiet Sorbi fil-[[Lusazja t’Isfel]] (bil-Ġermaniż: Niederlausitz) u fil-[[Lusazja ta’ Fuq]] (bil-Ġermaniż: Oberlausitz), il-[[Ġermanja]]. Din il-lega tirrappreżenta l-interessi tas-Sorbi u hija s-suċċessur tal-''Lega ta’ Domowina tas-Sorbi tal-Lusazja t’Isfel u ta’ Fuq'' (bil-Ġermaniż: ''Domowina Bund Lausitzer Sorben'', bis-Sorbjan: ''Zwjazk Łužiskich Serbow'', bis-Sorbjan tal-Lusazja t’Isfel: ''Zwězk Łužyskich Serbow'').<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.domowina.sorben.com/strony/zupadl.htm|titlu=History of Domowina|data=2004-11-17|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-04-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20041117055207/http://www.domowina.sorben.com/strony/zupadl.htm|arkivju-data=2004-11-17|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.domowina.de/en/domowina/|titlu=Domowina|sit=www.domowina.de|data-aċċess=2021-04-15}}</ref> == Storja == [[Stampa:Budyšin Serbski Dom.JPG|xellug|daqsminuri|247x247px|''Serbski dom'' - is-sede ta’ Domowina f’Bautzen]] L-istituzzjoni ta’ Domowina, stabbilita f’[[Hoyerswerda]] fl-1912, tinsab f’[[Bautzen]] (Budyšin) fis-Sassonja flimkien ma’ istituzzjonijiet kulturali oħra tas-Sorbi.<ref name=":0" /> L-istituzzjoni ta’ Domowina ngħalqet mill-awtoritajiet Nażisti fl-1937 u reġgħet infetħet fl-10 ta’ Mejju 1945, eżatt wara [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]], u reġgħet kisbet status uffiċjali fir-Repubblika Demokratika Ġermaniża.<ref name=":2">Peter Kunze (1995). ''Kurze Geschichte der Sorben. Ein kulturhistorischer Überblick in 10 Kapiteln.'' Sächsische Landeszentrale für Politische Bildung, p. 70, <nowiki>ISBN 3-7420-1633-4</nowiki> (bil-Ġermaniż)</ref> Taħt it-tmexxija tal-Ġermanja tal-Lvant, Domowina kienet organizzazzjoni tal-massa inkluża fil-Front Nazzjonali, u kienet ikkontrollata b’mod effettiv mill-Partit Unitarju Soċjalista tal-Ġermanja (bil-Ġermaniż: ''Sozialistische Einheitspartei Deutschlands'' jew SED). Minkejja li l-gvern kien jirrikonoxxi s-Sorbi bħala komunità lingwistika fi ħdan ir-Repubblika Demokratika Ġermaniża, dawn ma kinux rikonoxxuti bħala minoranza, u dan kien imur kontra t-talbiet tal-lega. Mal-waqgħa tal-[[Komuniżmu]] fil-Ġermanja tal-Lvant u r-riunifikazzjoni Ġermaniża, Domowina reġgħet iffurmat mill-ġdid, u din id-darba bħala organizzazzjoni indipendenti.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Presidenti == [[Stampa:Braugasse1Gebäude.jpg|daqsminuri|Din il-binja qabel kienet sala tal-balli u ċentru tal-komunità f’Hoyerswerda, fejn ġiet stabbilita Domowina]] {| class="wikitable sortable" !Perjodu<ref name=":1" /> !President |- |<center>1912-1927</center> |<center>'''Arnošt Bart'''</center> |- |<center>1927-1930</center> |<center>'''Jakub Šewčik'''</center> |- |<center>1930-1933</center> |<center>'''Jan Křižan'''</center> |- |<center>1933-1950</center> |<center>'''Pawoł Nedo'''</center> |- |<center>1951-1973</center> |<center>'''Kurt Krjeńc'''</center> |- |<center>1964-1990</center> |<center>'''Jurij Grós'''</center> |- |<center>1990-1991</center> |<center>'''Bjarnat Cyž'''</center> |- |<center>1991-1992</center> |<center>'''Jan Pawoł Nagel'''</center> |- |<center>1993-2000</center> |<center>'''Jakub Brankačk'''</center> |- |<center>2000-2011</center> |<center>'''Jan Nuk'''</center> |- |<center>mill-2011</center> |<center>'''David Statnik'''</center> |} == Referenzi == [[Kategorija:Sorbi]] [[Kategorija:Ġermanja]] [[Kategorija:Politika]] [[Kategorija:Minoranzi]] 5ee6c0c2vp9l20xcp5geadz3t7couv1 0 26947 331186 327341 2026-07-22T00:55:41Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331186 wikitext text/x-wiki {{infobox city}}'''New York''', spiss imsejħa l-'''Belt ta' New York''' biex issir distinzjoni bejn il-belt u l-istat ta' New York (ġieli tiġi mqassra '''NYC''' jew tissejjaħ bil-laqam ta' Big Apple (litteralment Tuffieħa Kbira)), hija l-iktar belt popolata u l-ikbar belt fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Skont stimi tal-2020, il-popolazzjoni ta' 8,253,213 ruħ kienet distribwita fuq madwar 784 km², u għalhekk il-Belt ta' New York hija wkoll l-iktar belt b'popolazzjoni densa fl-Istati Uniti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/newyorkcitynewyork/PST045219|titlu=U.S. Census Bureau QuickFacts: New York city, New York|sit=www.census.gov|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/popest/technical-documentation/research/evaluation-estimates/2020-evaluation-estimates/2010s-cities-and-towns-total.html|titlu=City and Town Population Totals: 2010-2020|kunjom=Bureau|isem=US Census|sit=The United States Census Bureau|lingwa=EN-US|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> Il-belt tinsab fit-tarf tan-Nofsinhar tal-Istat ta' New York, u l-belt hija ċ-ċentru taż-żona metropolitana ta' New York, l-ikbar żona metropolitana fid-[[Id-Dinja|dinja]] bħala żona urbana.<ref>{{Ċita web|url=http://demographia.com/db-worldua.pdf|titlu="World Urban Areas". Demographia. 2018.}}</ref> Fiż-żona statistika metropolitana jgħixu 20 miljun ruħ u kważi 23 miljun ruħ jgħixu fiż-żona statistika kkombinata. B'hekk il-belt hija waħda mill-iktar megabliet popolati fid-dinja. Il-Belt ta' New York ġiet deskritta bħala l-[[belt kapitali]] kulturali, finanzjarja u tal-mezzi tax-xandir fid-dinja, u tinfluwenza ferm il-kummerċ<ref>{{Ċita web|url=https://www.thejobnetwork.com/new-york-city-the-financial-capital-of-the-world/|titlu=New York City: The Financial Capital of the World|data=2015-10-08|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-24}}</ref>, id-divertiment, ir-riċerka, it-teknoloġija, l-[[edukazzjoni]], il-[[politika]], it-turiżmu, [[L-Arti|l-arti]], il-moda, u l-[[Sport|isport]], u hija l-iktar belt li jeħdulha ritratti fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.travelzoo.com/ca/blog/10-most-photographed-places-in-the-world-will-surprise-you-2/|titlu=10 Most Photographed Places in the World Will Surprise You|kunjom=TravelZoo|data-aċċess=2021-07-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220604043608/https://www.travelzoo.com/ca/blog/10-most-photographed-places-in-the-world-will-surprise-you-2/|arkivju-data=2022-06-04|url-status=dead}}</ref> Il-belt tospita l-kwartieri ġenerali tan-[[Nazzjonijiet Uniti]]<ref>{{Ċita web|url=http://visit.un.org/content/plan-your-visit|titlu=Plan your visit {{!}} United Nations Visitor Centre|data=2017-03-14|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170314234417/http://visit.un.org/content/plan-your-visit|arkivju-data=2017-03-14|url-status=bot: unknown}}</ref>, hija ċentru importanti għad-diplomazija internazzjonali<ref>{{Ċita web|url=http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml|titlu=Mayor's Office for International Affairs|data=2015-06-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150616080757/http://www.nyc.gov/html/ia/html/home/home.shtml|arkivju-data=2015-06-16|url-status=bot: unknown}}</ref>, u kultant ġiet imsejħa bħala l-belt kapitali tad-dinja.<ref>Roberts, Sam. "When the World Called for a Capital (Ippubblikat fl-2017)". ''The New York Times''. ISSN 0362-4331.</ref> Il-belt tinsab fuq wieħed mill-ikbar portijiet naturali fid-dinja, u hija magħmula minn ħames kwartieri (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: boroughs)—Brooklyn, Queens, Manhattan, il-Bronx, u l-Gżira ta' Staten—li nħolqu meta l-gvernijiet lokali ġew ikkonsolidati f'belt waħda fl-1898.<ref>{{Ċita web|url=http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/kbd_brnx.html|titlu=KBD Preface|data=2011-10-23|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111023193440/http://www.correctionhistory.org/html/chronicl/nycdoc/html/kbd_brnx.html|arkivju-data=2011-10-23|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-belt u ż-żona metropolitana tagħha jirrappreżentaw id-daħla primarja għall-immigrazzjoni legali fl-Istati Uniti. Fi New York jiġu mitkellma saħansitra sa 800 lingwa, u b'hekk hija l-iktar belt b'diversità lingwistika fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.businessinsider.com/queens-languages-map-2017-2|titlu=Queens has more languages than anywhere in the world — here's where they're found|kunjom=Lubin|isem=Gus|sit=Business Insider|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> F'New York jgħixu iktar minn 3.2 miljun resident li twieldu 'l barra mill-Istati Uniti, li hija l-ikbar popolazzjoni mwielda barra ta' kwalunkwe belt fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=http://archive.ph/bpmuW|titlu=American FactFinder - Results|data=2020-02-13|sit=archive.ph|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> Mill-2019 huwa stmat li ż-żona metropolitana ta' New York tipproduċi prodott metropolitan gross (PMG) ta' $2.0 triljun. Li kieku ż-żona metropolitana ta' New York kienet stat sovran, kieku għandha t-tmien l-ikbar ekonomija fid-dinja. F'New York jgħixu l-ikbar għadd ta' biljunarji ta' kwalunkwe belt fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.businessinsider.com/where-do-billionaires-live-top-cities-worldwide-ranked-2019-5|titlu=The top 10 cities in the world for billionaires, ranked|kunjom=Borden|isem=Hillary Hoffower, Taylor|sit=Business Insider|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> L-oriġini tal-Belt ta' New York imorru lura għal bażi kummerċjali li kienet ġiet stabbilita fit-tarf tan-Nofsinhar tal-Gżira ta' Manhattan mill-kolonjalisti [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiżi]] fl-1624. L-insedjament kien ingħata l-isem ta' Amsterdam il-Ġdida (bl-Olandiż: ''Nieuw Amsterdam''; bl-Ingliż: New Amsterdam) fl-1626 u uffiċjalment ġie ddokumentat bħala belt fl-1653.<ref>{{Ċita web|url=https://www.u-s-history.com/pages/h2122.html|titlu=History of New York City, New York|sit=www.u-s-history.com|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> Il-belt spiċċat taħt il-kontroll tal-[[Renju Unit|Ingliżi]] fl-1664 u ġiet imsemmija New York wara li r-Re [[Karlu II tal-Ingilterra]] ta l-artijiet lil ħuh, id-Duka ta' [[York]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.nps.gov/nr/travel/kingston/colonization.htm|titlu=Dutch Colonization|sit=www.nps.gov|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> Il-belt reġgħet inħakment mill-Olandiżi f'Lulju 1673 u ngħatat l-isem ta' New Orange għal sena u tliet xhur; il-belt ilha tissemma New York kontinwament minn Novembru 1674. Il-Belt ta' New York kienet il-belt kapitali tal-Istati Uniti mill-1785 sal-1790<ref>{{Ċita web|url=https://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm|titlu=U.S. Senate: The Nine Capitals of the United States|sit=www.senate.gov|data-aċċess=2021-07-24}}</ref>, u ilha l-ikbar belt tal-Istati Uniti mill-1790. L-[[Statwa tal-Libertà|Istatwa tal-Libertà]] laqgħet miljuni ta' immigranti huma u deħlin fl-Istati Uniti bil-vapur fl-aħħar tas-seklu 19 u fil-bidu tas-seklu 20<ref>{{Ċita web|url=https://www.history.com/topics/landmarks/statue-of-liberty|titlu=Statue of Liberty|kunjom=Editors|isem=History com|sit=HISTORY|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-24}}</ref>, u hija simbolu tal-Istati Uniti u tal-ideali li tħaddan tal-libertà u tal-paċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/307/|titlu=Statue of Liberty|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> Fis-seklu 21, New York feġġet bħala ċentru globali tal-kreattività, tal-imprenditorija<ref>{{Ċita web|url=http://nvca.org/research/venture-investment/|titlu=Venture Investment - NVCA|data=2016-04-08|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160408104240/http://nvca.org/research/venture-investment/|arkivju-data=2016-04-08|url-status=dead}}</ref>, u tas-sostenibbiltà ambjentali, kif ukoll bħala simbolu tal-libertà u tad-diversità kulturali.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=New York mayor on Germany trip: The world should know that Americans don’t align with Trump|url=https://www.washingtonpost.com/news/post-nation/wp/2017/07/07/new-york-city-mayor-de-blasio-slammed-for-trump-protesting-germany-trip-as-city-mourns-officers-death/|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> Fl-2019, New York ġiet ivvutata bħala l-ikbar belt fid-dinja fi stħarriġ ta' iktar minn 30,000 ruħ minn 48 belt minn madwar id-dinja, li kollha semmew id-diversità kulturali tagħha.<ref>{{Ċita web|url=https://www.timeout.com/newyork/news/new-york-voted-best-city-in-the-world-in-massive-worldwide-survey-031119|titlu=Citing its diversity and culture, NYC was voted best city in the world in new global survey|kunjom=Gleason|isem=Will|sit=Time Out New York|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-24}}</ref>[[Stampa:NYC Montage 2011.jpg|daqsminuri|310x310px|Kartolina tal-Belt ta' New York]]Bosta distretti u binjiet jew [[Monument|monumenti]] ikoniċi fil-Belt ta' New York huma magħrufa sew, fosthom tlieta mill-iktar għaxar attrazzjonijiet li jżuruhom turisti fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.travelandleisure.com/attractions/landmarks-monuments/worlds-most-visited-tourist-attractions|titlu=The World&rsquo;s Most-visited Tourist Attractions|sit=Travel + Leisure|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> Fl-2017 intlaħaq rekord ta' 62.8 miljun turist li żaru l-Belt ta' New York. Times Square hija l-qalba mdawla tad-Distrett tat-Teatru ta' Broadway<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Times-Square|titlu=Times Square {{!}} Location, Description, History, & Facts|sit=Encyclopedia Britannica|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-24}}</ref>, wieħed mill-iktar postijiet fid-dinja li minnu jgħaddu nies bil-mixi kuljum<ref>{{Ċita web|url=https://www.travelandleisure.com/attractions/landmarks-monuments/worlds-most-visited-tourist-attractions|titlu=The World&rsquo;s Most-visited Tourist Attractions|sit=Travel + Leisure|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.diserio.com/streetscapes.html|titlu=Awesome Streetscapes in The World - Times Square, Michigan Mile, Shibuya|data=2014-09-21|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140921173328/http://www.diserio.com/streetscapes.html|arkivju-data=2014-09-21|url-status=dead}}</ref>, u ċentru maġġuri tal-industrija tad-divertiment fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm|titlu=New York Architecture Images- Midtown- times square short history 3|data=2017-01-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170125164419/http://www.nyc-architecture.com/MID/MID-TimesSquare3.htm|arkivju-data=2017-01-25|url-status=bot: unknown}}</ref> Bosta mill-postijiet ikoniċi, mill-iskyscrapers<ref>{{Ċita web|url=https://www.skyscrapercenter.com/city/new-york-city|titlu=New York City - The Skyscraper Center|sit=www.skyscrapercenter.com|data-aċċess=2021-07-24}}</ref>, u mill-parks tal-belt huma magħrufa mad-dinja kollha. L-Empire State Building sar l-istandard globali ta' referenza biex jiġi deskritt l-għoli u t-tul ta' strutturi l-oħra.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Staff|isem=Reuters|data=2021-03-25|titlu=Singapore transport minister says Suez block may disrupt supplies to region|url=https://www.reuters.com/article/egypt-suezcanal-ship-singapore-idUSL4N2LN38C|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> Is-suq tal-proprjetà immobbli ta' Manhattan huwa fost l-iktar għaljin fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=http://www.thepinnaclelist.com/blog/directory/manhattan-new-york-some-of-the-most-expensive-real-estate-in-the-world-overlooks-central-park/|titlu=Manhattan, New York – Some of the Most Expensive Real Estate in the World Overlooks Central Park {{!}} The Pinnacle List|data=2014-11-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141129055025/http://www.thepinnaclelist.com/blog/directory/manhattan-new-york-some-of-the-most-expensive-real-estate-in-the-world-overlooks-central-park/|arkivju-data=2014-11-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/pictures/mhj45eddhg/6-new-york-city-u-s-a/|titlu=6. New York City, U.S.A.|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> Is-Subway tal-Belt ta' New York tipprovdi servizz kontinwu 24 siegħa kuljum u sebat ijiem fil-ġimgħa u tikkontribwixxi għal-laqam "il-Belt li Ma Torqod Qatt". Is-Subway tal-Belt ta' New York hija l-ikbar sistema ta' tranżitu rapidu fid-dinja b'operatur uniku, u għandha 472 stazzjon ferrovjarju. Il-belt għandha iktar minn 120 kulleġġ u università, fosthom l-Università ta' Columbia, l-[[Università ta' New York]], l-Università Rockefeller, u s-sistema tal-Università tal-Belt ta' New York, li hija l-ikbar sistema universitarja pubblika urbana fl-Istati Uniti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.budget.ny.gov/pubs/archive/fy20/exec/agencies/appropData/CityUniversityofNewYork.html|titlu=City University of New York {{!}} Agency Appropriations {{!}} FY 2020 Executive Budget {{!}} NYS DOB|sit=www.budget.ny.gov|data-aċċess=2021-07-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/pictures/mhj45eddhg/6-new-york-city-u-s-a/|titlu=6. New York City, U.S.A.|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.budget.ny.gov/pubs/archive/fy20/exec/agencies/appropData/CityUniversityofNewYork.html|titlu=City University of New York {{!}} Agency Appropriations {{!}} FY 2020 Executive Budget {{!}} NYS DOB|sit=www.budget.ny.gov|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> Ankrata b'Wall Street fid-Distrett Finanzjarju tal-parti t'isfel ta' Manhattan, il-Belt ta' New York ġiet imsejħa kemm bħala ċ-ċentru finanzjarju ta' quddiem nett fid-dinja kif ukoll l-iktar belt setgħana finanzjarjament fid-dinja, u tospita l-ikbar żewġ boroż fid-dinja bħala kapitalizzazzjoni totali tas-suq, il-Borża ta' New York u n-NASDAQ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.insider.com/25-most-economically-powerful-cities-2015-9|titlu=The 25 cities with the most economic power on earth|kunjom=Bird|isem=Mike|sit=Insider|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2012/05/what-is-the-worlds-most-economically-powerful-city/256841/|titlu=What Is the World's Most Economically Powerful City?|kunjom=Florida|isem=Richard|data=2012-05-08|sit=The Atlantic|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-24}}</ref> [[Stampa:10 mile panorama of NYC, Feb. 21, 2018.jpg|nofs|daqsminuri|710x710px|Veduta panoramika ta' 16-il kilometru ta' Manhattan minn 120th Street sal-Batterija, meħud fi Frar 2018 min-naħa l-oħra tax-xmara [[Hudson]] f'Weehawken, [[New Jersey]]. Il-postijiet huma: 1. Riverside Church, 2. Time Warner Center, 3. 220 Central Park South, 4. Central Park Tower, 5. One57, 6. 432 Park Avenue, 7. 53W53, 8. Chrysler Building, 9. Bank of America Tower, 10. Conde Nast Building, 11. The New York Times Building, 12. Empire State Building, 13. Manhattan West, 14a. 55 Hudson Yards, 14b. 35 Hudson Yards, 14c. 10 Hudson Yards, 14d. 15 Hudson Yards, 15. 56 Leonard Street, 16. 8 Spruce Street, 17. Woolworth Building, 18. 70 Pine Street, 19. 30 Park Place, 20. 40 Wall Street, 21. Three World Trade Center, 22. Four World Trade Center, 23. One World Trade Center.]] == Etimoloġija == Fl-1664, il-belt ingħatat l-isem ta' New York biex jingħata ġieħ id-Duka ta' York, li iktar 'il quddiem sar ir-Re [[Ġakbu II tal-Ingilterra]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html|titlu=New Amsterdam becomes New York|kunjom=Contributor|isem=Etta Badoe, Chronicle|sit=Queens Chronicle|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170201120328/https://www.qchron.com/editions/queenswide/new-amsterdam-becomes-new-york/article_dd6e910f-a882-5b2e-9771-a2caa1574e07.html|arkivju-data=2017-02-01|url-status=dead}}</ref> Ħu l-kbir ta' Ġakbu, ir-Re Karlu II, ħatar lid-Duka bħala sid l-eks territorju ta' New Netherland, inkluż il-belt ta' New Amsterdam, meta l-Ingilterra ħatfet it-territorju u l-belt minn taħt il-kontroll tal-Olandiżi.<ref>Thomas J. Archdeacon (2013). ''New York City, 1664–1710: Conquest and Change''. Cornell University Press. p. 19. ISBN <bdi>978-0-8014-6891-9</bdi>.</ref> == Storja == === Storja bikrija === Iż-żona tal-lum New York City kienet abitata minn Algonquians, inklużi l-Lenape. Art twelidhom, magħrufa bħala Lenapehoking, kienet tinkludi l-inħawi tal-lum ta’ Staten Island, Manhattan, il-Bronx, il-parti tal-punent ta' Long Island (inklużi Brooklyn u Queens), u Lower Hudson Valley. L-ewwel żjara dokumentata fil-Port ta' New York minn Ewropew kienet fl-1524 mill-esploratur Giovanni da Verrazzano. Huwa talab iż-żona għal Franza u semmieha Nouvelle Angoulême (New Angoulême). Spedizzjoni Spanjola, immexxija mill-kaptan Portugiż Estêvão Gomes li qed ibaħħar għall-Imperatur Charles V, waslet fil-Port ta' New York f’Jannar 1525 u ħarġet il-bokka tax-Xmara Hudson, li huwa semmieha Río de San Antonio (“Xmara ta’ San Antonio”). Fl-1609, l-esploratur Ingliż Henry Hudson reġa' skopra l-Port ta' New York waqt li kien qed ifittex il-Passaġġ tal-Majjistral lejn l-Orjent għall-Kumpanija Olandiża tal-Indja tal-Lvant. Huwa salpa għal dak li l-Olandiżi sejħu North River (issa x-Xmara Hudson), l-ewwel imsejjaħ minn Hudson bħala l-Mawrizju wara Maurice, Prince of Orange. Hudson talab ir-reġjun għall-Kumpanija Olandiża tal-Indja tal-Lvant. Fl-1614, iż-żona bejn Cape Cod u l-Bajja tad-Delaware ġiet mitluba mill-Olanda u msejħa Nieuw-Nederland ("l-Olanda l-Ġdida"). L-ewwel abitant mhux Nattiv Amerikan ta' dak li sar New York City kien Juan Rodriguez, negozjant minn Santo Domingo li wasal f'Manhattan matul ix-xitwa tal-1613–14, insib għall-ġlud u nnegozja mal-popolazzjoni lokali bħala rappreżentant tal-kolonisti Olandiżi. === Kolonja Olandiża === [[File:New_Netherlands_Seal_Vector.svg|thumb|left|Siġill tal-Olanda Ġdida (Sigillum Novi Belgii)]] [[File:New Netherland 'NOVI BELGII NOVAEQUE ANGLIAE NEC NON PARTIS VIRGINIAE TABULA'.jpg|thumb|Mappa l-ġdida tal-Olanda ppubblikata minn Nicolaes Visscher II (1649–1702)]] Preżenza Ewropea permanenti qrib il-Port ta' New York ġiet stabbilita fl-1624, li għamlet New York it-12-il eqdem insedjament stabbilit mill-Ewropa okkupat kontinwament fl-Istati Uniti kontinentali, bit-twaqqif ta' settlement Olandiż għall-kummerċ tal-pil fuq Governors Island. Fl-1625, inbdiet il-kostruzzjoni fuq ċittadella u Fort Amsterdam, aktar tard imsejħa Nieuw Amsterdam (New Amsterdam), fil-Gżira ta' Manhattan tal-lum. [[File:Verkoopakte Manhattan.jpg|thumb|left|Ittra tal-1626 bl-Olandiż minn Pieter Schaghen li tiddikjara x-xiri ta' Manhattan għal 60 gulden.]] Il-kolonja ta' New Amsterdam kienet estiża mit-tarf tan-Nofsinhar ta' Manhattan sa Wall Street tal-lum, fejn fl-1653 inbniet stokk tal-injam ta' 12-il pied (3.7 m) biex jipproteġi kontra rejds tal-Inġenji Amerikani u Ingliżi. Fl-1626, id-Direttur Ġenerali kolonjali Olandiż Peter Minuit, kif mitlub mill-Kumpanija Olandiża tal-Indja tal-Punent, xtara l-gżira ta' Manhattan mill-Canrsie, faxxa Lenape żgħira, għal "il-valur ta' 60 guilder" (madwar $ 900 fl-2018). Leġġenda li tirrakkonta ta' spiss iżda li ġiet miċħuda tgħid li Manhattan inxtara għal $24 ta' żibeġ tal-ħġieġ. Wara x-xiri, New Amsterdam kiber bil-mod. Biex jattiraw settlers, l-Olandiżi waqqfu s-sistema tal-patroon fl-1628, fejn Olandiżi għonja (patroons, jew patruni) li ġabu 50 kolon fl-Olanda l-Ġdida kienu jingħataw art, awtonomija politika lokali, u drittijiet biex jipparteċipaw fil-kummerċ tal-pil qligħ. Dan il-programm ftit kellu suċċess. Mill-1621, il-Kumpanija Olandiża tal-Indja tal-Punent kienet operat bħala monopolju fl-Olanda l-Ġdida, fuq awtorità mogħtija mill-Istati Ġenerali Olandiżi. Fl-1639–1640, fi sforz biex issaħħaħ it-tkabbir ekonomiku, il-Kumpanija Olandiża tal-Indja tal-Punent ċediet il-monopolju tagħha fuq il-kummerċ tal-pil, li wassal għal tkabbir fil-produzzjoni u l-kummerċ tal-ikel, l-injam, it-tabakk, u l-iskjavi (partikolarment mal-West Indies Olandiżi. Fl-1647, Peter Stuyvesant beda l-mandat tiegħu bħala l-aħħar Direttur Ġenerali ta 'New Netherland. Matul il-mandat tiegħu, il-popolazzjoni ta' New Netherland kibret minn 2,000 għal 8,000. Stuyvesant ġie kkreditat li tejjeb il-liġi u l-ordni; madankollu, huwa kiseb reputazzjoni bħala mexxej despotiku. Huwa stabbilixxa regolamenti dwar il-bejgħ tax-xorb, ipprova jasserixxi kontroll fuq il-Knisja Riformata Olandiża, u mblokka gruppi reliġjużi oħra milli jistabbilixxu djar ta 'qima. ==== Gallerija ==== <gallery> File:Rigging House motif.jpg|The Rigging House, 120 William Street, fl-1846. Kienet knisja Metodista fl-1760, imbagħad bini sekulari għal darb'oħra qabel it-twaqqigħ tagħha f'nofs is-seklu 19. File:Mayflower in Plymouth Harbor, by William Halsall.jpg|Tpinġija tal-1882 tal-bastiment Mayflower li jbaħħar mill-Ingilterra għall-Amerika fl-1620, fil-Port ta' Plymouth File:Verkoopakte Manhattan.jpg|thumb|Ittra tal-1626 bl-Olandiż minn Pieter Schaghen li tiddikjara x-xiri ta' Manhattan għal 60 gulden. File:Hudson Valley Map Detail Nova Belgica Et Anglia Nova c1634.jpg|Mappa tal-Wied tax-Xmara Hudson c. 1634 (it-tramuntana fuq il-lemin) File:Party For New Year's Day In New Amsterdam 1636 by George Henry Boughton.jpg|Parti Għall-Ewwel tas-Sena Fi New Amsterdam 1636 (George Boughton) File:Courtship in New Amsterdam painting by Francis W Edmonds 1850.png|Courtship fi New Amsterdam (Fancis W. Edmonds) File:Novum Amsterodamum 1650 (New_Amsterdam)_painting_by_Laurens_Block.jpg|Novum Amsterodamum 1650, minn Laurens Block File:The City New Amsterdam on Manhattan (De Stadt Nieuw Amsterdam op Manhattans) Drawing 1650-1654.jpg|Tpinġija ta' New Amsterdam fl-1650, skoperta fl-1991 fil-kollezzjoni ta' Albertina fl-Awstrija. Huwa probabbilment l-eqdem, rappreżentazzjoni reali tal-kolonja File:First Slave Auction 1655 Howard_Pyle.jpg|L-Ewwel Irkant tal-Iskjavi fi New Amsterdam fl-1655, minn Howard Pyle File:GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg|New Amsterdam fl-1664 (ħares bejn wieħed u ieħor lejn it-tramuntana) File:New Amsterdam 1660 Scale Model Museum of NYC 1933.jpg|New Amsterdam fl-1660, Mudell fuq Skala File:New Amsterdam from East River 1660 (Scale_Model) Museum of NYC.jpg|New Amsterdam mix-Xmara tal-Lvant fl-1660, Mudell fuq Skala File:Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City_Amsterdam_in_New_Netherland)_Castello_Plan_1660.jpg|Il-Pjan Castello, mappa tal-1660 ta' New Amsterdam f'Lower Manhattan </gallery> [[File:The fall of New Amsterdam cph.3g12217.jpg|thumb|The Fall of New Amsterdam, pittura ta' Jean Leon Gerome Ferris, li turi l-Konkwista ta' New Netherland]] === Kolonja Brittanika === [[File:GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg|thumb|New Amsterdam, iċċentrat fuq dak li eventwalment sar Lower Manhattan, fl-1664, is-sena l-Ingilterra ħadet il-kontroll u semmieha mill-ġdid New York.]] [[File:Dyckman House Bwy cloudy jeh crop.jpg|thumb|left|Id-Dyckman House, issa l-Mużew tal-Farmhouse Dyckman, hija l-eqdem farmhouse li fadal fuq il-gżira ta' Manhattan, vestiġju tal-passat rurali ta' New York City. Il-farmhouse ta' stil Kolonjali Olandiż inbniet minn William Dyckman, c.1785]] [[File:Dyckman House HABS.jpg|thumb|Id-Dyckman House, issa l-Mużew tal-Farmhouse Dyckman, hija l-eqdem farmhouse li fadal fuq il-gżira ta’ Manhattan, vestiġju tal-passat rurali ta' New York City. Il-farmhouse ta' stil Kolonjali Olandiż inbniet minn William Dyckman, c.1785]] Fl-1664, ma' setax jiltaqa' ma' xi reżistenza sinifikanti, Stuyvesant ċeda New Amsterdam lit-truppi Ingliżi, immexxija mill-Kurunell Richard Nicolls, mingħajr tixrid ta' demm. It-termini tal-konsenja ppermettew lir-residenti Olandiżi jibqgħu fil-kolonja u ppermettew il-libertà reliġjuża. Fl-1667, waqt in-negozjati li wasslu għat-Trattat ta' Breda wara t-Tieni Gwerra Anglo-Olandiża, l-Olandiżi rebbieħa ddeċidew li jżommu l-kolonja tal-pjantaġġuni li kienet għadha bdiet ta' dak li llum hu s-Surinam, li kienu kisbu mill-Ingliżi, u bi skambju l-Ingliżi Huma tħallew ma' New Amsterdam. Is-settlement malajr ingħatat l-isem ta' “New York” f’ġieħ id-Duka ta' York (ir-rejiet futuri Ġakbu II u VII). Id-duka ta' parti mill-kolonja lis-sidien George Carteret u John Berkeley. Fl-24 ta' Awwissu, 1673, waqt it-Tielet Gwerra Anglo-Olandiża, Anthony Colve tal-flotta Olandiża ħa New York fuq talba ta' Cornelis Evertsen iż-Żgħir u semmieha mill-ġdid “New Orange” f'ġieħ William III, il-Prinċep ta' Orange. L-Olandiżi malajr irritornaw il-gżira lill-Ingilterra taħt it-Trattat ta' Westminster ta' Novembru 1674. Diversi gwerer intertribali bejn l-Amerikani Indiġeni u epidemiji kkawżati minn kuntatt mal-Ewropej ikkawżaw telf konsiderevoli tal-popolazzjoni għal-Lenape bejn l-1660 u l-1670. Sal-1700, il-popolazzjoni Lenape kienet naqset għal 200. New York esperjenzat diversi epidemiji tad-deni isfar fis-seklu 18, u tilfet għaxar. fil-mija tal-popolazzjoni tagħha fl-1702 biss. Fil-bidu tas-seklu 18, New York kibret fl-importanza bħala port kummerċjali filwaqt li kienet tagħmel parti mill-kolonja ta 'New York. Sar ċentru ta' skjavitù, b’42% tad-djar javżaw lill-Afrikani sa l-1730. Il-biċċa l-kbira kienu skjavi domestiċi; oħrajn ġew mikrija bħala ħaddiema. L-iskjavitù saret integralment marbuta mal-ekonomija ta' New York permezz ta' xogħol tal-iskjavi fil-port kollu u l-industriji bankarji u tat-tbaħħir li kienu jinnegozjaw man-Nofsinhar Amerikan. Waqt il-kostruzzjoni f'Foley Square fis-snin 90, ġiet skoperta l-Art tad-Dfin Afrikan; Iċ-ċimiterju kien jinkludi bejn 10,000 u 20,000 qabar ta' Afrikani tal-era kolonjali, xi wħud skjavi u oħrajn ħielsa. [[File:A view of Fort George with the city of New York, from the SW.jpg|thumb|Fort George u New York b'vapuri tal-gwerra Brittaniċi, c.  1731]] Il-proċess u l-liberazzjoni f'Manhattan fl-1735 ta' John Peter Zenger, li kien akkużat b'libell sedizjuż wara li kkritika lill-gvernatur kolonjali William Cosby, għenu biex tiġi stabbilita l-libertà tal-istampa fl-Amerika ta' Fuq. Fl-1754, twaqqfet l-Università ta' Columbia. === Rivoluzzjoni Amerikana === [[File:BattleofLongisland.jpg|thumb|Il-Battalja ta' Long Island, waħda mill-akbar battalji tal-Gwerra Rivoluzzjonarja Amerikana, li seħħet fi Brooklyn fis-27 ta' Awwissu, 1776.]] Il-Kungress tal-Att tal-Bolla ltaqa' fi New York f’Ottubru 1765, meta l-organizzazzjoni Sons of Liberty ħarġet fil-belt u ġġieldu għall-għaxar snin li ġejjin mat-truppi Brittaniċi stazzjonati hemmhekk. Il-Battalja ta' Long Island, l-akbar battalja tal-Gwerra Rivoluzzjonarja Amerikana, ġiet miġġielda f’Awwissu 1776 fi Brooklyn tal-lum. Telfa Ingliża tal-Armata Kontinentali fil-Battalja ta' Fort Washington f'Novembru 1776 eliminat l-aħħar fortizza Amerikana f'Manhattan, u kkaġunat lil George Washington u l-forzi tiegħu jirtiraw tul ix-Xmara Hudson fi New Jersey, segwiti mill-forzi Brittaniċi. Wara l-battalja, li fiha l-Amerikani ġew megħluba, l-Ingliżi għamlu l-belt il-bażi militari u politika tagħhom ta' operazzjonijiet fl-Amerika ta' Fuq. Il-belt kienet kenn għal refuġjati Lealisti u skjavi maħruba li ngħaqdu mal-linji Brittaniċi għal-libertà mwiegħda mill-Kuruna, b'sa 10,000 skjavi maħruba miġbura fil-belt matul l-okkupazzjoni Brittanika, l-akbar komunità bħal din fil-kontinent. Meta l-forzi Brittaniċi evakwaw New York fi tmiem il-gwerra fl-1783, huma ttrasportaw eluf ta' meħlusa biex jirrisistemaw f'Nova Scotia, l-Ingilterra, u l-Karibew. L-attentat ta' riżoluzzjoni paċifika għall-gwerra seħħ fil-Kamra tal-Konferenza ta' Staten Island bejn id-delegati Amerikani, inkluż Benjamin Franklin, u l-Ġeneral Brittaniku Lord Howe fil-11 ta' Settembru, 1776. Ftit wara li bdiet l-okkupazzjoni Ingliża, The Great Fire of New York qerdu. kważi 500 bini, madwar kwart tal-istrutturi tal-belt, inkluża Trinity Church. === Perjodu post-rivoluzzjonarju u bidu tas-seklu 19 === F'Jannar 1785, il-Kungress tal-Konfederazzjoni għamel New York City il-kapitali nazzjonali. New York kienet l-aħħar kapitali tal-Istati Uniti taħt l-Artikoli tal-Konfederazzjoni u l-ewwel kapitali taħt il-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti. Bħala l-kapitali tal-Istati Uniti, New York City ospitat l-inawgurazzjoni tal-ewwel president, George Washington, u l-ewwel Kungress, f'Sala Federali f'Wall Street. Il-Kungress abbozza l-Abbozz tad-Drittijiet hemmhekk. Il-Qorti Suprema kellha l-ewwel sessjonijiet organizzattivi tagħha fi New York fl-1790. [[File:Inauguration of George Washington by Ramon Elorriaga.jpg|thumb|Ritratt tal-ewwel inawgurazzjoni ta' George Washington fit-30 ta' April, 1789.]] Fl-1790, għall-ewwel darba, New York City qabżet Philadelphia bħala l-akbar belt fil-pajjiż. Fl-aħħar tas-snin 1790, il-kapitali nazzjonali ġiet imċaqalqa lejn Philadelphia. Matul is-seklu 19, il-popolazzjoni ta 'New York City kibret minn 60,000 għal 3.43 miljun. Taħt il-liġi tal-emanċipazzjoni gradwali tal-Istat ta' New York tal-1799, it-tfal ta' ommijiet skjavi kellhom