Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 945 333039 330931 2026-10-23T23:37:36Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333039 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika Taljana<br />''Repubblica Italiana'' |isem_komuni = Italja |stampa_bandiera = Flag of Italy.svg |stampa_emblema = Italy-Emblem.svg |stampa_mappa = EU-Italy.svg |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni tal-Italja (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Italja |ħolqa_emblema = Emblema tal-Italja |ħolqa_demografija = Demografija Italja |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali = ''[[Il Canto degli italiani|Il Canto degli Italiani]]''</small><br /><center>[[Stampa:Inno di Mameli instrumental.ogg|The national anthem of Italy]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Taljana|Taljan]] |gruppi_etniċi = ara [[#Demografija|Demografija]] |kapitali = [[Ruma]] |latd=41 |latm=54 |latNS=N |lonġd=12 |lonġm=29 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Ruma]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari unitarja]] |titlu_kap1 = [[President tal-Italja|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tal-Italja|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Sergio Mattarella]] |isem_kap2 = [[Giorgia Meloni]] |data_sħubija_UE = 25 ta' Marzu, 1957² |poż_erja = 71 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 301,338 |erja_mi_kw = 116,346 |perċentwal_ilma = 1.24 |ċensiment_popolazzjoni = 58,947,905 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2024 |poż_ċensiment_popolazzjoni = 25 |densità_popolazzjoni_km2 = 195.7 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 506.9 |poż_densità_popolazzjoni = 71 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2010 |PGD_PSX = $1.828 triljun<ref name=autogenerated1 >{{Ċita web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=136&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr1.x=27&pr1.y=19|titlu=International Monetary Fund: Italy}}</ref> |poż_PGD_PSX = 10 |PGD_PSX_per_capita = $30,165<ref name=autogenerated1 /> |poż_PGD_PSX_per_capita = 30 |sena_IŻU = 2011 |IŻU = |poż_IŻU = |kategorija_IŻU = |tip_sovranità = [[Formazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = Unifikazzjoni |data_stabbilit1 = 17 ta' Marzu, 1861 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])¹ |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.it]]³ |kodiċi_telefoniku = 39 |sena_PGD_nominali = 2011 |PGD_nominali = $2.245 triljun<ref name=autogenerated1 /> |poż_PGD_nominali = 8 |PGD_nominali_per_capita = $37,046<ref name=autogenerated1 /> |poż_PGD_nominali_per_capita = 24 |noti = ¹ Qabel l-1999: [[Lira Taljana]]<br />²Membru fundatur.³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]] |leġislatura=[[Parlament tar-Repubblika Taljana]]}} L-'''Italja''', uffiċjalment magħrufa bħala r-Repubblika Taljana, hija pajjiż li jinsab fin-Nofsinhar tal-[[Ewropa]]. Il-fruntiera tal-Italja tmiss ma' fruntieri ta' pajjiżi Ewropej oħra, ngħidu aħna bħal [[Franza]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Awstrija]], u s-[[Slovenja]] tul l-Alpi li jservu ta' fruntiera naturali. In-Nofsinhar ta' dan il-pajjiż ġej fil-forma ta' [[peniżola]], dan għax din il-parti hija mdawra mill-[[Baħar Mediterran]]. F'din il-parti tal-Italja wieħed jista' faċilment jilloka l-gżira maġġuri ta' [[Sqallija]], il-gżira ta' [[Sardinja]] u l-izgħar stati indipendenti li huma fi ħdan ir-reġjun Taljan, li huma [[San Marino]] u l-belt tal-[[Vatikan]]. It-territorju Taljan ikopri xi 301,338 kilometru kwadru u huwa influwenzat direttament minn klima moderata u staġjonali. B'60.8 miljun abitant, l-Italja hija l-ħames l-iktar pajjiż ippopolat fl-Ewropa u għandha t-titlu tat-23 l-iktar pajjiż b'densità għolja fid-dinja. [[Ruma]] hija l-ikbar belt u l-[[belt kapitali]] tal-Italja. == Storja == [[Stampa:San Gimignano 05.jpg|thumb|left|Torrijiet ta' San Gimignano fit-Toskana]] [[Stampa:William Callow, Corso Sant' Anastasia with the Palazzo Maffei in Verona, 1855, NGA 163356.jpg|thumb|left|Triq Verona f'nofs is-seklu 19]] Qabel l-1861, l-Italja ma kinitx [[stat]] unit. It-territorju kien magħmul minn grupp ta' stati indipendenti, li kienu kkmandati minn pajjiżi oħra (bħall-[[Awstrija]], [[Franza]] u [[Spanja]]). F'nofs is-seklu 19, il-[[Konti ta' Cavour]] kien il-Kap tal-Gvern tal-"Istat ta' Sardinja". Dan ipperswada lill-Awstrijaċi li kienu qegħdin jgħixu fil-[[Lombardia]] u fil-[[Veneto]] biex joħolqu l-istat tat-Tramuntana tal-Italja. Imbagħad stati oħra mill-Italja ċentrali u tan-Nofsinhar issieħbu mal-[[Piemonte]] sabiex ikun jista' jinħoloq stat akbar. Fl-1860, [[Giuseppe Garibaldi]] rnexxielu jirbaħ il-gżira ta' Sqallija u wara ħafna ġiri madwar l-Ewropa, fl-1861, Garabaldi ħoloq ir-[[Renju tal-Italja]].<ref name="Encarta">{{Ċita web|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555207/Italy.html|titlu=MSN Learning & Research - Italy|data=2003-12-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20031203115355/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555207/Italy.html|arkivju-data=2003-12-03|url-status=dead}}</ref> [[Vittorio Emanuele II]] sar ir-re tar-renju l-ġdid. Fl-1861, il-[[Lazio]] u l-Veneto kienu għadhom mhux parti mill-Italja, għaliex kienu meqjusin bħala l-proprjetà tal-[[Papa]] li kien qiegħed jipproteġi lill-Awstrija bit-tarka tal-[[Kristjaneżmu]] għaliex il-Papa ma riedx ikun kompliċi fil-kunflitt li kellu jseħħ bejn dawn il-pajjiżi Nsara, jiġifieri l-Italja u l-Awstrija. Il-Veneto sar parti mill-Italja fl-1866, eżattament wara gwerra qalila kontra l-imperu Awstrijak. Is-suldati Taljani ħadu l-Lazio fl-1870 mingħand il-[[Papa]]. Issa l-Italja kienet verament magħquda, u dan ma setax ikun possibbli li kieku ma kienx għal dawk il-bosta personaġġi li ħadu sehem f'din il-battalja għall-unità tal-Italja taħt l-istat ta' Piemonte. L-Italja ħadet sehem f[[l-Ewwel Gwerra Dinjija]] bħala alleata tal-Gran Brittanja, Franza, u r-[[Russja]] kontra l-[[Poteri Ċentrali]]. Kważi l-ġlied kollu tal-Italja kien fuq il-fruntiera tal-Lvant, ħdejn l-Awstrija. Wara t-telfa ta' [[Caporetto]], it-Taljani ħasbu li tilfu l-gwerra. Iżda, fl-1918, il-Poteri Ċentrali ċedew u l-Italja kisbet ir-reġjun ta' ''Venezia Tridentina'' (Trentino u Alto Adige), li qabel kien tal-Awstrija. Fl-1922, kien hemm gvern ġdid Taljan taħt [[Benito Mussolini]], il-mexxej tal-[[Faxxiżmu]] fl-Italja. Dan sar Kap tal-Gvern u [[dittatur]], u sejjaħ lilu nnifsu "duce" - li tfisser "mexxej" bit-[[lingwa Taljana|Taljan]]. Sar ħabib tad-dittatur Ġermaniż [[Adolf Hitler]], u daħal miegħu fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]]. Italja daħlet fil-gwerra fl-1940 bħala alleata tal-[[Ġermanja]] u l-[[Ġappun]] kontra Franza, il-Gran Brittanja, u r-Russja. Matul il-gwerra, l-Italja kkontrollat l-parti l-kbira tal-Baħar Mediterran. Fil-25 ta' Lulju 1943, Mussolini tneħħa mill-Kunsill il-Kbir tal-Faxxiżmu, u fit-8 ta' Settembru 1943, [[Badoglio]] ddikjara li l-gwerra tal-Italja bħala alleata tal-Ġermanja kienet intemmet. L-Italja bdiet tiġġieled mal-alleati, li kienu Franza u r-Renju Unit, iżda s-suldati Taljani ma kinux jafu fuq min jisparaw. Fit-Tramuntana tal-Italja twaqqaf moviment jismu Resistenza biex jiġġieled kontra l-invażuri Ġermaniżi. Mussolini pprova jwaqqaf stat ieħor faxxista fit-Tramuntana tal-Italja, ir-Repubblika ta' [[Salò]], imma dan falla. Fil-25 ta' April 25 1945, l-Italja saret ħielsa. L-istat sar repubblika fit-2 ta' Ġunju 1946, u għall-ewwel darba n-nisa setgħu jivvutaw. Il-poplu Taljan temm id-dinastija ta' [[Savoia]] u adotta gvern repubblikan. [[Stampa:Map Region of Piemonte.svg|thumb|Ir-reġjun ta' Piemonte]] [[Stampa:Lodner von der Kleinweißen gesehen - HPIM3962.jpg|thumb|left|100px|Blat Alpini tal-Lvant]] [[Stampa:Val dUltimo - Ultental (4724017376).jpg|thumb|left|100px|Wied Ulten]] [[Stampa:HochgallFromN.JPG|left|100px|Hochgall fil-Grupp Rieserferner]] [[Stampa:Santa Crusc da Pescol.jpg|thumb|left|100px|Val Badia, ħdejn il-belt ta' Badia]] [[Stampa:Pragser Wildsee Seekofel von Bucht.jpg|thumb|left|100px|Lag Braie jew Pragser Wildsee]] [[Stampa:Latemarspitze Karersee.JPG|thumb|left|100px|Grupp ta 'siġar taż-żnuber u l-arżnu fil-foresta ta' Latemar]] Fi Frar 1947, l-Italja ffirmat trattat ta' paċi mal-alleati u tilfet il-kolonji kollha u xi żoni territorjali ([[Istria]] u partijiet mid-Dalmazja). L-Italja ssieħbet fin-[[NATO]] u l-Komunità Ewropea (bħala membru fundatur), u saret waħda mill-akbar ekonomiji industrijali fid-dinja. == Ġeografija == L-Italja hija peniżola, fis-sens li hija mdawra mill-baħar min-naħat kollha minbarra waħda (tat-Tramuntana tagħha). It-Tramuntana tal-Italja hija separata minn Franza, l-Iżvizzera, u l-Awstrija bil-katina ta' muntanji tal-[[Alpi]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090717215119/http://www.blurtit.com/q714533.html] ''Alps are the border between Italy and other countries''</ref> [[Mont Blanc]] (''Monte Bianco'' bit-Taljan jew ''il-Muntanja l-Bajda'' bil-Malti), l-ogħla muntanja fl-Ewropa tal-Punent hija parti minn din il-katina.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1940971.stm] ippubblikata minn BBC News</ref> Il-tieni katina ta' muntanji importanti fl-Italja hi dik tal-[[Appennini]] li huma fl-Italja ċentrali u tan-Nofsinhar. Il-belt kapitali tal-Italja hija [[Ruma]]. Fost il-bliet importanti l-oħra fl-Italja insibu Torino, [[Firenze]], [[Napli]], u [[Venezja]]. Il-pajjiż għandu numru ta' gżejjer, l-akbar huma [[Sqallija]] u [[Sardinja]],<ref name="Encarta" /><ref>[http://www.worldislandinfo.com/LARGESTV1.html] ''Biggest Islands in the World''</ref> li jintlaħqu bil-vapur jew bl-[[ajruplan]].<ref name=Encarta /> Ix-xmara [[Po]] hija meqjusa bħala l-itwal xmara fl-Italja.<ref>[http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6/index.html] ''National Geographic'', Eria Zwingle</ref> Ix-xmara [[Tevere]] tgħaddi minn ġol-belt ta' Ruma. It-Tramuntana tal-Italja għandha wħud mill-akbar lagi fil-pajjiż, bħal-[[Lag ta' Garda]], il-[[Lag ta' Como]], il-[[Lag Maggiore]] u l-[[Lag Iseo]].<ref>[http://www.guardian.co.uk/travel/2005/mar/19/italy.guardiansaturdaytravelsection]''The Guardian'' 19 ta' Marzu 2005, The lake show, Philip Watson</ref> Billi hija mdawra bil-baħar, l-Italja għandha kosta twila ħafna kilometri, li tattira lit-[[turiżmu|turisti]] minn madwar id-dinja kollha.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3896487.stm] BBC News</ref> It-turisti jmorru l-Italja wkoll biex jaraw il-ħafna postijiet storiċi.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2496923.stm] BBC News</ref> Hemm żewġ pajjiżi żgħar ħafna ġewwa l-Italja. Dawn huma [[San Marino]], li hija mdawra mit-Tramuntana tal-Italja, u l-[[Vatikan]], li jinsab ġewwa l-belt kapitali ta' Ruma. Total tal-fruntieri tal-Italja: 1,836.4 km, pajjiżi tal-fruntiera (6): Awstrija 404 km; Franza 476 km; Santa Sede (Belt tal-Vatikan) 3.4 km; San Marino 37 km; Slovenja 218 km; Isvizzera 698 km. == Nies u kultura == [[Stampa:Isola del Liri. Panorama.jpg|[[Isola del Liri]], [[Wied il-Latini]]|daqsminuri|300px]]Il-[[popolazzjoni]] tal-Italja tammonta għal ftit aktar minn sittin miljun ruħ.<ref>[https://web.archive.org/web/20090703210407/http://flagcounter.com/factbook/it] ''Flag Counter: Italy''</ref> Madwar 2.7 miljun ruħ minnhom jgħixu f'Ruma<ref>[http://www.routard.com/guide/rome/1823/carte_d_identite.htm] ''Rome's Population''</ref> u 1.3 miljun ruħ jgħixu f'[[Milan]].<ref>[http://www.aboutmilan.com/the-city-of-milan.html] ''Milan's Population''</ref> Wieħed jista' jqis lill-Italja bħala kompletament Kattolika Kristjana infatti ftit huma dawk in-nies li għandhom twemmin ta' natura differenti. L-ilsien uffiċjali tal-Italja huwa t-Taljan però f'xi żoni żgħar wieħed jista' saħansitra jisma' l-Ġermaniż, is-Sloven jew il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]. Xi nies jitkellmu wkoll lingwi bħall-Isqalli u s-Sardu, li huma simili ħafna għat-Taljan, allura jistgħu jitqiesu bħala żewġ [[Djalett|djaletti]] li ġew mnissla mill-ilsien Taljan. Il-poplu Taljan hu parzjalment imnissel mir-[[Imperu Ruman|Rumani]] antiki. L-Italja għandha l-aktar [[Sit ta’ Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] minn kull nazzjon ieħor fid-dinja flimkien maċ-[[Ċina]].<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/] ''List of UNESCO World Heritage''</ref> Dawn is-siti huma kulturalment importanti u ta' valur universali straordinarju skont il-[[UNESCO]]. Madwar 60 % tax-xogħlijiet ta[[L-Arti|l-arti]] tad-dinja kollha jinsabu fl-Italja. L-Italja hija wkoll produttur kbir tal-[[inbid]]. Fl-2005 ipproduċiet aktar minn ħames miljun tunnellata metrika.<ref>[http://www.reference.com/browse/wiki/Wine_production_by_country] ''Countries by wine Production''</ref> == Ekonomija u trasport == L-Italja għandha sistema moderna ta' għajnuna soċjali. Is-suq tax-xogħol huwa relattivament b'saħħtu, b'ħafna barranin, speċjalment mir-[[Rumanija]], jaħdmu fl-Italja fejn il-pagi huma ħafna ogħla. Iżda seta' kien hemm ħafna iktar ħaddiema fis-suq billi l-irġiel u n-nisa jirtiraw fl-età ta' 57 sena. Ir-rata tal-qgħad hija relattivament għolja, 8,2 %.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-02-15 |titlu=Archive copy |url=http://www.pensionfundsonline.co.uk/113/country-profiles/italy/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111118060920/http://www.pensionfundsonline.co.uk/113/country-profiles/italy/ |arkivju-data=2011-11-18 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=136&s=LUR&grp=0&a=&pr.x=16&pr.y=16]</ref> Is-soċjetà moderna tal-Italja hija mibnija fuq is-self u issa l-pajjiż għandu dejn katastrofiku ta' 120 % tal-PDG totali tal-pajjiż.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/debate/article-2058965/Italy-debt-crisis-Rome-burns-Euroland-bridges.html]</ref> In-network ferrovjarju ​​fl-Italja jammonta għal 16,627 kilometru (10,331 mil), is-17 l-itwal fid-dinja. Il-ferroviji li huma ta' veloċità għolja jinkludu l-ferroviji tal-klassi ETR li jivvjaġġaw bit-300 kilometru fis-siegħa. [[Stampa:Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg|thumb|Il-President tar-Repubblika tal-Italja Sergio Mattarella]] == Politika == Il-Kap tal-Istat huwa [[Sergio Mattarella]], li l-kompitu tiegħu beda fit-3 ta' Frar 2015 u jintemm fl-2022 (il-President tar-Repubblika jibqa' għal seba' snin). Mattarella huwa t-tnax-il President tar-Repubblika Taljana u kien preċedut minn [[Giorgio Napolitano]]. L-ewwel president kien [[Enrico De Nicola]] u llum il-ġurnata l-Kap tal-Gvern huwa [[Mario Draghi]]. L-Italja kienet waħda mill-ewwel membri tal-[[Unjoni Ewropea]] u fl-2002, flimkien ma' ħdax-il pajjiż Ewropew ieħor bidlet il-munita tagħha u bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita uffiċjali tagħha. Qabel kienet tintuża l-[[lira Taljana]], li kienet bdiet tintuża fl-1861. == Reliġjon == [[Stampa:San Luigi dei Francesi - facciata.jpg|thumb|left|Il-Knisja ta' San Louis tal-Franċiż (Taljan, San Luigi dei Francesi) hija waħda mill-knejjes f'[[Ruma]] (l-Italja). Hija tinsab fil-pjazza bl-istess isem, mhux 'il bogħod minn Piazza Navona.]] [[Stampa:San Luigi dei Francesi (Rome) - Interior.jpg|thumb|Il-Knisja ta' San Louis tal-Franċiż (Taljan, San Luigi dei Francesi) hija waħda mill-knejjes f'[[Ruma]] (l-Italja). Hija tinsab fil-pjazza bl-istess isem, mhux 'il bogħod minn Piazza Navona.]] [[Stampa:Altar of St Louis in the Church of St. Louis of France.jpg|thumb|left|Artal ta' San Louis fil-Knisja ta' San Louis tal-Franċiż ([[Ruma]]), Plautilla Bricci, 1664]] [[Stampa:Pantheon Rom 1 cropped.jpg|thumb|Mibnija fl-126 bħala l-Panteon ta' Agreipa Sa mis-seklu 7 ilha tintuża bħala knisja, bħalissa tirċievi l-isem ta' Bażilika ta' Santa Marija u l-Martri, iżda hija magħrufa informalment bħala Santa Marija Rotunda. Il-pjazza ta' quddiem il-Panteon tissejjaħ piazza della Rotonda u tagħti isimha lil distrett tal-belt.]] {{bar box |title=Reliġjożità fl-Italja |titlebar=#ddd |left1=reliġjon |right1=perċentaġġ |float=right |bars= {{bar percent|Insara|blue|90}} {{bar percent|Bla reliġjon|gray|7}} {{bar percent|Misilmin|green|2}} {{bar percent|Oħrajn|purple|1}} }} Ħafna nies fl-Italja huma [[Knisja Kattolika|Kattoliċi]], iżda l-Knisja Kattolika ma għadhiex uffiċjalment ir-[[reliġjon]] tal-istat. 87.8 % tal-poplu jgħidu li huma Kattoliċi<ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/01_Gennaio/17/cattolici.shtml] Corriere della Sera</ref> filwaqt li madwar terz biss jgħidu li huma membri attivi (36.8 %). Hemm ukoll gruppi ta' Kristjani oħra fl-Italja: aktar minn 700,000 huma [[Knisja Ortodossa tal-Lvant|Insara Ortodossi tal-Lvant]]. 180,000 minnhom jappartjenu għall-Knisja Ortodossa Griega.<ref>[http://www.ortodossia.it/The%20Holy%20Orthodox%20Archdiocese%20of%20Italy%20ed%20Malta.htm] Il-Knisja Ortodossa tal-Italja u Malta</ref> 550,000 huma [[Pentekostaliżmu|Pentekostali]] u [[Evangelikaliżmu|Evangelikali]] (0.8 %), 236,000 [[Xhieda ta' Jehovah]] (0.4 %)<ref>[http://www.cesnur.org/religioni_italia/t/testimoni_geova_02.htm] Center for Studies on New Religions</ref>, 30,000 [[Waldensjani]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160412175255/http://www.chiesavaldese.org/pages/storia/dove_viviamo.php] Il-Knisja Evanġelika Waldensjana</ref>, 25,000 [[Knisjs Nisranija avventista tas-seba' jum|Avventisti]], 22,000 [[Mormoni]], 20,000 [[Battisti]], sebat elef [[Luterani]], erbat elef [[Metodisti]].<ref>[https://web.archive.org/web/20080709033652/http://www.oikoumene.org/en/member-churches/regions/europe/italy/evangelical-methodist-church-in-italy.html] World Council of Churches</ref> L-eqdem minoranza reliġjuża fil-pajjiżl hija l-komunità [[Ġudaiżmu|Lhudija]]. Għandha madwar 45,000 ruħ u ma għadhiex l-akbar grupp mhux Nisrani. Hemm madwar 825,000 [[Iżlam|Musulman]] li jgħixu fl-Italja, u ħafna minnhom huma emigranti (1.4 % tal-popolazzjoni totali) u 50,000 biss huma ċittadini Taljani.<ref>[https://web.archive.org/web/20080516024545/http://www.fco.gov.uk/en/about-the-fco/country-profiles/europe/italy] UK Foreign and Commonwealth Office</ref> Barra minn hekk, hemm xi ħamsin elf [[Buddiżmu|Buddist]] kif ukoll 70,000 [[Induiżmu|Indù]] fl-Italja. == Reġjuni == L-Italja hija maqsuma f'għoxrin reġjun (''Regione'' bit-Taljan) u kull reġjun huwa maqsum f'provinċji. Mill-għoxrin reġjun differenti, ħamsa minnhom għandhom status speċjali u huma msejħa ''awtonomi''. Dan ifisser li dawn jistgħu jagħmlu ċerti liġijiet lokali aktar faċilment. Dawn ir-reġjuni huma mmarkati b'[[asterisk]] (*) hawn taħt. [[Stampa:Gondola-Venice-Italy.jpg|thumb|Venezja]] {| class="wikitable sortable" border="1" |- !width="120px"| Reġjun !width="80px"| Belt Kapitali !width="90px"| Erja (km²) !width="80px"| Popolazzjoni |- | [[Abruzzo]] | [[L'Aquila]] | style="text-align:right"|{{nts|10794}} | style="text-align:right"|{{nts|1324000}} |- | [[Valle d'Aosta|V''alle d'Aosta'']]* | [[Aosta]] | style="text-align:right"|{{nts|3263}} | style="text-align:right"|{{nts|126000}} |- | [[Puglia]] | [[Bari]] | style="text-align:right"|{{nts|19362}} | style="text-align:right"|{{nts|4076000}} |- | [[Basilicata]] | [[Potenza]] | style="text-align:right"|{{nts|9992}} | style="text-align:right"|{{nts|591000}} |- | [[Calabria]] | [[Catanzaro]] | style="text-align:right"|{{nts|15080}} | style="text-align:right"|{{nts|2007000}} |- | [[Campania]] | [[Napli]] ''(Napoli)'' | style="text-align:right"|{{nts|13595}} | style="text-align:right"|{{nts|6081000}} |- | [[Emilia-Romagna]] | [[Bolonja]] ''(Bologna)'' | style="text-align:right"|{{nts|22124}} | style="text-align:right"|{{nts|4276000}} |- | [[Friuli-Venezia Giulia]]* | [[Trieste]] | style="text-align:right"|{{nts|7855}} | style="text-align:right"|{{nts|1222000}} |- | [[Lazjo]] ''(Lazio)'' | [[Ruma]] ''(Roma)'' | style="text-align:right"|{{nts|17207}} | style="text-align:right"|{{nts|5561000}} |- | [[Liguria]] | [[Ġenova]] | style="text-align:right"|{{nts|5421}} | style="text-align:right"|{{nts|1610000}} |- | [[Lombardia]] | [[Milan]] | style="text-align:right"|{{nts|23861}} | style="text-align:right"|{{nts|9642000}} |- | [[Marche]] | [[Ancona]] | style="text-align:right"|{{nts|9694}} | style="text-align:right"|{{nts|1553000}} |- | [[Molise]] | [[Campobasso]] | style="text-align:right"|{{nts|4438}} | style="text-align:right"|{{nts|320000}} |- | [[Piemonte]] | [[Torino]] | style="text-align:right"|{{nts|25399}} | style="text-align:right"|{{nts|4401000}} |- | [[Sardinja]] ''(Sardegna)''* | [[Kaljari]] ''(Cagliari)'' | style="text-align:right"|{{nts|24090}} | style="text-align:right"|{{nts|1666000}} |- | [[Sqallija]] ''(Sicilia)''* | [[Palermo]] | style="text-align:right"|{{nts|25708}} | style="text-align:right"|{{nts|5030000}} |- | [[Toscana]] | [[Firenze]] | style="text-align:right"|{{nts|22997}} | style="text-align:right"|{{nts|3677000}} |- | [[Trentino-Alto Adige/Südtirol|Trentino-Alto Adige]]* | [[Trento]] | style="text-align:right"|{{nts|13607}} | style="text-align:right"|{{nts|1007000}} |- | [[Umbria]] | [[Perugia]] | style="text-align:right"|{{nts|8456}} | style="text-align:right"|{{nts|884000}} |- | [[Veneto]] | [[Venezja]] ''(Venezia)'' | style="text-align:right"|{{nts|18391}} | style="text-align:right"|{{nts|4832000}} |} == L-aktar bliet popolati fl-Italja == <gallery> Stampa:Rome Montage 2017.png|Ruma Stampa:Piazza Navona (Rome) at night.jpg|Ruma Stampa:Milan.Proper.Wikipedia.Image.png|Milan Stampa:Napoli-Montaggio.jpg|Napli Stampa:Turin Montage.png|Turin Stampa:Palermo02 flickr.jpg|Palermo Stampa:Collage Genova.jpg|Genoa Stampa:Bologna-SanPetronioPiazzaMaggiore1.jpg|Bologna Stampa:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|Firenze Stampa:Collage Bari.jpg|Bari Stampa:Catania panorama.jpg|Catania Stampa:Catania-Etna-Sicilia-Italy-Castielli CC0 HQ1.JPG|Catania Stampa:Aerial picture of Verona.jpg|Verona Stampa:Collage Venezia.jpg|Venezja Stampa:(Venice) Doge's Palace facing the sea.jpg|Venezja Stampa:Messina harbour - aerial view.jpg|Messina Stampa:Panorama padova.jpg|Padova Stampa:Tomba di Antenore.jpg|Padova Stampa:Padova antica.jpg|Padova Stampa:PadovaAnfiteatro1.jpg|Padova Stampa:Donatello, Monumento equestre al Gattamelata 03.JPG|Padova Stampa:Porta Altinate (Padova) jm56450.jpg|Padova Stampa:Clock tower and Lion of St. Mark in Padova - just like the ones in Venice.jpg|Padova Stampa:Bernardo Bellotto, il Canaletto - Capriccio Padovano - WGA01821.jpg|Padova Stampa:Canals in Padua - Ponte delle Torricelle.jpg|Padova Stampa:Exterior of Palazzo della Ragione (Padua).jpg|Padova Stampa:Botanical Garden (Orto Botanico), Padua-112029.jpg|Padova Stampa:Palazzo Bo (Padua).jpg|Padova Stampa:Loggia del Consiglio o Loggia della Gran Guardia (Padova).jpg|Padova Stampa:Torre dell'Orologio Padova.jpg|Padova Stampa:La Specola - Padua.jpg|Padova Stampa:Loggia Amulea (Padua).jpg|Padova Stampa:Exterior of Palazzo della Ragione (Padua) - Torre degli Anziani.jpg|Padova Stampa:Sant'Antonio (Padua) - Facade.jpg|Padova Stampa:Abbazia di Santa Giustina.jpg|Padova Stampa:Duomo (Padua) - Facade.jpg|Padova Stampa:(Padua) Chiesa degli Eremitani - Facade.jpg|Padova Stampa:La Cappella degli Scrovegni.JPG|Padova Stampa:San Daniele (Padua) - exterior - Facade.jpg|Padova Stampa:Chiesa di San Nicolò - Padova.jpg|Padova Stampa:San Canziano (Padua).jpg|Padova Stampa:Chiesa di San Clemente - Padova.jpg|Padova Stampa:Padoue - Eglise Sainte-Sophie - 01.jpg|Padova Stampa:Villa Contarini 2.jpg|Padova Stampa:Conservatorio de Música "Cesare Pollini".jpg|Padova Stampa:Parma dal Duomo, settembre 2014-1 (15481932581).jpg|Parma Stampa:Dipartimento Matematica Unipr.JPG|Parma Stampa:Parma airport parking.JPG|Parma Stampa:Trieste (28766391880).jpg|Trieste Stampa:Panorama di Brescia SO dalla Via Panoramica.jpg|Brescia Stampa:Panorama di Prato Dal Cupolin degli Ori 9.jpg|Prato Stampa:Prato0003.jpg|Prato Stampa:Ponte girevole.JPG|Tarento Stampa:Colonne Doriche.JPG|Tarento Stampa:Collage of Modena.jpg|Modena Stampa:ReggioCal .jpg|Regio de Calabria Stampa:Reggio emilia piazza san prospero abside duomo.jpg|Reggio Emilia Stampa:San giorgio torre cupola reggio emilia.jpg|Reggio Emilia Stampa:Panorama of Peruggia.jpg|Perugia Stampa:Early Christian Monuments of Ravenna.jpg|Ravenna Stampa:Livorno, veduta aerea 2015.jpg|Livorno Stampa:Cagliari vista mare.jpg|Cagliari Stampa:Rimini Montage.jpg|Rimini Stampa:Foggia, campanile della Cattedrale.jpg|Foggia Stampa:Ferrara. 29.01.2020.jpg|Ferrara Stampa:Panorama of salerno from arechi.jpg|Salerno Stampa:Salerno-PanoramaMazzoDellaSignora.jpg|Salerno Stampa:Vista panoramica latina.jpg|Latina Stampa:Sassari, historic Old Town.jpg|Sassari Stampa:Sassari Panorama.jpg|Sassari Stampa:Sassari piazzad'Italia.JPG|Sassari Stampa:Panorama Sassari 2.png|Sassari Stampa:Panorama di Sassari small.png|Sassari Stampa:Reggia di Monza.jpg|Monza Stampa:Panorama di trento.jpg|Trento Stampa:The Upper City of Bergamo. View from Via al Castello. Italy.jpg|Bergamo Stampa:Colle renazzo pescara 1.jpg|Pescara Stampa:Pescara -la bella addormentata- Porto Turistico 2004 by-RaBoe.jpg|Pescara Stampa:Annunziata Giugliano.jpg|Giugliano de Campania Stampa:Ortigia (SR).jpg|Siracusa Stampa:Main square SAFFI Forli Italy December-2004.jpg|Forlì Stampa:Piazza Saffi al tramonto.JPG|Forlì Stampa:Panorama di Vicenza e la Basilica Palladiana con la Torre Bissara.jpg|Vicenza Stampa:Panorama terni.jpg|Terni Stampa:Bozen Waltherplatz.JPG|Bolzano Stampa:Castel Roncolo - panoramio.jpg|Bolzano Stampa:Bolzano Mareč 1.jpg|Bolzano Stampa:Piazza dei Cavalli Piacenza.JPG|Plasencia Stampa:Novara panorama.jpg|Novara Stampa:AnkonPanorama.jpg|Ancona Stampa:Udine north west2.jpg|Udine Stampa:Andria, monumenti.png|Andría Stampa:Arezzo 01.JPG|Arezzo Stampa:Panorama di Cesena e le sue colline.jpg|Cesena Stampa:Pesaro panorama.jpg|Pésaro Stampa:Collage Lecce.jpg|Lecce Stampa:La Cattedrale di Barletta vista dal castello 2.jpg|Barletta Stampa:Alessandria piazzaduomo.jpg|Alessandria Stampa:Alessandria05.jpg|Alessandria Stampa:Arco di Trionfo di Piazza Matteotti.jpg|Alessandria Stampa:I-AL-Alessandria5.JPG|Alessandria Stampa:Alessandria - Via Bissati.JPG|Alessandria Stampa:La Spezia - L'arsenale.JPG|La Spezia Stampa:La Spezia.jpg|La Spezia Stampa:PistoiaDuomoNotturna.jpg|Pistoia Stampa:Pistoia0002.jpg|Pistoia Stampa:Italy - Pisa.jpg|Pisa Stampa:Italy - Lucca - 2.jpg|Lucca Stampa:Panorama Guidonia Montecelio.jpg|Guidonia Montecelio Stampa:Panoramacatanzaro.jpg|Catanzaro Stampa:Como and its lake.jpg|Como Stampa:Il Sile a Treviso.jpg|Treviso Stampa:Piazza dei Signori e Palazzo dei Trecento.jpg|Treviso Stampa:Lecolonneromane di brindisi.jpg|Brindisi Stampa:Santa Maria 1.jpg|Busto Arsizio Stampa:Torre del greco porto.jpg|Torre del Greco Stampa:Comune grosseto citta.jpg|Grosseto Stampa:Sesto San Giovanni.jpg|Sesto San Giovanni Stampa:Marsala - view from boat.jpg|Marsala Stampa:Mozia01.jpg|Marsala Stampa:388VaresePzaSVittore.jpg|Varese Stampa:Varese Palazzo Estense.jpg|Varese Stampa:Serapeum (Pozzuoli) -2.jpg|Pozzuoli Stampa:Fiumicino 00 (RaBoe).jpg|Fiumicino Stampa:Corigliano Calabro-Vista.jpg|Corigliano Calabro, Corigliano-Rossano Stampa:Rossano-von-süden.jpg|Rossano, Corigliano-Rossano Stampa:Casoria.jpg|Casoria Stampa:Asti Panoramica 3 1.jpg|Asti Stampa:Duomodiasti.jpg|Asti Stampa:Monumento all'Unità d'Italia e Palazzo Medici del Vascello, Asti 2005.jpg|Asti Stampa:Caserta desde Casertavecchia 01.JPG|Caserta Stampa:Cinisello Balsamo, piazza Gramsci VL01.JPG|Cinisello Balsamo Stampa:Aprilia (Lt).JPG|Aprilia Stampa:Carpi (Modena) - 25 aprile 2017 49.jpg|Carpi Stampa:Uno scorcio di Gela.jpg|Gela Stampa:26100 Cremona, Province of Cremona, Italy - panoramio (6).jpg|Cremona Stampa:Museo del Violino.jpg|Cremona Stampa:IT-CR-Cremona042.jpg|Cremona Stampa:Cremona Duomo.jpg|Cremona Stampa:20160807-Pavia-002.jpg|Pavia Stampa:Ragusa Ibla.jpg|Ragusa Stampa:Autodromo aerea poster.jpg|Imola Stampa:Aquila duomo.jpg|L'Aquila Stampa:L'Aquila, San Pietro a Coppito 2007 by-RaBoe-1.jpg|L'Aquila Stampa:L'Aquila, Basilica di San Bernardino 2007 by-RaBoe-1.jpg|L'Aquila Stampa:L'Aquila, San Pietro a Coppito 2007 by-RaBoe-1.jpg|L'Aquila Stampa:Emiciclo.jpg|L'Aquila Stampa:L'Aquila 2007 -Fontana della 99 Cannelle- by-RaBoe-001.jpg|L'Aquila Stampa:Castello 500.JPG|L'Aquila Stampa:L'Aquila - frazione Paganica - chiesa di Santa Maria Assunta.jpg|L'Aquila Stampa:Puglia Altamura1 tango7174.jpg|Altamura Stampa:Quartu sant'elena, parrocchiale di sant'elena, esterno 01.jpg|Quartu Sant'Elena Stampa:PanoramaLamezia.jpg|Lamezia Terme Stampa:Filanda di Forno (Massa).jpg|Massa Stampa:Giugno 25 2020 Potenza (37).jpg|Potenza Stampa:Trapani - Panorama.jpg|Trapani Stampa:Erice-views-bjs-2.jpg|Trapani Stampa:Trapani from erice.jpg|Trapani Stampa:View on Trapani.jpg|Trapani Stampa:Sovra campagne inargentate ed acque.JPG|Trapani Stampa:Trapani - Sicily.jpg|Trapani Stampa:Palazzo dei Papi (Viterbo) 2022.jpg|Viterbo Stampa:Cosenza20231.jpg|Cosenza Stampa:Castellammare di Stabia 3.JPG|Castellammare di Stabia Stampa:Castello dalla Strada Panoramica.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:"Cattedrale"e piazza Municipio - panoramio.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Pozzano 1.JPG|Castellammare di Stabia Stampa:Castellammare piazza Raffaele Viviani (foto di Peppe Pepe di Angri) - panoramio - Giuseppe Pepe (1).jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Castellammare di Stabia, cassa armonica (foto di peppe pepe di Angri) - panoramio - Giuseppe Pepe.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Castellammare piazza Raffaele Viviani (foto di Peppe Pepe di Angri) - panoramio.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Madonna della Libera,Santuario GO - panoramio.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Vesuvio GO - panoramio.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Monte Faito 1.jpg|Castellammare di Stabia Stampa:Castellammare di Stabia - Monumento ai Caduti.JPG|Castellammare di Stabia Stampa:Municipio Afragola.jpg|Afragola Stampa:Stazione alta velocita, Zaha Hadid, Napoli Afragola.jpg|Afragola Stampa:Vittoria Piazza del Popoplo.jpg|Vittoria Stampa:Vittoria-palazzo-2.JPG|Vittoria Stampa:Vittoria-chiesa-delle-grazie-2.JPG|Vittoria Stampa:Vigevano Piazza Ducale il Duomo.jpg|Vigevano Stampa:Vigevano Piazza 1.jpg|Vigevano Stampa:Vigevano03.jpg|Vigevano Stampa:Vigevano0002.jpg|Vigevano Stampa:Vigevano01.jpg|Vigevano Stampa:Pomezia panorama dai Castelli Romani.jpg|Pomezia Stampa:Carrara, veduta verso il centro storico, avenza e il mare da via salita sponda 04.jpg|Carrara Stampa:Matera Luglio 2019.jpeg|Matera Stampa:Sassi di Matera aprile06 05.jpg|Matera Stampa:Matera BW 2016-10-15 13-31-33.jpg|Matera Stampa:Matera BW 2016-10-15 13-04-18.jpg|Matera Stampa:Matera BW 2016-10-15 14-04-08 2.jpg|Matera Stampa:Matera - Convento di Sant'Agostino.JPG|Matera Stampa:Matera san giovanni.JPG|Matera Stampa:3164San Pietro Caveoso.jpg|Matera Stampa:Matera BW 2016-10-15 13-19-13.jpg|Matera Stampa:Castello Tramontano 2 Matera.jpg|Matera Stampa:Matera BW 2016-10-15 11-08-39.jpg|Matera Stampa:Matera palazzo dell'Annunziata.JPG|Matera Stampa:Crotone Lungomare.jpg|Crotone Stampa:Aerial view of Olbia.jpg|Olbia Stampa:Arco di Augusto Fano illuminato.jpg|Fano Stampa:Italy - Viareggio.jpg|Viareggio Stampa:Caltanissetta Panorama 2018.jpg|Caltanissetta Stampa:Legnano S Magno.jpg|Legnano Stampa:Castello Baronale Acerra.JPG|Acerra Stampa:Acerra aerea.jpg|Acerra Stampa:Acerra vista dall'alto (2).jpg|Acerra Stampa:Cattedrale - vista piazza - Acerra.JPG|Acerra Stampa:Chiesa Suffragio Acerra.JPG|Acerra Stampa:Staz Circum Acerra.jpg|Acerra Stampa:Milite ignoto Acerra.JPG|Acerra Stampa:Savona (260099167).jpeg|Savona Stampa:Savona-IMG 1516.JPG|Savona Stampa:TorrettaLeonPancaldo1SAVONAFeb2006.JPG|Savona Stampa:Fortress Savona01.jpg|Savona Stampa:HDR panoramica Faenza Condominio Naviglio web.jpg|Faenza Stampa:Benevento-collage.jpg|Benevento Stampa:Panorama on Benevento town and its plain.jpg|Benevento Stampa:The Arch of Trajan, Benevento, Italy - 49970424013.jpg|Benevento Stampa:Benevento-Teatro Romano-esterno.jpg|Benevento Stampa:Rocca dei Rettori, Benevento.jpg|Benevento Stampa:Benevento exterior Santa Sofía 08.JPG|Benevento Stampa:Duomo di Benevento, facciata 02.jpg|Benevento Stampa:San Francesco (Benevento) 30.jpg|Benevento Stampa:Basilica di San Bartolomeo Apostolo (Benevento), interno 01.jpg|Benevento Stampa:Mausoleo Ciaurro .jpg|Marano di Napoli Stampa:Molfetta - panorama del porto.JPG|Molfetta Stampa:Panoramica porto.jpg|Molfetta Stampa:Molfetta - Palazzo del Borgo.jpg|Molfetta Stampa:Molfetta - Piazza Municipio.JPG|Molfetta Stampa:Moncalieri01.jpg|Moncalieri Stampa:Moncalieri view.jpg|Moncalieri Stampa:Moncalieri castel.jpg|Moncalieri Stampa:Moncalieri-Veduta.JPG|Moncalieri Stampa:Agrigento dalla Valle dei Templi.jpg|Agrigento Stampa:Agrigento Panorama der Stadt Agrigent Sizilien Italien Foto 2014 Wolfgang Pehlemann DSC07437.jpg|Agrigento Stampa:Temple of Concordia, Valle dei Templi, Agrigento, SIcily, Italy - panoramio (3).jpg|Agrigento Stampa:Agrigente San Lorenzo.jpg|Agrigento Stampa:Cuneo e Bisalta.jpg|Cúneo Stampa:Foligno 6.jpg|Foligno Stampa:Trani.JPG|Trani Stampa:Trani Cathedral BW 2016-10-14 15-44-23.jpg|Trani Stampa:Castello di Trani apr06 01.jpg|Trani Stampa:Cattedrale di Manfredonia.jpg|Manfredonia Stampa:Chiesa Carmine 01.jpg|Ceriñola Stampa:Bisceglie porto 7.JPG|Bisceglie Stampa:02 Sienne vue de San Clemente.jpg|Siena Stampa:Tivoli Villa d'Este 2013 0920.JPG|Tivoli Stampa:Canopus vanaf serapium.jpg|Tivoli Stampa:Villa d'Este 01.jpg|Tivoli Stampa:Gallarate.gif|Gallarate Stampa:Modica-panorama.jpg|Módica Stampa:Modica view.jpg|Módica Stampa:Santa Maria del Gesù a Modica.jpg|Módica Stampa:Modica Church.jpg|Módica Stampa:Castello di Trani apr06 01.jpg|Téramo Stampa:Anfiteatro di Teramo + Duomo.jpg|Téramo Stampa:Santuario Teramo.jpg|Téramo Stampa:Casa del Mutilato Teramo.JPG|Téramo Stampa:LiceoClassicoTeramo.JPG|Téramo Stampa:ChiesaSantoSpirito.JPG|Téramo Stampa:PalazzoCastelli.jpg|Téramo Stampa:Teramo notturna.JPG|Téramo Stampa:Reggia di Portici1.jpg|Portici Stampa:Reggia di Portici - interno.JPG|Portici Stampa:Porto del Granatello.jpg|Portici Stampa:Villa d'Elboeuf 0.JPG|Portici Stampa:Villa Meola a Portici (scaletta).jpg|Portici Stampa:Barques de pêche sur la plage d' Aspra (1).jpg|Bagheria Stampa:Panorama bagheria.jpg|Bagheria Stampa:Campanile del Duomo e Torre dell'Orologio al tramonto.jpg|Avellino Stampa:Montevergine.jpg|Avellino Stampa:Avellino2.JPG|Avellino Stampa:Avellino3.JPG|Avellino Stampa:Chiesa del Santo Rosario.jpg|Avellino Stampa:Abellinum.jpg|Avellino Stampa:Montesilvano, Abruzzo, Italy.jpg|Montesilvano Stampa:Velletri.JPG (cropped).jpg|Velletri Stampa:Cattedralebitonto.JPG|Bitonto Stampa:Panorama of San Remo - panoramio (6).jpg|San Remo Stampa:Flickr - …trialsanderrors - San Remo, travel poster for ENIT, ca. 1920.jpg|San Remo Stampa:Tor caldara.jpg|Anzio Stampa:Pordenone-Palazzo comunale e campanile del Duomo di San Marco.jpg|Pordenone Stampa:Ercolano A view of the Golden Mile.JPG|Erkulanu Stampa:Antigua ciudad de Herculano, Italia, 2023-03-27, DD 04-06 PAN.jpg|Erkulanu Stampa:Forte Michelangelo 2014.jpg|Civitavecchia, Roma Stampa:CivitavecchiaTermeTaurineCalidariumRep1.jpg|Civitavecchia, Roma Stampa:Annunziata aversa.jpg|Aversa Stampa:Panoramica Castello Aragonese.jpg|Aversa Stampa:Campanile duomo di AVERSA.jpg|Aversa Stampa:Facciata Stazione di Aversa.jpg|Aversa Stampa:Timpa di Acireale.jpg|Acireale Stampa:Cava.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Vista di Cava da S. Liberatore.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Facciata del Santuario.JPG|Cava de' Tirreni Stampa:Portici di Cava de' Tirreni.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Tramonto Monte Finestra Cava de'Tirreni.JPG|Cava de' Tirreni Stampa:Badia di Cava.JPG|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Abbazia Benedettina 2.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Piazzale della Badia.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Panorama da 'La Serra'.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Monte Castello.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Statale, autostrada e ferrovia.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Panorama da Dupino.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Chiesa della Madonna dell'Olmo.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Cava de' Tirreni - Piazza Duomo a Natale.jpg|Cava de' Tirreni Stampa:Palazzo del Vecchio Comune 2007 Scandicci.jpg|Scandicci Stampa:Battipaglia panorama.jpg|Battipaglia Stampa:Ascoli05.jpg|Ascoli Piceno Stampa:Ascoli Piceno.jpg|Ascoli Piceno </gallery> == Bliet famużi oħra fl-Italja == <gallery> Stampa:Theathres of Pompeii.jpg|Pompei Stampa:Antigua ciudad de Herculano, Italia, 2023-03-27, DD 04-06 PAN.jpg|Ercolano Stampa:Aeclanum (Thermae-01).jpg|Aeclanum Stampa:The Amphitheatre of Santa Maria Capua Vetere 004.jpg|Capua, Santa María Capua Vetere Stampa:The Arch of Hadrian spanning the Appian Way, Northern side, Capua (14574900116).jpg|Capua, Santa María Capua Vetere Stampa:Anfiteatro Campano - 003.jpg|Capua, Santa María Capua Vetere Stampa:Colonia iulia felix.jpg|Capua, Santa María Capua Vetere Stampa:Behles, Edmond (1841-1924) - n. 289 - Anfiteatro di S. Maria.jpg|Capua, Santa María Capua Vetere Stampa:Acropoli di Licata 02.jpg|Finziade, Licata Stampa:Palazzo Malvezzi de' Medici, via Zamboni 22, Bologna, Italy.jpg|Palazzo Malvezzi, Bolonja Stampa:Massa Lubrense BW 2013-05-14 18-50-35 DxO.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:Capri in Cartolina - Vista da Termini (Massa_Lubrense).jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:CostieraSorrentina6.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:Capri coastline.jpg|Capri, Nápoles Stampa:CostieraSorrentina10.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:CostieraSorrentina17.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:CostieraSorrentina4.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:CostieraSorrentina5.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:CostieraSorrentina11.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:CostieraSorrentina12.jpg|Masa Lubrense, Campania Stampa:Amalfi Coast (Italy, October 2020) - 75 (50558355441).jpg|Costa d'Amalfi, Campania Stampa:Amalfi, view from above.JPG|Amalfi., Campania Stampa:Atrani.JPG|Atrani, Campania Stampa:Ravello BW 2013-05-15 12-31-34 DxO.jpg|Ravello, Campania Stampa:Positano Sunset.JPG|Positano, Campania Stampa:Positano 2005a.jpg|Positano, Campania Stampa:Otranto dal bastione dei Pelasgi.jpg|Otranto Stampa:"Otranto eine kleine Hafenstadt mit wechselvoller Geschichte". 20.jpg|Otranto Stampa:Otranto cathedral martyrs.jpg|Otranto Stampa:Puglia Otranto1 tango7174.jpg|Otranto Stampa:"Otranto eine kleine Hafenstadt mit wechselvoller Geschichte". 16.jpg|Otranto Stampa:"Ein Gesamtkunstwerk aus 10 Millionen Mosaiksteinen bedeckt die Bodenflächen der Kathedrale" 01.jpg|Otranto Stampa:Torre Sant'Emiliano (Otranto, LE).JPG|Otranto Stampa:"Otranto eine kleine Hafenstadt mit wechselvoller Geschichte". 19.jpg|Otranto Stampa:Como and its lake.jpg|Como, Lombardia Stampa:Sentiero del Viandante DSC 6340 (14020554463).jpg|Como, Lombardia Stampa:Sant'Agata Bolognese - Via Roma e Chiesa Parrocchiale.jpg|Sant'Agata Bolognese, Bolonia, Emilia-Romaña Stampa:Lamborghini, Sant'Agata Bolognese, Bologna.jpg|Sant'Agata Bolognese, Bolonia, Emilia-Romaña </gallery> == Referenzi == {{Referenzi|2}} == Ħoloq esterni == {{Wikizzjunarju|Italja}} {{Commonscat}} * [http://www.italia.it/en Sit Uffiċjali Taljan] {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{NATO}} [[Kategorija:Italja| ]] [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1946]] onpq65dm9efm37dx4s8aii4nkx3udxs 0 1025 333034 314169 2026-10-23T21:34:44Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333034 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} Il-'''Perit Duminku Mintoff''', magħruf aħjar bħala '''Dom Mintoff''' (twieled fis-6 ta' Awwissu 1916 – miet fl-20 ta' Awwissu 2012) kien politiku Malti, li serva ta' [[Prim Ministru ta' Malta]] għal erba' leġiżlaturi. Huwa kien l-iktar Prim Ministru Malti li dam fil-kariga, 16-il sena. Bejn l-1949 u l-1984 huwa kien il-mexxej tal-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], l-iktar mexxej li dam fil-kariga – 35 sena. B'kollox serva għal 47 sena bħala deputat fil-Parlament Malti bejn l-1945 u l-1998. Mill-1945 sal-1996 Duminku Mintoff kien elett erbatax-il darba f'kull elezzjoni li saret. Dom Mintoff jibqa' msemmi bħala figura kontroversjali lokalment u internazzjonalment, maħbub minn ħafna u kkritikat minn oħrajn. Jibqa' mfakkar għal kwalitajiet tiegħu fit-tmexxija tal-pajjiż kif ukoll bħala oratur. Il-politika prinċipali tiegħu kienet waħda bbażata fuq it-tixtrid tal-ġid komuni fis-soċjetà. Mintoff kien jemmen li dan il-ġid seta' jitkattar bis-saħħa ta' ekonomija b'saħħitha bbażata fuq il-manifattura u l-esportazzjoni tal-istess prodotti mmanifatturati. Fl-istess ħin Mintoff kien imexxi l-ekonomija tal-pajjiż fuq livell ta' protezzjoniżmu tal-prodotti lokali. {{kwota|Malta needs new members with fresh ideas which could unite all the progressive elements and transform the medieval social system into a system which would be envied by the rest of the world.|Dom Mintoff, ''The Daily Chronicle'', 1939}} {{kwota|Lili staqsewni: sakemm trid tibqa' ħaj? Sakemm jitilqu l-Ingliżi? Weġibthom: irrid nibqa' ħaj sakemm jitilqu l-Ingliżi imma rrid nibqa' ħaj sakemm tasal dik il-ġurnata li Malta wkoll tgħin lill-ħaddieħor u rrid li intom taħilfu li tagħmlu dan 'il quddiem.|Dom Mintoff fil-Furjana, 28 ta' April 1978}} {{kwota|…(Dom Mintoff) bħall-ftit nies kbar li nibtu minn din il-ħolqa, jibqa' bniedem li ma nftihemx minkejja l-appoġġ enormi li sab. Tkun l-istorja biss li tifdih minn din is-solitudni. L-ambigwità ta' personalità dinamika u riformattiva tibqa' dejjem hemm, biex tqanqal l-apprezzament jew il-kuntrarju. Dan hu tabilħaqq il-prezz li kull riformatur irid iħallas, l-aktar jekk il-qofol tal-istrateġija tiegħu jkun li jikkonfronta lill-imgħoddi mal-preżent..|''Mintoff persunaġġ u riformatur ewlieni'', 1991 – [[Oliver Friggieri]]}} {{kwota|I have no doubt that he left his mark on our country’s history and if we consider everything I think his contribution in political development was more positive than negative, though many of us remember the negative side of his politics.|Eddie Fenech Adami, ''The Times'', 22 ta' Awwissu, 2012}} {{kwota|Il-Perit Duminku Mintoff huwa personalità ewlenija fil-ħajja pubblika Maltija minn wara t-Tieni Gwerra Dinjija sa tmiem is-Seklu Għoxrin. Il-ħidma kbira tiegħu immarkat profondament l-istorja riċenti ta' pajjiżna fuq il-livelli politiċi, ekonomiċi u soċjali. L-impenn u d-determinazzjoni tiegħu wasslu għal żviluppi u bidliet profondi li jimmarkaw lil Malta u Għawdex.|Lawrence Gonzi, Stqarrija DOI, 20 ta' Awwissu 2012}} == Tfulija == Mintoff kien bin Wenzu u Concetta imwielda Farrugia, u kien it-tielet wild fost disa' aħwa, u l-ikbar wieħed mis-subien. Missieru kien jaħdem mar-Royal Navy Ingliża.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mintoff|isem=Dom|titlu=Mintoff Malta Mediterrra Żgħożiti|lingwa=Malti|pubblikatur=Assoċjazzjoni Għall-Ġustizzja u l-Ugwaljanza u l-Paċi, & L-arkivji Nazzjonali|paġni=12}}</ref> Wenzu aktar tard kien jaħdem ta' kok fil-Berġa ta' Kastilja, li dak iż-żmien kienet l-kwartier ġenerali tal-Militar Ingliż f'Malta. Mintoff twieled id-dar, fi Triq l-irlandiżi / Irish Street, Bormla, f'ambjent fqir, sempliċi, iffullat u storbjuż. Iktar tard il-familja Mintoff marret toqgħod f'dar oħra Bormla qrib St. Helen's Gate.<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100120/local/call-to-mark-mintoffs-birthplace "Call to mark Mintoff's birthplace" at timesofmalta.com]</ref> Tgħammed fil-knisja Kolleġġjata tal-Kunċizzjoni ta' Bormla. Ingħata l-isem Duminku għax ommu wara li kellha żewġt ibniet xtaqet tifel u kienet għamlet wegħda ma' San Duminku. Meta twieled Mintoff kien il-jum li fih kienet mfakkra l-mewt ta' dan il-qaddis. == Studji == Mintoff ħa l-edukazzjoni tiegħu, l-ewwel fl-iskola tan-nuna f'Bormla, u wara għand il-''Freres'' fil-Kottonera,<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mintoff|isem=Dom|titlu=Mintoff, Malta, Mediterra: Żgħożiti|paġni=160}}</ref> is-Seminarju tal-Furjana,<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mintoff|isem=Dom|titlu=Mintoff, Malta, Mediterra: Zgħożiti|paġni=173}}</ref> u fil-Liċeo tal-Belt<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mintoff|isem=Dom|titlu=Mintoff, Malta, Mediterra: Żgħożiti|paġni=212}}</ref> u ggradwa mill-[[Università ta' Malta]] <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mintoff|isem=Dom|titlu=Mintoff, Malta, Mediterra: Żgħożiti|paġni=268}}</ref>fl-1937 fil-B.Sc. Sentejn wara, fl-1939 iggradwa bħala Perit (B.E. & A. & C.E.). Fuq dak iż-żmien ta' student fl-Università ta' Malta, Mintoff jirrakkonta inċident partikulari: {{kwota|Meta kont l-Università, sħabi tal-kors tax-xjenza, għażluni biex nirrappreżentahom fil-kumitat tal-istudenti. Aqtgħu lil min insib President? Lill-Capo Giorgio Borg Olivier! U kif dħalna hemm, insib li l-Viċi-President kien Ċensu Tabone! Meta dħalt għidtilhom: “X'hemm?”, u dawn lanqas kellmuni. Imbagħad qabeż wieħed minnhom u qalli, bit-Taljan: “Hawn trid titkellem bit-Taljan bilfors”. Jien għidtlu: “Imma jien Malti, kif tridni nitkellem bit-Taljan?” Għamilna nofs siegħa; huma ma jridux jibdew is-seduta għax jien nitkellem bil-Malti u huma jitkellmu bit-Taljan, mhux għax kienu jafu jitkellmu bit-Taljan aktar minni tafux! Iżda għax huma ma' Mussolini u jiena ma kontx ma' Mussolini. Is-seduta sfrattat u sfrattaw sewwa għax anki l-kumitat sfratta mbagħad. L-istess Capo spiċċa minn President, spiċċa għal kollox.}} Fl-istess sena, Mintoff rebaħ borża ta' studju mill-Fondazzjoni Sir Cecil Rhodes biex isiefer l-Ingilterra biex ikompli l-istudji tiegħu fl-Università ta' [[Università ta' Oxford|Oxford]]. Matul il-vjaġġ, waqt il-wafa tiegħu f'Napli irċieva telegramma li kienet tgħid li biex jidħol fl-Università ta' Oxford ried ikollu ċertifikat li jikkonferma li kien fi stat ta' 'saħħa tajba u għalhekk mar ifittex tabib. Sab lit-tabib [[Ġużeppi Moscati|Giuseppe Moscati]] (dan fl-1987 kien ġie ddikjarat qaddis) li ħariġlu ċertifikat mingħajr ma żammlu flus; minflok qallu, "Mur u agħmel il-ġid." Fl-1941 ġab l-M.A. fix-xjenzi u inġinerija. Huwa pprattika l-professjoni tiegħu l-Ingilterra sal-1943. '''<big>L-istudji tiegħu fl-Ingilterra</big>''' .................... .................... ................... '''<big>Il-ħsibijiet ideoloġiċi ta' Mintoff</big>''' .................... .................... == Bidu tal-Karriera Politika == Mintoff kien daħal l-ewwel darba fix-xena politika fl-1935. Kien mogħti l-kariga ta' Assistent Segretarju tal-Każin tal-Partit Laburista ta' [[Bormla]], iżda fl-1937 kellu jirreżenja biex ikun jista' jkompli l-istudji tiegħu barra minn [[Malta]]. Ta' 23 sena, Mintoff kien diġà jikteb fl-istampa lokali dwar ideat ġodda għall-politika Maltija. F'artiklu li kien deher fil-ġurnal ''Daily Malta Chronicle'' Mintoff kiteb: {{kwota|Malta needs new members with fresh ideas which could unite all the progressive elements and transform the medieval social system into a system which would be envied by the rest of the world.}} (tr. Malti: Malta għandha bżonn ta' membri ġodda b'ideat godda li jkunu jistgħu jgħaqqdu l-elementi progressivi kollha u tbiddel is-sistema soċjali medjevali f'sistema li tkun l-għira tal-bqija tad-dinja) === Lura mill-Ingilterra === Mar-ritorn tiegħu mill-[[Ingilterra]] fl-1944, Mintoff reġa' nħatar Segretarju Ġenerali tal-Partit Laburista, iżda wara xi żmien irriżenja minn din il-kariga wara li ġie elett bħala Deputat Mexxej tal-Partit. Fl-istess żmien Mintoff kien iltaqa' ma' Umberto Calosso, professur li kien jgħallem is-St Edwards, ideologu Soċjalista u anti-faxxista li spiċċa eżijat hawn Malta fi żmien Mussolini.