eventwalment jiġu meħlusa iżda jibqgħu f'servitù indentured sa nofs is-snin 20 tagħhom. Flimkien ma' skjavi meħlusa mill-kaptani tagħhom wara l-Gwerra Rivoluzzjonarja u skjavi maħruba, popolazzjoni Afrikana Amerikana ħielsa sinifikanti żviluppat gradwalment f’Manhattan. Is-Soċjetà tal-Manumissjoni ta 'New York ħadmet għall-abolizzjoni u stabbilixxiet l-Iskola Ħielsa Afrikana biex teduka lit-tfal Afrikani Amerikani. Kien biss fl-1827 li l-iskjavitù tneħħa kompletament fl-istat. L-Amerikani Afrikani Ħieles ġġieldu d-diskriminazzjoni u kompla l-attiviżmu abolizzjonist interrazzjali. Il-popolazzjoni ta' New York City żdiedet minn 123,706 fl-1820 (li minnhom 10,886 kienu Afrikani Amerikani u 518 kienu skjavi) għal 312,710 fl-1840 (li minnhom 16,358 kienu Afrikani Amerikani). Fis-seklu 19 ukoll, il-belt ġiet trasformata minn żvilupp kemm kummerċjali kif ukoll residenzjali relatat mal-istatus tagħha bħala ċentru kummerċjali nazzjonali u internazzjonali, kif ukoll l-immigrazzjoni Ewropea, rispettivament. Il-belt adottat il-Pjan tal-Kummissarji tal-1811, li espandiet il-grilja tat-toroq tal-belt biex tinkludi kważi Manhattan kollha. It-tlestija tal-Kanal Erie fl-1825 miċ-ċentru ta' New York qabbad il-port tal-Atlantiku mas-swieq agrikoli u tal-komoditajiet tal-intern tal-Amerika ta' Fuq permezz tax-Xmara Hudson u l-Lagi l-Kbar. Il-politika lokali saret iddominata minn Tammany Hall, magna politika appoġġjata minn immigranti Irlandiżi u Ġermaniżi. Fl-1831, twaqqfet l-Università ta' New York. [[File:Hippolyte Sebron - Rue De New-York En 1840.jpg|thumb|Broadway, li jsegwi r-rotta Native American Wecquaesgeek Trail minn Manhattan, 1840]] Diversi figuri letterarji Amerikani prominenti għexu fi New York matul l-1830 u l-1840, inklużi William Cullen Bryant, Washington Irving, Herman Melville, Rufus Wilmot Griswold, John Keese, Nathaniel Parker Willis, u Edgar Allan Poe. Membri tal-elite tan-negozju għamlu lobby għall-ħolqien ta' Central Park, li fl-1857 sar l-ewwel park ta' pajsaġġ f'belt Amerikana. Il-Kuħ il-Kbir Irlandiż ġabet magħha influss kbir ta' immigranti Irlandiżi, li minnhom aktar minn 200,000 għexu fi New York sal-1860, li jirrappreżentaw aktar minn kwart tal-popolazzjoni tal-belt. Immigrazzjoni estensiva mill-provinċji Ġermaniżi fissret li l-Ġermaniżi kienu jinkludu 25% oħra tal-popolazzjoni ta' New York sal-1860. === Gwerra Ċivili === [[File:The Departure of the 7th Regiment.jpg|thumb|Tluq tas-7 Reġiment tal-Milizja ta' New York għad-difiża ta' Washington, DC, 19 ta' April, 1861]] Il-kandidati tal-Partit Demokratiku ġew eletti b'mod konsistenti f'karigi lokali, u b'hekk żiedu r-rabtiet tal-belt man-Nofsinhar u l-partit dominanti tagħha. Fl-1861, is-Sindku Fernando Wood talab lill-aldermen biex jiddikjaraw l-indipendenza ta' Albany u l-Istati Uniti wara s-seċessjoni tan-Nofsinhar, iżda l-proposta tiegħu ma twettqitx. Ir-rabja għal abbozzi ta' liġijiet militari ġodda matul il-Gwerra Ċivili Amerikana (1861–1865), li ħelset lill-aktar irġiel sinjuri li setgħu jaffordjaw li jimpjegaw sostitut, wasslet għall-abbozzi ta' rewwixti tal-1863, li l-aktar parteċipanti viżibbli tagħhom kienu l-klassi tal-ħaddiema etnika Irlandiża. L-abbozzi tal-irvellijiet inbidel f’attakki fuq l-elite ta’ New York, segwiti minn attakki fuq New Yorkers suwed wara kompetizzjoni ħarxa ta' għaxar snin bejn immigranti Irlandiżi u suwed għall-impjiegi. Irvellijiet ħarqu l-Ażil Orfni Kkulurit mal-art. Mill-inqas 120 persuna mietu. Ħdax-il raġel Afrikan Amerikan ġew linċinati f'ħamest ijiem, u l-irvellijiet ġiegħlu lil mijiet ta' Afrikani Amerikani jaħarbu. Il-popolazzjoni Afrikana Amerikana f'Manhattan waqgħet taħt l-10,000 fl-1865. Il-klassi tal-ħaddiema bajda kienet stabbilixxiet id-dominanza tagħha. Kien wieħed mill-agħar inċidenti ta' taqlib ċivili fl-istorja Amerikana. === Tard fis-seklu 19, seklu 20 u seklu 21 === [[File:Mulberry Street NYC c1900 LOC 3g04637u edit.jpg|thumb|Iċ-ċkejkna Italja ta' Manhattan fuq in-naħa t'isfel tal-Lvant, madwar l-1900]] Fl-1886, l-Istatwa tal-Libertà, rigal minn [[Franza]], ġiet iddedikata fil-Port ta' New York. L-istatwa laqgħet 14-il miljun immigrant li ġew l-Istati Uniti permezz tal-Gżira Ellis bid-dgħajsa lejn l-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tal-20, u hija simbolu tal-Istati Uniti u l-ideali Amerikani tal-libertà u l-paċi. Fl-1898, New York City ġiet iffurmata mill-konsolidazzjoni ta 'Brooklyn (sa dak iż-żmien belt separata), New York County (li mbagħad kienet tinkludi partijiet tal-Bronx), Richmond County, u l-parti tal-punent tal-Kontea ta' Queens. Il-ftuħ tas-Subway tal-Belt ta 'New York fl-1904, l-ewwel mibni bħala sistemi privati ​​separati, għen biex jgħaqqad il-belt il-ġdida. Matul l-ewwel nofs tas-seklu 20, il-belt saret ċentru globali għall-industrija, il-kummerċ u l-komunikazzjoni. Fl-1904, il-vapur General Slocum ħa n-nar fix-Xmara tal-Lvant, u qatel 1,021 ruħ. Fl-1911, it-Triangle Shirtwaist Factory Fire, l-agħar diżastru industrijali tal-belt, qatel 146 ħaddiem tal-ħwejjeġ u xpruna t-tkabbir tal-Unjoni Internazzjonali tal-Ħaddiema tal-Ħwejjeġ tan-Nisa u titjib kbir fl-istandards tas-sikurezza tal-fabbrika. [[File:Old timer structural worker2.jpg|thumb|Ħaddiem tal-kostruzzjoni fuq l-Empire State Building waqt il-kostruzzjoni tiegħu fl-1930. Il-Bini Chrysler jidher fuq il-lemin.]] Il-popolazzjoni mhux bajda ta' New York kienet 36,620 fl-1890. New York City kienet destinazzjoni ewlenija fil-bidu tas-seklu 20 għall-Amerikani Afrikani matul il-Migrazzjoni l-Kbira min-Nofsinhar tal-Istati Uniti, u fl-1916, New York City kellha l-akbar dijaspora urbana Afrikana fl-Amerika ta' Fuq . Il-qawmien mill-ġdid tal-ħajja letterarja u kulturali ta' Harlem iffjorixxiet matul l-era tal-Projbizzjoni. L-akbar boom ekonomiku ġġenerat il-kostruzzjoni ta' skyscrapers li kkompetew fl-għoli. New York City saret l-aktar żona urbanizzata popolata fid-dinja fil-bidu tas-snin 20, u qabżet lil Londra. Iż-żona metropolitana qabżet l-10 miljuni fil-bidu tas-snin 30, u saret l-ewwel megabelt. Id-Depressjoni l-Kbira rat l-elezzjoni tar-riformista Fiorello La Guardia bħala Sindku u l-waqgħa ta' Tammany Hall wara tmenin sena ta' dominanza politika. Il-veterani tat-Tieni Gwerra Dinjija li rritornaw ħolqu boom ekonomiku ta' wara l-gwerra u l-iżvilupp ta' żoni kbar ta' akkomodazzjoni fil-Lvant ta' Queens u Nassau County, b'Wall Street imexxi l-post tal-Istati Uniti bħala l-qawwa ekonomika dominanti fid-dinja. Il-kwartieri ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti tlesta fl-1952, u ssimenta l-influwenza ġeopolitika globali ta' New York, u ż-żieda tal-Espressjoniżmu Astratt fil-belt ippreċipita l-ispostament ta' Pariġi bħala ċ-ċentru tad-dinja tal-arti. [[File:Ford to City.PNG|thumb|Ottubru 1975 New York Daily News tkopri dwar ir-rifjut tal-President Ford li jgħin lill-belt tevita l-falliment]] Fis-snin sebgħin, telf ta' impjiegi minħabba ristrutturar industrijali wassal biex il-Belt ta' New York tbati problemi ekonomiċi u żiedet ir-rati tal-kriminalità. Żbilanċi fiskali li qed jikbru fl-1975 wasslu lill-belt biex titlob għajnuna finanzjarja mill-gvern federali; Il-President Gerald Ford għamel diskors li ċaħad it-talba, li kienet parafrasata fil-paġna ta' quddiem tan-New York Daily News bħala “FORD TO TOWN: DEATH”. Il-Korporazzjoni għall-Assistenza Muniċipali ġiet iffurmata u ngħatat awtorità superviżorja fuq il-finanzi tal-belt. F'nofs is-snin disgħin, ir-rati tal-kriminalità bdew jonqsu b'mod drammatiku minħabba l-istrateġiji tal-pulizija riveduti, it-titjib tal-opportunitajiet ekonomiċi, il-gentrifikazzjoni, u residenti ġodda, kemm trapjanti Amerikani kif ukoll immigranti ġodda mill-Asja u l-Amerika Latina. Il-popolazzjoni ta' New York City qabżet it-8 miljun għall-ewwel darba fiċ-ċensiment tal-Istati Uniti tal-2000; Ġew stabbiliti aktar rekords fiċ-ċensimenti tal-Istati Uniti tal-2010 u tal-2020 Fl-ekonomija tal-belt ħarġu setturi ġodda ewlenin, bħal Silicon Alley. Il-wasla tal-Y2K ġiet iċċelebrata b'fanfara f'Times Square. Il-Belt ta' New York sofriet l-aktar ħsara ekonomika u l-akbar telf ta' ħajjiet bħala riżultat tal-attakki tal-11 ta' Settembru, 2001. Tnejn mill-erba' ajruplani maħtufa dakinhar ħabtu fit-torrijiet ġemellati tal-World Trade Center, li rriżultaw fil-kollass ta' kemm bini kif ukoll l-imwiet ta' 2,753 persuna, inklużi 343 dipartiment tan-nar tal-Belt ta' New York u 71 uffiċjal tal-infurzar tal-liġi. Iż-żona reġgħet inbniet b'World Trade Center ġdid, il-Monument u l-Mużew Nazzjonali tal-11 ta' Settembru, u bini u infrastruttura ġdida oħra, inkluż iċ-Ċentru tat-Trasport World Trade Center, it-tielet l-akbar ċentru tal-belt. Il-One World Trade Center il-ġdid huwa l-ogħla skajskrejper fl-Emisfera tal-Punent u s-seba’ l-ogħla bini fid-dinja bl-għoli massimu, bl-ispilla tiegħu tilħaq 1,776 pied (541.3 m) simboliku, referenza għas-sena tal-indipendenza Amerikana Il-protesti ta' Occupy Wall Street f'Zuccotti Park fid-Distrett Finanzjarju ta' Lower Manhattan bdew fis-17 ta' Settembru, 2011, li rċevew attenzjoni globali u ppopolalizzaw il-moviment Occupy kontra l-inugwaljanza soċjali u ekonomika madwar id-dinja. Il-Belt ta' New York kienet affettwata serjament mill-Uragan Sandy fl-aħħar ta' Ottubru 2012. L-impatti ta' Sandy kienu jinkludu għargħar li wassal għall-għeluq tas-sistema tas-subway għal jiem u għargħar tal-mini kollha tas-subway East River u l-mini kollha tal-awtostrada li daħlu f'Manhattan, ħlief il-Mina Lincoln. Il-Borża ta’ New York għalqet jumejn minħabba t-temp għall-ewwel darba mill-Gran Blizzard tal-1888. Mill-inqas 43 persuna mietu fi New York City bħala riżultat ta’ Sandy, u t-telf ekonomiku fil-belt ta' New York kien stmat għal madwar $19-il biljun. Id-diżastru qanqal sforzi fit-tul lejn proġetti infrastrutturali biex jiġġieldu t-tibdil fil-klima u ż-żieda fil-livell tal-baħar, bi $15-il biljun f'finanzjament federali riċevuti sal-2022 għal dawk l-isforzi ta' reżiljenza. F'Marzu 2020, l-ewwel każ ta' COVID-19 ġie kkonfermat fil-belt. Bid-densità tal-popolazzjoni tagħha u l-esponiment wiesa 'għal vjaġġaturi globali, il-belt malajr issostitwiet lil Wuhan, iċ-Ċina, bħala l-epiċentru globali tal-pandemija matul il-fażi inizjali, u għafset l-infrastruttura tal-kura tas-saħħa tal-belt. Minn Marzu 2023, New York City irreġistrat aktar minn 80,000 mewt minn kumplikazzjonijiet relatati ma' COVID-19. == Ġeografija == [[File:Core of New York City by Sentinel-2.jpg|thumb|Veduta mill-ajru taż-żona metropolitana ta' New York City b'Manhattan fiċ-ċentru tagħha]] New York City tinsab fil-Grigal ta' l-Istati Uniti, fix-Xlokk ta' l-Istat ta' New York, madwar nofs triq bejn Washington, D.C. u Boston. Il-post tagħha fil-bokka tax-Xmara Hudson, li tgħaddi f'port protett b'mod naturali u mbagħad fl-Oċean Atlantiku, għenet lill-belt tikber fl-importanza bħala port kummerċjali. Ħafna mill-belt hija mibnija fuq it-tliet gżejjer ta' Long Island, Manhattan u Staten Island. Matul l-Età tas-Silġ ta' Wisconsin, bejn 75,000 u 11,000 sena ilu, iż-żona ta' New York City kienet tinsab fuq it-tarf ta' silġ kbir. Il-moviment erosiv 'il quddiem tas-silġ (u l-irtirar sussegwenti tiegħu) ikkontribwixxa għas-separazzjoni ta' dak li llum huwa Long Island u Staten Island. Dik l-azzjoni ħalliet il-blat tas-sodda f'fond relattivament baxx, u pprovdiet pedament sod għall-biċċa l-kbira tas-skyscrapers ta' Manhattan. Ix-Xmara Hudson tgħaddi minn Hudson Valley sal-Bajja ta' New York. Bejn New York City u Troy, New York, ix-xmara hija estwarju. Ix-Xmara Hudson tifred il-belt minn New Jersey. Ix-Xmara tal-Lvant, istrett tal-marea, tgħaddi minn Long Island Sound u tifred il-Bronx u Manhattan minn Long Island. Ix-Xmara Harlem, strett ieħor tal-marea bejn ix-Xmajjar tal-Lvant u Hudson, jifred il-biċċa l-kbira ta' Manhattan mill-Bronx. Ix-Xmara Bronx, li tgħaddi mill-Bronx u l-Kontea ta' Westchester, hija l-unika xmara kompletament ta' ilma ħelu fil-belt. L-art tal-belt ġiet mibdula sostanzjalment minn intervent uman, b'reklamazzjoni konsiderevoli tal-art tul iż-żoni kostali sa minn żminijiet kolonjali Olandiżi; L-irkupru huwa l-aktar prominenti f'Lower Manhattan, bi żviluppi bħal Battery Park City fis-snin sebgħin u tmenin Xi wħud mill-eżenzjoni naturali tat-topografija livellaw, speċjalment f'Manhattan. L-erja totali tal-belt hija 1,213.37 km² (468.484 sq mi). 783.84 km² (302.643 sq mi) tal-belt hija art u 429.53 km² (165.841 sq mi) huwa ilma. L-ogħla punt fil-belt huwa Todt Hill fuq Staten Island, li, f'124.9 m (409.8 ft) 'il fuq mil-livell tal-baħar, huwa l-ogħla punt fuq il-Kosta tal-Lvant fin-nofsinhar ta' Maine. Is-samit tal-linja hija fil-biċċa l-kbira foresti bħala parti mill-greenbelt ta' Staten Island. === Distretti (Boroughs) === [[File:5 Boroughs Labels New York City Map.svg|thumb|Distretti (Boroughs): 1. Manhattan, 2. Brooklyn, 3. Queens, 4. Bronx, 5. Gżira tal-Istati (State Island)]] Il-Belt ta' New York kultant tissejjaħ kollettivament bħala l-Ħames Boroughs. Kull distrett huwa koestensiv ma' kontea rispettiva fl-Istat ta' New York, u b'hekk il-Belt ta' New York tkun waħda mill-muniċipalitajiet b'ħafna kontea tal-Amerika. Manhattan (New York County) hija l-iżgħar borough ġeografikament u l-aktar densament popolati. Hija dar għal Central Park u l-biċċa l-kbira tas-skyscrapers tal-belt, u xi drabi hija magħrufa lokalment bħala The City. Id-densità tal-popolazzjoni ta' Manhattan ta' 70,450.8 nies għal kull mil kwadru (27,201.2/km 2 ) fl-2022 tagħmilha l-ogħla ta' kwalunkwe kontea fl-Istati Uniti u ogħla mid-densità ta' kwalunkwe belt Amerikana individwali. Manhattan huwa ċ-ċentru kulturali, amministrattiv u finanzjarju ta 'New York City u fih il-kwartieri ġenerali ta' ħafna korporazzjonijiet multinazzjonali kbar, il-kwartieri ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti, Wall Street, u diversi universitajiet ewlenin. Id-distrett huwa spiss deskritt bħala ċ-ċentru finanzjarju u kulturali tad-dinja. Brooklyn (Kings County), fit-tarf tal-punent ta 'Long Island, huwa l-aktar borough popolat tal-belt. Brooklyn hija magħrufa għad-diversità kulturali, soċjali u etnika tagħha, xena tal-arti indipendenti, distretti distintivi, u wirt arkitettoniku distintiv. Downtown Brooklyn huwa l-akbar lokal ċentrali fil-Boroughs ta' Barra. Il-borough għandu xatt twil fuq il-baħar li jinkludi Coney Island, stabbilit fl-1870 bħala wieħed mill-ewwel postijiet ta' divertiment fl-Istati Uniti u Prospect Park huma l-akbar żewġ parks fi Brooklyn. Mill-2010 'l hawn, Brooklyn saret ċentru b'saħħitha għall-intraprenditorija ta' teknoloġija għolja u startups, u arti u disinn postmoderni. Brooklyn hija wkoll id-dar ta' Fort Hamilton, l-unika installazzjoni militari ta' l-Istati Uniti ta' xogħol attiv fi ħdan New York City, minbarra l-operazzjonijiet tal-Gwardja tal-Kosta. Il-faċilità ġiet stabbilita fl-1825 fuq il-post ta 'batterija użata matul ir-Rivoluzzjoni Amerikana, u hija waħda mill-eqdem fortizzi militari fl-Istati Uniti. Queens (Queens County), fit-Tramuntana ta' Long Island u fil-Lvant ta' Brooklyn, hija ġeografikament l-akbar borough, l-aktar kontea etnikament diversa fl-Istati Uniti, u ż-żona urbana l-aktar etnikament diversa fid-dinja. Queens huwa s-sit ta' Citi Field, id-dar tan-New York Mets, u jospita t-tournament annwali tat-tennis tal-US Open fiċ-Ċentru Nazzjonali tat-Tennis tal-USTA Billie Jean King fi Flushing Meadows–Corona Park, bi pjanijiet biex jinbena grawnd speċifiku għall-futbol għal New. York City FC. Barra minn hekk, tnejn mit-tliet ajruporti l-aktar traffikużi li jaqdu ż-żona metropolitana ta' New York, l-Ajruport Internazzjonali John F. Kennedy u l-Ajruport ta’ LaGuardia, jinsabu fi Queens. Il-Bronx (Kontea tal-Bronx) huwa l-aktar borough fit-Tramuntana tal-Belt ta 'New York u l-uniku wieħed li jinsab l-aktar fl-Istati Uniti kontinentali. Huwa l-post tal-Yankee Stadium, il-park tal-baseball tan-New York Yankees, u d-dar tal-akbar kumpless tad-djar ta' proprjetà kooperattiva fl-Istati Uniti, Co-op City. Hija dar għall-Bronx Zoo, l-akbar zoo metropolitani fid-dinja, li jkopru 265 acres (1.07 km2) u jospita aktar minn 6,000 annimal. Il-Bronx hija l-post fejn twieled il-mużika hip hop u l-kultura assoċjata tagħha. Pelham Bay Park huwa l-akbar park fil-Belt ta 'New York, f'2,772 acres (1,122 ettaru). Staten Island (Kontea ta' Richmond) hija l-aktar distrett suburbani tal-ħamsa. Hija konnessa ma 'Brooklyn mill-Pont Verrazzano-Narrows u ma' Manhattan bil-lanċa Staten Island b'xejn. Fiċ-ċentru ta' Staten Island, il-Greenbelt ta' Staten Island jifrex madwar 2,500 acres (10 km2), inklużi 28 mil (45 km) ta' mixi u waħda mill-aħħar foresti intatti tal-belt. Maħtur fl-1984 biex jipproteġi l-artijiet naturali tal-gżira, iċ-ċinturin aħdar jinkludi seba 'parks tal-belt. === Klima === Skont il-klassifikazzjoni tal-klima Köppen, il-Belt ta' New York għandha klima subtropikali umda (Cfa), u hija l-belt ewlenija l-aktar fit-Tramuntana fil-kontinent tal-Amerika ta' Fuq b'din il-kategorizzazzjoni. Is-subborgi lejn it-tramuntana u l-punent immedjat jinsabu fiż-żona ta' transizzjoni bejn il-klimi umdi subtropikali u kontinentali umdi (Dfa). Il-belt tirċievi medja ta' 49.5 pulzieri (1,260 mm) ta' preċipitazzjoni kull sena, li hija mqassma b'mod relattivament uniformi matul is-sena. New York għandha medja ta' aktar minn 2,500 siegħa ta' xemx fis-sena. Ix-xtiewi huma kesħin u mxarrba, u x-xejriet prevalenti tar-riħ li jonfħu riħ tal-baħar lil hinn mix-xtut inaqqsu l-effetti moderati tal-Oċean Atlantiku; Madankollu, l-Atlantiku u l-protezzjoni parzjali mill-arja kiesħa mill-Muntanji Appalachian iżommu l-belt aktar sħuna fix-xitwa minn bliet interni ta' l-Amerika ta' Fuq f'latitudnijiet simili jew aktar baxxi. It-temperatura medja ta' kuljum f'Jannar, l-iktar xahar kiesaħ taż-żona, hija ta' 33.3°F (0.7°C). It-temperaturi tipikament jinżlu għal 10 °F (−12 °C) diversi drabi kull xitwa, iżda jistgħu wkoll jilħqu 60 °F (16 °C) għal diversi jiem anke fl-aktar xahar kiesaħ tax-xitwa. Ir-rebbiegħa u l-ħarifa huma imprevedibbli u jistgħu jvarjaw minn friski għal sħun, għalkemm ġeneralment ikunu ħfief b'umdità baxxa. Is-sjuf huma tipikament sħan u umdi, b'temperatura medja ta' kuljum ta' 77.5 ° F (25.3 ° C) f'Lulju. It-temperaturi bil-lejl huma 9.5 °F (5.3 °C) gradi ogħla għar-resident medju tal-belt minħabba l-effett tal-gżira tas-sħana urbana, ikkawżat minn toroq pavimentati u bini għoli. It-temperaturi bi nhar jaqbżu 90°F (32°C) bħala medja 17-il jum kull sajf u f'xi snin jaqbżu l-100°F (38°C), għalkemm din hija okkorrenza rari, innutata l-aħħar fit-18 ta' Lulju, 2012. Bl-istess mod, qari ta' 0 °F (−18 °C) huma estremament rari, l-aħħar seħħew fl-14 ta' Frar, 2016. L-estremi tat-temperatura varjaw minn 106 °F (41 °C), irreġistrati fid-9 ta' Lulju, 1936, għal -15 °F (-26 °F). °C) fid-9 ta' Frar, 1934; L-aktar kesħa tar-riħ irrekordjata kienet -38°C (-37°F) fl-istess jum tal-baxx rekord ta’ kull żmien. Il-borra medja tax-xitwa bejn l-1991 u l-2020 kienet ta' 76 ċm (29.8 in); Dan ivarja konsiderevolment minn sena għal sena. L-ogħla rekord kiesaħ ta' kuljum kien ta' -17 °C (2 °F) fit-30 ta' Diċembru 1917, filwaqt li, bil-maqlub, ir-rekord baxx sħun ta' kuljum kien ta’ 31 °C (87 °F) fit-2 ta' Lulju, 1903. It-temperatura medja tal-ilma tal- Oċean Atlantiku fil-qrib ivarja minn 4.3 °C (39.7 °F) fi Frar għal 23.4 °C (74.1 °F) f'Awwissu. L-uragani u l-maltempati tropikali huma rari fiż-żona ta' New York. L-uragan Sandy ikkawża maltempata distruttiva fil-Belt ta' New York wara nofsinhar tad-29 ta' Ottubru, 2012, għargħar bosta toroq, mini, u linji tas-subway f' Lower Manhattan u żoni oħra tal-belt u ħarġet l-enerġija f'ħafna partijiet tal-belt u is-subborgi tagħha. Il-maltempata u l-impatti profondi tagħha qanqlu dibattitu dwar il-bini ta' ħitan tal-baħar u ostakli kostali oħra madwar il-kosta tal-belt u taż-żona metropolitana biex jimminimizzaw ir-riskju ta' konsegwenzi distruttivi minn avveniment simili ieħor fil-futur. === Parks === [[File:Statue of Liberty, NY.jpg|thumb|L-Istatwa tal-Libertà fuq Liberty Island fil-Port ta' New York, simbolu globali tal-Istati Uniti u l-ideali tagħha ta' libertà u opportunità]] [[File:Central Park - The Pond (48377220157).jpg|thumb|Il-Pond u Midtown Manhattan jidhru mill-Gapstow Bridge f'Central Park]] Il-Belt ta' New York għandha sistema ta' park kumplessa, b'diversi artijiet operati mis-Servizz tal-Park Nazzjonali, l-Uffiċċju tal-Parks, Rikreazzjoni u Preservazzjoni Storika tal-Istat ta 'New York, u d-Dipartiment tal-Parks u r-Rikreazzjoni tal-Belt ta' New York. Fil-klassifiki ParkScore tagħha tal-2023, it-Trust for Public Land irrapportat li s-sistema tal-park tal-Belt ta' New York kienet l-10 l-aħjar sistema tal-park fost l-ibliet l-aktar popolati tal-Istati Uniti, u kkwota l-qisien tal-park tal-belt, l-investiment f’parks u li 99% tar-residenti jinsabu f'1⁄ 2 mil (0.80 km) ta' park. Iż-Żona Nazzjonali ta' Rikreazzjoni Gateway fiha aktar minn 26,000 acres (110 km²), il-biċċa l-kbira tagħha fil-Belt ta' New York. Fi Brooklyn u Queens, il-park fih aktar minn 9,000 acres (36 km²) ta' bassasijiet, artijiet mistagħdra, gżejjer, u ilma, inklużi l-biċċa l-kbira tal-Bajja tal-Ġamajka u l-Rifuġju tal-Ħajja Selvaġġa tal-Bajja tal-Ġamajka. F'Queens ukoll, il-park jinkludi porzjon sinifikanti tal-punent tal-Peniżola Rockaway, notevolment Jacob Riis Park u Fort Tilden. Fuq Staten Island, tinkludi Fort Wadsworth, b'Battery Weed storiku ta' l-era ta' Antebellum u Fort Tompkins, u Great Kills Park. Il-Monument Nazzjonali tal-Istatwa tal-Libertà u l-Mużew tal-Immigrazzjoni tal-Gżira Ellis huma ġestiti mis-Servizz tal-Park Nazzjonali u jinsabu kemm fi New York kif ukoll fi New Jersey. Miżjud magħhom fil-port hemm il-Monument Nazzjonali tal-Gżira tal-Gvernaturi. Siti storiċi taħt ġestjoni federali fuq il-Gżira Manhattan jinkludu Stonewall National Monument; Monument Nazzjonali Castle Clinton; is-Sala Federali tat-Tifkira Nazzjonali; is-Sit Storiku Nazzjonali tal-Post tat-Twelid ta' Theodore Roosevelt; General Grant National Monument (Il-Qabar ta' Grant); il-Monument Nazzjonali African Burial Ground; u Hamilton Grange National Monument. Mijiet ta' proprjetajiet huma elenkati fir-Reġistru Nazzjonali ta' Postijiet Storiċi jew bħala Landmark Storiku Nazzjonali. Hemm seba' parks statali fil-konfini ta' New York City. Dawn jinkludu: Clay Pit Ponds State Reserve, żona naturali li tinkludi traċċi estensivi ta' rkib taż-żiemel; Riverbank State Park, faċilità ta' 28 acre (11-il ettaru); u Marsha P. Johnson State Park, park statali fi Brooklyn u Manhattan li jmiss mal-East River u msemmi f'ġieħ Marsha P. Johnson. Il-Belt ta' New York għandha aktar minn 28,000 acres (110 km2) ta' parks muniċipali u 14-il mil (23 km) ta' bajjiet pubbliċi. L-akbar park muniċipali tal-belt huwa Pelham Bay Park fil-Bronx, b'2,772 acres (1,122 ettaru), u l-park urban l-aktar li jżuruha nies huwa Central Park, u wieħed mill-aktar postijiet iffilmjati u miżjura fid-dinja, bi 42 miljun viżitatur f' 2023. === Ambjente === [[File:Recycling combine - Sunset Pk, NYC 05.jpg|thumb|Il-Faċilità għall-Irkupru tal-Materjali Sunset Park hija l-akbar faċilità ta' riċiklaġġ magħquda fl-Istati Uniti.]] Il-problemi ambjentali ta 'New York City huma affettwati mid-daqs tal-belt, id-densità, l-infrastruttura abbundanti tat-trasport pubbliku, u l-post tagħha fil-bokka tax-Xmara Hudson. Pereżempju, huwa wieħed mill-akbar sorsi ta' tniġġis fil-pajjiż u għandu r-rata ta' emissjonijiet ta' gassijiet serra per capita u l-inqas konsum tal-elettriku. Governors Island hija ppjanata li tospita ċentru ta' riċerka u edukazzjoni ta' $1 biljun biex tagħmel New York City il-mexxej dinji fil-ġlieda kontra l-kriżi tal-klima. Bħala belt tal-port tal-oċean, New York City hija vulnerabbli għal manifestazzjonijiet fit-tul tat-tisħin globali, bħal żieda fil-livell tal-baħar aggravata minn sussidenza tal-art. It-tibdil fil-klima ġġenerat l-iżvilupp ta' ekonomija importanti ta' reżiljenza għall-klima u sostenibbiltà ambjentali fil-belt. New York City iffokat fuq it-tnaqqis tal-impatt ambjentali u l-marka tal-karbonju tagħha. L-użu tat-trasport pubbliku huwa l-ogħla fl-Istati Uniti. Ir-rata għolja ta' New York ta' użu tat-trasport pubbliku, aktar minn 610,000 vjaġġ bir-roti kuljum mill-2022, u ħafna nies mexjin jagħmluha l-aktar belt effiċjenti fl-enerġija fl-Istati Uniti. Il-modi tal-ivvjaġġar bil-mixi u bir-rota jammontaw għal 21% tal-modi kollha tal-ivvjaġġar fil-belt; Nazzjonalment, ir-rata għar-reġjuni metropolitani hija madwar 8%. Fil-klassifiki tiegħu tal-2011 u tal-2015, Walk Score semmiet New York City bħala l-aktar belt kbira li tista' titħalla għall-mixi fl-Istati Uniti, u fl-2018, Stacker ikklassifika lil New York bħala l-iktar belt Amerikana li tista' timxi. Citibank sponsorjat is-sehem tar-roti għall-proġett tal-bike-sharing tal-belt, li sar magħruf bħala Citi Bike, fl-2013. L-"indikatur numeriku taċ-ċikliżmu staġjonali" ta' New York City kien laħaq l-ogħla livell ta' kull żmien ta' 437 meta mkejjel fl-2014. Il-provvista tal-ilma tax-xorb tal-Belt ta' New York hija miġbuda mill-konfini protett tal-Muntanji Catskill. Bħala riżultat tal-integrità tal-baxx u tas-sistema ta' filtrazzjoni tal-ilma naturali mhux mibdula, New York hija waħda mill-erba' bliet ewlenin fl-Istati Uniti li l-maġġoranza tal-ilma tax-xorb tagħha hija pur biżżejjed biex ma teħtieġx purifikazzjoni permezz ta' impjanti tat-trattament tal-ilma. Is-sistema tal-ilma muniċipali tal-belt hija l-akbar fl-Istati Uniti, u tiċċaqlaq aktar minn biljun gallun Amerikan (3.8 biljun litru) ta' ilma kuljum minn baq tal-ilma li jkopri 1,900 mil kwadru (4,900 km2). Skont il-Bażi tad-Dejta Globali dwar it-Tniġġis tal-Arja Ambjentali Urban Urban tal-2016 tal-Organizzazzjoni Dinjija tas-Saħħa, il-konċentrazzjoni medja annwali fl-arja ta' New York City ta' materja partikulata li tkejjel 2.5 mikrometri jew iżgħar (PM 2, 5) kienet 7.0 mikrogrammi għal kull metru kubu, jew 3.0 mikrogrammi fi ħdan il-WHO Il-Linji Gwida tal-Kwalità tal-Arja rakkomandati limitu għall-medja annwali tal-PM 2.5. Id-Dipartiment tas-Saħħa u l-Iġjene Mentali tal-Belt ta 'New York, fi sħubija mal-Queens College, iwettaq l-Istħarriġ tal-Ajru tal-Komunità ta' New York biex ikejjel is-sustanzi li jniġġsu f'madwar 150 post. == Demografija == Il-Belt ta' New York hija l-aktar belt popolata fl-Istati Uniti, bi 8,804,190 residenti skont iċ-Ċensiment tal-Istati Uniti tal-2020, l-ogħla għadd ta' dekanali fl-istorja, li jinkorpora aktar immigrazzjoni lejn il-belt milli emigrazzjoni sa mill-2010. Aktar minn darbtejn daqstant nies jgħixu fi New York City daqs Los Angeles, it-tieni l-aktar belt popolata fl-Istati Uniti Il-popolazzjoni tal-belt fl-2020 kienet 31.2% bajda (mhux Ispaniċi), 29, 0% Hispaniċi jew Latina, 23.1% Afrikani Amerikani (. mhux Ispaniċi), 14.5% Ażjatiċi, u 0.6% Nattiv Amerikan (mhux Ispaniċi), bi 8.9% jelenkaw żewġ tiġrijiet jew aktar. Total ta' 3.4% tal-popolazzjoni mhux Ispanika identifikata b'aktar minn razza waħda. Bejn l-2010 u l-2020, il-Belt ta' New York kisbet 629,000 resident, aktar minn kwalunkwe belt oħra tal-Istati Uniti, u aktar mill-qligħ kombinat matul l-istess għaxar snin tal-akbar erba' bliet tal-Istati Uniti tal-Istati Uniti (Los Angeles, Chicago, Houston u Phoenix) flimkien. Id-densità tal-popolazzjoni tal-belt ta '27,744.1 nies għal kull mil kwadru (10,712.1/km 2 ) tagħmilha l-aktar dens ta' kwalunkwe muniċipalità Amerikana b'popolazzjoni akbar minn 100,000. Id-densità tal-popolazzjoni ta' Manhattan hija ta' 70,450.8 nies għal kull mil kwadru (27,201.2/km 2 ), l-ogħla minn kwalunkwe kontea fl-Istati Uniti. Skont id-dejta taċ-ċensiment tal-2020, il-Belt ta' New York tinkludi madwar 43.6% tal-popolazzjoni tal-istat ta' 20,202,320, u madwar 39% tal-popolazzjoni taż-żona metropolitana ta' New York. Il-maġġoranza tar-residenti tal-Belt ta' New York fl-2020 (5,141,539 jew 58.4%) għexu fi Brooklyn jew Queens, iż-żewġ boroughs ta' Long Island. Sa 800 lingwa huma mitkellma fi New York, u ż-Żona Statistika Metropolitana ta 'New York City għandha l-akbar popolazzjoni mwielda barra minn kwalunkwe reġjun metropolitan fid-dinja. Ir-reġjun ta' New York jibqa' bil-bosta l-akbar portal metropolitan għall-immigranti legali ammessi fl-Istati Uniti, jaqbeż sostanzjalment it-totali magħquda ta' Los Angeles u Miami. Kważi seba' darbiet aktar professjonisti żgħażagħ applikaw għal impjiegi fil-Belt ta' New York fl-2023 meta mqabbla mal-2019, u b'hekk New York saret l-aktar destinazzjoni popolari għall-gradwati tal-kulleġġ riċenti. ==== Popolazzjoni storika ==== * 1698 4.937 — * 1712 5.840 +18,3% * 1723 7,248 +24,1% * 1737 10,664 +47,1% * 1746 11.717 +9,9% * 1756 13.046 +11,3% * 1771 21.863 +67,6% * 1790 33.131 +51,5% * 1800 60,515 +82,7% * 1810 96.373 +59,3% * 1820 123.706 +28,4% * 1830 202.589 +63,8% * 1840 312.710 +54,4% *1850 515.547 +64,9% * 1860 813.669 +57,8% * 1870 942.292 +15,8% * 1880 1.206.299 +28,0% * 1890 1.515.301 +25,6% * 1900 3.437.202 +126,8% * 1910 4.766.883 +38,7% * 1920 5.620.048 +17,9% * 1930 6.930.446 +23,3% * 1940 7.454.995 +7,6% * 1950 7.891.957 +5,9% * 1960 7.781.984 -1,4% * 1970 7.894.862 +1,5% * 1980 7.071.639 -10,4% * 1990 7.322.564 +3,5% * 2000 8.008.288 +9,4% * 2010 8.175.133 +2,1% * 2020 8.804.190 +7,7% * 2023 es. 8.258.035 -6,2% === Etniċità u nazzjonalità === [[File:Little Italy NY Street.JPG|thumb|Little Italy, Manhattan]] Skont l-istimi tal-2022 mill-American Community Survey, l-akbar antenati awto-rapportati fil-Belt ta’ New York kienu Dumnikani (8.7%), Ċiniżi (7.5%), Puertorikan (6.9%), Taljani (5.5%), Messikani (4.4%). ), Irlandiż (4.4%), Indjan Ażjatiku (3.1%), Ġermaniż (2.9%), Ġamajkan (2.4%), Ekwadorjan (2.3%), Ingliż (2.1%), Pollakk (1.9%), Russu (1.7%) %), Għarbi (1.4%), Ħaiti (1.4%), Gujaniż (1.3 ), Filippin (1.1%), u Korean (1.1%). Skont id-dejta mill-2018 sal-2022, madwar 36.3% tal-popolazzjoni tal-belt kienet imwielda barra (meta mqabbla ma '13.7% nazzjonalment), u 40% tat-tfal kollha jitwieldu minn ommijiet immigranti. Matul l-istorja tagħha, New York kienet port importanti ta' dħul għall-immigranti lejn l-Istati Uniti. L-ebda pajjiż jew reġjun tal-oriġini ma jiddomina. Queens għandha l-akbar popolazzjonijiet Asjatiċi Amerikani u Andini fl-Istati Uniti, u hija wkoll iż-żona urbana l-aktar etnika u lingwistikament diversa fid-dinja. Iż-żona metropolitana għandha l-akbar popolazzjoni Indjana Asjatika fl-Emisferu tal-Punent; l-akbar popolazzjoni Russa-Amerikana, Taljana-Amerikana u Afrikana-Amerikana; l-akbar popolazzjoni Dominicana-Amerikana, Puerto Rican-Amerikana u Amerika t'Isfel u t-tieni l-akbar popolazzjoni Ispanika ġenerali fl-Istati Uniti, għal 4.8 miljun. Il-Venezwela, l-Ekwador, il-Kolombja, il-Gujana, il-Perù u l-Brażil huma l-pajjiżi ewlenin ta' oriġini tal-Amerika t’Isfel għall-immigranti fir-reġjun ta' New York; ir-Repubblika Dominicana, il-Ġamajka, Ħaiti u Trinidad u Tobago fil-Karibew; In-Niġerja tal-Afrika, l-Eġittu, il-Gana, it-Tanżanija, il-Kenja u l-Afrika t'Isfel; u El Salvador, il-Ħonduras u l-Gwatemala fl-Amerika Ċentrali. New York fiha l-akbar popolazzjoni Ażjatika totali ta' kwalunkwe belt tal-Istati Uniti. L-Amerikani Asjatiċi fi New York City, skont iċ-ċensiment tal-2010, jgħoddu aktar minn 1.2 miljun, aktar mit-totali ta' San Francisco u Los Angeles flimkien. New York għandha l-akbar popolazzjoni Ċiniża minn kwalunkwe belt barra mill-Asja, iċ-Ċinatown ta' Manhattan hija l-akbar konċentrazzjoni ta' Ċiniżi fl-Emisfera tal-Punent, u Queens hija dar għall-akbar popolazzjoni Tibetana barra mill-Asja. L-Amerikani Għarab jgħoddu aktar minn 160,000 fi New York City, bl-akbar konċentrazzjoni fi Brooklyn. New York City għandha l-akbar popolazzjoni Palestinjana fl-Istati Uniti. L-Asjatiċi Ċentrali, primarjament l-Amerikani Użbeki, huma segment li qed jikber malajr tal-popolazzjoni bajda mhux Hispanika tal-belt. Iż-żona metropolitana hija dar għal 20% tal-Indjani Amerikani tal-pajjiż u mill-inqas għoxrin enklavi Little India, u 15% tal-Amerikani Koreani kollha u erba' Koreatowns. Il-Belt ta' New York għandha l-akbar popolazzjoni bajda Ewropea u mhux Ispanika ta' kwalunkwe belt Amerikana, b'2.7 miljun mill-2012. Id-dijaspora Ewropea li tirrisjedi fil-belt hija diversa ħafna u ħafna gruppi etniċi Ewropej iffurmaw enklavi. B'960,000 abitant Lhudi fl-2023, New York City hija dar għall-akbar popolazzjoni Lhudija ta' kwalunkwe belt fid-dinja, u ż-żona metropolitana tagħha kkonċentrat aktar minn 2 miljun Lhudi fl-2021, it-tieni l-akbar popolazzjoni Lhudija fid-dinja wara ż-żona metropolitana ta' Tel Aviv fl-Iżrael. Fil-borough ta' Brooklyn, huwa stmat li wieħed minn kull erba' residenti kien Lhudi fl-2018. === Reliġjon === [[File:Saint Patrick's Cathedral by David Shankbone.jpg|thumb|Veduta tal-Katidral ta' San Patrizju fi New York]] [[File:StPatCathExt1.jpg|thumb|left|Veduta tal-Katidral ta' San Patrizju fi New York]] [[File:At New York, USA 2017 119.jpg|thumb|Veduta tal-Katidral ta' San Patrizju fi New York]] Il-[[Kristjaneżmu]] huwa l-akbar reliġjon (59% segwaċi) fil-Belt ta 'New York, li hija dar għall-akbar numru ta' knejjes ta' kwalunkwe belt fid-dinja. Il-Kattoliċiżmu Ruman huwa l-akbar denominazzjoni Nisranija (33%), segwita mill-Protestantiżmu (23%) u denominazzjonijiet Kristjani oħra (3%). Il-popolazzjoni Kattolika Rumana hija moqdija primarjament mill-Arċidjoċesi Kattolika Rumana ta' New York u mid-Djoċesi ta' Brooklyn, filwaqt li l-Kattoliċi tal-Lvant huma maqsuma f'bosta ġurisdizzjonijiet madwar il-belt. Il-Protestantiżmu Evanġeliku huwa l-akbar fergħa tal-Protestantiżmu fil-belt (9%), segwit minn Protestantiżmu prinċipali (8%), filwaqt li l-maqlub huwa ġeneralment veru għal bliet u żoni metropolitani oħra. B'960,000 resident Lhudi fl-2023, il-Ġudaiżmu huwa t-tieni l-akbar reliġjon ipprattikata fi New York City. Kważi nofs il-Lhud tal-belt jgħixu fi Brooklyn. Izlam tikklassifika bħala t-tielet l-akbar reliġjon fi New York City, wara l-Kristjaneżmu u l-Ġudaiżmu, bi stimi li jvarjaw minn 600,000 għal 1,000,000 osservatur ta' Izlam, inklużi 10% tat-tfal tal-iskola pubblika tal-belt. 22.3% tal-Musulmani Amerikani jgħixu fi New York City, b'1.5 miljun Musulman fiż-żona metropolitana ta' New York, li jirrappreżentaw l-akbar popolazzjoni Musulmana metropolitana fl-Emisferu tal-Punent—u l-popolazzjoni etnikament Musulmana l-aktar diversa minn kwalunkwe belt fid-dinja. Il-Moskea Powers Street fi Brooklyn hija waħda mill-eqdem moskej li joperaw kontinwament fl-Istati Uniti u tirrappreżenta l-ewwel organizzazzjoni Iżlamika kemm fil-belt kif ukoll fl-istat ta' New York. Wara dawn l-akbar tliet gruppi reliġjużi fi New York City hemm l-Induiżmu, il-Buddiżmu, is-Sikhiżmu, iż-Żoroastrijaniżmu, u oħrajn. Fl-2023, 24% tar-residenti ta' Greater New York ma' identifikawx ma' ebda affiljazzjoni reliġjuża organizzata u 4% identifikaw lilhom infushom bħala atei. == Riżorsi umani == === Edukazzjoni === [[File:Low Memorial Library Columbia University College Walk Court Yard 05.jpg|thumb|Il-Librerija tat-Tifkira Baxxa fl-Università ta' Columbia]] [[File:Facade of the New York Public Library Main Branch 2.jpg|thumb|Stephen A. Schwarzman Bini tal-Kwartieri Ġenerali tal-Librerija Pubblika ta' New York]] New York City għandha l-akbar sistema edukattiva ta' kwalunkwe belt fid-dinja. L-infrastruttura edukattiva tal-belt tinkludi edukazzjoni primarja, edukazzjoni sekondarja, edukazzjoni ogħla u riċerka. Is-sistema tal-iskejjel pubbliċi ta' New York, amministrata mid-Dipartiment tal-Edukazzjoni ta' New York, hija l-akbar sistema ta' skola pubblika fl-Istati Uniti, li taqdi madwar 1.1 miljun student f'madwar 1,800 skola elementari u sekondarja separati, inklużi skejjel charter, li jibdew fl- Sena skolastika 2017-2018. Iċ-Ċentru tal-Iskola Charter ta' New York City jgħin fil-ħolqien ta' skejjel charter ġodda. Hemm madwar 900 skola sekulari u reliġjuża oħra mmexxija privatament fil-belt. Il-Librerija Pubblika ta' New York (NYPL) għandha l-akbar kollezzjoni ta' kwalunkwe sistema ta' librerija pubblika fl-Istati Uniti. Queens hija moqdija mill-Librerija Pubblika tal-Borough ta' Queens (QPL), it-tieni l-akbar sistema ta' librerija pubblika fil-pajjiż, filwaqt li l-Librerija Pubblika ta' Brooklyn (BPL) isservi lil Brooklyn. Aktar minn miljun student, l-aktar ta' kwalunkwe belt fl-Istati Uniti, huma rreġistrati f'aktar minn 120 istituzzjoni ta' edukazzjoni ogħla ta 'New York City, b'aktar minn nofs miljun fis-sistema City University ta' New York (CUNY). tal-2020, inklużi programmi ta' lawrja u professjonali. Skont ir-Ranking Akkademiku tal-Universitajiet Dinjija, il-Belt ta 'New York għandha, bħala medja, l-aqwa istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla ta' kwalunkwe belt fid-dinja. Is-sistema pubblika CUNY tinkludi 25 istituzzjoni madwar il-ħames boroughs: kulleġġi komunitarji, kulleġġi komunitarji, u skejjel gradwati/professjonali oħra. Is-sistema pubblika tal-Università tal-Istat ta' New York (SUNY) tinkludi kampus fil-Belt ta' New York, inkluż SUNY Downstate Health Sciences University, Fashion Institute of Technology, SUNY Maritime College, u SUNY College of Optometry. New York City hija dar għal universitajiet privati ​​notevoli bħal Barnard College, Columbia University, Cooper Union, Fordham University, New York University, New York Institute of Technology, Rockefeller University, Mercy University, Cornell Tech, u Yeshiva University; bosta minn dawn l-universitajiet huma kklassifikati fost l-aqwa universitajiet fid-dinja, filwaqt li wħud mill-aktar istituzzjonijiet prestiġjużi tad-dinja bħall-Università ta' Princeton u l-Università ta' Yale jibqgħu fiż-żona metropolitana ta' New York. Ħafna mir-riċerka xjentifika fil-belt titwettaq fil-mediċina u x-xjenzi tal-ħajja. Fl-2019, iż-żona metropolitana ta' New York ikklassifikat l-ewwel fil-lista ta' bliet u żoni metropolitani għal proporzjon ta 'artikoli ppubblikati fix-xjenzi tal-ħajja. New York City għandha l-akbar numru ta 'lawrji gradwati fix-xjenzi tal-ħajja mogħtija kull sena fl-Istati Uniti, u mill-2012, 43,523 tabib liċenzjat kienu qed jipprattikaw fi New York City. Hemm 127 rebbieħa Nobel b'għeruq f'istituzzjonijiet lokali mill-2004. === Saħħa === [[File:NewYorkPresbyterian-Cornell.jpg|thumb|New York-Presbyterian Hospital, affiljat ma' Columbia University u Cornell University, huwa l-akbar sptar u l-akbar impjegatur privat fil-Belt ta' New York u wieħed mill-aktar sptarijiet traffikużi fid-dinja.]] New York City hija ċentru ta' kura tas-saħħa u taħriġ mediku, b'aktar minn 750,000 impjegat fis-settur tal-kura tas-saħħa tal-belt. Sptarijiet privati ​​fi New York City jinkludu Sptar għal Kirurġija Speċjali, Lenox Hill Hospital, Long Island Jewish Medical Center, Memorial Sloan Kettering Cancer Center, Mount Sinai Hospital, New York-Presbyterian Hospital, u NYU Langone Health. L-iskejjel mediċi jinkludu SUNY Downstate School of Medicine fi Brooklyn, Albert Einstein College of Medicine fil-Bronx u CUNY School of Medicine, Touro College of Osteopathic Medicine, Columbia University Vagelos College of Physicians and Surgeons, Weill Cornell Medical College, Icahn School of Medicine fi Mount Sinai, u New York University School of Medicine f'Manhattan. NYC Health + Hospitals (HHC) hija korporazzjoni ta' benefiċċju pubbliku stabbilita fl-1969 li topera l-isptarijiet pubbliċi tal-belt u netwerk ta' kliniċi outpatients. Mill-2021, HHC hija l-akbar sistema muniċipali tal-kura tas-saħħa fl-Istati Uniti bi $10.9 biljun fi dħul annwali. L-HHC jaqdi 1.4 miljun pazjent, inklużi aktar minn 475,000 residenti tal-belt mhux assigurati. L-HHC topera ħdax-il sptar tal-kura akuta, erba’ faċilitajiet ta' infermiera tas-sengħa, sitt ċentri dijanjostiċi u ta' trattament, u aktar minn 70 sit ta' kura primarja bbażati fil-komunità, li primarjament jaqdu lir-residenti foqra u tal-klassi tal-ħaddiema tal-belt. HHC MetroPlus Health Plan huwa wieħed mill-akbar fornituri ta' assigurazzjoni tas-saħħa sponsorjata mill-gvern fil-Belt ta' New York, b'670,000 residenti rreġistrati fil-belt minn Ġunju 2022. Il-faċilitajiet tal-HHC jaqdu miljuni ta' New Yorkers kull sena, b'interpretazzjoni f'aktar minn 190 lingwa. L-isptar l-aktar magħruf fis-sistema HHC huwa l-Isptar Bellevue, l-eqdem sptar pubbliku fl-Istati Uniti, stabbilit fl-1736. Bellevue huwa l-isptar magħżul għat-trattament tal-President tal-Istati Uniti u mexxejja dinjija oħra jekk jeħtieġu kura. waqt li kien fi New York City. Il-belt ipprojbixxa t-tipjip fil-biċċa l-kbira tar-ristoranti fl-1995 u pprojbit it-tipjip f'bars, ristoranti u postijiet ta' impjieg pubbliku fl-2003. F'Awwissu 2017, is-Sindku Bill de Blasio iffirma leġiżlazzjoni li tipprojbixxi lill-ispiżeriji milli jbigħu s-sigaretti ladarba jiskadu l-liċenzji eżistenti tagħhom biex jagħmlu dan. fl-2018. Il-Belt ta' New York tinforza liġi dwar id-dritt ta' kenn li tiggarantixxi kenn lil kull min ikun fil-bżonn, irrispettivament mill-istatus ta' immigrazzjoni, soċjoekonomiku jew ta' akkomodazzjoni, li jinvolvi li tipprovdi kenn u ikel adegwati. Bħala riżultat, filwaqt li New York għandha l-ogħla popolazzjoni totali ta’ nies bla dar minn kwalunkwe belt tal-Istati Uniti, 5% biss kienu bla kenn fil-belt, li jirrappreżenta perċentwal ferm aktar baxx ta' nies bla dar fil-beraħ milli fi bliet oħra. Fl-2023, kien hemm 92,824 persuna bla dar jorqdu kull lejl fis-sistema ta' kenn ta' New York City. === Sigurtà pubblika === [[File:My picture of NYPD officers.jpg|thumb|Uffiċjali tal-pulizija tad-Dipartiment tal-Pulizija ta' New York (NYPD) fi Brooklyn]] [[File:FDNY Tower Ladder 1 (897367891).jpg|thumb|Id-Dipartiment tan-Nar ta' New York (FDNY), l-akbar dipartiment tan-nar muniċipali fl-Istati Uniti]] Id-Dipartiment tal-Pulizija ta’ New York (NYPD) huwa l-akbar forza tal-pulizija fl-Istati Uniti, b’aktar minn 36,000 uffiċjal maħlufa, aktar mit-triplu tad-Dipartiment tal-Pulizija ta’ Chicago. Il-membri tal-NYPD spiss jissemmew bil-laqam "New York's Finest" mill-politiċi, il-midja, u l-karozzi tal-pulizija tagħhom stess. Il-belt rat żieda fil-kriminalità bejn is-sebgħinijiet u d-disgħinijiet. Il-kriminalità vjolenti naqset aktar minn 75% bejn l-1993 u l-2005, u kompliet jonqos matul perjodi meta n-nazzjon kollu ra jiżdied. Il-programm stop-and-frisk tal-NYPD kien iddikjarat bħala antikostituzzjonali fl-2013 bħala "politika ta' profiling razzjali indirett" tar-residenti Afrikani-Amerikani u Ispaniċi, għalkemm it-talbiet ta' impatt differenti komplew fis-snin ta' wara. Il-programm stop-and-frisk kien ġie rikonoxxut b'mod wiesa' bħala responsabbli għat-tnaqqis fil-kriminalità, għalkemm ir-rati komplew jonqsu fis-snin ta' wara li ntemm il-programm. Il-preżenza tal-mafja u l-gruppi naqset fil-belt fis-seklu 21. Id-Dipartiment tan-Nar ta 'New York (FDNY) jipprovdi protezzjoni min-nar, salvataġġ tekniku, rispons primarju għal perikli bijoloġiċi, kimiċi u radjuattivi, u servizzi mediċi ta' emerġenza. L-FDNY tiffaċċja sfidi multidimensjonali tat-tifi tan-nar f'ħafna modi uniċi għal New York. Minbarra li twieġeb għal tipi ta 'bini li jvarjaw minn djar ta' familja waħda b'qafas tal-injam għal strutturi għoljin, l-FDNY twieġeb għan-nirien li jseħħu fis-subway ta 'New York City. Pontijiet u mini iżolati, kif ukoll parks kbar u żoni bis-siġar li jistgħu jwasslu għal nirien fil-foresti, jippreżentaw ukoll sfidi. L-FDNY għandha kwartjieri ġenerali f'9 MetroTech Center fiċ-ċentru ta' Brooklyn, u l-FDNY Fire Academy tinsab fuq Randalls Island. == Ekonomija == [[File:Midtown Manhattan from Weehawken September 2021 001.jpg|thumb|Midtown Manhattan huwa l-akbar distrett tan-negozju ċentrali fid-dinja.]] [[File:Luchtfoto van Lower Manhattan.jpg|thumb|Lower Manhattan, inkluż Wall Street, iċ-ċentru finanzjarju ewlieni fid-dinja, u One World Trade Center, l-ogħla skajskrejper fl-Istati Uniti.]] New York City hija ċentru globali ta' negozju u kummerċ. Kenneth T. Jackson, professur emeritu tal-istorja fl-Università ta' Columbia, jiddeskrivi l-istatus tiegħu ta' wara t-Tieni Gwerra Dinjija bħala l-kapitali tad-dinja, b'rivali ta' bliet bħal Londra u aktar tard Tokyo. Greater New York hija l-akbar ekonomija metropolitana tad-dinja, bi prodott metropolitan gross stmat għal US$ 2.16 triljun fl-2022. New York hija ċentru għall-banek u l-finanzi globali, kura tas-saħħa, u xjenzi tal-ħajja, teknoloġija medika u riċerka, bejgħ bl-imnut, kummerċ globali. trasport, turiżmu, proprjetà immobbli, midja ġdida, midja tradizzjonali, reklamar, servizzi legali, kontabilità, assigurazzjoni, u arti fl-Istati Uniti; filwaqt li Silicon Alley, metonimu għall-isfera ta' teknoloġija għolja ta' spettru wiesa' ta' New York, qed tkompli tespandi. Il-Port ta' New York u New Jersey huwa mutur ekonomiku ewlieni, li jibbenefika wara l-Panamax mill-espansjoni tal-Kanal tal-Panama. Ħafna korporazzjonijiet Fortune 500 għandhom kwartjieri ġenerali fi New York City, kif ukoll numru kbir ta' korporazzjonijiet multinazzjonali. New York City ġiet ikklassifikata l-ewwel fost l-ibliet madwar id-dinja fl-attrazzjoni tal-kapital, in-negozju u t-turisti. Ir-rwol ta' New York City bħala ċ-ċentru globali ewlieni għall-industrija tar-reklamar huwa rifless b'mod metonimiku f'Madison Avenue. L-industrija tal-moda tal-belt tipprovdi madwar 180,000 impjegat bi $11-il biljun f'salarji annwali. Setturi ekonomiċi importanti oħra jinkludu universitajiet u istituzzjonijiet mingħajr skop ta' qligħ. L-industrija tal-manifattura għadha tammonta għal impjiegi sinifikanti. L-industrija tal-ħwejjeġ u l-ilbies tal-belt, storikament ċċentrata fid-Distrett tal-Ħwejjeġ f'Manhattan, laħqet il-quċċata fl-1950, meta aktar minn 323,000 ħaddiem kienu impjegati fl-industrija fi New York. Mill-2015, inqas minn 23,000 residenti ta' New York City kienu impjegati fl-industrija, għalkemm kienu għaddejjin sforzi ta' qawmien mill-ġdid, u l-industrija tal-moda Amerikana tkompli tiġi metonimizzata bħala Seventh Avenue. Fl-2017, il-belt kellha 205,592 negozju ta' min iħaddem, li minnhom 22.0% kienu proprjetà tan-nisa, 31.3% kienu proprjetà ta' minoranza, u 2.7% kienu proprjetà ta' veterani. Fl-2022, il-prodott gross domestiku ta 'New York City kien ta' $1.053 triljun, li minnhom $781 biljun (74%) kienu prodotti minn Manhattan. Bħal bliet kbar oħra, New York City għandha grad ta' disparità fid-dħul, kif indikat mill-koeffiċjent Gini tagħha ta' 0.55 mill-2022. Minn Novembru 2023, il-belt kellha impjieg totali ta' aktar minn 4.75 miljun, li minnhom aktar minn kwart kienu fl-edukazzjoni u s-servizzi tas-saħħa. Manhattan, li kienet tammonta għal aktar minn nofs l-impjiegi tal-belt, kellha paga medja fil-ġimgħa ta' $ 2,590 fit-tieni kwart tal-2023, u kklassifika fir-raba' l-ogħla fost l-akbar 360 kontea tal-pajjiż. New York City hija waħda mill-ftit bliet Amerikani li jimponu taxxa fuq id-dħul (madwar 3%) fuq ir-residenti tagħha; Minkejja din it-taxxa, il-Belt ta' New York fl-2024 kienet dar, b’marġni sinifikanti, l-akbar numru ta' biljunarji ta' kwalunkwe belt fid-dinja, b'total ta' 110. === Dinja finanzjarja === [[File:Gaming-Wall-Street BTS Prodigium-266.jpg|thumb|Il-Borża ta' New York hija l-akbar borża fid-dinja bil-kapitalizzazzjoni totali tas-suq tal-kumpaniji elenkati tagħha.]] L-aktar settur ekonomiku importanti tal-Belt ta’ New York jinsab fir-rwol tiegħu bħala l-kwartieri ġenerali tal-industrija finanzjarja Amerikana, magħrufa metonimikament bħala Wall Street. Lower Manhattan hija d-dar tal-Borża ta' New York, fi 11 Wall Street, u n-Nasdaq, f'165 Broadway, li jirrappreżentaw l-akbar u t-tieni l-akbar boroż fid-dinja, rispettivament, meta' mkejla kemm mill-volum ta' kummerċ medju globali ta' kuljum kif ukoll kif ukoll il-kapitalizzazzjoni totali tas-suq tal-kumpaniji elenkati tagħha fl-2013. Fis-sena fiskali 2013-2014, l-industrija tat-titoli ta' Wall Street ġġenerat 19% tad-dħul mit-taxxa tal-Istat ta' New York. Il-Belt ta' New York tibqa' l-akbar ċentru kummerċjali fid-dinja fis-swieq tal-kapital tal-ekwità pubblika u tad-dejn, immexxija parzjalment mid-daqs u l-iżvilupp finanzjarju tal-ekonomija tal-Istati Uniti. New York hija wkoll mexxejja fil-ġestjoni tal-hedge fund; ekwità privata; u l-volum monetarju ta' għaqdiet u akkwisti. Diversi banek ta' investiment u maniġers ta' investiment ibbażati f'Manhattan huma atturi ewlenin f'ċentri finanzjarji globali oħra. New York hija ċ-ċentru bankarju kummerċjali ewlieni fl-Istati Uniti. Mill-2018, Manhattan kien fih aktar minn 500 miljun pied kwadru (46.5 miljun m2) ta 'spazju għall-uffiċċji, li għamel New York City l-akbar suq ta' uffiċċji fid-dinja, filwaqt li Midtown Manhattan, F'400 miljun pied kwadru (37.2 miljun m2) fl-2018, huwa l-akbar distrett tan-negozju ċentrali fid-dinja. === Teknoloġija u bijoteknoloġija === [[File:Flatiron District.jpg|thumb|Id-Distrett ta' Flatiron huwa l-post fejn twieled Silicon Alley, inizjalment metonimu għas-settur tat-teknoloġija għolja tar-reġjun metropolitan ta' New York.]] [[File:Cornell Tech buildings (41991).jpg|thumb|Cornell Tech fuq Gzira ta' Roosevelt (Roosevelt Island)]] New York hija ċentru teknoloġiku globali ta' klassi dinjija. Silicon Alley, darba metonimu għall-isfera li kienet tinkludi l-industriji ta' teknoloġija għolja tar-reġjun metropolitan, m'għadhiex moniker rilevanti peress li l-ambjent teknoloġiku tal-belt espandi b'mod drammatiku kemm fil-post kif ukoll fl-ambitu mill-inqas mill-2003., meta n-negozju tat-teknoloġija deher f' aktar postijiet f'Manhattan u boroughs oħra, u ma kienx hemm ħafna silikon involut. L-isfera tat-teknoloġija attwali tal-Belt ta' New York hija mifruxa fuq il-firxa ta' applikazzjonijiet li jinvolvu applikazzjonijiet universali ta' intelliġenza artifiċjali (AI), Internet broadband, midja ġdida, teknoloġija finanzjarja (fintech) u munita kriptografika, bijoteknoloġija, disinn tal-logħob u oqsma oħra fi ħdan it-teknoloġija tal-informazzjoni li huma appoġġjati mit-teknoloġija tagħha. ekosistema tan-negozju u investimenti ta' kapital ta' riskju. Startups immexxija mit-teknoloġija u impjiegi intraprenditorjali qed jikbru fil-Belt ta' New York u r-reġjun. Is-settur tat-teknoloġija ilu jikseb aktar u aktar art fl-ekonomija ta' New York City mill-2010. Tech:NYC, imwaqqfa fl-2016, hija organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ li tirrappreżenta l-industrija tat-teknoloġija ta' New York City quddiem il-gvern, l-istituzzjonijiet ċiviċi, in-negozji u l-midja. , u li l-għanijiet primarji tagħhom huma li tkompli tikber il-bażi sinifikanti ta 'talent teknoloġiku ta' New York u li tippromwovi politiki li jinkoraġġixxu t-tkabbir ta' kumpaniji tat-teknoloġija fil-belt. Is-settur tal-AI tal-Belt ta' New York ġabar $483.6 miljun f'investimenti ta' kapital ta 'riskju fl-2022. Fl-2023, New York introduċiet l-ewwel inizjattiva komprensiva biex toħloq qafas ta' regoli u chatbot biex tirregola l-użu tal-AI fi ħdan l-isfera tal-gvern tal-belt. Is-settur tal-bijoteknoloġija qed jikber fi New York City, grazzi għas-saħħa tal-belt fir-riċerka xjentifika akkademika u l-appoġġ finanzjarju pubbliku u kummerċjali. Fid-19 ta' Diċembru, 2011, is-Sindku Michael R. Bloomberg ħabbar l-għażla tiegħu tal-Università ta' Cornell u l-Istitut tat-Teknoloġija Technion-Iżrael biex jibni skola gradwata ta' $2 biljun fix-xjenzi applikati msejħa Cornell Tech fuq Roosevelt Island, bil-għan li l-Belt ta' New York tittrasforma f'il-kapital teknoloġiku ewlieni fid-dinja. === Proprjetà immobbli === [[File:5th Avenue 9304.JPG|thumb|Il-Ħames Avenue f'Midtown Manhattan hija l-aktar triq tax-xiri għalja fid-dinja.]] Is-suq tal-proprjetà immobbli ta' New York City huwa kenn sikur għall-investituri globali. Il-valur totali tal-proprjetà kollha fil-Belt ta' New York ġie vvalutat għal US$ 1.479 triljun għas-sena fiskali 2017, żieda ta' 6.1% mis-sena ta' qabel. Mill-valur totali tas-suq, djar ta' familja waħda ammontaw għal $ 765 biljun (51.7%); condominiums, kooperattivi, u bini ta' appartamenti ammontaw għal $ 351 biljun (23.7%); u proprjetajiet kummerċjali kienu stmati għal $317 biljun (21.4%). Il-Ħames Avenue f'Midtown Manhattan għandha l-ogħla kirjiet bl-imnut fid-dinja, għal $2,000 kull pied kwadru ($22,000/m 2 ) fl-2023. Il-Belt ta' New York għandha waħda mill-ogħla spejjeż tal-ħajja fid-dinja, li hija aggravata min-nuqqas ta' djar fil-belt. Fl-2023, appartamenti b'kamra tas-sodda f'Manhattan mikrija għal prezz medjan fix-xahar ta' $4,443. Il-prezz medjan tad-dar fil-belt kollha huwa aktar minn $1 miljun fl-2023. Bi 33,000 unità disponibbli fl-2023 fost it-2.3 miljun appartament għall-kiri tal-belt, ir-rata ta' pożizzjoni battala kienet ta' 1.4%, l-iktar livell baxx mill-1968 u rata li hija indikattiva ta' nuqqas ta' unitajiet disponibbli, speċjalment fost dawk b’kirjiet taħt il-kera medjana ta’ kull xahar ta' $1,650, fejn 1% tal-unitajiet kienu disponibbli. === Turiżmu === [[File:Times Square, Broadway, May 2016.jpg|thumb|Times Square hija waħda mill-aqwa attrazzjonijiet turistiċi fid-dinja b'50 miljun turist fis-sena.]] It-turiżmu huwa industrija vitali għal New York City, u NYC Tourism + Conventions jirrappreżenta l-uffiċċju uffiċjali tat-turiżmu tal-belt. New York rat volum kombinat dejjem jikber ta' turisti internazzjonali u domestiċi, b'sa 66.6 miljun viżitatur fil-belt kull sena, inklużi sa 13.5 miljun viżitatur minn barra l-Istati Uniti, bl-ogħla numri mir-Renju Unit, il-Kanada. Diversi sorsi sejħu New York bħala l-aktar belt fotografata fid-dinja. I Love New York (stilizzat I ❤ NY) huwa logo u kanzunetta li hija l-bażi ta' kampanja ta' reklamar u ilha tintuża mill-1977 biex tippromwovi t-turiżmu fil-Belt ta' New York, u aktar tard ukoll biex tippromwovi l-istat ta' New York. Il-logo reġistrat huwa proprjetà ta' New York State Empire State Development. Bosta boroughs u postijiet familjari tal-Belt ta 'New York huma postijiet familjari importanti, inklużi tlieta mill-għaxar attrazzjonijiet turistiċi l-aktar li jżuruha nies fid-dinja fl-2023. Rekord ta' 66.6 miljun turist żaru New York City fl-2019, li ġabu dħul ta' $47.4 biljun fi dħul turistiku. In-numru ta’ viżitaturi naqas b’żewġ terzi fl-2020 matul il-pandemija, u reġa’ reġa’ għal 63.3 miljun fl-2023. L-aqwa postijiet familjari fil-Belt ta’ New York jinkludu l-Metropolitan Museum of Art, l-Istatwa tal-Libertà, l-Empire State Building u Central Park. Times Square hija ċ-ċentru mdawwal b'mod qawwi tad-Distrett tat-Teatru ta' Broadway, u ċentru ewlieni tal-industrija tad-divertiment fid-dinja, li jattira 50 miljun viżitatur kull sena għal waħda mill-intersezzjonijiet pedonali l-aktar traffikużi fid-dinja. Skont The Broadway League, wirjiet fuq Broadway biegħu madwar $1.54 biljun f'biljetti kemm fl-istaġuni 2022-2023 kif ukoll fl-2023-2024. Iż-żewġ staġuni kellhom attendenza fit-teatru ta’ madwar 12.3 miljun kull wieħed. === Midja u divertiment === [[File:New York, 2019 (48621790492).jpg|thumb|Rockefeller Center, wieħed miċ-ċentri ewlenin tal-midja u tad-divertiment ta' Manhattan]] [[File:Freedom Of Speech (256854761).jpeg|thumb|Il-kwartieri ġenerali tan-New York Times Company, pubblikatur ta' The New York Times]] New York City ġiet deskritta bħala l-kapital tad-divertiment u tal-midja diġitali tad-dinja. Huwa ċentru għall-industriji tar-reklamar, tal-mużika, tal-gazzetti, tal-midja diġitali u tal-pubblikazzjoni u huwa l-akbar suq tal-midja fl-Amerika ta' Fuq. Ħafna mill-akbar konglomerati tal-midja fid-dinja għandhom kwartjieri ġenerali fil-belt, inklużi Warner Bros Discovery, Thomson Reuters Corporation, Associated Press, Bloomberg LP, News Corp, The New York Times Company, NBCUniversal, Hearst Corporation, AOL, Fox Corporation u Paramount Global . Sebgħa mit-tmien netwerks ta' aġenziji ta' reklamar globali ewlenin fid-dinja għandhom kwartjieri ġenerali fi New York. Aktar minn 200 gazzetta u 350 rivista tal-konsumatur għandhom uffiċċju fil-belt, u l-industrija tal-pubblikazzjoni timpjega madwar 11,500 ruħ, b'impatt ekonomiku ta' $ 9.2 biljun. Iż-żewġ gazzetti nazzjonali bl-akbar ċirkolazzjoni ta' kuljum fl-Istati Uniti huma ppubblikati fi New York: The Wall Street Journal u The New York Times. B'132 premju mill-2022, The Times rebaħ l-aktar Premji Pulitzer fil-ġurnaliżmu u hija meqjusa bħala l-gazzetta ta' referenza għall-midja Amerikana. Il-gazzetti tabloid tal-belt jinkludu n-New York Daily News, li twaqqfet fl-1919 minn Joseph Medill Patterson, u n-New York Post, imwaqqfa fl-1801 minn Alexander Hamilton. Mill-2019, New York City kienet it-tieni l-akbar ċentru ta 'produzzjoni ta' films u televiżjoni fl-Istati Uniti, bi produzzjoni annwali ta 'madwar 200 film. L-industrija impjegat aktar minn 100,000 ruħ fl-2019, u ġġenerat $12.2 biljun f'pagi u impatt ekonomiku totali ta '$64.1 biljun. Bil-volum, New York hija l-mexxejja dinjija fil-produzzjoni tal-films indipendenti: terz tal-films indipendenti Amerikani kollha huma prodotti hemmhekk. New York hija ċentru ewlieni għall-midja edukattiva mhux kummerċjali. NYC Media hija r-radju, it-televiżjoni, in-netwerk tal-midja onlajn u s-servizz ta' streaming tal-Belt ta' New York, u pproduċiet diversi programmi oriġinali rebbieħa tal-Emmy Award li jkopru l-mużika u l-kultura fil-kwartieri tal-belt u l-gvern. L-eqdem kanal tat-televiżjoni ta 'aċċess pubbliku fl-Istati Uniti huwa n-Netwerk tal-Viċinat ta' Manhattan, imwaqqaf fl-1971. WNET huwa l-istazzjon tat-televiżjoni pubbliku primarju tal-belt, li jipproduċi terz tal-programmazzjoni nazzjonali tat-televiżjoni tas-Servizz Pubbliku tax-Xandir (PBS). WNYC, stazzjon tar-radju pubbliku proprjetà tal-belt sal-1997, għandu l-akbar udjenza tar-radju pubbliku fl-Istati Uniti. == Kultura == [[Stampa:NYC - Guggenheim Museum.jpg|daqsminuri|Il-Mużew Solomon R. Guggenheim jidher mill-Ħames Vjal]] Il-Belt ta' New York ta' spiss hija l-ambjent għal rumanzi, films u programmi televiżivi u ġiet deskritta bħala l-kapitali kulturali tad-dinja. Il-belt hija l-post fejn twieled ħafna movimenti kulturali, inkluż ir-Rinaxximent ta' Harlem fil-letteratura u l-arti viżiva; espressjoniżmu astratt (magħruf bħala New York School) fil-pittura; u hip-hop, punk, hardcore, salsa, freestyle, Tin Pan Alley, ċerti forom ta' jazz, u (flimkien ma’ Philadelphia) mużika disco. New York City kienet meqjusa bħala l-kapitali taż-żfin tad-dinja. Waħda mill-aktar karatteristiċi komuni attribwiti lill-Belt ta' New York hija l-pass mgħaġġel tagħha, li nissel it-terminu "minuta ta' New York." Ir-residenti tal-Belt ta' New York huma magħrufa għar-reżiljenza tagħhom storikament, u aktar reċentement fir-rigward tal-ġestjoni tagħhom tal-impatti tal-attakki terroristiċi tal-11 ta' Settembru u l-pandemija tal-COVID-19. New York ġiet ivvutata bħala l-aktar belt reżiljenti fid-dinja fl-2021 u l-2022, skont l-istħarriġ globali ta' Time Out tar-residenti urbani. === Teatru === [[Stampa:Broadway Theaters 45th Street Night.jpg|daqsminuri|It-teatri Golden, Jacobs, Schoenfeld, u Booth fid-Distrett tat-Teatru]] Iċ-ċentru ċentrali tax-xena tat-teatru Amerikana huwa Manhattan, bid-diviżjonijiet tagħha ta' Broadway, off-Broadway, u off-off-Broadway. Ħafna stilel tal-films u tat-televiżjoni kisbu l-waqfa kbira tagħhom jaħdmu fuq produzzjonijiet ta' New York. It-teatru ta' Broadway huwa wieħed mill-forom ewlenin ta' teatru bil-lingwa Ingliża fid-dinja, imsejjaħ għal Broadway, it-triq prinċipali minn Times Square, xi kultant imsejħa "The Great White Way." Wieħed u erbgħin post, primarjament fil-Midtown Manhattan Theatre District, kull wieħed b'mill-inqas 500 siġġu, huma kklassifikati bħala teatri ta' Broadway. L-istaġun tat-teatru ta’ Broadway 2018-19 stabbilixxa rekords b’attendenza totali ta' 14.8 miljun u dħul gross ta' $1.83 biljun Meta tirkupra minn għeluq sfurzat mill-pandemija tal-COVID-19, id-dħul tal-2022-23 irkupra għal $1.58 biljun b'attendenza totali ta' 12.3 miljun. Il-Tony Awards jirrikonoxxu l-eċċellenza fit-teatru live ta' Broadway u huma ppreżentati f'ċerimonja annwali f'Manhattan. === Aċċent u djalett === Iż-żona ta' New York hija dar għal aċċent reġjonali distintiv u mudell ta' diskors imsejjaħ id-djalett ta' New York, alternattivament magħruf bħala Brooklynese jew New Yorkese. Ġie meqjus bħala wieħed mill-aktar aċċenti rikonoxxibbli fl-Ingliż Amerikan. Il-mudell tad-diskors tradizzjonali taż-żona ta 'New York huwa magħruf għall-pronunzja rapida tiegħu, u l-aċċent tiegħu huwa kkaratterizzat bħala mhux rhotic b'tali mod li l-ħoss [ɹ] ma' jidhirx fl-aħħar ta' sillaba jew immedjatament qabel konsonanti, għalhekk il- pronunzja tal-isem tal-belt bħala "New Yawk." Il-verżjoni klassika tad-djalett ta' New York City tiffoka fuq New Yorkers ta' klassi tan-nofs u tax-xogħol. L-influss ta' immigranti mhux Ewropej f'dawn l-aħħar deċennji kkawża bidliet f'dan id-djalett distintiv, u l-forma tradizzjonali ta' dan il-mudell tat-taħdit m'għadhiex daqshekk prevalenti. === Arkitettura === [[Stampa:1232-42 Dean Street Crown Heights.jpg|daqsminuri|Townhouses fid-Distrett Storiku tat-Tramuntana ta' Crown Heights, Brooklyn]] [[Stampa:Weehawken Hi Res Labeled 2.jpg|daqsminuri|Panorama ta' disa' mili (14-il km) b'riżoluzzjoni għolja tan-naħa tal-punent ta' Manhattan, minn 115th Street sa The Battery, meħuda minn Weehawken, New Jersey, fis-26 ta' Marzu, 2020. Il-Bini Chrysler huwa mblukkat minn One Vanderbilt.]] New York għandha bini arkitettoniku notevoli f'firxa wiesgħa ta 'stili u minn perjodi ta' żmien differenti, mid-Dar Kolonjali Olandiż Pieter Claesen Wyckoff fi Brooklyn, li l-eqdem sezzjoni tagħha tmur għall-1656, sal-One World Trade Center modern, is-skajskrejper fil-Ground Zero. f'Lower Manhattan u t-torri tal-uffiċċju l-aktar għali fid-dinja mill-ispiża tal-kostruzzjoni. L-orizzont ta' Manhattan, bl-għadd kbir ta' skyscrapers tiegħu, ġie rikonoxxut bħala simbolu emblematiku tal-belt, u l-belt kienet dar għal bosta mill-ogħla bini tad-dinja. Fl-2019, New York City kellha 6,455 bini għoli, it-tielet l-aktar fid-dinja wara Ħong Kong u Seoul. Il-karattru tad-distretti residenzjali kbar ta' New York huwa spiss definit mid-djar fil-fillieri eleganti u l-browstones u l-bini ta' fondi skomdi li nbnew matul perjodu ta' espansjoni mgħaġġla mill-1870 sal-1930. Ġebel u briks saru fil-materjali tal-bini preferuti tal-belt wara l-kostruzzjoni tal-injam. -Djar tal-qafas kien limitat wara n-Nar il-Kbir tal-1835. Min-naħa l-oħra, New York City għandha wkoll distretti inqas popolati b'akkomodazzjoni indipendenti. F'distretti bħal Riverdale (fil-Bronx), Ditmas Park (fi Brooklyn), u Douglaston (f'Queens), djar kbar ta' familja waħda fi stili arkitettoniċi varji, bħal Neo-Tudor u Victoria, huma komuni. === Arti === [[Stampa:Lincoln Center at dawn.jpg|daqsminuri|Lincoln Center: il-David H. Koch Theatre (xellug), dar tal-NY City Ballet; il-Metropolitan Opera House (ċentru), dar tal-Metropolitan Opera; u David Geffen Hall (lemin), dar tal-Filarmonika ta' New York]] [[Stampa:Metropolitan Museum of Art (The Met) - Central Park, NYC.jpg|daqsminuri|Metropolitan Museum of Art, l-akbar mużew tal-arti fl-Amerika]] Il-Lincoln Center for the Performing Arts, li jinsab f'Lincoln Square fuq Upper West Side ta' Manhattan, huwa dar għal bosta organizzazzjonijiet tal-arti influwenti, inklużi l-Metropolitan Opera, New York City Opera, New York Philharmonic, u New York City Ballet, kif ukoll bħala l-Vivian Beaumont Theatre, il-Juilliard School, Jazz at Lincoln Center, u Alice Tully Hall. Il-Lee Strasberg Theatre and Film Institute jinsab fi Union Square, u l-Iskola tal-Arti Tisch hija bbażata fl-Università ta' New York, filwaqt li Central Park SummerStage jippreżenta kunċerti tal-mużika b'xejn f'Central Park. New York City għandha aktar minn 2,000 organizzazzjoni tal-arti u kulturali u aktar minn 500 gallerija tal-arti. Il-gvern tal-belt jiffinanzja l-arti b'baġit annwali akbar minn dak tad-Dotazzjoni Nazzjonali għall-Arti. Il-belt hija wkoll dar għal mijiet ta 'istituzzjonijiet kulturali u siti storiċi. Museum Mile huwa l-isem ta’ sezzjoni tal-Ħames Vjal li testendi minn 82 sa 105 Triq fuq l-Upper East Side ta' Manhattan, fil-quċċata ta' Carnegie Hill. Disa' mużewijiet jokkupaw it-tul ta' din is-sezzjoni tal-Ħames Vjal, u jagħmluha waħda mill-aktar wirjiet densi ta' kultura fid-dinja. Il-mużewijiet tal-arti tiegħu jinkludu l-Guggenheim, il-Mużew Metropolitan tal-Arti, in-Neue Galerie New York, u ċ-Ċentru tal-Afrika. Minbarra programmi oħra, il-mużewijiet jikkollaboraw għall-Festival tal-Mile tal-Mużewijiet annwali, li jsir kull sena f'Ġunju, biex jippromwovu l-mużewijiet u jżidu ż-żjarat. Ħafna mill-irkanti tal-arti l-aktar qligħ fid-dinja jsiru fi New York City. Il-Mużew Metropolitan tal-Arti huwa l-akbar mużew tal-arti fl-Amerika. Fl-2022, laqa '3.2 miljun viżitatur, u b'hekk huwa t-tielet l-aktar mużew li jżuruha nies fl-Istati Uniti u t-tmien fil-lista tal-mużewijiet tal-arti l-aktar li jżuruha nies fid-dinja. Il-kollezzjoni permanenti tagħha fiha aktar minn żewġ miljun xogħol, maqsuma fost 17-il dipartiment kuratorjali, u tinkludi xogħlijiet tal-arti mill-antikità klassika u l-Eġittu tal-qedem; pitturi u skulturi minn kważi l-kaptani Ewropej kollha; u kollezzjoni estensiva ta' arti Amerikana u moderna. Il-Met iżomm azjendi estensivi ta 'arti Afrikana, Ażjatika, Oċeanika, Biżantina u Iżlamika. === Kċina === [[Stampa:Lox-and-bagel-02.jpg|daqsminuri|Bagel stil New York bis-salamun affumikat]] Il-kultura tal-ikel ta' New York City tinkludi varjetà ta' kċejjen internazzjonali influwenzati mill-istorja tal-immigranti tal-belt. Immigranti mill-Ewropa Ċentrali u tal-Lvant, speċjalment immigranti Lhud minn dawk ir-reġjuni, ġabu bagels, cheesecake, hot dogs, knishes, u