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mintoff|isem=Dom|sena=|titlu=Mintoff, Malta, Meditterra, Żgħożiti|lingwa=|pubblikatur=|paġni=273}}</ref> li kien jgħix Bormla. Calosso kien iġġieled fil-Gwerra Ċivili Spanjola (1936 - 1949). Kif din intemmet Calosso kien ġie Malta u beda jgħallem fil-Kulleġġ ta' St Edwards. Wara xi żmien Calosso kien ħa ċ-ċittadinanza Ingliża. Bħala ideologu Soċjalist, Calosso kien wieħed minn dawk li influwenzaw lil Mintoff lejn dan it-twemmin politiku waqt il-ħafna diskursati li kien ikollhom bejniethom.. Kien fit-23 ta' Settembru, tal-1945, li Mintoff tkellem għall-ewwel darba fil-meeting li kien sar f'Bormla fil-kampanja elettorali għall-Kunsill tal-Gvern. Fl-elezzjoni ta' Novembru 1945, li għaliha vvutaw bejn wieħed u ieħor 31% biss tal-votanti eliġibbli, il-Partit Laburista ġab il-maġġoranza ta' siġġijiet, b'kollox 9 minn 10. Mintoff ikkontesta b'suċċess din l-elezzjoni u ġie elett flimkien ma' [[Pawlu Boffa]] (il-Kap tal-Partit Laburista li ġie wkoll maħtur Kap tal-Kunsill), [[Robert Bencini]], [[Ġużè Cassar]], [[Turu Colombo]], [[Godwin Ganado]], [[Anthony Schembri Adami]], [[John Raimondo]] u [[Karmenu Vassallo]] għall-Partit Laburista. Fuq insistenza ta' Pawlu Boffa mal-Gvernatur Ingliż, il-kap tal-Partit Laburista, Mintoff sar membru tal-Kunsill Eżekuttiv fl-1 ta' Awwissu, 1946. Fit-12 ta' Settembru, id-disa' membri tal-Partit Laburista irriżenjaw bħala sinjal ta' protesta kontra is-sensji li ngħataw lill-ħaddiema tat-tarzna, kif ukoll kontra l-fatt li membri eletti Maltin fil-Kunsill tal-Gvern tnaqqrilhom ħafna mill-poter, kif kienet tiddetta l-kostituzzjoni mfassla ta' dak i-żmien. (Macdonald Constitution. Din il-kostituzzjoni kienet tħalli lill-għaxaar membri magħżula mill-poplu u tmien membri uffiċjali, tnejn nominati mill-Gvernatur. B'dan il-mod il-membri eletti kienu f'minoranza. Il-Gvernatur kellu l-poter tal-veto. Din is-sitwazzjoni kienet baqgħet hekk sakemm kienet qed titfassal kostituzzjoni aktar demokratika li kienet tħalli li jerġa' jkun stabilit is-Self Government bħal ma kien inħoloq fl-1921. Fl-10 ta' Settembru, 1947, C.R.F. Douglas, il-Gvernatur u l-Kap-Kmandant (''Commander-in-Chief'') ta' Malta, iddikjara pubblikament li l-kostituzzjoni proposta u maqbula bejn il-partiti kienet ser tidħol fis-seħħ fit-22 ta' Settembru, 1947. F'din il-kostituzzjoni, is-Senat ġie abolit u minnflok inħoloq korp leġiżlattiv ta' 40 membru elett mill-poplu. Permezz ta' din il-kostituzzjoni, kien tneħħa s-Senat u minflok ġiet stabbilita kamra waħda, l-Assemblea Leġislattiva. F'din il-kostituzzjoni l-ġdida iddd-ritt tal-vot issa kien għal dawk kollha 'l fuq minn 21 sena, kemm nisa kif ukoll irġiel. Ħaġa oħra ġdida kienet li issa n-nisa setgħu anki jikkontestatw l-elezzjoni biex issiru membri parlamentari. [[Stampa:Mintoff Kostruzzjoni.jpg|thumb|250px|right|Il-perit Dom Mintoff bħala Ministru tax-Xogħlijiet u r-Rikostruzzjoni, jissorvelja disinji ta' bini ġdid f'Bormla wara t-tiġrif tat-Tieni Gwerra Dinjija]] == 1947-49: Il-Gvern Laburista ta' Boffa - Mintoff Deputat Prim Ministru == F'Ottubru 1947, il-Partit Laburista mmexxi minn [[Pawlu Boffa]] kiseb rebħa kbira elettorali meta ġab 63,145 vot u tella' 24 Deputat fl-Assemblea Leġislattiva. Il-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]] ġab 19,401 vot u tella' 7 deputati. Id-''[[Democratic Action Party]]'' kiseb 14,010 vot u tella' 4 deputati, il-Partit t'Għawdex ġab 5,491 vot u tella' tliet Deputati, filwaqt li l-Partit ta' Jones ġab 3664 vot u tella' żewġ Deputati. il-kandidati indipendenti ġabu143 vot. Minn dawn ma tela' ħadd. Is-sinjorina [[Agatha Barbara]], f'isem il-Partit Laburista saret l-ewwel mara eletta fl-Assemblea Leġislattiva. It-tabib Paul Boffa ġie dikjarat [[Prim Ministru ta' Malta]], u Mintoff inħatar Deputat Prim Ministru u [[Ministru tax-Xogħol u r-Rikostruzzjoni]] u baqa' jżomm din il-kariga sa Settembru 1949. F'din l-ewwel legislatura il-Gvern Laburista introduċa t-Taxxa fuq id-Dħul (Income Tax) u l-Pensjoni tax-Xjuħ f'Malta. === 1949: Il-qasma fil-Partit Laburista === F'Ġunju tal-1948, l-Amerika introduċiet ''The European Recovery Programme'' (ERP) - magħruf aħjar bħala l-Marshall Aid. Dan kien immirat biex jgħin lill-pajjiżi Ewropej jerġgħu jġibu l-ekonomija tagħhom fuq saqajha. Il-Gvern Laburista wkoll ittanta li Malta tapplika għal-din ll-iskema finanzjarji. Biss, billi Malta kienet kolonja Ingliża, ma kinetx intitolata għaliha u kellha tiddependi biss fuq il-''War Damage Fund'' li l-Gvern Ingliż kien qiegħed jgħaddilha bil-mod il-mod. Il-kwistjoni tal-Marshall Aid kienet wasslet biex Mintoff, li dak iż-żmien kien Ministru tax-Xogħlijiet, u l-Prim Ministru tiegħu, Dr Pawlu Boffa, iġġieldu bl-ikrah, għaliex Mintoff kien jinsisti li Boffa kellu jżomm aktar iebes mal-Gvern Ingliż, biex Malta titħalla tidħol f’din l-iskema. Dan kollu wassal biex fl-1949, Boffa kellu jippreżenta memorandum miktub minn Mintoff lill-Gvern Ingliż, liema memorandum kien approvat unanimament mill-kabinett. F'dan il-memorandum, Malta heddet li jekk sat-22 t' Awwissu tal-istess sena, l-Ingilterra ma tkunx talbet għall-''Marshall Aid'' f'isem Malta, il-Gvern Malti kien ser jistaqsi lill-Istati Uniti hu stess għall-din l-għajnuna. Id-delegazzjoni li sejħet dan l-ultimatum, kienet immexxija minn Mintoff flimkien mas-Sur [[Dwardu Ellul]] u l-Prim Ministru Boffa. Il-Gvern Ingliż irrifjuta li jiltaqa' mad-delegazzjoni Maltija jekk dawn ma jirtirawx il-memorandum, u għal din ir-raġuni, Boffa ddeċieda li ma jippreżentax il-memorandum. Min-naħa tiegħu, Mintoff ma aċċettax li jirtirah u dan wassal għall-problemi interni kbar, li eventwalment kienu wasslu lil Mintoff li jirtira u rriżenja mill-kabinett. Dom Mintoff, li kien jaf li kellu s-sostenn ta' numru kbir ta' Laburisti beda jorganizza għadd ta' ''mass meetings'' u beda pubblikament jikkritika lil Boffa u l-kabinett tiegħu. Fil-25 ta' Settembru 1949, ltaqgħet il-Konferenza Ġenerali tal-Partit Laburista u beda jidher biċ-ċar li l-politika ta' Boffa bdiet tidher inutili f'għajnejn ħafna laburisti. Fid-9 t'Ottubru saret votazzjoni biex Boffa jirreżenja kemm minn Mexxej tal-Partit Laburista kif ukoll minn [[Prim Ministru ta' Malta]]. Minn dawk preżenti, 244, ivvutaw favur din id-deċiżjoni, filwaqt li 141 ivvutaw kontra. == 1949: Mintoff, Mexxej tal-Partit == Dom Mintoff inħatar mexxej tal-Partit Laburista fis-16 t'Ottubru 1949. Boffa, li kien ilu jmexxi l-Partit Laburista sa mill-1921, iddeċieda li joħloq partit ieħor, il-''[[Malta Workers' Party]]'', flimkien mas-sostenituri tiegħu. Dan il-partit irnexxielu jibqa' fil-gvern sas-sajf tal-1950, f'koalizzjoni magħmula minn ħafna partiti żgħar. Kien propju f'dan iż-żmien li Mintoff beda juża slogans politiċi ta' ċertu qawwa fid-diskorsi tiegħu, fosthom il-famuża "''Malta l-ewwel u qabel kollox''", għajta li kellha tintuża ħafna fis-snin li segwew. Mintoff kien jemfasizza ħafna fuq il-ġlieda għall-libertà nazzjonali ta' Malta, bi frażijiet bħal "''jew bħall-Ingliżi jew mhux mal-Ingliżi''" u "''aħna m'aħna ser inkunu qatt skjavi u servi f'pajjiżna stess''". Fis-6 ta' Ġunju, 1950, il-Gvern ta' Boffa tilef il-Vot tal-Budget għas-sena 1950-51 u [[Sir Gerald H. Creasy]], Gvernatur u Kap-Kmandant ta' Malta xolja l-Parlament fit-23 ta' Ġunju, 1950. Kmieni f'[[Settembru]] 1950, issejħet elezzjoni ġenerali. F'din l-elezzjoni, l-ebda partit li kkontesta ma rnexxielu jikseb il-maġġoranza. Dan wassal biex il-[[Partit Nazzjonalista]], li kellu vantaġġ numeriku, wara konsultazzjoni mal-partiti l-oħrajn biex jipprova jifforma Gvern Nazzjonali, spiċċa biex minnflok ifforma Gvern ta' minoranza f'Diċembru, 1950. Dan il-gvern kien magħmul biss minn deputati Nazzjonalisti taħt it-tmexxija tal-avukat Nerik Mizzi. Fl-1951 il-Partit Laburista ngħaqad mas-[[Socialist International]], organizzazzjoni Soċjal-Demokratika u storikament anti-Komunista. L-MLP kien deċiż li jiżviluppa l-ekonomija ta' Malta fl-inqas żmien possibbli, u joħloq ''[[Welfare State]]'' sabiex il-livell tal-għixien tal-poplu jkun jista' jitjieb. F'Jannar u Frar 1951, Borg Olivier tilef ''No Confidence Motion'' u kellha ssir Elezzjoni Ġenerali oħra f'Mejju 1951. F'din l-elezzjoni ġara li, bħall-l-elezzjoni preċedenti, l-ebda partit ma rnexxielu jikseb il-maġġoranza, u fit-30 ta' Ġunju, 1951, ġie ffurmat Gvern ta' Koalizzjoni bejn il-[[Partit Nazzjonalista]] u l-[[Malta Workers' Party]]; Il-Labour Party kien fl-oppożizzjoni immexxi minn Dom Mintoff. Il-Gvern ta' koalizzjoni tilef ''Budget Motion'' f'Ottubru 1953 u kellhom isiru elezzjonijiet ġodda f'nofs Diċembru 1953, liema elezzjonijiet reġgħu intrebħu mill-gvern ta' koalizzjoni mmexxi minn Borg Olivier. == 1955-58: L-ewwel Gvern ta' Mintoff == Wara qasma fil-[[Malta Workers' Party]] f'Novembru 1954, il-Gvern ta' koalizzjoni bejn in-Nazzjonalisti u Boffa ġie xolt fuq ''Adjournment Motion'' (eventwalment, sa nofs il-ħamsinijiet, il-Workers' Party ta' [[Pawlu Boffa|Boffa]] kien spiċċa mix-xena politika Maltija. Minn 24,616 vot u 11-il siġġu fil-Parlament fl-1950, l-appoġġ għal dan il-partit naqas għal 14,000 vot u 3 siġġijiet fl-1953). Dan wassal biex fl-elezzjonijiet li segwew fi Frar 1955, il-[[Malta Labour Party]] taħt it-tmexxija ta' Mintoff irnexxielu jegħleb il-koalizzjoni bejn il-[[Partit Nazzjonalista]] ta' Borg Olivier u l-[[Malta Workers' Party]] ta' Boffa. Il-Partit Laburista kiseb 68,474 vot (57%) u akkwista 23 mill-40 siġġu fl-Assemblea Leġislattiva filwaqt li l-Partit Nazzjonalista kiseb 48,514-il vot u 17-il siġġu fl-Assemblea. B'hekk Mintoff ġie maħtur [[Prim Ministru ta' Malta]] għall-ewwel darba. === Il-Kwistjoni tal-Integration mal-Ingilterra === [[Stampa:THE PROBLEM OF MALTA - British Pathe.ogv|thumb| Duminku Mintoff jippreżenta l-proposta tal-Integration mar-Renju Unit f'Downing Street. Ħajr lill-British Pathe.]] Il-Partit Laburista, ried li jinqata' l-kolonjaliżmu f'Malta akkost ta' kollox u ppropona bis-sħiħ l-[[Integration]]. Mintoff kien jemmen li l-uniku mod kif il-kundizzjoni soċjo-ekonomika f'Malta setgħet titjieb kien li Malta issir parti mir-[[Renju Unit]] biex b'hekk il-Maltin jiġu ttrattati bħala ċittadini tar-Renju Unit. Dan il-pjan kien qed jipproponi fost affarijiet oħra li: * Il-Maltin jibbenefikaw mill-istess servizzi soċjali bħall-Ingliżi * Il-Maltin jibbenefikaw mill-istess opportunitajiet ta' xogħol u kundizzjonjiet tal-Ingliżi. * Kellu jitfassal pjan ekonomiku għal Malta fuq il-kunċett ta' xogħol għal kulħadd * Il-Maltin ikollhom ir-rapreżentanza tagħhom fil-Parlament Ingliż * Id-Difiża u l-Politika Barranija kellhom ikunu f'idejn il-Gvern Ingliż * Kwistjonijiet lokali bħall-edukazzjoni u r-reliġjon kellhom ikunu f'idejn il-Gvern Malti F'dik l-istess sena, Mintoff stess tela' b'delegazzjoni [[Londra]] biex jiddiskuti dawn il-punti. [[Stampa:Mintoff Konferenza Integrazzjoni.jpg|thumb|250px|left|Mintoff jindirizza konferenza f'Londra dwar l-Integrazzjoni ta' Malta mar-Renju Unit]] F'Lulju 1955, il-Prim Ministru Ingliż [[Sir Anthony Eden]], waqqaf ''Round Table Conference'', komposta mit-tliet partiti prinċipali tar-Renju Unit, biex jiġu kkunsidrati mistoqsijiet kostituzzjonali mqajma mill-proposti ta' Malta dwar l-integration. Wara konsultazzjonijiet f'[[Londa|Londra]] u f'Malta, f'Diċembru 1955 ġie ppubblikat ir-rapport tal-konferenza u ġie msejjaħ għal [[Frar]] 1956. Sadanittant, f'Malta kemm il-partiti politiċi kif ukoll l-Isqof ta' Malta kellhom id-dubji tagħhom dwar x'setgħu jkun l-konsegwenzi jekk Malta tingħad mal-Ingilterra bħala pajjiż wieħed. F'ittra Pastorali konġunta mill-[[Arċisqof ta' Malta]] u l-[[Isqof t'Għawdex]], dawn esprimew li kwalunkwe bidla fil-kostituzzjoni, kellha tiggarantixxi bil-miktub l-''istatus quo'' tal-Knisja f'Malta. Huma saħqu li ma setgħu qatt jaqblu ma' proposta li kienet ser tipperikola ir-reliġjon u t-twemmin [[Kattolika|Kattoliku]]. Naturalment ma' dawn il-ħsibijiet qablu l-organizzazzjonijiet reliġjużi lokali kollha. Il-[[Partit Nazzjonalista]] ddeċieda li jibbojkottja r-referendum għax, bħall-Isqfijiet, dehrlu li l-integrazzjoni mal-Ingilterra kienet ser tirriżulta f'dominanza tal-[[Protestantiżmu]] fuq il-[[Kattoliċiżmu]], fid-dħul taż-żwieġ ċivili, divorzju eċċ. [[Mabel Strickland]] (bint [[Lord Gerald Strickland]]), u l-kap tal-[[Progressive Constitutionalists (Malta)|Progressive Constitutionalists]], ukoll kienet kontra l-Integration u appellat lill-partitarji tagħha biex jivvutaw 'Le'. Min-naħa l-oħra il-Partit Laburista appella lill-votanti biex jivvutaw 'Iva' fir-referendum. Peress li l-appoġġ tal-MLP kien ġej mill-parti l-kbira mill-klassi tal-ħaddiema li ħafna minnhom kienu jiddependu mill-Ingliżi għax-xogħol, proposti li kienu jiggarantixxu xogħol u livelli ta' għixien bħal dawk tal-Ingliżi setgħu jsibu ħafna appoġġ. Fit-13 ta' Frar 1956 saret il-votazzjoni referendali dwar l-Integrazzjoni li fih 45.2% tal-elettorat ħareġ jivvota. Il-figuri uffiċjali juru li 67,607 (56%) ivvutaw favur l-Integrazzjoni filwaqt li 20,177 ivvutaw kontra. Kien hemm 2,559 vot invalidu. Dak li ma marrux jivvutaw kien 62,480. Numru kbir ta' dawk li astjenew kienu għamlu dan biex jobdu d-direttivi tal-[[Partit Nazzjonalista]] li kien qed jagħmel bojkott kontra l-Pjan ta' Integrazzjoni. Dan ir-riżultat qajjem ħafna kontroversji. Il-Prim Ministru Ingliż [[Sir Anthony Eden]] stqarr fil-[[House of Commons]] li Malta kellha tiġi rappreżentata fil-House of Commons wara li l-Maltin juru x-xewqa tagħhom f'Elezzjoni Ġenerali. Fl-istess ħin l-Ingliżi bdew jirreallizaw li integration bejn Malta u l-Ingliterra kienet ser toħloq aktar problemi milli ssolvihom. === 1958: Ir-Riżenja tal-Gvern ta' Mintoff u l-Irvellijiet tat-28 ta' April === Sadanittant, qam xi tilwim bejn il-Gvern Malti u dak Ingliż rigward il-futur tat-tarzna u l-assistenza finanzjarja Ingliża. Fit-30 ta' Diċembru 1957, il-Parlament Malti gie msejjaħ b'urġenza biex jikkunsidra mozzjoni tal-Prim Ministru Mintoff: {{kwota|Darba li l-Gvern Ingliż ma jridx jonora l-obbligu li daħal għalih fid-Dikjarazzjoni ta' Lulju 1955, li jevita l-qgħad, ir-Rappreżentanti tal-Poplu Malti fil-Parlament miġbura jiddikjaraw li jinħallu mill-pattijiet u obbligi li għandhom lejn il-Gvern Ingliż u minn dawk sal-lum assunti lejn l-alleati tiegħu - u dan sakemm il-Gvern Ingliż ma jagħtix garanzija li l-għadd ta' nies miegħu impjegati f'Malta ma jonqosx qabel ma jkun hemm "alternative employment' għan-nies li jingħataw is-sensja.}} Il-Parlament Malti għadda din ir-riżoluzzjoni b'vot unanimu. Biex tiġi evitata din, saru xi diskussjonijiet kemm f'Malta kif ukoll fl-Ingilterra iżda dawn ma ħallewx il-frott mixtieq għax fost il-ħafna proposti li ġew diskussi ma ntlaħaq l-ebda ftehim rigward il-kwistjoni tal-integrazzjoni u tat-tarzna. Issa beda jsir iktar evidenti li kambjamenti fil-policies tad-difiża Ingliżi kienu ser jirriżultaw f'rundowns massivi tal-militar minn Malta. Kien hemm bżonn li jiġi implementat pjan ta' żvilupp koordinat biex tiġi diversifikata l-ekonomija ta' Malta. Fl-24 ta' Marzu, il-Gvern Laburista mmexxi minn Mintoff irriżenja mill-kariga b'sinjal ta' protesta u ddikjaraw lilhom infushom favur Malta newtrali u politikament indipendenti. F'mass meeting fil-[[Furjana]], fis-6 ta' April, Mintoff stqarr li l-Ingliżi ma kienx jimpurtahom mill-Maltin u t-tbatijiet tagħhom. Għalhekk, la bil-kelma t-tajba u negozjati ċivili ma kienu ser jaslu mkien, huwa ħeġġeġ lill-Maltin biex jinżlu fit-toroq u jsemmgħu leħinhom mit-toroq u l-pjazez. Eventwalment sar strajk ġenerali storiku fit-28 ta' April, fost irvellijiet u vjolenza, u intimidazzjoni mill-pulizija u l-forzi militari. Ma tħallewx isiru meetings pubbliċi u dimostrazzjonijiet u l-Partit Laburista adotta reżistenza passiva. Wara dan, l-oppożizzjoni Nazzjonalista rrifjutat li tifforma gvern ta' minoranza, u affermat il-policy favur ''[[Dominion Status]]'' fi ħdan il-[[Commonwealth]]. Ftit jiem wara l-Ingliżi rrevokaw il-kostituzzjoni u b'hekk it-tmexxija ta' Malta waqgħet f'idejn il-Gvernatur Ingliż, [[Sir Robert Laycock]]. B'konsegwenza, il-Gvernatur iddikjara stat ta' emerġenza. Fid-19 ta' Novembru, 1958, Mintoff mexxa delegazzjoni tal-[[Malta Labour Party|MLP]] lejn [[Londra]] biex tiġi diskussa l-introduzzjoni tas-self-government u b'hekk din kienet l-ewwel rikjesta uffiċjali għall-[[Indipendenza ta' Malta]]; din iżda ma ħalliet l-ebda frott. Fl-ewwel mass meeting Laburista fl-1959, Mintoff stqarr li l-partit tiegħu kien ser ibiddel l-ekonomija ta' Malta minn waħda distruttiva għal waħda bbażata fuq ħbiberija u paċi. F'artiklu bl-isem ''New Plan for Malta'' li deher fir-rivista ''New Statesman'', Mintoff elabora fuq il-viżjoni tiegħu ta' Malta. Huwa qal li Malta għandha ssir port newtrali fejn il-libertà tagħha kellha tkun garantita mill-[[Kunsill tal-Ġnus Magħquda]] . Fi kliemu: {{kwota|As a nuclear-free zone with a free and stable society, we would quickly develop into a Switzerland in the heart of the Mediterranean.}} (tr. Malti: ''Bħala żona mhux nukleari b' soċjetà ħielsa u stabbli, aħna mal-ewwel niżviluppaw fi Svizzera fil-qalba tal-Mediterran.'') Din l-analoġija ta' [[Svizzera]] fil-[[Mediterran]] kellha terġa' tagħmel ritorn kważi 40 sena wara meta l-Gvern Laburista mmexxi minn [[Alfred Sant]] użaha biex jispjega l-kunċett tiegħu ta' Partnership mal-[[Unjoni Ewropea]] opposta għall-veduta Nazzjonalista ta' sħubija sħiħa fl-Unjoni Ewropea. Mintoff ippropona li Malta kellha tkun parti mis-[[Suq Komuni Ewropew]] u li kellha wkoll tadotta rbit kummerċjali simili mal-pajjiżi Għarab ġirien ta' Malta. {{kwota|We possess the capability, the strength and the social capital to build a New Malta, the meeting point of unity and commerce between the European continent and the Arab nations.}} (tr. Malti: ''Aħna nippossjedu l-kapaċità, is-saħħa u l-kapital soċjali biex nibnu Malta ġdida, il-punt fejn l-unità u l-kummerċ bejn il-konttinent Ewropew u n-nazzjonijiet Għarab jiltaqgħu.'') Is-slogan ta' Mintoff, "Malta l-ewwel u qabel kollox" beda jintuża f'mod frekwenti ħafna fil-kitbiet u d-diskorsi ta' Mintoff ta' dak iż-żmien. Ir-retorika ta' Mintoff kienet waħda simili ħafna għal bosta movimenti anti-kolonjali ta' dak iż-żmien, bħal [[Gamal Abdel Nasser]] tal-[[Eġittu]], u [[Makarios III]] ta' [[Ċipru]]. Fi Frar 1959, il-Kostituzzjoni tal-1947 ġiet irtirata u minflok, Kostituzzjoni temporanja ġiet fis-seħħ fil-[[15 ta' April]], [[1959]]. Malta għal darb'oħra kienet mingħajr il-Gvern Awtonomu u l-Parlament tagħha. It-tmexxija issa kienet f'idejn il-Gvernatur assistit minn grupp ta' konsulenti. Dan ġie magħruf bħala Malta (Constitution) Order in Council, 1959. Bejn l-1955-58 il-gvern Laburista kien leħaq implimenta partijiet mill-programm elettorali tiegħu, fejn twettqu bosta riformi soċjali li kienu l-pedament li fuqu inbena l-''[[Welfare State]]'' fis-snin sebgħin u tmenin. F'dan iż-żmien, tkompliet ir-rikostruzzjoni ta' ħafna żoni milquta fit-Tieni Gwerra Dinjija, inbnew 33 skola ġdida, u bosta oqsma residenzjali. == Il-Kwistjoni Politiko-Reliġjuża tas-Sittinjiet == Fis-snin sittin, il-Knisja Kattolika Maltija mmexxija mill-Arċisqof [[Mikiel Gonzi]] kompliet topponi lill-[[Malta Labour Party]]. Il-knisja kienet determinata li ma tħallix lil Mintoff jakkwista l-poter partikolarment minħabba l-politika soċjalista li kien iħaddan u l-pjanijiet sekularisti tiegħu. F'Ittra Pastorali maħruġa fl-1960, il-Knisja għamlitha ċara li ħadd ma jista' jkun Soċjalist tajjeb u Nisrani sinċier fl-istess ħin. Min-naħa tiegħu, l-MLP kien jinsisti li mhux minnu li l-Partit hu kontra l-Knisja, u kien jisħaq li l-politika Soċjalista kienet sinonima mat-twemmin Nisrani; iżda kien kollu għalxejn. [[Lorry Sant]], trade-unionist militanti, editur tal-gazzetta laburista ''The Struggle'' u iktar 'l quddiem, ministru Laburista, ġie mogħti l-[[interdett]] mill-awtoritajiet tal-Knisja talli kkritika l-ittra pastorali tal-Arċisqof f'wieħed mill-artikli tiegħi. F'mass meeting f'[[Ħaż Żabbar]], bħala risposta għad-deċiżjoni tal-Knisja, Mintoff stqarr li: {{kwota|Aħna ħdimna u għadna naħdmu fl-interess tal-ħaddiema, l-istess kif għallimna Sidna Ġesù Kristu. Aħna npoġġu dan it-tagħlim fil-prattika. Ġejna akużati għax konna kuraġġużi biżżejjed li niddikjaraw li aħna kontra l-Ingliżi f'din il-ġlieda għall-Indipendenza. Aħna ħa nkompli niġġieldu għall-pajjiżna, imma ngħidulhom “tikkolaborawx mal-Gvern Ingliż”. Imbagħad inkunu nistgħu ningħaqdu bħall-aħwa, għax aħna xorta għadna aħwa. F'din it-taqbida mbierka u ġusta għal-libertà, Alla huwa magħna.}} Eventwalment fl-1961, il-Knisja Kattolika Maltija ddikjarat sanzjonijiet reliġjużi kontra Mintoff u l-kollegi tiegħu tal-Eżekuttiv Nazzjonali tal-partit, kif ukoll kontra partitarji attivi tal-Partit Laburista. Daħal l-[[interdett]] u nies bi twemmin laburista ġew imċaħħda milli jattendu funzjonijiet reliġjużi. Kienu ħafna dawk li kellhom jiżżewwġu fis-sagristija minħabba dawn is-sanzjonijiet, mingħajr funzjoni propja, jew inkella ma ngħatawx assoluzzjoni mill-qrar. Il-knisja waslet ukoll sabiex iddikjarat li partitarji Laburisti ma setgħux jiġu midfuna fil-parti kkonsagrata taċ-ċimiterju, iżda f'fossa waħda mhux ikkonsagrata, magħrufa bħala, 'il-miżbla'. Bejn l-1961 u l-1963, mietu seba' attivisti Laburisti, fosthom il-kittieb prolifiku u l-eks-Ministru [[Ġużè Ellul Mercer]], li kollha ġew midfuna fil-"miżbla". Il-quċċata tal-kwistjoni politiko-reliġjuża min-naħa tal-knisja waslet fl-elezzjonijiet ġenerali tal-1962, fejn il-knisja ddikjarat li kull appoġġ (bħal pereżempju l-attendenza fil-meetings u l-qari tal-gazzetti laburisti) u vot lejn l-MLP kien ser jiġi ikkunisdrat bħala dnub mejjet. Ħarġet tgħid ukoll lin-nisa miżżewġa li jekk jaħilfu lil żwieġhom li huma kienu vvutaw lill-Partit Laburista, anke jekk dan fil-verità ma jkunux għamluh, dan l-att ma kienx ser jiġi kkunsidrat bħala ġurament falz. Huwa magħruf ukoll li ħafna qassisin li ma kinux jaqblu ma' dawn il-miżuri ġew sfurzati biex iħallu l-pajjiż bl-iskuża li kienu ser jingħataw xogħol ta' missjunarji f'pajjiżi mbiegħda. L-iktar każ li baqa' magħruf, għalkemm mhux l-uniku, kien dak tal-istudjuż bibbliku ta' fama internazzjonali l-Professur [[Pietru Pawl Saydon]]. Nhar is-26 ta' Marzu 1966, fl-ewwel jum tal-votazzjoni tal-Elezzjoni Ġenerali tal-1966, Saydon f'intervista ma' ''L-Orizzont'', kien qal li "fil-Pastorali dwar l-elezzjonijiet m'hemm l-ebda dnub imsemmi u għalhekk min jivvota Labour ma jagħmilx dnub. Kulħadd għandu jivvota skont kif tgħidlu l-kuxjenza." Fl-istess jum, l-Arċisqof Mikiel Gonzi ssospenda lil Saydon mid-dmirijiet saċerdotali. F'dan iż-żmien Saydon ġie mgħajjar miġnun, skumnikat u xiżmatiku, u sofra ħafna anke minn nies li ħlief ġid ma kienx għamel magħhom. Ġieli tbiegħed minn Malta biex jeħles mill-azzjonijiet ħżiena li spiss kienu jsirulu minn xi wħud. Waqt attivitajiet tal-Partit Laburista, kienu jindaqqu l-qniepen tal-knejjes kif ukoll kien ikun hemm min idoqq is-sfafar biex itellfu d-diskors. Apparti l-[[Partit Nazzjonalista]], il-[[Christian Workers Party (Malta)|Christian Workers Party]], in-[[Nationalist Democratic Party (Malta)|Nationalist Democratic Party]], il-[[Progressive Constitutional Party (Malta)|Progressive Constitutional Party]] u l-[[Chistian Democratic Party (Malta)|Christian Democratic Party]] kienu skjerati kontra l-Partit Laburista. Fl-elezzjonijiet tal-1962, il-programm elettorali tal-Partit Laburista ippropona fost oħrajn, politika ta' libertà tal-kuxjenza, drittijiet ugwali, u d-drittijiet sovrani tan-nazzjon jiffurmaw parti mill-ġurisdizzjoni Maltija, fl-istess linja maċ-Charter tal-[[Ġnus Magħquda]]. === Is-Sitt Punti === Il-Partit Laburista, fil-ħamsinijiet u s-sittinijiet saħaq kemm-il darba li ma kienx ser imur kontra l-prinċipji Kattoliċi, u li kien favur it-tneħħija ta' privileġġi li kienu qed iżommu lura il-progress soċjali u ekonomiku. Il-Partit Laburista ibbaża l-pretensjonijiet tiegħu dwar ir-relazzjoni bejn l-istat u l-knisja fuq sitt punti kruċjali. Dawn kienu: * Dritt ta' kull ċittadin li jiżżewweġ biż-żwieġ ċivili * Dritt ta' kull ċittadin li jekk irid, jeżenta lil uliedu mit-tagħlim reliġjuż fl-iskejjel * Dritt ta' kull ċittadin li jindifen fiċ-ċimiterju * Dritt tal-Pulizija li tidħol fil-knisja ħalli twaqqaf id-daqq tal-qniepen jew tfixkil ieħor waqt meetings pubbliċi * Il-Moralità pubblika f'Malta tkun interpretata skont il-prinċipji aċċettati fl-Ewropa tal-Punent * Dritt għall-elezzjonijiet ħielsa mingħajr dnub mejjet. Kull ċittadin, inkluż il-kleru, ikun indaqs quddiem il-liġi Il-Partit Laburista ried li l-pajjiż ikun stat lajku u mhux influenzat b'mod qawwi mill-Knisja; l-ugwaljanza bejn reliġjonijiet differenti; ir-rikonoxximent legali taż-żwieġ ċivili (dan daħal fl-1975 minn Gvern Laburista) u anki d-divorzju għal min kien jemmen fih (dan daħal b'referendum fl-2011); it-taghlim tar-religjon fl-iskejjel tal-Istat li jingħata biss lil min jixtiequ; li l-iskejjel privati jgħaddu minn proċess ta' spezzjoni qabel jikkwalifikaw għall-fondi mill-Gvern; is-servizzi soċjali jingħataw lil kulħadd mingħajr diskriminazzjoni (anki lil tfal imwielda barra ż-żwieġ); li l-Knisja tagħti kontribut finanzjarju u l-''privilegum fori'' jkun ristrett; iċ-ċensura fuq l-arti tkun ħielsa mill-influwenza tal-Knisja; u li l-Knisja ma tindaħalx fl-affarijiet tal-Istat. Fl-elezzjonijiet ta' Frar 1962, avolja kien hemm sanzjonijiet reliġjużi ħorox, l-MLP xorta irnexxilu jakkwista l-akbar numru ta' voti indirizzati lejn partit (50,974) - dawn il-Partit beda jsejħilhom "Suldati tal-Azzar" - iżda dawn ma kinux biżżejjed biex jissuperaw il-voti li ġabet l-koalizzjoni tal-Partit Nazzjonalista ma' erba' partiti politiċi oħra. Il-Partit Laburista rnexxielu jirbaħ 16-il siġġu minn 50 u 33.8% tal-voti. In-Nazzjonalisti rebħu 25 siġġu u [[Ġorġ Borg Olivier]] reġa' sar [[Prim Ministru ta' Malta]]. == Il-Mixja lejn l-Indipendenza == Fis-sittinijiet bdew diskussjonijiet formali mal-[[Ingilterra]] bl-iskop li tinkiseb l-Indipendenza. Il-Malta Labour Party għamel bosta proposti u emendi għall-kostituzzjoni iżda ħafna minnhom ġew injorati. Ħafna minn dawn il-proposti kienu immirati biex iġibu rikonċiljazzjoni mal-Knisja kif ukoll riformi demokratiċi iktar moderni. Dawn kienu jinkludu fost oħrajn ir-rikonoxximent tal-Reliġjon Kattolika bħala r-Reliġjon Uffiċjali ta' Malta, ugwaljanza bejn kull ċittadin quddiem il-liġi, libertà tal-kuxjenza, żwieg ċivili, edukazzjoni reliġjuża fl-iskejjel statali, drittijiet umani fundamentali, libertà tal-espressjoni u t-tmiem tal-‘prattiki korrotti' b'riferenza għall-libertà tal-persuna li tivvota kif jidrilha hi mingħajr interferenza minn reliġjon. L-Ingilterra ħadet din l-opportunità biex tinnegozja trattat li kien jiffavorixxi l-interessi tagħha f'kull aspett. Filwaqt li l-Gvern Malti deher li kien ser ikollu poter amministrattiv totali fuq il-gżira, s-setturi l-iktar importanti tal-pajjiż, inklużi id-difiża, il-[[Port il-Kbir]], it-tarzna, il-kommunikazzjoni, l-ajruport, kif ukoll parti sewwa tat-territorju nazzjonali, xorta kienu ser ikunu kkontrollati mill-Ingliżi. Mintoff iġġieled kontra dawn it-trattati mingħajr suċċess, iżda wiegħed reviżjoni hekk kif il-Partit Laburista jitla' fil-poter. Eventwalment, bejn it-2 u l-4 ta' Mejju 1964, sar ir-referendum dwar l-Indipendenza. Kienu marru għal votazzjoni 45%. F'din il-votazzjoni, 56% tal-votanti vvotaw favur l-Indipendenza. Malta akwwistat l-indipendenza tagħha ftit xhur wara, fil-21 ta' Settembru, 1964. == 1966-69: Lejn il-Paċi bejn il-Knisja u l-Partit Laburista == Fl-elezzjonijiet ġenerali tal-1966, il-Knisja għal darb' oħra lagħbet rwol importanti, peress li s-sanzjonijiet imposti fuq il-Partit Laburista u s-sostenituri tiegħu, kienu għadhom fis-seħħ. Iż-żminijiet kienu qed jinbidlu, u l-knisja kattolika indunat b'dan. Għalhekk din id-darba is-sanzjonijiet ma kienux proklamati b'mod ferventi pubblikament bħalma ġara fl-elezzjonijet ta' qabel. Iżda dan ma jfissirx li kienu inqas effettivi. Infatti kien għad hemm ħafna qassisin li waqt l-omeliji tagħhom minn fuq il-pulptu, kienu jgħaddu kummenti kontra l-Partit Laburista. Kif kien mistenni, l-elezzjonijiet intrebħu mill-[[Partit Nazzjonalista]], iżda l-Partit Laburista mar aħjar mill-elezzjonijjiet preċedenti tal-[[1962]] u żied konsiderevolment l-ammont ta' voti. Il-Partit Laburista, rebaħ 22 siġġu minn 50 u 43.1% tal-voti. It-28 siġġu l-ieħor intrebħu kollha mill-Partit Nazzjonalista, bil-partiti ż-żgħar ma jirnexxielhom itellgħu kandidat. [[Ġorġ Borg Olivier]] b'hekk baqa' [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]]. Sar ċaqliq fir-relazzjonijiet bejn il-knisja u l-Partit Laburista meta ntbagħat f'Malta, l-isqof [[Emmanuel Gerada]] li kien jifforma parti mill-korp diplomatiku tal-[[Vatikan]]. Infatti f'April [[1969]], wara ħafna diskussjonijiet, iż-żewġ naħat laħqu ftehim u Mons. Gerada iffirma trattat mal-Partit Laburista li kien jgħid li l-Knisja ma kellix tindaħal iktar fi kwistjonijiet politiċi u li kellhom jiġu wkoll irtirati s-sanzjonijiet kollha kontra l-Partit Laburista. B'hekk il-Partit Laburista seta' fl-aħħar jikkonċentra biss fuq kwistjonijiet politiċi minflok jinħela fi ġlied żejjed kontra l-knisja. Iktar 'l quddiem, l-[[Isqof|Isqof Ġużeppi Mercieca]] kellu jieħu post l-Arċisqof Gonzi, bħala kap tal-Knisja Kattolika f'Malta. Intant, is-sitt punti msemmija mill-Partit Laburista rigward ir-relazzjoni bejn l-istat u l-knisja, kienu iktar il-quddiem, inklużi fil-Kostituzzjoni Repubblikana tal-1974. == 1971: Mintoff lura fil-Gvern wara 13-il sena == Lejn l-aħħar tas-snin sittin, ftit qabel l-elezzjonijiet tal-1971, l-oppożizzjoni Laburista immexxija minn Mintoff, flimkien mall-[[General Workers Union (Malta)|General Workers Union]], bdew ipoġġu pressjoni fuq il-Gvern Nazzjonalista biex jinsisti għall-trattament aħjar mill-Ingliżi, u bdew jorganizzaw ħafna azzjonijiet industrijali, li kien jinkludi ukoll kwistjoni dwar it-tarzna li damet seba' xhur. Fl-elezzjonijiet ġenerali tal-1971 l-MLP u l-GWU ippreżentaw programm konġunt imsemmi 'Malta Maltija fil-Paċi u l-Progress'. Il-programm kien definit bhala wieħed soċjal-demokratiku, u il-wegħdiet prinċipali kienu jinkludu it-twaqqif ta' ftehim dwar forzi militari barranin f'Malta, l-introduzzjoni ta' leġislazzjoni soċjali bħal ġimgha ta' 40 siegħa, il-paga minima, riforma fuq it-taxxa tad-dħul u pjan ekonomiku li kien jemfasizza fuq l-edukazzjoni, l-industrija, agrikoltura u sajd, turiżmu, ''housing'', ''children's allowance'' u forom oħrajn ta' ''welfare''. Il-programm emfasizza ukoll fuq id-drittijiet ugwali mingħajr distinzjoni ta' razza, kulur jew twemmin, kif ukoll id-dover li jwaqqaf it-tbatija u s-sofferenza li tirriżulta minn nuqqas ta' ugwaljanza bejn is-sinjur u l-fqir. Il-Partit Laburista wiegħed ukoll 50% parteċipazzjoni tal-Union fit-tmexxija tat-tarzna sabiex tkun tista' tiġi rranġata is-sitwazzjni ekonomika. Għall-elezzjonijiet ġenerali tal-1971, il-Partit Laburista iddeċieda li jiġġieled l-elezzjoni ġenerali fuq il-kwistjonijiet li kienu qed jifnu l-pajjiż f'dak iz-zmien: il-korruzzjoni, il-qagħad u l-emigrazzjoni (ta' min isemmi li ftit xhur qabel, eluf ta' Maltin kienu emigraw lejn il-[[Kanada]] u l-[[Awstralja]] biex ifittxu ħajja u futur aħjar). Il-kampanja elettorali kienet pjuttost kwieta. L-MLP rebaħ l-elezzjonijiet bi 28 siġġu minn 55 fil-Parlament, u 50.8% tal-voti, kontra it-48.1% tal-voti mirbuħa minn Nazzjonalisti u l-1% tal-[[Progressive Constitutionalists (Malta)|Progressive Constitutionalists]]. Il-Partit Laburista rnexxielu jirbaħ l-elezzjonijiet għalkemm għamel dan b'maġġoranza minima ta' siġġu wieħed biss fil-Parlament. Din il-maġġoranza ta' siġġu wieħed kienet perikoluza għall-Partit Laburista. Xi individwi ippruvaw jikkorompu MP Laburista biex jaqsam il-kamra. Il-ħatja eventwalment ġew arrestati u mhux talli l-pjan fallielhom, talli kien MP nazzjonalist li qasam il-kamra, b'hekk il-Partit Laburista issa kellu maggoranza ta' tliet siġġijiet. Iktar 'l quddiem, d-deputat Laburista [[Paul Carachi]] talab lill-Ispeaker tal-Kamra għal siġġu fin-nofs sabiex ikun jista' jkollu status indipendenti. Issa li kien fil-poter, il-Gvern Laburista seta' jimbarka fuq il-proġett ta' industrijalizzazzjoni tal-pajjiż. L-ewwel ħaġa li għamel Mintoff mal-ħatra tiegħu bħala Prim Ministru, kienet li neħħa lil [[Sir]] [[Maurice Dorman]] minn Gvernatur ta' Malta, u minn floku laħħaq Malti, Sir [[Anthony Mamo]]; fl-1974 Sir Anthony Mamo ġie maħtur bhala l-ewwel [[President ta' Malta|President tar-Repubblika ta' Malta]]. Vapuri tal-Gwerra Amerikani ma tħallewx jużaw il-portijiet Maltin, u l-Kmandant tan-N.A.T.O. ġie ddikjarat ''persona non grata'' u għalhekk kellu jitlaq minn Malta, bil-kwartieri tan-[[N.A.T.O.]] jiġu magħluqa. Sadanittant, Mintoff laħaq bosta ftehim ma' pajjiżi barranin, bl-intenzjoni li jattira investiment lejn Malta u jingħata għajnuna finanzjarja; l-iktar għajnuna konkreta waslet mill-Libja u l-pajjiżi Komunisti, bħall-[[Unjoni Sovjetika]] u ċ-[[Ċina]]. === L-ewwel gvern tal-Punent li jiftaħ relazzjonijiet maċ-Ċina Komunista === Fil-31 ta' Jannar, 1972 il-Gvern Laburista mmexxi minn Mintoff stabbilixxa relazzjonijiet diplomatiċi mar-Repubblika tal-Poplu taċ-Ċina. Dan wassal ghall-kummerċ bejn iz-żewġ pajjiżi u bl-għoti ta' għajnuna finanzjarja mingħajr interessi miċ-Ċina, seta' jinbena baċir kbir ta' 300,000 tunnellata fit-tarzna ta' Malta, kif ukoll il-bini ta' breakwater fil-port ta' [[Marsaxlokk]]. Bdew isiru ukoll xi skambji fuq livelli edukattivi u kulturali bejn studenti Ċiniżi u studenti Maltin, kif ukoll skambji ghal skopijiet militari bejn il-forzi armati taz-żewġ pajjiżi. Dawn saru apparti bosta ftehim iehor f'oqsma diversi bhas-saħħha, mediċina, turiżmu, trasport, xjenza u teknoloġija. Mintoff kien ukoll wieħed mill-ewwel mexxejja ta' pajjiżi tal-punent li żar iċ-Ċina ta' [[Mao]], mossa li kienet pjuttost kontroversjali dak iż-żmien. === 1972: Trattat ta' Difiża mal-Ingilterra === Fis-[[27 ta' Marzu]], [[1972]], il-Ftehim ta' Difiża għal 7 snin ġie iffirmat bejn il-Gvern Laburista rappreżentat minn Dom Mintoff u l-Gvern Ingliż ([[Lord Carrington]]). Permezz tiegħu Malta kienet ser tirċievi 14-il miljun lira fis-sena mill pajjiżi tan-[[N.A.T.O.]] biex l-Ingilterra tkun tista' iżżomm il-bażi militari tagħha f'Malta. Dan il-ftehim kellu jintemm f'Marzu 1979, meta Malta kellha tkun ħielsa mill-forzi militari Ingliżi. Barra minn dan, Malta kienet ser tirċievi miljun lira fis-sena f'għajnuna ekonomika u żewġ miljuni u nofs oħra f'għajnuna mingħand l-[[Italja]]. === It-Tarzna === Dwar it-tarzna, fejn il-Partit Laburista wiegħed li jintroduċi 50% parteċipazzjoni tal-Union fit-tmexxija, Mintoff iddeċieda li jattwa miżuri ta' razzjonalizzazzjoni qabel dik il-proposta tiġi fis-seħħ. F'meeting li għamel għall-ħaddiema tat-tarza fil-15 ta' Marzu, 1973, fi Pjazza Gavino Gulia f'[[Bormla]], Mintoff wera d-diżapprovazzjoni tiegħu għan-nuqqas ta' ħeġġa tal-ħaddiema u tahom tliet għażliet: ir-riżenja tiegħu, il-falliment tat-Tarza jew inkella li Mintoff jieħu r-riedni f'idejh għall-sitt xhur. Il-ħaddiema ivvutaw għat-tielet proposta b'turija ta' idejn. Mintoff imbagħad beda jispjega bosta proposti li kellu għat-tarzna, fosthom t-tneħħija tas-sistema tax-shifts; din wasslet biex għall-ewwel darba fl-istorja tagħha, it-tarzna tagħmel qliegħ, liema żmien dam sejjer għal seba' snin. === Mintoff u l-Libja ta' Gaddafi === Nhar l-1 ta' Settembru 1969 is-Sultan Idris tal-[[Libja]] kien imneħħi b'kolp ta' stat immexxi minn kurunell tal-armata ta' 27 sena jismu [[Muammar Gaddafi]]. L-armata rivoluzzjonarja neħħiet il-monarkija u pproklamat il-Ġamaħarija Libjana Għarbija Soċjalista tal-Poplu, b'kunsill rivoluzzjonarju fil-kmand tal-pajjiż b'Gaddafi jkun iċ-chairman tiegħu għal għomru. Qabel l-elezzjoni tal-1971, Mintoff kien wiegħed li jekk jitla' hu se jġib għajnuna mil-Libja. Il-Partit Nazzjonalista u [[Mabel Strickland]] kkritikaw ir-rabtiet ta' Mintoff mal-Libja. Kif Mintoff rebaħ l-elezzjoni, mill-ewwel bdew it-taħdidiet mal-Libja. Il-Libja tat lill-Gvern ta' Mintoff 3 miljun lira Maltija kif telqet il-marina Ingliża minn Malta, bil-kundizzjoni li l-faċilitajiet militari ta' Malta qatt ma jerġgħu jintużaw biex jintbagħtu ''supply missions'' lil Israel (kif Gaddafi allega li kien ġara fil-Kriżi tal-[[Kanal tas-Swejs]] tal-1956 u l-Gwerra tal-1967). Mill-1973 Mintoff beda politika ta' ''rapprochement'' kulturali bejn iż-żewġ pajjiżi, li Mintoff kien isejħilhom aħwa mid-demm, ''blood brothers''. Beda x-xogħol fuq moskea f'Kordin, immexxija minn fondazzjoni Libjana, il-‘World Islamic Society'. Infetħu Istituti Kulturali Libjani f'Tas-Sliema u l-Belt u mijiet ta' Maltin sabu impjiegi fil-Libja. Dak li għal 26 sena kien is-St Michael's Training College f'Ta' Ġiorni, fejn il-Freres ta' De La Salle kienu jħarrġu lill-għalliema rġiel, sar skola Libjana Al Fateh. Meta l-prezz internazzjonali taż-żejt għola fil-kriżi tal-1973, Mintoff laħaq ftehim mal-Libja, li kellha tagħti lil Malta ż-żejt kollu li kellha bżonn għall-ekonomija tagħha bi prezz preferenzjali. Fl-1979 Gaddafi wiegħed “appoġġ totali” lil Malta, hekk kif l-aħħar suldati Ingliżi telqu minn Malta. Għaċ-ċerimonja ta' [[Jum il-Ħelsien]], Gaddafi kien l-uniku mexxej ta' pajjiż preżenti, b'delegazzjoni kbira ħafna. Il-media oċċidentali spekulat fuq il-possibiltà li Malta tallinea ruħha militarment mal-Libja imma dan qatt ma ġara. Fl-1980 inqalgħet tilwima bejn il-Libja u Malta, meta Saipem 2 – rig taż-żejt Taljan ikkummissjonat mit-Texaco biex ifittex iż-żejt f'isem il-Gvern Malti – kien avviċinat minn ''gunboats'' u sottomarin Libjani u mġiegħel jieqaf iħaffer fil-Medina bank, 68 mil nawtiku fix-xlokk ta' Malta. Iż-żewġ pajjiżi jgħidu li għandhom il-ġurisdizzjoni territorjali fuq dik iż-żona tal-Pjattaforma Kontinentali, u fl-1982 il-kwistjoni marret quddiem il-Qorti Internazzjonali fil-Ħag. Minkejja dan, bejn l-1982 u l-1984 ir-relazzjonijiet kulturali u ekonomiċi bejn iż-żewġ pajjiżi komplew jikbru. Iċ-ċertifikat matrikulari f'Livell Ordinarju fl-Għarbi sar obbligatorju biex tidħol l-Università ta' Malta. Ġie ffirmat Trattat ta' Ħbiberija u Koperazzjoni bejn iż-żewġ pajjiżi, li kien jinkludi protokoll ta' sigurtà li bih il-forzi Libjani riedu jħarrġu u jarmaw lis-suldati Maltin. U l-Libjani ma kellhomx bżonn aktar ta' visa biex jidħlu Malta. Mintoff baqa' ħabib ta' Gaddafi u tal-Libja anke fis-snin ta' wara. Fiż-żjara tal-President [[Eddie Fenech Adami]] fil-Libja fl-2008, Gaddafi staqsa fuq saħħet Mintoff u [[Karmenu Mifsud Bonnici]]. Fl-1998, Mintoff kien assenti waqt vot importanti li kellu jittieħed fil-Parlament għax kien il-Libja u l-Prim Ministru Alfred Sant ikkritikah fuq dan il-fatt. Nhar id-19 ta' Ġunju 1998, Mintoff fil-Parlament qal hekk: {{kwota|Kelli dritt immur il-Libja jew ma kellix? Kelli dritt inżur ħabib tiegħi - u dan m'huwiex xi brigant jew xi ħalliel imma l-mexxej Libjan - li ilu jistedinni biex immur hemmhekk imma ma kellix is-saħħa biex immur? Imma issa kelli s-saħħa u mort... Jien mort hemmhekk fuq żjara privata u tkellimt miegħu kemm fuq affarijiet privati u kemm fuq affarijiet oħra. Miegħi kien hemm sħabi wkoll u nista' ngħid li ttrattana ħafna aħjar milli kien jittratta ministri proprju għaliex kienet żjara privata. Jiena domt nitkellem miegħu għal aktar minn tliet kwarti, imma wara kwarta - għaliex indunajt li kien ma jiflaħx u kellu riħ kbir u wegħedtu li nibgħatlu affarijiet għas-sogħla ħalli jfejquh u fil-fatt bgħatthomlu l-għada stess - għedtlu: Mhux aħjar nieqfu għaliex tidher għajjien?, u huwa qalli: Le... U fuqiex tkellimna? Tkellimna kif Malta u l-Libja jistgħu jsaħħu u jtejbu r-relazzjonijiet tagħhom għall-ġid tat-tnejn... Jiena mhux talli m'għandix x'naħbi talli għandi biex niftaħar għaliex dan ix-xogħol imissu għamlu l-Ministru tal-Foreign Affairs jew il-Prim Ministru.}} === Il-Konferenza ta' Helsinki === Mintoff minn dejjem saħaq fuq il-ħtieġa ta' paċi fil-[[Mediterran]] fil-[[Konferenza ta' Helsinki]] tal-1975. l-pajjiżi Ewropej, l-Istati Uniti, il-Kanada u l-Unjoni Sovjetika kienu qegħdin jiddiskutu f'[[Helsinki]], fil-[[Finlandja]], ftehim għall-paċi. Mintoff kien qal fil-Konferenza li ma jistax ikun hemm paċi fl-Ewropa jekk ma jkunx hemm paċi fil-Mediterran. Huwa ried li fid-dikjarazzjoni finali tal-laqgħa jkun hemm kapitlu dwar il-Mediterran u qalilhom ukoll li hu ma kienx lest li jiffirma d-dikjarazzjoni qabel ma jidħol fid-dikjarazzjoni l-kapitlu dwar il-Mediterran. Mintoff qanqal ir-rabja tal-Istati Uniti kif ukoll tal-Unjoni Sovjetika, li stagħġbu kif stat tant żgħir bħal Malta kien qiegħed iżomm ix-xogħol ta' din il-konferenza internazzjonali. Il-Gvern ta' Mintoff kien iddikjara wkoll li Malta tkun stat newtrali u li tkun tagħmel parti mill-Moviment tal-Pajjiżi Mhux Allineati. Din id-dikjarazzjoni kienet intbagħtet u ġiet depożitata fl-Organizzazzjoni tal-Ġnus Magħquda u nbagħtet ukoll lill-potenzi ewlenin tal-Ewopa u tad-dinja. Fl-1973, Malta ssieħbet fil-[[Moviment Non-Allineat]], li kien jinkludi bosta pajjiżi tat-tielet dinja bħall-[[Indja]], [[Kuba]] u l-[[Alġerija]]; Malta saret ukoll membru tal-[[Grupp tas-77]]. Biex jiddefendu l-istat ta' newtralità ta' Malta, il-Gvern ta' Mintoff kien għamel patt u ftehim mal-Italja, ieħor mal-Libja u ieħor mal-Unjoni Sovjetika. F'dawn il-pattijiet kien maħsub ukoll li dawn il-pajjiżi jgħinu finanzjarjament u ekonomikament lil Malta. Il-Gvern ta' Mintoff ried ukoll jagħmel patt ukoll mal-Istati Uniti, iżda din ma qablitx. === L-Air Malta === Fil-21 ta' Marzu, 1973 il-parlament Malti approva mozzjoni tal-Prim Ministru Laburista, Dom Mintoff, biex titwaqqaf kumpanija nazzjonali tal-ajru - l-[[Air Malta]]. L-Air Malta ġiet imwaqqfa bl-assistenza tal-Gvern tal-[[Pakistan]]. Il-kumpanija nazzjonali irċiviet ħafna kritika mill-oppożizzjoni Nazzjonalista, li ppreferew jagħmlu użu minn kumpaniji tal-ajru barranin milli dik lokali. === Bank of Valletta === Fit-23 ta' Marzu, 1974 gie mhabbar il-ftuh tal-[[Bank of Valletta]], l-ewwel bank kollu kemm hu Malti. 60% ftal-ishma fil-bank kienu ser ikunu f'isem il-Gvern Malti filwaqt li l-40% l-ohra kienu ser jinbiegħu lil pubbliku Malti. === Miżuri oħra tal-Gvern Laburista (1971-1976) === Il-Gvern ta' Mintoff waqqaf bosta miżuri fosthom: * In-nazzjonalizzazzjoni kif ukoll il-bidu ta' bosta kumpaniji propjetà tal-istat, fosthom l-[[Air Malta]], is-[[Sea Malta]], il-[[Bank of Valletta]], il-[[Mid-Med Bank]], it-[[Telemalta]] u x-[[Xandir Malta]]; * Tnaqqis fid-differenza fis-salarji bejn l-ogħla u l-iktar grad baxx fis-servizzi ċivili; * L-għoti ta' żieda għall-għoli tal-ħajja u bonuses bi ''flat rate'' minflok b'perċentwali; * L-introduzzjoni tas-sistema PAYE (Pay-As-You-Earn) u ''higher ceiling'' fejn tidħol it-taxxa tad-Dħul; * Il-bidu ta' skema nazzjonali tas-saħħa; * Id-demolizzjoni ta' slums u l-bini ta' bosta units residenzjali għall-ħaddiema u l-familji tagħhom; * Xiri ''bulk-buying'' ta' prodotti mportati bħall-ħalib, zokkor u butir bi prezzijiet orħos; * Bosta riformi fil-leġiżlatura industrijali bħal pereżempju, it-tnaqqis tal-working week għal 40 siegħa u liġi favur paga ndaqs għal ħaddiema nisa; * Iż-żieda fin-nefqa għas-servizzi soċjali kif ukoll l-introduzzjoni ta' servizzi bħaċ-Children's Allowance; * It-tneħħija ta' ''streaming'' u eżamijiet fi skejjel statali; * Bosta proġetti turistiċi; * Inbnew oqsma industrijali ġodda u dawk eżistenti ġew imkabbra; * Ġiet mibnija pista tal-ajru ġdida li kienet takkomoda vetturi tal-arju kbar; * L-introduzzjoni ta' korpi tax-xogħol bħall-Korpi tal-Pijunieri, li kienu jagħmlu bosta xogħol ta' kostruzzjoni. Membri ta' dawn il-korpi kienu miċħuda mid-dritt li jissieħbu trade unions. Il-Gvern Laburista kien jemmen fl-intervent tal-istat fl-ekonomija tal-pajjiż, speċjalment fejn is-settur privat kien jonqos milli jieħu l-inizzjattiva. === Malta Repubblika === [[Stampa:Mintoff u Mamo Repubblika.jpg|thumb|250px|right|Il-Prim Ministru Dom Mintoff u Sir Anthony Mamo, fiċ-ċerimonja li fiha Mamo ġie ddikjarat l-ewwel President tar-Repubblika ta' Malta]] Fit-13 ta' Diċembru 1974, Malta saret uffiċjalment Repubblika, u għalhekk ġiet introdotta kostituzzjoni ġdida. Din il-kostituzzjoni li bħal dik Taljana, kienet tiddikjara li Malta kienet repubblika bbażata fuq ix-xogħol, introduċiet bosta artikli, bħal dak li kien jippermetti d-dritt għall-vot lil persuni ta' il-fuq minn 18-il sena fl-elezzjonijiet ġenerali. 49 membru tal-Parlament ivvutaw favur din il-kostituzzjoni filwaqt li 6 membri Nazzjonalisti astjenew. Ta' min jgħid li dawn kienu [[Ġorġ Borg Olivier]] u dawk l-aktar qribu. Dan l-avveniment immarka wkoll it-tmiem tal-karriera politika ta' Dott. Borg Olivier, għaliex ftit wara l-elezzjonijiet tal-1976 laħaq floku Dott. [[Eddie Fenech Adami]]. Fl-elezzjonijiet tal-1976 il-Partit Laburista gab l-ikbar maggoranza ta' voti qatt registrati fl-istorja politika ta' Malta. == 1976: It-Tielet Gvern ta' Mintoff == Il-gvern immexxi minn Dom Mintoff kompla bil-ħidma tiegħu u bena' għadd kbir ta' oqsma residenzjali, kif ukoll ħadem biex itejjeb l-infrastruttura. Inbena sptar ġdid ħdejn l-isptar eżistenti (L-Isptar San Luqa). Fl-1976, saru l-ewwel elezzjonijiet ġenerali taħt il-kostituzzjoni tar-Repubblika ta' Malta. Il-programm elettorali tal-Partit Laburista intitolat "Lejn Malta Soċjalista 'l Quddiem fis-Sliem" poġġa emfasi fuq il-kredenzjali tal-Gvern Laburista, li kien jemmen fis-soċjaliżmu demokratiku. Ġie dikjarat ukoll li Malta setgħet tevolvi f'familja kbira soċjalista, kif ukoll li x-xogħol kien il-mezz kif il-bniedem seta' jikseb l-emanċipazzjoni. Fost ħafna proposti, kien hemm ukoll: • Il-possibiltà ta' full-employment; </br> • Attivitajiet kummerċjali kellhom fejn jistgħu, jiġu mħollija f'idejn il-Maltin; </br> • Il-kontinwazzjoni tal-politika tan-non-alignment </br> Il-Partit Labruista reġa' rebaħ l-elezzjonijiet b'51.5% tal-voti u 34 siġġu fil-Parlament, filwaqt li n-Nazzjonalisti kisbu 48.5% u 31 siġġu. Din it-telfa kienet l-aħħar waħda għal Dott. Borg Olivier, li ġie rimpjazzat minn Dott. Eddie Fenech Adami fl-1977. Il-Gvern ta' Mintoff kompla bit-twettiq tal-politika soċjalista tiegħu, iżda ta' min jinnota li f'din il-leġislatura kien hemm żieda kbira fid-diżgwid industrijali u vjolenza politika. F'dan iż-żmien Mintoff beda juża frażi oħra popolari "Min mhux magħna kontra taghna". Fl-1977, meta l-Uffiċju tal-Prim Ministru ħareġ ċirkolari li stqarr li avolja l-Gvern kien jirrikonoxxi d-dritt tal-ħaddiema għall-istrajk, id-dritt għall-azzjonijiet industrijali parzjali ma kienux ser jibqgħu rikonoxxuti. F'dan iċ-ċirkolari kien hemm imniżżel ukoll illi dawk kollha li kienu jirrifjutaw li jaħdmu s-sahra, ma kienx ser ikollhom iktar sahra sal-aħħar tas-sena. Ovvjament, dan iċ-ċirkolari ġab miegħu diversi azzjonijiet industrijali u protesti. B'risposta għal dawn, il-Gvern issospenda u ttrasferixxa xi ħaddiema tal-Gvern. Il-Gvern ta' Mintoff ukoll hedded lill-impjegati tal-banek li jekk ma jaċċettawx id-direttivi tal-management, kienu ser jiġu likwidati iż-żewġ banek kummerċjali ta' Malta u posthom jieħdu bank wieħed. Din l-azzjoni kienet tfisser telf kbir ta' impjiegi. L-azzjonijiet industrijali li segwew ġabu magħhom is-sospensjoni ta' numru ta' ħaddiema. Każ simili seħħ ukoll fit-TeleMalta (illum Maltacom), fejn numru ta' ħaddiema ġew sospiżi għal numru ta' xhur. F'dan il-każ, il-Gvern għamel użu mill-korpi tax-xogħol, li kienu suġġetti għal dixxiplina militari, bħala strike-breakers. === Il-Kwistjoni tat-Tobba === Fl-aħħar tas-sebgħinijiet il-Gvern ta' Mintoff kellu kwistjoni kbira mal-Assoċjazzjoni tat-Tobba. Ir-raġunijiet ewlenin kienu tnejn. L-ewwel waħda kienet illi l-Gvern obbliga lill-istudenti li jiggradwaw bħala tobba kellhom jagħmlu perjodu ta' reġistrazzjoni ta' sentejn fl-isptar. It-tieni kienet id-deċiżjoni tal-Gvern li jbiddel l-istatus u l-poter tal-Kunsill Mediku. Bosta tobba rrikorrew għall-azzjonijiet industrijali, u bosta minnhom ġew imkeċċija mill-isptarijiet tal-Gvern immedjatament. Dan wassal biex ħafna tobba jiġu mkeċċija minn fuq il-post tax-xogħol u kellhom eventwalment iħallu l-pajjiż. Biex itaffi għan-nuqqas ta' tobba Maltin fl-isptarijiet, il-Gvern malajr impjega tobba barranin biex jirrimpjazawhom. Dan l-aġir wassal għal ħafna kritika minn bosta assoċjazzjonijiet mediċi bħal Assoċjazzjoni Medika Dinjija. Kien f'dan iż-żmien, propjament f'Diċembru tal-1977, li kienet intbgħatet ittra bomba lill-futur Ministru Laburista, il-Professur Edwin Grech, li kien rrifjuta li jieħu sehem fl-azzjonijiet industrijali u minflok aċċetta li jaħdem l-isptar. Din l-ittra infetħet minn bintu [[Karin Grech|Karin]], li mietet mal-isplużjoni. Fil-qasam tas-saħħa, Mintoff ġiegħel lill-isptarijiet privati biex jagħlqu u minflok introduċa servizzi mediċi b'xejn fl-1979. Barra minn hekk, bosta polikliniċi infetħu fl-1981. === Bidliet fl-Edukazzjoni === Il-Gvern Laburista ta' Mintoff ukoll implimenta diversi tibdil fis-sistema edukattiva ta' Malta. Fl-1977, ġew riintrodotti l-eżamijiet għal dawk it-tfal minn seba' snin 'il fuq. Fl-1981 daħlet fis-seħħ sistema edukattiva li biha kuntrarju għal dak li seħħ fl-1972, l-istreaming ġie intensifikat. Dan ġara partikolarment minħabba l-fatt li twaqqfu il-Junior Lyceums li kien ser jibda jkollhom attendenza ta' studenti 'l fuq minn 11-il sena li kienu għaddew minn eżami ta' ammissjoni. Fejn tidħol l-Università, il-Gvern daħħal sistema ta' student-ħaddiem fejn l-istudenti kienu obbligati li apparti li jkollhom il-kwalifiċi neċessarji, kellhom ukoll jalternaw bejn perjodi ta' studju u oħrajn ta' xogħol. Id-dħul fl-Universita beda jiei determinat mhux biss fuq il-bażi tal-kwalifiċi tal-istudenti, iżda wkoll fuq in-neċessità tal-impjegaturi. Ġie imwaqqaf bord li kien jiddeċiedi liema studenti-ħaddiema kellhom jiġu magħżula. Barra minn hekk, bosta korsijiet ġew imwaqqfa u l-fakultà tal-Arti u x-Xjenza ngħalqu. Konsegwentement, bosta għalliema u studenti ħallew l-Università. Bosta akkademiċi u studenti urew id-diżapprovazzjoni tagħhom għal dawn ir-rigormi, u s-soċjoloġista Ralf Dahrendor, li ġie mqabbad mill-Gvern bħala konsulent, stqarr illi dawn ir-riformi ma kienux ser jgħinu l-edukazzjoni għaliex kienu qed jipproduċu ħaddiema imdejjqa jew studenti mhux kwalifikati biżżejjed. Fit-8 ta' Novembru, 1977, fil-ġurnata tal-gradwazzjoni, l-istudent universitarju [[Michael Frendo]] indirizza lil dawk preżenti u emfasizza fuq il-bżonn li l-iggradwati jiddistingwu bejn il-verità u l-propaganda, is-sinċerità u l-ipokrezija, l-intergrità u l-opportuniżmu, il-libertà u l-iskjavitù. Dan id-diskors qajjem bosta konfronti. Il-President tar-Repubblika u l-Ministru tal-Edukazzjoni ħarġu 'l barra miċ-ċerimonja u bosta sostenituri laburisti daħlu fuq il-kampus u fis-sala u bdew jintimidaw lil dawk preżenti. Fost dawn il-partitarji kien hemm Dennis Sammut, is-Segretarju Amministrattiv tal-Malta Labour Party u [[Joe Debono Grech]], MP Laburista. Xi partitarji daħlu bil-forza f'Dar l-Istudent, iżda mijiet ta' studenti opponewhom. F'dawn il-konfronti, ħadd ma ġie arresta iżda Frendo ġie mgħoti libell għal difamazzjoni minn żewġ uffiċjali għolja; eventwalment ġie dikjarat mhux ħati. Sena wara, fil-5 ta' Ottubru, pulizija u partitarji Laburisti sawtu grupp ta' studenti li kienu qed jirritornaw lejn l-Università wara li attendew rally biex jikkomemmoraw il-Ġurnata tal-Istudenti. === Mintoff u l-Unions === Fil-21 ta' Marzu, 1978, iż-żewġ komponenti tal-Malta Labour Movement, jiġifieri il-[[Malta Labour Party]] u l-[[General Workers Union (Malta)|General Workers Union]] ġew ''statutory partners''. B'hekk l-alleanza tagħhom irċiviet status formali. Il-ftehim li ntlaħaq kien jixbah il-ftehim ''ad hoc'' li ntlaħaq bejn l-Union u l-Partit fil-leġislatura tal-1971-1976. Mintoff kien ukoll jistieden bosta trade unions oħra biex jingħaqdu mal-Partit Laburista. Pereżempju, f'meeting fil-[[Blata l-Bajda]] fit-28 t' April, 1979, Mintoff stieden lill-dawk li kienu jiffurmat parti mill-Konferderazzjoni tat-Trade Unions ta' Malta; ta' min jinnota imma li ħadd ma aċċetta din l-istedina. === L-Għeluq tal-Bażi Militari Ingliża - 31 ta' Marzu 1979 - Jum il-Ħelsien === Fil- 31 ta' Marzu wasal fi tmiemu l-kuntratt dwar il-bażi Militari li kien iffirmat fl-1972 bejn il-Gvern Malti u l-Gvern Ingliż biex dawn tal-aħħar jibqgħu jużaw lil Malta bħala bażi militari. Għal Mintoff u l-Partit Laburista dan kien ifisser il-veru indipendenza ta' Malta u għaldaqstant dan il-jum kien iffesteġġjat bħala [[Jum il-Ħelsien]]. Dan l-avvenimenti storiku daħal fil-kalendarju Malti bħala jum ieħor li beda jkun ikkunsidrat bħala Jum Nazzjonali. [[Stampa:Mintoff Jum il-Helsien.jpg|thumb|250px|left|Il-Prim Ministru Dom Mintoff tiela' fuq il-Monument tal-Ħelsien bit-torċa waqt iċ-ċerimonja tal-31 ta' Marzu, 1979.]] Infatti biex tfakkar l-okkazjoni, ġiet mibnija għolja artifiċjali b'monument fuqha. Din l-għolja, magħrufa aħjar bħala l-Għolja tal-Ħelsien inbniet ix-xatt tal-[[Birgu]], ftit metri l-bogħod minn fejn l-aħħar truppi Ingliżi kienu ser jimbarkaw l-aħħar vapur Ingliż li kellu jħalli l-Malta, l-[[H.M.S. London]]. Iċ-ċelebrazzjonijiet uffiċjali laħqu l-quċċata f'nofs-il lejl tal-31 ta' Marzu, 1979, fejn eluf ta' Maltin sfidaw il-kesħa u inġabru lejn il-[[Kottonera]] biex jassistu għaċ-ċerimonja li fiha Mintoff telgħa l-għolja tal-ħelsien u assista ghall-inżul tal-bandiera Ingliża minn baħri Ingliż, u t-tlugħ tal-[[Bandiera ta' Malta|bandiera Maltija]] minn ħaddiem Malti. Imbagħad, Dom Mintoff flimkien mal-mexxej tal-[[General Workers Union]], [[Ġorġ Agius]], xegħlu t-torċa kommemorattiva mad-tokki tal-qniepen ta' nofs-il lejl. Dak il-lejl, it-truppi Ingliżi baqgħu abbord l-H.M.S. London, li ħalliet Malta l-għada filgħodu, bil-President tar-Repubblika, Dott. [[Anton Buttigieg]] ixejjer lill-bastiment minn fuq is-swar tal-belt [[Valletta]] faċċata tal-Port il-Kbir. It-tluq tal-Ingliżi minn Malta kien ukoll ifisser it-tmiem tal-assistenza finanzjarja mill-Ingilterra. Minn dakinhar, Malta kellha tiddependi biss minnha nnifisha ghall-ghixien. (Ara wkoll [[Jum il-Ħelsien]]) === Vjolenza Politika === F'dan iż-żmien Malta assistiet għal eskalazzjoni ta' vjolenza politika. Fil-15 t'Ottubru, 1979, ġurnata mlaqqma bħala ''Black Monday'' xi hadd pprova attentat ta qtil fuq il-prim ministru Dom Mintoff u dan inzamm mis-segretarji tal-Kastilja stess. " (Li kien sar attentat