delicatessens (delis) stil New York fil-belt. L-immigranti Taljani ġabu pizza stil New York u kċina Taljana fil-belt, filwaqt li immigranti Lhud u Irlandiżi ġabu pastrami u corned beef, rispettivament. Ristoranti Ċiniżi u Ażjatiċi oħra, ħwienet tas-sandwich, trattorias, diners u kafetteriji huma kullimkien madwar il-belt. Madwar 4,000 bejjiegħ tal-ikel tat-triq liċenzjati mill-belt, ħafna minnhom proprjetà ta' immigranti, għamlu ikel tal-Lvant Nofsani bħal falafel u kebabs eżempji ta' ikel tat-triq modern ta' New York. Il-belt hija dar għal "kważi elf mill-aqwa u l-aktar diversi ristoranti fine dining fid-dinja," skont Michelin. Id-Dipartiment tas-Saħħa u l-Iġjene Mentali tal-Belt ta 'New York jassenja l-gradi tal-ittri lir-ristoranti tal-belt ibbażati fuq ir-riżultati tal-ispezzjoni. Fl-2019, kien hemm 27,043 restorant fil-belt, minn 24,865 fl-2017. Is-Suq tal-Lejl Queens fi Flushing Meadows–Corona Park jattira aktar minn għaxart elef ruħ kull lejl biex jippruvaw ikel minn aktar minn 85 pajjiż. === Moda === New York spiss ġiet ikklassifikata bħala l-aqwa kapitali tal-moda fid-dinja fil-lista annwali miġbura minn Global Language Monitor. Il-Ġimgħa tal-Moda ta' New York (NYFW) hija avveniment semi-annwali ta' profil għoli li fih mudelli li juru l-aħħar gwardarobbi maħluqa minn disinjaturi tal-moda ewlenin madwar id-dinja qabel ma dawn il-moda laħqu s-suq tal-bejgħ bl-imnut. NYFW jistabbilixxi t-ton għall-industrija globali tal-moda. Id-Distrett tal-Moda ta' New York jinkludi madwar 30 blokka belt f'Midtown Manhattan, miġbura madwar medda ta' Seventh Avenue imlaqqma Fashion Avenue. Il-kalendarju tal-moda ta' New York jinkludi wkoll il-Ġimgħa tal-Moda tal-Haute Couture biex turi stili ta' haute couture. Il-Met Gala ħafna drabi hija deskritta bħala "l-akbar lejl tal-moda." === Parati === New York City hija magħrufa għall-parati fit-toroq tagħha, li ħafna minnhom isiru f'Manhattan. L-orjentazzjoni ewlenija tal-parati tat-toroq annwali hija tipikament mit-tramuntana għan-nofsinhar, li jimxu 'l isfel mit-toroq ewlenin. Il-Parata annwali ta' Macy's Thanksgiving Day hija l-akbar parata fid-dinja, li tibda ħdejn Central Park u timxi lejn in-nofsinhar lejn il-ħanut ewlieni ta' Macy's f'Herald Square; Il-parata tidher fuq xandiriet televiżivi madwar id-dinja u tattira miljuni ta' telespettaturi personalment. Parati notevoli oħra jinkludu l-parata annwali ta' Jum San Patrizju f'Marzu, u bosta parati li jikkommemoraw il-jiem ta' indipendenza ta' ħafna nazzjonijiet. Parati ta' żigarella tal-karti li jiċċelebraw kampjonati mirbuħa minn timijiet sportivi, kif ukoll kisbiet oħra, jimxu lejn it-tramuntana tul il-Canyon of Heroes fuq Broadway minn Bowling Green sa City Hall Park f'Lower Manhattan. === Sports === [[Stampa:Arthur ashe stadium interior.jpg|daqsminuri|It-tennis tal-US Open se jsir fi Flushing Meadows-Corona Park f'Queens]] [[Stampa:Citi Field 2011.JPG|daqsminuri|Citi Field, ukoll fi Flushing Meadows-Corona Park, ilu d-dar tan-New York Mets mill-2009.]] [[Stampa:Yankee Stadium overhead 2010.jpg|daqsminuri|Yankee Stadium fil-Bronx huwa d-dar tan-New York Yankees u New York City FC.]] [[Stampa:Barclays Center 1.jpg|daqsminuri|Barclays Center, dar tal-Brooklyn Nets tal-NBA u New York Liberty tal-WNBA]] New York City hija d-dar tal-kwartieri ġenerali tan-National Football League, Major League Baseball, National Basketball Association, National Hockey League, u Major League Soccer. Il-Belt ta' New York ospitat il-Logħob Paralimpiku tas-Sajf tal-1984 u l-Logħob ta' Goodwill tal-1998 L-offerta ta' New York biex tospita l-Olimpjadi tas-Sajf tal-2012 kienet waħda minn ħames finalisti, iżda tilfet kontra Londra. Il-belt kienet dar għal aktar minn 40 tim professjonali ewlieni fil-ħames sports u l-kampjonati kompetittivi rispettivi tagħhom. Erbgħa mill-għaxar grawnds l-aktar għaljin li qatt inbnew fid-dinja (MetLife Stadium, il-Yankee Stadium il-ġdid, Madison Square Garden u Citi Field) jinsabu fiż-żona metropolitana ta’ New York. Il-belt hija rappreżentata fin-National Football League min-New York Giants u n-New York Jets, għalkemm iż-żewġ timijiet jilagħbu l-logħob domestiku tagħhom fil-MetLife Stadium fil-qrib East Rutherford, New Jersey, li ospitat is-Super Bowl XLVIII fl-2014. Iż-żewġ timijiet tal-Major League Baseball tal-belt huma n-New York Mets, li jilagħbu fil-Citi Field ta' 41,800 siġġu f'Queens, u n-New York Yankees, li jilagħbu fil-Yankee Stadium ta’ 47,400 siġġu fil-Bronx. Iż-żewġ rivali jikkompetu f'erba' logħbiet interleague kull staġun regolari li saru magħrufa bħala s-Serje Subway. Il-Yankees rebħu rekord ta' 27 kampjonat MLB, filwaqt li l-Mets rebħu s-Serje Dinjija darbtejn. Il-belt darba kienet dar għall-Brooklyn Dodgers (issa l-Los Angeles Dodgers), li rebħu s-Serje Dinjija darba, u n-New York Giants (issa s-San Francisco Giants), li rebħu l-World Series ħames darbiet. Iż-żewġ timijiet marru fil-Kalifornja fl-1958. Hemm tim tal-baseball tal-Minor League fil-belt, iċ-Ċikluni ta' Brooklyn affiljati mal-Mets, u l-belt kisbet klabb fil-Lega Atlantika indipendenti meta l-Staten Island FerryHawks bdew jilagħbu fl-2022. It-timijiet tal-Assoċjazzjoni Nazzjonali tal-Baskitbol tal-belt huma n-New York Knicks, li jilagħbu fil-Madison Square Garden, u l-Brooklyn Nets, li jilagħbu fil-Barclays Center. In-New York Liberty hija t-tim tan-nisa tal-Assoċjazzjoni Nazzjonali tal-Baskitbol tal-belt. L-ewwel kampjonat nazzjonali tal-baskitbol fil-livell tal-kulleġġ, in-National Invitation Tournament, sar fi New York fl-1938 u għadu jsir fil-belt. Iż-żona metropolitana hija dar għal tliet timijiet tal-National Hockey League. In-New York Rangers, wieħed mis-sitt timijiet oriġinali tal-kampjonat, jilagħbu f'Madison Square Garden f’Manhattan. In-New York Islanders, li tradizzjonalment jirrappreżentaw lil Long Island, jilagħbu fl-UBS Arena f'Elmont, New York, iżda lagħbu fil-Barclays Center fi Brooklyn mill-2015 sal-2020. In-New Jersey Devils jilagħbu fil-Prudential Center fil-viċin ta' Newark, New Jersey . Fil-futbol, ​​New York City hija rappreżentata minn New York City FC tal-Major League Soccer, li jilgħab il-logħob domestiku tiegħu fil-Yankee Stadium u n-New York Red Bulls, li jilgħab il-logħob domestiku tiegħu fir-Red Bull Arena fil-qrib Harrison, New Jersey. NJ/NY Gotham FC jilgħab il-logħob domestiku tiegħu fir-Red Bull Arena, li jirrappreżenta ż-żona metropolitana fin-National Women's Soccer League. Brooklyn FC huwa klabb tal-futbol professjonali bbażat f'dak il-borough, li jorganizza tim tan-nisa fl-ewwel diviżjoni USL Super League li jibda fl-2024 u tim tal-irġiel fit-tieni diviżjoni USL Championship fl-2025. New York kienet belt ospitanti tal-FIFA World 1994. Cup, bil-logħbiet jintlagħbu fil-Giants Stadium fil-ġirien East Rutherford, New Jersey. New York City se tkun waħda mill-ħdax-il belt ospitanti tal-Istati Uniti għat-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2026, bil-finali tintlagħab fil-MetLife Stadium, li se jissejjaħ “New York New Jersey Stadium” waqt it-tournament. Il-Kampjonati Open tat-Tennis tal-Istati Uniti huma wieħed mill-erba’ tournaments tat-tennis tal-Grand Slam fid-dinja u jsiru fiċ-Ċentru Nazzjonali tat-Tennis fi Flushing Meadows-Corona Park, Queens. Il-Maratona tal-Belt ta' New York, li tgħaddi mill-ħames boroughs kollha, hija l-akbar maratona tal-ġiri fid-dinja, b’51,402 spiċċaw fl-2023, li ġew mill-50 stat u l-148 nazzjon. Il-Logħob Millrose huma kompetizzjoni annwali tal-binarji u l-kamp li ssir fil-Forti Washington Avenue Armory, bl-avveniment dehru jkun il-Mile Wanamaker. Il-boxing huwa parti kbira mix-xena sportiva tal-belt, b'avvenimenti bħall-New York Golden Gloves li jsiru f'Madison Square Garden kull sena. == Trasport == === Trasport rapidu === [[Stampa:Port-authority-terminal.jpg|daqsminuri|Port Authority Bus Terminal, l-aktar stazzjon tal-karozzi tal-linja fid-dinja, fit-Tmien Vjal u fit-42 Triq.]] It-trasport pubbliku fi New York City, li l-biċċa l-kbira tiegħu jaħdem 24 siegħa kuljum, jammonta għal wieħed minn kull tliet rikkieba tat-trasport pubbliku fl-Istati Uniti, u żewġ terzi tar-rikkieba tal-ferrovija tal-pajjiż jgħixu fiż-żona metropolitana ta' New York. ==== Xarabankijiet ==== Il-flotta tal-karozzi tal-linja pubblika ta' New York City topera 24/7 u hija l-akbar fl-Amerika ta' Fuq. Is-sistema tal-karozzi tal-linja tal-Belt ta' New York isservi l-aktar rikkieba ta' kwalunkwe belt fil-pajjiż: fl-2022, il-karozzi tal-linja MTA New York City Transit għamlu 483.5 miljun vjaġġ, filwaqt li l-Operazzjonijiet tal-Xarabank Reġjonali tal-MTA mmaniġġjaw 100 .3 miljun vjaġġ. Il-Port Authority Bus Terminal huwa t-terminal tal-karozzi tal-linja prinċipali tal-belt u l-iktar stazzjon tal-karozzi tal-linja fid-dinja, li jservi 250,000 passiġġier fuq 7,000 xarabank kull jum tal-ġimgħa f'bini miftuħ fl-1950 li kien iddisinjat biex jakkomoda 60,000 passiġġier kuljum. Pjan tal-2021 imħabbra mill-Awtorità tal-Port jonfoq $10 biljun biex tespandi l-kapaċità u timmodernizza l-faċilità. Fl-2024, l-Awtorità tal-Port ħabbret pjanijiet għal terminal ġdid li jkun fih atriju tal-ħġieġ f’daħla ewlenija ġdida f’41 Street. ==== Lane ==== [[Stampa:Image-Grand central Station Outside Night 2.jpg|daqsminuri|New York City hija dar għaż-żewġ stazzjonijiet tal-ferrovija l-aktar traffikużi fl-Istati Uniti, Grand Central Terminal (fir-ritratt) u Penn Station.]] [[Stampa:R160 E enters 42nd Street.jpg|daqsminuri|Is-Subway ta' New York City, l-akbar sistema ta' transitu rapidu fid-dinja skond in-numru ta' stazzjonijiet]] Is-sistema ta' New York City Subway hija l-akbar sistema ta' transitu rapidu fid-dinja meta mkejla minn stazzjonijiet operattivi, b'472, u bit-tul tar-rotta. Kważi s-sistema kollha tas-subway ta 'New York hija miftuħa 24 siegħa kuljum, b'kuntrast mal-għeluq bil-lejl komuni għas-sistemi fil-biċċa l-kbira tal-bliet. Is-Subway tal-Belt ta 'New York hija l-aktar sistema ta' transitu ferrovjarju metropolitan fl-Emisfera tal-Punent, b'1.70 biljun vjaġġ tal-passiġġieri fl-2019, filwaqt li Grand Central Terminal huwa l-akbar stazzjon tal-ferrovija fid-dinja b'numru ta 'pjattaformi It-trasport pubbliku huwa użat ħafna fi New York City. 54.6% ta’ New Yorkers vvjaġġaw għax-xogħol fl-2005 bl-użu tat-trasport pubbliku. Dan jikkuntrasta mal-bqija tal-Istati Uniti, fejn 91% tal-vjaġġaturi jivvjaġġaw bil-karozza lejn il-post tax-xogħol tagħhom. Skont il-Kontrollur tal-Belt ta 'New York, il-ħaddiema fiż-żona tal-Belt ta' New York iqattgħu medja ta '6 sigħat u 18-il minuta biex jaħdmu kull ġimgħa, l-itwal ħin ta' vjaġġar fin-nazzjon fost l-ibliet il-kbar. New York hija l-unika belt tal-Istati Uniti fejn il-maġġoranza (52%) tad-djar ma għandhomx karozza; 22% biss ta’ Manhattanites għandhom karozza. Minħabba l-użu għoli tagħhom tat-trasport pubbliku, New Yorkers jonfqu inqas mid-dħul tad-dar tagħhom fuq it-trasport mill-medja nazzjonali, u jiffrankaw $19-il biljun fis-sena fuq it-trasport meta mqabbla ma 'Amerikani urbani oħra. In-netwerk ferrovjarju tal-vjaġġaturi tal-Belt ta 'New York huwa l-akbar fl-Amerika ta' Fuq. In-netwerk ferrovjarju, li jgħaqqad il-Belt ta' New York mas-subborgi tiegħu, jikkonsisti fit-Triq tal-Ferrovija ta' Long Island, il-Ferroviji tal-Metro-North, u t-Transitu ta' New Jersey. Is-sistemi magħquda jikkonverġu fi Grand Central Terminal u New York Penn Station u fihom aktar minn 250 stazzjon u 20 linja ferrovjarja. L-AirTrain JFK elevat f'Queens jgħaqqad l-Ajruport Internazzjonali JFK mas-Subway ta' New York City u Long Island Rail Road. Għall-ferroviji tal-vjaġġaturi, New York City hija moqdija minn Amtrak, li l-aktar stazzjon traffikuż tagħha b'marġni sinifikanti huwa Penn Station fuq in-naħa tal-punent ta' Manhattan, minn fejn Amtrak tipprovdi konnessjonijiet għal Boston, Philadelphia, u Washington, D.C. tul il-Kuritur tal-Grigal, u fit-tul. -servizz tal-ferrovija mill-bogħod lejn bliet oħra tal-Amerika ta' Fuq. Is-sistema ta' transitu rapidu tal-Ferroviji ta' Staten Island isservi Staten Island biss, topera 24 siegħa kuljum, b'aċċess għal Manhattan mit-Terminal ta' San Ġorġ permezz tal-Laneċ ta' Staten Island. Il-ferrovija PATH tgħaqqad Midtown u Lower Manhattan ma' Hoboken Terminal u Newark Penn Station fi New Jersey, u mbagħad dawk l-istazzjonijiet mal-World Trade Center Oculus madwar ix-Xmara Hudson. Bħal New York City Subway, il-PATH topera 24 siegħa kuljum, li jfisser li tlieta mill-ħames sistemi ta' transitu rapidu fl-Istati Uniti li joperaw fuq skedi ta' 24 siegħa huma kompletament jew parzjalment fi New York. Proġetti ferrovjarji tqal ta' bosta biljuni ta' dollari li qed jinbnew fil-Belt ta' New York jinkludu t-Tieni Avenue Subway. === Arja === [[Stampa:JFK Aerial 14 Nov 2018.jp|daqsminuri|Ajruport John F. Kennedy (John F. Kennedy aIRPORT) fi Queens]] L-ispazju tal-ajru ta' New York huwa l-aktar traffikuż fl-Istati Uniti u wieħed mill-kurituri tat-trasport bl-ajru l-aktar traffikużi fid-dinja. L-iktar tliet ajruporti traffikużi fiż-żona metropolitana ta' New York huma l-Ajruport Internazzjonali John F. Kennedy (55.3 miljun passiġġier), l-Ajruport Internazzjonali ta' Newark Liberty (43.6 miljun), u l-Ajruport ta' LaGuardia (29.0 miljun); 127.9 miljun vjaġġatur użaw dawn it-tliet ajruporti fl-2022. JFK u Newark Liberty kienu l-aktar traffikużi u r-raba 'portalijiet tal-Istati Uniti għall-passiġġieri tal-ajru internazzjonali, rispettivament, fl-2023. Mill-2011, JFK Kien l-iktar ajruport traffikuż għall-passiġġieri internazzjonali fl-Amerika ta' Fuq. Deskritt fl-2014 mill-Viċi President ta' dak iż-żmien Joe Biden bħala t-tip ta' ajruport li vjaġġatur kien jara f’“xi pajjiż tat-tielet dinja,” l-Ajruport ta' LaGuardia kien is-suġġett ta' proġett ta' $8 biljun b'appoġġ federali u statali li ssostitwixxa l-faċilitajiet antiki tiegħu b'terminals u toroq moderni. Il-pjanijiet avvanzaw biex jespandu l-volum tal-passiġġieri fir-raba’ ajruport, l-Ajruport Internazzjonali ta' Stewart, qrib Newburgh, New York, mill-Awtorità tal-Port ta' New York u New Jersey. Ajruporti kummerċjali oħra fi jew li jservu ż-żona metropolitana ta' New York jinkludu l-Ajruport MacArthur ta' Long Island, l-Ajruport ta' Trenton-Mercer, u l-Ajruport tal-Kontea ta' Westchester. L-ajruport ewlieni tal-avjazzjoni ġenerali li jservi ż-żona huwa l-Ajruport ta' Teterboro. === Laneċ, taxis u trams === [[Stampa:Spirit of America - Staten Island Ferry.jpg|daqsminuri|Il-Laneċ ta' Staten Island jittrasporta vjaġġaturi bejn Manhattan u Staten Island.]] Il-Laneċ ta' Staten Island hija l-iktar rotta bieżla tal-laneċ fid-dinja, li ġġorr aktar minn 23 miljun passiġġier minn Lulju 2015 sa Ġunju 2016 fuq rotta ta' 5.2 mil (8.4 km) bejn Staten Island u Lower Manhattan u taħdem 24 siegħa kuljum, 7. jiem fil-ġimgħa. Sistemi oħra tal-laneċ jittrasportaw passiġġieri bejn Manhattan u postijiet oħra fil-belt u ż-żona metropolitana. NYC Ferry, inizjattiva NYCEDC b'rotot ippjanati biex jivvjaġġaw lejn il-ħames boroughs kollha, imnedija fl-2017. Identifikati mill-kulur u l-midaljun tat-taxis tagħhom, it-13,587 taxi isfar tal-belt huma l-uniċi vetturi permessi jtellgħu passiġġieri li jagħmlu waqfiet fit-toroq tal-belt kollha. It-taxis boro aħdar tat-tuffieħ jistgħu jtellgħu waqfiet fit-toroq f'Upper Manhattan u l-erba' boroughs ta' barra. Ddominati għal żmien twil minn kabini isfar, vetturi għall-kiri ta' volum għoli minn Uber u Lyft ipprovdew l-aktar karozzini fil-belt minn Diċembru 2016, meta vetturi għall-kiri u taxis kull wieħed kellhom madwar 10, 5 miljun vjaġġ. Sa Ottubru 2023, is-78,000 vettura tal-kiri minn kumpaniji bħal Uber u Lyft ikkombinaw għal 20.3 miljun vjaġġ, filwaqt li 3.5 miljun vjaġġ kienu f'kabini isfar. Il-Roosevelt Island Tram, tramm tal-ajru li beda s-servizz f'Mejju 1976, iġorr 2 miljun passiġġier kull sena tul it-3,140 pied (960 m) bejn Roosevelt Island u stazzjon f'59th Street u Second Avenue fil-gżira ta' Manhattan. === Netwerk taċ-ċikliżmu === [[Stampa:Citi bike (10414610734).jpg|daqsminuri|Servizz ta' Citi Bike bicycle sharing, li beda f'Mejju 2013]] Il-Belt ta' New York għandha kundizzjonijiet imħallta taċ-ċikliżmu li jinkludu densità urbana, art relattivament ċatta, toroq konġestjonati bi traffiku li jieqaf u jmur, u ħafna nies mexjin. Il-popolazzjoni kbira taċ-ċikliżmu tal-belt tinkludi ċiklisti ta' utilità, bħal servizzi ta' kunsinna u kurrier; klabbs taċ-ċikliżmu rikreattiv; u numru dejjem jikber ta' vjaġġaturi. Iċ-ċikliżmu huwa dejjem aktar popolari fi New York City; Fl-2022 kien hemm madwar 61,200 vjaġġatur bir-roti kuljum u 610,000 vjaġġ bir-roti kuljum, biż-żewġ ċifri kważi jirduppjaw mid-deċennju preċedenti. Mill-2022, il-Belt ta' New York kellha 1,525 mil (2,454 km) ta' korsiji tar-roti, inklużi 644 mil (1,036 km) ta' roti segregati jew "protetti" madwar il-belt. === Toroq u awtostradi === [[Stampa:Manhattanhenge 2016-07-12-FRD.png|daqsminuri|Turisti jaraw Manhattanhenge fit-42 Triq fit-12 ta' Lulju, 2016]] It-toroq huma wkoll karatteristika li tiddefinixxi l-belt. Il-Pjan tal-Kummissarji tal-1811 influwenza ħafna l-iżvilupp fiżiku tiegħu. New York City għandha netwerk estensiv ta 'Freeways u parkways, li jgħaqqdu l-boroughs tal-belt ma' xulxin u mat-Tramuntana ta' Jersey, Westchester County, Long Island, u l-Lbiċ ta' Connecticut permezz ta' pontijiet u mini. Minħabba li dawn l-awtostradi jservu miljuni ta 'residenti suburbani u ta' barra tal-borough li jivvjaġġaw lejn Manhattan, huwa komuni li s-sewwieqa jkunu mitluqin għal sigħat fil-konġestjoni tat-traffiku li sseħħ kuljum, partikolarment matul is-siegħa rush. L-ipprezzar tal-konġestjoni fil-Belt ta’ New York għadda f’Marzu 2024 u mistenni jidħol fis-seħħ f’nofs Ġunju jekk il-kawżi ma jaqilbuhx. B'differenza mill-bqija tal-Istati Uniti, l-Istat ta 'New York jipprojbixxi dawriet fuq il-lemin jew ix-xellug fuq id-dwal ħomor fi bliet b'popolazzjoni ta' aktar minn miljun, biex jitnaqqsu l-ħabtiet tat-traffiku u tiżdied is-sikurezza tal-pedestrians. Għalhekk, fi New York City id-dawriet kollha tad-dawl aħmar huma illegali sakemm ma jkunx hemm sinjal li jippermetti manuvri bħal dawn. === Pontijiet u mini === [[Stampa:Manhattan and Brooklyn bridges on the East River, New York City, 1981.jpg|daqsminuri|Il-Pont Manhattan u Brooklyn Bridge fuq ix-Xmara tal-Lvant]] [[Stampa:Lincoln Manh portal 9-38 jeh.JPG|daqsminuri|Lincoln Manh portal]] Il-boroughs ta’ Manhattan u Staten Island jinsabu fuq gżejjer bl-istess ismijiet, filwaqt li Queens u Brooklyn jinsabu fit-tarf tal-punent tal-akbar Long Island, u l-Bronx tinsab fuq il-kontinent tal-istat ta' New York. Il-gżira ta' Manhattan hija konnessa mal-boroughs ta' barra ta 'New York City u New Jersey minn netwerk estensiv ta' pontijiet u mini. Il-Pont George Washington b'14-il korsija, li jgħaqqad Manhattan ma' New Jersey tul ix-Xmara Hudson, huwa l-aktar pont traffikuż tal-vetturi bil-mutur fid-dinja. Il-Pont Verrazzano-Narrows, li jifrex fuq in-Narrows bejn Brooklyn u Staten Island, huwa l-itwal pont sospensjoni fl-Amerika u wieħed mill-itwal fid-dinja. Il-Pont ta' Brooklyn, bit-torrijiet ta' sospensjoni tal-ġebel neo-Gotiku tiegħu, huwa ikona tal-belt nnifisha; Infetaħ fl-1883, kien l-ewwel pont ta 'sospensjoni mibni minn wajer ta' l-azzar u kien l-itwal pont ta' sospensjoni fid-dinja sal-1903. Il-Pont ta' Queensboro "kien l-itwal pont cantilever fl-Amerika ta' Fuq" ​​mill-1909 sal-1917. Il-pont ta' Manhattan , miftuħa fl-1909, "huwa meqjus bħala l-prekursur ta' pontijiet sospensjoni moderni", u d-disinn tiegħu "serva bħala mudell għall-pontijiet sospensjoni twal ewlenin" tal-bidu tas-seklu 20. It-Throgs Neck Bridge u l-Whitestone Bridge jgħaqqdu Queens u l-Bronx, filwaqt li Triborough Bridge jgħaqqad it-tliet boroughs ta' Manhattan, Queens u Bronx. Il-Mina Lincoln, li tittrasporta 120,000 vettura kuljum taħt ix-Xmara Hudson bejn New Jersey u Midtown Manhattan, hija l-aktar mina traffikuża tal-vetturi fid-dinja. Il-mina nbniet minflok pont biex tippermetti passaġġ bla restrizzjonijiet ta' vapuri kbar tal-passiġġieri u tal-merkanzija li jbaħħru mill-Port ta' New York u ’l isfel mix-Xmara Hudson sal-baċiri ta' Manhattan. Il-Mina Holland, li tgħaqqad Lower Manhattan ma' Jersey City, New Jersey, kienet l-ewwel mina tal-vetturi ventilata mekkanikament meta nfetħet fl-1927. Il-Mina Queens–Midtown, mibnija biex ittaffi l-konġestjoni fuq pontijiet li jgħaqqdu Manhattan ma' Queens u Brooklyn, kienet l-akbar mina mhux. -proġett federali ta' żmienu meta tlesta fl-1940. Il-Mina tal-Brooklyn-Battery (magħrufa uffiċjalment bħala l-Mina Hugh L. Carey) hija l-itwal mina kontinwa ta' vetturi taħt l-ilma fl-Amerika ta' Fuq u tgħaddi taħt Battery Park, li tgħaqqad id-Distrett Finanzjarju f'Lower Manhattan b'Red Hook fi Brooklyn. == Gvern u politika == === Gvern === [[Stampa:New York City Hall exterior, October_2016.jpg|daqsminuri|New York City Hall]] [[Stampa:New York County Courthouse - Angle Shot (48129112547).jpg|daqsminuri|Il-Qorti tal-Kontea ta' New York (New York County Courthouse) fiha l-Qorti Suprema ta' New York u uffiċċji oħra tal-gvern.]] New York City hija muniċipalità metropolitana b'forma ta' gvern b'saħħitha ta' sindku-kunsill. Il-gvern tal-belt huwa responsabbli għall-edukazzjoni pubblika, istituzzjonijiet korrettivi, sikurezza pubblika, faċilitajiet ta' rikreazzjoni, sanità, provvista ta' ilma u servizzi ta 'benessri. Il-Kunsill tal-Belt huwa korp unikamerali ta' 51 membru tal-kunsill li d-distretti tiegħu huma definiti minn konfini ġeografiċi tal-popolazzjoni. Kull mandat tas-sindku u tal-membri tal-kunsill idum erba' snin u għandu limitu ta' żewġ mandati konsekuttivi, li jerġgħu jiġu stabbiliti wara waqfa ta' erba' snin. Il-Kodiċi Amministrattiv tal-Belt ta' New York, ir-Regoli tal-Belt ta' New York, u r-Reġistru tal-Belt huma l-kodiċi tal-liġijiet lokali, il-kumpilazzjoni tar-regolamenti, u l-ġurnal uffiċjali, rispettivament. Kull distrett huwa koestensiv ma' distrett ġudizzjarju tas-Sistema Unifikata tal-Qorti tal-istat, li minnhom il-Qorti Kriminali u l-Qorti Ċivili huma l-qrati lokali, filwaqt li l-Qorti Suprema ta' New York twettaq proċessi u appelli kbar. Manhattan hija dar għall-Ewwel Dipartiment tal-Qorti Suprema, Diviżjoni tal-Appell, filwaqt li Brooklyn hija dar għat-Tieni Dipartiment. Hemm diversi qrati amministrattivi extraġudizzjarji, li huma aġenziji eżekuttivi u mhumiex parti mis-Sistema Unifikata tal-Qorti tal-istat. Il-Belt ta' New York hija maqsuma bejn, u hija d-dar tal-fergħat ewlenin ta' żewġ qrati distrettwali differenti tal-Istati Uniti: il-Qorti Distrettwali għad-Distrett tan-Nofsinhar ta’ New York, li l-qorti prinċipali tagħha tinsab f'Foley Square f'Manhattan u li l-ġurisdizzjoni tagħha tinkludi Manhattan u l-Bronx. ; u l-Qorti Distrettwali għad-Distrett tal-Lvant ta' New York, li l-qorti prinċipali tagħha tinsab fi Brooklyn u li l-ġurisdizzjoni tagħha tinkludi Brooklyn, Queens, u Staten Island. Il-Qorti tal-Appell tal-Istati Uniti għat-Tieni Ċirkwit u l-Qorti tal-Kummerċ Internazzjonali tal-Istati Uniti huma bbażati fi New York, ukoll fi Foley Square f’Manhattan. === Politika === [[Stampa:Nancy Pelosi and Eric Adams at the Speaker's Balcony (cropped).jpg|daqsminuri|Eric Adams, sindku attwali ta' New York City]] Is-sindku tal-belt huwa Eric Adams, li ġie elett fl-2021. Il-Partit Demokratiku għandu l-maġġoranza tal-karigi pubbliċi. Minn Novembru 2023, 67% tal-votanti reġistrati attivi fil-belt huma Demokratiċi u 10.2% huma Repubblikani. Il-Belt ta' New York ilha ma' tintrebaħ minn kandidat presidenzjali Repubblikan mill-1924, u l-ebda kandidat Repubblikan għal kariga statali ma rebaħ il-ħames boroughs kollha minn meta l-belt ġiet inkorporata fl-1898. Fid-distrett mill-ġdid ta’ wara ċ-ċensiment tal-2020, 14 mis-26 distrett tal-kungress ta' New York jinkludu partijiet minn New York City. New York City hija sors ġeografiku ewlieni ta' ġbir ta' fondi politiċi. Il-belt għandha żbilanċ qawwi fil-pagamenti mal-gvernijiet nazzjonali u tal-istat. Jirċievi 83 ċenteżmu f'servizzi għal kull dollaru li jibgħat lill-gvern federali f'taxxi (jew jibgħat $ 11.4 biljun aktar fis-sena milli jirċievi bi tpattija). Ir-residenti u n-negozji tal-belt bagħtu wkoll $4.1 biljun addizzjonali fis-sena fiskali 2009-2010 lill-istat ta' New York milli l-belt irċeviet bi tpattija. == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Istati Uniti]] [[Kategorija:Stati Uniti]] tgnqmemybeyhcjqw06qc7ywf6wrvpgv 0 28132 331194 306923 2026-07-22T05:15:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331194 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Marie-Juliette Olga''' " '''Lili''' " '''Boulanger''' (Franċiż: [maʁi ʒyljɛt ɔlɡa lili bulɑ̃ʒe] (21 ta’ Awwissu 1893 – 15 ta’ Marzu 1918) kienet kompożitur Franċiża u l-ewwel mara rebbieħa tal-premju għall-kompożizzjoni [[Prix de Ruma|Prix de Rome]]. Oħtha l-kbira, [[Nadia Boulanger]], kienet il-kompożitur u għalliem tal-kompożizzjoni magħrufa. == Bijografija == === Snin bikrin === Bħala tifla prodiġja li twieled Pariġi, it-talent ta' Boulanger kien evidenti mill-età ta' sentejn, meta [[Gabriel Fauré]], ħabib tal-familja, skopra li kellha intonazzjoni perfetta. Il-ġenituri tagħha, it-tnejn li huma mużiċisti, ħeġġew l-edukazzjoni mużikali ta’ binthom. Ommha, Raissa Myshetskaya (Mischetzky), kienet prinċipessa Russa li żżewġet lill-għalliem tagħha tal-Konservatorju ta’ Pariġi, [[Ernest Boulanger (kompożitur)|Ernest Boulanger]] (1815–1900), li rebaħ il-Prix de Rome fl-1835. Missierha kellu 77 sena meta twieldet u kienet marbuta ħafna miegħu għall-kumplament ta' ħajtu. Nannuha Frédéric Boulanger kien violoncellist magħruf u n-nanna tagħha Juliette kienet kantanta. Boulanger akkumpanjat lil oħtha Nadia ta' għaxar snin għal klassijiet fil-Konservatorju ta' Pariġi qabel ma kien għad kellha ħames snin, u ftit wara ħadet il-klassijiet dwar [[Teorija tal-mużika|it-teorija tal-mużika]] u studjat l[[orgni|-orgni]] ma' [[Louis Vierne]]. Hija kantat u daqqet il-[[pjanu]], [[vjolin|il-vjolin]], il-[[vjolinċell|cello]] u [[Arpa|l-arpa]]. L-għalliema tagħha kienu jinkludu Marcel Tournier u Alphonse Hasselmans għall-arpa, Mme Hélène Chaumont għall-pjanu u Fernand Luquin għall-vjolin. === Karriera === Fl-1912, Boulanger ikkompetiet fil-Prix de Rome iżda waqt il-parteċipazzjoni tagħha ħassha ħażin minħabba li kienet marida. Fl-1913, fl-età ta’ 19-il sena, ikkompetiet mill-ġdid u rebħet il-premju tal-kompożizzjoni bill-kantata tagħha ''Faust et Hélène'', u saret l-ewwel mara li rebħet il-premju. It-test inkiteb minn Eugene Adenis ibbażat fuq ''[[Faust]]'' ta' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]].<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Rosenstiel|isem=Léonie|data=1978|titlu=The life and works of Lili Boulanger|url=https://www.worldcat.org/oclc/3103995|post=Rutherford, N.J.|pubblikatur=Fairleigh Dickinson University Press}}</ref> Il-kantata indaqqet bosta drabi matul ħajjitha.<ref name="Potter 2006 94b">{{Ċita ktieb|kunjom=Potter|isem=Caroline|data=2006|titlu=Nadia and Lili Boulanger|url=https://www.worldcat.org/oclc/320323214|post=Aldershot, England|pubblikatur=Ashgate}}</ref> Bis-saħħa tal-premju, hija kisbet kuntratt mal-pubblikatur Ricordi. Nadia Boulanger kienet waqfet tikkompeti wara erba’ tentattivi bla suċċess u ffokat l-attenzjoni tagħha fuq ir-rwol tagħha bħala assistenta fil-klassi tal-orgni ta’ Henri Dallier fil-Konservatorju, fejn Lili studjat l-armonija, il-kontrapunt u l-kompożizzjoni ma’ Paul Vidal u Georges Caussade, taħt id-Direttur tal-Konservatorju Gabriel Fauré &#x2014; id-direttur kien impressjonata ferm bit-talenti tagħha. Boulanger kienet affettwata ħafna mill-mewt ta’ missierha fl-1900; ħafna mix-xogħlijiet tagħha wara dan iż-żmien jittrattaw temi ta’ niket u telfa. Ix-xogħol tagħha kien innutat għall-armonija u l-istrumentazzjoni ikkulurita u l-issettjar tat-test b'sengħa tajba. Aspetti ta’ Fauré u [[Claude Debussy]] jistgħu jinstemgħu fil-kompożizzjonijiet tagħha, filwaqt li Arthur Honegger kien influwenzat mix-xogħol innovattiv tagħha. Skont Caroline Potter, “Iż-żewġt aħwa kienu influwenzati minn Debussy, u jidher li kellhom gosti letterarji simili għal dak il-kompożitur. Iż-żewġt aħwa ħadmu poeżiji ta' [[Maurice Maeterlinck]], l-awtur tad-dramm ''Pelléas and Mélisande'' u tal-''Prinċipessa Maleine''; fi Frar 1916, Maeterlinck awtorizza lil Lili biex itella’ dan l-aħħar dramm bħala opra. Allegatament, Lili kienet kważi lestiet l-opra qabel mewtha, għalkemm baqgħu jeżistu biss il-partitura qasira tat-tieni xena mill-ewwel att, żewġ verżjonijiet tal-librett, u sketchbook.”<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Potter|isem1=Caroline|data=|sena=1999|titlu=Nada and Lili Boulanger: Sister Composers|url=https://www.worldcat.org/title/music-quarterly/oclc/843187353|rivista=Music Quarterly.|lingwa=English|volum=83 (4)|iktar=|paġni=536–556}}</ref> === Mard u mewt === Hija sofriet minn mard kroniku, li beda b'każ ta' pnewmonja tal-bronki fl-età ta' sentejn li dgħajfet is-sistema immunitarja tagħha, u li wassal għat-[[Tuberkulożi extrapulmonari|tuberkulożi intestinali]] li temmitilha ħajjitha fl-età ta' 24.<ref name="radionz">{{Ċita web|url=https://www.rnz.co.nz/concert/programmes/composeroftheweek/20120819|titlu=Sunday, 19 August 2012 Lili Boulanger (1893 - 1918) Composer of the Week|sit=RNZ|lingwa=en-nz|data-aċċess=2022-04-17}}</ref>{{Nota|Il-madra ta' Crohn hija possibilità oħra għall-kawża tal-mewt. Din id-dijanjosi ma kienetx magħrufa f'dak iż-żmien.}} Għalkemm kienet tħobb tivvjaġġa u ħadmet diversi xogħlijiet fl-Italja wara li rebħet il-Prix de Rome, saħħitha ġiegħlitha terġa’ lura d-dar, fejn hi u oħtha organizzaw appoġġ għas-suldati Franċiżi matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]]. L-aħħar snin tagħha kienu wkoll żmien produttiv mużikalment hekk kif ħadmet biex tlesti diversi xogħlijiet. Ma' mewtha ħalliet mhux mitmuma l-opra ''La princesse Maleine'', li fuqha kienet ħadmet ħafna fl-aħħar snin tagħha. Boulanger mietet [[Mézy-sur-Seine|f'Mézy-sur-Seine]] u ġiet midfuna f'qabar fiċ- [[Ċimiterju ta' Montmartre|Cimetière de Montmartre]], li jinsab fil-kantuniera tal-Lbiċ tat-taqsima 33 qrib fejn Avenue Saint-Charles jiltaqa' ma' Chemin Billaud. Fl-1979, oħtha Nadia Boulanger kienet midfuna fl-istess qabar. Fih ukoll hemm il-fdalijiet tal-ġenituri tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=http://www.landrucimetieres.fr/spip/spip.php?article251#forum595|titlu=BOULANGER Nadia (1887-1979) et Lili (Juliette-Marie : 1893-1918) - Cimetières de France et d'ailleurs|sit=www.landrucimetieres.fr|data-aċċess=2022-04-17}}</ref> == Xogħlijiet == === ''Les sirènes'' === [[Stampa:Les_Sirenes_Ostinato.png|daqsminuri| Dimostrazzjoni ta' l-[[ostinato]] ''f'Les sirènes'']] ''Les sirènes'' (1911) huwa miktub għal soprano solista u kor bi tliet partijiet. Is-suġġett, is-sireni, juża test ta ' Charles Grandmougin . Dan ix-xogħol inħareġ għall-ewwel darba f’wieħed mill-laqgħat mużikali esklussivi ta’ ommha. Auguste Mangeot, kritiku mill-ġurnal mużikali ta’ Pariġi ''Le Monde Musicale'', irrapporta li kulħadd għoġbu x-xogħol, tant li kellu jiġi ripetut. Boulanger użat din il-biċċa bħala tħejjija għall-kompetizzjoni tal-Prix de Rome, u minnha wieħed jista’ jara l-bażi soda tagħha fit-teknika klassika mgħallma fil-Konservatorju. Hija tuża din it-teknika bħala punt tat-tluq u tinkludi ħafna ideat popolari dak iż-żmien biex toħloq stil personali u ċar.<ref name=":1">Rosenstiel, Léonie. 1978. The Life and Works of Lili Boulanger. Associated UPs.</ref> Il-poeżija ta’ din is-selezzjoni tittratta s-sirena mitoloġika, ħlejqa li tkanta biex tisseduċi lill-baħrin biex jersqu fil-qrib; u meta jagħmlu hekk, is-sireni jibilgħu lill-irġiel. Boulanger turi din ix-xena b'mod mill-aktar vivaċi. Hija tuża ton tal-pedala fuq Fa♯ flimkien ma' ottavi axxendenti Do♯ fil-bidu biex turi l-effett mesmerizzanti tas-sireni. Hija tuża dan l-effett għal tmienja u għoxrin miżura, u effettivament tħannen lis-semmiegħa lejn raqda fonda.<ref name=":1">Rosenstiel, Léonie. 1978. The Life and Works of Lili Boulanger. Associated UPs.</ref> Ix-xogħol huwa ddedikat lil Madame Jane Engel Bathori.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Boulanger (1893-1918)|isem=Lili|data=1911|titlu=Les sirènes|url=https://data.bnf.fr/fr/13952357/lili_boulanger_les_sirenes/|lingwa=fr}}</ref> Bathori, sopran, kienet magħrufa għall-organizzazzjoni tal-kunċerti tagħha, u appoġġat ħafna artisti u kompożituri ġodda.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Kelly|isem=Barbara L.|data=2013|titlu=Music and ultra-modernism in France : a fragile consensus, 1913-1939|url=https://www.worldcat.org/oclc/858921411|post=Woodbridge, Suffolk|paġni=50–53}}</ref> === Salmi === Boulanger ikkompona tliet salmi: [[Salm 24|Salmi 24]], [[Salm 129|129]] u [[Salm 130|130]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000003704|titlu=Boulanger, (Marie-Juliette Olga) Lili|sit=Grove Music Online|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-17}}</ref> ==== Salm 24 ==== Hi kkomponet [[Salm 24]], bl-isem ''La terre appartient à l'Eternel'' (“L-art hi tal-Mulej”), fl-1916 waqt li kienet residenti Ruma. Ix-xogħol huwa ddedikat lil Monsieur Jules Griset, li kien id-direttur tal-Kor Guillot de Saint-Brice.<ref name="Potter 2006">{{Ċita ktieb|kunjom=Potter|isem=Caroline|data=2006|titlu=Nadia and Lili Boulanger|url=https://www.worldcat.org/oclc/320323214|post=Aldershot, England|pubblikatur=Ashgate|paġni=94}}</ref> Durand ippubblika x-xogħol fl-1924. Ix-xogħol huwa maħdum għall-kor (magħmul minn soprano, alto, tenor u bass), akkumpanjat minn orgni u ensemble tar-ram (magħmul minn 4 qarni, 3 trombi, 4 trumbuni, 1 tuba), timpani u 2 arpi.<ref>{{Ċita web|url=https://repertoire-explorer.musikmph.de/wp-content/uploads/vorworte_prefaces/1146.html|titlu=Lili Boulanger {{!}} Psalm 24|sit=repertoire-explorer.musikmph.de|data-aċċess=2022-04-17}}</ref> Il-partitura ta’ Boulanger tuża [[Fanfara|fanfarri]] tar-ram u siltiet korali [[Omofonija|omofoniċi]]: il-kuntrast tas-sezzjonijiet jikkuntrasta mal-istil tal-cantata rebbieħa tal-Prix de Rome tal-1912, ''Faust et Hélène'', kif instema’ fir-reġistrazzjoni ta’ Yan Pascal Tortelier.<ref>Lili Boulanger, 'Faust et Hélène, D'un matin de printemps, D'un soir triste, Psaume 130, Psaume 24', [CD], cond. Yan Pascal Tortelier, BBC Philharmonic, City of Birmingham Symphony Chorus (1999) Chandos CHAN9745.</ref> ==== Salm 129 ==== [[Salm 129]] kien kompost ukoll fl-1916 f’Ruma. Dan is-salm huwa ħafna itwal minn Salm 24 u huwa maħdum għal orkestra sħiħa.<ref>{{Ċita web|url=https://repertoire-explorer.musikmph.de/en/product/boulanger-lili-4/|titlu=Boulanger, Lili|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-04-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220417203817/https://repertoire-explorer.musikmph.de/en/product/boulanger-lili-4/|arkivju-data=2022-04-17|url-status=dead}}</ref> Il-premiere sar fis- Salle Pleyel fl-1921, immexxija minn Henri Busser.<ref>{{Ċita web|url=https://repertoire-explorer.musikmph.de/wp-content/uploads/vorworte_prefaces/1100.html|titlu=Lili Boulanger {{!}} Psalm 129|sit=repertoire-explorer.musikmph.de|data-aċċess=2022-04-17}}</ref> ==== Salm 130 ==== ''Du fond de l'abîme'' ([[Salm 130]] : ''De Profundis'' / "Mill-fond"), komposta għall-vuċi u l-orkestra, hija ddedikata għall-memorja ta' missierha, kif innotat fuq il-partitura.<ref>{{Ċita web|url=https://repertoire-explorer.musikmph.de/en/product/boulanger-lili-2/|titlu=Boulanger, Lili|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-04-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220417204217/https://repertoire-explorer.musikmph.de/en/product/boulanger-lili-2/|arkivju-data=2022-04-17|url-status=dead}}</ref> Ix-xogħol, li tlesta meta Boulanger kellha tnejn u għoxrin sena, jinstema’ matur u jħaddan stil ta’ kompożizzjoni żviluppat.<ref>Lili Boulanger: Psalm 130 (Du fond de l'abîme), Psalms 24 & 129, Vieille Priere bouddhique; Igor Stravinsky: Symphony of Psalms; London Symphony Orchestra, [[The Monteverdi Choir]], Sally Bruce-Payne (mezzo soprano), Julian Podger (baritone), cond. John Eliot Gardiner; Deutsche Grammophon CD B000068PHA (2002).</ref> Is-salmi ta’ Boulanger jikkommunikaw il-fidi [[Knisja Kattolika|Kattolika]] tagħha. Huwa maħsub li x-xogħol inkiteb b'reazzjoni għall-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]].<ref>Ristow, Gregory Carylton. (2011) "Contextualizing Lili Boulanger's Psalm 130: Du fond de l'abîme: Music, War and Politics with a re-orchestration for performance in halls without organ." DMA diss., [[University of Rochester]].</ref> Ix-xogħol huwa għal orkestra kbira inkluż [[Sarrusophone|sarrusofon]]. === ''Pie Jesu'' === Lili Boulanger temmet dan il-''Pie Jesu'' (1918) lejn l-aħħar ta’ ħajjitha, iżda “l-ewwel skizzi ta’ Lili Boulanger għall-''Pie Jesu'' jinsabu fi ktieb ta’ kompożizzjoni li użat bejn l-1909 u l-1913”.<ref>Léonie Rosenstiel, The Life and Works of Lili Boulanger (Cranbury, NJ: Associated UPs 1978), 200.</ref> Kif innutat minn oħtha, Nadia, dan ix-xogħol kien iddettat lilha għax Lili kienet marida wisq.<ref>{{Ċita web|url=https://www.naxos.com/mainsite/blurbs_reviews.asp?item_code=8.223636&catNum=223636&filetype=About+this+Recording&language=English|titlu=BOULANGER, Lili and Nadia: In Memoriam Lili Boulanger|sit=www.naxos.com|data-aċċess=2022-04-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181013133103/https://www.naxos.com/mainsite/blurbs_reviews.asp?item_code=8.223636&catNum=223636&filetype=About+this+Recording&language=English|arkivju-data=2018-10-13|url-status=dead}}</ref> Skulari bħall-bijografu Léonie Rosenstiel<ref name=":1">Rosenstiel, Léonie. 1978. The Life and Works of Lili Boulanger. Associated UPs.</ref> u Olivia Mattis<ref>Mattis, Olivia, 1993. "Lili Boulanger - Polytoniste." In Lili Boulanger-Tage 1993. Bremen zum 100. Geburtstag der Komponisten : Konzerte und Veranstaltungen, edited by Kathrin Mosler, 48-51. Callas/Zeichen und Spuren.</ref> jispekulaw li Boulanger kellha l-intenzjoni li tikteb [[Mużika għall-Quddiesa tar-Requiem|Quddiesa tar-Requiem]] sħiħa iżda ma għexitx biżżejjed biex taħdimha kollha. Miktuba għal vuċi għolja, kwartett tal-kordi, arpa u orgni, ix-xogħol ta' Boulanger huwa minimali.<ref>{{Ċita web|url=https://repertoire-explorer.musikmph.de/en/product/boulanger-lili-5/|titlu=Boulanger, Lili|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-04-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220417201827/https://repertoire-explorer.musikmph.de/en/product/boulanger-lili-5/|arkivju-data=2022-04-17|url-status=dead}}</ref> ''Pie Jesu'' huwa l-uniku xogħol eżistenti ta’ Boulanger li juża test espliċitament Kristjan.<ref>Gregory Carylton Ristow, ""Contextualizing Lili Boulanger's Psalm 130: Du fond de l'abîme: Music, War and Politics with a re-orchestration for performance in halls without organ" (DMA diss., University of Rochester, 2011), 55.</ref> === ''Vieille prière bouddhique'' === Dan ix-xogħol, “Talba qadima Buddista”, huwa miktub għal tenur u kor (soprano, alto, tenor u bass), akkumpanjatii minn orkestra kbira li tikkonsisti minn: 2 flawtijiet, 2 obwe, qarn Ingliż, 2 klarinitti (Si♭), bass. klarinett (Si♭), 2 fagots, sarrusofonu + 4 qrun (F), 3 trombi, 4 tromboni, tuba + timpani, ċimbali, bass drum + celesta + 2 arpi, kordi.<ref>{{Ċita web|url=https://imslp.org/wiki/Vieille_pri%C3%A8re_bouddhique_(Boulanger,_Lili)|titlu=Vieille prière bouddhique (Boulanger, Lili) - IMSLP|sit=imslp.org|data-aċċess=2022-04-17}}</ref> Maħdum matul bejn l-1914 u l-1917, bħal ħafna mix-xogħlijiet tagħha, ma ndaqx qabel intemmet l-Ewwel Gwerra Dinjija, eżattament fl-1921. Dan ix-xogħol mhuwiex ibbażat fuq testi tal-Kattoliċiżmu, kif kienu s-salmi tagħha. Pjuttost, jistabbilixxi talb Buddista ta' kuljum.<ref>{{Ċita web|url=https://www.allmusic.com/composition/vieille-pri%C3%A8re-bouddhique-for-tenor-chorus-orchestra-mc0002417353|titlu=Vieille Prière Bouddhique, for ... {{!}} Details|sit=AllMusic|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-17}}</ref> James Briscoe jinnota li dan ix-xogħol juri xebh ma' [[Igor' Stravinskij|Stravinsky]] iżda wkoll mal-ġenerazzjoni li ġiet warajha.<ref>{{Ċita ktieb|data=2004|titlu=New historical anthology of music by women|url=https://www.worldcat.org/oclc/56599137|post=Bloomington|paġni=278|isbn=978-0253216830}}</ref> === ''D'un soir triste'' === Din il-[[poeżija sinfonika]] kienet l-aħħar xogħol li Boulanger setgħet tikkomponi b'idejha, mingħajr għajnuna fil-kitba.<ref>{{Ċita web|url=https://orchestrationonline.wordpress.com/2013/09/21/lili-boulanger-in-her-own-right/|titlu=Lili Boulanger in Her Own Right|kunjom=orchestrationonline|data=2013-09-21|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-17}}</ref> === ''D'un matin de printemps'' === Dan ix-xogħol strumentali huwa wieħed mill-aħħar biċċiet li lestiet Lili Boulanger. Ġew prodotti arranġamenti differenti fosthom verżjoni għall-vjolin, għall-flawt, u għall-pjanu, oħra għat-trio tal-pjanu, u oħra għall-orkestra. Għalkemm spiċċat dawn iż-żewġ xogħlijiet strumentali, oħtha Nadia allegatament editjat ix-xogħlijiet biex iżżid id-dinamika u d-direzzjonijiet tal-interpretazzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://www.allmusic.com/composition/dun-matin-de-printemps-for-violin-or-flute-piano-or-orchestra-mc0002389547|titlu=D'un matin de printemps, for ... {{!}} Details|sit=AllMusic|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-17}}</ref> === Lista skond is-sena === {| class="wikitable" !Titolu ! Sena ! Strumentazzjoni ! Test minn |- | Sous-Bois | 1911 | Kor (SATB) u pjanu | Philippe Gille |- | Notturn | 1911 | Vjolin u pjanu | N/A |- | Renouveau | 1911 | Kwartett vokali (SATT) u pjanu/orkestra | Armand Silvestre |- | Les Sirènes | 1911 | Sopran, kor u pjanu | Charles Grandmougin |- | Reflets | 1911 | Vuċi u pjanu | Maurice Maeterlinck |- | Preludju f'D Flat | 1911 | Piano | N/A |- | Attente | 1912 | Vuċi u pjanu/orkestra | Maurice Maeterlinck |- | Hymne au Soleil | 1912 | Kontralto, kor u pjanu | Casimir Delavigne |- | Le Retour | 1912 | Vuċi u pjanu | Georges Delaquys |- | Ferra les Funérailles | 1912 | Baritonu, kor u pjanu | Alfred de Musset |- | Soir sur la Plaine | 1913 | Sopran, tenur u orkestra | Albert Samain |- | Faust et Hélène | 1913 | Mezzo-soprano, tenur, baritonu, kor u orkestra | Eugène Adenis |- | D'un Jardin Clair | 1914 | Piano | N/A |- | D'un Vieux Jardin | 1914 | Piano | N/A |- | Cortège | 1914 | Vjolin u pjanu | N/A |- | Clairières dans le Ciel | 1914 | Vuċi u pjanu | Francis Jammes |- | Psaume 24 | 1916 | Kor, orgni u orkestra | N/A |- | Psaume 129 | 1916 | Baritonu u orkestra | N/A |- | Dans l'immense Tristesse | 1916 | Vuċi u pjanu | Bertha Galeron de Calonne [ fr ] |- | Psaume 130 | 1917 | 2 vuċijiet solisti, kor, orgni u orkestra | N/A |- | Vieille Prière bouddhique | 1917 | Tenur, kor u orkestra | |- | D'un Matin de Printemps | 1918 | Vjolin u pjanu | N/A |- | Pie Jesu | 1918 | Vuċi, kwartett tal-kordi, arpa u orgni | |- | D'un Soir Triste | 1918 | Orkestra | |} == Legat == [[Stampa:Lili_Boulanger.jpg|daqsminuri|231x231px| Lili Boulanger, sors: [[Librerija tal-Kungress]]]] F'Marzu 1939, Nadia Boulanger ħolqot il-Lili Boulanger Memorial Fund, bl-għajnuna ta' ħbieb Amerikani. Dan il-fond għandu żewġ għanijiet: li jipperpetwa l-mużika u l-memorja ta’ Lili Boulanger u jappoġġja finanzjarjament mużiċisti b’talent. Il-Lili Boulanger Memorial Fund ma jaċċettax applikazzjonijiet għall-kompetizzjoni annwali tiegħu iżda lista ta’ kandidati tiġi prodotta minn grupp ta’ nominazzjonijiet magħżula kull sena mill-membrii tal-Bord. Kull nominatur jista’ mbagħad jipproponi kandidat għall-premju. Il-Fond jagħti l-Prix Lili Boulanger lil wieħed minn dawn il-kandidati. L- Università ta' Massachusetts Boston tieħu ħsieb dan il-fond.<ref>{{Ċita web|url=https://www.umb.edu/lili_boulanger|titlu=The Lili Boulanger Memorial Fund - University of Massachusetts Boston|sit=www.umb.edu|data-aċċess=2022-04-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220204111302/https://www.umb.edu/lili_boulanger|arkivju-data=2022-02-04|url-status=dead}}</ref> Ir-rebbieħa matul is-snin jinkludu lil Alexei Haieff (1942), Noël Lee (1953), Wojciech Kilar (1960), Robert D. Levin (1966, 1971) u Andy Akiho (2015).<ref>{{Ċita web|url=https://www.umb.edu/lili_boulanger/past_winners|titlu=Past Winners - University of Massachusetts Boston|sit=www.umb.edu|data-aċċess=2022-04-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180126012522/https://www.umb.edu/lili_boulanger/past_winners|arkivju-data=2018-01-26|url-status=dead}}</ref> F'April 1965, inħolqot l-Assoċjazzjoni Ħbieb ta' Lili Boulanger f'Pariġi. Din l-organizzazzjoni saret iċ-Ċentru Internazzjonali Nadia u Lili Boulanger (CNLB) fl-2009.<ref>{{Ċita web|url=https://cnlb.fr/|titlu=CNLB|sit=CNLB|data-aċċess=2022-04-17}}</ref> Joy-Leilani Garbutt u Laura Colgate, żewġ mużiċisti f'Washington DC, bdew l-Inizjattiva Boulanger fl-2018, f'ġieħ Lili u [[Nadia Boulanger]], biex jappoġġjaw mużika komposta minn nisa.<ref>{{Ċita web|url=https://dcist.com/story/18/06/21/classical-female-composers/|titlu=These Musicians Want To Introduce D.C. To Classical Female Composers|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220417201819/https://dcist.com/story/18/06/21/classical-female-composers/|arkivju-data=2022-04-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.boulangerinitiative.org/|titlu=Boulanger Initiative|sit=Boulanger Initiative|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-04-17}}</ref> L-[[Asterojde|asteroid]] 1181 Lilith issemmiet f’ġieħ Boulanger. Żewġ bijografiji huma ''The Life and Works of Lili Boulanger'' ({{ISBN|0-8386-1796-4}} ) mill-mużikoloġista Amerikana Léonie Rosenstiel u ''À la recherche de Lili Boulanger'' mill-mużikologu u t-tenur Franċiż Jérôme Spycket.  == Noti == {{Noti}} == Ħoloq esterni == * [https://www.findagrave.com/memorial/13917598 Lili Boulanger f'Find a Grave] * [[scores:Category:Boulanger,_Lili|Partituri ta' Lili Boulanger mill-International Music Score Library Project (IMSLP)]] == Referenzi == <references/> {{DEFAULTSORT:Boulanger, Lili}} [[Kategorija:Mietu fl-1918]] [[Kategorija:Twieldu fl-1893]] [[Kategorija:Kompożituri Franċiżi]] [[Kategorija:Mużiċisti Franċiżi]] pcibq91pvhrr7c0x5mqb1wjiy1vvmub 0 29414 331196 322805 2026-07-22T09:59:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331196 wikitext text/x-wiki Iċ-'''ċess''' hija logħba fuq il-bord bejn żewġ plejers. Xi kultant il-logħba tissejjaħ '''ċess internazzjonali''' jew '''ċess''' '''tal-punent''' biex tiddistingwiha minn logħob relatat, bħal [[xiangqi]] (ċess [[Ċina|Ċiniż]]) u [[shogi]] (ċess [[Ġappun|Ġappuniż]]). Il-forma attwali tal-logħba bdiet fi [[Spanja]] u l-bqija tan[[Ewropa t'Isfel|-Nofsinhar tal-Ewropa]] matul it-tieni nofs tas-seklu 15 wara li evolviet minn [[chaturanga]], logħba simili ta' oriġini [[Indja|Indjana]] iżda ħafna eqdem. Illum, iċ-ċess hija waħda mil-logħob l-aktar popolari fid-[[Id-Dinja|dinja]], u jintlagħab minn miljuni ta’ nies, b'xi wħud jgħidu li hemm mat-800 miljun plejer<ref>{{Ċita web|url=https://www.chessjournal.com/how-many-chess-players-are-there/|titlu=How Many Chess Players Are There in The World? (Finally Solved)|kunjom=Staff|isem=Editorial|data=2021-10-09|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-17}}</ref>. Iċ-ċess hija logħba ta' [[strateġija]] astratta u ma tinvolvi l-ebda informazzjoni moħbija. Jintlagħab fuq bord taċ-ċess b' 64 kaxxa irranġati fi gradilja ta' tmienja bi tmienja. Fil-bidu, kull plejer jikkontrolla sittax-il biċċa : re wieħed, reġina waħda, żewġ torrijiet, żewġt isqfijiet, żewġt iżwiemel, u tmien pedini. Il-plejer li jikkontrolla l-biċċiet bojod jmexxi l-ewwel, segwit mill-plejer li jikkontrolla l-biċċiet suwed. L-għan tal-logħba huwa li jiċċekkja r-re tal-avversarju, fejn ir-re jkun taħt attakk immedjat (f'ċekk) u m'hemm l-ebda mod kif jaħrab. Hemm ukoll diversi modi kif logħba tista' tispiċċa fi draw. Iċ-ċess organizzat beda fis-seklu 19. Il-kompetizzjoni taċ-ċess illum hija rregolata internazzjonalment mill-[[FIDE]] (Federazzjoni Internazzjonali taċ-Ċess). L-ewwel Champion Dinji taċ-Ċess rikonoxxut universalment, kien [[Wilhelm Steinitz]], li rebaħ it-titlu tiegħu fl-1886; [[Magnus Carlsen]] huwa ċ-Champion tad-Dinja attwali. It-teorija taċ-ċess żviluppat qatigħ mill-bidu tal-logħba sal-lum. Aspetti tal[[Arti|-arti]] jinstabu fil -kompożizzjoni taċ-ċess, u ċ-ċess min-naħa tiegħu influwenza l-kultura u l-arti tal-Punent, u għandu konnessjonijiet ma' oqsma oħra bħall-[[matematika]], ix-xjenza tal-[[kompjuter]] u [[Psikoloġija|l-psikoloġija]]. === Champion tad-Dinja <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2026-07-22 |titlu=Champion tad-Dinja |url=https://ajedrezdeataque.com/05%20Palmares/Campeonatos/Ctos_Mundo/Masculino.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210614223530/https://ajedrezdeataque.com/05%20Palmares/Campeonatos/Ctos_Mundo/Masculino.htm |arkivju-data=2021-06-14 |url-status=dead }}</ref> === {|class="wikitable" ! !! !! |- | 1886-1894 || [[Wilhelm Steinitz]] || {{flag|Awstrija}} |- | 1894-1921 || [[Emanuel Lasker]] || {{flag|Ġermanja}} |- | 1921-1927 || [[Jose Raul Capablanca]] || {{flag|Kuba}} |- | 1927-1935 || [[Alexander Alekhine]] || {{flag|Franza}} |- | 1935-1937 || [[Max Euwe]] || {{flag|Olanda}} |- | 1937-1946 || [[Alexander Alekhine]] || {{flag|Franza}} |- | 1948-1957 || [[Mikhail Botvinnik]] || {{flag|Unjoni Sovjetika}} |- | 1957-1958 || [[Vasily Smyslov]] || {{flag|Unjoni Sovjetika}} |- | 1958-1960 || [[Mikhail Botvinnik]] || {{flag|Unjoni Sovjetika}} |- | 1960-1961 || [[Mikhail Tal]] || {{flag|Unjoni Sovjetika}} |- | 1961-1963 || [[Mikhail Botvinnik]] || {{flag|Unjoni Sovjetika}} |- | 1963-1969 || [[Tigran Petrosian]] || {{flag|Unjoni Sovjetika}} |- | 1969-1972 || [[Boris Spassky]] || {{flag|Unjoni Sovjetika}} |- | 1972-1975 || [[Robert Fischer]] || {{flag|USA}} |- | 1975-1985 || [[Anatoly Karpov]] || {{flag|Unjoni Sovjetika}} |- | 1985-1993 || [[Garry Kasparov]] || {{flag|Unjoni Sovjetika}} |- | 1993-1999 || [[Anatoly Karpov]] || {{flag|Russja}} |- | 1999-2000 || [[Aleksandr Khalifman]] || {{flag|Russja}} |- | 2000-2002 || [[Viswanathan Anand]] || {{flag|Indja}} |- | 2002-2004 || [[Ruslan Ponomariov]] || {{flag|Ukrajna}} |- | 2004-2005 || [[Rustam Kasimdzhanov]] || {{flag|Użbekistan}} |- | 2005-2006 || [[Veselin Topalov]] || {{flag|Bulgarija}} |- | 2006-2007 || [[Vladimir Kramnik]] || {{flag|Russja}} |- | 2007-2013 || [[Viswanathan Anand]] || {{flag|Indja}} |- | 2013-2023 || [[Magnus Carlsen]] || {{flag|Norveġja}} |- | 2023-2024 || [[Ding Liren]] || {{flag|Ċina}} |- | 2024-.....|| [[Dommaraju Gukesh]] || {{flag|Indja}} |- |} Wieħed mill-għanijiet tax-xjentisti tal-kompjuter bikrin kien li joħolqu magna li tilgħab iċ-ċess . Fl-1997, [[Deep Blue]] sar l-ewwel kompjuter li għeleb liċ-Champion tad-Dinja renjanti f'logħba meta għeleb lil [[Garry Kasparov]]. Il-magni taċ-ċess tal-lum huma ferm aktar b'saħħithom mill-aqwa plejers umani u influwenzaw ħafna l-iżvilupp tat-teorija taċ-ċess. [[Kategorija:Ċess|*]] [[Kategorija:Logħob tal-mejda]] [[Kategorija:Sport]] [[Kategorija:Strateġija]] == Regoli taċ-ċess== Ir-regoli taċ-ċess huma ppubblikati mill-FIDE (Fédération Internationale des Échecs), Il-Federazzjoni Internazzjonali taċ-Ċess, fil-''Manwal'' tagħha<ref name=":0" /> . Regoli ppubblikati minn korpi governattivi nazzjonali, jew minn organizzazzjonijiet taċ-ċess mhux affiljati, pubblikaturi kummerċjali, eċċ., jistgħu jvarjaw f'xi dettalji. Ir-regoli tal-FIDE ġew riveduti l-aktar reċentement fl-2022<ref>{{Ċita web|url=https://handbook.fide.com/chapter/B02RBRegulations202210|titlu=B. Permanent Commissions / 02. FIDE Rating Regulations (Qualification Commission) / FIDE Rapid and Blitz Rating Regulations effective from 1 October 2022 / FIDE Handbook|sit=International Chess Federation (FIDE)|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-16}}</ref>. === Tfassil === [[File:ChessStartingPosition.jpg|xellug|daqsminuri|Setup fil-bidu ta 'logħba taċ-ċess]] Il-biċċiet taċ-ċess huma mqassma f'żewġ settijiet b' kuluri differenti. Filwaqt li s-settijiet jistgħu ma jkunux litteralment abjad u iswed (eż. is-sett ċar jista' jkun ta' kulur isfar jew offwajt, is-sett skur jista' jkun kannella jew aħmar), ħafna drabi is-settijiet u l-biċċiet jissejħu "abjad" u "iswed". Fil-letteratura professjonali ġieli nsibu "ċar" u "skur", rispettivament. Il-plejers tas-settijiet jissejħu <em>Abjad</em> u <em>Iswed</em>, rispettivament. Kull sett jikkonsisti minn 16-il biċċa: re wieħed, reġina waħda, żewġ torrijiet, żewġ isqfijiet, żewġt iżwiemel, u tmien pedini. Is-settijiet taċ-ċess magħmula f'varjetà wiesgħa ta' stili; għall-kompetizzjoni, il- mudell [[Staunton]] huwa preferut. Il-logħba tintlagħab fuq bord kwadru ta' tmien ringieli (imsejħa ''[[ranks]]'') u tmien kolonni (imsejħa ''[[fili]]''). B'konvenzjoni, l-64 kaxxa jalternaw il-kulur u jissejħu kaxxi <em>ċari</em> u <em>skuri</em> ; kuluri komuni għal [[Bord taċ-ċess|bords taċ-ċess]] huma [[abjad]] u [[Kannella (kulur)|kannella]], jew abjad u [[aħdar]] skur. Il-biċċiet huma stabbiliti kif muri fid- dijagramma u r-ritratt. B’hekk, fuq l-ewwel rank ta’ White, mix-xellug għal-lemin, il-biċċiet jitqiegħdu fl-ordni li ġejja: torri, żiemel, isqof, reġina, sultan jew re, isqof, żiemel, torri. Fuq it-tieni rank titqiegħed ringiela ta' tmien pedini. Il-pożizzjoni tal-Iswed tirrifletti lil dik tal-Abjad, b'biċċa ekwivalenti fuq l-istess fajl. Il-bord jitqiegħed b'kaxxa ċara fir-rokna tal-lemin in-naħa ta' kull plejer. Il-pożizzjonijiet korretti tar-re u r-reġina jistgħu jiġu mfakkra bil-frażi "reġina fuq il-kulur tagħha stess" ─ jiġifieri r-reġina bajda tibda fuq kaxxa ċara u r-reġina sewda fuq kaxxa skura. Fil-logħob kompetittiv, il-kuluri tal-biċċiet huma allokati lill-plejers mill-organizzaturi; fil-logħob informali, il-kuluri huma ġeneralment deċiżi bl-addoċċ, pereżempju permezz ta' tfigħ ta' munita, jew minn plejer wieħed jaħbi pedina bajda f'id waħda u pedina sewda fl-oħra, u l-avversarju jagħżel kulur bix-xorti. === Kif tintlagħab === L-abjad jiċċaqlaq l-ewwel, u wara l-plejers jalternaw il-logħob, iċaqalqu biċċa waħda kull meta jmisshom, ħlief għall-[[castling]], meta jiġu mċaqalqa żewġ biċċiet. Biċċa titmexxa jew lejn kaxxa mhux okkupata jew waħda okkupata minn biċċa tal-avversarju, li tinqabad u titneħħa mil-logħob. Bl-unika eċċezzjoni ta' ''[[Ċess#En passant|en passant]]'', il-biċċiet kollha jinqabdu billi jimxu lejn kaxxa li tokkupa l-biċċa tal-avversarju. Iċ-ċaqliq huwa obbligatorju; plejer ma jistax jiddeċiedi li ma jilgħabx meta jmissu, anke meta jekk ikollu jiċċaqlaq ikun ta' ħsara għalih. Kull biċċa għandha l-mod tagħha kif tiċċaqlaq. Fid-dijagrammi, it-tikek jimmarkaw il-kwadri li għalihom il-biċċa tista' tiċċaqlaq jekk ma jkun hemm l-ebda biċċa(iet) ta' xi kulur (ħlief iż-żiemel, li jaqbeż minn fuq kwalunkwe biċċa li tista' tkun fin-nofs). Il-biċċiet kollha, ħlief il-pedina, jistgħu jaqbdu biċċa tal-għadu jekk tkun tinsab fuq kaxxa li jkunu jistgħu jimxu fuqha. Il-kaxxi li fuqhom il-pawns jistgħu jaqbdu l-biċċiet tal-għadu huma mmarkati fid-dijagramma bi slaleb suwed. * Ir-re jiċċaqlaq kaxxa waħda f' kwalunkwe direzzjoni. Hemm ukoll mossa speċjali msejħa <em>[[Ċess|castling]]</em> li tinvolvi ċ-ċaqliq tar-re u ta’ torri. Ir-re huwa l-aktar biċċa prezzjuża — l-attakki fuq ir-re għandhom jiġu miġġielda immedjatament, u jekk dan ikun impossibbli, jirriżulta telf immedjat tal-logħba (ara [[Ċess#Iċċekkjar u checkmate|Iċċekkjar u checkmate]]). * Torri jista' jimxi kull numru ta' kaxxi tul rank jew fajl, iżda ma jistax jaqbeż minn fuq biċċiet oħra. Flimkien mar-re, it-torri jipparteċipa fil-moviment tal-''castling'' tar-re. * Isqof jista' jimxi kull numru ta' kaxxi djagonalment, iżda ma jistax jaqbeż minn fuq biċċiet oħra. * Reġina tgħaqqad il-qawwa ta' torri u isqof u tista' tiċċaqlaq kull numru ta' kaxxi tul rank, fajl, jew dijagonali, iżda ma tistax taqbeż minn fuq biċċiet oħra. * [[Żiemel (ċess)|Żiemel]] jiċċaqlaq lejn kwalunkwe mill-eqreb kaxxi li mhumiex fl-istess rank, fajl jew dijagonali. (Għalhekk il-mossa tifforma forma "L": żewġ kaxxi vertikalment u kaxxa waħda orizzontalment, jew żewġ kaxxi orizzontalment u kaxxa waħda vertikalment.) Iż-żiemel huwa l-unika biċċa li tista’ taqbeż minn fuq biċċiet oħra. * Pedina tista' timxi 'l quddiem lejn il-kaxxa mhux okkupata immedjatament quddiemu fuq l-istess fajl, jew mal-ewwel mossa tiegħu jista' javvanza żewġ kaxxi tul l-istess fajl, sakemm iż-żewġ kaxxi ma jkunux okkupati (tikek suwed fid-dijagramma). Pedina tista’ taqbad biċċa avversarja fuq kaxxa dijagonalment quddiemha billi timxi fuq dik il-kaxxa (slaleb suwed). Ma <em>tistax</em> jaqbad biċċa waqt li javvanza tul l-istess fajl. Pedina għandha żewġ mossi speċjali: il-qbid u [[Ċess|l-promozzjoni]] ''[[Ċess|en passant]]'' . ==== Iċċekkjar u checkmate ==== Meta sultan ikun taħt attakk immedjat, jingħad li jkun <em>taħt ċekk</em> . Mossa bi tweġiba għal ċekk hija legali biss jekk tirriżulta f'pożizzjoni fejn ir-re ma jkunx għadu taħt ċekk. Dan jista' jinvolvi l-qbid tal-biċċa li qed tagħti ċekk; l-interpożizzjoni ta’ biċċa bejn il-biċċa tal-iċċekkjar u r-re (li huwa possibbli biss jekk il-biċċa li tattakka tkun reġina, torri, jew isqof u hemm kaxxa bejnha u r-re); jew iċċaqlaq lir-re f'kaxxa fejn ma jkunx taħt attakk. ''Castling'' mhuwiex permess meta r-re tkun taħt ċekk<ref name=":0" />. L-għan tal-logħba huwa li jingħata checkmate lill-avversarju; dan iseħħ meta s-sultan ta’ l-avversarju jkun taħt ċekk, u m’hemm l-ebda mod legali biex joħroġ minnu. Qatt mhu legali għal plejer li jagħmel mossa li tpoġġi jew tħalli lir-re tal-plejer stess taħt ċekk. Fil-logħob każwali, huwa komuni li tħabbar "ċekk" meta tpoġġi r-re tal-avversarju taħt kontroll, iżda dan mhux meħtieġ mir-regoli taċ-ċess u normalment ma jsirx f'tournaments. <ref>{{Ċita ktieb|titlu=U.S. Chess Federation's official rules of chess|isbn=0-8129-3559-4|oclc=52859422}}</ref> ==== Castling ==== [[File:ChessCastlingMovie_en.svg|daqsminuri|Eżempji ta' castling ( [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/55/ChessCastlingMovie_en.svg ara animazzjoni] )]] Darba għal kull logħba, kull re jista' jagħmel mossa magħrufa bħala <em>castling</em> . ''Castling'' jikkonsisti f’li jċaqlaq lir-re żewġ kwadri lejn torri tal-istess kulur fuq l-istess rank, u mbagħad tpoġġi t-torri fuq il-kaxxa li qasam ir-re. Castling huwa permissibbli jekk jiġu sodisfatti l-kundizzjonijiet li ġejjin: <ref name=":0" /> * La r-re u lanqas it-torri ma ċċaqalqu qabel matul il-logħba. * M'hemm l-ebda biċċiet bejn il-king u t-torri. * Ir-re ma jkunx taħt [[Ċess|kontroll]] u ma jgħaddix minn jew jinżel fuq xi kwadru attakkat minn biċċa ghadu. Castling ikun permess jekk it-torri ikun taħt attakk, jew jekk it-torri jaqsam kaxxa attakkata. ==== ''En passant'' ==== [[File:ChessPawnSpecialMoves.gif|lemin|daqsminuri|Eżempji ta' movimenti ta' pedina:<br /><br /><br /><br /> ( <em>xellug</em> ) promozzjoni ; ( <em>lemin</em> ) ''en passant'']] Meta pawn jagħmel avvanz f'żewġ passi mill-pożizzjoni tal-bidu tiegħu u jkun hemm pawn ta' l-avversarju fuq kaxxa ħdejn il-kaxxa tad-destinazzjoni fuq il-fajl ta' maġenbu, allura l-pedina ta' l-avversarju jista' jaqbadha ''en passant'' ("fil-mogħdija"), jimxi lejn il-kaxxa li l-pawm jkun għadda minn fuqha. Dan jista' jsir biss immedjatament wara l-avvanz ta' żewġ kaxxi li l-pawn ikun għadu kif għamel; inkella, id-dritt li tagħmel hekk jintilef. Pereżempju, fid-dijagramma animata, il-pawn l-iswed javvanza żewġ kaxxi minn g7 għal g5, u l-pawn l-abjad fuq f5 jista’ jeħodha ''en passant'' fuq g6 (iżda immedjatament wara l-avvanz tal-pedina sewda). {{Clear}} ==== Promozzjoni ==== Meta pawn javvanza għat-tmien rank tiegħu, bħala parti mill-mossa, jiġi <em>promossa</em> u għanu jinbidel skont l-għażla tal-plejer f’ reġina, torri, isqof, jew żiemel tal-istess kulur. Normalment, il-pawn jiġi promoss għal reġina, iżda f'xi każijiet, tintgħażel biċċa oħra; din tissejjaħ underpromotion . Fid- [[Ċess|dijagramma animata]], il-pawn fuq c7 jista' jimxi għat-tmien rank u jiġi promoss. M'hemm l-ebda restrizzjoni fuq kemm-il darba biċċa tiġi promossa, għalhekk huwa possibbli li jkun hemm aktar biċċiet tal-istess tip milli jkun fil-bidu tal-logħba (eż., żewġ irġejjen jew aktar). Jekk il-biċċa meħtieġa ma tkunx disponibbli (eż. it-tieni reġina) xi kultant jintuża torri maqlub bħala sostitut, iżda dan mhux rikonoxxut fil-logħob sanzjonat mill-FIDE. === Tmiem tal-logħba === ==== Rebħ ==== Logħba tista' tintrebaħ bil-modi li ġejjin: * <em>Checkmate :</em> Ir-re jinsab taħt ċekk u l-plejer m'għandu l-ebda mossa legali. (Ara [[Ċess|check u checkmate]] hawn fuq.) * <em>Riżenja :</em> Plejer jista’ jirriżenja, u jagħti l-logħba lill-avversarju. <ref>Burgess (2000), p. 481</ref> Il-biċċa l-kbira tal-plejers tat-tournament iqisu li huwa etikett tajjeb li jirriżenjaw f'pożizzjoni bla tama. <ref>{{Ċita ktieb|titlu=Right Way to Play Chess|isbn=978-0-7160-2199-5}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2001-may-18-cl-64946-story.html|titlu=Why Grandmasters Rarely Checkmate|url-status=live}}</ref> * <em>Tirbaħ bl-arloġġ :</em> Fil-logħob b'kontroll tal- ħin, plejer jirbaħ jekk l-avversarju jispiċċalu l-ħin, anki jekk l-avversarju għandu pożizzjoni superjuri, sakemm il-plejer ikollu possibbiltà teoretika li jiċċekkja lill-avversarju kieku il-logħba se tkompli. * <em>Forfeit:</em> Plejer li jqarraq, jikser ir-regoli, jew jikser ir-regoli ta' kondotta speċifikati għall-kampjonat partikolari jista' jitlef il-logħba. Kultant, iż-żewġ plejers jitilfu. <ref name=":0" /> ==== Draw ==== Hemm diversi modi kif logħba tista' tispiċċa fi draw : * <em>[[Stalemate]] :</em> Jekk il-plejer li se jiċċaqlaq m'għandu l-ebda mossa legali, iżda mhux taħt ċekk, il-pożizzjoni hija [[stalemate]], u l-logħba tiġi draw. * <em>Pożizzjoni mejta :</em> Jekk l-ebda plejer ma jkun jista’ jiċċekkja lill-ieħor b’xi sekwenza legali ta’ mossi, il-logħba tiġi draw. Pereżempju, jekk ir-rejiet biss ikunu fuq il-bord, il-biċċiet l-oħra kollha jkunu nqabdu, checkmate huwa impossibbli, u l-logħba tiġi draw b'din ir-regola. Min-naħa l-oħra, jekk iż-żewġ plejers għad għandhom żiemel, hemm possibbiltà ferm improbabbli iżda teoretika ta' checkmate, għalhekk din ir-regola ma tapplikax. Ir-regola tal-pożizzjoni mejta tissostitwixxi r-regola preċedenti li kienet tirreferi għal "materjal insuffiċjenti", testendiha biex tinkludi pożizzjonijiet oħra fejn checkmate huwa impossibbli, bħal pawn endgames imblukkati fejn il-pedini ma jistgħux jiġu attakkati. * <em>[[Draw bi ftehim]] :</em> Fiċ-ċess tat-turnew, id-draw l-aktar komuni jintlaħaq bi ftehim reċiproku bejn il-plejers. Il-proċedura korretta hija li toffri verbalment id-draw, tagħmel mossa, imbagħad tibda l-arloġġ tal-avversarju. Tradizzjonalment, il-plejers tħallew jiftehmu draw fi kwalunkwe punt tal-logħba, kultant anke mingħajr ma jilagħbu mossa; f’dawn l-aħħar snin saru sforzi biex jiġu skoraġġuti draws qosra, pereżempju billi jiġu pprojbiti offerti ta’ draw qabel mossa tletin. * <em>Ripetizzjoni tliet darbiet :</em> Dan iseħħ l-aktar meta l-ebda naħa ma tkun kapaċi tevita li tirrepeti ċaqliq mingħajr ma ġġarrab żvantaġġ. F’din is-sitwazzjoni, kull plejer jista’ jitlob draw; dan jeħtieġ li l-plejers iżommu rekord validu bil-miktub tal-logħba sabiex it-talba tkun tista’ tiġi vverifikata mill-arbitru jekk tiġi kkontestata. It-tliet okkorrenzi tal-pożizzjoni m'għandhomx għalfejn iseħħu fuq movimenti konsekuttivi biex pretensjoni tkun valida. Iż-żieda tar- regola ta' ripetizzjoni ta' ħames darbiet fl-2014 tirrikjedi li l-arbitru jintervjeni immedjatament u jiddikjara l-logħba draw wara ħames okkorrenzi tal-istess pożizzjoni, konsekuttivi jew le, mingħajr ma tkun teħtieġ pretensjoni minn xi plejer. Ir-regoli tal-FIDE ma jsemmu l-ebda kontroll perpetwu ; dan huwa sempliċiment tip speċifiku ta 'tlugħ b'repetizzjoni tliet darbiet. * <em>[[Regola tal-50 mossa]]:</em> Jekk fil-50 mossa ta' qabel l-ebda pawn ma jkun iċċaqlaq u ma jkun sar l-ebda qbid, kull plejer jista' jsejjaħ draw. Fl-2014 żdiedet ir-[[regola tal-75-mossa]] fejn l-arbitru irid jintervjeni u jiddikjara draw jekk ma jimxix pawn jew ma jkunx hemm qbid wara 75 mossa, mingħajr ma wieħed mill-plejers ma jkollu jsejjaħ għal draw. Jeżistu bosta [[tmiem ta' logħob]] (endgames) fejn hu possibbli tisforza checkmate f'iktar minn 50 mossa qabel jitmexxa pawn u jkun hemm qbid ta' biċċa; bħal ngħidu aħna [[Two knights endgame|two knights against a pawn]] u [[Pawnless chess endgame|pawnless endgames]] reġina kontra isqof. * <em>Draw bil-ħin:</em> Fil-logħob b'kontroll tal- ħin, il-logħba tisfa fi draw jekk plejer ikun barra l-ħin u l-ebda sekwenza ta' mossi legali ma tippermetti lill-avversarju jagħmel checkmate lill-plejer. <ref name=":0" /> === Kontroll tal-ħin === [[File:DGT_2010_digital_chess_clock.ajb.jpg|alt=A chess clock with a brown base. A digital display shows the remaining time for each side.