fuq hajjet il-prim Ministru Dom Mintoff kienet biss storja biex jinhbew il-perpetjuri li holqu il-vjolenza ta' dak inhar filghodu. Fatt li hadd ma jista' jinnegah, ghax l-Inkjesta Muscat Azzoppardi kixfet kollox; Karm Grima, mill-Mosta mar Kastilja biex izomm appuntament ma Dom Mintoff, habib kbir tieghu,u biex iwassallu informazzjoni miktuba fuq ittra,li kien jaf dan Grima fuq ministru kontroversjali minn ta' madwar Mintoff. Informazzjoni kunfidenzjali hafna u li dak inhar filghodu stess, dan il-ministru kien gie infurmat li se jinkixef u ghalhekk ta ordni biex Grima jigi moqtul fuq il-post biex jinghalaq halqu u jehel bil-vjolenza ta' dik il-gurnata. Wara li iddahhal f'kamra maghluqa biex, ghal ta' parsi gej Mintoff, ghax Dom Mintoff kien 10 minuti boghod maqful mad-delegazzjoni Nord Koreana sal-3.00 PM, mil-bieb imbexxaq ta' din il-kamra, xirfu tlitt idejn bil-pistoli f'kull wahda u bdew jisparaw indiskriminalment lejn id-direzzjoni ta' Grima; infatti dan Grima intlaqat bi tlitt bullets mid-disgha li gew sparati.Wara x'hin indunaw li ma mietx dahlu fuqu u komplew ituh bil-butt tal-pistoli sakemm Grima waqa' ma l-art u hasbuh mejjet. Harbu x'hin semghu l-passi tal-cameraman tat-Times li x'hin wasal fuq il-post, minflok ghajjat ghall-ghajjut u hadu lil Grima l-isptar fejn gie ikkurat u ghamlulu 40 punt f'rasu imma l-bullets baqghu f'gismu sa kemm miet, xi 15 il-sena wara. Fuq Grima dan il-ministru infami ma waqafx hemm imma ordna li Grima jinqatel u saru erba attentati ohra fuq hajjet Grima imma gie salvat fl-ahhar bl-intercessjoni stess tal-Perit Mintoff li minn fuq ir-radio ghamel stqarrija li min imiss lil Grima irid jghati kont lilu, Dom Mintoff , innifsu. U hekk l-uniku triq li kien ghad fadlilhom il-familjari ta' Grima kienet li jaccettaw li missierhom imur ghomru Monte Carmeli fuq tlitt certifikati medici foloz, ordnati mil-Ministru tas-Sahha ta' dak iz-zmien u il-frame-up orkestrat minn l-avukat ta' Grima stess, Dr. Guido de Marco ghax hekk kienet l-ahjar ghazla f'dawk iz-zmenijiet hekk kattivi. ara Inkjesta Filletti,L-Inkjesta Muscat Azzoppardi, li Dr. Eddie Fenech Adami ghamel fil-1990 imma hbija fl-istrong room tal-Parlament ghax kixfet li kemm il-PN u kemm l-MLP kienu imdahhla f'dan il-frame-up fahxi fuq Karm Grima. Eventwalment din l-Inkjesta seraqha minn tlitt postijiet differenti u fl-istess hin Dr. Alfred Sant biex jinhbew il-ministri taz-zewg nahhat.Ara mist. Parl. ta'Dr. A. Gatt 14066-sed225-8/6/98, jew Google taht Carmel Grima,Karm Grima fuq ILLUM, Malta today, Times of Malta.) Wara dan, madwar 40 partitarju daħlu fir-residenza privata tal-mexxej Nazzjonalista Fenech Adami fejn aggredew lill-mara tiegħu u għamlu ħerba fid-dar tiegħu. F'dik il-ġurnata stess, l-istess partitarji Laburisti daħlu fil-bini tal-Progress Press u fl-uffiċini tal-gazzetta ''The Times'' u kissru l-makkinarju u għamlu ħafna danni fil-bini. Il-Parlament Ewropew kif ukoll bosta mexxejja Ewropej iddeploraw dawn l-inċidenti. Tlett ijiem wara dawn l-avvenimenti, Mintoff kiteb lil [[Mabel Strickland]], il-propjetarja tal-''Progress Press'', fejn esprima is-sogħba tiegħu għal dak li kien ġara. Mintoff ukoll kien ikkundana dawn l-atti vjolenti f'intervista mal-gazzetta Taljana 'Panorama' fil-11 ta' Novembru 1979. Avolja s-sitwazzjoni politika u industrijali fit-tieni nofs tas-sebgħinijiet ma kinitx mill-aħjar, peress li Eddie Fenech Adami ma halliex l-investituri barranin jinvastue f'Malta xorta sal-1979 il-Gvern immexxi minn Mintoff irnexxilu jirdoppja il-Prodott Gross Domestiku ikkumparat ma' dak tal-1974. Kien hemm tnaqqis fir-rata tal-qagħad għal 2.7% u kien hemm żieda ta' impjiegi ġodda minħabba l-espansjoni fis-settur tal-manifattura u t-turiżmu. === Il-Politika Barranija ta' Mintoff fis-sebgħinijiet === Fil-leġislatura 1976-1981, il-politika barranija tal-Gvern Laburista kienet pjuttost xettika u tikkritika l-Gvernijiet tal-Pajjiżi tal-Punent u tas-[[Suq Komuni Ewropew]], għalkemm xi mdaqqiet kienet turi l-oppost. Fl-1978 Mintoff kien għamel żewġ stqarrijiet interessanti fil-Parlament: "''Illum hemm żewġ Ewropi: L-Ewropa ta' Kain u l-Ewropa ta' Abel. L-Ewropa ta' Kain moħħha biex tikkonkwista u l-Ewropa ta' Abel hija progressiva. Huwa ma' din l-Ewropa li xi darba rridu nilħqu ftehim.''" Mintoff ukoll uża din l-analoġija f'forum Ewropew fi Strasburgu. Iżda avolja kien xettiku mill-Ewropa, Mintoff qatt ma warrab il-possibiltà li eventwalment Malta tingħaqad u ssir parti mill-Komunità Ewropea. Fi kliemu: "''Today we are telling Europe to reach agreement with the Arabs just like we have done. Get powerful enough to get rid of the American and Soviet military bases. When this is achieved we will join you.''" (t. Malti: "''Illum qd ngħidu l-Ewropa biex nilħqu ftehim mal-Għarab kif għamilna aħna. Issaħħu biżżejjed biex teħilsu mill-bażijiet militari Amerikani u Sovjetiċi. Meta jirnexxielkhom tagħmlu dan, ningħaqdu magħkhom.''") F'intervisti oħrajn, Mintoff spjega li ma riedx li Malta tispiċċa ballun f'idejn iż-żewġ superpotenzi. Huwa ried ukoll jilħaq ftehim mal-[[Italja]] u [[Franza]] minn naħa, u l-[[Libja]] u l-[[Alġerija]] minn naħa l-oħra. Huwa stqarr ukoll illi filwaqt li l-Italja u Franza bi kliemhom urew l-interess li jgħinu, kienu il-Libja u l-Alġerija li offrew għajnuna konkreta. Sadanittant, il-Gvern kien ukoll laħaq ftehim importanti ta' newtralità u stabilixxa protokoll finanzjaru mal-Gvern Taljan fl-1980. == L-Elezzjoni tal-1981: Riżultat "Pervers" == Fit-3 ta' Jannar, 1981, il-Qrati tal-Ġustizzja ġew sospiżi mill-Gvern. Dawn ġew magħluqa għal aktar minn xahar u ġew rikostitwiti meta l-Gvern introduċa Parliamentary Bill li affettwat drastikament id-drittijiet ta' ċittadin biex ifittex il-Gvern għal danni, kif ukoll introduċiet Kummissjoni tal-Qrati tal-Ġustizzja. L-1981 kienet ukoll sena kontroversjali ħafna partikolarment minħabba l-elezzjonijiet ġenerali ta' dik is-sena. Il-Malta Labour Party u l-General Workers' Union ikkontestaw l-elezzjoni flimkien taħt l-isem ta' Malta Labour Movement kontra il-Partit Nazzjonalista mmexxi minn [[Eddie Fenech Adami]]. Il-programm elettorali konġunt tal-Partit Laburista u l-GWU kien intitolat 'Mit-Tajjeb Għall-Aħjar' u kien approvat mid-delegati taż-żewġ organizzazzjonijiet rispettivi fil-konferenzi ġenerali u nazzjonali. Il-Partit Laburista kien jappella għall-għaqal u l-bżulija tal-ħaddiema Maltin u Għawdxin, biex itejbu s-sitwazzjoni tal-pajjiż. Il-proposti tal-programm elettorali kienu jinkludu: • Tkomplija ta' xiri bulk-buying ta' materja prima u kumditajiet oħra biex jinżammu prezzjijiet baxxi • Iktar bini ta' oqsma residenzjali, distribuzzjoni ta' pjanti kif ukoll self issussidjat għal dawk li jixtiequ jibdnu d-djar tagħhom. Rekord ta' 96.1% tal-elettorat ħareġ jivvota fl-elezzjonijiet u l-Partit Laburista, avolja ġab minoranza ta' voti (49.1%) irnexxilu jirbaħ iktar siġġijiet parlamentari min-Nazzjonalisti, li rnexxielhom jirbħu 50.9% tal-voti. B'hekk l-MLP rebaħ l-elezzjonijiet ġenerali għat-tielet darba konsekuttiva. Ir-riżultat ġie meqjus bħala wieħed pervers u filfatt, Mintoff ried li jsiru elezzjonijet ġodda dik is-sena stess biex isolvu din il-polemika. Iżda l-ministri tiegħu ma ridux u b'hekk din baqgħet ma saritx. Din l-anomalija fis-sistema elettorali kienet ikkawżata mill-Kostituzzjoni tal-Indipendenza tal-1964, u għalkemm kien hemm xi diskors biex fil-Kostituzzjoni tar-Repubblika din tiġi emendata, dan baqa' ma seħħx. Il-Partit Nazzjonalista rreaġixxa billi ddikjara l-Gvern Laburista bħala wieħed ta' minoranza u akkuża l-Gvern b' ''jerrymandering''. Dan wassal għal ħafna tensjoni fil-pajjiż fis-snin ta' wara. L-ebda MP Nazzjonalista ma attenda l-parlament għal tliet snin sħaħ, u dan apparti n-numru ta' bojkotts li kienu jsiru. Fost dawn kien hmem il-bojkott tat-televiżjoni tal-istat, li dak iż-żmien kien l-uniku stazzjon televiżiv lokali, kif ukoll f'ċerti ''retail outlets''. In-numru ta' theddid minn nazzjonalisti u laburisti u tqegħid ta' bombi ma' djar ta' nies prominenti żdied u dan inevitabilment ġab miegħu instabbilità kbira fil-pajjiż. === Tqegħid ta' bombi === Nhar il-5 ta' Ġunju 1980, f'Santa Venera, bomba qawwija splodiet mad-dar tal-Ispettur tal-Pulizija Gejtu Pace. Fis-7 ta' Lulju, fil-Belt, splużjoni qawwija qerdet kważi għal kollox l-uffiċċju tal-Libyan Arab Airlines f'Misraħ il-Ħelsien. Fis-26 ta' Lulju, f'Ħal Luqa, bomba qawwija splodiet fil-kurutur tal-flats fejn kien joqgħod il-Kummissarju tal-Pulizija [[Lawrence Pullicino]]. Fis-27 ta' Ġunju 1982, f'Birkirkara bomba bil-miċċa taqbad tpoġġiet taħt il-karozza tal-Maġġur Alexander Grech, li kien Kummissarju Elettorali Ewlieni. Nhar l-4 ta' Awwissu, fin-Naxxar, bomba splodiet mad-dar ta' Joe Zammit, uffiċjal għoli tad-Dipartiment tal-Kummerċ. Nhar it-28 ta' Mejju 1983, f'San Ġiljan, bomba splodiet mal-faċċata tad-dar ta' Albert Mizzi, Chairman tal-Air Malta. Nhar il-25 ta' Settembru 1984, instabet bomba fuq l-għatba tal-bieb tal-Palazz tal-Arċisqof fl-Imdina li ma ħaditx. Nhar it-30 ta' Settembru bomba splodiet wara l-bieb tal-Arċipriet tal-Furjana. Nhar it-13 ta' Ottubru 1984 f'Tas-Swatar Ħad Dingli, bomba qawwija splodiet fiċ-ċentru tal-kompjuters. bi ħsarat kbar fil-''Computer Room'' u fl-''Operations Section''. Fil-15 ta' Ottubru splodiet bomba li tpoġġiet f'wieħed mill-ventilaturi tad-Dar Ġenerali tal-MUSEUM fil-Blata l-Bajda. Fil-25 ta' Ottubru, fil-Furjana, bomba splodiet qrib il-karozza tal-Kummissjoni Għolja Ingliża f'Malta. Fis-17 ta' Novembru bomba splodiet mal-koxxa tal-bieb tal-Ambaxxata Taljana fil-Furjana. Fid-19 ta' Novembru bomba splodiet Ħ'Attard mad-dar ta' Mons. Francesco Canalini, rappreżentant tal-Vatikan f'Malta. Nhar it-12 ta' Dicembru 1985 bomba splodiet mal-Istitut Kulturali Libjan f'Misraħ il-Palazz. L-għada bomba splodiet mal-għassa tal-Pulizija tal-Qrendi. Erbat ijiem wara, bomba tal-ġelatina tpoġġiet mal-għassa tal-Pulizija tal-Imqabba imma ma ħaditx. L-għada, 18 ta' Diċembru, bomba qawwija splodiet mal-Għassa tal-Pulizija ta' Tas-Sliema, żewġ pulizija korrew gravi u żewġ pulizija oħra u tifla zgħira sofrew ġrieħi ħfief. === Żviluppi oħra === Il-PN beda jaħdem biex iġib sostenn mis-setturi tas-soċjetà Maltija, kif ukoll mill-alleati politiċi barra l-pajjiż. Kif kien mistenni, id-Demokristjani u l-Konservattivi Ewropej taw l-appoġġ tagħhom lill-Partit Nazzjonalista. Anki l-President tal-Istati Uniti ta' dak iz-zmien, [[Ronald Reagan]] irrifjuta kontinwament l-invit għal żjara uffiċjali mingħand il-[[President ta' Malta]], [[Agatha Barbara]]. Mintoff kien ippropona li Karmenu Mifsud Bonnici jinħatar Deputat Mexxej tal-Partit u fil-fatt dan ġie elett bħala Deputat Mexxej fid-29 ta' Mejju 1980. Fil-[[15 t'Ottubru]], [[1982]] [[Karmenu Mifsud Bonnici]] inħatar Mexxej tal-Malta Labour Party wara mozzjoni minn Dom Mintoff. Huwa ġie ''co-opted'' fil-Parlament fit-[[2 ta' Mejju]], [[1983]] u nħatar Ministru tal-Edukazzjoni. Fil-''Budget'' tal-1983 il-friża fuq il-pagi u l-prezzijiet kienu probabilment l-iktar temi diskussi u li sabu oppożizzjoni. === Il-Kwistjoni tal-Iskejjel tal-Knisja === Fl-1984 kien hemm kontroversja oħra wara dik li nqalgħet bejn il-Knisja u l-Gvern fejn tidħol l-edukazzjoni. Il-Gvern ried li ssir reviżjoni tal-pagi tal-għalliema. Dan wassal għal bosta strajks ordnati mill-MUT (''Malta Union of Teachers''). Splodiet ukoll bomba ħdejn bini li kien jappartjeni lil xi qraba tal-president tal-Union. Intant, fl-10 ta' Ottubru 1984 il-Konfederazzjoni tat-''Trade Unions'' ta' Malta ordnat strajk ġenerali bħala turija ta' simpatija lejn għalliema. Kien hemm ukoll kritika internazzjonali mill-Konfederazzjoni Ewropea tat-''Trade Unions'' u bosta organizzazzjonijiet u ''unions'' internazzjonali. == 1984: Mintoff jirriżenja minn Prim Ministru u minn Mexxej tal-Partit == Fit-22 ta' Diċembru, 1984 Mintoff irriżenja minn Prim Ministru ta' Malta u minn floku laħaq [[Karmenu Mifsud Bonniċi|Karmenu Mifsud Bonnici]]. === 1984-1998: Mintoff ''backbencher'' partikulari === Dom Mintoff żamm is-siġġu tiegħu fil-Parlament wara r-riżenja tiegħu minn Prim Ministru u xorta baqa' attiv politikament avolja ma baqax il-mexxej tal-partit. Beda jissuġġerixxi li jsiru emendi kostituzzjonali rigward is-sistema elettorali u l-Presidenza. Mintoff issuġġerxxa li minflok Presidenza Kostituzzjonali kif inhi fil-preżent, tiddaħħal sistema simili għal dik fl-Istati Uniti u Franza, jiġifieri Presidenza Ezekuttiva. Minħabba dawn is-suġġerimenti, ħafna kienu dawk li ħasbu li Mintoff kien qed iwitti t-triq u jippjana r-ritorn tiegħu bħala President ta' Malta. Dan imma ma seħħx. Fl-20 ta' Diċembru 1986 intlaħaq ftehim bejn iż-żewġ partiti u sar il-bdil neċessarju. 1. Malta kellha tkun newtrali u non-aligned; <br /> 2. Kull intervent barrani kellu jiġi meqjus bħala corrupt practice;<br /> 3. Ilo-Partit li jġib il-maġġornaza ta' voti fl-elezzjonijiet ġenerali kellu d-ritt li jiggverna l-pajjiż.<br /> 64 minn 65 membru vvutaw favur dawn l-emendi, b'wieħed biss jivvota kontra. Dom Mintoff reġa' ikkontesta l-elezzjonijiet tal-1992 u tal-1996 li kellha tkun l-aħħar waħda tiegħu, u xorta baqa' jgawdi minn sostenn enormi avolja kien għadda ħafna żmien minn l-ewwel elezzjoni li kkontesta lura fl-1947. Bejn l-1996 u l-1998, Mintoff kien deputat tal-Gvern Laburista immexxi minn [[Alfred Sant]] avolja kellu iktar minn 80 sena. === Mintoff jivvota kontra l-Gvern ta' Alfred Sant === Mintoff reġa' kien fl-aħbarjiet fl-1998 meta fil-Parlament ivvota kontra l-MLP fuq proġett relatat mal-iżvilupp tal-[[Kottonera]] propost mill-Prim Ministru ta' dak iż-żmien Dr. [[Alfred Sant]]. Din il-mossa min-naħa ta' Mintoff kienet daqqa ta' ħarta lill-partit fil-gvern peress li dan kellu biss maġġoranza ta' siġġu wieħed fil-Parlament. L-għada li l-Gvern kien tilef vot importanti fil-Parlament dwar il-Proġett tal-Kottonera, nhar id-9 ta' Ġunju 1998, fix-Xatt tal-Birgu, il-Prim Ministru Alfred Sant, ta konferenza tal-aħbarijiet li fiha qal li Mintoff għandu jirriżenja mill-Parlament u sejjaħlu "traditur". Din il-frażi baqgħet tikkundizzjona r-relazzjoni bejn Mintoff u Sant, tant li d-diversi attentati ta' medjazzjoni bejn it-tnejn fallew. Wara li Sant rabat vot ta' fiduċja mal-vot fuq il-Proġett tal-KOttonera u dan m'għaddiex wara li Mintoff ivvota kontra, Sant ma kellu l-ebda triq oħra ħlief li jsejjaħ elezzjoni ġenerali prematura wara biss 22 xahar ta' tmexxija – liema elezzjoni ġiet mirbuħa mill-[[Partit Nazzjonalista]] mmexxi minn Dr. [[Edward Fenech Adami]]. Mintoff ma kienx ikkontesta fl-elezzjoni tal-1998, u lanqas f'dik ta' warajha tal-2003, għalkemm ta' min jgħid li sadanittant flimkien ma' [[Karmenu Mifsud Bonniċi]] beda moviment magħruf bħala [[Front Maltin Inqumu]] (FMI) li kien involut f'kampanja sħiħa indirizzata kontra s-sħubija ta' Malta fl-[[Unjoni Ewropea]]. Nhar l-20 ta' Ottubru 2009, meta mistoqsi mill-PBS fuq l-avvenimenti politiċi li kienu wasslu għall-waqgħa tal-Gvern Laburista ħdax-il seba qabel, Alfred Sant qal li dakinhar ma setax joqgħod għar-rikatt ta' Mintoff u li Mintoff kien qed jiġi 'immanipulat' - mhux finanzjarjament - mill-Partit Nazzjonalista, kif skond Sant deher ċar fil-budget tal-1997, fil-mozzjoni dwar l-UE meta sparixxa l-Libja meta kien hemm vot kruċjali. Huwa qal li f'dak li ġara fl-1998, kien hemm ħafna fatti li għadhom ma ħarġux u jikkonfermaw dak li qed isostni hu. Sant qal li ma jħossx rimors għal dak li għamel fl-1998, iżda jħoss li għamel żball f'deċiżjonijiet li ħa qabel l-1996. Mistoqsi jekk ħafirx lil Mintoff, Alfred Sant qal li din mhix kwistjoni ta' maħfra jew apoloġija għaliex il-fatti huma fatti. Qal li m'għandux iħares lura iżda jkompli miexi 'l quddiem. == Ir-Relazzjoni ta' Mintoff mal-Partit Laburista wara l-1998 == Għalkemm Mintoff qatt ma tkeċċa jew ġie sospiż mill-Partit Laburista, huwa qatt ma ħa sehem fl-attivitajiet tal-Partit mill-1998 sal-2009. F'Ġunju 2008, il-Partit Laburista għażel mexxej ġdid, Dr. [[Joseph Muscat]], wara r-riżenja ta' [[Alfred Sant]]. Ġimgħa wara l-elezzjoni tiegħu, Muscat stieden lil Mintoff iżur il-Kwartieri Ġenerali tal-Partit. Nhar il-31 ta' Marzu 2009, Mintoff attenda għaċ-ċele­b­razzjonijiet tat-30 sena ta' Jum il-Ħel­sien organizzati mill-Partit Laburista fil-Birgu. Nhar il-5 ta' Dicembru, 2009, Dom Mintoff għamel żjara fiċ-Ċentru Naz­zjonali Laburista l-Ħamrun, l-ewwel darba li Mintoff daħal f'dan il-bini li ilu jservi ta' kwartieri tal-Partit Laburista sa mill-1995. Mintoff intlaqa' fiċ-Ċentru minn Muscat imbagħad kellhom laqgħa privata flimkien fl-uffiċċju ta' Dr Muscat. == Ħajja Personali == === Aħwa === Wieħed minn ħut Mintoff huwa patri Franġiskan, [[Patri Dijonisju Mintoff]], li qabel daħal patri kien jismu Pawlu, awtur u Fundatur tal-Laboratorju tal-Paċi. Waħda minnu ħutu kienet soru ta' Sant’Ursola tal-Belt Valletta, Swor Bernadette, li qabel daħlet soru kien jisimha Marija Assunta. Hija mietet fl-1969. Bin ħuh Daniel, l-Imħallef [[Wenzu Mintoff]] kien elett mal-Partit Laburista fl-1987. Huwa tkeċċa mill-Partit fl-1989 u fforma l-Alternattiva Demokratika, iżda kien reġa' lura fil-Partit Laburista fl-1999. === Martu === Meta fis-snin erbgħin Mintoff kien qed jistudja l-[[Ingilterra]], huwa ltaqa' ma' Moira de Vere Bentinck (imwielda bħalu fl-1916) barunessa ta' dixxindenza nobbli Ingliża u Olandiża u żżewwġu fl-1947. Meta Moira Mintoff mietet fis-16 ta' Diċembru 1997, il-Priministru Alfred Sant ħareġ stqarrija li fiha qal li "Bil-personalita' kwieta u soda tagħha, Moira Mintoff għamlet snin twal f'ħidma moħbija ta' filantropija waqt li tat kontribut ħiemed imma importanti lill-ħajja soċjali u politika ta' pajjiżna. Għalkemm imwielda u mrobbija fl-Ingilterra, għarfet tul ħajjitha ssir tifhem, tħobb u tkun parti sħiħa minn Malta. F'isem il-Gvern Laburista u f'ismi, nagħti l-kondoljanzi profondi lill-Perit Duminku Mintoff li miegħu għaddiet minn snin twal ta' sagrifiċċji personali li ġġib magħha l-ħidma politika, lit-tfal tagħhom Anne u Yana u lill-familjari kollha tagħhom." === Ulied === Duminku u Moira Mintoff kellhom żewġ ulied bniet, Anne u Yana. Anne, imwielda fl-1949, hija ekonomista. Fl-1971 iżżewġet lill-Amerikan Bernard McKenna u kellhom tifla Emma fl-1984. Yana, imwielda fl-1951, kient attivista, ekonomista u edukatriċi. Illum tmexxi skola fl-Amerika, Katherine Anne Porter School, charter school f'Wimberley, Texas. Baqgħet magħrufa għal meta fl-1978, meta kellha 27 sena, kienet ġiet arrestata għax tefgħet boroż bil-ħmieġ taż-żwiemel fil-House of Commons biex tipprotesta kontra l-preżenza militari tal-Ingliżi fl-Irlanda ta' Fuq. Fl-1991 iżżewġet lill-Amerikan David Bland u kellhom żewġ ulied Ċetta Sian u Daniel Xandru. Fl-2013 ikkontestat l-elezzjonijiet ġenerali f'Malta f'isem il-Partit Laburista iżda ma kinitx eletta. === Passatempi === Mintoff huwa magħruf bħala ''Il-Perit'', u għal xi żmien kien magħruf bħala ''Tal-Pipa'', minħabba li kien iħobb ipejjep il-pipa jew ''Tal-Bokkla'', miħabba l-bokkla kbira biż-żiemel li kien iħobb jilbes fil-mass meetings. Dilettant taż-żwiemel, tal-boċċi, tal-qari u tal-għawm. Kellu dar Ħal-Tarxien u dar magħrufa bħala "l-Għarix" f' [[Delimara]] li kienet suġġett ta' kontroversja wara li l-Gvern Nazzjonalista ta' Fenech Adami bena l-powerstation ħames metri biss bogħod minnha fil-bidu tas-snin disgħin. Mintoff kien tella' l-Gvern il-qorti u ħa kumpens ta' EUR 864,000 jew Lm 360,000. === Rikoverat fil-Kura Intensiva tal-Isptar === Nhar is-16 ta' Settembru 2010 Dom Mintoff iddaħħal l-[[Sptar Mater Dei|Isptar Mater Dei]] b'urġenza, wara li tah attakk ħafif ta' puplesija fir-residenza tiegħu f'Ħal Tarxien. Huwa kien rikoverat fit-Taqsima tal-Kura Intensiva, fejn il-qagħda tiegħu ġiet deskritta bħala kritika imma stabbli. Ħamest ijiem wara, il-Mexxej Laburista Joseph Muscat, wara żjara li għamillu l-isptar, ġie infurmat mill-qraba ta' Mintoff li ma kienx se jibqa' iżjed fit-Taqsima tal-Kura Intensiva imma kien se jittieħed f'sala oħra tal-Isptar Mater Dei hekk kif il-kundizzjoni tiegħu qalbet għall-aħjar. Nhar it-28 ta' Settembru, ġimgħa u nofs wara li kien daħal l-isptar, Mintoff ġie rilaxxat għal kollox mill-isptar u rritorna f'daru Ħal-Tarxien. <ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100928/local/mintoff-discharged-from-mater-dei "Mintoff joħroġ mil-isptar" at The Times]</ref> Iżda nhar l-10 ta' Novembru 2010, Mintoff reġa' ddaħħal l-isptar fejn, wara li ngħata l-ewwel kura fid-Dipartiment tal-Emerġenza, inżamm fil-Critical Coronary Care Unit (CCCU). Skont stqarrija uffiċjali maħruġa mid-Dipartiment tal-Informazzjoni, mill-eżamijiet mediċi li saru rriżulta li l-Perit Mintoff kien qiegħed ibati minn kundizzjoni tal-qalb u deidratazzjoni. Kien spjegat li għalkemm il-kundizzjoni tiegħu kienet tjiebet xi ftit, hu kien għadu f'qagħda kritika. It-tim mediku li qiegħed jieħu ħsieb il-kura tal-Perit Mintoff irrakkomanda li dan jibqa' taħt osservazzjoni kontinwa. Huma enfasizzaw ukoll il-ħtieġa li jistrieħ. Fi Frar 2011 reġa' ddaħħal l-Isptar Mater Dei mitluf minn sensih imma ftit wara rkup­ra tajjeb tant li reġa' beda joħroġ b'mod normali. Nhar is-6 ta' Awwissu 2011, meta Mintoff għalaq 95 sena, il-ġurnal ''L-Orizzont'' irraporta li Mintoff "mistenni jqattal-ġurnata fid-dar tiegħu fil-kum­panija ta' wliedu u n-neputi­jiet, li jingħad se jqattgħu dan is-sajf f'Malta. Jirriżulta lil dan il-ġurnal li, minkejja l-anzja­nità, il-“Perit”, kif baqa' magħ­ruf sal-lum, għadu jżomm lilu nnifsu informat sew u matul il-ġurnata jaqra regolarment, inklużi l-gazzetti lokali. Għalkemm kellu jċedi għal wieħed mill-akbar passatempi li kellu – l-għawm – u li kien sinonimu miegħu li jippratti­kah anke fix-xhur kesħin, jir­ri­żulta li nhar il-Ħadd li għadda huwa qatta' xi ħin fiċ-Ċentru Laburista ta' [[Marsaxlokk]] jiddiskuti anke ma' dawk li nzer­taw fil-post. Ilbieraħ il-Mexxej Laburista Joseph Muscat żar ukoll lil Mintoff f'daru, fejn ilu l-aħħar xhur jirkupra sew saħħtu wara li fl-aħħar tal-2010 kien daħal għat-tieni darba fi ftit xhur għall-kura l-Isptar Mater Dei." Nhar it-3 ta' Ottubru 2011 Mintoff iddaħħal b'emerġenza fl-Isptar Ġenerali ta' [[Għawdex]] f'qagħda kritika iżda aktar tard il-kundizzjoni tiegħu kienet waħda stabbli għalkemm gravi. Mintoff kien qiegħed Għawdex biex jistrieħ kif ukoll biex ikellem speċjalista. == Oratorija == {{kwota|Borg Olivier kull darba jgħid: 'Għax aħna l-Istat għall-poplu u mhux il-poplu għall-Istat'. Jien mhux se noqgħod nagħmel il-filosofija politika imma malajr infehemkom. Għalija l-Istat qisu s-sħab u l-poplu qisu l-għelieqi bil-ħaxix u l-baħar. Issa min huwa wieħed tal-ieħor, is-sħab tal-għelieqi jew l-għelieqi tal-isħab? Min huwa wieħed tal-ieħor, is-sħab tal-baħar jew il-baħar tal-isħab? Is-sħab isir għax hemm il-baħar, għax hemm ix-xmajjar, għax hemm l-umdità. Kif isir is-sħab? L-ilma jsir fwar, il-fwar jitla' 'l fuq, jiksaħ u jsir sħab. L-Istat jieħu mingħand kulħadd; min għandu l-aktar jeħodlu l-aktar. Hekk ukoll is-sħab; l-aktar li jieħu fwar huwa mill-baħar għax hemm isib ħafna ilma. Is-sħab ma jmurx jieħu l-fwar mid-deżert. L-ilma qisu s-sinjur. Lil dan jinġabarlu aktar għax għandu ħafna, bħall-baħar li għandu ħafna ilma. Imbagħad hemm ix-xemx li tixbaħ il-moviment tagħna tal-ħaddiema. Ix-xemx issaħħan il-baħar, isir fwar u dan isir sħab. Ix-xemx tieħu wkoll mill-ħaxix li jkollu ħafna nida. Meta toħroġ ix-xemx, in-nida ssir fwar u l-fwar jitla' 'l fuq u jsir sħab. Imbagħad jgħaddi ż-żmien, jiġi s-sajf u s-sħana tnixxef kullimkien. Wara ftit taż-żmien ieħor jerġa' jiġi s-sħab. U s-sħab jagħmel ix-xita. U bix-xita kulħadd jieħu r-ruħ. L-Istat ikun ħareġ il-flus li jkun ġabar minn kullimkien u jqassamhom lil kulħadd. Jiġifieri l-Istat u l-poplu huma xorta waħda. Meta intom poġġejtu lilna u aħna kultant nieħdu xi ħaġa, din intom terġgħu teħduha. Aħna rridu li l-Istat ikun tal-poplu u l-poplu tal-Istat.}} == Mewt == Dom Mintoff miet filgħaxija fir-residenza tiegħu f’Ħal Tarxien fl-età ta’ 96 sena, erbatax -il jum wara li għalaq sninu. F’Bormla, il-belt li fiha twieled Mintoff, immedjatament kif inħarġet l-aħbar mill-ewwel saru s-sinjali tal-viżtu fosthom ċfuf suwed mal-bibien ta’ postijiet pub­­bliċi. Għal xi ħinijiet tard filgħaxija fir-residenza ta' Ħal Tarxien kien hemm ħuh, Patri Dijonisju Mintoff u diversi qraba oħra tiegħu. Quddiem ir-residenza tiegħu inġabru għadd ta’ persuni, li damu hemm għal ħinijiet twal. Fost dawn kien hemm xi wħud minnhom jgħidu r-rużarju, oħrajn jitkellmu fuq il-faqar li neħħa u oħrajn bid-dmugħ f’għajnejhom. Ir-residenza kienet qed tkun mgħassa minn żewġ Pulizija. Ftit wara li tħabbret il-mewt tal-Perit Mintoff,twaqfet il-Fundazzjoni Duminku Mintoff issa marufa [[Għaqda Duminku Mintoff]] mill-Professur [[Josef Grech]]. Is-sit soċjali ''Facebook'' kien invażat b’għadd ta’ kummenti mingħand ammiraturi tal-Perit Mintoff. L-għada l-bnadar madwar il-pajjiż ittajru mezza lasta. === Reazzjonijiet għall-aħbar ta' mewtu === F’xandira straordinajra fuq l-istazzjon ONE ftit minuti wara li tħabbret il-mewt tal-Perit Mintoff, ta l-ewwel reazzjoni tiegħu l-Kap tal-Oppożizzjoni u Mexxej Laburista [[Joseph Muscat]]. Hu ddeskriva lill-Perit Mintoff bħala “wieħed mill-ġganti l-kbar tal-istorja ta’ Malta.” Muscat, li kien għadu kif kien ġej mid-dar tal-Perit Mintoff, qal li kienu ilhom jafu x-xhur u anke snin li saħħtu kienet sejra lura. “Dan l-aħħar daħal ħafna drabi l-isptar, iżda dejjem irkupra. Però naħseb li Mintoff miet kif xtaq, f’daru, fil-paċi, imdawwar flimkien ma’ wliedu. Illum tlifna l-Perit ta’ Malta Ħielsa”. Filwaqt li ddeskriva lil Mintoff bħala wieħed mill-ġganti tal-istorja ta’ Malta, Joseph Muscat, qal li l-figura tal-eks-Mexxej Laburista forsi kienet tqajjem kontroversja. “Iżda taqbel jew taqbilx ma’ Mintoff, kulħadd jaqbel li mingħajr dan il-bniedem Malta ma kinitx tkun fejn hi llum” Muscat qal li Mintoff kien bniedem li kontra kull kurrent, poġġa lil Malta fuq il-mappa tad-dinja. Żied jgħid li “sirt naf lil Mintoff fl-1992. Imbagħad meta kont qed nagħmel it-teżi tiegħi, fid-dottorat, kelli diskussjonijiet miegħu fit-tul. Meta kont nitkellem miegħu, kont ninduna li l-imħabba tiegħu għal pajjiżu u għal ħaddiem kienet xi ħaġa bla preċedent”. Qal li l-Perit Mintoff bena monument ħaj madwaru, is-servizzi soċjali, fosthom is-saħħa u li n-nisa għandhom drittijiet daqs l-irġiel. Qal li fl-aħħar snin kien hemm żminijiet diffiċli bejn Mintoff u l-PL. “Iżda nista’ ngħid b’so­disfazzjon, li f’dawn l-aħħar erba’ snin, dan il-kapitlu ngħalaq. Għalhekk illum aħna lkoll inħossuna orfni u llum nibkuh kif jixraq.” Dakinhar filgħaxija inħarġet stqarrija mid-Dipartiment tal-Informazzjoni li qalet li “f’isem il-Gvern u l-poplu Malti, il-Prim Ministru [[Lawrence Gonzi]] jsellem il-memorja tal-eks Primn Ministru Duminku Mintoff”. Il-Prim Ministru qal li l-perit Mintoff hu personalità ewlenija fil-ħajja pubblika Maltija minn wara t-Tieni Gwerra Dinjija sa tmiem is-Seklu Għoxrin. Il-ħidma kbira tiegħu immarkat profondament l-istorja riċenti ta’ pajjiżna fuq il-livelli politiċi, ekonomiċi u soċjali. L-impenn u d-determinazzjoni tiegħu wasslu għal żviluppi u bidliet profondi li jimmarkaw lil Malta u Għawdex. Wara li ta’ l-kondoljanzi tiegħu lil uliedu, il-Prim Ministru Gonzi offra u l-familja aċċettat, li l-Gvern jagħti funeral statali lill-eks Prim Ministru Mintoff. ==== Reazzjonijiet fil-media internazzjonali ==== Rapporti dwar l-aħbar tal-mewt tiegħu dehru mhux biss f’ġurnali prominenti ta’ pajjiżi Ewropej, bħal ''La Repubblica'' fl-Italja, il-''[http://www.ft.com/intl/cms/s/0/b08c4d7c-eb6b-11e1-b8b7-00144feab49a.html#axzz25OpyfeJZ Financial Times]'' u l-''BBC News'' tal-Ingilterra, iżda saħansitra f’ġurnali influwenti Amerikani bħal ''New York Times'' u ''The Washington Post''. Rapporti oħrajn dehru f’diversi siti popolari bħal ''Reuters'' u ''Yahoo News''. Ir-rapporti kollha li dehru fil-midja barranija għamlu refe­renza għall-fatt li Mintoff kien politiku dominanti fix-xena politika Maltija, li ġġieled kontra l-forzi konservattivi u l-kolonjaliżmu, u li wassal biex tingħalaq il-bażi militari f’Malta fl-1979. Ir-rapport ta’ [http://www.nytimes.com/2012/08/21/world/europe/dom-mintoff-proponent-of-maltese-independence-dies-at-96.html?pagewanted=all ''The New York Times''], jiddeskrivi lil Mintoff bħala “mexxej soċjalista li għalaq il-bażijiet tan-NATO f’Malta” u li kellu konfrontazzjoni mal-Ingliżi, iżda kellu relazzjonijiet tajbin mal-Libja u ċ-Ċina. The New York Times, tgħid li Mintoff kien jidher minn xi uħud bħala bniedem li ma tis­tax tipprevedi x’se jagħmel u misterjuż, filwaqt li għall-ammiraturi tiegħu hu meqjus bħala missier Malta moderna. Il-ġurnal Amerikan kompla jgħid li “matul il-karriera tiegħu, Mintoff iġġieled biex Malta ma tkomplix tkun sfruttata mill-barrani, terġa’ tikseb id-dinjità, filwaqt li ħadem biex Malta stabbilit rabtiet ekonomiċi u diplomatiċi, biex tikseb l-istatus tagħha bħala stat newtrali.” Min-naħa tagħha, The New York Times, tat ħarsa dettaljata lejn ħajjet Mintoff, mit-twelid tiegħu fl-1916, meta sar Prim Ministru għall-ewwel darba fl-1955, meta reġa’ ġie elett fil-po­ter fl-1971 u anke meta rreżenja minn Prim Ministru fl-1984. Il-ġurnal ta ħarsa wkoll lejn il-kisbiet ta’ Mintoff fl-isfera internazzjonali, fosthom, meta fl-1972 reġa’ nnegozja t-trattat tad-difiża mal-Gvern Ingliż, ir-relazzjonijiet li kellu mal-Gvern Libjan u anke maċ-Ċina. Fl-artiklu ta’ The New York Times, kien hemm kumment li kien ta Mintoff lill-istess gazzetta fis-snin sebgħin, fejn kien qal “meta ħadna l-Gvern, kellna Gvernatur Ingliż, Reġina Ingliża, munita Ingliża, u l-banek tagħna mmexxijin mill-Ingliżi. Kellna wkoll il-Pulizija mmexxijin minn Kummissarju li qal fl-apert li l-lealtà tiegħu kienet lejn il-Gvern Ingliż. Dan kien tmien snin ilu. Issa Malta hi Repubblika. Inbidel kollox. M’għad fadal xejn aktar Ingliż. ''[http://www.washingtonpost.com/world/europe/former-maltese-pm-mintoff-who-worked-to-close-britains-military-base-on-malta-dies-at-96/2012/08/20/de34263e-eb0f-11e1-866f-60a00f604425_story.html The Washing­ton Post]'' għamlet refe­renza għall-kisbiet li għamel Mintoff matul il-karriera politika tiegħu, fosthom it-twaqqif ta’ Malta Repubblika fl-1974, u l-għeluq tal-bażijiet militari f’Malta fl-1979. ''The Washington Post'', għam­let referenza għall-konfronti li Mintoff kellu tul il-karriera politika tiegħu, fosthom mal-Ingliżi u mal-Knisja. Dwar Mintoff, irrapportat ukoll l-aġenzija tal-aħbarijiet Ingliża ''[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-19327913 BBC]'', fejn iddeskrivietu bħala bniedem dominanti fl-istorja politika ta’ Malta, speċjalment wara l-kisba tal-Indipendenza fl-1964. Il-BBC għamlet referenza għar-relazzjoni li Mintoff kellu mal-Gvern Ingliż, li eventwalment wasslet biex tintemm il-bażi f’Malta fl-1979. F’dan il-perjodu Malta saret Repubblika fl-1974. Ingħad li f’dan iż-żmien, Mintoff daħħal għadd ta’ servizzi soċjali li wasslu biex il-Maltin jibdew jgħixu ħajja aħjar. Fis-sit tal-BBC deher ukoll [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-19328193 obitwarju estensiv] fuq Mintoff. == Funeral == Il-funeral statali tal-Perit Mintoff sar is-Sibt 25 t'Awwissu 2012 u kien wieħed mill-akbar funerali, jekk mhux l-akbar li qatt rat Malta. In-nies bdew jinġabru sa minn kmieni fit-toroq tal-Belt Valletta biex isibu post minn ta’ quddiem. Ħafna minnhom kienu bil-kamera f’idejhom. Ma naqsux ir-ritratti tal-Perit fl-idejn u l-għajjat “Mintoff, Mintoff”, “Viva s-Salvatur ta’ Malta”, “grazzi Perit ta’ dak kollu li għamilt magħna”, “grazzi Perit talli għallimtna” u “bħalek ma jkun hawn qatt”, kemm meta t-tebut kien miexi mill-Palazz sal-Kon Katidral, u anke wara l-quddiesa, fejn it-tebut mexa sal-Monument tal-Vittmi tal-Gwerra fil-Floriana. L-aħħar vjaġġ tal-Perit Mintoff beda mill-Palazz Presidenzjali, sal-Kon Katidral ta’ San Ġwann fejn ingħata bidu għall-quddiesa kkonċelebrata mill-Arċisqof Mons Pawlu Cremona. Il-ġisem bla ħajja ta’ Mintoff kien ilu espost għall-qima tal-pubbliku sa mill-ġurnata ta’ qabel. Infatti matul il-ġurnata tal-Ġimgħa, mijiet ta’ nies, iffurmaw serbut twil li f’xi waqtiet infirex minn Misraħ San Ġorġ għal Triq ir-Repubblika, u għaldaqstant uħud minn dawk preżenti kellhom jistennew għal ċertu tul ta’ ħin sakemm miss lilhom biex daħlu jagħtu qima lill-eks-Prim Ministru u Mexxej Laburista. Għall-ħabta tal-9.40am tas-Sibt, inġabru għadd ta’ suldati quddiem il-Palazz tal-President, libsin l-uniformi bajda. Ftit tal-minuti wara, it-tebut tal-Perit Mintoff li kien imgeżwer bil-bandiera Maltija, deher ħiereġ mill-Palazz tal-President, bl-ewwel għajta tal-folla numeruża preżenti tkun “Viva l-Perit Duminku Mintoff.” Minn hemm hekk, ‘staff sergeants’ tal-Forzi Armati li kienu mmexxijin mill-‘istaff sergeant’ Patrick Barbara, għabbew it-tebut fuq l-ispallejn, u hekk kif it-tebut kien miexi bil-mod lejn il-Kon Katidral ta’ San Ġwann, il-folla kompliet iċċapċap u tgħajjat “Mintoff, Mintoff.” Fl-istess waqt, għadd ta’ persuni preżenti bdew ifittxu post tajjeb biex ikunu jistgħu jsegwu l-quddiesa minn fuq ‘big screen’ li kien hemm barra l-Kon Katidral. Fost il-personalitajiet distinti li attendew għall-funeral statali kien hemm il-Prim Imħallef Silvio Camilleri, membri parlamentari miż-żewġ naħat tal-Kamra, l-eks-Prim Ministru u Mexxej Laburista [[Karmenu Mifsud Bonnici]], l-Ispeaker Michael Frendo, u eks-ministri Laburisti fil-Kabinett ta’ Mintoff – Vincent Moran, Joe Grima u Reno Calleja. Magħhom kien hemm preżenti wkoll Alex Sciberras Trigona u Joe Debono Grech. Kien hemm preżenti wkoll il-Presidenti Emeritus [[Eddie Fenech Adami]] u [[Ugo Mifsud Bonnici]]. Hekk kif it-tebut tal-Perit Mintoff daħal fil-Knisja għall-ħabta tal-10.20am, il-folla nfexxet f’ċapċipa kbira u tgħajjat “Mintoff, Mintoff.” Il-qraba ta’ Mintoff, li dehru kommossi għall-aħħar bil-merħba kbira li ngħata l-Perit, poġġew fl-ewwel erba’ fillieri fuq in-naħa tal-lemin. Fuq talba li saret mill-familja stess, fejn il-qraba poġġa l-Mexxej Laburista [[Joseph Muscat]], flimkien ma’ martu Michelle. Flimkien magħhom kien hemm persuni oħrajn li ħadmu fil-qrib ma’ Mintoff, fosthom is-segretarju personali Joe Camilleri u x-xufier tiegħu. === Omelija tal-Arċisqof === Fl-Omelija tiegħu, l-[[Pawlu Cremona|Arċisqof Pawlu Cremona]] qal li “Dwar il-Perit Duminku Mintoff nixtieq insemmi żewġ sinjali li huma marbutin ma’ ħajtu. L-ewwel sinjal huwa l-interpretazzjoni tal-kmand ta’ Ġesù, li nħobbu lill-proxxmu tagħna, l-aktar lill-fqar, li għaqqadha mal-ħajja politika tiegħu. It-tieni sinjal huwa l-imħabba tiegħu lejn art twelidu.” Fost is-silenzju perfett ta’ dawk preżenti, l-Arċisqof beda biex jgħid li “f’dawn il-ġranet il-gazzetti kienu mimlija bl-istess aħbar, il-mewt tal-Perit Duminku Mintoff. Bir-raġun li jiġri hekk, għax dan il-bniedem għal aktar minn 50 sena, kien protagonist ewlieni fix-xena politika Maltija. Min jaf kemm għad irid jinkiteb aktar dwar ħajtu u dwar il-kisbiet tiegħu.” L-Arċisqof kompla jgħid li madankollu, fil-Knisja, l-aspett tal-bniedem jittieħed minn perspettiva oħra, dik tal-eternità u l-ħajja ta’ dejjem. Qal li meta bniedem imut, ir-relazzjoni tiegħu magħna ssir fi Kristu. “Dan huwa mument meta l-ħajja fuq din l-art tispiċċa u mbagħad inħallu f’idejn Alla, li huwa biss jagħmel il-ġudizzju,” kompla jgħid l-Arċisqof Cremona. Għaldaqstant, l-Arċisqof saħaq li Omelija ta’ funeral qatt m’għandha tkun eloġju ta’ persuna għax, minn issa ‘l quddiem, dik il-ħajja qiegħda f’idejn il-Mulej. Madankollu, l-Arċisqof Mons Pawlu Cremona tenna li jixtieq jagħmel referenza għal żewġ sinjali li huma marbutin mal-ħajja tal-Perit Duminku Mintoff. “L-ewwel sinjal huwa, li l-interpretazzjoni tal-kmand ta’ Ġesù, li nħobbu lill-prox-xmu tagħna, l-aktar lill-fqar, Mintoff għaqqadha mal-ħajja politika tiegħu. Għalkemm mhux kulħadd jista’ jaqbel mal-metodi tiegħu, ħadd ma jista jinnega li għal Mintoff din kienet il-missjoni tiegħu. B’hekk ġab kundizzjonijiet aħjar għall-ħaddiema u għall-fqir,” kompla jgħid l-Arċisqof Mons Pawlu Cremona. Imbagħad, l-Arċisqof Cremona semma t-tieni sinjal, l-imħabba li l-Perit Duminku Mintoff kellu lejn art twelidu. Qal li din ġagħlitu biex meta jkun f’diskussjonijiet ma’ pajjiżi ferm akbar minnha, Mintoff jiġġieled għall-aħjar ġid ta’ pajjiżna. L-Arċisqof kompla jgħid “li hija virtù li tħobb lil pajjiżek, għax dik hija espressjoni ta’ mħabba lejn iċ-ċittadini tal-pajjiż. Il-Perit Mintoff tkellem ma’ pajjiżi ħafna ikbar minna biex nakkwistaw l-aħjar kundizzjonijiet possibbli. “Dawn huma l-virtujiet fost l-aktar li jispikkaw fil-Perit Mintoff. Aħna nemmnu li dawn huma wkoll virtujiet quddiem Alla.” “Illum wasal il-mument li ninfirdu minn miegħu… il-Mulej jagħtih il-mistrieħ ta’ dejjem,” temm jgħid l-Arċisqof, filwaqt li s-silenzju tal-folla, li semgħet b’attenzjoni, inkiser b’ċapċipa kbira. === Messaġġ mill-Papa === Fl-aħħar tal-quddiesa, nqara messaġġ ta’ kondoljanzi li ntbagħat lill-President ta’ Malta mill-[[Papa Benedittu XVI]]. Fil-messaġġ, li kien iffirmat mis-Segretarju tal-Istat, il-Kardinal Tarcisio Bertone, il-Papa ta l-kondoljanzi għall-mewt ta’ Mintoff, filwaqt li qal li se jaħseb fih fit-talb tiegħu. Hekk kif inqara dan il-messaġġ tal-Papa, il-folla preżenti fil-Kon Katidral u anke barra, infexxew f’ċapċipa kbira. Ma naqasx l-għajjat “Mintoff, Mintoff” anke fil-Kon Katidral ta’ San Ġwann, kemm x’ħin it-tebut kien dieħel u anke x’ħin kien ħiereġ wara li ntemmet il-quddiesa. Iżda fuq kollox, l-aktar ħaġa li spikkat kienet l-emozzjoni tan-nies, li ħafna minnhom hekk kif raw it-tebut jinġarr mis-suldati nfexxew jibku. Wara li l-folla kantat l-Innu Malti b’mod spontanju quddiem il-Kon Katidral, u t-tebut beda miexi, il-maġġoranza kbira ta’ nies baqgħu isegwuh bil-pass sal-monument. Ħafna minn dawk preżenti, speċjalment l-anzjani, filwaqt li kienu qegħdin jagħtuh l-aħħar tislima bdew jirrakkontaw bejniethom stejjer dwar il-Perit b’sens kbir ta’ nostalġija, u waqt li jagħmlu dan bdew iħarsu lejn ir-ritratt tiegħu li ġarrew magħhom. Kollox wasal fi tmiemu hekk kif it-tebut tal-Perit tgħabba fil-‘hearse’, fejn minn hemm hekk tkompla b’mod privat, b’ħafna minn dawk preżenti jinstemgħu jgħidu, “saħħa Perit... itlob għalina.” == Kotba dwar Mintoff == F'Ottubru 2012, tnieda l-ktieb '''Mintoff: Il-bniedem u l-istorja''' (SKS) b'29 kitba ta’ natura letterarja differenti, miktuba minn ġurnalisti, ekonomisti, qassisin, tobba, edukaturi, storiċi, avukati, politiċi, riċerkaturi, antropologi, attivisti, filantropi, filosfi, artisti, letterati, akkademiċi u oħrajn. Fih għadd kbir ta’ ritratti. Editjat minn Mario Cutajar. F'Novembru 2012, Horizons ippubblikaw il-ktieb Duminku Mintoff '''Bejn Storja u Miti'''. Dan il-ktieb huwa ġabra ta' kitbiet dwar il-Perit Duminku Mintoff, ġabra li saret minn Sergio Grech. F'Diċembru 2012, quddiem il-Parlament kien imniedi il-ktieb '''Duminku Mintoff u Malta fi żmienu''', ktieb ta' [[Josef Grech]], li fih iktar minn elf paġna u numru kbir ta’ ritratti u karikaturi, bil-firma ta' Mintoff tad-deheb fil-faċċata tiegħu. F'April 2013, kien imniedi l-ktieb '''Mintoff għada''' miġbur minn Karmenu Mifsud Bonnici u Sammy Meilaq. Huwa ġabra ta’ dokumenti u ittri awtentiċi ta' Mintoff stess lil nies prominenti bħall-President tal-Parlament Ewropew ta’ żmien il-kwistjoni tad-dħul ta' Malta fl-Unjoni Ewropea, lill-President tal-Kummissjoni Ewropea li dak iż-żmien kien Romano Prodi u lill-President Amerikan George W. Bush. Fl-2014, ħareġ '''L-Elf Lewn ta' Mintoff''' ta' Claire Xuereb Grech. Il-ktieb fih għadd kbir ta' intervisti interessanti ma' nies minn bosta oqsma tal-ħajja; nies ta' fehmiet politiċi differenti; li jitkellmu dwar Mintoff; dwar meta ġew f'kuntatt dirett miegħu; dwar kif jarawh mill-għajnejn tagħhom. Biex hekk joħorġu l-elf lewn tal-personalità kumplessa tiegħu, kif ukoll ix-xejriet bla qies ta' karattru uniku li biddlu l-bixra ta' wiċċ Malta. [[File:The_Tail_That_Wagged_The_Dog.jpg|thumb|''The Tail That Wagged The Dog: The life and struggles of Dom Mintoff (1916-2012)'' ta’ Mark Montebello (2021)]] ==Biografija== F’Mejju tal-2021 ġiet maħruġa f’Malta l-ewwel biografija sħiħa riċerkata ta’ Mintoff.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-06-19/local-news/Dom-Mintoff-s-biography-launched-6736234499|titlu = Dom Mintoff’s biography launched|data=2021-06-19|sit=The Malta Independent|data-aċċess=2021-06-25}}</ref> ''The Tail That Wagged The Dog: The life and struggles of Dom Mintoff (1916-2012)'' –Id-denb li ħarrek lill-kelb: Il-ħajja u t-taqbid ta’ Dom Mintoff (1916-2012)-- miktub u ppubblikat bl-Ingliż minn [[Mark Montebello]], kien maħruġ mid-dar editorjali SKS (Sensiela Kotba Soċjalisti), il-fergħa tal-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]]<ref>{{Ċita web|url=https://skspublishers.com|titlu = SKS Publishers}}</ref> li kkummissjonat ix-xogħol.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/109483/dimech_biographer_mark_montebello_pens_dom_mintoff_biography#.Y8BnzVyZPIV|titlu = Dimech biographer Mark Montebello pens Dom Mintoff biography|kunjom=Vella|isem=Matthew|data=2021-05-08|sit=Malta Today|data-aċċess=2021-06-16}}</ref> minkejja li għall-ewwel il-[[Prim_Ministru_ta%27_Malta|Prim Ministru]] [[Robert Abela]], il-kap tal-partit, laqa’ l-bijografija bil-ferħ,<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/109483/dimech_biographer_mark_montebello_pens_dom_mintoff_biography#.Y8BnzVyZPIV|titlu = Presentation of Mintoff’s biography to the Prime Minister|data=2021-05-28|sit=SKS Publishers|data-aċċess=2021-06-14}}</ref> wara ċaħad li jkollu x’jaqsam magħha,<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/labour-pulls-dom-mintoff-biography-from-its-shelves.884833|titlu = Labour pulls Dom Mintoff biography from its shelves|kunjom=Martin|isem=Ivan|data=2021-07-06|sit=Times of Malta|data-aċċess=2021-07-14}}</ref> għalkemm qatt ma ċaħħad lill-SKS milli tbigħ il-ktieb.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/110758/labour_publisher_sks_unaware_of_directive_to_pull_mintoff_biography#.Y8B-j1yZPIU|titlu = Labour publisher SKS ‘unaware of directive’ to pull Mintoff biography|kunjom=Vella|isem=Matthew|data=2021-07-07|sit=Malta Today|data-aċċess=2021-07-15}}</ref> Il-bidla fil-fehma ġiet minħabba li ulied Mintoff m’għoġbithomx il-bijografija u għaddbu għaliha.<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/mintoffs-children-disassociate-themselves-from-fr-marks-biography-of-their-father|titlu = Mintoff’s children disassociate themselves from Fr Mark’s biography of their father|kunjom=Galea|isem=Owen|data=2021-07-06|sit=TVM News|data-aċċess=2021-07-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/dom-mintoff-daughters-disassociate-themselves-from-controversial-book-on-maltas-former-prime-minister|titlu = Dom Mintoff Daughters ‘Disassociate’ Themselves From Controversial Book On Malta’s Former Prime Minister|kunjom=Bonnici|isem=Julian|data=2021-07-06|sit=Lovin Malta|data-aċċess=2021-07-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.pressreader.com/malta/malta-independent/20210708/281586653591855|titlu = ‘Profoundly unethical and immoral’: Mintoff’s daughters bkunjom new biography|data=2021-07-08|sit=Pressreader|data-aċċess=2021-07-11}}</ref> [[Mark Montebello|Montebello]] ddefenda x-xogħol tiegħu u ma ċeda xejn.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/110770/montebello_defends_mintoff_biography_i_have_no_reason_to_lie#.Y8B831yZPIV|titlu = Montebello defends Mintoff biography: ‘I have no reason to lie’|kunjom=Vella|isem=Matthew|data=2021-07-08|sit=Malta Today|data-aċċess=2021-07-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/i-was-asked-to-censor-my-book-on-mintoff.885067|titlu = ‘I was asked to censor my book on Mintoff’: Author of controversial biography defends his work after attack by family|kunjom=Martin|isem=Ivan|data=2021-06-08|sit=Times of Malta|data-aċċess=2021-06-15}}</ref> Il-ktieb ta’ 640 paġna li ħa seba’ snin biex issawwar,<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/dom-mintoff-biography-that-was-seven-years-in-the-making-officially.880529|titlu = Dom Mintoff biography that was seven years in the making officially launched|data=2021-06-19|sit=Times of Malta|data-aċċess=2021-06-21}}</ref> ġie milqugħ pożittivament mill-kritiċi,<ref>{{Ċita web|url=https://www.corrieredimalta.com/vita-a-malta/cultura/the-tail-that-wagged-the-dog-vizi-e-virtu-di-dom-mintoff/|titlu = La vita pubblica e quella privata del leader s'intrecciano con forza nella nuova biografia di Frate Mark Montebello|data=2021-07-05|sit=Corriere di Malta|data-aċċess=2021-08-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://foreign.gov.mt/en/government/mla/documents/e-newsletters/adelaide/news373.pdf|titlu=Mintoff's life and struggles as never seen before|data=2021-07-01|sit=Maltese eNewsletter|data-aċċess=2021-07-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230112221025/https://foreign.gov.mt/en/government/mla/documents/e-newsletters/adelaide/news373.pdf|arkivju-data=2023-01-12|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/110685/dom_in_the_flesh_carnal_passions_of_the_great_socialist#.Y8B48VyZPIV|titlu = Dom in the flesh: carnal passions of the great socialist|kunjom=Vella|isem=Matthew|data=2021-07-05|sit=Malta Today|data-aċċess=2021-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gozo.news/90758/new-biography-highlights-mintoffs-life-and-struggles-as-never-seen-before|titlu=New biography highlights Mintoff’s life and struggles as never seen before|data=2021-05-08|sit=Gozo News|data-aċċess=2021-05-16|arkivju-data=2025-02-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250222165123/https://gozo.news/90758/new-biography-highlights-mintoffs-life-and-struggles-as-never-seen-before|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltatoday.uberflip.com/maltatoday-previous-editions/maltatoday-4-july-2021|titlu = Sex and socialism: Dom’s bedroom secrets|data=2021-07-04|sit=Malta Today|data-aċċess=2021-07-21}}</ref> u wkoll intagħżel għall-premju nazzjonali tal-ktieb.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/controversial-mintoff-biography-makes-national-book-prize-shortlist.972122|titlu = Controversial Mintoff biography makes National Book Prize shortlist|kunjom=Farrugia|isem=Claire|data=2022-08-02|sit=Malta Today|data-aċċess=2022-08-12}}</ref> == Monumenti ta' Mintoff == === Il-Monument ta' Sergio Gauci === Fl-okkażjoni tad-39 anniversarju tal-festa ta’ Jum ir-Repubblika, fit-13 ta' Diċembru 2013, l-[[Għaqda Duminku Mintoff]] nediet l-ewwel mafkar f'[[Malta]] bl-isem Duminku Mintoff, il-perit ta’ Malta Repubblika li sar mill-iskultur [[Sergio Gauci]]. Il-mafkar huwa magħmul minn blokka tal-franka u jinsab Ħal Tarxien. === L-ewwel Monument ta' Galea Bason === Dan il-Monument xogħol Noel Galea Bason u kkumissjonat mill-Partit Laburista, jinsab fi Pjazza Paolino Vassallo f'Bormla u kien inawgurat f'lejlet l-40 anniversarju ta' Jum ir-Repubblika, nhar it-12 ta' Diċembru 2014. === It-tieni Monument ta' Galea Bason === Dan il-Monument xogħol fil-bronż ta' Noel Galea Bason u kkummissjonat mill-Gvern Malti, jinsab fi Pjazza Kastilja fil-Belt Valletta u kien inawgurat nhar il-31 ta' Mejju 2018. == Titli u Rikonoxximenti == * Fl-[[1971]] ġie mogħti l-[[Ordni tar-Repubblika]] mil-[[Libja]]. * Fl-[[1972]] it-[[Tuniżija]] tagħtu l-''[[Grand Cordon de l'Ordre de la République]]''. * Fl-[[1976]] ġie onorat bid-Dottorat ''Honoris Causa'' mill-Università tal-Istudji Politiċi, Ponterios il-[[Greċja]]. * Fl-[[1978]] il-[[Marokk]] iddekorah bl-Ordni tal-''[[Gran Cordon of Oissam Alaouite]]''. * Fl-2008 il-Mexxej Libjan Muammar [[Gaddafi]] onora lil Dom Mintoff, bil-Premju Internazzjonali Al-Gaddafi għad-Drittijiet tal-Bniedem. Il-premju, li jammonta għal $250,000, kien preżentat waqt ċerimonja li għaliha Mintoff ma setax jattendi minħabba saħħtu. Il-premju ngħata lil Mintoff għall-irwol storiku tiegħu fil-kisba tal-Indipendenza, il-ġustizzja soċjali, in-newtralità u l-koperazzjoni bejn it-Tramuntana u n-Nofsinhar. Il-premju twaqqaf minn Gaddafi fl-1989 u ngħata l-ewwel darba lil [[Nelson Mandela]]. Il-premju jingħata lill-personalitajiet internazzjonali, korpi u organizazzjonijiet li jkunu ddistingwew lilhom infushom fil-ħarsien tad-drittijiet tal-bniedem jew ikun taw kontribut ta' servizz uman. Fost ir-rebbieħa fil-passat kien hemm l-indiġeni Amerikani fl-1991 u [[Fidel Castro]] fl-1998. Fl-2003 il-premju ngħata lill-Papa Sheneuda III li jmexxi l-Knisja Ortodossa Koptika f'Lixandra u fl-2004 lil [[Hugo Chavez]], il-President tal-Veneżwela. == Paġni relatati == * [[Partit Laburista]] * [[Pawlu Boffa]] * [[Mikiel Gonzi]] * [[Alfred Sant]] == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20101018090651/http://www.doi.gov.mt/en/islands/prime_ministers/mintoff_dom.asp Profil qasir ta' Dom Mintoff fis-sit tad-DOI] * [http://www.youtube.com/watch?v=YUGBFe8GGzM Id-Dokumentarju tal-2009 fuq Dom Mintoff fis-sensiela Bijografiji fuq TVM] * [http://www.youtube.com/watch?v=B52qNUDitdI L-Istrajk Ġenerali tal-1958] {{kaxxa tal-bidu}} {{kaxxa ta' suċċessjoni | qabel=– | titlu=Segretarju Ġenerali tal-[[Partit Laburista (Malta)|PL]] | snin=1935–1937 | wara=– }} {{kaxxa ta' suċċessjoni | qabel=– | titlu=[[Ministru tar-Rikostruzzjoni]] | snin=1947–1949 | wara=– }} {{kaxxa ta' suċċessjoni | qabel=[[Pawlu Boffa]] | titlu=[[Partit Laburista (Malta)|Mexxej tal-Partit Laburista]] | snin=1949–1984 | wara=[[Karmenu Mifsud Bonnici]]}} {{kaxxa ta' suċċessjoni | qabel=[[Ġorġ Borg Olivier]] | titlu=[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] | snin=1955–1958 | wara=[[Ġorġ Borg Olivier]]}} {{kaxxa ta' suċċessjoni | qabel=[[Ġorġ Borg Olivier]] | titlu=[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] | snin=1971–1984 | wara=[[Karmenu Mifsud Bonnici]]}} {{kaxxa tat-tmiem}} {{Prim Ministri ta' Malta}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Mintoff, Duminku}} [[Kategorija:Twieldu fl-1916]] [[Kategorija:Mietu fl-2012]] [[Kategorija:Prim Ministri ta' Malta]] [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Mexxejja tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Periti Maltin tas-seklu għoxrin]] [[Kategorija:Nies minn Bormla]] g1sai1r2dd4wxfvankere50m7q2kiyo 0 2961 333048 332742 2026-10-24T01:58:38Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333048 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Maria Grech Ganado''' (twieldet fl-1943) hija [[poeta|poeta]], kittieba u akkademika Maltija. Kitbet poeżija kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż, u x-xogħol tagħha jittratta temi bħall-identità, il-ġeneru, ir-relazzjonijiet umani u l-esperjenza tal-mara fis-soċjetà. Hija magħrufa wkoll għall-kontribut tagħha fit-tagħlim u fit-traduzzjoni letterarja. Fl-2019 ingħatat it-titlu ta' Poeta Laureata ta' Malta, u saret l-ewwel persuna li okkupat din il-kariga fil-pajjiż.<ref>{{Ċita web |arkivju-data=2026-10-13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261013054544/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/maria-grech-ganado-fil-festival-tal-ktieb-fis-sajf/ |data-aċċess=2026-10-12 |titlu=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/maria-grech-ganado-fil-festival-tal-ktieb-fis-sajf/ |url-status=dead}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Grech Ganado twieldet fl-1943 f'Lija. Studjat il-letteratura Ingliża fl-Università ta' Malta u kompliet l-istudji tagħha fl-Università ta' Cambridge. Aktar tard kompliet l-istudji postgradwatorji tagħha b'kollaborazzjoni bejn l-Università ta' Malta u l-Università ta' Heidelberg<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-11-01/newspaper-lifestyleculture/Marie-Benoit-s-Diary-Covid-19-and-me-poet-Maria-Grech-Ganado-has-her-say-6736228305|titlu=Marie Benoit's Diary: Covid-19 and me – poet Maria Grech Ganado has her say - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2025-10-08}}</ref>. Wara li temmet l-istudji tagħha, bdiet taħdem fid-Dipartiment tal-Ingliż fl-Università ta' Malta. Kienet l-ewwel mara Maltija li serviet bħala lettur full-time fl-Università ta' Malta. Irtirat mit-tagħlim fl-2003.<ref>{{Ċita web |arkivju-data=2026-10-13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261013054544/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/maria-grech-ganado-fil-festival-tal-ktieb-fis-sajf/ |data-aċċess=2026-10-12 |titlu=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/maria-grech-ganado-fil-festival-tal-ktieb-fis-sajf/ |url-status=dead}}</ref> Hija bint Dr Walter Ganado u għalhekk neputija ta' Dr [[Herbert Ganado]], l-awtur ta' ''Rajt Malta Tinbidel''. Biex titħabbar it-twelid ta' Maria lil Dr Herbert Ganado li kien internat inġustament fl-Uganda, peress li ma setgħux jibagħtulu telegrammi, minflok bagħtulu lira f'isem Maria u fehem li kienet twieldet l-ewwel neputija tiegħu. {{Bżonn referenza}} Iżżewġet fl-1972 lil [[Louis Grech]] u għandha tlett itfal, fosthom Xandru Grech. Fl-1995, wara waqfa ta' iżjed minn 20 sena, reġgħet bdiet tgħallem sakemm irtirat fi Frar tal-2003.<ref name=":0" /> Maria hija poetessa bilingwi; tikteb kemm bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] u bil-[[Lingwa Malti|Malti]]. Il-poeżiji Ingliżi tagħha ġew ippubblikati f'rivisti prestiġjużi fl-[[Ingilterra]] u l-[[Awstralja]]. Ħarġet erbgħa ġabriet ta' poeżiji bil-Malti, ''Iżda Mhux Biss'' (1999), li rebaħ il-Premju Letterarju fis-sena 2000, ''Skond Eva'' (2001) u ''Fil-Ħofra Bejn Spallejha'' (2005) u ''Taħt il-Kpiepel t'Għajnejja'' (2014). Uħud mill-poeżiji tagħha jidhru wkoll f'antoloġiji Maltin kif ukoll Taljani, Franċiżi, Spanjoli, Litwani, Ceki u oħrajn . Fis-sena 2000 ingħatat il-[[Midalja għall-Qadi tar-Repubblika]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.pressreader.com/malta/malta-independent/20171214/281685435192835?srsltid=AfmBOoosoYs-JKgDJ7lJT3Oc94X23hCqFitOOjRJ-Q8Nxby9cwoATPQ9|titlu=PressReader.com - Digital Newspaper & Magazine Subscriptions|sit=www.pressreader.com|data-aċċess=2025-10-08}}</ref> Grech Ganado kitbet ukoll poeżija ferm populari li jisimha ''Jum San Valenti''n. Din il-poeżija hija ddedikata lill-maħbub tagħha li ttradiha u hi kellha ssofri ċerti konsegwenzi minħabba dan it-tradiment. Jum San Valentin hija poeżija li bħalissa hawn ħafna studenti li qegħdin jitgħallmuha fl-iskejjel sekondarji. Monografija tal-poeżiji tagħha hi studjata wkoll għal-Livell Avvanzat tal-Matsec. == Xogħol letterarju == Grech Ganado tħaddem il-poeżija kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Il-kitba tagħha hija marbuta, fost temi oħra, mal-esperjenza femminili, mal-identità u mar-relazzjonijiet bejn l-individwu u s-soċjetà. Il-bilingwiżmu tagħha huwa karatteristika importanti tal-produzzjoni letterarja tagħha, li tinkludi ġabriet ippubblikati fiż-żewġ lingwi.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/Under-the-spell-of-literature.629507|titlu=Under the spell of literature}}</ref> == Biblijografija == * ''[[Iżda Mhux Biss]]'', 1999 * ''[[Skond Eva]]'', 2001 * ''[[Ribcage]]'', 2001 * ''[[Fil-Ħofra Bejn Spallejha]]'', 2005 * ''[[Cracked Canvas]]'', 2005 * ''[[Memory Rap]]'', 2005 * ''Taħt il-Kpiepel t'Għajnejja'', 2014 * ''Framed'', 2018 == Poeta Laureata ta' Malta == Fl-2019, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb ta lil Grech Ganado t-titlu ta' Poeta Laureata ta' Malta, wara l-kontribut tagħha fil-poeżija u r-rebħ tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-poeżija. Din kienet l-ewwel darba li ngħata dan it-titlu f'Malta.<ref>[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/136193/1/IL-PONT%2073.pdf ''Il-Pont'', Università ta' Malta]</ref> Fil-11 ta' Lulju 2023, il-President ta' Malta, George Vella, laqagħha fil-Palazz ta' Sant'Anton waqt ċerimonja li fiha ġiet ippreżentata wkoll il-ġabra tagħha ''The Bell'', ippubblikata minn Kotba Calleja. F'din il-ġabra, il-qanpiena tintuża bħala simbolu tal-ħin u tal-kelma poetika.<ref>[https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/120373 ''The inauguration of Malta's first Poet Laureate'', Malta Today, 16 ta' Lulju 2023]</ref> '''Premjijiet u rikonoxximenti''' Grech Ganado rċeviet diversi premjijiet u rikonoxximenti għall-kontribut tagħha fil-letteratura u fl-akkademja. Fosthom hemm: 2000: Midalja għall-Qadi tar-Repubblika. 2015: Premju għall-Kontribut Siewi fil-Qasam tal-Kotba u l-Letteratura, mogħti mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]]. 2019: Inħatret l-ewwel Poeta Laureata ta' Malta. 2023: Ingħatat dottorat onorarju (Doctor of Letters, honoris causa) mill-Università ta' Malta. Hija rebħet il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-poeżija erba' darbiet.<ref>[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/136193/1/IL-PONT%2073.pdf ''Il-Pont'', Università ta' Malta]</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/ritratti-il-premju-nazzjonali-tal-ktieb-taht-l-awspici-tal-president-tar-repubblika/ Ara min rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb]</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} {{DEFAULTSORT:Grech Ganado, Maria}} [[Kategorija:Twieldu fl-1943]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Tradutturi Maltin]] [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Letteratura Kontemporanja Maltija]] {{L-ewwel bil-Malti}} ssm0hxht3v0ckg56w56nt3y33rg39xm 0 5085 333021 331232 2026-10-23T12:56:45Z ~2026-56773-79 29122 Annulata r-reviżjoni 331232 ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/ToniSant|ToniSant]] ([[Diskussjoni utent:ToniSant|Diskussjoni]]) 333021 wikitext text/x-wiki {{TaxoboxIng | color = pink | name = Hyraxes | fossil_range = Kmieni fl-[[Eocene]] sa Reċenti | image =Procavia_capensis.jpg | image_width = 300px | image_caption = Iraċ ta' Kap ''[[Procavia capensis]]'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | subclassis = [[Theria]] | infraclassis = [[Eutheria]] | cohors = [[Afrotheria]] | superordo = [[Paenungulata]] | ordo = ''[[Hyracoidea]]'' | ordo_authority = (Huxley, 1869) | familia = ''[[Procaviidae]]'' | familia_authority = (Thomas, 1892) | subdivision_ranks = [[Ġeneri]] | subdivision = * ''[[Procavia]]'' * ''[[Heterohyrax]]'' * ''[[Dendrohyrax]]'' }} [[Iraċ]], ħirax jew kif jissejjaħ ukoll prokavja jista' jkun 1 minn 5 [[speċi]]<nowiki/>jiet ta' mammiferi plaċentati, erbivori, pjutost żgħar u robusti tal-[[ordni]] [[Hyracoidea]]. Dawn il-ħ[[irakojdu|irakojdi]] llum il-ġurnata jinsabu mifruxin mal-kontinent [[Afrika]]n u fil-Lvant nofsani fl-[[Asja]]. Għalkemm fid-dehra tagħhom minn barra l-[[iraċ]]i moderni, m' għandhom xejn eċċezjonali, ta' minn jgħid li l-linjaġġ prejstoriku tal-[[ordni]] kien wieħed rimarkabli u hemm possibilita kbira, li l-[[iraċ]]i huma l-aktar mammiferi estanti jew ħajjin li huma ġenetikament relatati fil-qrib mal-iljunfanti, u b'hekk huma kklassifikati flimkien mal-ordni Proboscidea fil-[[koħort]] [[Afrotheria]]. == Deskrizjoni == L-[[Iraċ]]i huma krejaturi kemxejn żgħar, b' 4 saqajn qosra, sufin mhux ħażin, pjutost maqudin fit-tond u b'denb żgħir bil-kemm jidher. [[Iraċ]] adult jikber bejn wieħed u ieħor il-qies ta' [[qattus domestiku]] bejn 30 u 70 ċentimetru twil, u jiżem minn 2 sa 5 kilogrammi. == Ġrajjiet Storiċi == L-ewwel baħħara [[Feniċi]] li zaru [[Penisula Iberika|il-Penisula Iberika]] kienu tfixxklu l-[[fenek|fniek]] ma' [[Iraċ|iraċi]] (bil-Ludhi '''''"Shaphan"''''') u minn hemm bdiet tissejjaħ '''''"I-Shapan-im"''''', li tfisser '''"l-art tal-iraċi"''', li saret latinizzata bħala '''"[[Spanja|Hispania]]"''' li huwa l-għerq tal-kelma moderna u l-isem bl-i[[Spanjol]] ta' [[Spanja]] '''''"España"''''' u b' hekk l-isem bill-[[Malti]] ukoll li huwa '''[[Spanja]]'''. Fil-[[Bibja]], speċjalment fit-traduzjonijiet tal-bidu, l-kelma '''"[[fenek]]"''' kienet użata ħafna drabi minflok il-kelma '''"[[iraċ]]"''', dan minn ħabba li l-[[Ewropa|Ewropej]] ta' dak iż-żmien ma' kellhom 'l ebda tagħrif dwar l-eżistenza ta' l-[[iraċ]] (ara [http://www.htmlbible.com/sacrednamebiblecom/kjvstrongs/FRMSTRHEB82.htm#S8227 '''''"Shaphan"''''' f' '''''"Strong's Concordance"'''''] u b' hekk ma kienx hemm kelma jew isem biex jindirizza jew jiddentifika dan il-mammiferu. Minn barra dan, hemm referenzi fit-[[Testment il-Qadim]] li jirreferu għall-[[iraċ]] (ara [http://www.biblegateway.com/passage/?search=Lev+11:4-8;Dt+14:7;Ps+104:18;Pr+30:26 Lev 11:4-8; Deut 14:7; Ps 104:18; Prov 30:26]), u jidher li hemm żbal fl-identifikazzjoni, għax jindirzzaw l-[[iraċ]]i u l-[[fenek|fniek]] bħala mammiferi [[ruminant]]i (ara [http://www.ccel.org/ccel/jamieson/jfb.x.iii.xi.html#x.iii.xi-p5.1 Kummentarju fuq Lev. 11:5,6 minn Robert Jamieson]. == Iraċi Prestoriċi == L-[[Iraċ]]i moderni huma kollha membri tal-[[Familja]] [[Procaviidae]] (l-unika [[familja]] b' rappreżentanti estanti jew ħajjin fl-[[ordni]] [[Hyracoidea]] llum il-ġurnata) u jinsabu kollha fl-[[Afrika]] u fil-[[Lvant nofsani]]. Madankollu, fil-passat l-'''iraċi''' kienu ħafn' aktar varji u mifruxa. L-[[ordni]] jidher għal-ewwel darba bħala fossilu madwar 40 miljun sena ilu u għal ħafna miljuni ta' snin l-'''Iraċi''' kienu l-erbivori ta' l-art primarji fl-[[Afrika]], fl-istess niċċa ekoloġika li kienu fhija l-[[ungulati tas-swaba farada]] fl-[[Ameriki]]. Dak iż-żmien kien hemm ħafna [[speċi]] differenti ta' '''Iraċi''', l-akbar fosthom kien daqs ors bil-piż ta' żiemel żgħir u l-iżgħar ma kienx akbar minn ġurdien. Madankollu, matul il-[[Mijoċen]], kompetizjoni ħarxa mill-[[bovidi] (grupp ta' mammiferi li kienu għadhom ħerġin minn żvilupp evolutiv), li kienu erbivori addattati aħjar u ferm aktar effiċenti, tefgħu l-barra l-'''Iraċi''' mit-territorju primarju, u spiċċaw f' niċeċċ marginali. L-[[ordni]] [[Hyracoidea]] xorta waħda baqa mifrux sew u ta' suċċess sat-tmiem il-[[Plijoċen]] (madwar 2 miljuni ta' snin ilu), b' rappreżentanti mifruxa mal-biċċa l-kbira tal-kontinenti ta' l-[[Afrika]], l-[[Ewropa]] u l-[[Asja]]. Id-daqs kbir ta' l-'''Iraċi''' prestoriċi jgħina napprezzaw il-fatt li l-'''Iraċi''' moderni huma possibilment l-eqreb relativ ħaj tal-[[iljunfant]]i. Id-dixxendenti ta' l-[[irakojdi]] ġganti evolvew f' ħafna direzjonijiet. Uħud minnhom ċkienu u saru l-[[familja]] moderna [[Procaviidae]] ta' l-'''Iraċi''' ta' llum. Oħrajn jidher li qabdu t-triq għal ilma (bħal [[kapibara]]) li sa f' laħħar saru l-[[ordni]] [[Proboscidea]] (l-[[iljunfant]]i) u jista jkun ukoll l-[[ordni]] [[Sirenia]] (il-[[baqra tal-baħar|baqar tal-baħar]]). Evidenzi tad-DNA jissapportjaw din it-tejorija u minn barra hekk l-'''Iraċi''' moderni għalkemm żgħar jaqsmu numru kbir ta' fattizzi ma' l-[[iljunfant]]i, bħad-dwiefer tas-swaba, smiegħ eċċellenti, ġilda sensittiva fil-qiegħ tas-saqajn, iz-zanni (in-nejbiet li jsiru snin kbar speċjalizzati), memorja tajba, funzjoni ċelebrali għolja meta mqabla ma' mammiferi simili u l-forma ta' uħud mill-għadam. Hemm ħjiel ukoll li mil-ewwel '''Iraċi''' segħta evolva ukoll il-klad tal-[[Glires]] (ir-[[roditur]]i u l-[[lagomorfu|lagomorfi]]). == Gallarija == <gallery> Image:Ein klippschliefer.jpg|''[[Heterohyrax brucei]]'' Image:Dendrohyrax arboreus.jpg|''[[Dendrohyrax arboreus]]'' Image:Dassie4.jpg|''[[Procavia capensis]]'' </gallery> == L-Iraċi llum == L-'''Iraċi''' moderni ta' llum il-ġurnata, żammu numru ta' karatteristiċi tal-mammiferi primitivi. Partikolarita interessanti hija ir-regolazjoni tat-temperatura interna ftit li xejn żviluppata, li l-'''Iraċi''' jsolvu billi jitgezzu flimkien jew joqogħdu fix-xemx bħar-rettili. Għal kuntrarju tal-mammiferi li jgħiru, l-'''Iraċi''' m' għandhomx snin inċisivi żviluppati sew fuq quddiem, b' mod li jkunu jisgħtu jaqgħtu l-ħaxix u l-weraq faċilment u b' hekk ikollhom jużaw is-snin fil-ġenb tal-ħalq minflok. Għal kuntrarju ta' ħafna mill-[[ungulati tas-swaba żewġ]] u uħud mil-[[makropodi]], l-'''Iraċi''' ma jergux jomodu il-kad ('''"cud"''' huwa ikel li jkun diġa parzjalment diġestit) biex joħorġu n-nutrijenti u jieħdu dak kollu possibli f' sens nutrizjonali, mil-weraq u l-ħxix ta' kwalita inferjuri, biss ta' minn wieħed jgħid ukoll, li l-'''iraċi''' għandhom stonku kumpless maqsum f' kavitajiet fejn jiġi diġestit l-ikel b' bakterja simbjotika u l-abilita biex jidiġestjaw il-fibra tal-pjanti hija simili għal dik ta' l-[[ungulati]]. Ix-xjentisti reċentement naqqsu n-numru ta' l-i[[speċi]] distinti ta' l-'''iraċi''' rikonoxxuti, minn 11-il-[[speċi]], aċċettati sa l-1995 għal 4 [[speċi]]. Il-bqijja ġew rikonoxxuti bħala [[sottospeċi]] ta' dawn l-4 [[speċi]]. Infatti, b' kollox hemm il fuq minn 50 speċi u sottospeċi rikonoxxuti u ħafna minnhom huma kkunsidrati f' periklu kbir ta' estinzjoni. == Klassifikazjoni == * [[Ordni]] [[Hyracoidea]] ** [[Familja]] [[Procaviidae]] *** [[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' (Gray, 1868) **** [[Iraċ tas-siġar ta' Nofs in-nhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' (A. Smith, 1827) **** [[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' (Fraser, 1855) *** [[Ġeneru]] ''[[Heterohyrax]]'' (Gray, 1868) **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''[[Heterohyrax brucei]]'' (Gray, 1868) *** [[Ġeneru]] ''[[Procavia]]'' (Storr, 1780) **** [[Iraċ tal-irdum ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' (Pallas, 1766) Hemm dibattitu jaħraq għadej bejn il-mammoloġisti dwar kemm huma fin-numru l-i[[speċi]] ta' [[iraċ]]i. Bħalissa fil-biċċa l-kbira tal-klassifikazjonijiet qegħdin jiġu imniżżla 4 [[speċi]], iżda din hija waħda temporanja, għaliex hemm pressjoni kbira minn ħafna xjentisti biex tinġabar aktar informazjoni u materjal biex issiru aktar testijiet ġenetiċi. Klassifikazzjoni skond '''''"Mammal Species of the World ta' Wilson D.E. u Reeder D.M."''''' 3 edizjoni: * [[Ordni]] [[Hyracoidea]] ** [[Familja]] [[Procaviidae]] *** [[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' **** [[Iraċ tas-siġar ta' Nofs in-nhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Heterohyrax]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''[[Heterohyrax bruceii]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Procavia]]'' **** [[Iraċ tal-irdum ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' Klassifikazzjoni skond '''''"Walker's Mammals of the World ta' Nowak, R. M."''''' 6 edizjoni: * [[Ordni]] [[Hyracoidea]] ** [[Familja]] [[Procaviidae]] *** [[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' **** [[Iraċ tas-siġar ta' Nofs in-nhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Lvant]], ''[[Dendrohyrax validus]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Heterohyrax]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''[[Heterohyrax bruceii]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli ta' Aħaġġar]], ''[[Heterohyrax antineae]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli ta' Matadi]], ''[[Heterohyrax chapini]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Procavia]]'' **** [[Iraċ tal-irdum ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' Klassifikazzjoni alternattiva sa l-1995: * [[Ordni]] [[Hyracoidea]] ** [[Familja]] [[Procaviidae]] *** [[Ġeneru]] ''[[Dendrohyrax]]'' **** [[Iraċ tas-siġar ta' Nofs in-nhar]], ''[[Dendrohyrax arboreus]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Punent]], ''[[Dendrohyrax dorsalis]]'' **** [[Iraċ tas-siġar tal-Lvant]], ''[[Dendrohyrax validus]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Heterohyrax]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli tat-tbajja sofor]], ''[[Heterohyrax bruceii]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli ta' Aħaġġar]], ''[[Heterohyrax antineae]]'' **** [[Iraċ ta' l-arbuxelli ta' Matadi]], ''[[Heterohyrax chapini]]'' *** [[Ġeneru]] ''[[Procavia]]'' **** [[Iraċ tal-irdum ta' Kap]], ''[[Procavia capensis]]'' **** [[Iraċ tal-irdum ta' Johnston]], ''[[Procavia johnstoni]]'' **** [[Iraċ tal-irdum tal-Punent]], ''[[Procavia ruficeps]]'' **** [[Iraċ tal-irdum tal-Lvant]], ''[[Procavia syriaca]]'' **** [[Iraċ tal-irdum ta' Kaokoveld]], ''[[Procavia welwitchii]]'' == Referenzi == * Shoshani, Jeheskel (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds): Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 87-89. ISBN 0-8018-8221-4. * [https://web.archive.org/web/20120722051528/http://paleodb.org/cgi-bin/bridge.pl The Paleobiology Database]. * [https://web.archive.org/web/20091025211418/http://geocities.com/mammal_taxonomy/nederlands2.html Tassonomija tal-Mammiferi]. == Link Esterni == * [https://web.archive.org/web/20070317023618/http://www.bbc.co.uk/nature/animals/features/155index.shtml Artiklu tal-BBC Science and Nature fuq l-Iraċ]. [[Kategorija:Mammiferi]] [[Kategorija:Hyracoidea]] 46zskcrmps1ihvj3jpeza6vw2fy775b 0 8105 333069 304599 2026-10-24T07:39:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333069 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Bota de Oro - Forlán (cropped).jpg|thumb|200px|Iż-Żarbuna tad-Deheb mirbuħa minn [[Diego Forlán]]]] Iż-'''Żarbuna tad-Deheb''' hu rikonoxximent tal-[[futbol]] li jingħata lill-[[:Category:Plejers tal-futbol|plejers]] li, matul l-istaġun, kisbu l-ikbar punteġġi billi jiġi mmultiplikat in-numru ta' gowls li ġew skurjati fil-partiti tal-kampjonat u l-koefiċċjent tal-kampjonat. Mill-bidu ta' dan ir-rikonoxximent fl-istaġun 1967–68 l-unur, oriġinarjament magħruf bħala ''Soulier d'Or'', li hi traduzzjoni bill-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] għal ''Żarbuna tad-Deheb'', kien mogħti mir-rivista [[France Football]] lill-aqwa skorer f'kull kampjonat Ewropew ta' dak l-istaġun. Ma kienx jingħata differenzi bejn il-kampjonati. Bejn l-[[1991]] u l-[[1996]], l-unur sar wieħed inuffiċjali wara protesta min-naħa tal-[[Federazzjoni tal-futbol ta' Ċipru|Federazzjoni Ċiprijotta]], li stqarrew li plejer skorja 40 gowl, minkejja li l-aqwa skorers uffiċjali tal-istaġun ikunu mniżża b'dsatax-il gowl. L-unur reġa' sar wieħed uffiċjali mill-istaġun 1996–97, meta l-[[European Sports Magazines]] (ESM), fejn France Football hi membru tagħha, iddeċidiet għal sistema ta' punti skont is-"saħħa" ta' kull kampjonat tal-Ewropa. Dawn huma determinati skont il-koefiċċjenti tal-[[UEFA]], li min-naħa l-oħra jiddependu fuq ir-riżultati tal-klabbs tal-kampjonati fil-kompetizzjoni Ewropea fil-ħames snin ta' qabel. B'hekk gowls skurjati fis-[[Serie A]], l-akbar kampjonat tal-futbol fl-[[Italja]], jgħodd aktar mil-[[League of Wales]], li hu l-ekwivalenti tiegħu ta' [[Wales]].<ref name="soccerphile">{{Ċita web |url=http://www.soccerphile.com/soccerphile/news/golden-boot.html |titlu=Golden Boot: The Quotients Decide It All |sit=soccerphile.com |data-aċċess=2008-02-29 |lingwa=Ingliż }}</ref> == Rebbieħa mill-1968 sal-1991 == Bejn l-1968 u l-1991, iż-Żarbuna tad-Deheb, kif kienet magħrufa, kienet tingħata lill-aqwa skorer f'kwalunkwe kampjonat Ewropew. B'hekk ma kienx jittkejjel it-toqol tal-kampjonat u toqol tal-partiti li kienu jintlagħbu kif ukoll in-numru ta' partiti li l-plejer ħa sehem fihom. Matul dan il-perjodu [[Eusébio]], [[Gerd Müller]], [[Dudu Georgescu]] u [[Fernando Gomes]] rebħu dan it-titlu darbtejn.<ref name="soccerphile"/> {{leġġenda|#cedff2|Staġuni meta kien hemm żewġ rebbieħa|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" !width="70px"|Staġun !width="175px"|Plejer !width="175px"|Klabb !Gowls |- |align=center|1967–68 |{{flagicon|Portugall}} [[Eusébio]] |{{flagicon|Portugall}} [[SL Benfica|Benfica]] |align=center|42 |- |align=center|1968–69 |{{flagicon|Bulgarija|1967}} [[Petar Zhekov]] |{{flagicon|Bulgarija|1967}} [[PFC CSKA Sofia|CSKA Sofia]] |align=center|36 |- |align=center|1969–70 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Gerd Müller]] |{{flagicon|Ġermanja}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] |align=center|38 |- |align=center|1970–71 |{{flagicon|Jugożlavja}} [[Josip Skoblar]] |{{flagicon|Franza}} [[Olympique de Marseille|Marseille]] |align=center|44 |- |align=center|1971–72 |{{flagicon|Ġermanja}} [[Gerd Müller]] |{{flagicon|Ġermanja tal-Punent}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] |align=center|40 |- |align=center|1972–73 |{{flagicon|Portugall}} [[Eusébio]] |{{flagicon|Portugall}} [[SL Benfica|Benfica]] |align=center|40 |- |align=center|1973-74 |{{flagicon|Arġentina}} [[Héctor Casimiro Yazalde|Héctor Yazalde]] |{{flagicon|Portugall}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting Lisbona]] |align=center|46 |- |align=center|1974–75 |{{flagicon|Rumanija|1965}} [[Dudu Georgescu]] |{{flagicon|Rumanija|1965}} [[FC Dinamo Bucureşti|Dinamo Bucharest]] |align=center|33 |- |align=center|1975–76 |{{flagicon|Ċipru}} [[Sotiris Kaiafas]] |{{flagicon|Ċipru}} [[AC Omonia|Omonia Nicosia]] |align=center|39 |- |align=center|1976–77 |{{flagicon|Rumanija|1965}} [[Dudu Georgescu]] |{{flagicon|Rumanija|1965}} [[FC Dinamo Bucureşti|Dinamo Bucharest]] |align=center|47 |- |align=center|1977–78 |{{flagicon|Awstrija}} [[Hans Krankl]] |{{flagicon|Awstrija}} [[SK Rapid Wien|Rapid Vienna]] |align=center|41 |- |align=center|1978–79 |{{flagicon|Olanda}} [[Kees Kist]] |{{flagicon|Olanda}} [[AZ Alkmaar]] |align=center|34 |- |align=center|1979–80 |{{flagicon|Belġju}} [[Erwin Vandenbergh]] |{{flagicon|Belġju}} [[Lierse SK|Lierse]] |align=center|39 |- |align=center|1980–81 |{{flagicon|Bulgarija|1971}} [[Georgi Slavkov]] |{{flagicon|Bulgarija|1971}} [[PFC Botev Plovdiv|Trakia Plovdiv]] |align=center|31 |- |align=center|1981–-82 |{{flagicon|Olanda}} [[Wim Kieft]] |{{flagicon|Olanda}} [[AFC Ajax|Ajax]] |align=center|32 |- |align=center|1982–83 |{{flagicon|Portugall}} [[Fernando Gomes]] |{{flagicon|Portugall}} [[FC Porto|Porto]] |align=center|36 |- |align=center|1983–84 |{{flagicon|Wales}} [[Ian Rush]] |{{flagicon|Ingilterra}} [[Liverpool FC|Liverpool]] |align=center|32 |- |align=center|1984–85 |{{flagicon|Portugall}} [[Fernando Gomes]] |{{flagicon|Portugall}} [[FC Porto|Porto]] |align=center|39 |- |align=center|1985–86 |{{flagicon|Olanda}} [[Marco van Basten]] |{{flagicon|Olanda}} [[AFC Ajax|Ajax]] |align=center|37 |- |align=center|1986–87 |{{flagicon|Rumanija}} [[Rodion Cămătaru]] |{{flagicon|Rumanija}} [[FC Dinamo Bucureşti|Dinamo Bucharest]] |align=center|39 |- |align=center|1987–88 |{{flagicon|Turkija}} [[Tanju Çolak]] |{{flagicon|Turkija}} [[Galatasaray SK|Galatasaray]] |align=center|39 |- |align=center|1988–89 |{{flagicon|Rumanija|1965}} [[Dorin Mateuţ]] |{{flagicon|Rumanija|1965}} [[FC Dinamo Bucureşti|Dinamo Bucharest]] |align=center|43 |- |align=center bgcolor=#cedff2|1989–90 |{{flagicon|Messiku}} [[Hugo Sánchez]] |{{flagicon|Spanja}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |align=center|38 |- |align=center bgcolor=#cedff2|1989–90 |{{flagicon|Bulgarija|1971}} [[Hristo Stoičkov]] |{{flagicon|Bulgarija|1971}} [[PFC CSKA Sofia|CSKA Sofia]] |align=center|38 |- |align=center|1990–91 |{{flagicon|Maċedonja}} [[Darko Pancev]] |{{flagicon|Jugożlavja}} [[Red Star Belgrade|Crvena Zvezda]] |align=center|34 |} == Rebbieħa inuffiċjali mill-1991 sal-1996 == Iż-Żarbuna tad-Deheb saret inuffiċjali mill-1991 sal-1996, wara protesta mill-federazzjoni tal-futbol ta' Ċipru fejn plejer allegatament skorja 40 gowls, minkejja li l-lista uffiċjali tal-aqwa skorers tal-istaġun huma t-tnejn imniżżla b'dsatax-il gowl. Minħabba dan il-każ, France Football iddeċidiet li tagħmel il-kompetizzjoni inuffiċjali sal-1996. L-awa skorer għall-istaġun 1990–91, [[Darko Pancev]], ma rċeviex dan l-unur sas-sena 2006.<ref>{{Ċita web |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2006/08/15/feature-02 |titlu=Macedonia's Pancev gets his Golden Boot |sit=setimes.com |data-aċċess=2008-02-23 |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2008-06-18 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080618155419/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2006/08/15/feature-02 |url-status=dead }}</ref> L-unur reġa' sar wieħed uffiċjali fl-1996 b'regolamenti differenti. {| class="wikitable sortable" !width="70px"|Staġun !width="175px"|Plejer !width="175px"|Klabb !Gowls |- |align=center|1991–92 |{{flagicon|Skozja}} [[Ally McCoist]] |{{flagicon|Skozja}} [[Rangers FC|Rangers]] |align=center|34 |- |align=center|1992–93 |{{flagicon|Skozja}} [[Ally McCoist]] |{{flagicon|Skozja}} [[Rangers FC|Rangers]] |align=center|34 |- |align=center|1993–94 |{{flagicon|Wales}} [[David Taylor]] |{{flagicon|Wales}} [[Porthmadog FC|Porthmadog]] |align=center|43 |- |align=center|1994–95 |{{flagicon|Armenja}} [[Arsen Avetisyan]] |{{flagicon|Armenja}} [[FC Kilikia Yerevan|Homenetmen]] |align=center|39 |- |align=center|1995–96 |{{flagicon|Ġeorġja}} [[Zviad Endeladze]] |{{flagicon|Ġeorġja}} [[FC Zestaponi|Margveti]] |align=center|40 |} == Rebbieħa mill-1996 sal-lum == Mill-istaġun 1996–97, il-[[European Sports Magazines]] onoraw iż-Żarbuna tad-Deheb ibbażat skont sistema ta' punti li jippermetti lil plejers ta' kampjonati diffiċli biex jirbħu anki jekk ikunu skurjaw xi ftit inqas gowls minn plejer ta' kampjonat mhux daqshekk b'saħħtu. B'din il-modifikazzjoni, il-gowls huma pożizzjonati differenti bejn il-kampjonati. Gowls skurjati fl-aqwa tmien kampjonati skont il-koefiċċjenti tal-UEFA huma multiplikati mal-fattur ta' tnejn, u gowls skurjati f'kampjonati li jinsabu bejn id-9 u l-21 post huma multiplikati mal-fattur 1.5. {{leġġenda|#cedff2|Staġuni meta kien hemm żewġ rebbieħa|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" !width="70px"|Staġun !width="175px"|Plejer !width="175px"|Klabb !Gowls !Punti |- |align=center|1996–97 |{{flagicon|Brażil}} [[Ronaldo]] |{{flagicon|Spanja}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |align=center|34 |align=center|68 |- |align=center|1997–98 |{{flagicon|Greċja}} [[Nikos Machlas]] |{{flagicon|Olanda}} [[Vitesse|Vitesse Arnhem]] |align=center|34 |align=center|68 |- |align=center|1998–99 |{{flagicon|Brażil}} [[Mário Jardel]] |{{flagicon|Portugall}} [[FC Porto|Porto]] |align=center|36 |align=center|72 |- |align=center|1999–00 |{{flagicon|Ingilterra}} [[Kevin Phillips]] |{{flagicon|Ingilterra}} [[Sunderland AFC|Sunderland]] |align=center|30 |align=center|60 |- |align=center|2000–01 |{{flagicon|Żvezja}} [[Henrik Larsson]] |{{flagicon|Skozja}} [[Celtic FC|Celtic]] |align=center|35 |align=center|52.5 |- |align=center|2001–02 |{{flagicon|Brażil}} [[Mário Jardel]] |{{flagicon|Portugall}} [[Sporting Clube de Portugal|Sporting CP]] |align=center|42 |align=center|63 |- |align=center|2002–03 |{{flagicon|Olanda}} [[Roy Makaay]] |{{flagicon|Spanja}} [[Deportivo de La Coruña|Deportivo La Coruña]] |align=center|29 |align=center|58 |- |align=center|2003–04 |{{flagicon|Franza}} [[Thierry Henry]] |{{flagicon|Ingilterra}} [[Arsenal FC|Arsenal]] |align=center|30 |align=center|60 |- |align=center bgcolor=#cedff2|2004–05 |{{flagicon|Franza}} [[Thierry Henry]] |{{flagicon|Ingilterra}} [[Arsenal FC|Arsenal]] |align=center|25 |align=center|50 |- |align=center bgcolor=#cedff2|2004–05 |{{flagicon|Urugwaj}} [[Diego Forlán]] |{{flagicon|Spanja}} [[Villarreal CF|Villareal]] |align=center|25 |align=center|50 |- |align=center|2005–06 |{{flagicon|Italja}} [[Luca Toni]] |{{flagicon|Italja}} [[ACF Fiorentina]] |align=center|31 |align=center|62 |- |align=center|200–-07 |{{flagicon|Italja}} [[Francesco Totti]] |{{flagicon|Italja}} [[AS Roma|Roma]] |align=center|26 |align=center|52 |- |align=center|2007–08 |{{flagicon|Portugall}} [[Cristiano Ronaldo]] |{{flagicon|Ingilterra}} [[Manchester United FC|Manchester United]] |align=center|31 |align=center|62 |- |align=center|2008–09 |{{flagicon|Urugwaj}} [[Diego Forlán]] |{{flagicon|Spanja}} [[Villarreal CF|Villareal]] |align=center|32 |align=center|64 |- |align=center|2009–10 |{{flagicon|Arġentina}} [[Lionel Messi]] |{{flagicon|Spanja}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |align=center|34 |align=center|68 |- |align=center|2010–11 |{{flagicon|Portugall}} [[Cristiano Ronaldo]] |{{flagicon|Spanja}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |align=center|40 |align=center|80 |- |align=center|2011–12 |{{flagicon|Arġentina}} [[Lionel Messi]] |{{flagicon|Spanja}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |align=center|50 |align=center|100 |- |align=center|2012–13 |{{flagicon|Arġentina}} [[Lionel Messi]] |{{flagicon|Spanja}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |align=center|46 |align=center|92 |- |align=center bgcolor=#cedff2|2013–14 |{{flagicon|Urugwaj}} [[Luis Suárez]] |{{flagicon|Ingilterra}} [[Liverpool FC|Liverpool]] |align=center|31 |align=center|62 |- |align=center bgcolor=#cedff2|2013–14 |{{flagicon|Portugall}} [[Cristiano Ronaldo]] |{{flagicon|Spanja}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |align=center|31 |align=center|62 |- |align=center|2014–15 |{{flagicon|Portugall}} [[Cristiano Ronaldo]] |{{flagicon|Spanja}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |align=center|48 |align=center|96 |- |align=center|2015–16 |{{flagicon|Urugwaj}} [[Luis Suárez]] |{{flagicon|Spanja}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |align=center|40 |align=center|80 |- |align=center|2016–17 |{{flagicon|Arġentina}} [[Lionel Messi]] |{{flagicon|Spanja}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |align=center|37 |align=center|74 |- |align=center|2017–18 |{{flagicon|Arġentina}} [[Lionel Messi]] |{{flagicon|Spanja}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |align=center|34 |align=center|68 |- |align=center|2018–19 |{{flagicon|Arġentina}} [[Lionel Messi]] |{{flagicon|Spanja}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |align=center|36 |align=center|72 |- |align=center|2019–20 |{{flagicon|Italja}} [[Ciro Immobile]] |{{flagicon|Italja}} [[SS Lazio|Lazio]] |align=center|36 |align=center|72 |- |align=center|2020–21 |{{flagicon|Polonja}} [[Robert Lewandowski]] |{{flagicon|Ġermanja}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] |align=center|41 |align=center|82 |} == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20190904215705/http://www.eusm.eu/item/goldenshoe_winners.htm Lista ta' rebbieħa] * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/gboot.html Unuri taż-Żarbuna tad-Deheb] fuq RSSSF [[Kategorija:Futbol fl-Ewropa]] [[Kategorija:Unuri tal-futbol]] gohb7hjhsnaeufqpar6w2yhiitopt0i 0 15357 333053 305785 2026-10-24T02:59:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333053 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ninu Cremona''' ([[Rabat (Għawdex)|Rabat]], [[Għawdex]], 27 ta' Mejju 1880 – 4 ta' Jannar 1972) kien [[lingwista]] u [[kittieb]] [[Malti]]. == Bijografija == Ninu Cremona, magħruf bħala ''Is-Sur Nin'', kien bin Feliċ u Margaret Pace mwielda fil-[[Munxar]], Għawdex. Missieru miet meta Ninu kellu ħames snin u sentejn wara mar jgħix ma' zijuh f'[[Tuneż]] u wettaq l-edukazzjoni tiegħu fi skola tal-Freres u wara fil-kulleġġ Saint-Charles.<ref>A. J. Arberry (1960). ''Maltese Anthology''.</ref> Meta kellu tmien snin ġie lura [[Malta]] u fl-1898 mar is-Seminarju ta' Għawdex u tal-[[Furjana]], fejn hemmhekk sar jaf lil [[Dun Karm Psaila|Dun Karm]].<ref>Thomas Stolz (15 June 2012). ''ILSIENNA - Our Language- Vol. 2, 2012''. Brockmeyer Verlag. pp. 106–. ISBN <bdi>978-3-8196-0857-5</bdi>.</ref> Fl-1900, Cremona daħal [[skrivan]] mal-Gvern u fl-1904 sar Spettur tas-Sanità wara kors fl-Ashton School of Hygene fl-Università ta' [[Liverpool]]. Fl-1928 sar l-editur responsabbli għat-traduzzjonijiet u għall-pubblikazzjonijiet kollha tal-Gvern. Cremona kien jgħallem il-[[Lingwa Maltija|Malti]] fil-klassijiet ta' filgħaxija u fl-1936 kien l-ewwel [[għalliem]] tal-Malti fil-Liċeo. Kien ukoll eżaminatur tal-Malti fl-[[Università ta' Malta|Università]]. == Ħidma b'risq l-ilsien Malti == [[Stampa:NinuCremona.jpg|thumb|lemin|200px|Ninu Cremona <small>bil-korteżija tal-[http://www.akkademjatalmalti.com/ Akkademja tal-Malti]</small>]] Cremona kien wieħed mill-Fundaturi tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, illum l-[[Akkademja tal-Malti]].<ref>Manwel Mifsud (1995). ''Loan Verbs in Maltese: A Descriptive and Comparative Study''. BRILL. pp. 31–. ISBN <bdi>90-04-10091-1</bdi>.</ref> Kien Viċi President tagħha u wieħed mill-edituri ta' ''Il-Malti'', ir-rivista tal-Għaqda. L-ikbar sehem tiegħu b'risq il-Malti kien fit-tfassil tal-ortografija Maltija – li fiha għenu [[Ġanni Vassallo]], bil-ktieb ''Tagħrif fuq il-Kitba Maltija'' li ħareġ fl-1924. == Xogħlijiet == '''Dramm''' * ''Il-Fidwa tal-Bdiewa'', dramm mibni fuq l-istruttura klassika tal-Griegi. '''[[Poeżija]]''' * ''Weraq mar-Riħ'' (1932) * ''Rand u Rihan'' (1945) * ''Mis-Siġra ta' Ħajti'' (1970) '''Novelli''' * ''Ktajjen Maqtugħa'' (1968) '''Lingwistika''' * ''X'inhu l-Malti Safi'' (1925) * ''A Manual of Maltese Orthography and Grammar'' (1929) * ''Tagħlim fuq il-Kitba Maltija'' (1935, 1938) * ''A Historical Review of the Maltese Language'' (1945) '''Riċerka''' * ''Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu'' (1937), bijografija li ġiet tradotta minn [[May Butcher]], ''Vassalli and his times'' fl-1940. * ''L'Antica Fondazione della Scuola di Lingua Araba in Malta'' (1955) * ''La Marina Maltese dal Medio Evo all'Epoca Moderna'' (1964) '''Folklor''' * ''Maltese Funeral Customs'' (1922) * ''Race, Language, and Myth'' (1922) * ''Mourning and Funeral Customs in Malta'' (1923) * ''Some Myths and Beliefs in Maltese Folklore'' (1923) * ''Weather and Husbandry Lore in the Isles of Malta'' (1925) * ''Is the Maid of Mosta a Myth?'' (1934) * ''Folklore u Lsien Malti'' (1944). Fl-1970, Cremona ppubblika ħafna mix-xogħlijiet tiegħu ta' proża f'''Antoloġija ta' Proża Maltija''. == Titli u unuri == * Il-Midalja tad-Deheb ''Ġużè Muscat Azzopardi'' (1946) * Dottorat ''Honoris Causa'' fil-Letteratura għall-ħidma kbira tiegħu fil-qasam letterarju, grammatikali u xjentifiku tal-ilsien Malti, mill-Università Rjali ta' Malta (1960) *Fil-21 ta’ Settembru 1969 ingħata l-Midalja tal-Fidda tal-Mertu mill-Konfederazzjoni tal-Kunsilli Ċiviċi. Fl-40 anniversarju ta’ [[Mewt|mewtu]], ġiet organizzata wirja dwar ħajtu u x-xogħol tiegħu fil-Banca Giuratale.<ref>{{Ċita web|url=https://gozo.news/21256/exhibition-marking-40th-anniversary-of-ninu-cremona-death/|titlu=Exhibition marking 40th anniversary of Ninu Cremona’ death|data=2011-12-30|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-16|arkivju-data=2021-05-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210516183126/https://gozo.news/21256/exhibition-marking-40th-anniversary-of-ninu-cremona-death/|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20160319205409/http://akkademjatalmalti.com/page.asp?p=9052&l=1 Sit web] tal-Akkademja tal-Malti {{DEFAULTSORT:Cremona, Ninu}} [[Kategorija:Twieldu fl-1880]] [[Kategorija:Mietu fl-1972]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Lingwisti Maltin]] [[Kategorija:Għawdxin]] n1hfdfw556soqmu8whpcg6x4ibqueh6 0 15806 333056 299534 2026-10-24T03:30:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333056 wikitext text/x-wiki [[Stampa: Bonifacio Bembo.jpg|thumb|''Il-Papessa'', ritratt fuq karta tat-tarokki Visconti-Sforza magħmulin minn [[Bonifacio Bembo]], ca. 1450, Il-Bibljoteka Pierpont Morgan, [[New York]]]] Il-'''Papessa Ġovanna''' kienet figura leġġendarja ta' [[Papa]] mara, li rrenjat fuq il-[[Knisja Nisranija|Knisja]] mit-853 sat-855. Din hi meqjusa mill-istoriċi bħala leġġenda [[medjuevu|medjevali]],<ref>Fost l-oħrajn minn Alain Boureau, li semma l-ktieb tiegħu ''Il-Papessa Ġovanna. Storja ta' leġġenda medjevali'', minn D'Onofrio, li semma l-istudju tiegħu ''Elf sena ta' leġġenda: Mara fuq it-tron ta' Pietru'', minn Conti fl-artiklu tiegħu f'''Medioevo'' ta' Ġunju, 1997, intitolat ''Papa bl-isema ta' Ġovanna''</ref> li x'aktarx bdiet fid-dinja Ortodossa antipapali u li wara kisbet xi plawsibbiltà fil-Punent minħabba ċerti elementi ġenwini li jinsabu fl-istorja. == Ir-rakkonti== Skont ir-rakkont, kienet mara [[Ingilterra|Ingliża]], edukata f'[[Mainz]] li kienet tilbes ta' raġel b'mod konvinċenti u bil-qerq tagħha irnexxielha tidħol patri bl-isem ta' ''Johannes Anglicus''. Hekk, imbagħad setgħet tiġi eletta papa u ħadet l-isem ta' ''Ġwanni VIII'', wara l-mewt ta' [[Papa Ljun IV|Ljun IV]] (17 ta' Lulju 855), fi żmien meta l-elezzjoni tal-papa kienet issir kif ġie ġie. Il-papessa ma kinitx tipprattika l-[[astinenza sesswali]] u saret tqila minn wieħed mill-ħafna maħbubin tagħha. Matul il-[[purċissjoni]] solenni tal-[[Għid]] meta l-Papa kien sejjer lura lejn il-[[Lateran]] wara li kien qaddes f'[[Bażilika ta' San Pietru|San Pietru]], filwaqt li l-purċissjoni papali kienet waslet fl-inħawi tal-[[Bażilika ta' San Clemente]], il-folla entużjasta ippressat madwar iż-żiemel li kien rikeb fuqu l-Papa. Iż-żiemel sfirra u kważi kien hemm inċident. Il-qatgħa li ħa l-"Papa Ġwanni" f'dan l-inċident wasslet għal [[ħlas]] vjolenti qabel iż-żmien. Meta nkixef is-sigriet, il-Papessa Ġovanna rabtuha minn saqajha ma' denb ta' żiemel li kaxkarha mat-toroq ta' [[ Ruma]] u wara [[tħaġġir|tħaġġret]] mill-folla rrabjata sakemm mietet fl-inħawi ta' [[Ripa|Grande Ripa]]. Indifnet fit-triq fejn inkixfet l-identità vera tagħha, bejn il-[[Bażilika ta' San Giovanni in Laterano|Lateran]] u [[Bażilika ta' San Pietru tal-Vatikan|San Pietru]]. Milli jidher din it-triq kienet tiġi evitata fil-purċissjonijiet papali ta' wara, però dan l-aħħar dettal sar parti mil-leġġenda popolari fis-seklu 14 matul il-[[Papat ta' Avignon|Qofol tal-papat f'Avignon]] meta ma kien hemm l-ebda purċissjoni papali f'Ruma. Parti essenzjali tal-leġġenda hija ċertu [[rit]] li fil-verità qatt ma seħħ, iżda li kien jintgħoġob mill-poplu u ntuża b'ħafna gost mill-awturi Protestanti tas-seklu 16 biex jattakaw il-Knisja Rumana. Skont dan ir-rit immaġinarju kull papa ġdid kien jiġi suġġett għal eżami bir-reqqa biex jiġi żgurat li ma kienx mara liebsa ta' raġel (jew [[ewnuku]]). L-eżami kien isir bil-papa l-ġdid bilqiegħda fuq siġġu tal-[[porfirju]] aħmar, li fil-maqgħad tiegħu kien ikun hemm toqba. L-iżgħar fost id-djakni preżenti kellhom il-biċċa xogħol li jħossu taħt is-siġġu biex jiżguraw il-preżenza tal-attributi maskili tal-papa l-ġdid. {{Iċċita |"U bl-iskop li tintwera l-validità tiegħu, it-testikli u l-virga tiegħu jinħassu mill-iżjed żgħażagħ minn dawk preżenti, bħala xhieda tas-sess maskili tiegħu. Meta dan jiġi żgurat, il-persuna li tkun ħassithom tgħajjat b'leħen qawwi ''Virgam et testiculos habet'' ("Għandu l-pene u t-testikli") u l-kleru kollu jwieġeb: ''Deo Gratias'' ("Alla jkun imfaħħar"). Imbagħad ikomplu bil-konsagrazzjoni ferrieħa tal-papa elett."|Felix Hamerlin ''De nobilitate et Rusticate Dialogus'' (ca. 1490) <ref>iċċitat f' ''The Female Pope'' ta' Rosemary u Darrell Pardoe (1988), ara l-[[#Bibljografija|bibljografija]].</ref>}} {{Iċċita|"''Testiculos qui non habet Papa esse non posset'' (Min m'għandux testikli ma jistax isir papa)"|Francesco Sorrentino, ''Prova di Virilità'' (<ref>iċċitat fir-rivista ''Medioevo'', De Agostini Periodici (7/2008 paġni 90 u ta' wara), ara l-[[#Bibljografija|bibljografija]].</ref>}} == Analiżi == [[Stampa:Papessa tiara.jpg|right|thumb|250px|Il- Papessa, waħda mill-''arkani maġġuri'' tat-[[tarokki]], murija bħala l-"prostituta fuq il-bhima" msemmija fl-[[Apokalissi]]]] L-ewwel wieħed li ppubblika l-leġġenda kien il-kronista [[Dumnikan]] [[Ġwanni ta' Metz]] fis-sena 1240, u ftit snin wara kompla l-kollega tiegħu Dumnikan [[Martin Troppau]]. Bħal fil-leġġendi l-oħra kollha in ġenerali, hemm xi verità, mżejna b'saff ta' finzjoni. Jeżisti siġġu simili; meta l-papa jieħu l-pussess tal-[[Katedra]] tiegħu Rumana, f'[[San Giovanni in Laterano]], tradizzjonalment joqgħod bilqiegħda fuq żewġ siġġijiet tal-[[porfirju]] (il-ġebla tal-imperaturi), bil-maqgħad tagħhom f'għamla ta' qagħqa. Ir-raġuni għal dawn it-toqob għadha tiġi diskussa, iżda is-siġġijiet huma t-tnejn ta' żmien [[Kostantinu]], sekli qabel l-istorja tal-Papessa Ġovanna u hekk ma jistax ikollhom x'jaqsmu ma' eżami tas-sess tal-Papa. Hemm minn jaħseb li dawn kienu oriġinalment tojlits Rumani jew banketti imperjali għall-ħlas u minħabba l-età tagħhom u l-oriġni imperjali, intużaw mill-papiet biex isaħħu l-pretensi imperjali tagħhom (bħal ma għamlu bit-titlu Latin tagħhom ta' ''Pontifex Maximus''). D'Onofrio (ara l-[[#Bibljografija|bibljografija]]) ta spjegazzjoni oħra konvinċenti. Dan jgħid li l-rit kien essenzjalment ta' karattru reliġjużi: is-siġġu tal-ħlas jissimbolizza l-Knisja omm li twelled 'l uliedha għall-ħajja eterna. Wieħed miż-żewġ siġġijiet bħalissa qiegħed għal wiri fis-sala msejħa l-Kabinett tal-Maskri fil-[[Mużewijiet Vatikani]]. Bosta awturi jżidu mal-konfużjoni billi jżidu siġġu ieħor tal-[[irħam]] u l-porfirju bl-ebda toqba fil-maqgħad, li illum għadu jeżisti fil-[[kjostru]] anness mal-Bażilika tal-Lateran, dak li hu msejjaħ s-''sedia stercoraria'' <ref>siġġu tal-ħara</ref>. It-''Théologie portative: ou, Dictionnaire abrégé de la religion chrètienne''<ref>Paul Henri Thiry d'Holbach, ''Théologie portative: ou, Dictionnaire abrégé de la religion chrètienne'', 1768</ref> ta' Paul Henri Thiry d'Holbach jiddefinixxi b'mod irreverenti (u b'mod żbaljat) is-sedia stercoraria bħala "siġġu bit-toqba li l-papa malli jkun elett iqiegħed fuqu l-warrani mqaddes tiegħu, sabiex ikun jista' jiġi vverifikat is-sess tiegħu, u hekk tiġi evitata l-inkonvenjenza ta' papa mara". Fil-''Vita della papessa Giovanna'', Bartolomeo Platina jispega s-''sedia stercoraria'' hekk: "Dan is-siġġu kien iddisinjat sabiex kull min jiġi nvestit b'poter tant kbir ikun jaf li hu mhux Alla, iżda bniedem u hekk hu suġġett għall-ħtiġijiet tan-natura"<ref> Bartolomeo Platina, ''Vitae Pontificum Romanorum'', Ruma 1932, pp. 151-52</ref>. Il-leġġenda tal-Papa Ġovanna ġiet totalment skreditata mill-istudji ta' David Blondel, storiku u qassis protestant ta' nofs is-seklu 17. Blondel, permezz ta' analiżi dettaljata tal-affermazzjonijiet u ż-żmienijiet suġġeriti, argumenta li l-ebda ġrajja ta' dan it-tip ma setgħet ġrat. Fost il-provi li jiskreditaw l-istorja tal-Papessa Ġovanna nsibu: * Il-purċissjoni papali tradizzjonali tal-Għid ma kinitx tgħaddi mit-triq fejn suppost sar it-twelid. * Ma jeżisti l-ebda dokument tal-arkivju dwar din il-ġrajja. * Is-"siġġu tat-testikli" li fuqu suppost jogħqodu l-papiet biex tiġi żgurata l-maskulanità tagħhom ġej minn sekli qabel il-Papessa Ġovanna u m'għandux x'jaqsam mal-ħtieġa li t-testikli tal-papiet jiġu verifikati (kif kien spjegat hawn fuq). * Il-[[Papa Ljun IV]] rrenja mit-847 sal-mewt tiegħu fl-855 u l-[[Papa Benedittu III]] ssuċċedieh fi ftit ġimgħat, li jagħmilha impossibbli li Ġovanna rrenjat mit-853 sat-855. Iż-żmien tal-ewwel dehra tal-istorja jaqbel mal-mewt ta' [[Federiku II]], li kien wieħed mill-mexxejja fil-kunflitt aħrax mal-[[Papat]]. L-istoriċi ġeneralment jaqblu li l-istorja tal-Papessa Ġovanna hi [[satira]] anti-papali mfassla biex tgħin il-kunflitt tal-[[Imqaddes Imperu Ruman]] mal-papat, billi tibbaża ruħha fuq tliet biżgħat Kattoliċi medjevali: * papa attiv sesswalment * mara f'pożizzjoni ta' awtorità dominanti fuq l-irġiel * qerq irriżulta f'qalb il-Knisja stess. Dik li setgħet bdiet bħala satira ppreżentata fil-[[karnival|karnivali]] tal-Ewropa kollha, spiċċat biex saret realtà aċċettata sal-punt li l-Papessa Ġovanna jirreferu għaliha nies bħal [[Guljielmu ta' Ockham]]. Tidher f'xi listi tal-papiet, prinċipalment fil-katidral ta' [[Siena]], fejn ix-xbieha tagħha tidher fost dawk tal-papiet veri. Il-leġġenda ssaħhet mill-konfużjoni fl-ordni mogħtija lill-papiet imsemmijin Ġwanni; Billi Ġwanni hu l-isem ta' papa l-aktar użat, u xi Ġwannijiet kienu [[Papat ta' Avignon| antipapiet]], kien hemm konfużjoni dwar kemm minnhom kienu jappartjeni għal Papa Ġwanni veru. Minħabba dan, il-lista tal-papiet ma fihiex il-[[Papa Ġwanni XX]]. == Diwi fil-kultura == Xi wħud jissuġġerixxu li l-karta tal-Papessa, waħda mit-''trijonfi'' (jew ''arkani maġġuri'') fit-[[tarokki]], hija xbieha tal-Papessa Ġovanna. Il-kittieb Ingliż [[Lawrence Durrell]] ħareġ traduzzjoni ħielsa ta' ktieb bil-Grieg miktub minn Emmanuel Rhoides fl-1886 <ref> ''The Curious History of Pope Joan'' (L-istorja kurjuża Tal-Papessa Ġovanna), Londra: Derek Verschoyle, 1954</ref>, li fiha f'għamla ta' rumanz ipprova jerġa' joħloq l-ambjent medjevali fejn kien possibbli li tifla orfna adottata minn patri u predikatur itineranti, liebsa ta' fratell għas-sigurtà, ftit ftit titgħallem it-teoloġija u taqbad karriera fil-Knisja sakemm tasal għat-tron papali. Fl-1996 l-awtriċi Amerikana [[Donna Woolfolk Cross]] ħarġet rumanz jismu ''Pope Joan'', li minnu fl-2009 sar il-film bl-istess isem (ara [[#Filmografija| hawn taħt]]). == Filmografija == Saru żewġ films fuq din il-leġġenda, wieħed fl-1972 <ref>[http://www.imdb.es/title/tt0069110/]</ref> u l-ieħor fl-2009 <ref>[http://www.imdb.es/title/tt0458455/]</ref>. ''Pope Joan'' huwa [[film]] tal-1972 ta' [[Michael Anderson (reġista)|Michael Anderson]], b'[[Liv Ullmann]] fir-rwol ta' Ġovanna u bil-parteċipazzjoni ta' [[Olivia de Havilland]] u [[Trevor Howard]] fir-rwol tal-Papa Ljun. ''Die Päpstin'' huwa film tal-2009, ibbażat fuq ir-rumanz ta' [[Donna Woolfolk Cross]] u dirett minn [[Sönke Wortmann]]. ==Referenzi== {{referenzi}} == Bibljografija == * {{it}} A. Boureau. ''La papessa Giovanna'', Torino 1991 * {{it}} Cesare D'Onofrio. ''Mille anni di leggenda: Una donna sul trono di Pietro'', Romana Società Editrice, 1978 * {{en}} Donna Woolfolk Cross. ''Pope Joan'', Ballantine Books, ISBN 0-345-41626-0 * {{en}} Rosemary e Darrell Pardoe. [https://web.archive.org/web/20121010232222/http://www.users.globalnet.co.uk/~pardos/PopeJoanHome.html ''The Female Pope: The Mystery of Pope Joan. The First Complete Documentation of the Facts behind the Legend''], Crucible, 1988. * {{it}} Emmanouil Roidis ''La Papessa Giovanna'', 1866. Editjat fl-Italja minn Ed. Crocetti, 2003. * {{it}} Francesco Sorrentino. ''Prova di virilità'' f'Medioevo rivista editjata minn De Agostini Periodici n. 7/2008 paġni 90 u segwenti. * {{it}} Giuseppe Gioacchino Belli, ''Tutti i sonetti romaneschi'', 2002, [http://www.liberliber.it/biblioteca/b/belli/index.htm "LiberLiber"] == Ħoloq esterni == * {{it}} [https://web.archive.org/web/20090430150855/http://www.mondimedievali.net/pre-testi/papessa.htm ''La Papessa Giovanna'', Francesco Quaranta, MondiMedievali.net] * {{en}} [http://www.newadvent.org/cathen/08407a.htm ''Catholic encyclopedia'', Popess Joan] [[Kategorija:Medjuevu]] 52pik0xv7zlec71vo7oaoe75fe664qw 0 15813 333055 328247 2026-10-24T03:28:57Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333055 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Façade du Palais des Papes.jpg|thumb|upright=1.5|Il-faċċata tal-Palazz tal-Papiet f'Avignon]] Il-'''Papat ta' Avignon''' jirreferi għar-residenza tal-Papa f'[[Avignon]] ([[Franza]]). Din ir-residenza 'l bogħod mir-residenza storika f'[[Ruma]] (l-[[Italja]]) minn żmien [[Pietru (appostlu)|San Pietru]], hi maqsuma f'żewġ perjodi konsekuttivi: * L-ewwel perjodu, mill-1309 sal-1378, dak tal-papat ta' Avignon proprju, jikkorrispondi għaż-żmien meta l-[[papa]], rikonoxxut bħala l-uniku mexxej tal-[[Knisja Kattolika Rumana]] u l-qorti tiegħu kienu installati fil-belt ta' Avignon minflok f'Ruma. * It-tieni perjodu, mill-1378 sal-1418, jikkorrispondi max-[[Xiżma l-Kbira tal-Punent]] meta żewġ Papiet rivali (u forsi tlieta) riedu jirrenjaw fuq il-Kristjaneżmu, wieħed installat f'Ruma u wieħed f'Avignon. == Oriġini == === Il-viżjoni politika tal-imperaturi tal-Imqaddes Imperu Ruman Ġermaniku === [[Stampa:Otto_I_begegnet_Papst_Johannes_XII.jpg|thumb|right|Ottun I u l-Papa Ġwanni XII, minjatura tal-1450]] Fis-seklu 9 l-[[Imperu Karolinġjan]] sfaxxa. L-awtorità tar-re infexxet fix-xejn, l-iżjed minħabba li l-armata Karolinġjana kienet qiegħda tinħela fuq strateġija offensiva bl-organizzazzjoni ta' kampanji annwali biex jissottomettu lill-ġirien (fil-fatt biex iġegħluhom iħallsu t-tribut). Din il-loġistika tqila ma setgħetx tlaħhaq mal-attakki ta' malajr u bla waqfien mis-[[Saraċeni]], il-[[Vikingi]] u l-[[Maġari]], li l-vantaġġ ewlieni tagħhom kien il-mobbiltà<ref>Jean Renaud, ''Les Vikings en France'' (Il-Vikingi fi Franza), [http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/les_vikings_en_france.asp Clio.fr]</ref>. Għalhekk, id-difiża kellha ssir fuq responsabbiltà lokali. Fis-seklu 10 il-[[kastell]]i infirxu ma' kullimkien, kultant illelagalment u s-sidien tagħhom kienu jipproteġu u jiggvernaw it-territorji ta' madwarhom<ref name="Duby265">Georges Duby, ''Les Féodaux'' (Il-Fewdali) (980-1075) meħud minn ''Histoire de la France'' (L-Istorja ta' Franza), Larousse 2007, p.264-266</ref>. F'dawn iż-żminijiet inċerti ta' invażjonijiet u gwerer privati kontinwi, l-abitanti kienu jinġabru fil-qrib tal-kastell u dan kien jilleġittima l-kastellan u l-[[Bannu (Medjuevu)|bannu sinjorali]]. Il-kastellan kien jista' jimponi fuqhom taxxi, tributi, xogħol obbligatorju, u [[Bannalità|bannilitajiet]] (ħlas għall-użu bil-fors ta' tagħmir manorjali: fran, imtieħen ...) miġburin mis-surġenti tiegħu. Ta' dan, fil-kastell kien ikun hemm l-ikel maħżun għal meta kien ikollhom jiskennu fih fil-każ ta' sakkeġġ<ref name="Duby265"/>. It-tentattivi biex jiġi nponut id-dritt tal-bannu fuq il-marġini tat-territorju kkontrollat u l-konflitti tas-suċċessjoni minħabba l-introduzzjoni reċenti tad-[[dritt tal-maġġurask]] spiċċaw regolarment fi gwerer privati<ref>Georges Duby, ''Les Féodaux'' (Il-Fewdali) (980-1075) meħud minn ''Histoire de la France'' (L-Istorja ta' Franza), Larousse 2007, p.272</ref>. [[Ottun I]] tal-Imperu Mqaddes li kien għeleb il-[[Maġġari]] fil-[[Battalja ta' Lechfeld]], ħatar xi isqfijiet bħala vassalli u msaħħaħ bil-klijentela qawwija l-ġdida tiegħu seta' jrażżan il-prinċpijiet Ġermaniċi l-oħra. Hekk seta' jerġa' jibni l-imperu li l-qawwa tiegħu ma kellhiex daqsha fil-Punent u seta' jiffronta lill-papa [[Ġwanni XII]] bl-importanza tiegħu. Fit-2 ta' Frar, 962, ġie inkurunat f'[[Ruma]] mill-Papa Ġwanni XII. Ottun I ried jikkontrolla l-elezzjoni papali, u għal dan l-għan ippromulga l-''[[privilegium Ottonianum]]'' fit-13 ta' Frar 962 li bih obbliga lill-papiet ġodda kollha li jiedħu ġurament quddiem l-imperatur jew delegat tiegħu qabel jiġu kkonsagrati<ref name="OttonIer-yrub">[http://www.yrub.com/histoire/otton1ger.htm Ottun I il-Kbir (912-973). Re tal-Ġermanja (936-973) u imperatur (962-973)]</ref>. Il-kollaborazzjoni mill-qrib bejn dawn iż-żewġ poteri kienet tifavorixxi l-Imperatur: Filwaqt li ta xi privileġġi lis-[[Santa Sede]], il-''Privilegium Ottonianum'' qiegħed il-papa taħt it-tutela imperjali. Ottun I ma baqax lura li jniżżel minn papa permezz ta' Kunċilju lil Ġwanni XII li kien ilu jbixkel kontrih mid-963. Barra minn hekk insista li r-Rumani jieħdu ġurament li min ikollu x'jaqsam "ma jtellagħx u ma jaħtarx papa mingħajr il-kunsens tas-Sinjur Ottun jew ibnu" <ref name="OttonIer-yrub"/>. Allura l-imperatur sar jikkontrolla għal kollox l-elezzjoni tal-papa. Il-vantaġġi għalih kienu konsiderevoli. Ladarba seta' jistrieħ fuq il-kollaborazzjoni tal-papa, l-awtorità imperjali fuq il-knejjes lokali tal-Imqaddes Imperu Ruman saret garantita. L-imperatur imbagħad beda juża l-isqfijiet biex imexxulu l-imperu. Bħal Ottun I, [[Ottun III]] wkoll kien jindaħal fl-affarijiet tal-papat. Beda biex jiżgura li jiġi elett kuġinuh Bruno fis-siġġu papali<ref>Joseph Rovan, ''Histoire de l’Allemagne des origines à nos jours'' (Storja tal-Ġermaniżi mill-bidu sa żmienna), 3et ed. rivista u mkabbra, Éditions du Seuil, Sensiela "Points Histoire" nru 254, Pariġi, 1999 (1el ed. 1994) ISBN 2-02-18296-3, p. 100</ref>. Ħeles mill-inkwiet bejn il-papa u n-nobbli Rumani. F'dokument li ħareġ f'Jannar tal-1001, ir-relazzjonijiet bejn il-Papa [[Silvestru II]] u l-Imperatur ġew definiti mill-ġdid. Ottun III għamilha ċara li d-[[Donazzjoni ta' Kostantinu]] kienet falza u rrifjuta li jikkonferma l-''[[Privilegium Ottonianum]] ''. L-imperatur ta lill-papa tmien kontej ta' [[Pentapli]], imma dawn kienu b'rigal u mhux bi dritt. L-Imperatur kien iqis lilu nnifsu bħala "lsir tal-appostli", ir-rappreżentant dirett ta' Pietru u responsabbli għall-wirt tiegħu. Hekk qiegħed lilu nifsu fuq l-istess livell bħall-Papa u xtaq jiggverna l-[[Kristjaneżmu]] u jippresiedi fuq is-sinodi<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2010-11-27 |titlu=Ottun III (980-1002) Re tal-Ġermanja (983) u Imperatur (996-1,002) |url=http://www.yrub.com/histoire/otton3ger.