|daqsminuri|Arloġġ taċ-ċess diġitali]] Fil-kompetizzjoni, il-logħob taċ-ċess jintlagħab b'kontroll tal-ħin. Jekk il-ħin ta' plejer jispiċċa qabel ma titlesta l-logħba, il-logħba tintilef awtomatikament (sakemm l-avversarju jkollu biżżejjed biċċiet biex iwassal iċ-checkmate)<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://handbook.fide.com/chapter/E012018|titlu=E. Miscellaneous / 01. Laws of Chess / FIDE Laws of Chess taking effect from 1 January 2018 / FIDE Handbook|sit=International Chess Federation (FIDE)|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-27}}</ref>. It-tul ta' żmien ta' logħba jvarja minn logħob twil (jew "klassiku"), li jista' jieħu sa seba' sigħat (saħansitra itwal jekk l- aġġornamenti huma permessi), għal bullet chess (taħt it-3 minuti għal kull plejer għal-logħba kollha). Intermedju bejn dawn huma logħob taċ-ċess rapidu, li jdum bejn siegħa u sagħtejn kull logħba, kontroll tal-ħin popolari f'tournaments ta' tmiem il-ġimgħa tad-dilettanti. Il-ħin huwa kkontrollat bl-użu ta ' arloġġ taċ-ċess li għandu żewġ displays, wieħed għall-ħin li jifdal ta' kull plejer. Arloġġi taċ-ċess analogi ġew fil-biċċa l-kbira sostitwiti b'arloġġi diġitali, li jippermettu kontrolli tal-ħin b'żidiet . Kontrolli tal-ħin huma wkoll infurzati fil-kompetizzjonijiet taċ-[[ċess bil-korrispondenza]]. Kontroll tal-ħin tipiku huwa ta' 50 jum għal kull 10 mossi. == Ċess bil-korrispondenza == Iċ-ċess tal-korrispondenza huwa varjant taċ-ċess fejn il-plejers jittrasmettu l-movimenti tagħhom permezz tal-posta. Bħalissa, il-laggħat isiru bl-użu tal-email. L-International Correspondence Chess Federation (ICCF),<ref>{{Ċita web|url=https://www.iccf.com/|titlu=ICCF|sit=www.iccf.com|data-aċċess=2024-04-28}} </ref> hija responsabbili biex torganizza l-Olympiads tat-tim nazzionali u l-kampjonati tad-Dinja individuali. Fl-2022, Jon Edwards (l-lstati Uniti) sar it-32 champion tad-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iccf.com/event?id=85042|titlu=Cross Table|sit=www.iccf.com|data-aċċess=2024-04-28}} </ref> Fl-2023, il Ġermanja rebħet il-midalja tad-deheb fil-21 Olympijad<ref>{{Ċita web|url=https://www.iccf.com/event?id=83159|titlu=Cross Table|sit=www.iccf.com|data-aċċess=2024-04-28}} </ref> u Irina Perevertkina (Russja) rebħet it-12-il kampjonat tad-dinja tan-nisa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iccf.com/event?id=89629|titlu=Cross Table|sit=www.iccf.com|data-aċċess=2024-04-28}} </ref> == Referenzi == cb7n73tek59f3lpzjlo42uck3p9nc1l 0 30206 331175 315466 2026-07-21T06:57:02Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Flag_of_Cape_Verde.svg għal Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg 331175 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Guimarães''' (pronunzja bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: [ɡimɐˈɾɐ̃jʃ]) hija belt u muniċipalità li tinsab fit-Tramuntana tal-[[Portugall]], fid-distrett ta' [[Braga]]. Iċ-ċentru storiku tagħha ġie ddeżinjat bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2001, minħabba li huwa "eżempju awtentiku u ppreservat ferm tal-evoluzzjoni ta' insedjament [[Medjuevu|Medjevali]] f'raħal modern" fl-[[Ewropa]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1031/|titlu=Historic Centre of Guimar&atilde;es|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-21}}</ref> Guimarães hija parti wkoll mis-sottoreġjun ta' Ave (wieħed mill-iżjed sottoreġjuni industrijalizzati fil-pajjiż), kif ukoll mill-provinċja storika ta' Minho. Il-belt għandha popolazzjoni ta' 152,309 abitant skont l-iżjed ''data'' reċenti tal-2019 f'erja ta' 240.95 kilometru kwadru (93.03 mil kwadru).<ref>{{Ċita web|url=http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/|titlu=DGTerritório - Carta Administrativa Oficial de Portugal - Versão 2017 (em vigor)|data=2018-11-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-05-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181105172426/http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/|arkivju-data=2018-11-05|url-status=dead}}</ref> Is-sindku attwali huwa [[Domingos Bragança]] tal-Partit Soċjalista. Guimarães, flimkien ma' [[Maribor]], is-[[Slovenja]], kienet [[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] fl-2012. Il-belt ġiet insedjata fis-seklu 9, u dak iż-żmien kienet tissejjaħ ''Vimaranes''. Din id-denominazzjoni jaf oriġinat mill-ġellied [[Vímara Peres]], li għażel din iż-żona bħala s-sede prinċipali tal-gvern għall-Kontea tal-Portugall li ħakem għar-Renju ta' Galizja. Guimarães għandha importanza storika sinifikanti minħabba r-rwol li kellha fl-istabbiliment tal-Portugall. Il-belt spiss titqies bħala "raħal twelid il-Portugall" jew il-"belt tan-nieqa" (''Cidade Berço'' bil-Portugiż) peress li kien maħsub li l-ewwel re tal-Portugall, [[Afonso Henriques]], twieled hemmhekk, u anke minħabba l-fatt li l-Battalja ta' São Mamede – li titqies bħala l-avvenimenti kruċjali għall-istabbiliment tar-Renju tal-Portugall – ġiet miġġielda qrib il-belt.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://infoeuropa.eurocid.pt/files/web/multimedia/cds/portugalue2000/uk/portugal_main03iv.htm|titlu=HISTORIA DE PORTUGAL|data=2016-03-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-05-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160309225617/https://infoeuropa.eurocid.pt/files/web/multimedia/cds/portugalue2000/uk/portugal_main03iv.htm|arkivju-data=2016-03-09|url-status=bot: unknown}}</ref> == Storja == L-[[Storja|istorja]] ta' Guimarães hija assoċjata mal-istabbiliment u mal-identità tan-nazzjonalità Portugiża. Guimarães, kif ukoll insedjamenti oħra, jippreċedu l-istabbiliment tal-Portugall. Minħabba r-rwol tal-belt fl-istabbiliment tal-pajjiż hija magħrufa bħala n-"nieqa tan-nazzjonalità Portugiża". Fl-1128, f'Guimarães seħħew avvenimenti [[Politika|politiċi]] u militari sinifikanti li wasslu għall-indipendenza u għat-twelid ta' nazzjon ġdid. Għal din ir-raġuni, f'wieħed mit-torrijiet tas-swar antiki tal-belt hemm il-kitba "Aqui nasceu Portugal" (Il-Portugall twieled hawnhekk). === Storja tal-qedem === Skont is-sejbiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] f'Citânia (Castro), fis-sit arkeoloġiku ta' Briteiros, Sabroso u Penha, iż-żona li fiha tinsab Guimarães kellha insedjamenti permanenti minn żmien il-Kalkolitiku aħħari. Hemm evidenza wkoll ta' okkupazzjoni [[Imperu Ruman|Rumana]], u ġebla ddedikata lill-imperatur Ruman [[Trajanu]] li nstabet f'Caldas das Taipas tissuġġerixxi li fi żmien ir-Rumani Guimarães kienet diġà raħal bl-ispa.<ref name=":1" /> === Stabbiliment === Wara l-politika tar-''Reconquista'' promossa mir-Renju ta' Galizja fis-seklu 9, il-pedamenti [[Medjuevu|Medjevali]] tal-belt proprja nibtu fis-seklu 10. F'dak il-punt, il-Kontessa [[Mumadona Dias]], ordnat li jinbena monasteru fil-proprjetà tagħha ta' ''Vimaranes'', li wassal biex in-nies jibdew jinsedjaw ruħhom fl-inħawi magħrufa bħala "vila baixa" (litteralment ir-"raħal t'isfel"). Fl-istess żmien, hija ordnat il-kostruzzjoni ta' kastell fuq żona bl-għoljiet, li saret magħrufa bħala "vila alta" (ir-"raħal ta' fuq"), biex l-insedjament jiġi mħares. Sabiex dawn iż-żewġ irħula jiġu kkollegati nbniet ir-Rua de [[Santa Marija|Santa Maria]]. Il-monasteru sar ir-"Real Colegiada" (il-Knisja Kulleġġjali Rjali) u maż-żmien din kisbet importanza minħabba l-privileġġi u d-donazzjonijiet li sarulha min-nobbli u mir-rejiet, u saret sit famuż għall-pellegrinaġġi. Enriku, il-Konti tal-Portugall approva l-ewwel ''foral'' nazzjonali x'aktarx fl-1096 (iżda dan mhux ikkonfermat). Il-''foral'' (dokument ta' stabbiliment ta' raħal jew belt) kien evidenza tal-importanza dejjem tikber tar-raħal ta' Guimarães f'dak iż-żmien, li mbagħad intgħażel bħala l-[[belt kapitali]] tal-Kontea tal-Portugall. Fl-24 ta' Ġunju 1128 seħħet il-"Batalha de São Mamede" (Battalja ta' São Mamede) f'Guimarães. === Medju Evu === Matul ir-renju tar-re Denis, meta r-raħal kien qed jikber, kien parzjalment imdawwar b'ħajt difensiv. Sadanittant, l-ordnijiet tal-mendikanti nsedjaw ruħhom f'Guimarães u għenu fit-tiswir tal-belt emerġenti. Iktar 'il quddiem, matul ir-renju ta' [[Ġwanni I]], il-ħajt twaqqa' u ż-żewġ partijiet tal-belt finalment twaħħdu u l-belt bdiet tikber 'il barra mill-ħitan antiki tagħha. Il-kostruzzjoni tal-Bażilika ta' San Pietru bdiet fl-1737 u saret bażilika minuri fl-1751. It-tlestija formali tax-xogħlijiet tal-kostruzzjoni saret bejn l-1883 u l-1884. === Storja moderna === Sas-seklu 19, l-istruttura tal-belt ma ġarrbitx bosta trasformazzjonijiet, apparti l-kostruzzjoni ta' xi knejjes, kunventi u palazzi oħra. Kien lejn l-aħħar tas-seklu 19 li l-ideat urbanistiċi ġodda tal-iġjene u tas-simetrija, u l-promozzjoni tar-raħal f'belt mir-Reġina [[Marija II]] fit-23 ta' Ġunju 1853, wasslu għall-ikbar bidliet. It-twaqqigħ sħiħ tas-swar tal-belt ġie awtorizzat u beda l-ħolqien ta' bosta toroq żgħar u kbar. Il-proċess ikkontrollat ta' urbanizzazzjoni wassal biex iċ-ċentru storiku tal-belt jiġi kkonservat. == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:Guimaraes Portugal Paço-dos-Duques-de-Bragança-02 (cropped).jpg|xellug|daqsminuri|241x241px|Il-Palazz tad-Duki ta' Bragança.]] Iċ-Ċentru Storiku ta' Guimarães ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni [[Kultura|kulturali]] jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Ġeografija == [[File:Toural_em_1864.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Toural_em_1864.jpg|daqsminuri|[[Pjazza]] Toural fl-1864.]] [[File:The_Toural_square_in_2009.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Toural_square_in_2009.jpg|daqsminuri|Pjazza Toural fl-2009.]] [[File:Praça_da_Oliveira_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pra%C3%A7a_da_Oliveira_01.jpg|daqsminuri|Pjazza Oliveira, fiċ-ċentru storiku ta' Guimarães, bil-Padrão do Salado fuq ix-xellug.]] [[File:Guimaraes_Portugal_Largo-do-Toural-01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guimaraes_Portugal_Largo-do-Toural-01.jpg|daqsminuri|Largo do Toural, Guimarães.]] [[File:Guimarães_Mumadona_Dias.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Guimar%C3%A3es_Mumadona_Dias.jpg|daqsminuri|[[Statwa]] ta' Mumadona Dias, quddiem il-qorti tal-belt.]] [[File:Rio_de_Couros.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rio_de_Couros.jpg|daqsminuri|Ix-xmara Couros, qrib il-Hostel taż-Żgħażagħ ta' Guimarães.]] === [[Ġeoloġija]] === Il-biċċa l-kbira tal-muniċipalità hija magħmula minn formazzjonijiet tal-granit iżda f'ċerti żoni fil-Majjistral tal-muniċipalità jinstab ukoll blat xist. Fix-Xlokk tal-muniċipalità jinstab ukoll it-tafal fil-qiegħ tal-baċir tax-xmajjar Ave, Vizela u Selho. === Orografija u idrografija === Il-muniċipalità hija delimitata fit-Tramuntana bl-għolja ta' "Senhora do Monte", u fil-Majjistral mill-għoljiet ta' Falperra, Sameiro, Outeiro u Penedice. Lejn in-Nofsinhar hija delimitata bl-għolja ta' Penha li b'għoli ta' 613-il metru hija l-ogħla punt fil-muniċipalità. Guimarães hija parti mill-baċir tad-dranaġġ tax-xmara Ave li taqsam il-muniċipalità fi tnejn. Ix-xmara Ave għandha bħala tributarji x-xmajjar Vizela, Torto u Febras, u fuq ġewwa tal-belt, ix-xmajjar Selho u Couros, u n-nixxiegħa ta' Santa Lúzia. === Klima === Guimarães tinsab f'wied u hija mdawra bl-għoljiet. Minħabba li tinsab 'il bogħod mhux ħażin mill-baħar, ix-xtiewi normalment ikun kesħin u bix-xita u s-sjuf ikunu sħan u kemxejn umdużi. It-temperatura annwali medja hija 14 °C. === Fawna === Ma tantx hemm wisq diversità, speċjalment fiż-żoni urbani, iżda l-muniċipalità għandha xi speċijiet ta' interess ċineġetiku, pereżempju l-volpi aħmar, il-[[ħanżir]] selvaġġ, il-gamiem, il-merill, il-ħamiem u l-ħaġla ta' saqajha [[Aħmar|ħomor]]. Fiż-żoni ħodor tal-belt, l-iżjed speċijiet komuni huma l-annimali gerriema jew ir-rodituri, speċjalment l-[[Skojattlu ittikkjat|iskojattli]]. === Paroċċi === Amministrattivament, il-muniċipalità hija maqsuma fi 48 parroċċa ċivili (''freguesias''):<ref>{{Ċita web|url=http://dre.pt/pdf1sdip/2013/01/01901/0000200147.pdf|titlu=Law nr. 11-A/2013, pp. 552 56–58.}}</ref> * Abação e Gémeos * Airão Santa Maria, Airão São João u Vermil * Aldão * Arosa u Castelões * Atães e Rendufe * Azurém * Barco * Briteiros Salvador u Briteiros Santa Leocádia * Briteiros Santo Estêvão u Donim * Brito * Caldas das Taipas (''Caldelas'') * Candoso (São Martinho) * Candoso São Tiago u Mascotelos * Conde u Gandarela * Costa * Creixomil * Fermentões * Gonça * Gondar * Guardizela * Infantas * Leitões, Oleiros u Figueiredo * Longos * Lordelo * Mesão Frio * Moreira de Cónegos * Nespereira * Oliveira, São Paio u São Sebastião * Pencelo * Pinheiro * Polvoreira * Ponte * Prazins (Santa Eufémia) * Prazins Santo Tirso u Corvite * Ronfe * Sande São Lourenço u Balazar * Sande (São Martinho) * Sande Vila Nova u Sande São Clemente * São Torcato * Selho (São Cristóvão) * Selho (São Jorge) * Selho São Lourenço u Gominhães * Serzedelo * Serzedo u Calvos * Silvares * Souto Santa Maria, Souto São Salvador u Gondomar * Tabuadelo u São Faustino * Urgezes. === Demografija === Fl-2001, il-popolazzjoni tal-muniċipalità kienet 159,576 abitant. Fl-2011, kien hemm 158,124 resident. Il-popolazzjoni kienet tinkludi 81,357 mara u 76,767 raġel. Guimarães hija t-13-il ikbar belt fil-pajjiż f'termini ta' popolazzjoni. ; Evoluzzjoni tal-popolazzjoni tal-muniċipalità ta' Guimarães (1801-2011) <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:750 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:180000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1801 text:1801 bar:1849 text:1849 bar:1864 text:1864 bar:1878 text:1878 bar:1890 text:1890 bar:1900 text:1900 bar:1911 text:1911 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1940 text:1940 bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1970 text:1970 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1801 from:0 till: 47465 bar:1849 from:0 till: 46619 bar:1864 from:0 till: 44188 bar:1878 from:0 till: 46277 bar:1890 from:0 till: 49738 bar:1900 from:0 till: 54910 bar:1911 from:0 till: 58997 bar:1920 from:0 till: 56359 bar:1930 from:0 till: 65417 bar:1940 from:0 till: 82120 bar:1950 from:0 till: 97064 bar:1960 from:0 till: 116272 bar:1970 from:0 till: 121145 bar:1981 from:0 till: 146959 bar:1991 from:0 till: 157589 bar:2001 from:0 till: 159576 bar:2011 from:0 till: 158124 PlotData= bar:1801 at: 47465 fontsize:S text: 47.465 shift:(-8,5) bar:1849 at: 46619 fontsize:S text: 46.619 shift:(-10,5) bar:1864 at: 44188 fontsize:S text: 44.188 shift:(-10,5) bar:1878 at: 46277 fontsize:S text: 46.277 shift:(-10,5) bar:1890 at: 49738 fontsize:S text: 49.738 shift:(-10,5) bar:1900 at: 54910 fontsize:S text: 54.910 shift:(-10,5) bar:1911 at: 58997 fontsize:S text: 58.997 shift:(-10,5) bar:1920 at: 56359 fontsize:S text: 56.359 shift:(-10,5) bar:1930 at: 65417 fontsize:S text: 65.417 shift:(-10,5) bar:1940 at: 82120 fontsize:S text: 82.120 shift:(-10,5) bar:1950 at: 97064 fontsize:S text: 97.064 shift:(-10,5) bar:1960 at: 116272 fontsize:S text: 116.272 shift:(-10,5) bar:1970 at: 121145 fontsize:S text: 121.145 shift:(-10,5) bar:1981 at: 146959 fontsize:S text: 146.959 shift:(-10,5) bar:1991 at: 157589 fontsize:S text: 157.589 shift:(-10,5) bar:2001 at: 159576 fontsize:S text: 159.576 shift:(-10,5) bar:2011 at: 158124 fontsize:S text: 158.124 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:source INE - plot creation by ''Wikipedia'' </timeline> ; Evoluzzjoni tal-popolazzjoni fiċ-ċentru storiku (1864-2011) <div class="center"><timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:750 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:55000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1864 text:1864 bar:1878 text:1878 bar:1890 text:1890 bar:1900 text:1900 bar:1911 text:1911 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1960 text:1960 bar:2001 text:2001 bar:2011 text:2011 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1864 from:0 till: 7568 bar:1878 from:0 till: 7980 bar:1890 from:0 till: 8611 bar:1900 from:0 till: 9104 bar:1911 from:0 till: 9550 bar:1920 from:0 till: 9023 bar:1930 from:0 till: 9521 bar:1960 from:0 till: 23233 bar:2001 from:0 till: 52182 bar:2011 from:0 till: 47588 PlotData= bar:1864 at: 7568 fontsize:S text: 7.568 shift:(-10,5) bar:1878 at: 7980 fontsize:S text: 7.980 shift:(-10,5) bar:1890 at: 8611 fontsize:S text: 8.611 shift:(-10,5) bar:1900 at: 9104 fontsize:S text: 9.104 shift:(-10,5) bar:1911 at: 9550 fontsize:S text: 9.550 shift:(-10,5) bar:1920 at: 9023 fontsize:S text: 9.023 shift:(-10,5) bar:1930 at: 9541 fontsize:S text: 9.541 shift:(-10,5) bar:1960 at: 23233 fontsize:S text: 23.233 shift:(-10,5) bar:2001 at: 52182 fontsize:S text: 52.182 shift:(-10,5) bar:2011 at: 47588 fontsize:S text: 47.588 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:source INE and Direcção Geral do Ordenamento do Território e Desenvolvimento Urbano - plot by ''Wikipedia'' </timeline></div> == Kultura == [[File:Igreja_de_Nossa_Senhora_da_Consolação_e_Santos_Passos,_Guimarães,_Portugal.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Igreja_de_Nossa_Senhora_da_Consola%C3%A7%C3%A3o_e_Santos_Passos,_Guimar%C3%A3es,_Portugal.jpg|daqsminuri|Il-Knisja ta' Nossa Senhora da Consolação e dos Santos Passos, Guimarães.]] Guimarães hija belt ta' daqs medju b'ħajja kulturali dejjem għaddejja. Apparti l-[[Mużew|mużewijiet]], il-[[Monument|monumenti]], l-assoċjazzjonijiet kulturali, il-galleriji tal-arti u l-festi popolari tagħha, minn Settembru 2005 għandha wkoll spazju kulturali importanti msejjaħ iċ-Ċentru Kulturali ta' Vila Flor. Dan iċ-ċentru kulturali għandu żewġ awditorji, ċentru tal-wirjiet u kafetterija fejn isiru l-kunċerti. Guimarães kienet il-Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-2012, flimkien ma' Maribor, is-[[Slovenja]]. Guimarães tospita wkoll il-klabb tal-[[futbol]] ta' [[Vitória S.C]]. li jikkompeti fil-[[Primeira Liga]], l-ogħla diviżjoni tal-futbol fil-Portugall. Guimarães ġiet eletta min-''New York Times'' bħala wieħed minn 41 post li wieħed għandu jżur fl-2011 u ġiet imsejħa wieħed mill-punti kulturali emerġenti fil-[[Peniżola]] Iberika.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nytimes.com/2011/01/09/travel/09where-to-go.html|titlu=The 41 Places to Go in 2011|kunjom=Times|isem=The New York|sit=www.nytimes.com|data-aċċess=2023-05-22}}</ref> === Gastronomija === Il-fatt li Guimarães ġiet stabbilita fuq l-artijiet ta' kunvent tas-sorijiet kellu influwenza kbira fuq il-gastronomija tar-reġjun, speċjalment fil-ħelu, bħat-"Tortas de Guimarães"<ref>{{Ċita web|url=https://tradicional.dgadr.gov.pt/|titlu=Produtos Tradicionais Portugueses|kunjom=User|isem=Super|sit=Produtos Tradicionais Portugueses|lingwa=pt|data-aċċess=2023-05-22}}</ref> (pasti ta' Guimarães, bl-għaġina sfiljurata b'għamla ta' nofs [[qamar]]) u, l-iktar, it-"Toucinho do céu" (kejk-pudina [[Isfar|safra]]). Minbarra dak li huwa normali f'Minho, bħall-"vinho verde", il-"Papas de sarrabulho" (tagħsida tal-laħam u d-[[demm]] tal-majjal), ir-"Rojões" (stuffat tal-laħam tal-majjal bil-patata u z-zalzett), eċċ., fil-belt isiru wkoll l-hemm imsejħa "Bôla de carne" (pulpetti tal-laħam), magħmula b'tip ta' ħobż (b'għamla ta' [[pizza]]), ''toucinho'' (bacon), sardini jew ingredjenti oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://www.fpguimaraes.pt/onde-apanhar-famosos-bolos-carne-sardinha-em-guimaraes/|titlu=Onde apanhar os famosos bolos de carne ou sardinha em Guimarães|kunjom=FPGuimarães|data=2021-10-18|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-05-22}}</ref> [[File:Feira_Joanina_Guimarães.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Feira_Joanina_Guimar%C3%A3es.jpg|daqsminuri|Il-fiera ta' Joanina f'Guimarães, fejn jerggħu jsiru attivitajiet tal-qedem bħall-produzzjoni tat-"torta" tal-laħam.]] === Tradizzjonijiet u festi === * "Festas Gualterianas" (festa ''Gualteriana''), f'ġieħ ''São Gualter'' (San Walter, patri Franġiskan minuri), li ilha ssir mill-1906 fl-ewwel tmiem il-ġimgħa ta' Awwissu. Il-"Cortejo do Linho" (Parata tal-Għażel) u l-"Batalha das Flores" (Battalja tal-Fjuri) huma parti mill-festi li jintemmu bil-"Marcha Gualteriana" (marċ ''Gualteriana''). * "Nicolinas" huma l-festi tal-istudenti ta' Guimarães, iċċelebrati f'ġieħ San Nikola. Il-festi jibdew fid-29 ta' Novembru u jispiċċaw fis-7 ta' Diċembru. Fihom isiru diversi ċelebrazzjonijiet; iċ-ċelebrazzjoni tal-"Pinheiro" li jkollha l-ikbar attendenza: wara ċ-"Ceia Nicolina" (ċena Nicolina), il-parteċipanti jagħmlu parata fit-toroq ta' Guimarães u jdoqqu t-"Toques Nicolinos" bit-tnabar, filwaqt li tradizzjonalment tinġarr Pinheiro (siġra taż-żnuber/tal-[[Milied]]) bil-karrijiet u l-barrin. Dan l-aħħar, ġie ssuġġerit li n-"Nicolinas" jistħoqqilhom jitqiesu bħala wirt kulturali intanġibbli mill-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cm-guimaraes.pt/conhecer/evento-49/pinheiro|titlu=PINHEIRO|sit=www.cm-guimaraes.pt|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-05-22}}</ref> * Il-festa ta' "Santa Luzia" f'ġieħ Santa Luċija ssir kull sena fit-13 ta' Diċembru, qrib il-[[kappella]] ta' Santa Luzia. Waħda mit-tradizzjonijiet ta' din il-festa hija l-bejgħ ta' kejkijiet tradizzjonali magħmula mid-dqiq tas-segala u z-zokkor, imsejħa "Sardão" u "Passarinha" (dawn l-ismijiet għandhom konnotazzjonijiet sesswali bil-Portugiż, assoċjati mal-ġenitali maskili u femminili rispettivament). Skont it-tradizzjoni, tifel għandu joffri "Sardão", b'għamla fallika, lil tifla, u jekk it-tifla tkun interessata li toħroġ mat-tifel, twieġeb billi tagħtih "Passarinha". * Ir-"Romaria Grande de São Torcato" (pellegrinaġġ kbir ta' ''São Torcato'') huwa wieħed mill-ikbar ''romarias'' (pellegrinaġġi) f'Minho, u jsir kull sena f'Lulju fil-villaġġ ta' São Torcato. === Mużewijiet, spazji kulturali u galleriji tal-art === [[File:Cópia_de_Centro_Cultural_Vila_Flor_085.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:C%C3%B3pia_de_Centro_Cultural_Vila_Flor_085.jpg|daqsminuri|Iċ-Ċentru Kulturali ta' Vila Flor.]] Il-belt ta' Guimarães għandha diversi spazji kulturali ta' referenza fil-livell reġjonali u nazzjonali. Fost id-diversi mużewijiet tal-belt, il-mużew ta' Alberto Sampaio huwa l-iktar li jispikka. Stabbilit fl-1928, infetaħ għall-pubbliku fl-1931; jinsab fis-sit antik tal-Knisja Kulleġġjali tal-Madonna ta' Oliveira (''Cabido da Colegiada de Nossa Senhora da Oliveira''). Fih kollezzjoni rikka ta' oġġetti mis-sekli 14, 15 u 16, inkluż libsa rari li ntużat mir-Re Ġwanni I. [[File:Sociedade_Martins_Sarmento.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sociedade_Martins_Sarmento.JPG|daqsminuri|Is-Sede tas-Soċjetà ta' Martins Sarmento.]] Is-Soċjetà ta' Martins Sarmento (''Sociedade Martins Sarmento'') hija waħda mill-eqdem istituzzjonijiet tal-pajjiż iddedikati għall-istudju u għall-preservazzjoni tal-artefatti arkeoloġiċi. Is-soċjetà hija s-sid ta' żewġ mużewijiet: il-Mużew Arkeoloġiku tas-Soċjetà ta' Martins Sarmento, li huwa magħruf għall-kollezzjonijiet tal-[[preistorja]] u tal-protostorja kif ukoll għall-kollezzjonijiet tan-numismatika u tal-epigrafija; u l-Mużew Kulturali ta' Castro ddedikat lill-kultura ta' Castro. Hemm ukoll: il-Mużew tal-Arti Moderna Primittiva, li jinsab fid-''Domus Municipalis'' (il-muniċipju l-antik), li fih kollezzjoni tal-arti inġenwa; il-Mużew tal-Villaġġ ta' São Torcato, iddedikat lir-reġjun u r-relazzjoni tiegħu mal-monasteru u ma' San Torcato (''São Torcato''); il-Mużew tal-Agrikoltura ta' Fermentões, b'kollezzjonijiet tal-prattiki agrikoli tradizzjonali tar-reġjun; u l-Mużew ta' São Sebastião, inawgurat fl-24 ta' Marzu 1984, li fih l-iktar art sagra. Stabbilimenti kulturali oħra jinkludu: * Iċ-Ċentru Kulturali ta' Vila Flor (''Centro Cultural Vila Flor'') huwa ċ-ċentru kulturali prinċipali f'Guimarães. Inbena fl-2005, f'irkupru tal-Palazz l-antik ta' Vila Flor u ż-żona tal-madwar tiegħu. Għandu żewġ awditorji, kafetterija tal-kunċerti u gallerija tal-wirjiet. Il-ġonna tal-madwar tal-palazz l-antik ġew rinnovati wkoll u fl-2006 issemmew fil-kategorija tal-Ispazji Esterni Pubbliċi fil-Premju Nazzjonali tal-Pajsaġġ Arkitettoniku. * Iċ-Ċentru tal-Arti u tal-Ispettakli ta' São Mamede – Guimarães. * Il-Librerija Muniċipali ta' Raul Brandão għandha s-sede tagħha fil-belt u għandha fergħat ukoll f'Pevidém, f'Caldas das Taipas u f'Ronfe. Toffri s-servizzi tal-libreriji mobbli tagħha lil 42 parroċċa u servizzi lill-iskejjel u lill-ħabs tal-belt. * Il-Laboratorju tal-Arti (''Laboratorio das Artes'') ġie stabbilit fl-2004 mill-istudenti tal-ESAP. Huwa spazju kulturali għall-wirjiet, għall-ispettakli, għall-mużika u għall-istudjos tal-arti. * L-Arkivju Nazzjonali ta' Alfredo Pimenta, stabbilit fl-1931, fih l-arkivji għall-muniċipalità ta' Guimarães u għad-distrett ta' Braga. === Sport === [[File:Italia-Bulgaria.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Italia-Bulgaria.jpg|daqsminuri|Estádio D. Afonso Henriques.]] Guimarães għandha żewġ klabbs sportivi ewlenin, [[Vitória Sport Clube]], b'tim tal-futbol preżenti fil-Primeira Liga kull sena, li rebaħ it-Tazza Portugiża fl-2012/13 u s-Supercup Portugiża fl-1988, u [[Moreirense Futebol Clube]], b'tim tal-futbol preżenti wkoll fil-Primeira Liga għal xi snin u li rebaħ it-Tieni Diviżjoni Portugiża fl-2013/14 u t-Tazza tal-Ewwel Diviżjoni Portugiża fl-2016/17. Matul l-istaġuni meta l-Vitória SC lagħbu fl-[[Ewropa]], it-tim Portugiż lagħab kontra timijiet bħal [[Arsenal FC]], [[Atletico Madrid]], [[Real Sociedad]], [[Eintracht Frankfurt]], [[Parma FC]] u [[Borussia Monchengladbach]]. Il-Vitória SC għandu wkoll timijiet tal-basketball, tal-volleyball u tal-water polo li jikkompetu fl-ogħla diviżjonijiet tal-isport rispettiv tagħhom. == Soċjetà == [[File:Toural_in_Guimarães_by_night.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Toural_in_Guimar%C3%A3es_by_night.JPG|daqsminuri|Il-knisja fi Pjazza Toural, imdawla bħala ċelebrazzjoni li l-belt ġiet rikonoxxuta bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.]] Fl-2008, il-belt ikklassifikat fit-tieni post fl-indiċi bħala l-iżjed belt li wieħed jgħix tajjeb fiha fil-Portugall. Hija wkoll l-għaxar l-inqas belt imniġġsa fil-pajjiż skont IQAir. Fl-2004, 89 % tal-popolazzjoni kellha ilma tax-xorb; ġie previst li l-perċentwal kien se jiżdied għal 95 % sal-2006. Fl-2001, 63.5 % tal-popolazzjoni kellha drenaġġ bażiku; ġie previst li l-perċentwal kien se jiżdied għal 80 % sal-2008. Fl-2001, 100 % tal-popolazzjoni kellha aċċess għas-servizzi tal-ġestjoni tal-ilma. Madankollu, diversi nies jilmentaw li l-belt, flimkien ma' bliet oħra tad-distrett ta' Braga, kellha tkabbir diżorganizzat u mingħajr attenzjoni għall-estetika. === Gazzetti === Guimarães tikklassifika fir-raba' post fil-pajjiż għall-għadd ta' gazzetti li toffri. L-eqdem waħda hija l-"Azemel Vimaranense", stabbilita fl-1822; li x'aktarx ma ġietx ippubblikata għal xi żmien minħabba l-inċidenti ta' Vilafrancada. Mill-1856, bdew jitfaċċaw gazzetti oħra, fosthom "A Tesoura de Guimarães". Attwalment il-gazzetti tal-belt huma: {{Div col|colwidth=22em}} *O Comércio de Guimarães *O Cónego *O Conquistador *Desportivo de Guimarães *Entrevillas *O Expresso do Ave *Jornal do Adepto *Lordelo Jornal *Notícias de Guimarães *O Pilar *O Povo de Guimarães *Reflexo – O Espelho das Taipas *Sport Jornal dos Desportos {{div col end}} === Radju === Żewġ stazzjonijiet tar-radju għandhom is-sede tagħhom fil-belt: Radio Fundação (95.8 FM) u Radio Santiago (98.0 FM). === Televiżjoni === It-trażmissjoni ta' Guimarães TV ilha tixxandar online mill-24 ta' Lulju 2007; hija r-riżultat ta' kollaborazzjoni bejn l-assemblea tal-belt u ċ-ċentru ċibernetiku ta' Guimarães. Il-kontenuti tagħha jixxandru fl-istazzjon ta' Região Norte TV li huwa disponibbli bil-kejbil. Il-"canalguimarães" huwa stazzjon online ieħor li beda jopera f'Marzu 2010. Huwa frott l-isforzi ta' assoċjazzjoni tal-arti, l-"Associação de Socorros Mútuos Artística Vimaranense", waħda mill-eqdem assoċjazzjonijiet tal-belt. == Ekonomija == Guimarães hija waħda mill-iżjed muniċipalitajiet industrijali fil-Portugall. L-industriji primarji tagħha huma t-tessuti, iż-żraben u l-metalmekkanika. === Trasport === Guimarães hija kkollegata ma' [[Porto]] bil-linja ferrovjarja ta' Guimarães. Din il-linja ferrovjarja oriġinarjament inbniet b'binarju b'gejġ dejjaq, imbagħad ġiet immodernizzata u nbniet mill-ġdid b'gejġ Iberiku wiesa' fl-ewwel deċennju tas-seklu 21. Is-servizz ferrovjarju huwa operat minn Comboios de Portugal (CP). Lokolament, Guimarães hija moqdija minn TUG (Transportes Urbanos de Guimarães) li topera 21 rotta tal-karozzi tal-linja fil-belt. == Ġemellaġġi == Guimarães hija ġemellata ma':<ref>{{Ċita web|url=https://www.cm-guimaraes.pt/pages/455?folders_list_17_folder_id=29|titlu=Cidades|sit=www.cm-guimaraes.pt|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-05-22}}</ref> * [[File:Flag_of_France.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/France|alt=France|bordura|23x23px]] [[Brive-la-Gaillarde]], [[Franza]]; * [[File:Flag_of_Uruguay.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/Uruguay|alt=Uruguay|bordura|23x23px]] [[Colonia del Sacramento]], l-[[Urugwaj]]; * [[File:Flag_of_France.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/France|alt=France|bordura|23x23px]] [[Compiègne]], Franza; * [[File:Flag_of_France.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/France|alt=France|bordura|23x23px]] [[Dijon]], Franza;<ref>{{Ċita web|url=https://www.cm-guimaraes.pt/pages/1429?news_id=3067|titlu=Geminação com Dijon formalizada em Guimarães este sábado, 24 de junho|sit=www.cm-guimaraes.pt|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-05-22}}</ref> * [[File:Flag_of_Spain.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/Spain|alt=Spain|bordura|23x23px]] [[Igualada]], [[Spanja]]; * [[File:Flag_of_Germany.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/Germany|alt=Germany|bordura|23x23px]] [[Kaiserslautern]], il-[[Ġermanja]]; * [[File:Flag_of_Portugal.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/Portugal|alt=Portugal|bordura|23x23px]] [[Liżbona]], il-[[Portugall]]; * [[File:Flag_of_Brazil.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/Brazil|alt=Brazil|bordura|22x22px]] [[Londrina]], il-[[Brażil]]; * [[File:Flag_of_São_Tomé_and_Príncipe.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/S%C3%A3o_Tom%C3%A9_and_Pr%C3%ADncipe|alt=São Tomé and Príncipe|bordura|23x23px]] [[Mé-Zóchi]], [[São Tomé u Príncipe]]; * [[File:Flag_of_France.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/France|alt=France|bordura|23x23px]] [[Montluçon]], Franza; * [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/Cape_Verde|alt=Cape Verde|bordura|23x23px]] [[Ribeira Grande de Santiago]], [[Kap Verde|Cabo Verde]]; * [[File:Flag_of_Brazil.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/Brazil|alt=Brazil|bordura|22x22px]] [[Rio de Janeiro]], il-[[Brażil]]; * [[File:Flag_of_Spain.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/Spain|alt=Spain|bordura|23x23px]] [[Tacoronte]], Spanja. == Nies notevoli == [[File:D._Afonso_Henriques_-_Compendio_de_crónicas_de_reyes_(Biblioteca_Nacional_de_España).png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:D._Afonso_Henriques_-_Compendio_de_cr%C3%B3nicas_de_reyes_(Biblioteca_Nacional_de_Espa%C3%B1a).png|daqsminuri|225x225px|Ir-Re [[Afonso I]] tal-Portugall.]] === Żmien Medjevali u Modern Bikri === * [[Urraca Henriques]] (1095-1173), nobbli u bint Teresa de Leão u oħt Afonso I; * [[Afonso I]] tal-Portugall (1111–1185), imlaqqam ''"il-Ħakkiem"'' mill-[[Għarab]] Iberiċi li ġġieled kontrihom, kien l-ewwel Re tal-Portugall; * [[Paio Galvão]] (għall-ħabta tal-1165–1230), Kardinal minn Leon, [[avukat]] kanonku, ġuridiku [[Papa|Papali]] u mexxej tal-Ħames [[Kruċjata]]; * [[Blanche tal-Portugall]] (1259–1321), infanta, l-ewwel wild tar-Re [[Afonso III tal-Portugall]]; * [[Gil Vicente]] (għall-ħabta tal-1465–1536), xeneġġatur u [[poeta]], li rreċta u dderieġa d-drammi tiegħu stess; * [[Agostinho Barbosa]] (1589–1649), [[kittieb]] tal-[[Dritt|liġi]] kanonka, li ġie kkonsagrat bħala l-Isqof ta' Ugento fl-[[Italja]]; * [[Catarina de Lencastre]], il-Viskontessa ta' Balsemão (1749–1824), nobbli, poeta u xeneġġatriċi. [[File:Elisabete_Matos_(Cantar_em_Tempos_de_Covid,_TNSC),_cropped.