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070720011309/http://www.yrub.com/histoire/otton3ger.htm |arkivju-data=2007-07-20 |url-status=dead }}</ref>. === Ir-riforma u l-espansjoni tal-Kristjaneżmu === [[Stampa:Cleric, Knight, and Workman representing the Three Classes.jpg|right|thumb|220px|Il-moviment tal-paċi ta' Alla u t-tliet ordnijiet fis-soċjetà medjevali]] Il-knisja ma żgiċċatx it-tqanqil tas-sekli 9 u 10. Xi karigi ta' superjuri, parrokkjali jew ekleżjastiċi ingħataw 'il-lajċi biex dawn jattiraw il-klijentela, u d-dixxiplina monastika illaxkat, il-livell kulturali tal-qassisin waqa' <ref name="Duby277">Georges Duby, ''Les Féodaux'' (Il-Fewdali) (980-1075) meħud minn ''Histoire de la France'' (L-Istorja ta' Franza), Larousse 2007, p.277</ref>. Min-naħa l-oħra il-ftit monasteri li żammew imġiba irreprensibbli kisbu awtorità morali kbira. Meta bdiet toqrob is-sena elf, kien hemm tiġdid kbir fil-ħerqa reliġjuża. Il-fidili bdew jinteressaw ruħhom ħafna fit-tniddif minn dnubiethom. B'mod partikolari il-monasteri serji bdew jirċievu ħafna donazzjonijiet għall-assuluzzjoni wara l-mewt<ref> Georges Duby, ''Les Féodaux'' (Il-Fewdali) (980-1075) meħud minn ''Histoire de la France'' (L-Istorja ta' Franza), Larousse 2007, p.276 </ref>. Iżjed u iżjed nies ta' integrità kbira bdew jintgħażlu bħala abbatijiet u xi wħud minnhom bħal [[Guliermu ta' Akwitanja]] wasal biex ta l-awtonomija u l-immunità lill-monasterji li kienu jagħżlu l-abbati tagħhom. Dan sar fil-każ tal-abbatija ta' Cluny. Xi monasterji oħra użaw ċertifikati foloz ta' immunità biex jiksbu l-awtonomija<ref>Christian Lauranzon-Rosaz, ''La Paix des Montagnes: origines auvergnates de la Paix de Dieu'' (Il-Paċi tal-Muntanji: Oriġni Alvernjana tal-Paċi ta' Alla), p.19</ref>. Minn dawn kollha, Cluny kellha l-akbar żvilupp u influwenza. Taħt it-tmexxija dinamika ta' abbatijiet bħal [[Odo ta' Cluny|Odon]], Maïeul jew Odilon de Mercœur, l-Abbatija ħolqot monasteri oħra marbutin magħha u malajr saret ordni qawwija ħafna (fid-994, l-[[ordni ta' Cluny]] diġà kellha 34 kunvent) )<ref name="balclu">Michel Balard, Jean-Philippe Genet u Michel Rouche, ''Le Moyen Âge en Occident'', (Il-Medjuevu fil-Punent), Hachette, 2003, p. 104-105 </ref>. Waħda mis-saħħiet kbar ta' Cluny kienet li kienet tirrekluta ħafna mill-membri tagħha u partikolarment l-abbatijiet mill-aristokrazija<ref>Jacques Paviot, ''Le moine est maître chez lui'' (Il-patri jikkmanda f'daru) [https://web.archive.org/web/20070705161532/http://www.historia.presse.fr/data/thematique//90/09004001.html Historia Thématique N°90: ''La France féodale''] p.43</ref>. L-ordni appoġġat attivament il-moviment tal-[[Paċi ta' Alla]], li bl-użu tal-mobilizzazzjoni popolari u l-appoġġ tas-setgħat, daħħal il-moralità fl-imġiba tal-kavallieri spiss responsabbli għall-abbużi fl-impożizzjoni tad-dritt tal-bannu. Fil-waqt li għamlet dan, il-Knisja imponiet mudell ta' soċjetà maqsuma fi tliet ordnijiet <ref>Christian Lauranzon-Rosaz, "Paċi ta 'Alla" [https://web.archive.org/web/20050507103526/http://www.droit.u-clermont1.fr/ Sit tal-Università tal-Liġi u tax-Xjenza Politika ta' Clermont-Ferrand] u Stephane Pouyllau, ''La Paix et la Trêve de Dieu''. (Il-Paċi u t-Tregwa ta' Alla), [http://medieval.mrugala.net/Guerre/Paix%20et%20treve%20de%20Dieu.htm]</ref>. L-awtorità tal-imperatur fuq il-vassalli tiegħu kienet dgħajfa u matul ir-renju ta' [[Enriku III]], Konti ta' Tusculum, kien hemm familja Rumana qawwija li kienet tikkmanda l-belt. Billi kienu imdorrijin itellgħu il-papa, ippruvaw jerġgħu jiedħu l-prerogattivi tagħhom. Waqt li kkritikaw il-moralità baxxa tal-papiet maħtura mill-imperatur, tellgħu papa rivali, u hekk ġegħlu l-imperatur jintervjeni militarment u jsejjaħ [[kunċilju]] kbir fl-20 Diċembru ta' 1046 biex itemm is-sitwazzjoni fejn kien hemm żewġ papiet fl-istess ħin <ref name="histleon">Prosper Alfaric, ''Un pape alsacien : Léon IX d'Eguisheim'', Annuaire de la Société Historique, Littéraire et Scientifique du Club Vosgien, volume I (1-2), Strasbourg Imprimerie Alsacienne 1933, [http://www.encyclopedie-universelle.com/LeonIX-biographie.html#63 Encyclopédie universelle]</ref>. Iżda dan ma kienx kollox: wieħed wara l-ieħor iż-żewġ papiet maħtura mill-imperatur sfaw maqtula ([[Klement II]] u [[Damasu II]]). Il-kandidat il-ġdid mibgħut mill-imperatur kellu d-delikatezza li jitlob lir-Rumani li jtellgħu lil min jogħġobom. Ġie kkonsagrat bl-isem ta' [[Ljun IX]] <ref name="histleon"/>. Billi kien imrawwem fl-ispirtu tar-riforma monastika, ikkonkluda li l-indinjità tal-papiet ta' qablu kienet ir-raġuni li r-Rumani ċaħduhom u tal-waqa' tagħhom. Ħatar lil Ildebrandu, (il-futur [[Gregorju VII]]), sotto-djaknu u nkarigah bl-amministrazzjoni tal-finanzi tas-Santa Sede. L-atti l-aktar importanti tal-papat tiegħu u dawk tas-suċċessuri tiegħu (Vittorju II (1055-1057) Stiefnu IV (1057-1058), Nikola II (1058-1061 ) u Alessandru II (1061-1073) kienu ġejjin minn Ildebrandu, li aġixxa bħala tassew ''éminence grise''<ref name="encygreg">MM. Berthelot, Hartwig Derenbourg et F.-Camille Dreyfus, ''Le pape Grégoire VII'' (Il-Papa Gregorju VII), ''La Grande encyclopédie: inventaire raisonné des sciences, des lettres et des arts par une société de savants et de gens de lettres'' (L-Enċiklopedija l-Kbira: inventarju rraġunat tax-xjenzi, litteratura u arti minn għaqda ta' għorrief u nies tal-letteratura), Pariġi, Société anonyme de La Grande encyclopédie, 1885-1902, [https://web.archive.org/web/20080207234408/http://www.encyclopedie-universelle.com/reforme-gregorienne2.html Encyclopédie universelle]</ref>. Fil-fatt, Ildebrandu nieda r-[[riforma Gregorjan]] ħamsa u għoxrin sena qabel ma sar papa innifsu. Bil-mod ħeles il-Knisja mit-tutela tal-imperatur. Il-Knisja ħalliet il-qawwa temporali u militari f'idejn in-nobbiltà u saret il-garantur morali tal-ekwilibriju soċjali. Il-[[kleru]] ġabar l-għarfien kollu mit-tmiem tal-antikità u sar il-promotur ewlieni tal-edukazzjoni u l-progress xjentifiku u tekniku (l-iżjed fi ħdan l-abbatiji) u hekk sab ruħu bħala l-element ċentrali u indispensabbli tas-soċjetà medjevali. Il-kjeriċi li kienu jafu jaqraw u jgħoddu kienu jmexxu l-istituzzjonijiet, u l-fondijiet reliġjużi kienu jmexxu l-karitajiet<ref>Marie-Thérèse Lorcin, ''Des Restos du cœur avant la lettre'' [https://web.archive.org/web/20070517153718/http://www.historia.presse.fr/data/thematique//65/06504801.html Historia Thématique nru 65: ''Un Moyen Âge inattendu''] p. 48-51</ref> u l-iskejjel <ref>Colette Beaune, ''Petite école, grand ascenseur social'', [https://web.archive.org/web/20070517132627/http://www.historia.presse.fr/data/thematique//65/06504201.html ''Historia Thématique'' nru65 : ''Un Moyen Age inattendu''] p. 42-47</ref>. Permezz tal-btajjel reliġjużi, in-numru ta' ġranet ta' mistrieħ laħaq 140 fis-sena<ref>Jean-Michel Mehl, ''Près de cent quarante jours chômés par an'' (Qrib mija u erbgħin jum mistrieħ fis-sena), [https://web.archive.org/web/20070517132359/http://www.historia.presse.fr/data/thematique//65/06505801.html Historia Thématique nru 65: ''Un Moyen Age inattendu''] p. 58-64</ref>. Billi fehmu l-iskambji kulturali u billi bbenifikaw mill-aħjar għarfien tekniku, l-abbatiji malajr ħadu l-ikbar sehem fl-istruttura ekonomika li kienet għadha fil-parti l-kbira agrikola. Il-Knisja kienet taf kemm kienet kbira il-qawwa tagħha fl-ekonomija, fil-kultura, fil-pulitka u anki fil-militar (peres li permezz tal-[[ordni militari|ordnijiet militari]] setgħet tistrieħ fuq forzi armati permanenti mingħajr ma jkollha tħallashom) matul il-[[Kruċjati]]. === Il-qawwa spiritwali u s-setgħa temporali, il-qsim tal-poter === Il-[[ġlieda għall-investituri]] kienet taqbida ħarxa bejn il-Papa u l-imperatur Ġermaniż. Fid-''[[Dictatus papæ|Dictatus papae]]'', [[Grgorju VII]] saħħaq jgħid li l-milja tal-poter, ''plenitudo potestatis'' bil-Latin, tappartjeni għall-pontifiċi sovran, imma l-[[Konkordat ta' Worms]] tal-1122 daq il-qampiena tal-agunija tat-tmexxija tal-Punent mill-papa u l-imperatur <ref>Jean Chélini, ''Histoire religieuse de l’Occident médiéval'' (L-istorja reliġjuża tal-Punent medjevali), Hachette, 1991, p. 291</ref>. Barra minn hekk, fit-tieni nofs tas-seklu 13, il-milja tal-poter spiritwali saret "kunċett totalitarju"<ref name="Histoire du droit"/>. Il-Knisja ma setgħetx tittolera poter ieħor ħlief tal-papa u skont it-''teorija ta' żewġ xwabel'', il-Papa kellu f'idejh kemm ix-xabla spiritwali kif ukoll ix-xabla temporali. Jagħti t-tieni waħda lill-prinċep biex jużaha kif jgħidlu l-papa<ref name="Histoire du droit">[https://web.archive.org/web/20070927213412/http://www.balde.net/formations/droit.cours/hist-droit1.3.1.html] ''Histoire du droit''</ref>. B'dan il-mod il-Knisja Kattolika Rumana ippruvat twaqqaf [[teokrazija]] pontifiċja waqt li tagħmel lill-papa r-rappreżentant ta' Alla fuq l-art. === L-evoluzzjoni fis-soċjetà, il-bidu tal-importanza tal-Ordni negozjanta === [[Stampa:Epistola-de-magnete.jpg|thumb|left|Ix-xogħol ta' Pierre de Maricourt fuq il-manjetiżmu ppermetta l-iżvilupp tal-boxla: ''Epistola de magnete'' (1269)]] Mit-tmiem tas-seklu 13, il-bilanċ bejn it-tliet ordnijiet sfratta. Minn naħa waħda, il-borgeżija ħadet f'idejha l-poter ekonomiku li għamilha politikament dejjem aktar meħtieġa (il-prinċpijiet u l-ekkleżjastiċi selfuha l-flus)<ref>Jacques Le Goff, ''Marchands et banquiers du Moyen Âge'' p.60-62</ref>. Min-naħa l-oħra, għal bżonnijiet tal-kummerċ, u mbagħad biex titla' 'l fuq fis-soċjetà, ħadet parti fil-kultura, ħolqot skejjel lajċi<ref>Jacques Le Goff, ''Marchands et banquiers du Moyen Âge'', p.97-98 </ref> u ffinanzjat il-patrunaġġ tal-kultura<ref>Jacques Le Goff, ''Marchands et banquiers du Moyen Âge'', p.104-108 </ref> kif ukoll għadd ta' xogħlijiet soċjali <ref>Marie-Thérèse Lorcin, ''Des Restos du cœur avant la lettre''», [https://web.archive.org/web/20070517153718/http://www.historia.presse.fr/data/thematique//65/06504801.html Historia Thématique nru 65 : ''Un Moyen Age inattendu''] p. 48-51</ref>. Il-parti l-kbira tal-innovazzjonijiet tekniċi bdew isiru mil-lajċi, inġiniera u arkitetti (bħal Villard) <ref>Jean Gimpel, ''La révolution industrielle du Moyen Âge'', p. 113-140</ref>, nies tas-sengħa (bħal Jacoppo u Giovanni di Dondi, disinjaturi tal-arloġġ bl-iskappament<ref>Jean Gimpel, ''La révolution industrielle du Moyen Âge'' p. 149-157</ref>)... Il-post speċjali mogħti lill-Knisja fis-soċjetà għar-rwol kulturali u soċjali tagħha setgħa jiġi ġġustifikat inqas u inqas. Filwaqt li l-kleru kien ta' quddiemnett fil-progress xjentifiku u filosofiku bi studjużi bħal [[Roger Bacon]], [[Robert Grosseteste]], [[Stone Maricourt]], [[Peter Abelard]] jew [[Tumas Akwinu]], xi membri beżgħu li jiġu sopraffatti minn żviluppi li jqajmu dubji dwar il-pożizzjoni tagħhom. Il-bidla ġiet fis-7 ta' Marzu 1277, meta l-Isqof ta' Pariġi, Étienne Tempier ikkundanna l-[[Averroiżmu|Averroisti]] ([[Siger ta' Brabant]]) u xi teoriji ta' [[Tumas Akwinu]] <ref>Jean Gimpel, ''La révolution industrielle du Moyen Âge'', p. 188-190</ref>. Il-Knisja saret forza konservattiva li filwaqt li ppermetiet l-iżvilupp ta' ideat mistiċi, ħalliet il-borgeżija tieħdu sehem dejjem jikber fil-progress xjentifiku u filosofiku <ref>Jean Gimpel, ''La révolution industrielle du Moyen Âge'', p. 188-190</ref>. Iffaċata bit-telf tal-influwenza spiritwali, ippruvat tirbaħ is-setgħa temporali. Filippu s-Sabiħ<ref group="N">''Philippe le Bel''</ref> irriaġixxa b'mod vjolenti jistrieħ partikolarment fuq l-universitarji u l-borgeżija li tahom pożizzjoni politika aktar importanti permezz tal-ħolqien tal-[[Stati Ġenerali|iStati Ġenerali]]. Is-sekli 14 u 15 huma mmarkati bil-ġlieda bejn żewġ kunċetti tas-soċjetà, li tidher minsuġa fil-[[Gwerra ta' Mitt Sena]], fejn l-ordni fewdali kienet mhedda mid-domanda għar-rikonoxximent politiku tal-bliet. ==== Il-konfront bejn Filippu s-Sabiħ u l-Papat ==== [[Stampa:Bonifatius VIII Grabstatue.JPG|thumb|left|Arnolfo di Cambio, Statwa ta' Bonifaċju VIII, Museo dell'Opera del Duomo (Firenze)]] [[Filippu IV ta' Franza]] msejjaħ Filippu s-Sabiħ kellu bżonn il-flusi biex iżomm lesti l-armata u l-flotta biex irażżan ix-xewqa għall-awtonomija li kellhom il-bliet għonja Fjammingi. Fl-1295 iddeċieda li jiġbor taxxa fuq il-kleru. Il-Papa [[Bonifaċju VIII]], li kien idaħħal ammonti kbar ta' flus minn Franza, wieġeb bil-bolla tal-1296 ''[[Clericis laicos]]''. F'din avża r-rejiet, li l-kleru ma jista' jiġi sottomess għal ebda taxxa mingħajr il-kunsens tas-Santa Sede. L-isqfijiet kellhom jimxu mal-ordnijiet tas-Santa Sede taħt il-piena tal-[[skomunika|iskomunika]]. Biex ipattiha lura, Filippu s-Sabiħ ipprojbixxa l-ħruġ tal-flus mir-renju ta' Franza u dan kellu l-effett li jiċħad lill-Papa minn parti importanti mid-dħul tiegħu. Ir-relazzjonijiet ma' Ruma marru għall-agħar u, fl-1302, bil-[[bolla papali]] ''[[Unam Sanctam]] '', [[Bonifaċju VIII]] afferma s-superjorità tas-setgħa spiritwali fuq il-poter temporali, u minn din, is-superjorità tal-Papa fuq ir-rejiet li huma responsabbli lejn il-kap tal-Knisja <ref>''John Wyclif's Political Philosophy'', (Il-Filosofija Politika ta' John Wyclif) [http://plato.stanford.edu/entries/wyclif-political/index.html#note-2 Stanford Encyclopedia of Philosophy]</ref>. Dan kien wisq għal [[Filippu s-Sabiħ]], li sejjaħ il-[[Kunċilju]] tal-isqfijiet ta' Franza biex jikkundannaw il-Papa, imbagħad l-assemblej tan-nobbli u tal-borgeżija f'Pariġi bl-istess skop. Ir-re talab l-appoġġ tas-suġġetti tiegħu kollha biex jilleġittima l-ġlieda li kien qiegħed imexxi kontra l-papa<ref name="Theis240-241">Laurent Theis, ''Histoire du Moyen Âge français'' (L-storja tal-medjuevu Franċiż), Perrin 1992, p. 240-241</ref>. Il-papa mbagħad għedded li jiskomunika lil Filippu IV u jifrex l-interdett fuq ir-renju ta' Franza kollu. [[Stampa:Bonifatius Grabmal Grotte.JPG|thumb|right|Qabar ta' Bonifaċju VIII, fil-grotti tal-Vatikan]] Bl-appoġġ tal-poplu u l-kleru, ir-re bagħat il-gwardjan ts-siġilli tiegħu, il-kavalier [[Guliermu ta' Nogaret]] ma' skorta armata żgħira lejn l-Italja biex jarresta l-papa u biex iġegħlu jidher quddiem il-kunċilju . Nogaret malajr iltaqa' ma' għadu personali ta' Bonifaċju VIII, [[Sciarra Colonna]], li għarrfu li l-papa kien ħarab lejn [[Anagni]]. Fit-8 ta' Settembru, 1303, fl-laqgħa storbjuża, Guliermu de Nogaret għedded bl-aħrax lil-Papa Bonifaċju VIII li miet ftit ġimgħat wara<ref name="Theis240-241"/>. Is-suċċessur tiegħu [[Benedittu XI]] ġie elett fit-22 ta' Ottubru, 1303 f'atmosfera kerha. Dan annulla l-miżuri li kienu jirritaw ir-re qawwi ta' Franza qabel ma miet hu wkoll fis-7 ta' Lulju 1304. Matul ħdax-il xahar, saru negozjati diffiċli bejn il-parti Franċiża, immexxija mill-familja Rumana ta' Colonna, u l-parti tal-mejjet [[Bonifaċju VIII]], immexxija mill-Caetani. Fl-aħħar iddeċidew li jagħżlu l-papa minn barra s-Sagru Kulleġġ tal-Kardinali u unanimament, jew kważi, intgħażel Bertrand de Got, prelat diplomatiku u ġurista eminenti, li baqa' newtrali fil-glieda bejn ir-re Filippu s-Sabiħ u l-Papa Bonifaċju VIII. Fil-5 ta' Ġunju 1305, il-kardinali miġburin f'konklavi f'[[Perugia]], tellgħu bħala kap tal-Knisja lil Bertrand de Got li għażel l-isem ta' [[Klement V]]. Dan kien ir-raba' papa Franċiż u l-ewwel wara l-elezzjoni ta' Jacques [[Pantaleon]] ([[Urbanu IV]]) fid-29 ta' Awissu 1261. Tela' fuq it-tron ta' San Pietru fl-età ta' erbgħin sena filwaqt li l-knisja kienet għaddejja minn kriżi politika serja. Il-Papa l-ġdid irrifjuta li jmur Ruma minħabba l-biża' mill-intrigi lokali u mir-riskji ġejjin mill-kunflitt bejn il-[[Gwelfi]] u l-[[Gibellini]] <ref name="Bal285"> Michel Balard, Jean-Philippe Genet et Michel Rouche, ''Le Moyen Âge en Occident'' (Il-Medjuevu fil-Punent), Hachette 2003, paġna 285</ref>. Fl-aħhar għażel li jiġi nkurunat f'Lyon, parti mill-[[Imperu]], fl-1 ta' Novembru. === Oriġni ta' Avignon bħala belt papali === Wara l-elezzjoni tiegħu f'[[Perugia]] fl-24 ta' Lulju 1305 u l-kurunazzjoni tiegħu fl-[[Lyon]] fil-15 ta' Novembru, il-Papa [[Klement V]] għamel dawra twila mar-Renju ta' [[Franza]] u l-[[Gwijenna]] Ingliża. L-Arċisqof ta' qabel ta' Bordeaux kien laħaq bl-appoġġ tar-Re ta' Franza, li tiegħu kien suġġett u mhux vassall, u bi tpattija għal dan l-appoġġ kien obbligat lejh <ref name="Viollet-le-duc 26">[http://books.google.fr/books?id=S5MGAAAAQAAJ&printsec=titlepage&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA26,M1 ''Dictionnaire raisonné de l'architecture française du siècle XI au siècle XVI''], Eugène-Emmanuel Viollet-le-Duc, ippublikat minn Banc, 1864, paġna 26</ref>. Klement V għamel l-almu tiegħu biex jagħmel paċi mal-qawwi Filippu s-Sabiħ, iżda ċaħad it-talba tiegħu li jiftaħ il-proċess kontra Bonifaċju VIII wara mewtu, li seta' jiġġustifika a posteriori l-attakk t'Anagni<ref name="Bal285"/>. Fl-1307, kellu taħdita mar-re Kapetingi fejn ġiet diskussa l-kwistjoni tad-destin tat-[[Ordni tat-Templari|Templari]]. Filippu s-Sabiħ ried jagħlaq din l-ordni għanja u influwenti ta' kavallieri-reliġjużi. Dan sar nhar il-Ġimgħa t-13 ta' Ottubru 1307 mingħajr ma l-Papa seta' jopponieh. Il-[[Kunċilju ta' Vienne]], li ssejjaħ biex jiġġudika l-[[Kavallieri Templari]], ħtieġ li hu jmur f'dik il-belt. Għalhekk mar fil-Comtat Venaissin<ref group="N">Il-Comtat Venaissin kienet ġabra ta' kastelli, bliet żgħar u fewdi, proprjetà qadima tal-Konti ta' Toulouse li ngħatat lill-Knisja fl-1229. Iżda l-papat dam ma ħa l-pussess tagħha sal-1274. Bernard Guillemain, ''Les Papes d'Avignon (1309-1376)'', p. 15. </ref>. Ir-raġuni li għażel il-belt ta' Avignon, il-proprjetà tal-Konti ta' Provenza, kienet il-lokalità tagħha fuq ix-xatt tax-xmara [[Rhône]] li tgħaqqadha mat-tramuntana tal-Ewropa<ref group="N"> Fl-Ewropa tal-Punent, il-wied tar-Rhône huwa l-uniku passaġġ naturali li jgħaqqad it-Tramuntana man-Nofsinhar. Yves Renouard, ''La Papauté à Avignon'', p. 23 </ref>. Barra minn hekk, l-importanza tal-[[fieri ta' Champagne]] sal-aħħar tas-seklu 13 u l-kontinwità tal-fiera ta' [[Beaucaire (Gard)|Beaucaire]] għamlu lil Avignon waqfa kummerċjali obbligatorja<ref group="N"> Matul is-snin 1312-1320, l-importanza tal-fieri internazzjonali ta' Champagne naqset minħabba d-digriet ta' Soranzo Giovanni Doge, li qered it-traffiku tal-iġfna Venezjana fil-"Baħar tal-iljun". Tilfu d-drawwa li kellhom li jżuru l-Port Qadim ta' Marsilja u jaħżnu l-merkanzija hemm li mbagħad kienet titla' mal-wied tar-Rhône lejn Champagne. J. C. Hocquet, ''Voiliers et commerces en Méditerranée (1260-1650)'', Éditions Université Lille-III, 1979</ref>. Il-preżenza papali kienet ħa terġa' tagħtiha importanza li kienet qiegħda titlef u l-kunflitt bejn il-[[Ingilterra]] u Franza taha sinifikat politiku li Ruma ma setgħetx ikollha billi kienet 'il bogħod miċ-ċentru vis-à-vis dawn iż-żewġ renji. Ruma, mill-qedem, ħadet is-setgħa u l-majestà tagħha mill-pożizzjoni ċentrali li għandha fil-Mediterran, imma tard fil-Medjuevu kienet tilfet l-importanza billi ċ-ċentru tal-gravità tad-dinja Nisranija kien mexa. Il-pożizzjoni ta' Avignon kienet ferm aktar favorevoli ġeografikament u politikament <ref group="N">Yves Renouard, ''La Papauté à Avignon'', p. 23, jispjega li waqt Ruma kienet 550 km 'l bogħod minn Otranto, kienet 1100 km minn Krakovja, 2000 km minn Stokkolma u Edinburgu, u 1800 km minn Liżbona. Min-naħħa l-oħra Avignon tifforma stilla aktar regolari b'Otranto 1200 km 'l bogħod, Stokkolma 2000 km, Liżbona 1275 km, Krakovja 1325 km u unità Edinburgu 1450 km</ref>. Klement V dam ma wasal Avignon sad-9 ta' Marzu 1309 u qagħad fil-kunvent [[Dumnikani|Dumnikan]] <ref group="N"> Bernard Guillemain, ''Les Papes d'Avignon (1309-1376)'', p. 16. jgħid li Klement V għażel li joqgħod fil-kunvent Dumnikan ta' Avignon pjuttost milli fill-katedri veskovili ta' Comtat bħal Vaison jew Cavaillon, jew Pernes ir-residenza tar-rettur ta' Comtat jew f'Carpentras li kienet il-belt prinċipali. </ref>. Taħt dan il-pontifikat, Avignon saret, taħt il-ħarsien tar-Re ta' Franza, [[Filippu s-sabiħ]], ir-residenza uffiċjali ta' parti tal-[[Kardinal (reliġjon)|Kulleġġ Imqaddes]] tal-kardinali, filwaqt li l-Papa kien jippreferi jogħqod Carpentras, Malaucène jew Monteux, bliet fil-Comtat. == Il-papat f'Avignon == === Ġwanni XXII === [[Stampa:John22.jpg|right|thumb|150px|Ritratt ta' Ġwanni XXII]] Mal-mewt ta' Klement V, u wara elezzjoni diffiċli, f'Lyon fis-7 ta' Awissu, 1316 ġie elett papa [[Ġwanni XXII|Jacques Dueze]]. Minħabba l-età avvanzata ta' 72 sena, kien meqjus mill-kardinali bħala papa tranżizzjonali. La kien Taljan u lanqas Gascon u ma kienx kellu ħlief rwol politiku żgħir<ref name="pav122">Jean Favier, ''Les Papes d'Avignon'', p.122.</ref>. Iżda fid-9 ta' Awissu, ħabbar l-intenzjoni tiegħu li jerġa' jiftaħ l-''Audience de la Contredite'' (appelli kontra l-editti papali) f'Avignon, fl-1 ta' Ottubru li kien imiss <ref> Dominique Vingtain, ''Avignon, le palais des papes'', p. 45. </ref>. Wera x-xewqa tiegħu li jwaqqaf il-papat fil-belt fejn kien isqof mit-18 ta' Marzu 1310<ref> Jean Favier, ''Les Papes d’Avignon'', p.121.</ref>. Il-loġika kienet twassal għall-konklużjoni li Carpentras kellha tkun ir-residenza tranżalpina tal-papat. Imma l-akbar belt tal-Comtat Venaissin kellha r-rieħa tinten tal-kolp mill-Gascons matul il-konklavi li segwa l-mewt ta' Klement V. Barra minn hekk, deher ċar li l-papa li qabel kien isqof ta' Avignon, ipprefera l-belt Episkopali tiegħu li kien jaf sewwa u kellha l-vantaġġ li tinsab f'salib it-toroq ewlenin tad-dinja tal-Punent minħabba x-xmara u l-pont tagħha <ref>Yves Renouard, ''La Papauté à Avignon'', p. 15.</ref>. Ġie nkurunat fil-5 ta' Settembru u għażel l-isem [[Ġwanni XXII]]. Wasal [[Avignon]] fuq ix-xmara u ladarba kien hemm, żamm għall-użu tiegħu il-kunvent tad-Dumnikani qabel ma mar jerġa' joqgħod fil-palazz episkopali fejn kien jgħix qabel<ref group="N"> Jacques Duèze, Kardinal ta' Porto, induna bih Louis d'Anjou, Isqof ta' Toulouse, u hekk kellu l-favuri tal-kontijiet ta' Provenza. Fl-1308, ħa l-katedra episkopali ta' Fréjus u sar Kanċillier tar-renju ta' Napli. [[Kement V]] ħatru isqof ta' Avignon sentejn wara. </ref>. === Benedittu XII === Ġwanni miet maż-żerniq tal-4 ta' Diċembru, 1334 fl-età ta' 90 sena. Warajh ġie Jacques Fournier, imsejjaħ il-kardinal l-abjad. Dan għażel l-isem ta' [[Benedittu XII]] f'unur il-patrun tal-Ordni taċ-[[Ċisterċensi]] li hu kien membru tagħha u ġie nkurunat fil-knisja tad-Dumnikani ta' Avignon, fit-8 ta' Jannar 1335, mill-kardinal [[Napuljun Orsini]], li kien diġà nkuruna ż-żewġ papiet ta' qablu <ref group="N">F'din l-okkażjoni, kull kardinali rċieva 100,000 fjorin u 50,000 fjorin intbagħtu Ruma għar-restawr tal-Bażilika ta' San Pietru </ref>. L-ewwel ħsieb ta' dan il-papa kien biex jerġa' jġib l-ordni fil-Knisja u jerġa' jieħu s-Santa Sede f'[[Ruma]]. Bilkemm kien ġie elett li annulla l-patrunaġġi tal-predeċessur tiegħu u bagħat lura fid-djoċesi tagħhom u l-abbaziji tagħhom il-prelati u l-abbatijiet kollha tal-qorti <ref>[http://books.google.fr/books?id=uelGBpLLYowC&printsec=toc#PPA102,M1 ''Cours d'histoire des états européens : depuis le bouleversement de l'empire romain d'Occident jusqu'en 1789''], ta' Frédéric Schoell, Maximilien Samson Frederic Schoell, Franz Xaver Zach u Freiherr von Franz Xaver Zach, ippublikat mill-istamperija rjali u minn Duncker u Humblot, 1830, p. 102</ref>. Fis-6 ta' Lulju 1335, meta waslu Avignon xi legati minn Ruma, wegħedhom li li jmur lura fuq xatt it-[[Tevere]] mingħajr ma speċifika d-data <ref name="dictio_théologie_519" />. Iżda r-rewwixta tal-belt ta' [[Bolonja]] u l-protesti mill-kardinali ħarbtulu xewqtu u kkonvinċewh li jibqa' fuq xatt ir-Rhône<ref group="N">Dominique Vingtain, ''Avignon, le palais des papes'', p. 89-90 juri li d-deċiżjoni biex jibqa' hemm ittieħdet f'Lilju tal-1337.</ref>. Sadanittant, qatta' erba' xhur fil-palazz mibni f' [[Sorgue (Vaucluse)|Pont-de-Sorgue]] mill-predeċessur tiegħu <ref group="N">Fil-5 ta' Settembru tal-1335, wasal f'Avignon l-iljun li Benedittu XII kien ordna minn Sqallija biex iħares il-palazz tiegħu ta' Sorgue. Din ir-residenza pontifiċja nqerdet u nħarqet fl-aqwa tal-gwerra reliġjuża minn François de Beaumont, baruni ta' Adrets fid-29 ta' Awwissu 1562}}.</ref>. Madankollu, meta mar joqgħod fil-palazz episkopali li l-predeċessur tiegħu kien ittrasforma għal kollox, il-papa l-ġdid malajr iddeċida li jbiddlu u jkabbru<ref>Dominique Vingtain, ''Avignon, le palais des papes'', p. 93.</ref>. Fid-9 ta' Frar, 1335, il-papa bagħat ittra lid-Dauphin ta' Vienne jirrakkomandlu patri tal-abbatija ta' Fontfroide, li hu kien qabbad biex jixtrilu biċċa bosk fid-Dauphiné biex jibni fiha palazz ġdid<ref> Léon-Honoré Labande, ''Le Palais des papes d’Avignon et les monuments historiques d’Avignon au XIVe siècle'', p. 49. </ref>. Waqqa' kollox li l-predeċessur kien bena u fuq il-pjanti tal-arkitett Pierre Obrera <ref>"Pierre Obrier" skond vol. III tal-''Annales d'Avignon''</ref> bena l-parti tat-tramuntana tal-palazz appostoliku. Ir-Reverenda Kamra Appostolika – il-"Ministeru tal-Finanzi Pontifiċju" - xtrat il-palazz li kien bena Armand de Via biex iservi bħala residenza għall-isqfijiet ta' Avignon <ref name="Viollet-le-duc 26" />. [[Stampa: Tour + Cour du cloitre, vieux palais par JM Rosier.jpg|thumb|Il-kjostru, iddisinjat mill-arkitett Pierre Peysson]] Fir-rebbiegħa tal-1335, bagħat għal Pierre Peysson<ref group="N">Pierre Poisson issemma għall-ewwel darba fil-5 ta' Mejju, 1335 fil-kontijiet papali.Dominique Vingtain, ''Avignon, le palais des papes'', p. 94. </ref>, arkitett li kien qabbad f'Mirepoix, biex imexxi x-xogħol tal-palazz tiegħu u nkarigah biex jiddisinja mill-ġdid it-torri tal-Anġli u l-kappella papali tat-tramuntana <ref>J. Girard, ''Évocation du vieil Avignon'', p. 97.</ref>. Minkejja l-awsterità tiegħu, Benedittu XII, kien bi ħsiebu wkoll fuq il-parir ta' Robert ta' Anjou li jqabbad lil [[Giotto di Bondone|Giotto]] biex iżejjen il-kappella papali. Billi l-papa miet fl-1336 dan il-proġett ma seħħx. Dan il-bini ġdid ġie kkonsagrat fit-23 ta' Ġunju 1336, mill-kamrier Gaspard (jew Gasbert) de Laval. Ftit qabel ma miet, fil-5 tal-istess xahar, il-Papa kien iġġustifika d-deċiżjoni tiegħu lill-kardinal Pierre des Prés b'dan il-mod: {{Iċċita|Ħsiebna u qisna maturament li hu importanti ħafna għall-Knisja Rumana li jkollha fil-belt ta' Avignon, fejn ilu reżidenti l-Qorti Ruman u fejn aħna ngħixu miegħu, palazz speċjali fejn il-Papa jista' jgħix meta u sakemm jidhirlu li hu meħtieġ <ref>J. Girard, ''Évocation du vieil Avignon'', p. 96</ref>.}} Fl-10 ta' Novembru 1337 bdiet il-[[Gwerra ta' mitt Sena]]. Fil-Fjandri, l-Ingliżi niżlu fuq il-gżira ta' Cadsan, filwaqt li l-flotta Franċiża kienet f'battalja ma' dik tar-re tal-Ingilterra f'[[Southampton]]. Benedittu XII permezz tal-legati tiegħu, irranġa waqfien mill-ġlied li kien aċċettat miż-żewġ naħat. Imma madankollu ma kienx il-kunflitt Franko-Ingliż li wassal lill-Papa biex jibni għalih palazz iffortifikat, iżda kienet il-biża' mill-imperatur Lwiġi tal-Bavarja li kellu minn mindu ġie elett<ref name="dictio_théologie_519">[http://books.google.fr/books?id=UwEQAAAAIAAJ&printsec=titlepage#PPA519,M1''Dictionnaire encyclopédique de la théologie catholique: rédigé par les plus savants professeurs et docteurs en théologie de l'Allemagne catholique moderne'', ta' Heinrich Joseph Wetzer, Benedikt Welte, Isidore Goschler et Johann Goschler, tradott għall-Franċiż minn Isidore Goschler, ippublikat minn Gaume frères u J. Duprey, 1864, p. 519]</ref>. Ir-relazzjonijiet bejn il-papat u l-Imperu kienu taħt tensjoni kbira billi fit-8 ta' Ottubru 1323, Ġwanni XXII kien iddikjara f'konsistorju sħieħ li l-Bavarjan kien usurpatur u għadu tal-Knisja. Meta kien imsejjaħ biex jiġi Avignon biex jiġġustifika l-appoġġ tiegħu għal Visconti, ma kienx deher u ġie skumnikat fit-23 ta' Marzu 1324. Bi tpattija Lwiġi IV tal-Bavarja mar l-Italja bl-armata tiegħu biex jiġi nkurunat f'Ruma u ġiegħel li jiġi elett antipapa fil-persuna ta' [[Nikola V (antipapa)|Nikola V]] li kien iddepona lil Ġwanni XXII u tah l-isem ġdid ta' ''Jean de Cahors''<ref> Bernard Guillemain, ''Les Papes d'Avignon (1309-1376)'', p. 62. </ref>. Minkejja li Benedittu XII kien aktar konċiljatorju, Avignon, li kienet provinċja imperjali, baqgħet mhedda, però kienet ferm aktar żgura minn kull belt fl-Italja <ref group="N"> Matul iż-żmien tal-bini tal-palazz iffortifikat, Benedittu XII kien taħt il-protezzjoni ta' Filippu de Sanguinet, siniskalk ta' Provenza maħtur minn Robertu ta' Anjou, re ta' Napli. </ref>. Dan il-bini ffortifikat illum hu magħruf bħala l-"palazz l-antik". Fih, tqegħdet il-bibljoteka pontifiċja ġewwa t-torri mat-teżor papali<ref group="N">Dan it-torri famuż li ppjana Pierre Poisson kellu bosta ismijiet differenti matul is-sekli. Kien għall-ewwel imsejjaħ ''magna turris'','' turris thesaurarie'','' turris papali'', ''turris grossa'' u fl-aħħar ''torri tal-anġli'' fis-seklu XVI. Dominique Vingtain, ''Avignon, le palais des papes'', p. 101. </ref>. Taħt il-pontifikat tat-tielet papa ta' Avignon, kien fiha erba' taqsimiet: teoloġija, liġi kanonika, liġi ċivili u mediċina<ref>Léon-Honoré Labande, ''Le Palais des papes d’Avignon et les monuments historiques d’Avignon au XIVe siecle'', p. 53-54.</ref>. === Klement VI === [[Stampa:Les armes de Clément VI (armoiries des Roger) sur la Porte Champeaux by JM Rosier.JPG|thumb|upright=0.8|L-arma ta' Klement VI fuq il-bieb tax-Champeaux]] Klement VI (Pierre Roger) mar joqgħod fil-palazz mibni għall Benedittu XII. Imma ma raħx tajjeb biżżejjed. Jean du Louvre<ref group="N"> Kien minn Louvre-en-Parisis, ħdejn Luzarches. Ismu fil-kontijiet pontifiċji miktub "Johannnes de Luperiis" li ġie tradott għall-Provenzal bħala "Loubières". Dominique Vingtain, ''Avignon, le palais des papes'', p. 188-189.</ref>, ġie mqabbad jibni palazz ġdid xieraq għalih<ref group="N">Il-palazz qadim ta' Benedittu XII kien fih ħames torrijiet. Kellu wkoll kappella pontifiċja, kjostru, xi appartamenti pontifiċji u ġwejnaħ ta' appartamenti fejn kienu joqgħodu d-dinjitarji l-kbar tal-Qorti papali (il-Kamrier u t-Teżorier). L-arkitett Jean de Loubières integrah mal-palazz il-ġdida. </ref>. Beda x-xogħol tiegħu fis-17 ta' Lulju 1342.<ref>[http://books.google.fr/books?id=WIefgiXJDJoC&pg=RA1-PA90&dq=Palais+Avignon&as_brr=3#PRA1-PA91,M1 Le palais des papes, Revue de Paris, T. 31, 1841.]</ref> B'dan ix-xogħol u l-ħolqien tal-faċċata l-ġdida, il-palazz kien ħa d-dehra li kważi naraw illum. Klement VI ma nesiex li jqiegħed l-arma tal-familja Roger fuq id-daħla prinċipali ġdida tax-Champeaux. Iżda fuq kollox il-Papa qabbad lil ħafna pitturi biex jiksu l-ħitan bl-affreski. [[Matteo Giovannetti|Matteo Giovanetti]], qassis minn [[Viterbo (l-Italja)|Viterbo]], student tal-kbir Martini Simone, li miet Avignon, mexxa grupp ta' pitturi importanti li kienu ġew mill-Ewropa kollha <ref name="histoire">[https://web.archive.org/web/20101014165957/http://www.palais-des-papes.com/pages/pdphistoire.html] L'histoire du palais des Papes</ref>. Fit-13 ta' Ottubru 1344 Matteo Giovanetti beda d-dekorazzjoni tal-kappella ta' San Marzjal, li tagħti fuq il-Grand Tinel. Tlestiet fl-1 ta' Settembru 1345. Mid-9 ta' Jannar sal-24 ta' Settembru 1345, żejjen il-kappella ta' San Mikiel. F'Novembru 1345, beda l-affreski tal-Grand Tinel <ref group="N">Sfortunatament dawn ġew meqruda bin-nar tal-1413 </ref> li spiċċa f'April 1346 <ref name="tinel">{{Ċita web |data-aċċess=2011-01-15 |titlu=Le Grand Tinel |url=http://www.palais-des-papes.com/grandtinel.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130524105034/http://www.palais-des-papes.com/grandtinel.html |arkivju-data=2013-05-24 |url-status=dead }}</ref>. Imbagħad fl-1347 mit-12 ta' Lulju sas-26 ta' Ottubru, ħadem fuq is-sala tal-[[Konsistorju]] u wara fuq il-kappella ta' San Ġwann<ref> Enrico Castelnuovo, ''Un peintre italien à la cour d'Avignon, Matteo Giovanetti et la peinture en Provence au XIVe siecle'' </ref>. Fid-9 ta' Ġunju 1348, Klement VI xtara Avignon mir-reġina Ġwanna Ire ta' Napli bis-somma ta' 80,000 fjorin u l-belt saret indipendenti minn [[Provenza]] u proprjetà papali bħall-Comtat Venaissin. === Innoċent VI === [[Stampa:Palais XV° 0001.jpg|150 px|thumb|Rappreżentazzjoni ta' Avignon u tal-"palazz fortizza" mill-bidu tas-seklu XV<br /> Ħanut tal-mastru ta' Boucicaut, ms. 23279, fo. 81, [[Bibliothèque nationale]], Pariġi]] Meta Klement VI miet fl-1352, il-fondi finanzjarji tas-Sede Appostolika kienu l-iżjed fil-baxx.<ref> op.cit., paġna 15. </ref>. Fl-1355, Innoċent VI ġiegħel li jinbnew swar ġodda sabiex idawru wkoll is-subborgi ġodda u jżommu 'l barra l-[[kumpanniji ta' ventura]]. Dawn il-qattiet ta' merċenarji ma attakawx il-belt wara li kienu ngħataw kumpens finanzjarju sewwa. Is-swar ma kinux għoljin ħafna u kien hemm mument meta kien hemm xi ħsieb li jintħattu. Fil-bidu kellhom 7 bibien li kienu jissakkru bil-lejl u tnaqqsu għal 4 lejn is-seklu XVI. Issa fihom 29 daħla u huma 4330m twal. Fis-seklu XIX, l-arkitett Eugène Viollet-le-Duc iddisinja mill-ġdid l-kumpless sħiħ. Dawn is-swar baxxi biċ-ċombaturi li huma priżervati perfettament iħaddnu l-qalba amministrattiva u kulturali tal-belt. === Urbanu V === Fis-6 ta' Novembru 1362, fil-kappella tal-palazz l-antik, Guillaume Grimoard ġie nkurunat papa minn Étienne-Audouin Aubert, kardinal ta' Ostia u n-neputi tal-papa li miet <ref>Félix Buffière, ''Ce tant rude, Gévaudan'', p. 773.</ref>. Ħa l-isem ta' Urbanu V, u meta wasal fil-palazz tiegħu stqarr: {{Iċċita|Imma jien ma tgħoġobnix biċċa ta' ġnien biex nara jikbru xi frott, niekol l-insalata u niġbor żewġ għenbiet <ref>Félix Buffière, ''Ce tant rude, Gévaudan'', p. 774</ref>}} Għal din ir-raġuni matul il-pontifikat tiegħu wettaq xogħlijiet li qamu ħafna flus fit-tkabbir tal-ġonna <ref>[https://web.archive.org/web/20100114133308/http://theses.enc.sorbonne.fr/document129.html Les "vergers" de la papauté d'Avignon: Avignon, Pont-de-Sorgues et Villeneuve (1316-1378)], teżi ta' Élydia Barret, École nationale des chartes, 2004</ref>. Il-parti li tmiss mal-palazz papali fuq il-faċċata tal-Lvant għadha tissejjaħ "Verger d'Urbain V" (Ġnien tal-frott ta' Urbanu V).<ref group="N">É. Baluze, ''Prima Vita Urbani V'', f'''Vitae paparum Avenionensium, sive collectio actorum veterum'', Vol. I, Pariġi, 1693, jitħaddet fuq is-suġgett tal-ġnien ta' Urbain V bħala ''viridarium miræ pulchritudinis''.</ref> Minbarra l-ġonna, Urbanu V qabbad l-arkitett Bertrand Nogayrol jibnilu r-''Roma'', gallerija twila fuq livell wieħed imdawra mat-torri tal-Anġli. Din tlestiet fl-1363, u din id-data timmarka t-tmiem tax-xogħol arkitettoniku fil-palazz il-ġdid <ref>"Repères chronologiques" f'''Le Palais des Papes, Avignon - guide de visite''.</ref>. Il-Papa qabbad lil Matteo Giovanetti biex iżejjen ir-"Roma". Il-pitturi tiegħu fuq it-tila tal-ħajja ta' San Benedittu bdihom fil-31 ta' Diċembru 1365 u lestihom f'April tal-1367 <ref>Enrico Castelnuovo, ''Un peintre italien à la cour d'Avignon, Matteo Giovanetti et la peinture en Provence au XIVe siecle'' u Daniel Bréhier, ''Notre-Dame des Doms'', Ed. Beaulieu, Art et Tradition, Lyon, 2002, p. 72</ref>. Din il-gallerija ma għadhiex teżisti għaliex twaqqet mill-militar fl-1837.<ref>''Le Palais des Papes, Avignon - guide de visite'', p. 15</ref> === Gregorju XI === Gregorju ma għamel l-ebda bini fil-palazz. Hu ħa l-papat lura lejn Ruma fejn miet fl-1378. Meta Girgor XI ħa s-sede tal-papat lejn Ruma fl-1377, il-belt ta' Avignon kienet amministrata minn legat papali. <gallery> Stampa:John22.jpg|[[Ġwanni XXII]], Papa mill-1316 sal-1334. Stampa:Tomb of Benedict XII, Cathédrale de Notre-Dame-des-Doms, Avignon.JPG|[[Benedittu XII]], Papa mill-1334 sal-1342 Stampa:Emblem_of_the_Papacy_SE.svg|[[Klement VI]], Papa mill-1342 sal-1352 Stampa:Emblem_of_the_Papacy_SE.svg|[[Innoċent VI]], Papa mill-1352 sal-1362 Stampa:Urbain V tête by JM Rosier.jpg|[[Urbanu V]], Papa mill-1362 sal-1370 Stampa:PopeGregoryXI.jpg|[[Gregorju XI]], Papa mill-1370 sal-1378 Stampa:9 Papes Avignonais.JPG|Ritratti tad-9 papiet ta' Avignon, Triq Dorée f'Avignon </gallery> == Ix-Xiżma l-Kbira tal-Punent == <timeline> ImageSize = width:800 height:256 PlotArea = width:768 height:150 left:16 bottom:96 Legend = position:bottom columns:3 Colors = id:horsschisme value:rgb(1, 1, 0.4) legend:papa_f'Avignon_imbagħad_f'Ruma_(barra_x-xiżma) id:rome value:rgb(0.5, 1, 0.5) legend:papa_f'Ruma id:pise value:rgb(0.9, 0.9, 0.9) legend:antipapa_f'Pisa id:avignon value:rgb(0, 1, 1 ) legend:antipapa_f'Avignon id:aragon value:rgb(1, 0.5, 0.5) legend:antipapa_f'Aragona_(mhux_magħruf) id:rodez value:rgb(1, 0.3, 0.3) legend:antipapa_f'Rodez_(mhux_magħruf) id:savoie value:rgb(1, 1, 0.6) legend:antipapa_f'Savojja id:black value:black TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = justify Period = from:1370 till:1460 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1370 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1370 BarData = bar:title text: bar:Rome text: bar:Pise text: bar:Avignon text: bar:Rodez text: PlotData = bar:title from:start till:end text:"Papiet u antipapiet matul ix-xiżmi tal-Punent" align:center width:15 color:white fontsize:L align:center textcolor:black fontsize:S mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5) bar:Rome color:horsschisme from:1370.12 till:1378.3 text:"[[Gregorju XI]]" bar:Rome color:rome from:1378.3 till:1389.8 text:[[Urbanu VI]] from:1389.8 till:1404.8 text:[[Bonifaċju IX]] from:1404.8 till:1406.9 text:"[[Innoċent VII|Innoċent]]~[[Innoċent VII|VII]]" shift:(0, 1) from:1406.9 till:1415.5 text:"[[Gregorju XII]]" shift:(2, -5) bar:Pise color:pise from:1409.5 till:1410.3 text:"[[Alessandru V (antipapa)|Alessandru ->]]~[[Alessandru V (antipapa)|V]]" shift:(-35, 1) from:1410.3 till:1415.5 text:"[[Ġwanni XXIII (antipapa)|Ġwanni]]~[[Ġwanni XXIII (antipapa)|XXIII]]" shift:(0, 1) bar:Avignon color:avignon from:1378.7 till:1394.7 text:[[Klement VII (antipapa)|Klement VII]] from:1394.7 till:1417.6 text:[[Benedittu XIII (antipapa)|Benedittu XIII]] bar:Rome color:horsschisme from:1417.7 till:1431.0 text:"[[Martin V]]" from:1431.0 till:1447.0 text:"[[Ewġenju IV]]" from:1447.0 till:1459.0 text:"[[Nikola V]]" bar:Avignon color:aragon from:1417.6 till:1423.5 text:"[[Benedittu XIII (antipapa)|Benedittu]]~[[Benedittu XIII (antipape)|XIII]]" shift:(0, 1) from:1423.5 till:1429.7 text:"[[Klement VIII (antipapa)|Klement]]~[[Klement VIII (antipapa)|VIII]]" shift:(0, 1) bar:Rodez color:rodez from:1423.5 till:1433.0 text:"[[Benedittu XIV (antipapa)|Benedittu]]~[[Benedittu XIV (antipapa)|XIV]]" shift:(0, 1) from:1433.0 till:1460.0 text:"[[Antipapiet immaġinarji]]" bar:Pise color:savoie from:1440.0 till:1449.0 text:"[[Feliċ V|Feliċ V]] </timeline> === Klement VII === Il-konklavi l-ewwel tella' fuq it-tron papali lil [[Urbanu VI]]. Iżda l-elezzjoni kienet saret taħt theddid mir-Rumani u billi l-papa l-ġdid kellu karattru koleruż wisq, il-Kardinal reġa' bdielhom u reġgħu iltaqgħu fil-belt ta' [[Fondi]], neħħewh u tellgħu minnfloku l-kardinal Franċiż Robert de Genève li ħa l-isem ta' [[Klement VII(antipapa)|Klement VII]]. Kellu l-appoġġ ta' ħafna stati, fosthom [[Franza]], u mar joqgħod Avignon mal-qorti tiegħu waqt li Urbanu VI baqa' Ruma. Hekk bdiet ix-Xiżma l-Kbira. === Benedittu XIII === Is-suċċessur ta' Klement VII kien l-Aragoniż [[Benedittu XIII (antipapa)|Benedittu XIII]] (illum it-tnejn huma meqjusa bħala Antipapiet mill-Knisja Kattolika). Dan ġie elett fit-28 ta' Settembru 1394 u wiegħed li jirriżenja jekk kien meħtieġ sabiex tintemm ix-xiżma l-kbira. Il-fatt li baqa' ma żammx kelmtu, fit-28 ta' Lulju 1398, swielu l-ewwel diżubbidjenza min-naħa ta' Franza u l-alleati tagħha. Il-papa allura ssakkar fil-palazz tiegħu fejn ġie assedjat minn Geoffroy le Meingre imsejjaħ Boucicaut f'Settembru <ref>[http://books.google.fr/books?id=OBxZTcuKKAoC&pg=RA1-PA495&dq=palais+pape+avignon&as_brr=1 L'entrée de Boucicaut à Avignon]</ref> Fl-1409 il-kunċilju ta' [[Pisa]] ma renexxielux isolvi tax-xiżma. Ħatar papa ieħor, it-tielet wieħed (imsejjaħ il-''Papa ta' Pisa'' minkejja li ma kienx joqgħod Pisa), fil-persuna ta' [[Alessandru V (antipapa)|Alessaandru V]] li malajr sar minfloku [[Ġwanni XXIII (antipapa)|Ġwanni XXIII]]. Madankollu, il-papa ta' Pisa kellu l-appoġġ ta' ħafna stati li qabel kienu leali lejn iż-żewg papiet l-oħra. Il-Papa Benedittu XIII minħabba li kien assedjat f'Avignon kellu jmur fl-eżilju fl-[[Aragona]], l-aħħar pajjiż li baqa jappoġġah, u baqa' hemm sa mewtu. Is-suċċessuri tiegħu ukoll kienu joqgħodu hemm imma dawn ftit ftit intnesew. Iżda l-tluq ta' Benedittu XIII jimmarka t-tmiem definittiv tal-papat ta' Avignon. === L-assedji ta' Avignon u l-palazz papali === [[Stampa:Antipope Benedict XIII.jpg|thumb|upright=0.8|Il-kardinali ta' Saint-Martial u ta' Neufchâtel jinkurunaw lil Benedittu XIII<br />''Chroniques de Froissart'',<br />FR 2646, f° 190 v. Bibliothèque nationale]] [[Stampa:Medieval cannon in Avignon.JPG|thumb|Kanuni medjevali murijin fil-pjazza tal-palazz papali]] Fl-ewwel assedju, in-nies ta' Boucicault u ta' [[Raymond de Turenne]], in-neputi ta' Gregorju XI daħlu mill-kċina tal-Grand Tinel. Martin Alpartils <ref>Martin Alpartils, in ''Chronica actitatorum temporibus Benedicti XIII''. Paul Pansier, ''op. cit.''.</ref>, kittieb Katalan kontemporanju rrakkonta l-attakk tagħhom. Wara li rnexxielhom jidħlu minn taħt is-swar tal-palazz u jaqsmu l-foss u d-drenaġġ tal-kċejjen, telgħu sellum li wassalhom għall-kċina ta' fuq. Malli ndunaw it-truppi fidili lejn Benedittu XIII, inbuttawhom lura u tefgħulhom il-ġebel maqluh mill-fuklar u qatet ta' ħatab jaqbdu bin-nar<ref>J. Girard, ''Évocation du vieil Avignon'', p. 116.</ref>. Dan ir-rakkont huwa kkorroborat mill-messaġġier Avignoniż ta' [[Francesco di Marco Datini]], in-negozjant kbir ta' [[Prato]] li kiteb: {{Iċċita|Il-bieraħ, il-25 ta' Ottubru, fil-għaxija konna qegħdin nieklu, meta daħal kavallier Spanjol biex jarma ruħu fil-ħanut: daħħalna 200 fjorini minn fuqu.}} Meta saqsewh, ix-xerrej stqarr li hu u n-nies tiegħu kienu sejrin jidħlu fil-palazz mid-dranaġġ. {{Iċċita|Ftit wara nofs il-lejl, xi 50 jew 60 mill-aħjar li kienu hemm, daħlu f'dan il-palazz. Imma meta dawn in-nies kollha kienu ġewwa, sellum, ngħidu aħna, waqa' lura u l-ħaġa inkixfet mingħajr ma setgħu imorru lura. Ir-riżultat kien li n-nies tagħna kollha ttieħdu priġunieri, il-parti l-kbira feruti, u wieħed minnhom miet.}} Il-messaġġier il-falliment tal-kolp attribwieh għall-eċċitament u l-għaġla tan-nies li għamluh: {{Iċċita|Huma kienu tant ħerqana biex jidħlu fil-palazz, u Alla jaf kemm kienet kaċċa tajba! Ħasbu li kien hemm aktar minn miljun biċċa tad-deheb! Għal erba' snin ta' qabel il-papa kien il-ħin kollu jġemma d-deheb. Kieku kollha kienu jsiru għonja, u issa huma priġunieri, li jinkwieta ħafna l-belt ta' Avignon <ref>R. Brun, ''Annales avignonnaises de 1382 à 1410 extraites des Archives Datini'', Mémoires de l’Institut historique de Provence, 1935-1938. </ref>.}} Wara tliet xhur ta' ġlied qawwi, l-imblokk tal-palazz ġie żgurat u minn April tal-1399, il-ħruġijiet biss bdew jiġu mgħassa sabiex Benedittu XIII ma jkunx jista' jaħrab. Il-korrispondenza mibgħuta Prato kompliet tiddeskrivi l-ħajja ta' kuljum kif rawha l-Avignoniżi. Ittra bid-data tal-31 ta' Mejju 1401, għarfet lin-negozjant minn Avignon bil-ħruq tal-kamra fejn kien jorqod: {{Iċċita| Fl-aħħar tax-xahar li għadda, il-lejl qabel l-ewwel tax-xahar, inħarqu erba' djar quddiem id-dar tiegħek, eżatt quddiem il-kamra ta' fuq fejn kont imdorri torqod, u mbagħad ir-riħ tajjar in-nar lejn il-kamra tiegħek u qabdet, inħarqu s-sodda, il-purtieri, xi merkanzija, kotba u affarijiet oħra, billi n-nar kien qawwi u ġie waqt li kulħadd kien rieqed, għaddiet xi siegħa qabel stgħajna noħorġu 'l barra dak li kien fil-kamra tiegħek bil-ħsieb li nsalvaw xi oġġetti ta' valur akbar.}} Dik tat-13 ta' Novembru informat lin-negozjant bil-bumbardament tad-dar tiegħu: {{Iċċita|Tal-palazz (il-papa) jispara l-balal, hawnhekk fil-Borza u fit-triq tal-bejgħ tal-ikel <ref group="N">La rue de l’Épicerie (''Carriera Speciarie'') illum hi msejħa Triq il-Merkanti.</ref>. Tefa' ġebla ta' 25 libbra fuq is-saqaf tiegħek li kissret biċċa minnu u niżlet quddiem il-bieb mingħajr ma weġġgħet 'l ħadd għall-grazzja t' Alla <ref>R. Brun, ''op. cit.''.</ref>.}} Fl-aħħarnett fil-11 ta' Marzu 1403, minkejja l-għassa fuqu, il-papa rnexxielu jħalli l-palazz u l-belt fejn kien joqgħod, wara assedju iebes ta' ħames snin <ref>[http://books.google.fr/books?id=qu8JAAAAIAAJ&pg=PA381&dq=palais+pape+avignon&as_brr=1#PPA424,M1 Les exigences de Benoît XIII pour la restauration des remparts d'Avignon]</ref>. == Wara l-papiet == Benedittu XIII qatt ma mar lura Avignon, imma ħalla hemm lil neputijietu, Antonio de Luna bil-kariga ta' rettur ta' Comtat Venaissin, u Rodrigo. Dan tal-aħhar u l-Katalani ta' miegħu marru joqgħodu fil-palazz papali. Nhar it-Tlieta 27 ta' Jannar 1405 fil-ħin tal-Għasar, il-kampnar piramidali ta' Notre Dame des Doms iġġarraf u huwa u niżel waqqa' l-baptisterju antik ddedikat lil San Ġwann. Il-Katalani ġew akkużati b'din l-azzjoni u huma ħadu l-opportunità minnha biex iwaqqfu pjattaforma fuq il-bini mwaqqa' biex jinstallaw l-artillerija tagħhom<ref>Daniel Bréhier, ''La Métropole Notre-Dame des Doms'', Éd. Beaulieu, Art et tradition, 2002.</ref>. Wara li kellu jħabbat wiċċu mad-depożizzjoni ta' zijuh mill-[[Kunċilju ta' Pisa]] fl-1409, u mad-defezzjoni tal-Avignoniżi u l-Comtadins, is-sena ta' wara, Rodrigo de Luna, li kien sar rettur minflok ħuh, irraggruppa mill-ġdid il-forzi tiegħu fil-Palazz papali. Għas-sigurtà tiegħu, kompla jsaħaħ ir-[[rocher des Doms]] u biex ikun jista' jara ġejjin l-attakkanti li jistgħu jinqalgħu, spiċċa biex waqqa' d-djar kollha ta' quddiem il-palazz, u b'hekk witta l-pjazza kbira li naraw illum<ref>[https://web.archive.org/web/20100828060832/http://www.avignon-et-provence.com/avignon-tourisme/histoire/temps-papes.htm Histoire du Palais des Papes] sur avignon-et-provence.com</ref>. It-tieni assedju sar quddiem il-palazz u ssejjaħ fil-kronaki kontemporanji "il-gwerra tal-Katalani". Dam sbatax-il xahar u fl-aħħar, fit-2 ta' Novembr 1411, il-Katalani ta' Rodrigo de Luna, li kienu mejtin bil-ġuħ u qatgħu qalbhom li jiksbu l-għajnuna, aċċettaw li jċedu għall-Kamrier Francis Conzie <ref> J. Girard, ''Avignon. Histoire et Monuments'', p. 19.</ref>. Bertrand Boysset minn Arles fid-djarju tiegħu kiteb dwar dan, li fl-1403, mix-xahar ta' Diċembru, ġew imġarrfa d-djar kollha li kienu jinsabu bejn il-palazz il-kbir u l-palazz iż-żgħir biex id-difiża issir iżjed faċli: {{Iċċita|Fis-sena MCCCCIII, fix-xhur ta' Diċembru, Jannar u sa Mejju, twaqqgħu id-djar li kienu bejn il-palazz il-kbir u ż-żgħir, sal-pont tar-Rhone, u wara bdew jibnu ħitan kbar fuq ir-Roque de Notre Dame des Doms li permezz tagħhom ġew konnessi l-palazz il-kbir mal-palazz iż-żgħir u t-torri tal-pont, hekk li l-Papa Benezey u l-oħrajn ta' warajh setgħu jidħlu u joħorġu mill-palazz <ref>L. Bonnement, ''Mémoires de Bertrand Boysset. Contenant ce qui est arrivé de plus remarquable particulièrement à Arles et en Provence depuis 1372 jusqu’en 1414'', Le Musée. Revue arlésienne, historique et littéraire, 1876-1877.</ref>.}} Sadanittant, f'Pisa, il-kunċilju kien għażel papa ġdid [[Alessandru V (antipapa)|Alessandru V]]. Filwaqt li l-għan tal-kunċilju kien li jtemm ix-xiżma, il-Kristjaneżmu safa bi tliet papiet minflok bi tnejn. Il-papa rikonoxxut mill-Qorti ta' Franza, bagħat lill-Kardinal Pierre de Thury biex jigverna Avignon u l-Comtat. Kellu t-titlu ta' legat u vigarju ġenerali mill-1409 sal-1410<ref>Dominique Vingtain, ''Avignon, le palais des papes'', p. 423.</ref>. Imma fil-5 u fis-6 ta' Diċembru 409, fuq l-ordni ta' Rodrigo de Luna, (il-legat ma kienx neħħielu l-kariga ta' rettur ta' Comtat), sejjaħ l-iStati biex jiltaqgħù f'Pont-de-Sorgue. Il-Katalani biex jieqfu lill-għedewwa ta' Benedittu XIII kellhom bżonn it-truppi u l-flus u d-delegati mit-tliet ordnijiet awtorizzaw il-ġbir tat-taxxi għalihom <ref>Louis Desvergnes, ''Histoire de Sorgues, Pont-de-Sorgues, Résidence des Papes'', Éd. Société littéraire de Sorgues, 1978</ref>. Meta miet Alessandru V, filwaqt li Benedittu XIII kien refuġjat f'Peñíscola u Gregorju XII kienet issaltan f'Ruma, il-Kardinal Baldassare Cossa ġie elett mill-Kunċilju ta' Pisa u ħa l-isem ta' [[Ġwanni XXIII (antipapa)|Ġwanni XXIII]]. Għal darb'oħra kien hemm tliet papiet u kien hu li ntagħażel minn Avignon bħala Papa. == Biblijografija == * Joseph Girard, ''Avignon. Histoire et Monuments'', Dominique Seguin, Avignon, 1924. * Joseph Girard, ''Évocation du vieil Avignon'', de Minuit, Pariġi, 2000, ISBN 2-7073-1353-X * Yves Renouard, ''La Papauté à Avignon'', sensiela "Que sais-je ?" nru 630, Presses universitaires de France, Pariġi, 1969. * Jacques Le Goff, ''Marchands et banquiers du Moyen Âge'' , sensiela "Que sais-je ?" nru 699, Presses universitaires de France, Pariġi, 2001, ISBN : 978-2-13-051479-4 * Bernard Guillemain, ''Les Papes d'Avignon (1309-1376)'', du Cerf, Pariġi, 2000, ISBN 2-204-05895-5 * Jean Favier, ''Les Papes d’Avignon'', Fayard, Pariġi, 2006, ISBN 2-213-62524-7 * Dominique Vingtain, ''Avignon, le palais des papes'', Zodiaque, La Pierre-qui-Vire, 1998, ISBN 2-7369-0240-8 * Félix Buffière, ''Ce tant rude, Gévaudan'', Société des Lettres, Sciences et Arts de la Lozère, Mende, 1985 * Enrico Castelnuovo, ''Un pittore italiano alla corte di Avignone. Matteo Giovannetti e la pittura in Provenza nel secolo XIV''. Einaudi, Torino, 1962, edizzjoni ġdida 1991, verżjoni Franċiża, ''Un peintre italien à la cour d'Avignon, Matteo Giovanetti et la peinture en Provence au XIVe siècle'', G. Monfort, Pariġi, 1996, ISBN 2-85226-037-9 * Léon-Honoré Labande, ''Le Palais des papes d’Avignon et les monuments historiques d’Avignon au XIVe siècle'', vol. I u II, Detaille, Aix-Marseille, 1925. * Jean Gimpel, ''La révolution industrielle du Moyen Âge'', Éditions seuil, Pariġi, 1975 * ''Le Palais des Papes, Avignon - guide de visite'', Edituri Gaud u RMG Palais des Papes, 3et edizzjoni, 2004, ISBN 2-84080-063-2 == Noti == <div class="references-small"><references group=N/> </div> == Referenzi == {{referenzi|2}} [[Kategorija:Medjuevu]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Franza]] [[Kategorija:Storja tal-Kristjaneżmu]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] bil4dpeiq53d2i4htqo4j0af8rnvwdz 0 21054 333062 327145 2026-10-24T06:26:48Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333062 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Hamrija Tower North Eastern side.JPG|thumb]] It-'''Torri tal-Ħamrija''' hu fortizza li riċentement inbniet mil-ġdid, li l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Kavallieri ta' Malta]] bnew fuq [[Malta]]. Hu torri tal-għassa, wieħed minn 13 li l-[[Gran Mastru]] [[Martin de Redin]] ordna li jinbnew. It-torri nbena fl-1659 bħala t-12-il wieħed f'sensiela ta' torrijiet ta' Redin u l-aħħar wieħed fuq ix-xatt ilbiċi ta' Malta. L-eqreb torri fis-sensiela hu t-[[Torri tal-Wardija]] lejn il-lbiċ. Oriġinarjament it-torri kien armat b'kanun ta' tliet libbri u ieħor ta' nos libbra, it-tnejn żgħar wisq biex ikunu utli ħlief biss biex jagħtu sinjal. It-torri qiegħed xi ftit mijiet ta' metri 'l bogħod mit-tempji Neolitiċi tal-[[Mnajdraż|Imnajdra]] u [[Ħaġar Qim]]. Qiegħed fuq irdum b'veduta sabiħa tal-gżira ta' [[Filfla]]. It-torri qiegħed bejn [[Għar Lapsi]], fis-distrett tas-[[Siġġiewi]], u [[Wied iż-Żurrieq]], fid-distrett tal-[[Qrendi]]. ==Sorsi== *Spiteri, Stephen C. (1989), ''The Knights' Fortifications'', Valletta: Book Distributors Ltd. *Hughes, Quentin (2001), ''Fortresses of the Knights'', Valletta: Said International *https://web.archive.org/web/20130908225108/http://www.maltavista.net/en/map/big/11-6.html *https://web.archive.org/web/20130806224121/http://www.maltavista.net/en/map *https://web.archive.org/web/20130908225108/http://www.maltavista.net/en/map/big/11-6.html {{coord|35.8245|14.4399|display=title}} {{Torrijiet tal-Għassa Storiċi ta' Malta}} [[Kategorija:Torrijiet ta' de Redin]] 0arc75lw1uy5uztbv0thf8oisoke6sj 0 23092 333040 332975 2026-10-23T23:48:27Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333040 wikitext text/x-wiki {{L-ewwel bil-Malti}}{{Infobox bijografija}} '''James Aaron Ellul''' (3 ta' Lulju, 1995) huwa [[politiku]], [[ġurnalist]] u [[kittieb]]. Huwa Viċi Sindku fil-lokalità tal-[[Furjana]]. <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2024/07/12/se-nahdmu-bsahha-favuur-il-furjanizi/|titlu=“Se naħdmu b'saħħa favur il-Furjaniżi” - James Aaron Ellul|kunjom=Bonavia|isem=Sarah|data=2024-07-12|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-07-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-07-11/local-news/Independent-councillor-appointed-Floriana-mayor-with-PN-councillor-as-deputy-mayor-6736262630|titlu=Independent councillor appointed Floriana mayor, with PN councillor as deputy mayor - The Malta Independent|kunjom=Admin|sit=www.independent.com.mt|lingwa=En|data-aċċess=2024-07-17}}</ref> Ellul huwa l-iżgħar Kunsillier li qatt ġie elett fil-Floriana, dan hekk kif kien elett meta kellu 19-il sena u dak iż-żmien il-liġi tal-kontestanzjoni kienet tippermeti biss persuni minn 18-il sena 'l fuq. James Aaron Ellul okkupa wkoll l-irwol ta' Direttur Komunikazzjoni fi ħdan il-Partit Nazzjonalista bejn l-2023-24, fis-sena li saret l-Elezzjoni tal-Parlament Ewropew u l-Kunsill Lokali. Matul din l-Elezzjoni l-Partit Nazzjonalista naqqas id-distakk u rebaħ lura għadd ta' lokalitajiet<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/malta-2024-mep-european-parliament-elections-live-blog-results.1093707|titlu=As it happened: Labour's majority evaporates as PN reclaims third MEP seat|data=2024-06-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-09-20}}</ref>. Fid-9 ta' Settembru 2024 huwa beda jokkupa l-irwol ta' Direttur Librerija Informa fi ħdan il-Partit Nazzjonalista wara li rriżenja minn Direttur Komunikazzjoni bil-ħsieb li jikkontesta l-Elezzjoni Ġenerali <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-09-03/local/PN-s-Director-of-Communications-steps-down-declares-intention-to-contest-general-election-6736263919|titlu=PN’s Director of Communications steps down, declares intention to contest general election - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-09-20}}</ref> == Studju, Ħajja Personali u Familja == Ellul studja fil-Kulleġġ Santu Wistin f'[[Tal-Pietà]], Ġ.F. Abela Junior College, u ggradwa fil-Baċellerat tal-Arti bl-Unuri fil-Malti mill-[[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]]. It-teżi tiegħu kienet titratta l-użu tat-termini letterarji użati fid-diskorsi li għamel l-Eks Prim Ministru ta’ Malta [[Eddie Fenech Adami]].<ref>{{ċita web |url=https://www.um.edu.mt/media/um/docs/faculties/arts/malti/tezijiet_letteratura.pdf |titlu=Lista tat-teżijiet li saru fid-Dipartiment tal-Malti|pubblikatur=Università ta' Malta|data-aċċess=2009-04-04}}</ref> In-negozju tal-familja ta' Ellul fil-Floriana twaqqaf fl-1881 mill-buż-buż-nannu ta' James Aaron Ellul, Lorenzo. Il-laqam tal-familja huwa dak ta' "Ta' Quattromani".<ref>{{ċita web |url=https://www.facebook.com/thepeopleofmalta/posts/512023157610168|titlu=Rakkont dwar il-familja ta' Ellul|pubblikatur=The People of Malta|}}</ref> Huwa miżżewweġ lil Sarah u għandhom iben<ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2022/04/30/awguri-sarah-u-james-jizzewweg-il-gurnalist-james-aaron-ellul/|titlu=Awguri Sarah u James! Jiżżewweġ il-ġurnalist James Aaron Ellul|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2022-04-30|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-09-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/pn-communications-director-and-wife-welcome-firstborn/|titlu=PN communications director and wife welcome firstborn|kunjom=Staff Reporter|data=5/7/2023|sit=Newsbook.com.mt|lingwa=En}}</ref>. == Ġurnaliżmu == Ellul beda jaħdem bħala ġurnalist ma’ Net News fl-2014.<ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/author/jamesaaronellul/|titlu=James Aaron Ellul, Awtur NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2023-02-01}}</ref> Huwa jaħdem ukoll bħala xandar tal-aħbarijiet għal Net News, kif ukoll bħala producer ta’ programm fuq Net TV bl-isem PROFILI. Qabel PROFILI kien jipproduċi u jippreżenta l-programm Magħkom. PROFILI huwa programm ta’ intervisti, li jiltaqa’ ma’ xi uċuħ familjari li ħallew impatt fuq il-ħajja ta’ ħafna madwar l-arċipelagu u lil hinn.<ref>{{ċita web |url=https://www.youtube.com/playlist?list=PLI8U7li71jQp4YOkhF0XHGuPKvUyNnJHO|titlu=PROFILI - Programm imxandar fuq NET Television|pubblikatur=You Tube|}}</ref><ref>{{ċita web|url=https://netondemand.mt/series/216|titlu=PROFILI - Programm imxandar fuq NET Television|pubblikatur=Net on Demand|4=|data-aċċess=2023-12-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230129144135/https://netondemand.mt/series/216|arkivju-data=2023-01-29|url-status=dead}}</ref> Fl-2019 Ellul ifforma wkoll parti minn programm li kien janalizza l-futbol lokali.<ref>https://netnews.com.mt/2019/08/21/replay-20-sena-ta-produzzjoni/</ref> Il-Partit Nazzjonalista ħatru fil-kariga ta' direttur tal-komunikazzjoni fi ħdanu f'April tal-2023, minflok Simon Vella Gregory.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/journalist-appointed-pn-communications-director.1027723|titlu=Journalist appointed PN communications director|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-04-26}}</ref> === Ilment Kontra l-Ministru Clint Camilleri === F’Jannar 2021, James Aaron Ellul, li dak iż-żmien kien jaħdem bħala ġurnalist, ippreżenta lment formali dwar kumment denigranti li sarlu mill-Ministru Clint Camilleri. L-inċident, dokumentat f’rapport mill-Istitut tal-Ġurnalisti Maltin (IGM), qajjem tħassib dwar il-libertà tal-istampa u r-rispett lejn il-ġurnalisti f’Malta. Ir-rapport enfasizza l-bżonn ta' mġieba xierqa mill-uffiċjali pubbliċi meta jikkomunikaw mal-ġurnalisti <ref>{{Ċita web|url=https://igm.mt/2021/01/14/report-on-complaint-refering-to-a-denigrating-comment-made-by-minister-clint-camilleri-to-a-journalist/|titlu=Report on complaint refering to a denigrating comment made by Minister Clint Camilleri to a journalist – Istitut tal-Ġurnalisti Maltin|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-10-25}}</ref>. == Politika == Fis-snin meta kien student, James Aaron Ellul kien pjuttost attiv f'organizzazzjoni studenteski, bħal pereżempju fl-SDM (Studenti Demokristjani Maltin) huwa wkoll kien attiv fil-fergħa taż-żgħażagħ tal-PN, l-MŻPN (Moviment Żgħażagħ Partit Nazzjonalista). Bejn l-2018 u l-2021 huwa serva bħala Uffiċjal tal-Politika Soċjali<ref>{{ċita web|url=https://issuu.com/elluljamesaaron/docs/il-floriana__9_|titlu=Pubblikazzjoni dwar Ellul|pubblikatur=issuu|4=|data-aċċess=2023-02-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230129144133/https://issuu.com/elluljamesaaron/docs/il-floriana__9_|arkivju-data=2023-01-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web |url=https://netnews.com.mt/2018/02/26/il-partit-nazzjonalista-jrid-isir-zaghzugh-il-kap-tal-pn-adrian-delia/|titlu=“Il-Partit Nazzjonalista jrid isir żagħżugħ” – Il-Kap tal-PN Adrian Delia|pubblikatur=Net News|}}</ref> Ta’ 17-il sena, Ellul involva ruħu wkoll fil-politika lokali fejn ingħaqad mal-kumitat lokali tal-Partit Nazzjonalista fil-Furjana. Fl-età biss ta’ 18-il sena Ellul ġie elett fil-kariga ta’ President.<ref>{{Ċita web|url=https://issuu.com/jamesaaronellul/docs/james_260315_leafletmalti_v5_issuu|titlu=James Aaron Ellul - Leħnek fil-Floriana by James Aaron Ellul - Issuu|data=2015-04-03|sit=issuu.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-09-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240920214400/https://issuu.com/jamesaaronellul/docs/james_260315_leafletmalti_v5_issuu|arkivju-data=2024-09-20|url-status=dead}}</ref> Huwa għadu l-iżgħar President li qatt ġie elett f’kumitat lokali fil-fergħat lokali tal-PN. James Aaron Ellul serva f'dan l-irwol għal kważi 8 snin qabel ma r-riżenja sabiex jikkontesta l-elezzjoni ġenerali fl-2022. ===Kunsilli Lokali=== Fil-11 ta’ April 2015, Ellul ġie elett bħala Kunsillier Lokali għal-lokalità tal-Floriana, u sar l-iżgħar Kunsillier Lokali elett f’din il-lokalità<ref>{{ċita web |url=https://electoral.gov.mt/ElectionResults/LocalCouncil?year=215&v=629|titlu=Ir-riżultat tal-elezzjoni|pubblikatur=Kummissjoni Elettorali|}}</ref>. Erba' snin wara, fil-25 ta’ Mejju 2019, Ellul reġa’ ġie elett fil-Kunsill Lokali tal-Furjana <ref>{{ċita web |url=https://electoral.gov.mt/ElectionResults/LocalCouncil?year=246&v=811|titlu=Ir-riżultat tal-elezzjoni|pubblikatur=Kummissjoni Elettorali|}}</ref> wara li kiseb l-aktar voti mill-kandidati tal-PN u kiseb ukoll 88% tal-voti mitfugħa lill-PN. Huwa serva t-tieni mandat tiegħu bħala Kap tal-Minoranza hekk kif il-Partit Nazzjonalista ma rnexxilux jikseb il-maġġoranza tas-siġġijiet fil-Kunsill Lokali tal-Furjana. Ix-xogħol tiegħu fil-Furjana huwa ffukat prinċipalment fuq il-ħidma ta' riġenerazzjoni tal-lokalità<ref>{{ċita web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/The-quest-for-regeneration.562898|titlu=Kitba dwar l-importanza ta' riġenerazzjoni fil-lokal|pubblikatur=Times of Malta|}}</ref>. Ilu jaħdem fuq investiment xieraq fil-Furjana, u li l-Gvern għandu jiddiskuti dak kollu li jikkonċerna lill-Furjaniżi u lill-Furjana mal-Kunsill Lokali, speċjalment fuq kwistjonijiet Nazzjonali li jolqtu lir-residenti, bħal pereżempju l-investiment fi Triq Sant’Anna fil-Furjana<ref>{{ċita web |url=https://netnews.com.mt/2022/08/07/azzjoni-issa-qabel-ikun-tard-wisq-james-aaron-ellul/|titlu=“Azzjoni issa qabel ikun tard wisq” – James Aaron Ellul|pubblikatur=Net News|}}</ref>. Sal-2022 huwa ressaq aktar minn 55 mozzjoni fil-Kunsill. Waħda minnhom kienet dwar investiment u ''upkeep'' xieraq fil-Masġar tal-Ġublew fil-Furjana<ref>{{ċita web |url=https://newsbook.com.mt/jipproponi-park-tal-familja-fil-furjana/|titlu=Jipproponi park tal-familja fil-Furjana|pubblikatur=Newsbook|}}</ref>. Fl-2024, James Aaron Ellul kiseb l-akbar ammont ta' voti fl-Elezzjoni tal-Kunsill Lokali tal-Floriana u kien elett mill-ġdid biex iservi fit-tielet leġiżlatura tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/floriana-2-pl-2-pn-u-1-independent-councillor-elected/|titlu=Floriana: 2 PL, 2 PN u 1 Independent councillor elected|kunjom=Newsroom|isem=T. V. M.|data=2024-06-14|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-06-18}}</ref> F'Lulju huwa nħatar Viċi Sindku, b'vot ta' 4-1 hekk kif ġab anki l-appoġġ ta' Kunsillier mill-Partit Laburista <ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/he-deserved-it-pl-floriana-councillor-justin-haber-votes-in-favour-of-pn-vice-mayor/|titlu=‘He Deserved It’: PL Floriana Councillor Justin Haber Votes In Favour Of PN Vice Mayor|kunjom=Diacono|isem=Tim|data=2024-07-11|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jinthalaq-ftehim-biex-nigel-holland-isir-sindku-tal-furjana/|titlu=Il-Kunsilliera Laburisti jivvotaw differenti dwar in-nomina ta' James Aaron Ellul bħala Viċi Sindku|kunjom=Gavin|isem=Muscat|data=|sit=Newsbook.com.mt|lingwa=Mlt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2024/07/11/jintlahaq-ftehim-dwar-hatra-ta-sindku-u-vici-sindku-tal-floriana/|titlu=Jintlaħaq ftehim dwar ħatra ta' Sindku u Viċi Sindku tal-Floriana|kunjom=Cremona|isem=Robert|data=2024-07-11|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-10-28}}</ref>. === Triq Sant'Anna === Ellul tkellem għal numru ta' drabi dwar in-nuqqas ta' konsultazzjoni għall-proġett ta' Triq Sant'Anna. F'Ottubru 2024, il-Gvern ħabbar proġett pilota li jagħlaq parti minn din it-Triq. Dan kollu ġie mħabbar mingħajr konsultazzjoni mal-Kunsill Lokali. Infatti dan l-atteġġjament sforza lill-Kunsill Lokali joħroġ stqarrija dwar dan il-proġett u n-nuqqas ta' konsultazzjoni <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/131917/floriana_mayor_irked_at_carfree_day_for_triq_sant_anna_traffic_plan_is_shelved|titlu=Floriana council irked at car-free day after Triq Sant’ Anna traffic plan is shelved|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-10-24}}</ref>. James Aaron Ellul sostna wkoll li l-Kunsill Lokali talab biex ikun hemm laqgħa mal-Ministru konċernat dwar Triq Sant'Anna, u l-Furjaniżi baqgħu bla tweġiba. Għalhekk il-Kunsill kien kostrett li joħroġ stqarrija iebsa fir-rigward ta' dan il-każ <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2024/10/23/il-kunsill-lokali-tal-floriana-jikkundanna-n-nuqqas-ta-konsultazzjoni-dwar-il-progett-pilota-ta-triq-santanna-fil-furjana/|titlu=Il-Kunsill Lokali tal-Floriana jikkundanna n-nuqqas ta' konsultazzjoni dwar il-proġett pilota ta' Triq Sant'Anna|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2024-10-23|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-10-24}}</ref>. === Il-Ħarsien tal-Fosos === James Aaron Ellul, ilu għal żmien twil jaħdem biex jipproteġi u jikkonserva l-Fosos, sit storiku u kulturali ta’ importanza kbira f’Malta. Il-Fosos, mibnija fi żmien il-Kavallieri ta’ San Ġwann, mhumiex biss monument arkitettoniku iżda wkoll spazju għal avvenimenti kbar, fosthom kunċerti, laqgħat politiċi u żjarat papali. Minkejja l-istatus tagħhom bħala proprjetà tal-Kategorija 1, bħal postijiet bħall-Kon-Katidral ta’ San Ġwann, il-Fosos ilhom isofru minn negliġenza, subsidenza, u nuqqas ta’ manutenzjoni kostanti<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/122148/who_takes_care_of_florianas_fosos_councillor_wants_action_on_upkeep|titlu=Who takes care of Floriana’s ‘fosos’? Councillor wants action on upkeep|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/councillor-calls-protection-floriana-granaries.1052009|titlu=Councillor calls for protection of Floriana granaries|data=2023-08-30|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-11-27}}</ref>. Ellul enfasizza problemi serji, inkluż il-wiċċ mhux livellat minħabba s-subsidenza, it-telf ta’ żewġ lampieri storiċi, u n-nuqqas ta’ responsabbiltà ċara fost l-entitajiet governattivi għall-manutenzjoni tas-sit. Huwa kkritika n-nuqqas ta’ awtorità li tieħu ħsieb dan is-sit u n-nuqqas ta’ ftehimijiet ta’ konservazzjoni effettivi, u saħaq li ma saritx ebda restawr komprensiv għal aktar minn 60 sena. Barra minn hekk, Ellul semma l-falliment li titwettaq valutazzjoni indipendenti tar-riskju, li jemmen li hija kruċjali għall-preservazzjoni tas-sit<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/floriana-councillors-want-real-protection-granaries.1096501|titlu=Floriana councillors want ‘real protection’ for the Granaries|data=2024-08-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-11-27}}</ref>. B’reazzjoni għal dawn l-isfidi, Ellul nieda petizzjoni fl-2023, li ġabret aktar minn 1,100 firma, biex titlob azzjoni immedjata għas-salvagwardja tal-Fosos<ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2023/09/10/il-fuq-minn-1100-persuna-jiffirmaw-il-petizzjoni-ghall-protezzjoni-tal-fosos/|titlu='Il fuq minn 1,100 persuna jiffirmaw il-petizzjoni għall-protezzjoni tal-Fosos|kunjom=DeBono|isem=Ruth Zammit|data=2023-09-10|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-11-27}}</ref>. Huwa esprima wkoll frustrazzjoni għan-nuqqas ta’ rispett lejn il-kunsilli lokali, u saħaq li d-deċiżjonijiet relatati mas-sit spiss jittieħdu mingħajr konsultazzjoni adegwata jew konsiderazzjoni għall-kontribut tal-kunsill<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/floriana-council-signed-mou-granaries-taking-vote-pn-councillors-say.1093384|titlu=Floriana council signed MOU on Granaries without taking vote, PN councillors say|data=2024-06-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-11-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2024/05/31/tohrog-aktar-fil-berah-kemm-ghal-dan-il-gvern-il-kunsilli-lokali-huma-biss-rubber-stamp-pn/|titlu="Toħroġ aktar fil-beraħ kemm għal dan il-Gvern, il-Kunsilli Lokali huma biss ‘rubber stamp’" - PN|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2024-05-31|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-11-27}}</ref>. Ellul u sħabu ressqu proposti għal miżuri ta’ konservazzjoni aktar b’saħħithom u ħeġġew lill-entitajiet governattivi, bħal Heritage Malta, biex jieħdu responsabbiltà għal dan is-sit kruċjali<ref>{{Ċita web|url=https://gazzettadimalta.com/malta/il-consiglio-della-floriana-ha-firmato-il-mou-sui-granai-senza-votare-dicono-i-consiglieri-pn/|titlu=Il Consiglio della Floriana ha firmato il MOU sui Granai senza votare, dicono i consiglieri PN - Gazzetta di Malta|kunjom=AI|isem=Redazione|data=2024-06-02|lingwa=it-IT|data-aċċess=2024-11-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240613232805/https://gazzettadimalta.com/malta/il-consiglio-della-floriana-ha-firmato-il-mou-sui-granai-senza-votare-dicono-i-consiglieri-pn/|arkivju-data=2024-06-13|url-status=dead}}</ref>. Huwa tenna li l-preservazzjoni għandha tkun prijorità matul is-sena kollha, mhux biss f’inizjattivi pre-elettorali<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-06-01/local-news/Agreement-signed-to-safeguard-Floriana-Granaries-was-in-violation-of-Local-Councils-Act-PN-6736261619|titlu=Agreement signed to safeguard Floriana Granaries was ‘in violation of Local Councils Act’ - PN - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-11-27}}</ref>. ==Unuri== James Aaron Ellul kien wieħed mill-10 żgħażagħ l-aktar li jispikkaw għall-2020. Ellul rebaħ l-unur: Il-Politika Legali u/jew Governattiva.<ref>{{Ċita web|url=https://maltabusinessweekly.com/jci-malta-awards-the-ten-most-outstanding-young-people-for-2020/11307/|titlu=JCI Malta awards the ten most outstanding young people for 2020 {{!}} The Malta Business Weekly|kunjom=Weekly|isem=The Malta Business|data=2020-12-10|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-06-18|arkivju-data=2024-04-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240423072855/https://maltabusinessweekly.com/jci-malta-awards-the-ten-most-outstanding-young-people-for-2020/11307/|url-status=dead}}</ref> * {{Flag|Malta}}: Il-Politika Legali u/jew Governattiva: JCI Awards 2020 Fl-2024 James Aaron Ellul kien finalist fil-premju Nazzjonali tal-Ktieb, fil-kategorija Studju u Riċerka, permezz tal-ktieb, il-Kelma ta' Eddie Fenech Adami.<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/news/niccelebraw-l-eccellenza-letterarja-il-finalisti-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-u-l-premju-terramaxka-2024/|titlu=Niċċelebraw l-Eċċellenza Letterarja: Il-Finalisti tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb u l-Premju Terramaxka 2024 {{!}} Kunsill Nazzjonali Tal-Ktieb|data=2024-08-27|lingwa=mt|data-aċċess=2024-09-20|arkivju-data=2024-09-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919203019/https://ktieb.org.mt/news/niccelebraw-l-eccellenza-letterarja-il-finalisti-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-u-l-premju-terramaxka-2024/|url-status=dead}}</ref> Fl-2025, James Aaron Ellul rebaħ l-unur għall-aħjar użu tal-Malti mitkellem għax-xogħol tiegħu fil-ġurnaliżmu<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/times-malta-sweeps-journalism-awards.1118115|titlu=Times of Malta sweeps journalism awards|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2025-10-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-10-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2025/10/19/net-media-tirbah-zewg-unuri-waqt-il-malta-journalism-awards/|titlu=Net Media tirbaħ żewġ unuri waqt il-Malta Journalism Awards|kunjom=Polidano|isem=Matthew|data=2025-10-19|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-10-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://igm.mt/2025/10/18/mja-2025-full-list-of-awardees/|titlu=MJA 2025 – Full list of awardees – Istitut tal-Ġurnalisti Maltin|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-11-10}}</ref>. Premju li ingħata mill-Istitut tal-Ġurnalisti Maltin. Huwa wkoll ġie t-tielet permezz ta' "PROFILI ma' Fabio Spiteri" fil-kategorija fil-ġurnaliżmu tal-isport u kif ukoll permezz ta' "PROFILI ma' Keith Marshall" għall-aqwa podcast. * {{Flag|Malta}}: L-aqwa Malti Mitkellem fix-Xandir: IĠM Awards 2025 ==Pubblikazzjonijiet== Fl-2022, Ellul ippubblika studju dwar is-Sistema Elettorali ta' Malta, bit-tema prinċipali tkun ir-Riżultat Elettorali tal-2008.<ref name=":1">{{Ċita rivista|kunjom1=Ellul|isem1=James Aaron|data=2022-01-01|titlu=A Study of Malta’s Electoral System with a Focus On the 2008 Electoral Result|url=https://www.academia.edu/83710689/A_Study_of_Malta_s_Electoral_System_with_a_Focus_On_the_2008_Electoral_Result|rivista=Pioneers of Democracy}}</ref> Matul il-bidu tal-2023, James Aaron Ellul ħabbar li se jiġi ppubblikat studju dwar [[Eddie Fenech Adami]].<ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/a-first-of-its-kind-il-kelma-ta-eddie-fenech-adami-soon-to-be-published/|titlu=A first of its kind - 'Il-Kelma ta' Eddie Fenech Adami' soon to be published|kunjom=MaltaDaily|data=2023-01-13|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-06-18}}</ref> Fl-2025 huwa ppubblika l-ktieb IL-KARIKATURA TAL-MUMENT<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/il-mument-cartoons-published-in-book/|titlu=Il-Mument cartoons published in book|kunjom=Newsbook Malta|data=15.12.2025|sit=Newsbook.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=Il-Mument cartoons published in book|arkivju-url=https://newsbook.com.mt/en/il-mument-cartoons-published-in-book/|arkivju-data=https://newsbook.com.mt/en/il-mument-cartoons-published-in-book/}}</ref>, ktieb li jitratta s-satira ta' natura politika. ===Biblijografija=== *2022 – ''Pioneers of Democracy: A Study of Malta’s Electoral System with a Focus On the 2008 Electoral Result''<ref name=":1" /> *2023 - ''Il-Kelma ta' Eddie Fenech Adami'' <ref>{{Ċita web|url=https://www.midseabooks.com/shop/language-literature/studju-dwar-il-malti/il-kelma-ta-eddie-fenech-adami/|titlu=Il-kelma ta' Eddie Fenech Adami|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-06-18}}</ref> *2025 - IL-''KARIKATURA TAL-MUMENT'' <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2025/12/15/il-karikatura-tal-mument-ktieb-gdid-minn-informa-blenti-satirika-fuq-grajjiet-politici-kurrenti/|titlu=IL-KARIKATURA TAL-MUMENT – ktieb ġdid minn INFORMA b’lenti satirika fuq ġrajjiet politiċi kurrenti|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2025-12-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-12-15}}</ref> == Ħoloq esterni == * [https://twitter.com/JamesAaronEllul James Aaron Ellul fuq Twitter] == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Ellul, James Aaron}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1995]] [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Nazzjonalista (Malta)]] [[Kategorija:Nies mill-Furjana]] [[Kategorija:Kittieba Maltin bil-Malti]] [[Kategorija:Xandara Maltin]] [[Kategorija:Ġurnalisti Maltin]] c34fhndt2ne9l2xpt4fsb9zgry0agvq 0 26157 333036 298610 2026-10-23T22:19:16Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333036 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Scandinavia M2002074 lrg.jpg|daqsminuri|Ritratt satellitari tal-Fenno-Skandinavja]] '''Fenno-Skandinavja''' (bil-Finlandiż, bl-Iżvediż u bil-Norveġiż: ''Fennoskandia''; bir-Russu: Фенноскандия, b’ittri Rumani: ''Fennoskandiya'') jew '''il-Peniżola Fenno-Skandinava''' hija l-[[peniżola]] ġeografika li tinkludi l-Peniżola [[Skandinavja|Skandinava]] u [[Peniżola Kola|Kola]], l-art kontinentali tal-[[Finlandja]], u l-Karelja.<ref>''The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers'', eds. Vicki Cummings; Peter Jordan; Marek Zvelebil (Oxfored; New York: Oxford University Press, 2014), p. 838.</ref> Amministrattivament din tinkludi bejn wieħed u ieħor l-art kontinentali tal-Finlandja, [[Norveġja|in-Norveġja]] u l-[[Żvezja|Iżvezja]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-140524869.html|titlu=Status of moose populations and challenges to moose management in Fennoscandia. - Alces - HighBeam Research|data=2007-03-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-04-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070306140352/http://www.highbeam.com/doc/1G1-140524869.html|arkivju-data=2007-03-06|url-status=dead}}</ref>, kif ukoll l-[[Murmansk Oblast|Oblast ta’ Murmansk]], il-biċċa l-kbira tar-Repubblika tal-Karelja, u partijiet mit-Tramuntana tal-[[Oblast ta’ Leningrad]] fir-[[Russja]]. L-isem joriġina mill-kliem bil-[[Lingwa Latina|Latin]] ''Fennia'' (il-Finlandja) u ''Scandia'' (Skandinavja).<ref>{{Ċita web|url=https://www.yourdictionary.com/fennoscandia|titlu=Fennoscandia Meaning {{!}} Best 4 Definitions of Fennoscandia|sit=www.yourdictionary.com|data-aċċess=2021-04-28}}</ref> It-terminu ntuża għall-ewwel darba mill-ġeologu Finlandiż [[Wilhelm Ramsay]] fl-1898.<ref>{{Ċita web|url=https://dspace.ut.ee/bitstream/handle/10062/15327/geologische_de_geer_ocr.pdf?sequence=5&isAllowed=y|titlu=De Geer, Sten (1928). "Das geologische Fennoskandia und das geographische Baltoskandia" (PDF). Geografiska Annaler (in German). Swedish Society for Anthropology and Geography. 10: 119–139.|arkivju-data=2018-04-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180423033404/https://dspace.ut.ee/bitstream/handle/10062/15327/geologische_de_geer_ocr.pdf?sequence=5&isAllowed=y|data-aċċess=2021-04-28|url-status=dead}}</ref> Ġeoloġikament, iż-żona hija distinta minħabba li l-art tagħha hija magħmula mill-granit Arkean u mill-blat metamorfiku [[gneiss]] bi ftit [[ġebla tal-ġir]], b’kuntrast ma’ żoni li jmissu magħha fl-[[Ewropa]]. It-terminu simili '''Fennoskandja''' xi kultant jintuża bħala sinonimu ta’ Fenno-Skandinavja. Iż-żewġ termini xi kultant jintużaw biex jirreferu għal raggruppament kulturali jew politiku tal-Finlandja mad-[[Danimarka]], l-Iżvezja, u n-Norveġja (l-Iskandinavja), li huwa subsett tal-[[pajjiżi Nordiċi]].<ref>''Bulletin - Canadian Library Association'', Volume 20. Canadian Library Association., 1963. p. 179.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.oed.com/start;jsessionid=2BFFF8EBADFB3AFAFDB04D0B36989A28?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F69278|titlu=Home : Oxford English Dictionary|sit=www.oed.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210428165803/https://www.oed.com/start;jsessionid=2BFFF8EBADFB3AFAFDB04D0B36989A28?authRejection=true&url=/view/Entry/69278|arkivju-data=2021-04-28|url-status=dead}}</ref> == Iktar qari == * Ramsay, W., 1898. Über die Geologische Entwicklung der Halbinsel Kola in der Quartärzeit. Fennia 16 (1), p. 151. == Referenzi == [[Kategorija:Finlandja]] [[Kategorija:Ewropa tat-Tramuntana]] [[Kategorija:Skandinavja]] osfcm1yb6017x9strzo64bffdak8foy 0 26851 333060 299772 2026-10-24T05:20:17Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333060 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Sidney Webb''' (l-isem sħiħ: '''Sidney James Webb''', '''l-ewwel Baruni ta’ Passfield''', OM, PC; twieled fit-13 ta’ Lulju 1859 – miet fit-13 ta’ Ottubru 1947) kien soċjalista, ekonomista, riformista u kofundatur [[Renju Unit|Brittaniku]] tal-Iskola tax-Xjenza Ekonomika ta’ [[Londra]] (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: London School of Economics). Huwa kien wieħed mill-membri bikrin tas-Soċjetà Fabian fl-1884, li bħal [[George Bernard Shaw]] issieħeb magħha tliet xhur wara li ssawret. Flimkien ma’ martu [[Beatrice Webb]] u ma’ [[Annie Besant]], [[Graham Wallas]], [[Edward R. Pease]], [[Hubert Bland]] u [[Sydney Olivier]], Shaw u Webb biddlu s-Soċjetà Fabian fis-soċjetà politika-intellettwali preeminenti fl-Ingilterra Edwardjana. Huwa kiteb il-Klawżola IV oriġinali favur in-nazzjonalizzazzjoni għall-Partit Laburista Brittaniku. == Sfond u edukazzjoni == Webb twieled f’Londra f’familja ta’ [[Professjoni|professjonisti]]. Huwa studja d-[[dritt]] fl-Istituzzjoni Letterarja u Xjentifika ta’ Birkbeck u kiseb lawrija fl-Università ta’ Londra fil-ħin liberu tiegħu, mingħajr ma waqaf jaħdem f’impjieg fl-uffiċju. Huwa studja wkoll fil-Kulleġġ tar-Re f’Londra (bl-Ingliż: King's College London), qabel ma ssejjaħ biex jaħdem bħala [[avukat]] fl-1885. == Ħajja professjonali == Fl-1895, huwa għen biex tiġi stabbilita l-Iskola tax-Xjenza Ekonomika ta’ Londra, billi uża legat li kien tħalla lis-Soċjetà Fabian. Huwa nħatar bħala Professur tal-Amministrazzjoni Pubblika fl-1912, kariga li kellu għal 15-il sena. Fl-1892, Webb iżżewweġ lil [[Beatrice Potter]], li kienet tikkondividi l-istess interessi u twemmin tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/biography/Sidney-and-Beatrice-Webb|titlu=Sidney and Beatrice Webb {{!}} British economists|sit=Encyclopedia Britannica|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-13}}</ref> Bil-flus li ġabet magħha martu seta’ jitlaq l-impjieg tiegħu fl-uffiċċju u jikkonċentra fuq l-attivitajiet l-oħra tiegħu. Sidney u Beatrice Webb waqqfu r-rivista ''New Statesman'' fl-1913.<ref>{{Ċita web|url=https://www.newstatesman.com/media/magazines/2013/04/leader-world-movement-towards-collectivism|titlu=Leader: the world movement towards collectivism|sit=www.newstatesman.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.newstatesman.com/politics/politics/2013/04/leader-bending-arc-history-towards-justice-and-freedom|titlu=Leader: Bending the arc of history towards justice and freedom|sit=www.newstatesman.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-13}}</ref> == Karriera politika == Webb u Potter kienu membri tal-Partit Laburista u kellhom rwol attiv fil-politika. Sidney sar Membru Parlamentari għal Seaham fl-elezzjonijiet ġenerali tal-1922.<ref>The History of the Fabian Society, Edward R. Pease, Frank Cass and Co. LTD, 1963.</ref> L-influwenza tal-koppja toħroġ fid-dieher mill-fatt li kienu ospiti tal-''Coefficients'', dining club li kien jattira wħud mill-istatisti u ħassieba ewlenin ta’ dak iż-żmien. Fl-1929, ġie elevat għal Baruni ta’ Passfield, ta’ Passfield Corner fil-Kontea ta’ [[Southampton]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/33509/page/4189|titlu=Page 4189 {{!}} Issue 33509, 25 June 1929 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette|sit=www.thegazette.co.uk|data-aċċess=2021-07-13}}</ref> Huwa kien Segretarju tal-Istat għall-Kolonji kif ukoll Segretarju tal-Istat għall-Affarijiet tad-Dominji fit-tieni Gvern Laburista ta’ [[Ramsay MacDonald]] fl-1929. Bħala Segretarju Kolonjali huwa ħareġ il-White Paper ta’ Passfield li kienet tirrevedi l-politika tal-gvern fil-[[Palestina]], li qabel kienet ġiet stabbilita permezz tal-White Paper ta’ [[Winston Churchill]] tal-1922. Fl-1930, saħħtu bdiet tmur lura u minħabba f’hekk kellu jirreżenja minn Segretarju tad-Dominji, iżda baqa’ jservi ta’ Segretarju Kolonjali sal-waqgħa tal-Gvern Laburista f’Awwissu 1931. Il-koppja Webbs injorat l-evidenza dejjem tiżdied tal-attroċitajiet li kienu twettqu minn [[Ġużeppi Stalin|Joseph Stalin]] u baqgħu jappoġġaw lill-[[Unjoni Sovjetika]] sa mewthom. Meta kellhom ’il fuq minn sebgħin u tmenin sena rispettivament, il-kotba tagħhom ''Soviet Communism: A New Civilisation?'' (1935) u ''The Truth About Soviet Russia'' (1942) xorta waħda kienu jagħtu valutazzjoni pożittiva tar-reġim ta’ Stalin. L-istoriku ta’ żmien [[Trotsky]] [[Al Richardson]] iktar ’il quddiem iddeskriva lil ''Soviet Communism: A New Civilization?'' bħala “propaganda Sovjetika pura u gidba faħxija għalkollox”.<ref>Al Richardson, "Introduction" to C. L. R. James, ''World Revolution 1917–1936: The Rise and Fall of the Communist International''. Humanities Press (reprint), 1994 ISBN 0-391-03790-0.</ref> == Kitbiet == Webb kien il-koawtur, flimkien ma’ martu, tal-ktieb ''The History of Trade Unionism'' (1894). Għas-Soċjetà Fabian huwa kiteb dwar il-faqar f’Londra<ref>Webb, Sidney (1889), "Facts for Londoners: An exhaustive collection of statistical and other facts relating to the metropolis: with suggestions for reform on socialist principles", ''Fabian Tract'', 8.</ref>, il-jum tax-xogħol ta’ tmien sigħat<ref>Webb, Sidney (May 1890), "An Eight Hours Bill in the form of an amendment of the Factory Acts, with further provisions for the improvement of the conditions of labour", ''Fabian Tract'', 9.</ref><ref>Webb, Sidney (1891), "The case for an Eight Hours Bill", ''Fabian Tract'', 23.</ref>, in-nazzjonalizzazzjoni tal-artijiet<ref>Webb, Sidney (1890), "Practicable land nationalization", ''Fabian Tract'', 12.</ref>, in-natura tas-Soċjaliżmu<ref>Webb, Sidney (21 January 1894), "Socialism: true and false. A lecture delivered to the Fabian Society", ''Fabian Tract'', 51.</ref>, l-[[edukazzjoni]]<ref>Webb, Sidney (1901), "The education muddle and the way out: a constructive criticism of English educational machinery", ''Fabian Tract'', 106.</ref>, l-ewġenika<ref>Webb, Sidney (1907), "The decline in the birth-rate", ''Fabian Tract'', 131.</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/commentisfree/2012/feb/17/eugenics-skeleton-rattles-loudest-closet-left|titlu=Eugenics: the skeleton that rattles loudest in the left's closet {{!}} Jonathan Freedland|data=2012-02-17|sit=the Guardian|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-13}}</ref>, u r-riforma tal-House of Lords.<ref>Webb, Sidney (1917), "The reform of the House of Lords", ''Fabian Tract'', 183.</ref> Huwa fassal ukoll il-Klawżola IV, li wasslet biex il-Partit Laburista Brittaniku jimpenja ruħu favur is-sjieda pubblika tal-industrija. == Referenzi fil-letteratura == F’''The New Machiavelli'' (1911) ta’ [[H. G. Wells]], il-koppja Webbs, bħala “l-Baileys”, jiġu mmaqdra u rredikolati bla ħniena bħala manipolaturi tal-borgeżija li jaraw sa mneħirhom. Is-Soċjetà Fabian, li Wells kien membru tagħha għal perjodu qasir (1903-1908), tiġi mmaqdra kważi bl-istess mod. Fid-djarju tagħha<ref>{{Ċita web|url=https://digital.library.lse.ac.uk/collections/webb|titlu=Webbs on the Web {{!}} LSE Digital Library|sit=digital.library.lse.ac.uk|data-aċċess=2021-07-13|arkivju-data=2021-08-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210822094138/https://digital.library.lse.ac.uk/collections/webb|url-status=dead}}</ref>, Beatrice Webb kitbet li huma kienu “qraw il-karikaturi tagħhom stess... b’interess kbir u bi tbissima fuq fommhom. Ir-ritratti tagħha makakki ħafna b’mod malizzjuż”.<ref>{{Ċita web|url=http://digital.library.lse.ac.uk/objects/lse:won715bor/read#page/622/mode/2up|titlu=Beatrice Webb's typescript diary, 2 January 1901-10 February 1911|sit=digital.library.lse.ac.uk|data-aċċess=2021-07-13|arkivju-data=15 July 2021|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210715230531/https://digital.library.lse.ac.uk/objects/lse:won715bor/read#page/622/mode/2up|url-status=dead}}</ref> Hija tagħmel reċensjoni tal-ktieb u tal-karattru ta’ Wells fid-dettall, u fil-qosor tikteb: “Bħala tentattiv ta’ rappreżentazzjoni ta’ [[filosofija]] politika, il-ktieb ifalli għalkollox...”.<ref>{{Ċita web|url=http://digital.library.lse.ac.uk/objects/lse:won715bor/read#page/622/mode/2up/|titlu=Beatrice Webb's typescript diary, 2 January 1901-10 February 1911|sit=digital.library.lse.ac.uk|data-aċċess=2021-07-13|arkivju-data=15 July 2021|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210715230531/https://digital.library.lse.ac.uk/objects/lse:won715bor/read#page/622/mode/2up/|url-status=dead}}</ref> == Ħajja personali == Meta Beatrice Webb mietet fl-1943, l-urna bl-irmied tagħha ndifnet fil-ġnien ta’ darha f’Passfield Corner. L-irmied ta’ Sidney Webb indifnu hemmhekk ukoll fl-1947. Ftit wara, George Bernard Shaw vara petizzjoni biex it-tnejn li huma jindifnu mill-ġdid fl-Abbazija ta’ Westminster, u eventalment din il-petizzjoni ġiet aċċettata. Attwalment, l-irmied tal-koppja Webbs jinsabu fin-navata tal-Abbazija ta’ Westminster, qrib l-irmied ta’ [[Clement Attlee]] u [[Ernest Bevin]]. Il-koppja Webbs kienu ħbieb tal-filosfu [[Bertrand Russell]].<ref>''Autobiography of Bertrand Russell'' (Londra: Allen u Unwin, 1969).</ref> Fl-2006, l-Iskola tax-Xjenza Ekonomika ta’ Londra, flimkien mal-Assoċjazzjoni tal-Abitazzjonijiet, bidlet isem ir-residenza tal-istudenti tagħha f’Great Dover Street għal Sidney Webb House biex tagħti ġieħ lil Sidney Webb. == Arkivji == Il-kitbiet ta’ Sidney Webb jinsabu fl-arkivji ta’ Passfield fl-Iskola tax-Xjenza Ekonomika ta’ Londra.<ref>{{Ċita web|url=https://archives.lse.ac.uk/TreeBrowse.aspx?src=CalmView.Catalog&field=RefNo&key=PASSFIELD|titlu=Collection Browser|sit=archives.lse.ac.uk|data-aċċess=2021-07-13}}</ref> Posts dwar Sidney Webb jidhru regolarment fil-blog tal-arkivji.<ref>{{Ċita web|url=http://lib-1.lse.ac.uk/archivesblog/?tag=webbs|titlu=Webbs « Out of the box|data=2010-04-19|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100419031104/http://lib-1.lse.ac.uk/archivesblog/?tag=webbs|arkivju-data=2010-04-19|url-status=dead}}</ref> == Biblijografija == ; Xogħlijiet ta’ Sidney Webb * Facts for Socialists (1887) * Fabian Essays in Socialism – The Basis of Socialism – Historic (1889) * A plea for an eight hours bill (1890) * English progress towards social democracy (1890) * Practicable land nationalization (1890) * The workers' political programme (1890) * What the farm laborer wants (1890) * A Labour policy for public authorities (1891) * London's neglected heritage (1891) * London's water tribute (1891) * Municipal tramways (1891) * The municipalisation of the gas supply (1891) * The reform of the poor law (1891) * The scandal of London's markets (1891) * The "unearned increment" (1891) * Socialism : true and false (1894) * The London vestries : what they are and what they do : with map, table of vestries, etc. (1894) * The difficulties of individualism (1896) * Labor in the longest reign (1837-1897) (1897) * The economics of direct employment (1898) * Five years' fruits of the Parish Councils Act (1901) * The education muddle and the way out (1901) * Twentieth century politics : a policy of national efficiency (1901) * The Education Act, 1902 : how to make the best of it (1903) * London Education (1904) * The London Education Act, 1903 : how to make the best of it (1904) * Paupers and old age pensions (1907) * The decline in the birth-rate (1907) * Grants in Aid: A Criticism and a Proposal (1911) * The necessary basis of society (1911) * The Economic Theory of a Legal Minimum Wage (1912) * Seasonal Trades, with A. Freeman (1912) * What about the rates? : or, Municipal finance and municipal autonomy(1913) * The War and the workers : handbook of some immediate measures to prevent unemployment and relieve distress (1914) * The Restoration of Trade Union Conditions (1916) * When peace comes : the way of industrial reconstruction (1916) * The reform of the House of Lords (1917) * The teacher in politics (1918) * National finance and a levy on capital (1919) * The root of labour unrest (1920) * The constitutional problems of a co-operative society (1923) * The Labour Party on the threshold (1923) * The need for federal reorganisation in the co-operative movement (1923) * The Local Government Act, 1929 - how to make the best of it (1929) * What happened in 1931: a record (1932) ; Xogħlijiet ta’ Sidney u Beatrice Webb * ''History of Trade Unionism'' (1894). * ''Industrial Democracy'' (1897); tradott bir-[[Lingwa Russa|Russu]] minn [[Lenin]] bħala ''The Theory and Practice of British Trade Unionism'', [[San Pietruburgu]], 1900. * ''Problems of Modern Industry'', (1898) * ''English Local Government'' (1906-1929) Vol. I–X * The Manor and the Borough (1908) * The Break-Up of the Poor Law (1909) * English Poor-Law Policy (1910) * The Cooperative Movement (1914) * Works Manager Today (1917) * The Consumer's Cooperative Movement (1921) * Decay of Capitalist Civilization (1923) * Methods of Social Study (1932) * Soviet Communism: A new civilisation? (1935, Vol I Vol II) (it-tieni u t-tielet edizzjonijiet tal-1941 u tal-1944 ma kellhom "?" fit-titlu) * The Truth About Soviet Russia (1942) == Iktar qari == * Bevir, Mark. "Sidney Webb: Utilitarianism, positivism, and social democracy." ''Journal of Modern History'' 74.2 (2002): 217–252. online * Cole, Margaret, et al. ''The Webbs and their work'' (1949). * Davanzati, Guglielmo Forges, and Andrea Pacella. "Sidney and Beatrice Webb: Towards an Ethical Foundation of the Operation of the Labour Market." ''History of Economic Ideas'' (2004): 25–49. * Farnham, David. “Beatrice and Sidney Webb and the Intellectual Origins of British Industrial Relations.” ''Employee Relations'' (2008). 30: 534-52 * Harrison, Royden. ''The Life and Times of Sydney and Beatrice Webb, 1858-1905'' (2001) * Kaufman, Bruce E. "Sidney and Beatrice Webb's Institutional Theory of Labor Markets and Wage Determination." ''Industrial Relations: A Journal of Economy and Society'' 52.3 (2013): 765–791. online * MacKenzie, Norman Ian, and Jeanne MacKenzie. ''The First Fabians'' (Quartet Books, 1979). * Radice, Lisanne. ''Beatrice and Sidney Webb: Fabian Socialists'' (Springer, 1984). * Stigler, George. “Bernard Shaw, Sidney Webb, and the Theory of Fabian Socialism,” ''Proceedings of the American Philosophical Society'' (1959) 103#3: 469–75. === Sorsi primarji === * Mackenzie, Norman, ed. ''The Letters of Sidney and Beatrice Webb'' (3 volumes. Cambridge University Press, 1978, pp. xvii, 453; xi, 405; ix, 482) ** ''Volume 1. Apprenticeships 1873–1892'' (1978) ** ''Volume 2. Partnership 1892–1912'' (1978) ** ''Volume 3. Pilgrimage, 1912–1947'' (1978) == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Webb, Sidney}} [[Kategorija:Ekonomisti]] [[Kategorija:Politiċi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1859]] [[Kategorija:Mietu fl-1947]] nl1dsfdtdn8bka3zy0tsyrcrt4idnsi 0 27625 333061 332174 2026-10-24T06:04:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333061 wikitext text/x-wiki {{Nebbieta|Mużika}} '''The Travellers''' huma grupp mużikali minn [[Għawdex]] . Huma ħarġu ''Sempliċità'', is-single tad-debutt tagħhom, f'Jannar tal-2016. <ref name="TOM">''[[Times of Malta]]'', [https://web.archive.org/web/20171014234115/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20160117/arts-entertainment/Debut-single-from-The-Travellers.599121 "Debut single from The Travellers"], January 17, 2017.</ref> == Storja == Il-grupp ingħaqad fl-2013 bil-għan li joħolqu xi ħaġa differenti fi ħdan ix-xena mużikali Maltija. <ref name="TOM"/> Il-membri kollha tal-grupp ġejjin mill-gżira ta’ Għawdex. Bħall-abitanti l-oħra ta’ Għawdex, ħafna drabi jkollhom jieħdu l-vapur biex jaqsmu lejn il-gżira ewlenija. Din kienet l-ispirazzjoni għall-isem tal-banda. <ref name="TOM" /> Is-single tad-debutt tagħhom "Sempliċità" kienet suċċess u ż-żewġ singles ta' warajha fl-2016 telgħu fil-quċċata taċ-charts Maltin. <ref>''So Klingt Europa'', [https://web.archive.org/web/20191209095032/https://www.so-klingt-europa.de/en/countries/malta/artists-malta/the-travellers/ "The Travellers"], 2016.</ref> == Singles == * Sempliċità (2016) * Dak li Int (2016) * Xemx u Xita (2016) * Ħafi Paċi Kuluri (2017) <ref>''The Malta Independent'', [https://www.pressreader.com/malta/malta-independent/20170712/281749859393736 "The Travellers' brand new summer single – 'Hafi Paci Kuluri'"], July 12, 2017.</ref> * Ilkoll Flimkien (2018) * Tpenġijiet (2018) * Umani (2018) * Iljuni fis-Silġ (2019) * X'inhu L-Milied Għalik? (2020) * Il-Biża' (2021) * Inżul U Tlajja' (2021) * Siġġu Vojt (2021) * Ħobbni Kemm Trid (2022) * Fejn Mar Il-Kwiet (2022) * Is-Sbuħija ta’ Dan iż-Żmien (2022) * Ħdejja (2023) * L-Imħabba Kelma Kbira Wisq (2023) feat. Ira Losco * Tridx Tkun Tiegħi Dan Il-Milied (2023) feat. Ira Losco, Gianluca Bezzina and Michela Pace * Dawn Il-Widien (2025) * Ġmiel (2025) * Sbejħa (2025) * Poeżija Mingħajr Tmiem (2026) * Futur Uliedi (2026) == Albums == * Xemx U Xita - EP (2016) * Iljuni Fis-Silġ - Full Album (2018) * Inżul U Tlajja' - Full Album (2021) == Referenzi == [[Kategorija:Gruppi mużikali Maltin]] mnzwypcrk57x925axywd4e2t7btae49 0 27733 333035 330565 2026-10-23T21:48:49Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333035 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Edgar Alexei Robert von Wahl''' jew '''de Wahl''' (23 ta' Awwissu 1867 – 9 ta' Marzu 1948) kien għalliem, matematiku u lingwista tal-Ġermaniż Baltiku. Huwa magħruf l-aktar bħala l-kreatur tal-[[Interlingue]] (magħrufa bħala Occidental tul ħajtu), lingwa naturalistika mibnija bbażata fuq il-[[Lingwi Indo-Ewropej|lingwi Indo-Ewropej]], li inizjalment ġiet ippubblikata fl-1922. Imwieled f'Kherson, Wahl qatta' tfulitu bikri fl-Ukrajna, fejn missieru ħadem bħala inġinier tal-ferroviji,<ref>{{cite book |sena= 1900|titlu= Album Academicum der weil. drei Corporationen : A. Baltica in Zürich. B. Livonia in Carlsruhe. C. Baltica in Carlsruhe|post= Tartu|paġna= 57|pubblikatur= Jurjew, (Mattiesen)|hdl= 10062/16929}}</ref> qatta' l-kumplament ta' tfulitu f'Tallinn u mbagħad f'San Pietruburgu, fejn studja qabel ma serva fil-Navy Imperjali Russa. Mill-1894 'il quddiem, ħadem bħala għalliem f'Tallinn.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |kunjom1= Mäeorg|isem1= Kalmer|kunjom2= Rahi-Tamm|isem2= Aigi|sena= 2016|titlu= Edgar von Wahl 1867–1948: keelemees ja poliitiline prohvet|pubblikazzjoni= Ajalooline Ajakiri|issue= 2|paġni= 296|doi= 10.12697/AA.2016.2.08|doi-access= free}}</ref> Wara li d-dar tiegħu f'Tallinn ġiet ibbumbardjata fl-1943, Wahl ġie miżmum fil-ħabs mit-truppi Nazisti talli rrifjuta li jaderixxi ma' Heim ins Reich, u eventwalment inħeles wara talba minn sħabu biex jiġi mċaqlaq fi sptar minħabba kwistjonijiet ta' saħħa mentali.<ref>{{Ċita web |kunjom=Barandovská-Frank |isem=Vĕra |titlu=Latinidaj planlingvoj (AIS-kurso, 1 studunuo) |url=http://interl.home.amu.edu.pl/interlingvistiko/Barandovska_Latinidaj_planlingvoj.pdf |kwotazzjoni="Post la okupo de Tallinn per sovetia armeo estis deportita kaj malaperinta la edzino de De Wahl, lia domo komplete forbruliĝis dum bombardado, detruiĝis lia riĉa biblioteko kaj manuskriptoj. Post la alveno de naziaj trupoj De Wahl rifuzis translokiĝon al Germanio kaj estis enkarcerigita. Por savi lin, liaj amikoj lasis proklami lin mense malsana. En la jaro 1944, 77-jaraĝa, li eniris sanatorion Seewald apud Tallinn kaj restis tie ankaŭ post la milito, ne havante propran loĝejon" |data-aċċess=2023-04-26 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190123010131/http://interl.home.amu.edu.pl/interlingvistiko/Barandovska_Latinidaj_planlingvoj.pdf |arkivju-data=2019-01-23 |url-status=dead }}</ref> Fl-1944, Wahl ġie assenjat fi sptar psikjatriku, fejn miet fl-1948.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |kunjom1=Mäeorg |isem1=Kalmer |kunjom2=Rahi-Tamm |isem2=Aigi |sena=2016 |titlu=Edgar von Wahl 1867–1948: keelemees ja poliitiline prohvet |pubblikazzjoni=Ajalooline Ajakiri |ħarġa=2 |paġni=307, 309 |doi=10.12697/AA.2016.2.08 |doi-access=free}}</ref> Wahl ġie introdott għall-ewwel darba fl-interlingwistika permezz ta' Volapük, li għalih ġie introdott mill-kollega ta' missieru Waldemar Rosenberger. Huwa kkompona lessiku tat-terminoloġija tal-baħar għal-lingwa, qabel ma dawwar l-[[Esperanto]] fl-1888. Sostenitur tal-Esperanto, flimkien mal-oftalmologu L. L. Zamenhof, influwenza x-xogħol bikri li sar fuq il-grammatika u l-vokabularju tiegħu.<ref>{{Ċita web |titlu=ÖNB-ANNO - Kosmoglott (Serie A) |url=http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0g&datum=1946&page=19&size=45 |data-aċċess=5 January 2019 |sit=anno.onb.ac.at |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210413203629/https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0g&datum=1946&page=19&size=45 |arkivju-data=13 April 2021 |url-status=dead }}</ref> Wara l-falliment tal-Esperanto Riformat, li tiegħu Wahl kien proponent, Wahl beda joħloq il-forma ideali tiegħu ta’ lingwa internazzjonali. Fl-1922 de Wahl ippubblika "ċavetta" għal lingwa ġdida, Occidental, u l-ewwel edizzjoni tal-perjodiku Kosmoglott (aktar tard Cosmoglotta). De Wahl żviluppa l-lingwa fuq diversi deċennji fuq il-parir tal-kelliema tagħha, iżda tbiegħed mill-moviment (imbagħad iċċentrat fl-Isvizzera) mill-1939 wara l-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija. Iktar tard, ingħaqad mal-Kumitat tal-Konsulenti Lingwistiċi, parti mill-Assoċjazzjoni Internazzjonali tal-Lingwi Awżiljarji, li se tippreżenta l-Interlingua fl-1951. == Oriġini == [[File:WahlWappen.jpg|197px|lemin|thumb|Arma tal-familja Wahl.]] Edgar von Wahl kien membru tal-linja Päinurme mhux regolata tal-Wahls (Haus Assick). Il-bużnannu ta’ Edgar von Wahl kien Carl Gustav von Wahl, li akkwista l-Manor Pajusi, Tapik u Kavastu u kien ukoll is-sid ta’ Kaave Manor għal żmien qasir. Carl Gustav von Wahl kellu total ta '14-il tifel minn żewġ żwiġijiet, li minnhom niżlu diversi linji Wahl.