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elisabete_Matos_(Cantar_em_Tempos_de_Covid,_TNSC),_cropped.png|daqsminuri|174x174px|Elisabete Matos, 2021.]] === Żmien Modern Aħħari === * [[António Augusto da Silva Cardoso]] (1831-1893), kittieb Portugiż; * [[Alberto Sampaio]] (1841-1908), storiku, kittieb, arkeologu u [[għalliem]]; * [[Vicente Pinheiro Lobo Machado de Melo e Almada]] (1852-1922), [[politiku]], diplomatiku, membru tal-kungress u amministratur kolonjali; * [[João Gomes de Oliveira Guimarães]] (1853-1912), politiku, storiku u qassis [[Knisja Kattolika|Kattoliku]]; * [[Abel Cardoso]] (1877-1964), pittur u iben [[António Augusto da Silva Cardoso]]; * [[Alfredo Pimenta]] (1882–1950), storiku, poeta u kittieb dwar il-Medju Evu; * [[Abel Salazar]] (1889–1946), [[tabib]], lekċerer, riċerkatur, kittieb u pittur; * [[Emídio Guerreiro]] (1899-2005), għalliem, politiku u avversarju tal-Estado Novo; * [[Arnaldo Sampaio]] (1908-1984), tabib li ngħata l-medalja tal-Grã-Cruz da Ordem do Mérito; * [[Duarte Freitas do Amaral]] (1909–1979), politiku Portugiż li kien Deputat tal-Assemblea Nazzjonali tal-Portugall; * [[Mário António Caldas de Melo Saraiva]] (1910-1998), storiku, tabib, politiku u kittieb; * [[Alberto Martins]] (twieled fl-1945), avukat, politiku u membru tal-kungress; * [[Luís Marques Mendes]] (twieled fl-1957), avukat u politiku Portugiż; * [[Elisabete Matos]] (twieldet fl-1964), soprana Portugiża; * [[Pedro Chagas Freitas]] (twieled fl-1979), kittieb, [[ġurnalist]] u kelliem pubbliku dwar kwistjonijiet tat-tmexxija; * [[Marisa Ferreira]] (twieldet fl-1983), artista b'xogħlijiet tal-[[arti]] pubblika u [[Ġeometrija|ġeometrika]]; * [[Sofia Escobar]] (twieldet fl-1984), [[Kantant|kantanta]], soprana u attriċi fil-musicals ta' West End f'[[Londra]]; * [[Renato Freitas]] (twieled fl-1991), magħruf ukoll bħala ''Lizzy's Husband'', artist tal-mużika elettronika, speċjalment tal-mużika elettronika industrijali. [[File:FernandoMeira.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FernandoMeira.jpg|daqsminuri|196x196px|Fernando Meira, 2009.]] [[File:Pedro_Mendes_2018.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pedro_Mendes_2018.jpg|daqsminuri|220x220px|Pedro Mendes, 2018.]] === Sport === * [[Francisco "Xico" Ferreira]] (1919–1986), plejer tal-futbol li lagħab 178 logħba mal-klabbs u 25 logħba mat-[[tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall]]; * [[Aurora Cunha]] (twieled fl-1959), eks atleta; * [[Horácio Gonçalves]] (twieled fl-1962), plejer tal-futbol irtirat li lagħab 284 logħba mal-klabbs u attwalment huwa kowċ; * [[Domingos Castro]] (twieled fl-1963), eks atleta tal-ġiri fuq distanza twila, li kkompeta fil-[[Logħob Olimpiku tas-sajf]] fl-1988, fl-1992, fl-1996 u fis-sena 2000; * [[Dionísio Castro]] (twieled fl-1963), eks atleta tal-ġiri fuq distanza twila li kkompeta fil-Logħob Olimpiku tas-sajf fl-1988 u fl-1992; * [[Miguel Marques]] (twieled fl-1963), plejer tal-futbol irtirat li lagħab 545 logħba mal-klabbs; * [[Quim Berto]] (twieled fl-1971), eks plejer tal-futbol professjonali li lagħab 451 logħba mal-klabbs; * [[Fernando Meira]] (twieled fl-1978), plejer tal-futbol li lagħab 534 logħba mal-klabbs u 54 logħba mat-tim nazzjonali tal-Portugall; * [[Pedro Mendes]] (twieled fl-1979), plejer tal-futbol li lagħab 298 logħba mal-klabbs u 11-il logħba mat-tim nazzjonali tal-Portugall; * [[Domingos Alexandre Martins Costa]] (twieled fl-1979), magħruf bħala ''Alex,'' huwa eks plejer tal-futbol li lagħab 295 logħba mal-klabbs; * [[Rui Faria]] (twieled fl-1980), magħruf bħala ''Faria,'' huwa goalkeeper tal-futbol li lagħab 270 logħba mal-klabbs; * [[Ricardo]] (twieled fl-1980), plejer tal-futbol ta' [[Kap Verde|Cabo Verde]] li lagħab 469 logħba mal-klabbs u 16-il logħba mat-tim nazzjonali ta' Cabo Verde; * [[Vítor Lima]] (twieled fl-1981), plejer tal-futbol irtirat li lagħab 479 logħba mal-klabbs; * [[Carlos Carneiro]] (twieled fl-1982), eks plejer tal-handball Portugiż; * [[Ana Dulce Félix]] (twieled fl-1982), atleta fuq distanza twila, li kkompetiet fil-Logħob Olimpiku tas-sajf fl-2012 u fl-2016; * [[Custódio Castro]] (twieled fl-1983), magħruf bħala ''Custódio,'' plejer tal-futbol irtirat li lagħab 342 logħba mal-klabbs u 10 logħbiet mat-tim nazzjonali tal-Portugall; * [[Vieirinha]] (twieled fl-1986), plejer tal-futbol li lagħab iktar minn 400 logħba mal-klabbs u 25 logħba mat-tim nazzjonali tal-Portugall; * [[Márcio Sousa]] (twieled fl-1986), plejer tal-futbol professjonali li lagħab iktar minn 350 logħba mal-klabbs; * [[João Sousa]] (twieled fl-1989), l-ikbar plejer tat-tennis tal-Portugall, ikklassifikat fis-36 post mill-ATP; * [[Rui Bragança]] (twieled fl-1991), prattikant tat-[[taekwondo]] Portugiż. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Bliet tal-Portugall]] [[Kategorija:Bliet Ewropej]] [[Kategorija:Portugall]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] 1kly4ta3maris9jxjznltoiqet6m9a9 0 30999 331187 330433 2026-07-22T01:31:07Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331187 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}}{{Grammatika}} '''Chicago''' hija l-akbar belt fir-reġjun Midwest tal-Istati Uniti u tifforma ċ-ċentru ekonomiku u kulturali ewlieni fl-istat ta' Illinois <ref>{{Pdf}}{{Ċita web|url=http://www.mapaq.gouv.qc.ca/SiteCollectiondocuments/TransformationPortail/Regardsurlemarche/RegardsurlemarchedeChicago.pdf|titlu=Regard sur le marché de Chicago}}.</ref>. Chicago tinsab fuq ix-xatt tal -Lbiċ tal-Lag Michigan, wieħed mill-ħames Lagi l-Kbar ta' [[l-Amerika ta' Fuq]]. Ix-xmajjar Chicago u Calumet jgħaddu mill-belt. Post kummerċjali mwaqqfa fl-aħħar {{XVIIIe siècle}} minn Jean Baptiste Pointe du Sable, mulattu imwieled f'Santo Domingo, Chicago saret muniċipalità fl-1833 u kiseb uffiċjalment l-istatus ta 'belt fl-1837 <ref>{{Ċita web|url=http://encyclopedia.chicagohistory.org/pages/11480.html|titlu=Act of Incorporation for the City of Chicago, 1837|pubblikatur=State of Illinois|lingwa=en|data-aċċess=3 mars 2011}}.</ref> . Il-belt żviluppat malajr f'nofs is- {{XIXe siècle}} <ref>{{Ċita ktieb|data=2004|kapitlu=Metropolitan Growth|titlu=The Encyclopedia of Chicago|url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/821.html|lingwa=en|edizzjoni=University of Chicago Press|post=Chicago|paġna=821|paġni=1117|isbn=0-226-31015-9|oclc=54454572|data-aċċess=2022}}.</ref> tant li fl-1860 kienet l-iżgħar belt fl-Istati Uniti li qabeż popolazzjoni ta’ 100,000 abitant <ref name=":1">{{Ċita ktieb|data=2004|kapitlu=Demography|titlu=The Encyclopedia of Chicago|url=http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/962.html|lingwa=en|edizzjoni=University of Chicago Press|post=Chicago|paġna=962|paġni=1117|isbn=0226310159|oclc=54454572|data-aċċess=2022}}.</ref> . Il-popolazzjoni ta' Chicago kibret għal 503,000 fl-1880, imbagħad irduppjat għal aktar minn miljun matul l-għaxar snin. <ref name=":1" /> L-isplużjoni tal-kostruzzjoni aċċellerat it-tkabbir tal-popolazzjoni fl-għexieren ta’ snin ta’ wara, u sal-1900, Chicago kienet fost il-ħames bliet l-aktar popolati fuq il-pjaneta wara [[Belt ta' New York|New York]], [[Londra]], [[Pariġi]] u [[Berlin]] . <ref name=":2">{{Ċita ktieb|data=1987|titlu=Four thousand years of urban growth : an historical census|lingwa=en|edizzjoni=St. David's University Press|post=Lewiston, N.Y., U.S.A.|paġni=656|isbn=0-889-46207-0|lccn=86031122|oclc=14932011}}.</ref> Il-belt ta' Chicago għandha {{nombre|2746388|habitants}} <ref name="pop2017"><span class="ouvrage"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : anglais">(en)</abbr> « [https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/chicagocityillinois/PST045219 <cite lang="en" style="font-style:normal;">U.S. Census Bureau QuickFacts: Chicago city, Illinois; UNITED STATES</cite>] », sur <span class="italique">census.gov</span> <small style="line-height:1em;">(consulté le <time datetime="2018-05-27" class="nowrap" data-sort-value="2018-05-27">27 mai 2018</time>)</small></span>.</ref> u tkopri {{unité|606|km|2}} <ref name="pop2017" /> . L-abitanti tagħha jissejħu ''Chicagoans'' <ref>{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/service/faq_651885.html|titlu=Le P'tit Dico|sit=lemonde.fr|data-aċċess=2016-05-18}}.</ref> (jew aktar rari ''Chicagolais'' <ref>[https://fr.wiktionary.org/wiki/Chicagolais Chicagolais] (nom) et [https://fr.wiktionary.org/wiki/chicagolais chicagolais] (adjectif) sur le [[Wiktionnaire]].</ref> ). It-tielet l-akbar belt fl-Istati Uniti skont il-popolazzjoni, iż -żona metropolitana ta’ Chicago (magħrufa komunement bħala {{citation|Chicagoland}} ) għandha madwar 10 miljun abitant u testendi fuq {{unité|28163|km|2}} <ref>{{Ċita web|url=https://www2.census.gov/programs-surveys/popest/tables/2010-2019/metro/totals/csa-est2019-annres.xlsx|titlu=Annual Estimates of the Resident Population for Combined Statistical Areas in the United States and Puerto Rico: April 1, 2010 to July 1, 2019 (CSA-EST2019-ANNRES)|awtur=United States Census Bureau, Population Division|data=Mars 2020 (retrouvé le 5 mai 2020)|lingwa=en|format=xls}}.</ref> fi tliet stati ( Illinois, Indiana u Wisconsin ), li tagħmilha r-raba’ l-akbar żona metropolitana fl [[L-Amerika ta' Fuq|-Amerika ta’ Fuq]] wara [[Belt tal-Messiku|Mexico City]], New York u [[Los Angeles]] <ref name="PopEstCSA">{{Ċita web|url=https://www.iweblists.com/us/population/MetropolitanStatisticalAreaPop.html|titlu=United States Metropolitan Statistical Area Population|sit=iweblists.com|data-aċċess=2023-09-03}}.</ref> {{,}} <ref name="globalmetro">{{Ċita web|url=https://www.globalgeografia.com/en/north-america/largest-cities-north-central-america.htm|titlu=Largest cities in North America and in Central America|sit=globalgeografia.com|data-aċċess=2023-09-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230606193033/https://www.globalgeografia.com/en/north-america/largest-cities-north-central-america.htm|arkivju-data=2023-06-06|url-status=dead}}.</ref> . Hija s- sede tal -Kontea ta' Cook, it-tieni l-aktar kontea popolata fl-Istati Uniti wara Los Angeles . Chicago hija belt alpha ta' klassi dinjija <ref>{{Ċita web|url=http://www.atkearney.com/images/global/pdf/2012_Global_Cities_Index_and_Emerging_Cities_Outlook-FINAL3.pdf|titlu=2012 Global Cities Index and Emerging Cities Outlook|sit=atkearney.com|lingwa=en|format=pdf|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120805142145/http://www.atkearney.com/images/global/pdf/2012_Global_Cities_Index_and_Emerging_Cities_Outlook-FINAL3.pdf|arkivju-data=5 août 2012}}.</ref> . Fl-2018, ġiet ikklassifikata l-ewwel fuq lista ta’ 32 belt mill ''-Indiċi tal-Ħajja tal-Belt tar-rivista Time Out'', wara stħarriġ globali dwar il- kwalità tal-ħajja urbana fi stħarriġ ta’ {{nombre|15000|personnes}} {{,}} <ref>{{Ċita web|url=http://www.businessinsider.com/the-32-most-fun-friendly-and-affordable-cities-in-the-world-2018-1|titlu=The 32 most fun, friendly, and affordable cities in the world|kunjom=Millington|isem=Alison|data=April 25, 2018|sit=[[Business Insider]]|data-aċċess=2 mai 2018}}.</ref> {{,}} {{,}} , u kienet ikklassifikata t-tieni l-isbaħ belt fid-dinja wara [[Praga]] fl-2021 <ref>{{Ċita web|url=https://www.timeout.com/chicago/news/chicago-was-just-voted-the-2nd-most-beautiful-city-in-the-world-090921|titlu=Chicago was just voted the 2nd most beautiful city in the world|kunjom=Krupp|isem=Emma|data=2021-09-09|sit=Time Out Chicago|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-09-03}}.</ref> . Chicago huwa t-tieni l-akbar ċentru industrijali fl-Istati Uniti u jappartjeni għall- {{citation|[[Rust Belt|ceinture des usines]]}} ( ''{{Langue|en|texte=Manufacturing Belt}}'' ) <ref>https://web.archive.org/web/20231129052452/https://geoconfluences.ens-lyon.fr/glossaire/rust-belt (consulté le 29 octobre 2023)</ref>, iżda l-belt hija wkoll waħda miċ-ċentri finanzjarji ewlenin fid-dinja u l-ewwel borża għall-materja prima agrikola fid- dinja <ref>{{Ċita web|url=http://www.agrisalon.com/fr/permalien/article/6996882/la-bourse-de-chicago|titlu=Gross Metropolitan Product with housing update June 2008|data=juin, 2008|pubblikatur=United States Conference of Mayors|post=Washington, D.C.|paġna=14|lingwa=en|format=pdf|data-aċċess=15 septembre 2006}}.</ref> . Huwa f'Chicago li l-prezzijiet tal -qamħ u s-sojja fl-Istati Uniti huma stabbiliti <ref>https://www.lexpress.fr/economie/le-chicago-board-of-trade_1344062.html (consulté le 29 octobre 2023)</ref> . Il-belt tikklassifika fit-tielet post nazzjonali għan-numru ta' kumpaniji li jinsabu fiż-żona metropolitana tagħha <ref name="gm">{{Ċita web|url=http://greyhill.com/gross-metropolitan-product|titlu=Gross Metropolitan Product|pubblikatur=Greyhill Advisors|lingwa=en|data-aċċess=26 septembre 2011}}.</ref>, li l-aktar importanti minnhom huma Motorola, Boeing, United Airlines, McDonald's, Sears, Mondelez International u Abbott Laboratories . Hemm inħolqu kumpaniji oħra, bħal Hertz, waħda mill-akbar ditti tal-kiri tal-karozzi <ref>{{Ċita web|url=https://www5.hertz.com/rentacar/abouthertz/index.jsp?targetPage=CorporateProfile.jsp&c=aboutHertzHistoryView#:~:text=In%201918,%20an%20ambitious%20pioneer,the%20company%20to%20John%20D.|titlu=Corporate Profile|sit=www5.hertz.com|data-aċċess=2023-09-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231207182019/https://www5.hertz.com/rentacar/abouthertz/index.jsp?targetPage=CorporateProfile.jsp&c=aboutHertzHistoryView#:~:text=In%201918,%20an%20ambitious%20pioneer,the%20company%20to%20John%20D.|arkivju-data=2023-12-07|url-status=dead}}.</ref> . L-industrija timpjega aktar minn miljun ruħ fiż-żona metropolitana ta' Chicago. <ref name="gm" /> Meqjus bħala l-post fejn twieled is -skyscrapers {{,}} <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/culture/article/20150930-chicago-birthplace-of-the-skyscraper|titlu=The city that changed architecture forever|kunjom=Glancey|isem=Jonathan|sit=bbc.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-06-19}}.</ref>, wettaq il-ftuħ fl-1885 tal- Bini tal-Assigurazzjoni tad-Dar, l-ewwel bini tat-tip tiegħu fid-dinja <ref>{{Ċita web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/first-skyscraper|titlu=First skyscraper|sit=Guinness World Records|lingwa=en-gb|data-aċċess=2022-06-19}}.</ref> . Illum, Chicago għadha fost l-għaxar ibliet fid-dinja bl-aktar skyscrapers <ref>{{Ċita web|url=https://www.skyscrapercenter.com/cities?list=buildings-150|titlu=Cities by Number of 150m+ Buildings - The Skyscraper Center|sit=skyscrapercenter.com|data-aċċess=2022-06-19}}.</ref> . It- Torri Willis (imsejjaħ {{citation étrangère|Sears Tower|langue=en}} sal-2009) kien, mill-1973 sal-1998, l-ogħla skajskrejper fid-dinja <ref>{{Ċita web|url=http://skyscraperpage.com/diagrams/?31982644|titlu=Diagramme des plus hauts gratte-ciels incluant l'antenne|sit=skyscraperpage.com|data-aċċess=19 novembre 2007}}.</ref> u sal-lum huwa t-tielet l-ogħla bini fil- kontinent Amerikan wara One World Trade Center u Central Park Tower fi New York. Chicago għamlet kontribuzzjonijiet notevoli għall-iżvilupp tal-moviment ''City Beautiful'' u kisbet fama kulturali kbira bl-arkitettura moderna tagħha <ref>{{Ċita web|url=http://tudl0867.home.xs4all.nl/skylines.html|titlu=The World's Best Skylines|sit=tudl0867.home|lingwa=en}}.</ref> li tattira miljuni ta 'viżitaturi kull sena . Bis-saħħa tal-post eċċezzjonali tagħha, il-belt tikkostitwixxi ċentru ewlieni ta' komunikazzjoni għar-rotot tal-art (waħda mill-aktar importanti fl-Amerika ta' Fuq) u t-trasport bl-ajru biż-żewġ ajruporti internazzjonali tagħha, O'Hare u Midway <ref>[https://www.flychicago.com/Pages/default.aspx « O'Hare international airport et Midway international airport »], sur ''www.flychicago.com''.</ref> . Fl-aħħarnett, il-belt għandha bosta stabbilimenti ta' edukazzjoni ogħla, mużewijiet prestiġjużi, teatri rinomati u orkestra sinfonika magħrufa mad-dinja kollha <ref name="cso">{{Ċita web|url=https://cso.org/about/cso/|titlu=Chicago Symphony Orchestra|sit=Experience the Chicago Symphony Orchestra|lingwa=en-us|data-aċċess=2023-09-03}}.</ref> . == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Istati Uniti]] fskx7d4xssfi6ak1rmfar3502tsf4k9 0 31488 331189 322827 2026-07-22T01:45:37Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331189 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''David Sanjek''' (3 ta’ Settembru 1952 &#x2013; 29 ta’ Novembru 2011) kien Professur tal-Mużika Popolari u Direttur taċ-Centru għar-Riċerka Mużikali fl-Università ta’ Salford, f'Greater Manchester, [[Ingilterra|l-Ingilterra]]. Flimkien ma’ missieru, Russell Sanjek, ipproduċew l-ewwel storja komprensiva miktuba dwar l-industrija tal-mużika Amerikana; ''American Popular Music and Its Business: The First Four Hundred Years.'' Sanjek kien akkademiku li ppubblika ħafna dwar il-mużika popolari, il-Films, l-istudji tal-media, il-liġijiiet għad-drittijiet tal-awtur u l-kultura popolari. Kien Direttur tal-Arkivji tal-[[Broadcast Music, Inc.|Broadcast Music, Inc. (BMI)]] bejn l-1991 u l-2007 u kien meqjus bħala espert dinji f’dan il-qasam.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=McKeegan|isem=Alison|data=October 23, 2010|titlu=Sounds like a dream job for the professor of pop|url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1346293_sounds_like_a_dream_job_for_the_professor_of_pop|url-status=dead|pubblikazzjoni=Manchester Evening News|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110617031044/http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1346293_sounds_like_a_dream_job_for_the_professor_of_pop|arkivju-data=June 17, 2011|data-aċċess=23 May 2012}}</ref> Huwa serva wkoll bħala konsulent għal ħafna organizzazzjonijiet, inklużi l-[[Il-Librerija tal-Kungress|Library of Congress]], ir-[[Rock and Roll Hall of Fame]], ir-[[Fondazzjoni Rhythm and Blues|Rhythm & Blues Foundation]], il-[[Fondazzjoni Blues|Blues Foundation]], [[Mużew EMP|The Experience Music Project Museum]], u [[Dotazzjoni Nazzjonali għall-Istudji Umanistiċi|National Endowment for Humanities]], kif ukoll fuq diversi kumitati għall- [[Akkademja Nazzjonali tal-Arti u x-Xjenzi tar-Reġistrazzjoni|Akkademja Nazzjonali tal-Arti u x-Xjenzi tar-Reġistrazzjoni (NARAS)]]. Kien ukoll il-President, Viċi-President u Segretarju tal-Fergħa tal-Istati Uniti tal-[[Assoċjazzjoni Internazzjonali għall-Istudju tal-Mużika Popolari]].<ref>{{Ċita web|url=http://davidsanjekrip.wordpress.com/2011/12/01/obituary-2/|titlu=In memory of Professor David Sanjek|data=December 2011|data-aċċess=22 May 2012}}</ref> == Ħajja bikrija u karriera == David Sanjek kien iben il-kollettur tal-mużika jazz magħruf, storiku tal-industrija tal-mużika<ref>{{Ċita web|url=http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/HistoryAmerican/Cultural/?view=usa&ci=9780195043105|titlu=American Popular Music and Its Business, Review|isem=Is|awtur=Horowitz|sit=Billboard Magazine|data-aċċess=31 May 2012}}</ref> u direttur eżekuttiv tal-BMI<ref>{{Ċita web|url=http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/HistoryAmerican/Cultural/?view=usa&ci=9780195043105|titlu=American Popular Music and Its Business (Review)|isem=Frances W.|awtur=Preston|data-aċċess=23 May 2012}}</ref> Russell Sanjek. Huwa rċieva l-B.A. tiegħu fl-Ingliż u l-Filosofija minn Connecticut College u l-M.A. u l-Ph.D. fil-Letteratura mill-Università ta’ Washington f’St Louis. Huwa qatta' s-snin pre-akkademiċi tiegħu bħala mexxej influwenti u popolari taż-żgħażagħ<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=703–706}}</ref> fil-kampijiet tas-sajf [[Farm & Wilderness]] u programmi edukattivi assoċjati li jinsabu fi u madwar Plymouth, Vermont. Sanjek kien ta’ dixxendenza [[Kroati|Kroata]]. == ''American Popular Music and Its Business: The First Four Hundred Years'' == Dan ix-xogħol kolossali ta’ riċerka u kitba<ref>{{Ċita web|url=http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/Music/MusicHistoryAmerican/?view=usa&ci=9780195043112#reviews|titlu=American Popular Music and Its Business|isem=Jerry|awtur=Wexler|data-aċċess=26 May 2012}}</ref> jittraċċa l-istorja tan-industija tal-mużika Amerikana mill-oriġini tagħha fl-Ingilterra Eliżabettana sa tmiem is-seklu għoxrin. David Sanjek kien responsabbli għall-aġġornament u r-raffinar tax-xogħol fit-tielet volum "Pennies From Heaven", li jiffoka fuq it-trasformazzjonijiet teknoloġiċi u legali li affettwaw l-industrija tal-Mużika Amerikana bejn l-1909 u l-1984. == Legat == L-eluf ta' kotba, ġurnali, karti, diski u għad ta' artefatti awdjo u viżivivi mill-kollezzjoni personali ta' David Sanjek huma miġbura fl-Università ta' Salford. Dan jifforma riżors siewi għall-istudjużi attwali u futuri fl-oqsma tal-mużika popolari, film, letteratura u teatru.<ref>{{Ċita web|url=http://www.iaspm.org.uk/david-sanjek-archive/|titlu=David Sanjek Archive|isem=Martin|awtur=Hall|data-aċċess=23 May 2012}}</ref> L-IASPM-US torrfi l-Premju tal-Karta tal-Istudenti Gradwati d-David Sanjek Memorial Graduate Student Paper Prize<ref>{{Ċita web|url=http://iaspm-us.net/david-sanjek-memorial-graduate-student-paper-prize/|titlu=David Sanjek Memorial Graduate Student Paper Prize|isem=Rebekkah|awtur=Farrugia|pubblikatur=IASPM-US|data-aċċess=23 May 2012|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121116201052/http://iaspm-us.net/david-sanjek-memorial-graduate-student-paper-prize/|arkivju-data=November 16, 2012}}</ref> għall-graduati tal-mużika u l-ispettakli fl-Istati Uniti. David jibqa' ħaj minn ħutu Rick, intraprenditur tal-mużika bbażat f'Nashville <ref>{{Ċita web|url=http://www.allaccess.com/net-news/archive/story/64702/rick-schulman-finney-passes-away-at-nashville-home|titlu=Rick Schulman Finney Passes Away At Nashville Home|data-aċċess=31 May 2012}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://legendsandlyrics.com/contact|titlu=Songwriters in the Round|data-aċċess=31 May 2012}}</ref> u Roger Sanjek, [[Antropoloġija|antropologu]] u Professur.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Teltsch|isem=Kathleen|data=July 10, 1988|titlu=In Queens, a Preview of Future Cities|url=https://www.nytimes.com/1988/07/10/nyregion/in-queens-a-preview-of-future-cities.html|pubblikazzjoni=The New York Times|data-aċċess=31 May 2012}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Sanjek|isem=Roger|sena=1994|titlu=Race|url=https://books.google.com/books?id=ROuqj_xIRMoC&q=roger+sanjek|pubblikatur=Barnes & Noble|isbn=9780813521091|data-aċċess=30 May 2012}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.upenn.edu/pennpress/book/14626.html|titlu=Gray Panthers|isem=Roger|awtur=Sanjek|data-aċċess=30 May 2012}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.barnesandnoble.com/w/future-of-us-all-roger-sanjek/1100867177?ean=9780801484612|titlu=The Future of Us All: Race and Neighborhood Politics in New York City|pubblikatur=Barnes & Noble|data-aċċess=31 May 2012}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://search.barnesandnoble.com/Fieldnotes/Roger-Sanjek/e/9780801497261|titlu=Fieldnotes: The Makings of Anthropology|pubblikatur=Barnes&Noble|data-aċċess=31 May 2012}}</ref> == Pubblikazzjonijiet dwar il-mużika<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://pop-music-research.blogspot.co.uk/2012/02/david-sanjek-bibliography.html|titlu=David Sanjek: A Bibliography|isem=Mark|awtur=Duffett|data=February 24, 2012|data-aċċess=23 May 2012}}</ref>== === Kotba === * Sanjek, R. u Sanjek, D. (1996) ''Pennies from Heaven: The American Popular Music Business in the Twentieth Century.'' New York: Da Capo Press. * Sanjek, R. u Sanjek, D. (1991) ''The American Popular Music Business in the 20th Century.'' New York: Oxford University Press. === Kapitli === * Sanjek, D. with Halligan, B. (2013) ''You Can't Always Get What You Want: Riding on the Medicine Ball Caravan'' in [http://www.routledge.com/books/details/9780415528023/ The Music Documentary.] [http://www.routledge.com/books/details/9780415528023/ London: Routledge]. * Sanjek, D. (2013) ''Zappa and the Freaks: Recording Wild Man Fisher'' in Paul Carr, ed., Frank Zappa and the And: Key Essays on the Contextualization of his Legacy. Aldershot: Ashgate. * Sanjek, D. (2012) ''Groove Me: Listening to the Discs of Northern Soul'' in Transatlantic Routes of American Roots Music. Farnham: Ashgate. * Sanjek, D. (2012) ''Putting It Together: The Institutionalization of the American Musical Theatre'' in Oxford Handbook of the American Musical Theatre. New York: Oxford University Press. * Sanjek, D. (2012) ''Jimmy Bowen'' in Grove Dictionary of American Music. New York: Oxford University Press.... [and various other entries: Johnny Otis; the Orioles; Gene Vincent; Sister Rosetta Tharpe; Clyde McPhatter; Harold Melvin and the Blue Notes; Neville Brothers; Tracy Nelson; Doo Wop; Eddie Fisher; Ink Spots; Brenda Lee; Tony Brown; Allen Toussaint; Jim Denny; the Dells] * Sanjek, D. (2011) ''African-American Music and the Recording Industry: An Introduction'' in Encyclopedia of African-American Music, Santa Barbara: Greenwood Press. * Sanjek, D. (2011) ''African-American Music and the Recording Industry: 1919-1942'' in: Encyclopedia of African-American Music,' Santa Barbara: Greenwood Press. * Sanjek, D. (2011) ''African-American Music and the Recording Industry: 1942-68'' in Encyclopedia of African-American Music. Santa Barbara: Greenwood Press. * Sanjek, D. (2011) ''Jump Blues'' in Encyclopedia of African-American Music. Santa Barbara: Greenwood Press. * Sanjek, D. (2011) ''What's Syd Got To Do With It?: King Records, Henry Glover and the Complex Achievement of Crossover'' in Hidden In The Mix: African American Country Music Traditions. Durham: Duke University Press. * Sanjek, D. (2009) ''Bank Accounts and Black Narcissus: Jimmie Rodgers and the Professionalization of American Popular Music'' in Waiting For A Train: Jimmie Rodgers's America. Burlington, Mass.: Rounder Books, 65-81 * Sanjek, D. (2008) ''Shock Jocks: Making Mayhem Over the Radio'' in Battleground: The Media Volume 2 (O-Z). Upper Saddle River, New Jersey: Pearson/Prentice-Hall. * Sanjek, D. (2005) ''I Give it a 94.'' ''It’s Got a Beat and You can Dance to It. Valuing Popular Music'' in Michael Berube, The Aesthetics of Cultural Studies: An Introduction. Oxford: Blackwell, p.&nbsp;117-139. * Sanjek, D. (2004) ''All the Memories Money Can Buy: Marketing Authenticity and Manufacturing Authorship'' in Eric Weisbard, ed., This is Pop, Harvard University Press, 155–172. * Sanjek, D. (2004) ''In My Time of Dying: Johnny Cash, Johnny Paycheck, Gary Stewart and Cycles of Hipness'' Peper at American Studies Association Convention, November 13. * Sanjek, D. (2002) ''Tell Me Something I Don’t Already Know'' in Norman Kelley, ed. Rhythm and Business: The Political Economy of Black Music. New York: Akashic Books. * Sanjek, D. (1999) ''Institutions'' in T. Swiss and B. Horner, eds. Key Terms in Popular Music and Culture. Oxford: Blackwell, pp.&nbsp;46–56 * Sanjek, D. (1998) ''Reeling in the Years: American Vernacular Music & Documentary Film,'' in Brophy, P. ed. Cinesonic: The World of Sound in Film. Sydney: AFTRS Publishing. * Sanjek, D. (1998) ''Blue Moon of Kentucky Rising over the Mystery Train,'' in Cecilia Tichi, ed. Reading Country Music: Steel Guitars, Opra Stars and Honkytonk Bars. Duke University Press, p.&nbsp;22-44 * Sanjek, D. (1998) ''Popular Music and the Synergy of Corporate Culture,'' in Thomas Swiss, J. Sloop and E. Herman, eds. Mapping the Beat: Popular Music and Contemporary Theory. Oxford: Blackwell, * Sanjek, D. (1997) ''Can a Fujiama Mama be the Female Elvis?'' ''The Wild, Wild Women of Rockabilly'' in Whiteley, S. ed. Sexing the Groove. London: Routledge, pp.&nbsp;137–167 * Sanjek, D. (1994) ''Don’t Have to DJ No More: Sampling and the Autonomous Creator'' in Martha Woodmansee and Peter Jansi, eds. The Construction of Authorship: Textual Appropriation in Law and Literature. Duke University Press. === Peer Reviewed Journals === * Sanjek, D. (2011) ''Hard of Hearing: Acoustic Legacies and Public Policies,' Popular Music & Society.'' * Sanjek, D. (2011) ''What Hath Phast Phreddie Wrought?: Los Angeles, Punk Music and the Recovery of Race'' Journal of Post-Punk. * Sanjek, D. (2006) [http://www.indiana.edu/~bookworm/sanjek-ridiculing.pdf ''Ridiculing the White Bread Original: The Politics of Parody and Preservation of Greatness in Luther Campbell''] AKA Luke Skywalker et al. vs. Acuff-Rose Music, Inc.,' Cultural Studies 20, 2-3, pp.&nbsp;262–281 * Sanjek, D. (2006) [http://www.indiana.edu/~bookworm/sanjek-ridiculing.pdf ''Ridiculing the White Bread Original: The Politics of Parody and Preservation of Greatness in Luther Campbell, AKA Luke Skyywalker et al vs. Acuff-Rose Music, Inc.''] Cultural Studies 20, 2-3, pp.&nbsp;262–281. * Sanjek, D. (2006) ‘Navigating the Channel: Recent Scholarship on African-American Popular Music,’ Journal of Popular Music Studies 11, 1, 167-192 * Sanjek, D. (1997) ''One Size Does Not Fit All: The Precarious Position of the African-American Entrepreneur in Post WW2 American Popular Music'' American Music 15, 4, 535-562 * Sanjek, D. (1992) [https://web.archive.org/web/20230401140703/https://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/TRA/Pleasure_and_principles.shtml ''Pleasure and Principles: Issues of Authenticity in the Analysis of Rock’n’Roll''] Journal of Popular Music Studies. == Pubblikazzjonijiet dwar il-films<ref name=":0" /> == === Peer Reviewed Journals === * Sanjek, D. (2012) ''Review of Funny Pictures: Animation and Comedy in Studio-Era Hollywood.'' Daniel Goldmark and Charlie Keil, eds. Quarterly Review of Film and Video * Sanjek, D. (2005) [http://www.popmatters.com/pm/feature/051222-claudechabrol/ ''Getting Something Out &#x5B;on Claude Chabrol&#x5D;''] Pop Matters * Sanjek, D. (2005) [http://www.popmatters.com/pm/feature/050516-haroldlloyd/ ''Thrills &#x5B;on Harold Lloyd&#x5D;''] Pop Matters * Sanjek, D. (2004) [http://www.popmatters.com/pm/feature/041207-jerrylewis/ ''Monkey King &#x5B;on Jerry Lewis&#x5D;''] Pop Matters * Sanjek, D. (2003) ''The Doll and The Whip: Pathos and Ballyhoo in William Castle´s Homicidal'' Quarterly Review of Film and Video 20, 4, pp.&nbsp;247–264 * Sanjek, D. (2003) [http://www.popmatters.com/pm/feature/031113-carney/ ''A Brief Reign of Terror &#x5B;on Gordon Hessler&#x5D;''] Pop Matters * Sanjek, D. (2002) [https://web.archive.org/web/20140418171117/http://sensesofcinema.com/2002/21/losey_damned/ ''Cold, Cold Heart: Joseph Losey’s The Damned and the Compensations of Genre''] Senses of Cinema 21 * Sanjek, D. (2002) [http://www.popmatters.com/pm/feature/021206-melville/ ''Fate Wears a Fedora (on Jean Pierre Melville)''] Pop Matters * Sanjek, D. (2002) [http://www.popmatters.com/pm/feature/021129-coburn-james/ ''Smile When You Say That: James Coburn (1908-2002)''] Pop Matters * Sanjek, D. (2002) [http://www.popmatters.com/pm/feature/020410-billywilder/ ''A Cynic’s Demise: Billy Wilder (1906-2002)'' Pop Matters] * Sanjek, D. (2001) [https://web.archive.org/web/20120624225312/http://bad.eserver.org/issues/2002/61/sanjek.html ''Dario Argento's Blood on the Walls'' Bad Subjects] Archived June 24, 2012, at the Wayback Machine * Sanjek, D. (2001) ''Big Boss Man: Samuel J. Arkoff (1917-2001)'' Pop Matters * Sanjek, D. (1996) ''Dr Hobbes Parasites: Victims, Victimization and Gender In David Cronenberg’s Shivers'' Cinema Journal 36, 1, 55-74. * Sanjek, D. (1994) ''Torment Street Between Malicious and Crude: Sophisticated Primitivism in the Films of Samuel Fuller,'' Literature Film Quarterly 22, 3, pp.&nbsp;187–194. * Sanjek, D. (1994) ''Twilight of the Monsters: The English Horror Film 1968-1975'' in Wheeler Winston Dixon, ed. Re-Viewing British Cinema 1900-1992. Albany: University of New York Press, p.&nbsp;195-209. * Sanjek, D. (1994) [https://web.archive.org/web/20110226061414/https://cinema.usc.edu/archivedassets/098/15813.pdf ''Foreign Detection: The West German Krimi and the Italian Giallo,''] Spectator 14, 2, 82-95 * Sanjek, D. (1990) ''‘Fans’ Notes: The Horror Film Magazine'' Literature / Film Quarterly 18, 3, p.&nbsp;150-160 == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Sanjek, David}} [[Kategorija:Mietu fl-2011]] [[Kategorija:Twieldu fl-1952]] [[Kategorija:Akkademiċi]] [[Kategorija:Mużika popolari]] doxufcmq4sz9bmnibcpnqde9sb3hckn 0 32710 331174 324540 2026-07-21T06:49:54Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: sostituzzjoni tal-istampa minn Xiamen_China_Gulangyu_Island_1_by_D_Ramey_Logan.jpg għal Xiamen_China_Gulangyu_Island_statue_near_the_shore_by_Don_Ramey_Logan.jpg 331174 wikitext text/x-wiki [[Stampa:鼓浪屿 - panoramio.jpg|daqsminuri|Kulangsu.]] '''Kulangsu''', magħrufa wkoll bħala '''Gulangyu''' jew '''Gulang''', hija gżira b'aċċess bil-mixi biss lil hinn mill-kosta ta' [[Xiamen]], fil-Provinċja ta' Fujian, fix-Xlokk taċ-[[Ċina]]. Il-gżira hija [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]], b'erja ta' madwar 2 km² (0.77 mili kwadri), u wieħed jasal għaliha permezz ta' lanċa li ddum tmien minuti biex tasal miċ-ċentru ta' Xiamen. Għalkemm fuq il-gżira jgħixu biss madwar 20,000 ruħ, Gulangyu hija destinazzjoni turistika ewlenija, u tattira iktar minn 10 miljun viżitatur fis-sena.<ref>{{Ċita web|url=https://kulangsuisland.org/kulangsu-island-a-world-renowned-tourist-destination/|titlu=A world-class tourist destination - Kulangsu (Gulangyu)|data=2017-05-27|sit=kulangsuisland.