<ref name="harpe1">Ena von Harpe. Carl Gustav v. Wahl. – Erlebtes Livland: Die Familie v. Wahl 1795–1993. Weißenhorn 1995, lk 35–43.</ref> Wieħed minnhom, in-nannu ta' Edgar von Wahl Alexei von Wahl, impjegat taċ-ċivil li xtara Päinurme fl-1837, poġġa l-pedament għal-linja Päinurme. Barra minn hekk, kien kerrej f’Taevere Manor, fejn twieled missier Edgar von Wahl Oskar von Wahl (1841-1906).<ref name="harpe">Ena von Harpe. Haus Assick. – Erlebtes Livland: Die Familie v. Wahl 1795–1993. Weißenhorn 1995, lk 83–96.</ref> L-għeruq ta 'Edgar von Wahl estiżi parzjalment għall-Ingilterra. Waħda mill-bun nanniet tiegħu, Henriette Edwards, l-ewwel mara ta’ Carl Gustav von Wahl, kienet bint in-negozjant Ingliż George Edwards. Bużnanna oħra, Kornelia Elisabeth Knirsch, mart Alexei von Wahl, kienet omm Marie Turner tal-Ingilterra.<ref name="harpe1" /><ref name="harpe" /> Missier Edgar von Wahl, Oskar von Wahl, inġinier ferrovjarju bi professjoni, iżżewweġ lil Lydia Amalie Marie von Husen (1845-1907) f'Tallinn fl-1866.<ref name="harpe" /><ref name="AA1">Mäeorg, Rahi-Tamm, lk 295–296.</ref> == Bijografija == === Tfulija u żgħażagħ === Edgar von Wahl twieled fit-23 ta’ Awwissu 1867<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ojalo |isem=Jaan |titlu=Enciklopedio pri la Estona Esperanto-movado |data=2000 |isbn=9985913043 |paġna=82}}</ref><ref>{{Ċita web |kunjom=Künzli |isem=Andreas |titlu=Edgar von Wahl (1867-1948). Aldonaj biografiaj notoj pri lia familia deveno kaj atentigo pri grava libro pri la genealogio de la familio von Wahl |url=http://www.planlingvoj.ch/Edgar_Wahl_Tartu2009.pdf |data-aċċess=30 November 2019 |url=planlingvoj.ch}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|url=https://www.digar.ee/viewer/et/nlib-digar:72016/105235/page/29 |titlu=Stammtafeln nicht immatrikulierter baltischer Adelsgeschlechter. Band I |isbn=9789949262694 |paġna=27}}</ref> minn Oskar von Wahl u Lydia Amalie Marie, f’dik li llum hija Pervomaisk, Mykolaiv Oblast (dak iż-żmien fil-Gvern ta’ Kherson, Imperu Russu), fejn missieru kien beda jaħdem fuq il-ferrovija Odesa-Balta-Krementšuk-Kharkov fl-1866.<ref name="oskar">Album Academicum der weil. drei Corporationen : A. Baltica in Zürich. B. Livonia in Carlsruhe. C. Baltica in Carlsruhe. Tartu 1900, lk 57. (kättesaadav ka [[hdl:10062/16929|DSpace'is]])</ref> Sal-1869, il-familja Wahl marret tgħix Kremenchuk, fejn twieldu tnejn mill-aħwa ta' Wahl: Oskar Paul Karl, li miet bħala tarbija fl-1869, u Arthur Johann Oskar (miet fl-1951) fl-1870. Iż-żewġ aħwa ta' Wahl, twieldu f'Tallinn. u Jenny Theophile (mietet fl-1961) f’San Pietruburgu fl-1877. Wara perjodu interim f'Tallinn, fejn twieldu żewġt itfal oħra - Lydia Jenny Cornelia (1871-1917) u Harriet Marie Jenny (1873-1920) -, il-familja marret toqgħod f'San Pietruburgu fl-1876, fejn von Wahl qatta' s-snin ta' formazzjoni tiegħu. F'dan il-perjodu twieldet oħtu Jennry Theophile (1877-1961).<ref name="harpe" /> Malli mar fil-belt, Edgar von Wahl beda jistudja fit-3 Gymnasium f'San Pietruburgu, u ggradwa fl-1886. Imbagħad studja l-arkitettura u aktar tard il-pittura fil-Fakultà tal-Fiżika u l-Matematika fl-Università ta' San Pietruburgu u fl-Akkademja ta' San Pietruburgu. Arti. Waqt li kien fl-università, Wahl ingħaqad mal-korporazzjoni Ġermaniża Baltika Nevania [et] li topera f'San Pietruburgu, fejn serva bħala teżorier fis-semestru tal-ħarifa tal-1891. Wahl ggradwa mill-Università ta' San Pietruburgu fl-1891 u rċieva diploma bħala għalliem tat-tpinġija fl-Iskola Elementari tal-Akkademja tal-Arti fl-1893.<ref name="dieter">Dieter von Wahl. Die deutsch-baltischen studentischen Verbindungen in Dorpat und Riga. – Erlebtes Livland: Die Familie v. Wahl 1795–1993. Weißenhorn 1995, lk 288–294, siin lk 294.</ref><ref name="nevania">Hesse, lk 32, 178.</ref> Wara li ggradwa mill-kulleġġ, Wahl ħadem fil-qosor bħala għalliem sostitut f'San Pietruburgu fil-ħarifa tal-1891, qabel ma daħal fil-militar.<ref name="nevania1">Hesse, lk 179.</ref> Wahl tgħallem diversi lingwi bħala tifel u adoloxxenti. Meta kien tifel, kien kiseb għarfien tal-Ġermaniż, ir-Russu, l-Estonjan u l-Franċiż, fl-iskola sekondarja għolja studja l-Latin u l-Grieg antik, u l-Ispanjol fl-università. Minbarra dawn, kien kapaċi jifhem lilu nnifsu b’disaʼ lingwi oħra. Wahl kellu interess li joħloq lingwi minn età żgħira<ref name="volker2">Volker von Wahl, lk 241.</ref>: <blockquote> Ja in puerin età mi hat idé de construction de un lingue. Plen de racontagies de Cooper, Gustave Aimard etc con mu camarades mi ludet american indianos, e conceptet li idé de un spécial jargon quasi indian por nor ludes. It esset fat del indian nómines prendet del racontas, e complétât per altri ne-cessi paroles prendet de divers altri lingues, lt havet un gram-matica mixt-composit del antic-grec e del estonian. Ti lingue nequande esset usat proque mu camarades refusat aprender it.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |kunjom=de Wahl |isem=Edgar |date=1927 |titlu=Interlinguistic remiscenties |url=https://ia600208.us.archive.org/29/items/Kosmoglott-Cosmoglotta_1927_n041_jul-aug/Kosmoglott-Cosmoglotta_(1927)_n041_jul-aug.pdf |rivista=Cosmoglotta |ħarġa=41 |paġni=54-64}}</ref> (b'Interlingue) Traduzzjoni bil-Malti: Anke f’żgħożiti, kelli l-idea li nibni lingwa. Mimli stejjer minn Cooper, Gustave Aimard eċċ, lgħabt Indjani Amerikani mal-ħbieb tiegħi, u ħsibt l-idea ta 'lingwaġġ speċjali kważi Indjan għal-logħob tagħna. Kien magħmul minn kliem Indjan meħud minn stejjer, u komplut bi kliem ieħor meħtieġ meħud minn diversi lingwi oħra. Kellha grammatika komposta minn Grieg Antik u Estonjan imħallat. Din il-lingwa qatt ma ntużat għax sħabi rrifjutaw li jitgħallmuha. </blockquote> === Servizz militari === [[File:Edgar von Wahl 1914. aastal Vene mereväe ohvitserimundris.jpg|197px|right|thumb|Wahl b'uniformi tal-Marina Russa fl-1914.]] Fl-1892 Wahl offriet biex iservi fil-Navy Russa. Matul is-servizz tiegħu, Wahl vvjaġġa b’mod estensiv, u żar il-gżejjer tal-Karibew u l-Istati Uniti fost postijiet oħra. Fil-bidu tal-1894, huwa rċieva l-grad ta' Michman (Russu: мичман) u rtira ftit wara.[2] Fis-sajf tal-1904, Wahl reġa’ ġie msejjaħ għal servizz attiv. Huwa serva fil-Flotta Baltika sa Ottubru 1905, għalkemm ma pparteċipax fil-battalji tal-Gwerra Russo-Ġappuniża. Skont il-memorji tal-artist Estonjan Olev Mikiver [et; sv], li kien jaf lil de Wahl fiż-żgħożitu tiegħu, Wahl kien kburi ħafna bl-uniformi tiegħu ta’ uffiċjal ta’ żmien it-Tsarist u xi drabi saħansitra libesha għexieren ta’ snin wara: {{Kwota|E. von Wahl, inċidentalment, kien uffiċjal fil-flotta tat-Tsar ta’ età żgħira u, skont kliemu, waqqa’ ribelljoni ta’ baħri fi Sveaborg, il-port militari jew fortizza tal-baħar ta’ Ħelsinki, issa msejħa Suomenlinna, fl-1905 jew fl-1906. .. Huwa għandu jkun ikkunsidra din id-darba sagru, għax għexieren ta 'snin wara, pereżempju, fit-tieġ ta' oħti, deher b'uniformi tsarist.<ref name="mikiver">Olev Mikiver. Heites pilku tagasi: vesteid ajalehest "Teataja". Tallinn 2004, lk 45. Esimest korda ilmunud ajalehes [[Teataja (Stockholm)|Teataja]], 9. juuni 1993.</ref>|— Memoirs ta’ Olev Mikiver, ippubblikati fl-1993<ref name="mikiver">Olev Mikiver. Heites pilku tagasi: vesteid ajalehest "Teataja". Tallinn 2004, lk 45. Esimest korda ilmunud ajalehes [[Teataja (Stockholm)|Teataja]], 9. juuni 1993.</ref>}} Huwa improbabbli li von Wahl ipparteċipa fit-trażżin tar-ribelljoni ta' Sveaborg, peress li sa dak iż-żmien diġà nħeles mis-servizz.[21] De Wahl seta' rritorna għas-servizz attiv matul l-Ewwel Gwerra Dinjija.<ref name="volker3">Volker von Wahl, lk 242.</ref> Mill-1921 Wahl kien irreġistrat ukoll bħala uffiċjal ta' riżerva tar-Repubblika tal-Estonja.<ref name="esm">[http://prosopos.esm.ee/index.aspx?type=1&id=30103 Edgar Vahl] Eesti ohvitseride andmekogus.</ref> Waqt is-servizz tiegħu fin-Navy Russa, von Wahl ingħata t-2 u t-3 grad tal-Ordni ta' San Stanislav u t-3 grad tal-Ordni ta' Sant' Anna.<ref name="ERA.495">[http://www.ra.ee/dgs/_purl.php?shc=ERA.495.13.57:15854 Ohvitseride teenistuslehtede kartoteek]</ref> === Tallinn 1894-1917 === Fl-1894, Wahl mar joqgħod Tallinn, fejn qatta’ l-biċċa l-kbira tal-kumplament ta’ ħajtu. Dik il-ħarifa, beda jaħdem bħala għalliem tal-matematika u l-fiżika fl-Iskola Għolja tax-Xjenza ta’ San Pietru (issa l-Iskola Sekondarja tax-Xjenza ta’ Tallinn). Għallem it-tpinġija fl-iskola tal-bniet [et] immexxija mill-Baruniża Elisabeth von der Howen, l-Iskola Hanseatic, Tallinn, u l-Iskola tal-Katidral ta’ Tallinn.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=296}} It-tagħlim tiegħu ġie interrott biss matul iż-żmien tiegħu fis-servizz militari.{{Sfn|Hesse|1909|pp=|p=179}} L-istil ta’ tagħlim ta’ Wahl kien deskritt fil-memorji ta’ Aleksander Veiderma, edukatur fl-Iskola Rjali ta’ San Pietru mill-1906 sal-1909: <blockquote> ''Matemaatikat ja füüsikat õpetas veel Edgar von Wahl, endine mereväeohvitser, kellel oli alati varuks tabav märkus mõne sündmuse või isiku kohta. Ta oli kaunis räpakas füüsikakatsete korraldamisel: sageli murdusid riistad või purunesid klaasid. Tema suhtumine õpilastesse oli lihtne, mida kinnitab ka hüüdnimi Sass.'' Traduzzjoni bil-Malti: Il-matematika u l-fiżika kienu mgħallma wkoll minn Edgar von Wahl, eks uffiċjal navali li dejjem kellu xi rimarki li jolqtu dwar xi avveniment jew persuna. Kien messy ħafna fit-twettiq ta 'esperimenti tal-fiżika: utensili jew ħġieġ spiss inkissru. L-attitudni tiegħu lejn l-istudenti kienet sempliċi, li hija kkonfermata wkoll mill-laqam Sass. :– Memorji ta’ Alexander Oddma<ref name="veiderma">Aleksander Veiderma. [http://www.digar.ee/id/nlib-digar:278445 Elu hariduse radadel: mälestused] [Life on the paths of education: memories]. Tallinn 2000, p. 141. (in Estonian)</ref> </blockquote> Fil-bidu tas-seklu, Wahl's bdiet tippubblika artikli dwar il-lingwistika f'pubblikazzjonijiet speċjalizzati, kif ukoll kitba f'diversi gazzetti u rivisti ta' Tallinn.{{Sfn|Hesse|1909|pp=179-180}} De Wahl daħal ukoll fil-politika qabel ma faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija. Fl-1913 ġie elett fil-kunsill tal-belt ta’ Tallinn, u sar membru tal-kumitat tal-kunsill għall-protezzjoni ta’ monumenti ta’ bini antik. Minkejja l-pożizzjoni ta’ tagħlim tiegħu, Wahl ma indirizzax kwistjonijiet ta’ edukazzjoni fuq il-Kunsill tal-Belt. Huwa kien parteċipant attiv fil-laqgħat tal-kunsill, iżda ftit tkellem.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=298}} Wara l-bidu tal-Ewwel Gwerra Dinjija, il-Ġermaniżi li kienu jgħixu fl-Imperu Russu kienu soġġetti għal ripressjoni, li de Wahl ma ħarabx għal kollox. Pereżempju, it-Tallinn Noble Club [et], li Wahl kien membru tiegħu, ingħalaq.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=301}} Fil-ħarifa tal-1914, sab ruħu fiċ-ċentru ta’ kampanja ta’ propaganda biex ibiddel l-ismijiet tal-postijiet Ġermaniżi. Bħala kunsillier tal-belt, huwa pparteċipa f’diskussjonijiet dwar it-tismija mill-ġdid tal-belt ta’ Tallinn, wara l-proposta tas-Sindku Jaan Poska li tissostitwixxi isimha bil-Kolyvan bil-lingwa Russa Qadima (fid-diskussjoni tal-kwistjoni, intuża l-isem żbaljat Kalyvan). De Wahl skopra li l-eqdem ismijiet tal-belt kienu Ledenets jew Lindanisa. Kien interessat kemm kien se jiswa biex jinbidel l-isem, li ntqal li ntlaqa’ b’“daħk ġenerali” fil-kunsill. Il-voti meħtieġa biex jinbidel l-isem eventwalment intlaħqu mill-kunsill, iżda l-bidla nnifisha ma seħħitx.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Must |isem=Aadu |url=https://www.worldcat.org/oclc/913774896 |titlu=Esimene maailmasoda ja Eesti |data=2014 |oħrajn=Tõnu Tannberg |isbn=978-9985-858-90-5 |post=Tartu |paġna=30-31, 33 |lingwa=et |kapitlu=Privilegeeritust põlualuseks: baltisaksa ühiskonnategelaste represseerimine Esimese maailmasõja ajal. |oclc=913774896}}</ref> De Wahl ġie elett ukoll fil-kunsill tal-belt li sar eżatt qabel ir-Rivoluzzjoni ta’ Frar fl-1917. Fuq il-kunsill il-ġdid, sar membru tad-dipartiment tan-nar tal-belt, l-edukazzjoni pubblika u l-kumitati tal-affarijiet tal-pawnshop, u kompla wkoll bħala membru tal-Landmark. Kummissjoni Kostruzzjoni. Madankollu, f'Awwissu 1917, ġie elett kunsill ġdid, u l-attivitajiet politiċi ta' de Wahl waqfu.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=301-302}} === Ħajja fl-Estonja indipendenti === Fi Frar tal-1918, fi żmien id-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Estonja, de Wahl wera x-xewqa li jingħaqad mal-pulizija, b'permess tal-armi miktub għalih minn student.<ref name="kaitsekodu">N. Rg. Koolipoisid. Isiklikke mälestusi meie iseseisvuse saabumispäevadelt [Personal Memoirs from the days of our independence] (in Estonian). – [http://www.digar.ee/id/nlib-digar:18269 Kaitse Kodu 1934, nr 4], p. 135.</ref> Fl-1919, l-Iskola Sekondarja tax-Xjenza kienet maqsuma skond il-lingwa: l-Iskola Għolja tax-Xjenza ta 'Tallinn mgħallma bl-Estonjan u l-Iskola Għolja tax-Xjenza Ġermaniża ta' Tallinn mgħallma bil-Ġermaniż. De Wahl kompla bħala professur f'dan tal-aħħar, fejn għallem klassijiet fil-matematika, il-fiżika, il-ġeografija, il-kosmografija u t-tpinġija.{{Sfn|Karmo|2011|p=267}} L-istudenti spiss kienu jmorru għal xogħol ta' segwitu fid-dar tiegħu fi Triq Eha, li kienet iddisinjata fi stil marittimu u għalhekk kienet imlaqqma bħala l-"kabina" fost l-istudenti.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=302}}{{Sfn|Karmo|2019|p=834}} Fost l-istudenti tiegħu, de Wahl kien għalliem popolari li kien partikolarment iddedikat għat-tagħlim tal-ġeografija, aktarx minħabba li kien ivvjaġġa ħafna. L-istudenti kienu impressjonati wkoll bil-fatt li de Wahl kien membru tal-Klabb Ingliż, li kien jopera fl-iskola.{{Sfn|Karmo|2019|p=818}} De Wahl ġieli kellu konfront mal-kollegi tiegħu, u esprima b'mod miftuħ id-dispjaċir tiegħu għall-arti moderna (qabbilha mal-komuniżmu) meta kien mistieden għal wirja tal-arti mill-għalliem tal-arti tal-iskola.{{Sfn|Karmo|2019|p=820}} De Wahl irtira f’nofs is-snin għoxrin, iżda baqa’ jgħallem part-time sal-1933. Imbagħad ħa l-passatempi tiegħu, speċjalment il-lingwi artifiċjali, li kienu saru passjoni minn żmien San Pietruburgu{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=304}}. Kien editur tar-rivista ''Estländische Wochenschau'' mill-1929 sal-1930.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=305}} === Matul it-Tieni Gwerra Dinjija === B'differenza mill-qraba tiegħu, de Wahl ma telaqx biex jiġi risistemat fil-Ġermanja fl-1939, fejn għażel li jibqa' l-Estonja. De Wahl, li rrappreżenta l-idea idealistika pan-Ewropea, ma għoġobx lill-gvern Nazzjonali Soċjalista tal-Ġermanja, u sejjaħlu "stat termite." Wahl seta’ wkoll għażel li jibqa’ biex jevita li jabbanduna l-arkivji estensivi tiegħu. Il-periklu li jispiċċa f'dar tal-irtirar fil-Ġermanja seta' wkoll kellu rwol: dan kien ġara lil xi wħud mill-konoxxenti tiegħu.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=305}}<ref name="erelt">{{Cite web |last=Erelt |first=Pekka |date=15 Jan 2002 |title=Keelemees, kes nägi ette Pearl Harborit |url=https://ekspress.delfi.ee/a/69055629 |access-date=2023-04-29 |website=Eesti Ekspress |language=et}}</ref> De Wahl reġa’ evita r-rilokazzjoni lejn il-Ġermanja li seħħet fir-rebbiegħa tal-1941. Huwa żgur kien konxju tar-rilokazzjoni sussegwenti, għax meta mistoqsi dwar il-pjanijiet tiegħu, wieġeb, u ma ħalla l-ebda dubju li d-deċiżjoni tiegħu kienet li toqgħod fl-Estonja: <blockquote> Dan Hitler, dan il-ġenn, jipprojbixxi lsienna fil-pajjiżi kollha li jirbaħ. Dan il-bniedem huwa miġnun!<br>— Edgar von Wahl fix-xitwa tal-1941{{Sfn|von Harpe|von Wahl|1995|p=243}} </blockquote> Fl-ewwel sena tar-repressjoni Sovjetika, de Wahl irnexxielu jaħrab. Wara l-bidu tal-okkupazzjoni Ġermaniża tal-Estonja, kien suspettat b'attivitajiet anti-istat. De Wahl ġie arrestat fit-12 ta’ Awwissu 1943, minħabba ittri mibgħuta lil Posen, ħutu, iżda li kienu nqabdu miċ-ċensuri f’Königsberg f’Lulju ta’ dik is-sena. F’dawn l-ittri, huwa kien bassar it-tifqigħa ta’ rewwixta fil-Polonja u ta parir lill-familja li kienet tgħix hemm biex tmur il-Ġermanja:<ref name="erelt" />{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=307}} <blockquote> "wara x-xoljiment tal-Bolxeviżmu, madwar l-1944, meta l-forzi Ġermaniżi-Alleati jersqu mit-tramuntana lejn l-Asja Minuri perikoluża biex irażżnu r-rewwixta Għarbija, iżda mhux qabel, huwa probabbli ħafna li billi jirtiraw it-truppi mill-artijiet maħkuma mill-Ġermanja, il- Il-Pollakki se jippruvaw jibdew rewwixta (diġà għandhom kampijiet sigrieti tal-armi), u allura l-fewd tal-mibegħda li ilu għaddej jista’ jinbidel f’massakru partikolarment bla ħniena fl-irħula u l-mansions qodma Pollakki. Il-Balts huma fil-periklu. Għalhekk irrid inwissikom. u kul[add fl-istess sitwazzjoni u nitolbok biex titlaq minn Wartegau jekk jista’ jkun, jew tal-anqas kull mezz ta’ [arba meta tfaqqa’ r-rewwixta G[arbija.Skjera r-Reich fil-[in.Nitlob li din l-ittra, li ktibtlek issa, f’Lulju 1943, tiġi ppreservata bħala dokument u, jekk possibbli, mogħtija lil ħaddieħor għall-eżaminazzjoni.”<br>— Ittra minn Edgar von Wahl lil Lieselotte Riesenkampff f’Tallinn fit-18 ta’ Lulju, 1943<ref name="kiri">Edgar Wahli kiri Lieselotte Riesenkampffile Tallinnas, 18. juulil 1943 [ Letter from Edgar von Wahl to Lieselotte Riesenkampff in Tallinn on July 18, 1943] . In {{Ill|Ajalooline Ajakiri|et}}} 2016 (2), pp. 310–311 (in Estonian), tr. Reet Hünerson.</ref> </blockquote> Fl-istess ittra, de Wahl innota li qabel kien bassar l-attakk fuq Pearl Harbor u t-tifqigħa sussegwenti tal-gwerra bejn l-Istati Uniti u l-Ġappun. Waqt is-seduta de Wahl ma ċaħadx dak li kiteb, u tenna bosta mill-akkużi li kien għamel, “emmen bis-sħiħ” fil-veraċità tat-tbassir tiegħu. De Wahl inżamm għal xi żmien fil-Kamp tax-Xogħol u l-Edukazzjoni ta’ Tallinn, iżda x-xhieda mogħtija waqt l-interrogazzjoni tiegħu kienet ikkunsidrata stramba mis-Sicherheitsdienst, u għalhekk de Wahl intbagħat biex jiġi eżaminat fil-klinika tan-nervituri Seewald. Hemmhekk ġie djanjostikat b'dgħjufija fix-xjuħija u mdaħħal fi sptar psikjatriku, li wkoll salvah minn piena tal-mewt possibbli. De Wahl ġie difiż minn diversi qraba u ħbieb qrib li sostnew li ma kienx responsabbli għall-azzjonijiet tiegħu.<ref name="erelt" />{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=307}} Waqt ir-rejd bil-bombi f’Marzu 1944, l-arkivju ta’ de Wahl inqered, li kien ta’ xokk kbir għalih. Tliet snin wara, f'ittra lill-Punentista Finlandiż A. Z. Ramstedt, fakkar li dak li ġara kien diżastru reali, li matulu ntilfu ħafna materjali insostitwibbli u uniċi.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=307}} === L-aħħar jiem u l-mewt === [[File:Edgar von Wahli haud.jpg|197px|right|thumb|Il-lapida ta’ Edgar de Wahl f’Pajusi]] Il-lista li l-Ġermaniżi għamlu fi Frar tal-1945 tan-nies li kellhom jiġu deportati kien jinkludi isem de Wahl, kif ukoll Ġermaniżi oħra li għadhom jgħixu fl-Estonja. Fiż-żmien tad-deportazzjoni skedata tiegħu f’Awwissu, madankollu, de Wahl kien fost tużżana nies li ma ġewx deportati jew li ma setax jiġi determinat fejn kienu. Għalkemm ir-raġunijiet għall-ħarba ta’ de Wahl mhumiex magħrufa eżatt, huwa magħruf li f’xi każijiet il-kap tat-task force li wettaq id-deportazzjoni ħa d-deċiżjoni li ma jiħux il-morda serjament jew il-persuni b’diżabilità, u għalhekk id-deċiżjoni setgħet ġiet influwenzata minn l-opinjoni tal-persunal tal-isptar. Għalhekk, kienet il-preżenza tiegħu fi sptar mentali li probabbilment salva lil Wahl għat-tieni darba.<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/49383525 |title=Umsiedlung 60 : baltisakslaste organiseeritud lahkumine Eestist : 24. novembril 1999 Tallinna Linnaarhiivis toimunud konverentsi ettekanded |date=2000 |publisher=Baltisaksa Kultuuri Selts Eestis |author=Sirje Kivimäe |others=Tallinna Linnaarhiiv |isbn=9985-78-025-6 |location=Tallinn |pages=126 |oclc=49383525}}</ref> Wara li ħarab mid-deportazzjoni, Wahl xorta rnexxielu jikkorrispondi ma’ kollegi barranin. Il-persunal tal-isptar f'Seewald seta' għaraf id-dedikazzjoni tiegħu għall-filoloġija meta ppermettew il-komunikazzjoni tiegħu mad-dinja ta' barra.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=308}} Wahl miet fid-9 ta’ Marzu 1948.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=309}} Huwa kien midfun fl-14 ta’ Marzu fiċ-Ċimiterju Alexander Nevsky fiċ-Ċimiterju ta’ Siselinna, Tallinn.<ref>{{Cite journal |last=Berger |first=Rick |date=Oct 1948 |title=Morte de E. Wahl |trans-title=Death of E. Wahl |url=http://cosmoglotta.pbworks.com/w/page/131688717/Cosmoglotta%20A%20141%20%28oct%201948%29 |journal=[[Cosmoglotta]] |language=ie |issue=141 |pages=98}}</ref> Fl-1996, il-fdalijiet ta' de Wahl ġew imċaqalqa fil-Kappella tal-Manor Pajusi, fejn tinsab il-kappella tal-familja von Wahl.<ref>{{Cite web |title=5837 Pajusi mõisa kalmistu ja Wahlide kabel • Mälestiste otsing • Mälestised |trans-title=5837 Pajusi manor cemetery and Wahl chapel • Search for monuments • Monuments |url=https://register.muinas.ee/public.php?menuID=monument&action=view&id=5837 |access-date=2023-05-02 |website=register.muinas.ee |language=Estonian}}</ref> == Occidental == === Sfond === L-isforzi ta’ De Wahl biex joħloq lingwa ġdida u ideali għall-komunikazzjoni internazzjonali bdew b’interess ġenerali fil-lingwi artifiċjali fl-Imperu Russu lejn l-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20. De Wahl beda jinteressa ruħu fil-Volapük li nħoloq reċentement fl-1887 (li ġie introdott fil-lingwa mill-kollega ta' missieru, Waldermar Rosenberger f'San Pietruburgu); wara beda jinteressa ruħu fl-Esperanto. Sar avukat attiv tal-Volapük, iżda ftit wara fil-bidu tal-1888, ġie introdott għall-Esperanto u qaleb għalih.<ref name="IR"></ref> Il-lingwista Estonjan Paul Ariste kiteb li de Wahl malajr sar avukat tal-kreatur tal-Esperanto, L. L. Zamenhof, u tax-xogħol tiegħu wara li sar familjari mal-ewwel ktieb tal-Esperanto ppubblikat fl-1887. Kien wieħed mill-fundaturi tal-Espero, l-ewwel soċjetà tal-Esperanto tar-Russja mwaqqfa. f’San Pietruburgu fl-1891, u sar ukoll korrispondent għar-rivista La Esperantisto. Huwa ttraduċa finzjoni Russa fl-Esperanto u kkumpila dizzjunarju Esperanto-Spanjol.{{Sfn|Ariste|1967}}{{Sfn|Künzli|2015|p=63}} Madankollu, de Wahl ma allinjax ruħu definittivament mal-Esperanto, iżda beda t-tfittxija għal lingwa artifiċjali ġdida: <blockquote> Kellu karattru bla kwiet, dejjem xi ħaġa ġdida. Minħabba din il-karatteristika, meta kien iżgħar, kien dejjem aktar inklinat li jippromwovi disinji ġodda għal lingwi artifiċjali [...] — Paul Ariste fl-1967.{{sfn|Ariste|1967}} </blockquote> Skont l-Esperantist Estonjan Jaan Ojalo. de Wahl tbiegħed mill-Esperanto wara li proposti għar-riforma tal-lingwa (li de Wahl kien favur ħafna għaliha, wara li ppropona xi wħud hu stess)<ref name="IR"></ref> ġew miċħuda mill-biċċa l-kbira tal-Esperantisti fl-1894;{{Sfn|Ojalo|1987|p=509}} Fil-fehma ta’ Ojalo, de Wahl qies ukoll l-Esperanto; li tkun lingwa "a priori" (oriġinali, kuntrarjament għal lingwi aktar naturalistiċi, bħal Euroclones). Temm jgħid li l-lingwa internazzjonali ideali għandha tkun aktar naturali u li tinftiehem anke minn dawk li ma kinux tgħallmuha. Fl-opinjoni ta’ Ojalo, de Wahl qies ukoll l-Esperanto wisq demokratiku, li hedded il-kultura tal-Punent.{{Sfn|Ojalo|1987|p=509}} === Ħolqien u introduzzjoni === [[File:Unde yelb.svg|197px|right|thumb|Is-simbolu tal-Occidental, li jirrappreżenta tilde fi ħdan ċirku, ġie introdott qabel l-1934 u ġie magħżul fost diversi varjanti minħabba s-sempliċità u s-simboliżmu tiegħu kif għandu x'jaqsam mal-komunikazzjoni.<ref name="pigal">Engelbert Pigal (1934). [https://www.scribd.com/doc/46800383/Cosmoglotta-January-1934 Li question del insigne de occidental] – ''Cosmoglotta'' (92), p. 7. (in Interlingue)</ref>]] De Wahl ħa l-ewwel passi biex joħloq lingwa ġdida fl-aħħar snin tas-seklu 19. Fl-1896 u fl-1897 huwa ppubblika żewġ artikli fir-rivista Linguist ibbażata f’Hanover, fejn ippreżenta l-ideat tiegħu. Madwar l-istess żmien, Rosenberger, li dak iż-żmien kien president tal-Akkademja Volapük f'San Pietruburgu, introduċa lill-membri tal-akkademja għal lingwa ġdida tal-ħolqien tiegħu stess, l-Idiom Neutral. Mill-1906 'l quddiem f'San Pietruburgu, Rosenberger ippubblika wkoll ir-rivista Progress b'lingwa ġdida. F'dik il-pubblikazzjoni, de Wahl għamel il-proposti tiegħu stess għal riformi fil-lingwa, li Rosenberg adotta sena wara fl-1907. Minkejja r-riforma, l-Idiom Neutral ma kisbitx popolarità u spiċċat. Fl-istess ħin, de Wahl żviluppa lingwa awżiljarja internazzjonali ġdida, ibbażata fuq il-lingwi Rumanzi, imsejħa Auli, akronimu għal Auxiliari Lingue International f'dik il-lingwa (Ingliż: Lingwa awżiljarja internazzjonali). Dan sar l-istadju intermedju ta’ Occidental, u de Wahl introduċieh fl-1909 fil-ġurnal Academia pro Interlingua – Discussiones. Fl-1911, de Wahl ifformula r-regola tal-formazzjoni tal-kelma li kienet tifforma l-bażi ta' Occidental.{{Sfn|Künzli|2015|p=9}}{{Sfn|Lumiste|Võhandu|2017|p=66}} Fl-1916, id-dilettanti tal-lingwa artifiċjali Russi waqqfu l-Assoċjazzjoni ''Kosmoglott'' f’San Pietruburgu. De Wahl ma kienx wieħed mill-fundaturi tiegħu, iżda aktar tard ingħaqad, kif għamel il-lingwista Estonjan Jakob Linzbach. De Wahl sar kelliem għall-“iskola naturalistika” tal-assoċjazzjoni; b’hekk twitti t-triq għall-ħolqien ta’ Occidental. Bl-avvenimenti rivoluzzjonarji tal-1917 u t-tluq tal-membri tagħha minn San Pietruburgu, l-attivitajiet tal-assoċjazzjoni spiċċaw, u spiċċaw kompletament fl-1921, iżda reġgħu reġgħu bdew f'Tallinn fl-istess sena. L-attivitajiet tal-assoċjazzjoni reġgħu reġgħu de Wahl flimkien ma Linzbach, u l-isem tal-assoċjazzjoni nbidel għal Kosmoglott. Inżammu rabtiet mal-ex membri tal-assoċjazzjoni, li issa topera f’diversi pajjiżi Ewropej. De Wahl kien ukoll l-editur tar-rivista Kosmoglott ippubblikata mill-assoċjazzjoni mill-1922 sal-1926. Fl-ewwel ħarġa tiegħu, de Wahl introduċa l-lingwa artifiċjali li ħoloq, Occidental. Mill-1923 sal-1928, introduċa wkoll il-lingwa fis-serje ''Occidental, unic natural, vermen newtrali e max facil e comprensibil lingue por International relationes''. Wahl ippubblika ktieb fl-1925 bit-titlu ''Radicarium directiv del lingue International (Occidental)'' in ''8 languages''.{{Sfn|Lumiste|Võhandu|2017|pp=67, 72}}{{Sfn|Dulichenko|2004|p=143}}{{Sfn|Künzli|2015|pp=10-13}} === Ifrex === Fl-ewwel ħarġa tar-rivista kienet ippubblikata wkoll wieħed mill-ewwel tentattivi tas-soċjetà biex tikseb attenzjoni internazzjonali għall-attivitajiet tagħha. Il-ħarġa kien fiha ittra mibgħuta lill-Lega tan-Nazzjonijiet, u ġiet stampata fil-5 ta’ Settembru, 1921, li tirrakkomanda l-introduzzjoni ta’ lingwa perfetta, mhux neċessarjament l-aktar lingwa komuni ta’ komunikazzjoni bejn il-popli, li tkun akkwistata faċilment. Sabiex tinstab lingwa xierqa, kien irrakkomandat li ssir kompetizzjoni u li l-kandidati jiġu evalwati minn kumitat ta’ esperti msejjaħ mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Il-proposta ġiet miċħuda.{{Sfn|Künzli|2015|pp=13-14}}<ref name="kosmoglott">[https://ia600203.us.archive.org/1/items/Kosmoglott-Cosmoglotta_1922_n001_feb/Kosmoglott-Cosmoglotta_(1922)_n001_feb.pdf Kosmoglott e li Liga de Nationes] (in Interlingue, French)– Kosmoglott 1922 (1), pp. 3–5.</ref> Minkejja dan il-falliment, il-lingwa Occidentali ġibdet interlingwisti; b'mod partikolari dilettanti tal-Ido (l-Esperantisti baqgħu fidili lejn ilsienna). Skont Ariste, tilwim intern fost l-Idisti u appell personali minn de Wahl wasslu lil ħafna biex jippromwovu l-lingwa.{{Sfn|Ariste|1967}} Flimkien mat-tkabbir tal-popolarità tal-lingwa, l-attività ta' Kosmoglott naqset, u l-avveniment ta' Diċembru 1928 b'kommemorazzjoni ta' Rosenberger, li kien miet 10 snin qabel, kien meqjus bħala l-aħħar avveniment tas-soċjetà.{{Sfn|Künzli|2015|p=14}} [[File:OCCIDENTAL-Runde Mauer bei Wien 1927.jpg|197px|right|thumb|De Wahl ma' Occidentalists fi Vjenna fl-1927: mix-xellug għal-lemin Hanns u Johann Robert Hörbiger, Engelbert Pigal u de Wahl.]] Madankollu, matul l-1920s, ħarġu soċjetajiet Occidentali ġodda. Fl-1927, twaqqfet l-Assoċjazzjoni Internazzjonali Cosmoglotta, li sena wara ngħatat l-isem mill-ġdid Occidental-Union. Mill-1927, ir-rivista Cosmoglott bdiet tiġi ppubblikata fi Vjenna (minflok Tallinn) bl-isem Cosmoglotta. Fl-aħħar ħarġa ppubblikata f’Tallinn, de Wahl ippubblika, fost affarijiet oħra, il-poeżija ta’ Lydia Koidula bit-titlu “Max car donation” (L-Għeżież Rigal). Għal de Wahl personalment, il-popolarità tal-lingwa l-ġdida ġabet reputazzjoni internazzjonali. Tkellem pubblikament f’diversi pajjiżi Ewropej u kkomunika mill-qrib mal-lingwisti. Fl-1939, kien probabbilment l-uniku Estonjan li ġie mistieden għall-5 Konferenza Lingwistika fi Brussell.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=305|pp=}}<ref name="erelt" />{{Sfn|Lumiste|Võhandu|2017|p=68}} Min-naħa l-oħra, de Wahl baqa’ dilettant. L-attivitajiet lingwistiċi tiegħu qatt ma laħqu problemi lingwistiċi teoretiċi usa', iżda kienu limitati għall-bini tal-lingwa artifiċjali tiegħu stess u l-indirizzar ta' kwistjonijiet relatati.{{Sfn|Dulichenko|1987|p=|pp=91-92}} Occidental qatt ma kiseb il-popolarità tal-Esperanto, għalkemm de Wahl kien ried joħloq lingwa ideali għall-komunikazzjoni internazzjonali. B'differenza mill-Esperanto, li sar lingwa popolari fost il-movimenti tax-xogħol, il-kelliema tal-Punent fil-perjodu ta' bejn il-gwerra kienu fil-biċċa l-kbira intellettwali tal-Ewropa tal-Punent.{{Sfn|Ariste|1967}} Fl-1949, wara l-mewt ta’ de Wahl, Occidental ingħata l-isem ġdid ta’ Interlingue biex titneħħa r-referenza għall-Punent u tagħmel il-lingwa ħoss aktar internazzjonali. Skont il-ġurnalist Pekka Erelt, l-isem relatat “tal-Punent” tal-lingwa naqas l-espansjoni tagħha fl-Ewropa tal-Lvant. Wara l-bidla fl-isem tal-lingwa, Occidental-Union saret Interlingue-Union kif inhi llum. L-assoċjazzjoni għandha l-akkademja tagħha u r-rivista Cosmoglotta tkompli tiġi ppubblikata mill-assoċjazzjoni.<ref name="erelt" />{{Sfn|Lumiste|Võhandu|2017|p=68-69}} == Ħajja personali == === Familja === De Wahl iżżewweġ lil Maria von Hübbenet (it-tifla tat-tabib personali tal-Gran Dukessa Maria Pavlovna), f'San Pietruburgu fl-1894. Huma kellhom ħamest itfal: Johann jew Hans, Guido, Ellen, Anatol, u Lydia Maria. Iż-żwieġ ġie xolt fl-1913, u wara Johann, Guido u Lydia baqgħu ma’ Edgar filwaqt li Anatol baqa’ ma’ ommu, li marret toqgħod il-Finlandja, u ftit tal-ħin wara Lydia Maria marret hemm ukoll. Iż-żewġ ulied il-kbar ta’ De Wahl marru jgħixu l-Ġermanja fil-bidu tal-Ewwel Gwerra Dinjija, fejn servew fl-armata. Guido qatta' vaganza qasira f'Tallinn waqt l-okkupazzjoni Ġermaniża, iżda fl-aħħar tal-1918 sparixxa.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=|pp=296, 299}} Skont sors wieħed huwa miet f'battalja mal-Bolxeviki qrib Tukums, il-Latvja fl-1919.{{sfn|Künzli|2009|p=236}} Fl-1914 de Wahl iżżewweġ lil Agnes Riesenkampff. Bħal żewġha, Agnes kienet għalliema, tgħallem il-ġinnastika f'Tallinn.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=300|pp=}} Fl-1917, twieldet binthom Veronika.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=299|pp=}} Id-destin ta’ Agnes ma kienx ċar għal żmien twil. Fl-1946 ġie ssuġġerit li sparixxa waqt il-migrazzjoni sfurzata ta' Ġunju 1941,<ref>{{Cite journal |last=Berger |first=Ric |date=Mar 1946 |title=Li guerre |trans-title=The war |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0g&datum=1946&page=32&size=45 |journal=Kosmoglott |language=Interlingue |page=31 |pages= |archive-date=2023-04-16 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230416162753/https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0g&datum=1946&size=45&page=32 |access-date=2023-05-04 |url-status=dead }}</ref> iżda issa huwa magħruf li ġiet arrestata u sparata mill-NKVD fl-1941{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=306}}. === Tbaħħir === Minbarra l-lingwistika, Edgar de Wahl kien baħri passatemp. Fl-1895 sar membru tal-Estonian Imperial Maritime Yacht Club, u fis-snin ta’ wara kien membru attiv, ingħaqad mal-kumitat tekniku tiegħu u kien is-segretarju tal-klabb. Huwa pproduċa yearbook ddedikat għall-25 anniversarju tal-klabb fl-1913. Fl-1922, de Wahl sar membru onorarju tal-klabb. Huwa kellu diversi jottijiet matul is-snin, li wieħed minnhom, ketch imsejjaħ Auli, jingħad li ddisinja hu stess.{{Sfn|Mäeorg|Rahi-Tamm|2016|p=|pp=297-298}} == Referenzi == {{referenzi}} === Biblijografija === * {{Ċita pubblikazzjoni |kunjom=Ariste|isem=Paul |titlu=Ed. Wahl – interlingvistika arendaja.|pubblikazzjoni=Noorte Hääl|data=14 January 1967 |lingwa=Estonian}} * {{Ċita pubblikazzjoni |kunjom=Berger|isem=Ric|titlu=Edgar de Wahl, autor de Occidental|pubblikazzjoni=Cosmoglotta |sena=1946 |ħarġa=130|paġna=17{{ndash}}32 |ref=none |lingwa=Interlingue}} * {{Ċita pubblikazzjoni |kunjom=Dulichenko|isem=Aleksandr |titlu=Об интерлингвистической деятельности Э. Валя (с библиографическим приложением по данным "Kosmoglott" и "Cosmoglotta")|pubblikazzjoni=Interlinguistica Tartuensis|sena=1987 |ħarġa=4|paġna=87{{ndash}}117|url=http://hdl.handle.net/10062/33858 |titlu-traduzzjoni=On the interlinguistic activity of E. de Wahl (with a bibliographic appendix according to "Kosmoglott" and "Cosmoglotta")|post=Tartu |lingwa=Ru}} * {{Ċita ktieb |kunjom=Dulichenko |isem=A. D. |url=https://www.worldcat.org/oclc/71507411 |titlu=Maailmakeele otsinguil, ehk, Interlingvistika kõigile |sena=2004 |pubblikatur=Tartu Ülikooli Kirjastus |isbn=9985-56-845-1 |post=Tartu |paġna=143 |lingwa=Estonian |oclc=71507411}} * {{Ċita pubblikazzjoni |kunjom=Hesse |isem=Erich |titlu=von Wahl, Edgar |pubblikazzjoni=Album Nevanorum, 1847-1908 |sena=1909 |ħarġa=166 |paġna=178{{ndash}}180 |url=http://hdl.handle.net/10062/34596 |post=Tartu |lingwa=de}} * {{Ċita ktieb |kunjom=Karmo |isem=Märt |titlu=Must-kuldne müts me peas... I, Tallinna Reaalkool 1917-1920 |pubblikatur=[[Tallinna Reaalkool]] |data=2011 |lingwa=et}} * {{Ċita ktieb |kunjom=Karmo |isem=Märt |titlu=Must-kuldne müts me peas ... II, Tallinna Reaalkool 1920-1940, Saksa Reaalkool 1919-1939 |pubblikatur=Reaali Kirjastus |data=2019 |lingwa=et}} * {{Ċita pubblikazzjoni |kunjom=Künzli |isem=Andreas |titlu=Edgar von Wahl (1867-1948) aldonaj biografiaj notoj pri la familia deveno. |pubblikazzjoni=Interlinguistica Tartuensis |sena=2009 |ħarġa=9 |paġna=234{{ndash}}239 |url=http://hdl.handle.net/10062/55706 |titlu-traduzzjoni=Edgar von Wahl (1867-1948) additional biographical notes on the family ancestry. |post=Tartu |lingwa=eo}} * {{Ċita pubblikazzjoni |kunjom=Künzli |isem=Andreas |data=2015 |titlu=Eine neue Sprache für Russland und die ganze Welt |url=http://www.plansprachen.ch/Esperanto_Russland_bis1917.pdf |pubblikazzjoni=Unabhängige Schweizer Interlinguistische Studien |ħarġa=3 |paġna=9-14, 63|lingwa=de}} * {{Ċita pubblikazzjoni |kunjom=Lumiste |isem=Ülo | kunjom2=Võhandu |isem2=Leo |titlu=On Three Planned Languages Created in Estonia and their Creators |pubblikazzjoni=[[Interlinguistica Tartuensis]] |sena=2017 |ħarġa=10 |paġna=63{{ndash}}91 |url=https://dea.digar.ee/article/JVinterlinguisticatrt/2017/05/0/5.1.4|pubblikatur=[[University of Tartu]] |post=Tartu, Estonia}} * {{Ċita pubblikazzjoni |kunjom=Mäeorg |isem=Kalmer |kunjom2=Rahi-Tamm |isem2=Aigi |titlu=Edgar von Wahl 1867–1948: keelemees ja poliitiline prohvet |pubblikazzjoni=Ajalooline Ajakiri |data=2016 |ħarġa=2 |paġna=295{{ndash}}311 |url=https://ojs.utlib.ee/index.php/EAA/article/view/AA.2016.2.08/8109 |titlu-traduzzjoni=Edgar von Wahl 1867-1948: Linguist and Political Prophet |lingwa=Et}} * {{Ċita ktieb |kunjom=Mikiver |isem=Olev |url=https://www.worldcat.org/oclc/253976608 |titlu=Heites pilku tagasi : vesteid ajalehest "Teataja" |data=2004 |pubblikatur=Perioodika |oħrajn=Hele Lüüs |isbn=9985-853-56-3 |post=Tallinn |paġna=45 |lingwa=et |oclc=253976608}} * {{Ċita pubblikazzjoni |kunjom=Ojalo |isem=Jaan |titlu=Edgar de Wahl and Occidental |pubblikazzjoni=Keel ja Kirjandus |data=1987 |ħarġa=8 |paġna=508{{ndash}}509 |url=http://www.digar.ee/id/nlib-digar:194845}} * {{Ċita pubblikazzjoni |kunjom=Ojalo|isem=Jaan |titlu=Wahl, Edgar de|pubblikazzjoni=Enciklopedio pri la Estona Esperanto-movado|data=2000 |paġna=82{{ndash}}83 |post=Tallinn |lingwa=Eo}} * {{Ċita ktieb |kunjom=Stravenhagen |isem=H. |url=https://dspace.ut.ee/handle/10062/16929 |titlu=Album Academicum der weil. drei Corporationen : A. Baltica in Zürich. B. Livonia in Carlsruhe. C. Baltica in Carlsruhe |data=1900 |pubblikatur=Jurjew, (Mattiesen) |paġna=57 |lingwa=de |arkivju-data=2023-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230429192625/https://dspace.ut.ee/handle/10062/16929 |access-date=2023-05-04 |url-status=dead}} * {{Ċita ktieb |kunjom=Veiderma |isem=Aleksander |url=http://www.digar.ee/id/nlib-digar:278445 |titlu=Elu hariduse radadel: mälestused |data=2000 |post=Tallinn |paġna=141 |lingwa=et |titlu-traduzzjoni=Life on the paths of education: memories}} * {{Ċita ktieb |editur-kunjom1=von Harpe |editur-isem1=Ena |editur-ħolqa1=Ena von Harpe |editur-kunjom2=von Wahl |editur-isem2=Dieter |editur-ħolqa2=Dieter von Wahl |data=1995 |titlu=Erlebtes Livland: Die Familie v. Wahl 1795–1993 |kapitlu=Edgar Alexei Robert v. Wahl-Assick 11.8.1867–9.3.1948. |titlu-traduzzjoni=Experienced Livonia: the von Wahl family 1795-1993 |lingwa=de |post=Weißenhorn |paġna=241–244}} [[Kategorija:Interlingue]] 3e4v2o2apowoqhrh3oz57hra93riksc 0 27783 333033 325516 2026-10-23T21:30:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333033 wikitext text/x-wiki [[Stampa:The_Fleet_Messenger_'isonzo'_at_Malta_-_off_the_Castile_(signal_Station)_Art.IWMART3120.jpg|daqsminuri|300x300px| Pittura ta' dgħajsa tal-Latini fil-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]] matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]]]] Id-'''dgħajsa tal-Latini''', magħrufa wkoll bħala dgħajsa t'[[Għawdex]] jew tat-tagħbija, tal-pass, jew tal-mogħdija, kienet tip ta’ dgħajsa li toriġina minn [[Malta]] armata b’settee. Id-dgħajjes tal-Latini kienu l-mezz ewlieni ta’ trasport tul il-fliegu bejn il-ġżira prinċipali ta' Malta u Għawdex<ref name="morana">{{Ċita ktieb|kunjom=Morana|isem=Martin|sena=2011|titlu=Bejn Kliem u Storja|url=https://sites.google.com/site/kliemustorja/home/titlu/introduzzjoni/dwar-l-awtur/a/b/c/c/d|lingwa=Malti|isbn=978-99957-0137-6}}</ref> mill-aħħar tas-seklu 19 sa nofs is-seklu 20. Id-disinn tad-dgħajjes żviluppa mill-[[Xprunara|ixprunara]]. == Storja == [[Stampa:Malta_Gozo_boat-2-6.jpg|daqsminuri| Dgħajsa ta’ Għawdex fuq [[Bolla postali|bolla]] Maltija tal-1926]] Is-servizz ta’ lanċa bejn il-gżejjer ta’ Malta u Għawdex ilu jeżisti għal sekli sħaħ,<ref name="muscat2005" /> u l-ewwel referenza magħrufa marbuta ma' dan tmur lura għal madwar l-1241, meta d-dgħajsa kienet tissejjaħ il-''madia'' jew ''tal-mogħdija''. Sas-seklu 16, id-dgħajjes ta’ Għawdex ħadu l-għamla ta’ [[Brigantin|brigantina]].<ref name="gozochannel">{{Ċita web|url=https://www.gozochannel.com/about-us/fleet/|titlu=Fleet|sit=Gozo Channel|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-02-18}}</ref> L-ewwel rappreżentazzjoni magħrufa ta’ dgħajsa ta’ Għawdex hija [[pittura]] ta’ madwar l-1750. Dak iż-żmien, il-bastimenti kienu magħrufa bħala ''speronara del Gozo'' jew ''barca del Gozo'', <ref name="gozochannel" /> u kienu kważi identiċi għall- ixprunara li kienet tintuża għall-kummerċ marittimu.<ref name="muscat2005">{{Ċita rivista|kunjom1=Muscat|isem1=Joseph|data=2005|titlu=Traditional boats of Malta|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/49645|lingwa=en}} </ref> Id-dgħajsa ta' Għawdex saret distinta mill-ixprunara lejn l-aħħar tas-seklu 19, meta madwar l-istess żmien l-użu tal-bastiment għal attivitajiet merkantili kien qed jonqos. Fis-snin tmenin, l-ixprunara ta’ Għawdex bidlu l-arranġament tal-qlugħ tagħhom għal wieħed bis-settee, u saru magħrufa bħala tal-latini minħabba x-xebħ tagħhom ma’ qlugħ [[Lateen|Latin]]. Fl-1919, fuq xi dgħajjes ta’ Għawdex bdew jiġu installati magni, iżda ħafna xorta żammew il-qlugħ tagħhom.<ref name="gozochannel" /> Il-biċċa l-kbira tad-dgħajjes ta' Għawdex inbnew fil-[[Kalkara]] fil-Port il-Kbir. Il-familja Caruana, li kienu l-aħħar bennejja tad-dgħajjes Għawdxin, telqu minn hemm għall-[[Mġarr (Għawdex)|Imġarr]] f'Għawdex fl-1940. Wara l-1959, inbnew xi dgħajjes ta' Għawdex f'[[Gela]], [[Sqallija]]. L-aħħar waħda li nbniet kienet is-''Santa Rita'' (G48) fl-1963.<ref name="gozochannel" /> Normalment id-dgħajjes t'Għawdex kienu jagħmlu vjaġġi mill-Port il-Kbir f'Malta għall-Port tal-Imġarr f'Għawdex. Kienu jsiru vjaġġi oħra mill-Port il-Kbir għall-[[Mellieħa]] jew għall-[[Marfa]], jew l-Imġarr għall-Marfa jew [[San Pawl il-Baħar]]. Id-dgħajjes kienu jġorru kemm passiġġieri kif ukoll merkanzija bejn iż-żewġ gżejjer. Il-vjaġġi minn Għawdex għal Malta ġeneralment kienu jġorru prodotti agrikoli bħal frott, ħaxix, bajd, u tjur, filwaqt li l-vjaġġi bir-ritorn bejn Malta u Għawdex kienu jġorru oġġetti manifatturati bħal siment, xorb mhux alkoħoliku, u birra. Id-dgħajjes ta’ Għawdex kienu miżbugħin b'ilwien ħodor, blu, ħomor u sofor, simili għal-[[luzzu]] tradizzjonali. Dgħajsa partikolari, miżbugħa sewda, kienet iġorr il-katavri bejn il-gżejjer. === Inċidenti === Id-dgħajjes tal-Latini kienu involuti f'għadd ta’ inċidenti matul is-snn. Xi wħud mid-dgħajjes t'Għawdex intlaqtu minn tiri ta’ xkubetti waqt li kienu għaddejjin minn ħdejn ir-Rifle Ranges ta' Pembroke, għalkemm l-awtoritajiet kienu wissew lill-kaptani tad-dgħajjes minn qabel. Fl-1900, dgħajsa tal-Latini li kienet qed tintuża għas-sajd tal-[[Mahi-mahi|lampuki]] nqalbet u miet wieħed mis-sajjieda. Dgħajsa oħra tilfet l-arbli tagħha fl-1911, iżda rnexxielha tidħol fil-Bajja ta’ San Ġorġ. Fl-1926, dgħajsa t’Għawdex bla nies fuqha nstabet f'nofs ta' baħar imqalleb. F'każijiet rari, dawn it-tip ta' dgħajjes kienu involuti f'ħabtiet ma' [[Tugboat|tugboats]] jew [[Pinnace (dgħajsa tal-vapur)|pinnaces]].<ref name="gozochannel" /> Fit-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], id-dgħajsa ''Stella Maris'' inqerdet mill-azzjoni tal-għadu. === L-aħħar snin === Sas-snin sittin u s-sebgħin tas-seklu 20, is-servizzi regolari bil-vapuri bdew jikkompetu mad-dgħajjes ta’ Għawdex, li ma kinux għadhom effettivi mill-aspett finanzjarju. Id-dgħajjes li kien fadal ġew ikkonvertiti f’dgħajjes tas-sajd, inkella kienu abbandunati fil-Port tal-Imġarr.<ref name="gozochannel" /> Il-kumpanija Gozo Channel Company Limited, bdiet tipprovdi servizz ta' trasport modern bil-baħar bejn Malta u Għawdex fl-1979 u dan wassal għat-tmiem totali tal-użu tad-dgħajjes tal-Latini bħala dgħajjes ta' Għawdex. == Eżempji ta' x'fadal == [[Stampa:Malta_-_Sliema_(Triq_Ix-Xatt_(Gzira))_09_ies.jpg|daqsminuri| ''Maryanne'']] Ftit dgħajjes tal-Latini għadhom jeżistu llum.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Dougall|isem1=Angelo|data=August 1983|titlu=The Gozo Boat - Extinction of a breed|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/L-Imnara/L-Imnara.%2002(1983)1=6/10s.pdf|rivista=L-Imnara Issue 1|volum=2|post=Malta|pubblikatur=Għaqda tal-Folklor|paġni=13-15}}</ref> Waħda minn dawn hija s-''Sacra Famiglia'' (G32), li nbniet fil-[[Kalkara]] fl-1933.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-08-08/news/id-dg-and-295ajsa-tal-latini-to-dominate-m-and-289arr-harbour-again-296889/|titlu=Id-Dgħajsa Tal-Latini to dominate Mġarr Harbour again - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2022-02-18}}</ref> Sas-sebgħinijiet tas-seklu 20 ma kinitx għadha tajba għat-tbaħħir, u kienet maħżuna fl-[[Mġarr (Għawdex)|Imġarr]]. Il-qafas eventwalment inxtara minn xi ħadd li ried ibigħha lill-Ministeru għal Għawdex, iżda minflok inxtrat mill-Gozo Channel Company Limited, li għaddietha lil [[Wirt Għawdex]] u sponsorjat ir-restawr tagħha. Wara li d-dgħajsa ġiet irrestawrata mill-aħwa Caruana (ulied il-bennej oriġinali tagħha), tpoġġiet għall-wiri permanenti fix-Xatt taż-Żewwieqa fl-2014.<ref>{{Ċita web|url=https://www.wirtghawdex.org/component/k2/dg%C4%A7ajsa-tal-latini|titlu=2013 - Dgħajsa Tal-Latini - Wirt Ghawdex|kunjom=Pace|isem=David|sit=www.wirtghawdex.org|lingwa=en-GB|data-aċċess=2022-02-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220218212323/https://www.wirtghawdex.org/component/k2/dg%C4%A7ajsa-tal-latini|arkivju-data=2022-02-18|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gozo.news/53284/dghajsa-tal-latini-fully-restored-on-display-at-the-zewwieqa-waterfront/|titlu=‘Dghajsa Tal-Latini’ fully restored & on display at the Zewwieqa Waterfront|data=2014-11-02|lingwa=en|data-aċċess=2022-02-18|arkivju-data=2022-02-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220218212323/https://gozo.news/53284/dghajsa-tal-latini-fully-restored-on-display-at-the-zewwieqa-waterfront/|url-status=dead}}</ref> Dgħajsa oħra ta’ Għawdex li baqgħet teżisti hija l-''Maryanne'', li nbniet f’Ġela fl-1960. Id-dgħajsa baqgħet Għawdex sa Frar tal-1983, meta nxtrat mill-Captain Morgan Cruises. Id-dgħajsa għadha tal-Captain Morgan, li jużawha għall-kruċieri madwar [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-Port il-Kbir. ''Maryanne'' tinsab f’kundizzjoni tajba, iżda m’għadx għandha l-arbli distintivi u żdiedet gverta. Fis-snin disgħin u fis-snin 2000 kien hemm kumpanija oħra tal-kruċieri ta' Marsamxett u l-Port il-Kbir li kien jisimha Latini Cruises u kellha żewġ dgħajjes tal-Latini mingħajr l-arbli distintivi tagħhom u li kien jisimhom ''Ben'' u ''Konċetta.''<ref>{{Ċita web|url=http://www.captainmorgan.com.mt/maryanne|titlu=Captain Morgan Cruises|sit=www.captainmorgan.com.mt|data-aċċess=2022-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.tripadvisor.com/Attraction_Review-g190327-d2705294-Reviews-Latini_Cruises-Sliema_Island_of_Malta.html|titlu=Latini Cruises (Sliema) - 2022 All You Need to Know BEFORE You Go (with Photos)|sit=Tripadvisor|lingwa=en|data-aċċess=2022-02-19}}</ref> Aktax li għadhom jeżistu wkoll xi tnejn jew tliet dgħajjes oħra ta’ Għawdex li nbidlu f’dgħajjes tas-sajd.<ref><cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMuscat1999">Muscat, Joseph (1999). [https://web.archive.org/web/20120303053346/http://www.gozochannel.com/gozoboat.htm "The Gozo boat"]. ''Gozo Channel Co. Ltd''. Fondazzjoni Patrimonju Malti. Archived from [http://www.gozochannel.com/gozoboat.htm the original] on 3 March 2012.</cite></ref> == Legat == [[Stampa:MLT_Qala_COA.gif|lemin| Arma tal-Qala]] Id-dgħajsa tal-Latini saret simbolu tal-gżira Għawdxija,<ref>{{Ċita web|url=http://www.gozoandmalta.com/gozo.php|titlu=Where is Gozo {{!}} Gozo Information {{!}} Gozo and Malta|data=2019-03-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-02-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190327090416/http://www.gozoandmalta.com/gozo.php|arkivju-data=2019-03-27|url-status=dead}}</ref> u fuq il-bandiera u l-arma tar-raħal tal-[[Il-Qala|Qala]] tidher dgħajsa tal-Latini fuq baħar imqalleb.<ref>{{Ċita web|url=https://www.stampworld.com/en/|titlu=StampWorld.com - the most complete stamp catalogue on the internet {{!}} StampWorld|sit=www.stampworld.com|data-aċċess=2022-02-18}}</ref> Id-dgħajjes tal-Latini jinsabu wkoll fil-logos ta’ diversi għaqdiet Għawdxin, bħas-Soċjetà Filatelika ta' Għawdex (Gozo Philatelic Society)<ref>{{Ċita web|url=http://www.stamps-gozo.org/about-us.html|titlu=Gozo Philatelic Society - About Us|data=2021-05-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-02-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210506042400/http://www.stamps-gozo.org/about-us.html|arkivju-data=2021-05-06|url-status=bot: unknown}}</ref> u l-Imperial Gozo Yacht Club.<ref>{{Ċita web|url=http://gozonews.com/1485/imperial-gozo-yacht-club-opens-new-premises-at-mgarr/|titlu=Imperial Gozo Yacht Club opens new premises at Mgarr - Gozo News.Com|data=2010-12-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-02-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101216140340/http://gozonews.com/1485/imperial-gozo-yacht-club-opens-new-premises-at-mgarr/|arkivju-data=2010-12-16|url-status=dead}}</ref> Il-kanzunetta klassika tas-sebgħinijiet ''Id-Dgħajsa tal-Latini'' tal-grupp Malti [[New Cuorey]] hija dwar dgħajsa t’Għawdex.<ref name="dictionary">{{Ċita ktieb|kunjom=Schiavone|isem=Michael J.|data=2009|titlu=Dictionary of Maltese biographies|url=https://www.worldcat.org/oclc/642290723|post=Pietà|pubblikatur=Pubblikazzjonijiet Indipendenza}}</ref><gallery> Stampa:E.A.Gouder, Fishing boat, Gozo (No. 31).jpg|EAGouder, dgħajsa tas-sajd Għawdxija (Nru 31) Stampa:E.A.Gouder, Gozitan fishing boat (No. 27).jpg|EAGouder, dgħajsa tas-sajd Għawdxija (Nru 27) Stampa:E.A.Gouder, Gozitan fishing boat (No. 46).jpg|EAGouder, dgħajsa tas-sajd Għawdxija (Nru 46) Stampa:E.A.Gouder, Gozitan fishing boat.jpg|EAGouder, dgħajsa tas-sajd Għawdxija Stampa:Edward A. Gouder, A Gozo boat, tal-latini, in full sail, 1910s.jpg|Edward A. Gouder, dgħajsa ta’ Għawdex, tal-Latini, b’qlugħ sħiħ, għall-ħabta tal-1910 </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:Għawdex]] [[Kategorija:Kultura marittima]] [[Kategorija:Bastimenti]] 46vopu77kopqobbeh5wgl3ourw7lbm5 0 27867 333067 275186 2026-10-24T07:27:38Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333067 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Henrietta Chetta Chevalier''' jew '''Ċetta Chevalier''' BEM (twieldet fit-2 ta' April 1901 – mietet fid-9 ta' Lulju 1973), kienet [[Maltin|Maltija]] ta' nazzjonalità [[Renju Unit|Brittanika]] li kienet residenti f'[[Ruma]], l-[[Italja]], u kienet kuntatt kritiku fin-network "Rome Escape Line" tal-[[Monsinjur Hugh O'Flaherty]] operattiv fil-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]. L-appartament tagħha fit-tielet sular ta' binja f'Via Imperia ntuża bħala maħżen għall-provvisti, u bħala post fejn kienu jinħbew dawk li kienu jaħarbu mir-reġimi [[Faxxiżmu|Faxxisti]] tal-[[Ewropa]]. Hija kienet magħrufa fi ħdan l-organizzazzjoni bħala s-"Sinjura M.". L-oriġini ta' dan il-laqam tal-gwerra — jekk kienx referenza għall-gżira ta' [[Malta]] fejn twieldet, għall-kunjom ta' ommha meta kienet xebba, jew għal fattur ieħor — mhijiex magħrufa. == Bijografija == Chevalier twieldet bħala '''Henrietta Scerri'''. Missierha kien [[Emmanuel Scerri]] u ommha kienet Maria Scerri (kunjomha xebba Mamo) u l-familja tagħha kienet tgħix f'[[Tas-Sliema]]. Hija żżewġet lil [[Thomas Chevalier]] fil-15 ta' Mejju 1920 fil-Knisja tal-[[Santa Marija|Madonna]] tas-Sacro Cuor f'Tas-Sliema. Il-koppja kienet tgħix f'Ruma u kellhom bosta tfal. Is-Sur Chevalier ħadem bħala aġent għall-kumpanija Brittanika tal-ivvjaġġar. Wara l-[[mewt]] tar-raġel tagħha u wara li wieħed minn uliedha ntefa' l-ħabs fl-1939, Ċetta sabet ruħha fil-morsa tal-istat Faxxist ta' [[Benito Mussolini|Mussolini]] u ħassitha responsabbli għall-benessri tat-tfal tagħha u ta' ommha li kienet anzjana. Ġiet irreklutata fin-network ta' O'Flaherty, Chevalier essenzjalment tat ''carte blanche'' lil O'Flaherty biex juża l-appartament tagħha bħala maħżen u post sikur biex jinħbew in-nies li kienu qed jaħarbu mill-Faxxiżmu. Minkejja diversi drabi fejn ħelsitha ħafif — inkluż darba meta waħda minn uliedha, Gemma, inħbiet minn Chevalier — u minkejja li kienet taħt is-sorveljanza kostanti tas-''Sicherheitsdienst'' ta' [[Adolf Hitler|Hitler]], Chevalier u familtha komplew l-attivitajiet klandestini tagħhom taħt sogru kostanti għal ħajjithom sa ma ġew evakwati min-network ta' O'Flaherty wieħed b'wieħed u ttieħdu lejn razzett fil-periferiji tal-belt fejn baqgħu jgħixu għall-bqija tal-gwerra moħbijin huma stess.