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> B'hekk hija waħda mill-iżjed attrazzjonijiet viżitati fiċ-Ċina. Gulangyu mhux biss tipprojbixxi l-użu tal-[[Karozza|karozzi]] iżda anke tar-roti. L-unika vetturi li jitħallew jintużaw fil-gżira huma vetturi elettriċi żgħar u vetturi elettriċi tal-gvern. [[File:Tcitp_d830_kulangsu_municipal_police_in_amoy.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tcitp_d830_kulangsu_municipal_police_in_amoy.jpg|daqsminuri|Il-forza tal-pulizija Sikh.]] Il-viżitaturi jistgħu jaslu f'Gulangyu bil-lanċa mit-terminal tal-laneċ f'Xiamen. Ir-residenti lokali jitħallew jużaw lanċa li ddum ftit inqas (5 minuti) mit-terminal tal-laneċ ta' Lun Du u lejh. Binhar (kull 20 minuta, mis-7:10 AM sal-5:30 PM fix-xitwa u fir-rebbiegħa / mis-7:10 AM sas-6:30 PM fis-sajf u fil-ħarifa), it-turisti u l-barranin jistgħu jaqbdu l-lanċa li ddum 20 minuta mit-Terminal tal-Kruċieri Internazzjonali ta' Dongdu jew lejn it-Terminal ta' San Qiu Tian jew lejn it-Terminal ta' Nei Cuo Ao fir-raħal ta' Kulangsu. Biljett jiswa 35 CNY. Wara s-6:00 PM, ikun hemm lanċa iktar konvenjenti mit-Terminal Nru 2 ta' Lundu, li twaqqaf lill-viżitaturi fit-Terminal ta' San Qiu Tian fir-raħal ta' Kulangsu. Dak is-servizz jaħdem billejl u jiswa 35 CNY ukoll.<ref>{{Ċita web|url=https://kulangsuisland.org/getting-to-kulangsu-gulangyu-by-ferry-xiamen/|titlu=Getting to Kulangsu by ferry from Xiamen - Kulangsu (Gulangyu)|data=2017-04-01|sit=kulangsuisland.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> Il-gżira ta' Gulangyu hija rinomata għall-bajjiet, għat-toroq iserrpu u għall-arkitettura rikka tagħha. Il-gżira hija elenkata fil-lista taż-Żoni Xeniċi Nazzjonali taċ-Ċina u hija kklassifikata bħala attrazzjoni turistika AAAAA mill-Amministrazzjoni Nazzjonali għat-Turiżmu taċ-Ċina (CNTA). Hija kklassifikata fil-quċċata tal-lista tal-għaxar l-iżjed żoni xeniċi fil-provinċja.<ref>{{Ċita web|url=http://www.beijingreview.com.cn/wenhua/201608/t20160801_800063667.html|titlu=梦幻仙岛鼓浪屿|sit=www.beijingreview.com.cn|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> Gulangyu għandha erja ta' 1.91 kilometru kwadru (0.74 mili kwadri), b'popolazzjoni residenti ta' 15,373 ruħ. Amministrattivament, il-gżira tikkostitwixxi s-Sottodistrett ta' Gulangyu, li jagħmel parti mid-Distrett ta' Siming ta' Xiamen. == [[Storja]] == === Insedjament Internazzjonali Storiku === [[File:Map of Xiamen, 1950s.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map of Xiamen, 1950s.jpg|xellug|daqsminuri|Mappa li tinkludi lil Gulangyu (immarkata bħala KU-LANG HSÜ (KULANGSU) {{lang|zh-hans|鼓浪屿}}).]] Għal xi żmien, Gulangyu kienet l-uniku insedjament internazzjonali storiku fiċ-Ċina apparti l-insedjament internazzjonali f'[[Shanghai]]. Ftit wara li Xiamen permezz ta' trattat saret port u dan irriżulta fit-telfa taċ-Ċina fl-Ewwel Gwerra tal-Loppju u fit-Trattat ta' Nanking fl-1842, ir-residenti barranin fil-gżira stabbilew organizzazzjoni informali li saret organizzata b'mod formali diversi deċennji wara meta r-Regolamenti tal-Artijiet tagħha ġew approvati mill-gvern taċ-Ċina (id-dinastija Qing) f'Mejju 1902.<ref>William C. Johnstone, ''International Relations: The Status of Foreign Concessions and Settlements in the Treaty Ports of China'', The American Political Science Review, No. 5, October 1937, p. 943.</ref> Eventwalment, 13-il pajjiż inkluż ir-[[Renju Unit]], [[Franza]], in-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]] u l-[[Ġappun]], kellu jkollhom privileġġi ekstraterritorjali hemmhekk u ħadu sehem fil-Kunsill Muniċipali ta' Kulangsu li amministra l-insedjament. Bħal fil-każ tal-Insedjament Internazzjonali ta' Shanghai, il-Brittaniċi qdew rwol predominanti fl-amministrazzjoni u pulizija [[Sikkiżmu|Sikh]] mill-Indja Brittanika ġew inkarigati bix-xogħol tal-pulizija tal-Insedjament taħt il-Pulizija Muniċipali ta' Kulangsu. Il-konsolati, il-knejjes, l-isptarijiet, l-iskejjel, l-għases tal-pulizija, eċċ. li nbnew minn dawk il-komunitajiet ta' barranin jispjegaw l-arkitettura l-iktar bi stil tal-era Vitorjana li wieħed jista' josserva f'Gulangyu. L-okkupazzjoni Ġappuniża tal-gżira bdiet fl-1942 u damet sal-aħħar tat-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], meta ġiet irritornata liċ-Ċina. Id-[[djalett]] ta' Hokkien huwa mitkellem fil-gżira bħalma huwa mitkellem f'Xiamen. [[File:Tcitp_d823_kulangsu_settlement_and_amoy_in_the_background.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tcitp_d823_kulangsu_settlement_and_amoy_in_the_background.jpg|daqsminuri|Veduta tal-Insedjament Internazzjonali Storiku għall-ħabta tal-1908.]] === Repubblika tal-Poplu taċ-Ċina === Wara l-istabbiliment tar-Repubblika tal-Poplu taċ-Ċina, Gulangyu saret distrett ta' Xiamen, wieħed minn erba' fil-muniċipalità li ma kinux jinsabu fil-gżira ta' Xiamen sal-2003. F'Mejju ta' dik is-sena, id-Distrett ta' Gulangyu ġie assorbit fid-Distrett ta' Siming, u minn dak iż-żmien 'l hawn ġie amministrat, mgħasses u ġġudikat mill-gżira ta' Xiamen, fuq in-naħa l-oħra tax-xmara Lujiang. == Sit ta' Wirt Dinji == [[File:Xiamen China Gulangyu Island statue near the shore by Don Ramey Logan.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Xiamen China Gulangyu Island statue near the shore by Don Ramey Logan.jpg|xellug|daqsminuri|[[Statwa]] ta' Koxinga fil-gżira ta' Gulangyu.]] Kulangsu: Insedjament Internazzjonali Storiku huwa t-titlu uffiċjali tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li ġie ddeżinjat fl-2017.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1541/|titlu=Kulangsu, a Historic International Settlement|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri [[Bniedem|umani]], tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-[[arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Attrazzjonijiet == [[File:Xiamen_China_Gulangyu_Island_2_by_D_Ramey_Logan.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Xiamen_China_Gulangyu_Island_2_by_D_Ramey_Logan.jpg|xellug|daqsminuri|Mappa tal-mixjiet tul il-gżira ta' Gulangyu.]] Bħala post ta' residenza għall-barranin mill-Punent matul l-imgħoddi kolonjali ta' Xiamen, Gulangyu hija famuża għall-arkitettura tagħha u għax tospita l-unika [[mużew]] tal-pjanu fiċ-Ċina. Għal din ir-raġuni, il-gżira hija mlaqqma bħala l-"Gżira tal-Pjanu" jew "ir-Raħal tal-Pjanu" (biċ-Ċiniż: 钢琴之乡) jew "il-Gżira tal-[[Mużika]]" (biċ-Ċiniż: 音乐之岛). Hemm iktar minn 200 pjanu fuq din il-gżira.<ref>{{Ċita web|url=https://kulangsuisland.org/kulangsu-gulangyu-piano-museum/|titlu=Gulangyu Piano Museum (Gulangyu Gang Qin Bo Wu Guan 鼓浪屿钢琴博物馆) - Kulangsu (Gulangyu)|data=2017-06-25|sit=kulangsuisland.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.cnngo.com/shanghai/play/gulangyu-chinas-top-island-getaway-brilliant-beaches-and-zero-cars-173356|titlu=Gulangyu: China's charming island with seafood beaches and zero cars {{!}} CNNGo.com|data=2012-09-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-10-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120918102931/http://www.cnngo.com/shanghai/play/gulangyu-chinas-top-island-getaway-brilliant-beaches-and-zero-cars-173356|arkivju-data=2012-09-18|url-status=bot: unknown}}</ref> L-isem biċ-Ċiniż għandu għeruq mużikali wkoll, peress li ''鼓浪 Kó͘-lōng'' tfisser ''mewġ tat-tanbur'', x'aktarx minħabba l-ħoss iġġenerat mill-mewġ tal-oċean li jħabbat mal-iskolli. ''嶼 sū'' tfisser "gżejra". [[File:Mount_Riguangyan_on_Gulangyu_Island_20121231.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mount_Riguangyan_on_Gulangyu_Island_20121231.jpg|lemin|daqsminuri|L-Għolja ta' Lit-kong-giam (biċ-Ċiniż: 日光岩; il-Blata tad-Dawl tax-[[Xemx]]) hija l-ogħla post fil-gżira ta' Gulangyu.]] Barra minn hekk, hemm mużew iddedikat lil Koxinga, id-Dinja tal-Baħar ta' Hái-toé Sè-kài (biċ-Ċiniż: 海底世界), ġnien subtropikali li fih il-pjanti introdotti miċ-Ċiniżi minn madwar id-dinja, kif ukoll il-Mużew ta' Xiamen, li qabel kien it-Torri tat-Tmien Trigrammi (biċ-Ċiniż: 八卦楼). Il-gżira ta' Gulangyu hija destinazzjoni għall-persuni bil-mixi biss, u l-unika vetturi madwar il-gżira huma diversi trakkijiet tat-tifi tan-nar u vetturi elettriċi tat-turisti. It-toroq dojoq fil-gżira, flimkien mal-arkitettura b'diversi stili ta' madwar id-dinja, jagħtu dehra unika lill-gżira. Is-sit huwa kklassifikat bħala żona xenika ta' AAAAA mill-Amministrazzjoni Nazzjonali tat-Turiżmu taċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=http://en.cnta.gov.cn/html/2008-11/2008-11-16-10-27-72978.html|titlu=AAAAA Scenic Areas_National Tourism Administration of The People's Republic of China|data=2014-04-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-10-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140404043021/http://en.cnta.gov.cn/html/2008-11/2008-11-16-10-27-72978.html|arkivju-data=2014-04-04|url-status=bot: unknown}}</ref> Fost il-binjiet u l-attrazzjonijiet tal-insedjamenti internazzjonali preċedenti hemm: * il-Binja tal-Konsolat tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] tal-[[arkitett]] [[Elliott Hazzard]];<ref>{{Ċita web|url=https://www.historic-shanghai.com/gulangyu-the-story-of-chinas-other-international-settlement/|titlu=Treaty Port Gulangyu « Historic Shanghai|lingwa=en|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> * il-[[Knisja Kattolika]] ta' Kulangsu (Tian Zhu Tang) tal-ħabta tal-1917;<ref>{{Ċita web|url=https://kulangsuisland.org/catholic-church-kulangsu-gulangyu/|titlu=Catholic Church (Tian Zhu Tang 天主堂) - Kulangsu (Gulangyu)|data=2017-07-06|sit=kulangsuisland.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> * l-Eks Uffiċċju tal-Kumpanija l-Kbira tat-Telegrafu tat-Tramuntana (tad-[[Danimarka]]; Dan Mai Da Bei Dian Bao Gong Si) tal-ħabta tal-1871; * il-Mużew tal-Orgni ta' Kulangsu (il-Villa tat-Tmien Diagrammi / Villa ta' Bagua) tal-ħabta tal-1907, iddisinjata minn [[John Abraham Otte]];<ref>{{Ċita web|url=https://kulangsuisland.org/kulangsu-organ-museum-ba-gua-mansion-gulangyu/|titlu=Kulangsu Organ Museum (Eight Diagrams Mansion / Bagua Mansion) (Ba Gua Lou 八卦楼) - Kulangsu (Gulangyu)|data=2017-07-06|sit=kulangsuisland.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> * il-Grawnd tal-[[Futbol]] tal-Barranin (Ren Min Ti Yu Chang) tal-ħabta tal-1878;<ref>{{Ċita web|url=https://kulangsuisland.org/tag/xiamen-history/|titlu=Xiamen history Archives - Kulangsu (Gulangyu)|sit=kulangsuisland.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> * l-Eks Kwartier Imħallat ta' Kulangsu (Hui Shen Gong Tang) tal-ħabta tal-1915;<ref>{{Ċita web|url=https://kulangsuisland.org/former-kulangsu-mixed-court/|titlu=Former Kulangsu Mixed Court (Hui Shen Gong Tang 会审公堂) - Kulangsu (Gulangyu)|data=2017-06-04|sit=kulangsuisland.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> * il-Knisja tal-Unjoni (Xie He Li Bai Tang) tal-ħabta tal-1911;<ref>{{Ċita web|url=https://kulangsuisland.org/union-church-xie-he-tang-kulangsu-gulangyu/|titlu=Union Church (Xie He Li Bai Tang协和礼拜堂) - Kulangsu (Gulangyu)|data=2017-06-04|sit=kulangsuisland.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> * iċ-Ċimiterju [[Kristjaneżmu|Kristjan]] (Fan Zai Mu Yuan).<ref>{{Ċita web|url=https://kulangsuisland.org/christian-cemetery/|titlu=Christian Cemetery (Fan Zai Mu Yuan 番仔墓园) - Kulangsu (Gulangyu)|data=2017-06-04|sit=kulangsuisland.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> [[File:View_of_Urban_Area_of_Amoy_from_Mount_Riguangyan.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:View_of_Urban_Area_of_Amoy_from_Mount_Riguangyan.jpg|lemin|daqsminuri|Veduta taż-żona urbana ta' Xiamen mill-Għolja ta' Lit-kong-giam.]] == Trasport == Gulangyu hija unika fiċ-Ċina bħala "gżira ħielsa mit-traffiku". Hija kkollegata mal-gżira prinċipali ta' Xiamen bil-laneċ. La l-karozzi u lanqas ir-roti mhuma permessi, għad-differenza tal-gżira ta' Xiamen fuq in-naħa l-oħra tax-xmara. Dan l-aħħar ġew introdotti vetturi elettriċi tat-turisti. Il-merkanzija titgħabba fuq karrettuni tal-injam bir-roti li jinġibdu fit-toroq spiss weqfin minn timijiet ta' rġiel b'saħħithom. == Kultura == It-tifrix tal-Kristjaneżmu fis-seklu 20 wassal il-mużika tal-Punent fil-gżira. Inbnew il-knejjes u l-mużewijiet, u n-nies kienu jieħdu pjaċir imorru fis-swali mużikali meta jittellgħu xi spettakli. Minn dak iż-żmien 'l hawn, l-ambjent kulturali lokali tal-gżira tħallat mal-arti u mal-mużika barranija li ġiet introdotta, u għalhekk ix-xena kulturali ta' Gulangyu hija differenti minn inħawi oħra taċ-Ċina.<ref>{{Ċita web|url=https://kulangsuisland.org/location-and-origins/|titlu=Kulangsu Island: a tropical beach paradise beating to the waves of its own drummer - Kulangsu (Gulangyu)|data=2017-06-04|sit=kulangsuisland.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> == Mużika klassika == Għadd ta' mużiċisti klassiċi famużi taċ-Ċina oriġinaw minn Gulangyu, inkluż il-pjanist [[Yin Chengzong]], il-vjolist [[Jing Yang]], u l-pjanist [[Xu Feiping]]. Storikament, [[Shu'an Zhou]], [[Junji Lin]] u [[Zuohuang Chen]] huma mużiċisti klassiċi magħrufa sew oħra li oriġinaw mill-gżira. Is-sjieda tal-pjanijiet f'Gulangyu ''per capita'' hija kklassifikata bħala l-ewwel fin-nazzjon, u sal-2002 il-gżira ta' Gulangyu ngħatat il-laqam tal-"Gżira tal-Mużika" mill-Assoċjazzjoni tal-Mużiċisti Ċiniżi. Is-swali u l-mużewijiet, kif ukoll l-atmosfera artistika inġenerali, jattiraw bosta mużiċisti domestikament u internazzjonalment. Is-Sala tal-Kunċerti ta' Gulangyu tesa' 580 persuna u hija waħda mill-iżjed postijiet tal-mużika klassika b'akustika notevoli fil-Provinċja ta' Fujian.<ref>{{Ċita web|url=https://kulangsuisland.org/gulangyu-concert-hall-kulangsu-yin-yue-ting/|titlu=Gulangyu Concert Hall (Gu Lang Yu Yin Yue Ting 鼓浪屿音乐厅) - Kulangsu (Gulangyu)|data=2017-06-04|sit=kulangsuisland.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-02}}</ref> == Unuri == Fl-2005, il-gżira ta' Gulangyu ssejħet bħala l-iżjed distrett sabiħ taċ-Ċina mir-rivista tal-Ġeografija Nazzjonali Ċiniża.<ref>{{Ċita web|url=http://ngm.nationalgeographic.com/2008/05/china/journey/hessler-text|titlu=China's Journey - National Geographic Magazine|data=2008-04-15|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-10-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080415232150/http://ngm.nationalgeographic.com/2008/05/china/journey/hessler-text|arkivju-data=2008-04-15|url-status=bot: unknown}}</ref> F'Mejju 2007, il-gżira ta' Gulangyu faċċata ta' Xiamen ġiet akkreditata bħala Attrazzjoni Turistika Nazzjonali ta' AAAAA mill-Amministrazzjoni Nazzjonali tat-Turiżmu taċ-Ċina. Fit-8 ta' Lulju 2017, Gulangyu tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] [[Kategorija:Ċina]] [[Kategorija:Gżejjer]] o499wwgryj13422a49xrn73s3xo2774 0 33026 331191 317135 2026-07-22T02:36:54Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331191 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Fier''' hi t-sitt l-akbar belt tad-[[Albania]]. Il-belt għandha popolazzjoni ta’ 101 963 persuna (sal-2023). == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20240602134845/https://bashkiafier.gov.al/ www.bashkiafier.gov.al] {{commons|Fier}} [[Kategorija:Bliet fl-Albanija]] gomzh81vodbkeixohwhy48skbvgus8j 0 33818 331185 324881 2026-07-22T00:32:37Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331185 wikitext text/x-wiki '''Armenfilm''' magħrufa wkoll bħala '''Hayfilm''' hija kumpanija u studjow tal-films [[Armenja|Armena]] li tinsab [[Yerevan|f'Yerevan]]. L-istudjow twaqqaf fis-16 ta' April 1923 bħala taqsima tal- produzzjoni tal- Organizzazzjoni taċ-Ċinema tal-Istat Sovjetiku, b'Daniel Dznuni bħala l-ewwel direttur.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Rollberg|isem=Peter|data=2008|titlu=Historical Dictionary of Russian and Soviet Cinema|url=https://books.google.com/books?id=Cuw1vHuxITYC|pubblikatur=Rowman & Littlefield|paġni=56&ndash;59|isbn=978-0-8108-6072-8}}</ref> Fl-2005, Armenfilm inbiegħet mill-istat lil investituri privati b'lista twila ta' kundizzjonijiet biex tagħti ħajja ġdida lit-tagħmir tal-istudjow u tipproduċi kontenut ġdid. Ingħatat l-isem ġdid ta '''<nowiki/>' CS Film Studios''' iżda ma rnexxilhiex tipproduċi l-films ġodda meħtieġa. Fl-2015, il-Gvern tal-Armenja ddeċieda li d-diriġenti l-ġodda tal-kumpanija ma kienux issodisfaw il-kundizzjonijiet tal-bejgħ u ħa azzjoni biex jirkupra l-assi tal-istudjow.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Gishian|isem=Ruzanna|data=21 August 2015|titlu=Government To Renationalize Armenian Film Studio|url=https://www.azatutyun.am/a/27201990.html|pubblikazzjoni=«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» ռադիոկայան|data-aċċess=19 March 2018}}</ref> == Storja == * 1923 - L-organizzazzjoni "Goskino" ġiet maħluqa fi ħdan il-Kummissarjat tal-Edukazzjoni tal-Poplu tal-Armenja, kif ukoll l-assoċjazzjoni "Gosfotokino". * 1928 - L-istudjow ngħata l-isem ġdid ta' "Armenkino". * 1938 - L-istudjow ngħata l-isem ġdid ta' "Yerevan Film Studio". * 1957 - L-istudjow ngħata l-isem ġdid ta' "Armenfilm". * 1959 - Is-settur tal-aħbarijiet u t-televiżjoni ġie allokat mill-ġdid lill-Istudjow indipendenti ta' Films Dokumentarji ta' Yerevan. * 1966 - L-istudjow ssemma għal Hamo Beknazarian . * 2005 - Il-kumpanija tal-films inbiegħet lill-kumpanija "Armenia Studios" (parti minn CS MEDIA CITY, li min-naħa tagħha hija proprjetà ta' membri tad-dijaspora Armena fl-Istati Uniti – il-familji Cafesjian u Sarkisian. Is-sid il-ġdid impenja ruħu li jinvesti $66 miljun fl-istudjow fuq 10 snin. * 2015 - L-istudjo ġie rkuprat mill-Gvern tal-Armenja. == Ħolqien u tkabbir bikri == Il-Fondazzjoni tal-Films Armenjana twaqqfet fl-1923 mill-gvern ċentralizzat wara d-dħul tal-Armenja fl- [[Unjoni Sovjetika]] fl-1922. Iċ-ċinema Armena ffjorixxa sal-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija meta l-produzzjoni naqset. Wara r-ritorn u t-tiġdid ta' Hayfilm fl-aħħar tas-snin ħamsin, l-industrija tal-films bdiet taċċellera għal darb'oħra. L-industrija tal-films Armena finalment espandiet biex tirrilaxxa b'mod konsistenti sitt sa seba' films twal kull sena fis-snin tmenin. Dan ġara minħabba li rċeviet ordnijiet mit -Televiżjoni Ċentrali tal-USSR u ħadmet ma' Mosfilm, l-akbar u l-aktar studio importanti fir-Russja u l-Ewropa dak iż-żmien. == Produzzjoni == "Hayfilm" kellu suċċess ċinematiku konsiderevoli fis-snin sittin, hekk kif żviluppa d-duplikazzjoni u l-produzzjoni mill-ġdid ta' films muti Armeni. Xi wħud mix-xogħlijiet bikrija mill-istudjo jinkludu Namus (1925), Zareh (1926), Shor and Shorshor (1927), u Has-Push (1928), diretti minn Hamo Bek-Nazarian.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Zakoyan|isem=Garegin|sena=1976|titlu=Армянское немое кино|titlu-traduzzjoni=Armenian silent films|lingwa=Russian|pubblikatur=Publishing House of the Armenian SSR, Yerevan|data-pubblikazzjoni=1976}}</ref> Fl-aħħar tas-seklu 20, l-istudjo "Hayfilm" idduplika 42–45 film kull sena. Il-produzzjoni tal-kartuns bdiet fl-1967 u kompliet għaddejja. Fl-1978, l-istudjow tal-films irriloka għal istituzzjoni ġdida, żviluppa tekniki tal-produzzjoni tal-films, u ħareġ 6-7 films kull sena. Matul l-istess perjodu, l-istudjow "Hayfilm" kiseb ordnijiet mit-Televiżjoni Ċentrali tal-Unjoni Sovjetika, issieħeb mal-istudjo tal-films Mosfilm, u, fis-snin tmenin, laħaq kisbiet notevoli fl-industrija tal-films. L-Istudjow tal-Films Dokumentarji "Hayk" twaqqaf fl-1990 meta l-assoċjazzjoni kreattiva tal-films dokumentarji "Hayfilm" qasmet u bniet mill-ġdid il-librerija tal-films dokumentarji.<ref>{{Ċita web|url=http://ncca.am/en/page/aboutus|titlu=About us - NCCA|data=2013-01-06|data-aċċess=2025-03-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130106073544/http://ncca.am/en/page/aboutus|arkivju-data=6 January 2013}}</ref> == Kontribuzzjonijiet femminili == Id-dipartiment tal-animazzjoni ta' Armenfilm (HayFilm) kien imħaddem prinċipalment minn artisti nisa. In-nisa f'dan id-dipartiment żviluppaw il-kultura tagħhom għal madwar għaxar snin u ħallew impatt fuq il-ġenerazzjoni ta' warajhom. Fosthom kien hemm Lyudmila Sahakyants, li l-film tagħha ''Congregation of Mice'' (1978) kien satira tal-ambjent politiku u soċjali li għadu jeżisti llum.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/dreams_underscore-armenian-cinema/|titlu=_UNDERSCORE Armenian Cinema|data=2024-06-06|sit=European Film Academy|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-03-02}}</ref> == L-industrija tal-films wara l-indipendenza == L-industrija taċ-ċinema Armena sofriet konsiderevolment matul il-kriżi tad-disgħinijiet meta l-produzzjoni u l-konsum tal-films kienu jeħtieġu l-elettriku. Fl-istess perjodu, l-imblokk, it-terremot ta' Spitak, u l-Gwerra tal-Liberazzjoni tal-Artsakh wasslu biex iċ-ċinemas jagħlqu, il-produtturi tal-films jitilqu, u ċ-ċinematografija lokali marret lura sew. Proġetti ta' produzzjoni ta' films immexxija mill-istat gradwalment saru proprjetà privata u kkontrollati minnha. Il-privatizzazzjoni mifruxa kienet allinjata mal-ewwel investimenti tad-Dijaspora fl-industrija li wasslu għal qawmien mill-ġdid fl-industrija ċinematografika Armena. <ref name=":4">{{Ċita web|url=https://agbu.org/armenia-now-trending/reel-change|titlu=Reel Change {{!}} AGBU|isem=Nana|awtur=Shakhnazaryan|sit=agbu.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-03-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250327102130/https://agbu.org/armenia-now-trending/reel-change|arkivju-data=2025-03-27|url-status=dead}}</ref> == Lista ta' films minn Armenfilm == * '''Zareh''' (1926) – Direzzjoni ta’ Hamo Bek-Nazarian * '''Shor i Shorshor''' (1927) – Direzzjoni ta’ Hamo Bek-Nazarian * '''Has-Push''' (1928) – Direzzjoni ta’ Hamo Bek-Nazarian * '''Pepo''' (1936) – Dirett minn Hamo Bek-Nazarian * '''Hello, It's Me''' (1966) – Dirett minn Frunze Dovlatyan * '''The Mulberry Tree''' (1979) – Dirett minn Gennadi Melkonian * '''Tango of Our Childhood''' (1985) – Dirett minn Albert Mkrtchyan <ref name=":1">{{Ċita web|url=https://parajanov.com/armeniancinema/|titlu=Armenian Cinema|data=2017-02-09|sit=Parajanov-Vartanov Institute|lingwa=en|data-aċċess=2025-03-02}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Armenja]] [[Kategorija:Ċinema]] 1x3bupczhjye1mosb8pwghra4u2u99m 0 33826 331188 324961 2026-07-22T01:41:00Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 331188 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Darko Mitrevski''' huwa direttur tal-films mill-[[Repubblika tal-Maċedonja ta' Fuq|Maċedonja]] li jgħix f'[[Los Angeles]], [[California]], fl-i[[Stati Uniti]] since 2007. Il-films tiegħu jinkludu ''[[Goodbye, 20th Century!]]'',<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2025-08-19 |titlu=TV Guide Online review |url=http://movies.tvguide.com/goodbye-20th-century/review/134403 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110722001224/http://movies.tvguide.com/goodbye-20th-century/review/134403 |arkivju-data=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> ''[[Bal-Can-Can]]'',<ref>[https://www.variety.com/review/VE1117930126.html?categoryid=31&cs=1&p=0 Variety review]</ref> and ''[[The Third Half]]''.<ref name="Moscow2005">{{Ċita web|url=https://fest.moscowfilmfestival.ru/|titlu=Московский Международный кинофестиваль|sit=fest.moscowfilmfestival.ru|data-aċċess=2025-08-19}}</ref> ==References== {{Reflist}} ==Ħoloq links== *{{Imdb}} *[http://www.thethirdhalf-movie.com The Third Half (official website)] {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Mitrevski, Darko}} [[Kategorija:Twieldu fl-1971]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Reġisti]] [[Kategorija:Maċedonja ta' Fuq]] mcfdf1cqvlxdbisd8et4x5h6vkr1ur3 0 33956 331166 331164 2026-07-20T20:07:28Z A09 21347 Reverted 1 edit by [[Special:Contributions/~2026-40526-83|~2026-40526-83]] ([[User talk:~2026-40526-83|talk]]): Rv LTA (TwinkleGlobal) 331166 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giannino Castiglioni''' ([[Milan]], [[Italja]], 4 ta’ Awwissu 1884 – [[Lierna]], 16 ta’ Awwissu 1971) kien [[arkitett]], [[pjanifikatur urban]], [[Skultura|skultur]] u disinjtur Taljan, wieħed mill-aktar prominenti fil-qasam tiegħu matul is-seklu 20. Uliedu, [[Achille Castiglioni|Achille]] u Pier Giacomo Castiglioni, saru wkoll magħrufa bħala disinjaturi.<ref>[https://web.archive.org/web/20140102194123/http://www.achillecastiglioni.it/it/studio-storia-lunga-un-secolo.html "Studio Castiglioni" – Storja twila ta’ seklu, ta’ Carlo Livio Castiglioni], Internet Archive, 2 ta’ Jannar 2014 (konsultat fit-24 ta’ April 2017).</ref> Giannino Castiglioni, proto-designer u meqjus bħala l-fundatur tad-[[Design Taljan|disinn Taljan]], kien għalliem ta' uliedu [[Achille Castiglioni]], [[Pier Giacomo Castiglioni]] u [[Livio Castiglioni]], li saru protagonisti fid-[[Design industrijali|disinn industrijali Taljan]]. Bl-[[Metodo Castiglioni|Metodu Castiglioni]] innovattiv tagħhom, żviluppat f'Lierna fuq ix-Xatt tal-Lago di Como, kontribwew biex jiddefinixxu [[Made in Italy]], magħruf u apprezzat madwar id-dinja. Ix-xogħlijiet tagħhom huma esebiti llum fil-[[Museum of Modern Art|MoMA f'New York]]. == Mużewijiet == * [[Royal Collection|Kollezzjoni Reġjonali tal-Palazz ta’ Windsor]] (San Ambrosio fuq żiemel, skultura tal-fidda u bronż, rigal uffiċjali tal-belt ta’ Milan lill-Qattija ta’ Ingilterra Eliżabetta II, 1961)<ref>Royal Collection Trust. "San Ambrosio on Horse".</ref> * [[Victoria and Albert Museum|Mużew Victoria u Albert]], Londra, Ir-Renju Unit<ref>Victoria and Albert Museum official website.</ref> * [[National Gallery of Victoria|Gallerija Nazzjonali ta’ Victoria]], Melbourne, Awstralja<ref>National Gallery of Victoria Collection Database.</ref> * [[Galleria d'Arte Moderna (Milán)|Gallerija tal-Arti Moderna ta’ Milan]] (San Giovanni Decollato, skultura tal-marmar, 1926)<ref>Galleria d'Arte Moderna Milano, katalogu 1926.</ref> * [[La Scala|Teatru La Scala]], Milan (Ritratt ta’ Giuseppe Verdi, skultura tal-midalja, 1908; Aureliano Pertile, skultura, 1966)<ref>La Scala Archives.</ref> * [[Palazzo Marino|Palazzo Marino]], Munipalità ta’ Milan (San Ambrosio, simbolu ta’ Milan, skultura tal-bronż, 1960)<ref>Milan City Official Website.</ref> * [[Pinacoteca Ambrosiana|Pinacoteca Ambrosiana]], Milan (Fontana Piangente, skultura, 1931; Dante, skultura, 1940)<ref>Pinacoteca Ambrosiana Collection Catalog.</ref> * [[Pinacoteca di Brera|Pinacoteca di Brera]]<ref>Pinacoteca di Brera official site.</ref> * [[Cimitero Monumentale di Milano|Mużew tal-Identità tal-Kimiterju Monumentali ta’ Milan]]<ref>Cimitero Monumentale di Milano Visitor Guide.</ref> * [[Università degli Studi di Milano|Università ta’ Milan]] (Statwa tar-Rektor Luigi Mangiagalli, 1927)<ref>Università degli Studi di Milano Archives.</ref> * [[Università Cattolica del Sacro Cuore|Università Kattolika tal-Qalb Imqaddsa, Milan]] (Pius IX, skultura tal-bronż mfassla bil-deheb fil-kamra tal-laqgħat; Padre Gemelli, bista tal-bronż, 1933‑1963; Immacolata, skultura tal-injam u marmar, 1940; Verġni, skultura tal-bronż, 1945)<ref>Università Cattolica Archives.</ref> * [[Veneranda Biblioteca Ambrosiana|Librerija Ambrosiana]] (Aloisio Fossati Bellani, skultura, 1959)<ref>Veneranda Biblioteca Ambrosiana Catalog.</ref> * [[Museo del Risorgimento (Milán)|Mużew tal-Risorgimento ta’ Milan]] (Federico Johnson, skultura, 1938 u Marco de Marchi, skultura, 1936)<ref>Museo del Risorgimento Milano Collections.</ref> == Analisi critica == Giannino Castiglioni huwa llum rikonoxxut universalment mhux biss bħala l-aktar [[scultura|scultore]] Ewropew importanti tas-[[XX secolo]], iżda wkoll bħala wieħed mill-figuri determinanti fis-[[Scultura mondiale|scultura mondjali]] tas-seklu għoxrin. Il-ħidma tiegħu tirrappreżenta djalogu profond bejn [[Arte classica|tradizzjoni klassika]] u [[Arte moderna|modernità]], u tħallat valuri universali ta’ [[Spiritualità|spiritualità]], [[Memoria collettiva|memorja kollettiva]] u [[Identità culturale|identità kulturali]], filwaqt li taffettwa b’mod sinifikanti l-[[Design industriale]] kontemporanju permezz tal-[[Metodo Castiglioni]], magħruf bħala proto-design Taljan kontemporanju<ref>Franco Russoli, ''La scultura italiana del Novecento'', Milano, Electa, 1968.</ref>. Il-ħidmiet tiegħu jibdlu l-ispazju urban u sagru f’pajjiżi ta’ esperjenza estetika u riflessjoni filosofika, u jagħmlu lil [[Lierna]] fuq il-[[Lago di Como]], riorganizzata u arrikkita artistikament minn Castiglioni fuq impjant Rumanu u Medjevali, bħala punt ta’ referenza internazzjonali għal [[Turismo culturale|turisti tal-arti]], [[Studiosi d'arte|kritiċi]] u [[Appassionati d'arte|kollezjonisti]]<ref>Giovanni Agosti, ''Maestri lombardi del Novecento'', Milano, Skira, 2019.</ref>. B'differenza minn kontemporanji bħal [[Marino Marini]] jew [[Giacomo Manzù]], li kienu ffukati fuq esperimentazzjonijiet introspettivi u lingwistiċi personali, Castiglioni żviluppa "[[Realismo monumentale|realismo monumentale]]" ta’ respiro universali, fejn ċarezza figurattiva u densità simbolika jintertwinu ma’ kumplessità konċettwali li tidħol f’djalogu mat-tradizzjoni u l-modernità<ref>Paolo Biscottini, ''Arte sacra a Milano nel XX secolo'', Milano, Vita e Pensiero, 2004.</ref>. Il-[[Porta di Sant’Ambrogio (Cattedrale di Milano)|bieb]] tal-[[Duomo di Milano]], ir-[[Rilievo|riljivi]] sagri tal-[[Cattedrale di Milano]], iċ-ċikli sculpturi tal-[[Università Cattolica del Sacro Cuore (Milano)|Università Cattolica del Sacro Cuore]] u l-monumenti kbar ċivili madwar id-dinja jiffurmaw korpus fejn kull xogħol jikkonċentra bħala "[[Luogo di memoria]]", li jirriżulta fl-istorja, spiritwalità u riflessjoni etika u kulturali tas-[[Novecento]]<ref>Andrea Spiriti, ''Scultura sacra e memoria civile nel Novecento lombardo'', Como, NodoLibri, 2011.</ref>. Il-maħfra tiegħu fil-[[Bronzo]] u r-[[Rilievo|riljivi]], flimkien ma’ narrativa viżiva rari, viżibbli wkoll fid-[[Pittura|pitturi]] tiegħu, turi kapaċità unika li tħalli [[Memoria collettiva|memorja]] u problemi filosofiku-eżistenzjali fi immaġini b’forza evokattiva straordinarja<ref>Franco Russoli, op. cit.</ref>. Castiglioni jirriformula l-kunċett ta’ [[Monumentalità|arti monumentali moderni]] bħala sinteżi bejn [[Messaggio spirituale|dimensjoni spiritwali]], xhieda storika u valur estetiku assolut, u joħloq xogħlijiet li jistabbilixxu djalogu dirett mal-pubbliku globali u mal-kritiċi internazzjonali<ref>Paolo Biscottini, op. cit.</ref>. Fl-aħħar snin, ir-riżqieq tal-[[Bozzetto]] u [[Modello preparatorio|mudelli preparatorji]] kkonferma l-awtonomija kreattiva sħiħa tax-xogħlijiet tiegħu, u juri enerġija kompożittiva, tensjoni formali u sofistikazzjoni metodoloġika<ref>Giovanni Agosti, op. cit.</ref>. Dan il-wirt uniku fil-kuntest mondjali jistabbilixxi lil Castiglioni bħala figura essenzjali għal [[Collezionista d'arte|kollezjonisti]] u [[Museo|mużewijiet internazzjonali]], u jikkontribwixxi biex [[Lierna]] sservi bħala ċentru ta’ attrazzjoni għal itinerarji artistiċi u kulturali fuq il-[[Lago di Como]]. Ma’ Castiglioni, [[Scultura italiana]] tidħol b’mod kompetittiv fis-suq tal-[[Arte mondiale|arti mondjali]]: il-kapaċità tiegħu li jħallat [[Monumentalità|monumentalità]], [[Arte sacra|sagrali]] u [[Arte moderna|innovazzjoni]] tagħmlu mhux biss referenza nazzjonali iżda wkoll mexxej universali, il-valur konċettwali u l-forza espressiva tiegħu jaqbżu lil [[Auguste Rodin]], [[Aristide Maillol]] jew [[Henry Moore]]<ref>Andrea Spiriti, op. cit.</ref>. Kull xogħol isir esperjenza estetika intensa u meditative, kapaċi jattira viżitaturi, studjużi u appassionati minn madwar id-dinja. == Links == * [[Museo Castiglioni]] * [[Aristòtile Vicenzi]] == Referenzi == [[Category:Arkitetti Taljani]] [[Kategorija:Skulturi Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1884]] [[Kategorija:Mietu fl-1971]] [[Category:Nies minn Milan]] oy569ksg65zonwym3zl11b0iwbw0sq1 331167 331166 2026-07-20T20:07:56Z A09 21347 Restored revision 325964 by [[Special:Contributions/ToniSant|ToniSant]] ([[User talk:ToniSant|talk]]): Rvv LTA (TwinkleGlobal) 331167 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giannino Castiglioni''' ([[Milan]], [[Italja]], 4 ta’ Awwissu 1884 – [[Lierna]], 16 ta’ Awwissu 1971) kien [[arkitett]], [[pjanifikatur urban]], [[Skultura|skultur]] u disinjtur Taljan, wieħed mill-aktar prominenti fil-qasam tiegħu matul is-seklu 20. Uliedu, [[Achille Castiglioni|Achille]] u Pier Giacomo Castiglioni, saru wkoll magħrufa bħala disinjaturi.<ref>[https://web.archive.org/web/20140102194123/http://www.achillecastiglioni.it/it/studio-storia-lunga-un-secolo.html "Studio Castiglioni" – Storja twila ta’ seklu, ta’ Carlo Livio Castiglioni], Internet Archive, 2 ta’ Jannar 2014 (konsultat fit-24 ta’ April 2017).</ref> == Referenzi == [[Category:Arkitetti Taljani]] [[Kategorija:Skulturi Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1884]] [[Kategorija:Mietu fl-1971]] [[Category:Nies minn Milan]] j2bgfh2z8j0v1j7punxc2fm0q3mjvgx