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/Maltese-escape-committees-and-the-Dodecanese-setback.506392|titlu=Maltese escape committees and the Dodecanese setback|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2022-03-06}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=http://ww2talk.com/index.php?threads/henrietta-chetta-chevalier-b-e-m-spy-nurse-housewife-a-tribute.74784/|titlu=Henrietta ''Chetta'' Chevalier B.E.M. - Spy, Nurse, Housewife - A Tribute|sit=WW2Talk|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.historynet.com/vatican-intrique-priest-outwits-nazies/|titlu=Vatican Intrigue: Priest Outwits Nazis|data=2019-07-26|sit=Historynet|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-06}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/An-unsung-hero-of-wartime.423904|titlu=An unsung hero of wartime|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2022-03-06}}</ref> Fl-1945, Chevalier ingħatat Medalja tal-Imperu Brittaniku (British Empire Medal - BEM) għall-isforzi straordinarja tagħha biex tagħti kenn lil dawk li kienu fil-bżonn.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/37047/supplement/2165|titlu=Page 2165 {{!}} Supplement 37047, 20 April 1945 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette|sit=www.thegazette.co.uk|data-aċċess=2022-03-06}}</ref> L-isforzi tagħha biex toffri direttament l-assistenza lil madwar 4,000 persuna matul il-gwerra ġew imfaħħra.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2013-02-03/arts-and-culture/henrietta-chevalier-the-unsung-maltese-heroine-786628611/|titlu=Henrietta Chevalier: the unsung Maltese heroine - The Malta Independent|sit=|data-aċċess=}}</ref> Chevalier mietet f'Malta fid-9 ta' Lulju 1973, u ndifnet fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata. Ġnien ta' mafkar ġie ddedikat lilha fil-[[Mużew]] tal-Avjazzjoni ta' Malta u nfetaħ fl-24 ta' Novembru 2012.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltaaviationmuseum.com/henrietta-chevalier-memorial-garden|titlu=Malta Aviation Museum - Memorial Garden|sit=maltaaviatmaster|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-06|arkivju-data=2022-03-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220306140540/https://www.maltaaviationmuseum.com/henrietta-chevalier-memorial-garden|url-status=dead}}</ref> == Ħoloq esterni == * Ċetta Chevalier f'Find a Grave – tinkludi ritratt tal-qabar u tal-lapida tagħha<ref>{{Ċita web|url=https://www.findagrave.com/memorial/91898096/henrietta-chetta-chevalier|titlu=Henrietta Chetta “Chetta” Scerri Chevalier...|sit=www.findagrave.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-06}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Chevalier, Ċetta}} [[Kategorija:Twieldu fl-1901]] [[Kategorija:Mietu fl-1973]] [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:It-Tieni Gwerra Dinjija]] 45b9s17mvnokhmb0o9s7y8ne4qydoq8 0 28174 333057 314630 2026-10-24T04:05:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333057 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Bridge on the Drina, januar 2018.jpg|daqsminuri|Il-pont fuq ix-xmara Drina]] Il-'''Pont ta' Mehmed Paša Sokolović''' (bis-[[Serbja|Serbjan]]: Мост Мехмед-паше Соколовића, b'ittri Rumani: ''Most Mehmed-paše Sokolovića'') huwa pont storiku f'[[Višegrad]], li jaqsam ix-xmara [[Drina]] fil-Lvant tal-[[Bożnija u Ħerżegovina|Bożnja-Ħerzegovina]]. Tlesta fl-1577 mill-[[arkitett]] tal-qorti tal-[[Imperu Ottoman]] [[Mimar Sinan]] skont l-ordni tal-Gran Viżier [[Mehmed Paša Sokolović]].<ref>{{Ċita web|url=https://structurae.net/en/structures/mehmed-pasa-sokolovic-bridge|titlu=Mehmed Paša Sokolović Bridge (Višegrad, 1577)|sit=Structurae|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-23}}</ref> Il-pont tniżżel bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2007.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1260/|titlu=Mehmed Pa&scaron;a Sokolovi&#x107; Bridge in Vi&scaron;egrad|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-23}}</ref> == Karatteristiċi == Il-pont huwa karatteristiku tal-qofol tal-arkitettura [[Monument|monumentali]] u tal-inġinerija ċivili [[Turkija|Torka]]. Fih ħdax-il ħnejja tal-ġebel, b'wisa' ta' 11 sa 15-il metru kull waħda, u rampa ta' aċċess f'angoli retti b'erba' ħnejjiet fuq ix-xatt tax-xellug tax-xmara. Il-pont twil 179.5 metru (589 pied) u huwa kapulavur rappreżentattiv ta' Mimar Sinan, wieħed mill-ikbar arkitetti u inġiniera tal-perjodu Ottoman klassiku u kontemporanju tar-[[Rinaxximent]] [[Italja|Taljan]], li miegħu jista' jitqabbel ix-xogħol tiegħu. Is-sommarju tal-UNESCO jiddikjara: ''L-eleganza unika tal-proporzjon u tan-nobbiltà monumentali tal-proprjetà kollha kemm hi huma xhieda tal-kobor ta' dan l-istil ta' arkitettura.''<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/news/361/|titlu=Bosnian Bridge among five new sites inscribed on UNESCO’s World Heritage List this evening|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-23}}</ref> == Storja == [[Stampa:Mehmed Pasha sokolovic bridge, medieval inscriptions.jpg|xellug|daqsminuri|Il-pilastru ċentrali tal-pont b'kitbiet imnaqqxa [[Medjuevu|Medjevali]]]] Il-pont ta' Višegrad ġie kkummissjonat mill-Gran Viżier Mehmed Pasha Sokolović, li eżerċita s-setgħa għal perjodu twil fit-tmun tal-Imperu Ottoman matul ir-renju ta' tliet sultani bħala tribut għar-reġjun fejn twieled u bħala simbolu ta' kummerċ u ta' prosperità. Il-kostruzzjoni tal-pont seħħet bejn l-1571 u l-1577. Saru rinnovazzjonijiet maġġuri tal-pont fl-1664, fl-1875, fl-1911, fl-1940 u fl-1950-1952. Tliet ħnejjiet tal-pont inqerdu matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]] u ħames ħnejjiet ġarrbu xi ħsarat matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] iżda sussegwentement ġew irrestawrati.<ref>{{Ċita web|url=http://wmf.org/resources/sitepages/bosnia_herzegovina_mehmed_pasha_bridge.html|titlu=Mehmed-Pasha Sokolovic Bridge|data=2007-07-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-04-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070702153755/http://wmf.org/resources/sitepages/bosnia_herzegovina_mehmed_pasha_bridge.html|arkivju-data=2007-07-02|url-status=dead}}</ref> === Rinnovazzjoni === L-Aġenzija Torka għall-Kooperazzjoni u għall-Iżvilupp Internazzjonali (TIKA) ipprovdiet 3.5 miljun [[ewro]] għar-restawr tal-Pont ta' Mehmed Paša Sokolović. Ir-rappreżentanti ta' TIKA, il-Kummissjoni għall-Kooperazzjoni mal-UNESCO tal-Bożnija-Ħerzegovina, il-Ministeru Kulturali tar-Repubblika tas-Serbja u l-muniċipalità ta' Višegrad iffirmaw ftehim ta' rinnovazzjoni tal-pont fid-19 ta' April 2010.<ref>{{Ċita web|url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/roundup/2010/04/21/roundup-cl-03|titlu=Culture and Sports: Turkish agency sponsors repairs to Ottoman bridge|sit=www.setimes.com|data-aċċess=|arkivju-data=2012-10-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121008225920/http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/roundup/2010/04/21/roundup-cl-03|url-status=dead}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:Вишеградска ћуприја са Андрићградом 2.jpg|daqsminuri|256x256px|Il-pont mixgħul billejl]] Il-Pont ta' Mehmed Paša Sokolović f'Višegrad ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Fil-letteratura == Il-pont huwa magħruf ferm bis-saħħa tal-ktieb ''Il-Pont fuq id-Drina'' (1945) tal-[[kittieb]] [[Jugoslavja|Jugoslav]] [[Ivo Andrić]], li huwa rebbieħ tal-[[Premju Nobel]].<ref>{{Ċita web|url=https://escholarship.org/content/qt8c21m142/qt8c21m142.pdf|titlu=Ivo Andrić Revisited: The Bridge Still Stands. Division of International and Area Studies, University of California, Berkeley.|kunjom=Vucinich|isem=Wayne S.|data=1995|data-aċċess=2022-04-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200527231512/https://escholarship.org/content/qt8c21m142/qt8c21m142.pdf|arkivju-data=2020-05-27|url-status=bot: unknown}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Bożnija u Ħerżegovina]] [[Kategorija:Pontijiet]] [[Kategorija:Monumenti]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija u Ħerzegovina]] anpo8sf36hbh2qtffr0esdebrg8wp7l 0 28243 333064 325762 2026-10-24T06:36:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333064 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Rain Forest Daintree Australia.jpg|daqsminuri|239x239px|Foresta fil-Park Nazzjonali ta' Daintree]] It-'''Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland''' huma [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] magħmul minn madwar 8,940 km² ta' foresti tropikali mistagħdra [[Awstralja|Awstraljani]] li jinsabu tul il-parti tal-Grigal ta' Queensland tal-katina muntanjuża magħrufa bħala ''Great Dividing Range''.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/486/|titlu=Wet Tropics of Queensland|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> It-Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland tniżżlu bħala Sit naturali ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988, u fil-21 ta' Mejju 2007 żdiedu mal-Lista tal-Wirt Nazzjonali tal-Awstralja.<ref name=":1">{{Ċita web|url=http://www.wettropics.gov.au/site/user-assets/docs/RepairingRainforest2.pdf|titlu=Steve Goosen & Nigel I. J. Tucker (1995). "Wet Tropics Overview" (PDF). Repairing the Rainforest: Theory and Practice of Rainforest Re-establishment in North Queensland's Wet Tropics. Wet Tropics Management Authority.|arkivju-data=2017-04-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170402191823/http://wettropics.gov.au/site/user-assets/docs/RepairingRainforest2.pdf|data-aċċess=2022-05-03|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.awe.gov.au/parks-heritage/heritage/places/world/wet-tropics|titlu=World Heritage Places - Wet Tropics of Queensland - DAWE|sit=www.awe.gov.au|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> Il-foresti tropikali għandhom l-ogħla konċentrazzjoni fid-[[Id-Dinja|dinja]] ta' familji ta' pjanti primittivi li jarmu l-fjuri.<ref>{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/management/managed-areas/world-heritage-areas/current/wet-tropics|titlu=Wet Tropics|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2009-12-02|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220503162651/https://parks.des.qld.gov.au/management/managed-areas/world-heritage-areas/current/wet-tropics|arkivju-data=2022-05-03|url-status=dead}}</ref> Il-[[Madagaskar|Madagascar]] u [[New Caledonia]] biss, minħabba l-iżolament storiku tagħhom, għandhom reġjuni tropikali umdużi b'livell paragunabbli ta' endemiżmu.<ref name=":1" /> It-Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland huma rikonoxxuti fuq livell internazzjonali għall-foresti primordjali tagħhom u għal bosta pjanti u [[Annimal|annimali]] uniċi li jgħixu fihom u li ma jinstabu mkien iktar fid-dinja. It-Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland għandhom l-eqdem foresti tropikali ħajjin kontinwament fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.wettropics.gov.au/wet-tropics-world-heritage-values|titlu=World Heritage Values {{!}} Wet Tropics Management Authority|sit=www.wettropics.gov.au|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> == Indiġeni == Fid-9 ta' Novembru 2012, il-Gvern Awstraljan irrikonoxxa wkoll il-wirt tal-Indiġeni taż-żona bħala ta' importanza nazzjonali. L-[[Aboriġini]] tal-foresti tropikali tat-Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland għexu kontinwament fl-ambjent tal-foresti tropikali għal mill-inqas 5,000 sena. Dan huwa l-unika post fl-Awstralja fejn l-Aboriġini abitaw ambjent ta' foresta tropikali b'mod permanenti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.awe.gov.au/parks-heritage/heritage/places/world/wet-tropics|titlu=World Heritage Places - Wet Tropics of Queensland - DAWE|sit=www.awe.gov.au|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> == Ġeografija == [[Stampa:Map of the Wet Tropics of Queensland - UNESCO World Heritage List.jpg|xellug|daqsminuri|Mappa tat-Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] It-Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland jestendu parzjalment minn Townsville sa Cooktown, u jimxu kważi b'mod parallel mal-[[Skoll il-Kbir tal-Qroll|Iskoll il-Kbir tal-Qroll]] (Sit ta' Wirt Dinji ieħor tal-UNESCO).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/154/|titlu=Great Barrier Reef|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-03}}</ref><ref>Reid, Greg (2004). ''Australia's National and Marine Parks: Queensland''. South Yarra, Victoria: Macmillan Education Australia. p. 13. ISBN <bdi>0-7329-9053-X</bdi>.</ref> L-art mhijiex watja. Il-katina muntanjuża tal-''Great Dividing Range'' u għadd ta' ktajjen muntanjużi kostali żgħar, artijiet għoljin, artijiet ta' qabel l-għoljiet u rdum jiddominaw il-pajsaġġ. Is-Sit ta' Wirt Dinji fih is-sezzjoni tat-Tramuntana tal-foresti tropikali ta' Queensland, inkluż il-foresti tropikali tal-[[Park Nazzjonali ta' Daintree]]. B'kollox ġew identifikati 16-il tip strutturali differenti ta' foresti tropikali.<ref name=":2">"Queensland tropical rainforests". ''Encyclopedia of Earth''. Environmental Information Coalition, National Council for Science and the Environment. 2012.</ref><ref name=":3">McDonald, Geoff; Marcus B. Lane (2000). ''Securing the Wet Tropics?: A Retrospective on Managing Australia's Tropical Rainforests''. Federation Press. pp. 17–19. ISBN <bdi>1862873496</bdi>.</ref> Barra minn hekk, hemm ukoll l-ogħla kaskati tal-Awstralja, il-[[Kaskati ta' Wallaman]]. B'kollox tmiss ma' 13-il sistema maġġuri tax-xmajjar, fosthom Annan, Bloomfield, Daintree, Barron, Mulgrave, Russell, Johnstone, Tully, Herbert, Burdekin, Mitchell, Normanby u Palmer River. Tliet digi famużi li jinsabu fis-sit huma d-Diga tal-Kaskati ta' Copperlode, id-Diga ta' Koombooloomba u d-Diga ta' Paluma.<ref name=":3" /> === Żoni protetti === [[Stampa:Kuranda - Barron Gorge lookout.jpg|daqsminuri|Veduta panoramika tal-Park Nazzjonali ta' Barron Gorge]] 15 % taż-żona hija protetta bħala park nazzjonali. Fost il-parks nazzjonali inklużi fit-Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland hemm:<ref name=":2" /> * il-Park Nazzjonali ta' Barron Gorge<ref>{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/barron-gorge|titlu=Barron Gorge National Park|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2006-09-08|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> * il-Park Nazzjonali ta' Black Mountain (Kalkajaka)<ref>{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/kalkajaka|titlu=Kalkajaka National Park (CYPAL)|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2009-10-20|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> * il-Park Nazzjonali ta' Cedar Bay (Mangkalba)<ref>{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/mangkalba|titlu=Mangkalba (Cedar Bay), Ngalba Bulal National Park|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2009-11-03|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220503174224/https://parks.des.qld.gov.au/parks/mangkalba|arkivju-data=2022-05-03|url-status=dead}}</ref> * il-Park Nazzjonali ta' Daintree<ref>{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/daintree|titlu=Daintree National Park (CYPAL)|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2010-01-28|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> * il-Park Nazzjonali ta' Edmund Kennedy<ref>{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/girramay-edmund-kennedy|titlu=Edmund Kennedy, Girramay National Park|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2010-06-07|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> * il-Park Nazzjonali ta' Girringun<ref>{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/girringun|titlu=Girringun National Park|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2010-07-08|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> * il-Park Nazzjonali ta' Kirrama<ref>{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/kirrama|titlu=Kirrama National Park|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2009-10-19|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> * il-Park Nazzjonali ta' Kuranda<ref>{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/kuranda-mowbray|titlu=Kuranda National Park and Mowbray National Park|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2006-03-20|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> * il-Park Nazzjonali ta' Macalister Range<ref>{{Ċita web|url=https://www.npsr.qld.gov.au/parks/macalister-range/index.html|titlu=Macalister Range National Park (Department of National Parks, Sport and Racing)|data=2016-04-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-05-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403061113/https://www.npsr.qld.gov.au/parks/macalister-range/index.html|arkivju-data=2016-04-03|url-status=bot: unknown}}</ref> * il-Park Nazzjonali ta' Wooroonooran<ref>{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/wooroonooran|titlu=Wooroonooran National Park|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2010-05-31|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> u iżjed minn 700 żona protetta li jinkludu art b'sjieda privata. L-Awtorità tal-Ġestjoni tat-Tropiċi Mistagħdra ġiet stabbilita fl-1983. Din l-awtorità hija responsabbli għall-ġestjoni tas-sit skont l-obbligi tal-Awstralja skont il-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji. L-awtorità impjegat 20 persuna fl-2012 bħala persunal fi ħdan id-Dipartiment tal-Protezzjoni tal-Ambjent u tal-Wirt. Titmexxa minn bord ta' diretturi responsabbli għall-Kunsill Ministerjali tat-Tropiċi Mistagħdra li fih rappreżentanti kemm ta' Queensland kif ukoll tal-Gvern Federali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.wettropics.gov.au/wet-tropics-management-authority|titlu=Wet Tropics Management Authority {{!}} Wet Tropics Management Authority|sit=www.wettropics.gov.au|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> == Flora == [[Stampa:Wooroonooran Josephine Falls.jpg|daqsminuri|Il-Kaskati ta' Josephine, il-Park Nazzjonali ta' Wooroonooran]] Is-sit fih bosta karatteristiċi uniċi, pereżempju iktar minn 390 speċi ta' pjanti rari, fosthom 74 speċi mhedda. Hemm mill-inqas 85 speċi li huma endemiċi għaż-żona, 13-il tip differenti ta' foresti tropikali u 29 speċi ta' mangrovji, li huwa ferm iktar minn kwalunkwe post ieħor fil-pajjiż. Mid-19-il familja ta' pjanti primittivi li jarmu l-fjuri, 12 jinsabu fit-Tropiċi Mistagħdra, inkluż żewġ familji li ma jinsabu mkien iktar. Barra minn hekk hemm mill-inqas 50 speċi individwali li huma endemiċi għaż-żona.<ref>''World heritage forests: the world heritage convention as a mechanism for conserving tropical forest biodiversity''. CIFOR. 1999. p. 36. ISBN <bdi>9798764234</bdi>. </ref> Ġew innutati 90 speċi ta' orkidej.<ref name=":4">Riley, Laura and William (2005). ''Nature's Strongholds: The Worlds' Great Wildlife Reserves''. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. pp. 599–600. ISBN <bdi>0-691-12219-9</bdi>.</ref> Is-siġar kbar rari tal-i''Stockwellia quadrifida'' (''Myrtaceae'') jikbru biss f'żoni ristretti ta' "foresti tropikali żviluppati sew fil-għoli" fit-Tropiċi Mistagħdra.<ref>{{Ċita web|url=https://apps.lucidcentral.org/rainforest/text/entities/stockwellia_quadrifida.htm|titlu=Stockwellia quadrifida|sit=apps.lucidcentral.org|data-aċċess=2022-05-03}}</ref> Għadhom jeżistu llum il-ġurnata bħala dixxendenti ta' speċijiet fossilizzati ta' Gondwana, jew simili ħafna għalihom, u jitqiesu bħala wħud mill-antenati ffossilizzati tal-ewkaliptu, li ddiversifikaw f'tant forom ta' speċijiet differenti tal-pjanti attwali kollha tal-ewkaliptu. 65 % tal-ispeċijiet tal-felċi tal-Awstralja huma protetti fis-sit, inkluż is-seba' speċijiet ta' felċi antiki.<ref name=":5">Breeden, Stanley (1992). ''Visions of a Rainforest: A year in Australia's tropical rainforest''. Illustrated by William T. Cooper. Foreword by Sir David Attenborough. (1st ed.). East Roseville: Simon & Schuster Australia. ISBN <bdi>0-7318-0058-3</bdi>.</ref> == Fawna == {| class="wikitable" border="1" style="float: right;" !Tipi ta' annimali !Speċijiet !Speċijiet endemiċi !Ġeneri monotipiċi |- |Għasafar |370 |11 |0 |- |[[Mammiferu|Mammiferi]] |107 |11 |2 |- |Rettili |113 |24 |3 |- |Anfibji |51 |22 |0 |- | colspan="4" style="font-size:80%; background:#cef; text-align:center;" |Sorsi:<ref name=":0" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.wettropics.gov.au/endemic-species|titlu=Endemic and rare species {{!}} Wet Tropics Management Authority|sit=www.wettropics.gov.au|data-aċċess=2022-05-03|arkivju-data=2022-05-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220503161151/https://www.wettropics.gov.au/endemic-species|url-status=dead}}</ref> |} Fiż-żona ġew irreġistrati 370 speċi ta' [[Għasfur|għasafar]]. 11-il speċi minnhom ma jinsabu mkien iktar.<ref name=":4" /> Il-''cassowary'' tan-Nofsinhar (''Casuarius casuarius)'' u l-quoll tad-denb bit-tikek huma wħud mill-ispeċijiet mhedda u rari ta' għasafar, filwaqt li l-far-kangaroo (''Hypsiprymnodon moschatus'') huwa wieħed mill-50 speċi ta' annimali uniċi taż-żona. Dan tal-aħħar huwa sinifikanti peress li jirrappreżenta stadju bikri fl-evoluzzjoni tal-kangaroos. Fost l-annimali rari hemm diversi speċijiet tal-volpi jtir u l-bettong. Ġew identifikati 107 speċi ta' mammiferi. L-iżjed annimali rari tal-Awstralja, il-farfett il-lejl ta' Flores (''Murina florium'') [[insettivoru]] jinsab f'dan is-sit ukoll. Kwart mill-ispeċijiet ta' rodituri tal-Awstralja jinsabu fit-Tropiċi Mistagħdra.<ref name=":5" /> [[Stampa:Musky-rat.jpg|daqsminuri|Il-far-kangaroo]] 113-il speċi ta' rettili, inkluż 24 speċi endemiċi jgħixu fiż-żona flimkien ma' 51 speċi ta' anfibji, 22 minnhom endemiċi. Raġuni waħda għal-livell għoli ħafna ta' endemiżmu hi li l-ġeomorfoloġija hija diversa ħafna, u dan jirriżulta f'ħabitats iżolati fejn evolvew sottospeċijiet distinti. Xi speċijiet huma endemiċi għal muntanji jew grupp ta' muntanji speċifiċi.<ref name=":6">Stork, Nigel E. (2005). "The Theory and Practice of Planning for Long-term Conservation of Biodiversity in the Wet Tropics Rainforests of Australia". In Bermingham, Eldredge; Dick, Christopher W.; Moritz, Craig (eds.). ''Tropical Rainforests: Past, Present, and Future''. University of Chicago Press. pp. 522–523. ISBN <bdi>0226044688</bdi>.</ref> == Klima == Ix-xita fiż-żona tvarja b'mod konsiderevoli skont l-elevazzjoni u l-orjentazzjoni tax-xatt tal-kosta, li huma l-iżjed influwenzi maġġuri. Il-medja tax-xita tvarja minn 1,200 millimetru (mm) għal iktar minn 8,000 mm kull sena. L-ogħla muntanji tul l-irdumijiet bejn [[Cairns]] u Tully jirċievu l-iktar xita, l-iżjed minħabba fatturi orografiċi. Il-muntanja Bellenden Ker fiha l-iżjed stazzjon ta' reġistrazzjoni tat-temp fejn l-iktar tinżel xita fiż-żona qalb il-qċaċet għoljin l-oħra u x-xaqlibiet fil-Lvant fejn xorta tinżel ħafna xita. Il-biċċa l-kbira tax-xita tinżel minn Novembru sa April. Iż-żona ġieli tiġi affettwata wkoll minn ċikluni tropikali.<ref name=":3" /> == Theddidiet ambjentali == L-espansjoni tal-industrija tal-kannamiela fl-artijiet baxxi tal-pjanuri hija theddida sinifikanti għal uħud mill-ekosistemi. Uħud huma frammentati u l-veġetazzjoni naturali tagħhom hija degradata. L-ispeċijiet invażivi ta' organiżmi qerrieda huma tħassib ieħor flimkien mal-frammentazzjoni interna minħabba t-toroq u l-arbli tad-dawl. L-ispeċijiet ta' insetti u baqq huma ta' tħassib partikolari minħabba li wħud minnhom diffiċli tinduna bihom. Xi żoni huma magħluqin għall-pubbliku ġenerali biex tiġi evitata l-introduzzjoni tal-''Phytophthora''. Il-''cassowary'' tan-Nofsinhar spiss jinqatel mill-karozzi li jgħaddu minn ġol-parks.<ref name=":6" /> == Referenzi == [[Kategorija:Awstralja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Foresti]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] am8rw2t0jqo9x8q5y1mwthvhza76i1f 0 29482 333066 329645 2026-10-24T07:25:38Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333066 wikitext text/x-wiki '''Ċess veloċi''', magħruf ukoll bħala '''Speed chess''', huwa tip ta' [[ċess]] li fih kull plejer jingħata inqas ħin biex jikkunsidra l-movimenti tiegħu milli jippermettu l- kontrolli normali tal-ħin tat-turnew . Iċ-ċess mgħaġġel huwa maqsum, billi jonqsu l-kontrolli tal-ħin, f'ċess rapidu, ċess blitz, u ċess bullet. Iċ-ċess Armageddon huwa varjazzjoni partikolari taċ-ċess veloċi li fiha japplikaw regoli differenti għal kull wieħed miż-żewġ plejers. L-aqwa plejer taċ-ċess rapidu fid-dinja fl-2021 huwa Magnus Carlsen min- [[Norveġja]], li huwa wkoll l-aqwa plejer taċ-ċess klassiku fl-ogħla livell. <ref>{{Ċita web|url=https://ratings.fide.com/toplist.phtml|titlu=Top 100 Chess players|sit=ratings.fide.com|data-aċċess=2022-12-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181013033522/https://ratings.fide.com/toplist.phtml|arkivju-data=2018-10-13|url-status=dead}}</ref> L-aqwa plejer taċ-ċess blitz fil-bidu tal-2022 huwa Hikaru Nakamura. <ref>{{Ċita web|url=https://ratings.fide.com/top_lists.phtml|titlu=FIDE Ratings|sit=ratings.fide.com|data-aċċess=2022-12-30}}</ref> F'Malta l-aqwa plejer tal-Blitz u r-Rapid ċess fl-2022 hu [[Jack Mizzi]]<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/chess-jack-mizzi-jirbah-zewg-titli-nazzjonali-fgurnata-wahda/|titlu=Chess: Jack Mizzi jirbaħ żewġ titli nazzjonali f’ġurnata waħda - ONE|data=2022-12-10|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-12-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221210161822/https://one.com.mt/chess-jack-mizzi-jirbah-zewg-titli-nazzjonali-fgurnata-wahda/|arkivju-data=2022-12-10|url-status=dead}}</ref> == Regoli tal-FIDE == Il[[FIDE|-Federazzjoni Dinjija taċ-Ċess]] (FIDE) taqsam il-kontrolli tal-ħin għaċ-ċess f'kontrolli tal- ħin "klassiċi", u l-kontrolli tal-ħin taċ-ċess veloċi. Sa mill- 2014, plejers ta' livell Master(b' [[Sistema ta' klassifikazzjoni Elo|Elo]] ta' 2200 jew ogħla) ir-regoli jgħidu li ta' l-anqas 120 minuta għal kull plejer (għal logħba ta' 60 mossa) iridu jkunu allokati għal ċess klassiku; mentri jista' jkun biss ta' 60 minuta għal plejers b' inqas Elo. Logħob li jintlagħab aktar mgħaġġel minn dawn il-kontrolli tal-ħin jistgħu jiġu kklassifikati għal rapidu u blitz jekk jikkonformaw mal-kontrolli tal-ħin għal dawk il-kategoriji. Il-plejers taċ-ċess rapid u blitz huma eżenti mill-obbligu li jirreġistraw il-movimenti tagħhom fuq ''scoresheet'' (A.2). L-arbitru jew l-assistent tagħhom huwa responsabbli għar-reġistrazzjoni fil-kompetizzjonijiet (A.3.1.2, B.3.1.2). Ir-reġistrazzjoni elettronika hija preferuta. <ref>{{Ċita web|url=https://handbook.fide.com/chapter/E012018|titlu=E. Miscellaneous / 01. Laws of Chess / Laws of Chess: For competitions starting from 1 January 2018 till 31 December 2022 /}}</ref> == Ħarsa ġenerali == Logħba taċ-ċess veloċi tista' tinqasam aktar f'diversi kategoriji, li huma primarjament distinti mill-għażla tal-kontrolli tal-ħin. Il-logħob jista' jintlagħab bi jew mingħajr inkrementi ta' ħin għal kull mossa. === Rapidu (FIDE), quick (USCF), jew attiv === Il-kontrolli tal-ħin għal kull plejer f'logħba taċ-ċess rapidu huma, skont il- [[FIDE]], aktar minn 10 minuti iżda inqas minn 60 minuta. Ċess rapidu jista' jintlagħab bi jew mingħajr inkrementi ta' ħin għal kull mossa. Meta jintużaw żidiet fil-ħin, plejer jista' awtomatikament jikseb, pereżempju, għaxar sekondi oħra fuq l-arloġġ wara kull mossa. Meta jintużaw żidiet fil-ħin, il-ħin totali għal kull plejer għal logħba ta' 60 mossa għandu jkun aktar minn 10 minuti iżda inqas minn 60 minuta. Ċess rapidu kien jissejjaħ ''ċess attiv'' mill-FIDE bejn l-1987 u l-1989. Għall-Kampjonat Dinji Rapidu tal-FIDE, kull plejer għandu 15-il minuta flimkien ma' 10 sekondi ta' ħin addizzjonali għal kull mossa li tibda minn mossa 1. <ref>{{Ċita web|url=https://handbook.fide.com/chapter/D0701|titlu=D. Regulations for Specific Competitions / 07. Regulations for the FIDE World Rapid & Blitz Championships / 01. Rules for the FIDE Open World Rapid Championship & FIDE Open World Blitz Championship. / FIDE Handbook|sit=International Chess Federation (FIDE)|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-30}}</ref> === Blitz === Il-kontrolli tal-ħin għal kull plejer f'logħba taċ-ċess blitz huma, skont il- [[FIDE]], 10 minuti jew inqas għal kull plejer. <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://handbook.fide.com/chapter/B02RBRegulations202210|titlu=B. Permanent Commissions / 02. FIDE Rating Regulations (Qualification Commission) / FIDE Rapid and Blitz Rating Regulations effective from 1 October 2022 / FIDE Handbook|sit=International Chess Federation (FIDE)|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-30}}</ref> Dan jista' jintlagħab bi jew mingħajr inkrement jew dewmien għal kull mossa, magħmul possibbli bl-użu ta' arloġġi diġitali. Tliet minuti b'inkrement ta' żewġ sekondi huma preferuti. Fil-każ ta' żidiet fil-ħin, il-ħin totali għal kull plejer għal logħba ta' 60 mossa għandu jkun ta' 10 minuti jew inqas (għalhekk medja ta' 10 sekondi jew inqas għal kull mossa). <ref name=":0" /> Għall-Kampjonat Dinji tal-FIDE Blitz, kull plejer għandu 3 minuti flimkien ma' 2 sekondi addizzjonali għal kull mossa, li jibdew minn mossa 1. <ref name=":0" /> === Bullet === Varjant taċ-ċess blitz, il-logħob ''tal-bullet'' ċess għandhom inqas minn tliet minuti għal kull plejer, ibbażati fuq logħba ta' 40 mossa; <ref name="bullet">{{Ċita web|url=https://www.chessclub.com/user/help/bullet|titlu=Bullet|arkivju-data=2016-04-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160422014501/https://www.chessclub.com/user/help/bullet|data-aċċess=2022-12-28|url-status=dead}}</ref> xi servers taċ-ċess jagħtu biss minuta ta' logħob għal kull plejer separatament. <ref name="one-minute">{{Ċita web|url=https://www.chessclub.com/user/help/one-minute|titlu=1-minute|arkivju-data=2016-10-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161009124251/https://www.chessclub.com/user/help/one-minute|data-aċċess=2022-12-28|url-status=dead}}</ref> Kontrolli tal-ħin aktar baxxi jissejħu 'hyperbullet' u 'ultrabullet' għal logħob ta' 30 sekonda għal kull plejer u 15-il sekonda għal kull plejer, rispettivament. <ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/sport/2020/nov/06/chess-magnus-carlsen-showboats-his-bullet-skills-with-11-straight-wins|titlu=Chess: Magnus Carlsen showcases his bullet skills with 11 straight wins|sit=The Guardian}}</ref> Għażliet oħra komuni ta' kontroll tal-ħin għal-logħob bullet jinkludu żewġ minuti b'inkrement ta' sekonda, minuta b'inkrement ta 'żewġ sekondi, jew minuta b'inkrement ta' sekonda. It-terminu ''lightning'' jista' jintuża ukoll għal dan il-varjant. <ref>American Heritage® Dictionary of the English Language, Fifth Edition. Copyright © 2016 by Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company. Published by Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company. All rights reserved.</ref> L-użu ta' inkrement fiċ-ċess ''bullet'' huwa primarjament biex jiġu evitati kwistjonijiet ta' latency kif ukoll l-hekk imsejħa "''dirty flagging''". Iċ-ċess ''bullet'' onlajn jevita problemi prattiċi assoċjati maċ-ċess bullet fuq il-bord, partikolarment li l-plejers iwaqqgħu il-biċċiet aċċidentalment. Il-logħob onlajn jippermetti wkoll li premoves (tmexxi minn qabel), jew li jagħmel mossa qabel ma l-avversarju jkun mexxa min-naħa tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=https://support.chess.com/article/642-what-are-premoves-and-how-do-they-work|titlu=What are premoves and how do they work?|sit=Chess.com Member Support and FAQs}}</ref> === Armageddon === Varjant taċ-ċess blitz fejn logħba draw tingħadd bħala rebħa għall-Iswed. Dan jiggarantixxi li l-logħba tispiċċa b'mod deċiżiv, u għalhekk tista' tintuża bħala logħba finali tiebreaker. Jintuża f'tournaments bħat -Tazza tad-Dinja taċ-Ċess bħala tiebreaker. <ref name="armageddon_worldcup">{{Ċita web|url=http://www.chess.com/news/world-cup-nakamura-wins-armageddon-nepomniachtchi-appeals-4173|titlu=World Cup: Nakamura Wins Armageddon, Nepomniachtchi Appeal Rejected|data-aċċess=2022-12-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151225021241/http://www.chess.com/news/world-cup-nakamura-wins-armageddon-nepomniachtchi-appeals-4173|arkivju-data=2015-12-25|url-status=dead}}</ref> Biex jikkumpensa għall-għoti ta' odds ta' draw tal-iswed, l-abjad għandu aktar ħin fuq l-arloġġ. Ħinijiet komuni huma sitt minuti għall-White u ħames minuti għall-Iswed jew ħames minuti għall-Abjad u erba' minuti għall-Iswed. Dan jista' wkoll jintlagħab b'inkrement żgħir. <ref name="about_armageddon">{{Ċita web|url=http://chess.about.com/od/chessvariants/a/Armageddon-Tiebreakers.htm|titlu=Armageddon Tiebreakers|data-aċċess=2022-12-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160305132041/http://chess.about.com/od/chessvariants/a/Armageddon-Tiebreakers.htm|arkivju-data=2016-03-05|url-status=dead}}</ref> Xi tournaments jutilizzaw sistema ta' offerti għal plejers individwali ta' kull partita biex jiddeċiedu kemm ftit ħin ikunu lesti jilagħbu bih bħala iswed. Il-plejer bl-inqas offerta għal kull partita jirċievi l-biċċiet suwed b' probabbiltà ta' draw. Din is-sistema timminimizza l-inġustizzja perċepita tal-kontrolli tal-ħin ta’ Armageddon li jiġu deċiżi minn qabel qabel tournament bil-kuluri allokati b’mod każwali. <ref>{{Ċita web|url=https://www.nytimes.com/2010/05/30/nyregion/30chess.html|titlu=New Way to Crown Winners in Games That End in Ties}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.chess.com/news/view/2022-rapid-chess-championship-finals-day-3|titlu=Nepomniachtchi Wins On Demand In Epic Armageddon Clash, Advances To Grand Final|sit=Chess.com}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.chess.com/article/view/chesscom-global-championship-2022|titlu=Chess.com Global Championship 2022: All The Information}}</ref> Idea bħal din tfakkar fil-każ ta 'użu loġiku ta ' qtugħ ġust tal-kejkijiet . === Termini oħra === ; Lightining : Terminu alternattiv jew għal ċess blitz, <ref>[https://chesshistory.com/winter/extra/fast.html Fast Chess], [[Edward Winter (chess historian)|Edward Winter]], 12 September 2020</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20221228000558/http://www.nswca.org.au/hall_of_fame_archive/lightning_champs.html NSW Lightning Champions], Chess Association of [[New South Wales]], 2019</ref> jew għal ċess estremament veloċi. Jista' jirreferi wkoll għal logħob b'ammont ta' ħin fiss (eż. għaxar sekondi) għal kull mossa, jew għal logħob ta' minuta. == Referenzi == [[Kategorija:Ċess]] rimxbvuouoa6jmoe25qtaqdzzqu8di6 0 31007 333045 321925 2026-10-24T00:59:14Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333045 wikitext text/x-wiki Il-'''Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb''' ([[Lingwa Ingliża|Bl-Ingliż]]: ''National Book Council'') hija entità pubblika [[Malta|Maltija]] ddedikata għall-promozzjoni tal-industrija tal-kotba [[Malta|f’Malta]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Ministries%20and%20Entities/Officially%20Appointed%20Bodies/Pages/Councils/National-Book-Council.aspx|titlu=National Book Council|sit=www.gov.mt|data-aċċess=2021-08-29}}</ref> Hija torganizza il-Festival Nazzjonali tal-Ktieb ([[Lingwa Ingliża|bl-Ingliż]]: ''Malta Book Festival''), ''K''onkors ta’ Kitba Letteratura għaż-Żgħażagħ<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/the-literary-contest-for-novels-of-youth/|titlu=The Literary Contest of Novels for Youth {{!}} Kunsill Nazzjonali Tal-Ktieb|data=2014-06-29|data-aċċess=2021-11-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211110152214/https://ktieb.org.mt/the-literary-contest-for-novels-of-youth/|arkivju-data=2021-11-10|url-status=dead}}</ref> u avvenimenti, workshops, seminars u kompetizzjonijiet nazzjonali u reġjonali oħra. Hija tamminstra ukoll il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] ([[Lingwa Ingliża|bl-Ingliż]]: ''National Book Prize''), id-Drittijiet ta' Self Pubbliku, u sservi ukoll bħala l-aġent tar-reġistrazzjoni ta' Malta għall- [[ISBN]] u l-ISMN.<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/about/|titlu=About {{!}} Kunsill Nazzjonali Tal-Ktieb|data=2014-08-20|data-aċċess=2021-08-29|arkivju-data=2021-08-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210802095305/https://ktieb.org.mt/about/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.isbndatabasemalta.org/files/Maltas_ISBN_Database.pdf|titlu=Malta's ISBN Database|data=2016-06-01|sit=isbndatabasemalta.org|lingwa=mt, en|data-aċċess=2021-08-29}}</ref> == Premju Nazzjonali tal-Ktieb == Fl-1971 inħoloq il-Premju Letterarju għall-kotba bil-Malti bil-għan li jinkoraġġixxi l-letteratura Maltija. Awturi notevoli li ngħataw dan il-Premju jinkludu [[Anton Buttigieg]], [[Francis Ebejer]], [[Oliver Friggieri]], [[Joe Friggieri]], [[Maria Grech Ganado]], u [[Trevor Żahra|Trevor Zahra]]. L-organizzazzjoni tal-Premju ġiet mgħoddija lill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb mal-formazzjoni tiegħu fl-2001. Eventwalment, il-Premju kiber biex jinkludi diversi kategoriji inklużi rumanzi, stejjer qosra, poeżija, traduzzjoni, letteratura mhux fittizja, u riċerka. <ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/history-of-the-national-book-prize/|titlu=History Of The National Book Prize|awtur=Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|sit=ktieb.org.mt|data-aċċess=11 July 2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220711145444/https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/history-of-the-national-book-prize/|arkivju-data=11 July 2022|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{Sit uffiċjali}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Letteratura ta' Malta]] [[Kategorija:Organizzazzjonijiet]] [[Kategorija:Agenziji tal-ISBN]] [[Kategorija:Kitba]] 6rgsrdo91ufzs374g1r4v2xfrq8kbj3 0 31166 333038 305241 2026-10-23T23:31:32Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333038 wikitext text/x-wiki L-'''Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin''' (bl-Ingliż: '''National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands''') u magħruf komunament bl-inizjali '''NICPMI''', huwa [[Reġistru tal-Wirt|reġistru tal-wirt]] li jelenka l-proprjetà kulturali ta' [[Malta]].<ref name="sagona2015">{{Ċita ktieb|kunjom=Sagona|isem=Claudia|data=2015|titlu=The Archaeology of Malta|url=https://books.google.com/books?id=qR5TCgAAQBAJ&dq=false&pg=PA307|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=307|isbn=9781107006690}}</ref> L-inventarju jinkludi proprjetajiet bħal [[siti arkeoloġiċi]], [[fortifikazzjonijiet]], [[bini reliġjuż]], [[Monument|monumenti]] u bini ieħor.<ref>{{Ċita web|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/page.asp?p=21406&l=1|titlu=Online Access to National Inventory of Cultural Property of the Maltese Islands|sit=Superintendence of Cultural Heritage|data-aċċess=11 September 2015|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120205001452/http://www.culturalheritage.gov.mt/page.asp?p=21406&l=1|arkivju-data=February 5, 2012}}</ref> L-NICPMI jaqa' taħt ir-responsabbiltà tas-Sovrintendenza għall-Wirt Kulturali, li twaqqfet fl-2002 biex tissostitwixxi l-Att dwar l-Antikitajiet.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Magro Conti|isem=Joseph|data=2017|kapitlu=Europe: Malta|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=vzUlDwAAQBAJ&pg=PA286|titlu=Time Frames: Conservation Policies for Twentieth-Century Architectural Heritage|paġna=286|isbn=9781351980357}}</ref> L-NICPMI ġie stabbilit fis-16 ta' Diċembru 2011.<ref>{{Ċita aħbar|data=3 January 2012|titlu=Online publication of National Inventory of Cultural Property|url=http://gozonews.com/21290/online-publication-of-national-inventory-of-cultural-property/|pubblikazzjoni=Gozo News|data-aċċess=11 September 2015|arkivju-data=4 March 2016|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304094535/http://gozonews.com/21290/online-publication-of-national-inventory-of-cultural-property/|url-status=dead}}</ref> Skont l-artikolu 7(5)(a) tal-Att tal-Wirt Kulturali, 2002:<ref>{{Ċita web|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/text.jsp?file_id=201428|titlu=Cultural Heritage Act|sit=[[Government of Malta]]|data-aċċess=11 September 2015}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://legislation.mt/eli/cap/445|titlu=LEĠIŻLAZZJONI MALTA|sit=legislation.mt|data-aċċess=2024-01-09}}</ref> :(5) Tkun il-funzjoni tas-Sovrintendenza: ::(a) li taġixxi bħala repożitorju nazzjonali għall-inventarjunazzjonali tal-patrimonju kulturali liema funzjoni għandha tinkludi d-dritt li tistabbilixxi, taġġorna, tiġġestixxi u, fejn xieraq, tippubblika, jew tiżgura l-kumpilazzjoni ta' inventarju nazzjonali ta' proprjetàkulturali kif stipulat fl-artikolu 53; Filwaqt li artikolu 53 tal-istess liġi, jkompli hekk: : (1) Meta jiġi stabbilit l-inventarju nazzjonali tal-proprjetà kulturali, is-Sovrintendenza għandha tikkunsidra proprjetà kulturali u patrimonju kulturali ta’ taħt l-ilma li jappartjenu: :: (a) għall-Istat jew l-istituzzjonijiet Statali; :: (b) għall-Knisja Kattolika u denominaz-zjonijiet reliġjużi oħra; :: (ċ) għal fondazzjonijiet u organizzazzjonijiet mhuxgovernattivi stabbiliti skont il-liġi; :: (d) għal persuni fiżiċi u ġuridiċi. Fil-każ ta’ proprjetàkulturali mobbli privata, meta dik il-proprjetà kulturali tkunsaret aċċessibbli għall-pubbliku u meta dawn il-persuni jkunutaw il-kunsens tagħhom għal tali skopijiet; u :: (e) għal kull proprjetà kulturali oħra u patrimonjukulturali ta’ taħt l-ilma kif imfisser f'dan l-Att. : (2) Is-Sovrintendent jista’ jitlob li jiġu żviluppati u aġġornati inventarji minn persuni oħra, u kopja ta' dawk l-inventarji għandha tiġidepożitata mas-Sovrintendent. : (3) Il-proprjetà kulturali u l-patrimonju kulturali ta’ taħt l-ilma inklużi fl-inventarju nazzjonali għandhom jiġu attribwiti livell ta’ protezzjoni biex jiġu salvagwardati b'mod adegwat il-proprjetà kulturali u l-patrimonju kulturali ta' taħt l-ilma: Iżda l-ommissjoni mill-inventarju nazzjonali ta’ xi proprjetà kulturali jew patrimonju kulturali ta’ taħt l-ilma ma għandhiex titqies li timplika li dik il-proprjetà kulturali li tħalliet barra m’għandhiex tingħata dik il-protezzjoni. : (4) Is-Sovrintendent għandu jagħmel użu mil-lista ta’ Proprjetà Skedata, kif imfissra fl-Att dwar l-Ippjanar tal-Iżvilupp (Kap. 552), għall-finijiet tal-inventarju. ==Uffiċji== L-uffiċċji tas-Sovrintendenza kienu jinsabu f’138 Triq Melita, il-Belt, [[Valletta]], sal-2008, u issa jinsabu f’173 Triq San Kristofru, il-Belt.<ref>{{Ċita web|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/SCH%20Annual%20%20Report%202008.pdf|titlu=Annual Report 2008|data=2008|paġna=26|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160806223837/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/SCH%20Annual%20%20Report%202008.pdf|arkivju-data=August 6, 2016}}</ref> == Kontroversja == Fil-ktieb ''Il-Mit Pawlin u l-Abbuż tal-Istorja Maltija'', l-awtur [[Mark Camilleri]] jikkritika lis-Sovrintendenza talli appoġġjat il-mitoloġija Pawlina billi ppreżenta r-rakkonti tas-seklu 12&#x2013;17 intenzjonati minn [[Ġan Franġisk Abela|Giovanni Francesco Abela.]] bħala fatt, u talli appoġġjat l-idea li l-Kristjaneżmu f’Malta ilu kontinwu mis-suppost nawfraġju f’Malta, li storiċi kontemporanji bħall-professur tal-istorja [[Godfrey Wettinger]] jiskreditaw bħala psewdo-istorja. Camilleri kiteb li s-Supretendent, u dawk responsabbli mill-NICPMI, warrbu r-riċerka arkeoloġika relatata mal-perjodu Għarbi f’Malta (870 &#x2013; 1091). Meta tintalab informazzjoni tal-perjodu Għarbi tibqa’ f’Malta, taħt l-att ta’ aċċess għall-informazzjoni (ibbażat fuq il- Konvenzjoni ta’ Aarhus ), is-Sovrintendenza rrifjutat li tikkoopera. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2013|titlu=Il-Mit Pawlin u l-Abbuż tal-Istorja Maltija|url=http://www.mireva.com/DetailPanel.aspx?Id=22068621|lingwa=mt|pubblikatur=Publikazzjoni Sensiela Kotba Socjalisti (SKS)|paġna=12-16|isbn=9789993217299|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170502004517/http://www.mireva.com/DetailPanel.aspx?Id=22068621|arkivju-data=2017-05-02|access-date=2024-01-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=6 November 2016|titlu=Il-Mit Pawlin u l-Abbuż tal-Istorja Maltija|url=https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20161106/281934542512714|pubblikazzjoni=The Malta Independent on Sundays}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=Il-Mit Pawlin fil-Katakombi ta' San Pawl|url=http://www.inewsmalta.com/articles/article11337.html|pubblikazzjoni=iNews Malta|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=1 December 2013|titlu=The Pauline myth in Malta|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131201/books/The-Pauline-myth-in-Malta.497246|pubblikazzjoni=Times of Malta}}</ref> F’rapport ippubblikat mis-Sovrintendenza fl-2016, sar pubbliku li l-lista ta’ inventarju protett ma ġietx aġġornata skont l-obbligi mmirati tagħha. Is-Sovrintendenza semmiet in-numru dejjem jikber ta' applikazzjoni għall-iżvilupp bħala r-raġuni għaliex spiċċaw ir-riżorsi biex jiġu aġġornati l-listi.<ref>{{Ċita web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/76005/planning_strains_heritage_superintendences_resources|titlu=Planning strains Heritage Superintendence's resources|sit=MaltaToday.com.mt}}</ref> Fl-2018 il-[[Malta Developers Association]] ilmentat dwar il-perjodu taż-żmien li n-negozjanti jridu jistennew biex jipproċessaw l-applikazzjonijiet, u l-ispejjeż jitpoġġew fuq dawk li jixtru l-propjetajiet eventwali fis-suq jekk ikunu approvati.<ref>{{Ċita web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/89761/developers_lobby_takes_aim_at_superintendence_of_cultural_heritage_|titlu=Updated &#124; Developers complain about costs due to under-staffed Superintendence of Cultural Heritage|sit=MaltaToday.com.mt}}</ref> [[Stampa:Qormi_monuments_03.jpg|daqsminuri| Il-bini ta’ niċċa elenkata ta’ Kristu Re f’Ħal [[Ħal Qormi|Qormi]] twaqqgħet fl-2017.]] Is-siti u l-bini elenkati fl-inventarju mhumiex neċessarjament protetti. Pereżempju, il-bini li kien jinkludi niċċa bi statwa ta’ Kristu Re f’Ħal [[Ħal Qormi|Qormi]], li kienet imniżżla fuq NICPMI bħala numru 00475, <ref>{{Ċita web|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Chapels%20and%20Niches/00475.pdf|titlu=Niche of Christ the King|data=27 August 2012|sit=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180109165127/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Chapels%20and%20Niches/00475.pdf|arkivju-data=9 January 2018}}</ref> twaqqgħet fl-2017. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Cioffi|isem=Yendrick|data=19 August 2017|titlu=Il-giljottina tinżel fuq in-niċċa|url=http://www.newsbook.com.mt/artikli/2017/8/19/il-giljottina-tinzel-fuq-in-nicca.63994/|pubblikazzjoni=Newsbook.com.mt|lingwa=mt|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170822221007/http://www.newsbook.com.mt/artikli/2017/8/19/il-giljottina-tinzel-fuq-in-nicca.63994/|arkivju-data=22 August 2017}}</ref> L-Att dwar l-Iżvilupp u l-Ippjanar tal-2016 jippermetti lill-Awtorità tal-Ippjanar li tinjora r-rakkomandazzjonijiet tal-SCH. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/gozo-a-wave-of-destruction-alex-torpiano-and-giovanni-zammit.748488|titlu=Gozo: a wave of destruction - Alex Torpiano and Giovanni Zammit|sit=Times of Malta}}</ref> Numru sinifikanti tal-monumenti elenkati, bħal knejjes, huma taħt ir-responsabbiltà ta' gruppi reliġjużi u s-Sovrintendenza ma tintervjenix fuq id-deċiżjonijiet tagħhom. Il-Knisja Kattolika Rumana f'Malta tirregola il-proprjetà tagħha mal-[[Catholic Cultural Heritage Commission|Kummissjoni tal-Wirt Kulturali Kattolika]].<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/respecting-maltas-religious-heritage-kenneth-cassar.768979|titlu=Respecting Malta's religious heritage - Kenneth Cassar|sit=Times of Malta}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://www.parlament.mt/file.aspx?f=47403 Sfond sħiħ u rekords tal-inventarju] * [https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/9048/The%20National%20Protective%20Inventory.pdf?sequence=1&isAllowed=y Inventarju Protettiv Nazzjonali] * [https://web.archive.org/web/20220812084053/https://culturecms.gov.mt/en/culturalheritage/Pages/Default.aspx Sovrintendenza tal- Wirt Kulturali] * [https://web.archive.org/web/20230811203332/https://culturecms.gov.mt/en/culturalheritage/Pages/National%20Inventory.aspx Lista ta' siti] * [http://www.doi-archived.gov.mt/EN/archive/diaryofevents/2007.pdf 10 ta' Frar 2007 - Wirt kulturali] [[Kategorija:Kultura Maltija]] [[Kategorija:Wirt kulturali]] [[Kategorija:Aġenziji tal-Gvern ta' Malta]] 62pxij9zn49hcnko7c84qzmxzelt3sa 0 31287 333030 309885 2026-10-23T19:33:24Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 333030 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Anton Tabone''' (imwieled fl-1937) huwa [[Kamra tad-Deputati ta' Malta|politiku Malti]]. Inħatar l-ewwel [[Ministru għall-Affarijiet ta’ Għawdex]] fl-1987 reġa’ ġie appuntat fl-istess portafoll fl-1992, kariga li okkupa sal-1996. Bejn l-1998 u l-2008 serva bħala [[Speaker tal-Kamra tad-Deputati]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080209/general-election-2008/two-veterans-call-it-a-day|titlu=timesofmalta.com - Two veterans call it a day|data=2008-06-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-01-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080622131445/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080209/general-election-2008/two-veterans-call-it-a-day|arkivju-data=2008-06-22|url-status=bot: unknown}}</ref> Matul is-snin tiegħu bħalaMinistru għal Għawdex ippromwova l-aspett reġjonali tal-gżira fil-kuntest nazzjonali u fi ħdan il-Konferenza tar-Reġjuni Periferali u Marittimi tal-Ewropa (CPMR), fejn Għawdex jipparteċipa bħala membru sħiħ. Bħala Speaker tal-Kamra huwa ppromwova l-inizjattiva ta’ Malta biex titwaqqaf [[Assemblea Parlamentari tal-Mediterran]] u t-twaqqif tas-Segretarjat tagħha f’Malta. Huwa ppresieda fuq it-tranżizzjoni tal-[[Parlament ta’ Malta]] minn dak ta’ stat mhux membru għal wieħed ta’ stat membru meta Malta saret membru tal-[[Unjoni Ewropea]] fl-2004. Kien attiv ħafna wkoll fil-promozzjoni tal-awtonomija tal-Parlament billi talab lill-Management Efficiency Unit fl-Uffiċċju tal-Prim Ministru biex jissottometti rapport dwar it-'Tisħiħ tal-Kamra tad-Deputati — Il-Każ Għall-Awtonomija', liema rapport tpoġġa fuq il-Mejda tal-Kamra f'nofs l-2005. Tabone għen biex Għawdex u l-interessi tal-Għawdxin jitressqu 'l quddiem bir-riżultat li eventwalment d-dimensjoni tal-gżira bdiet titqies fuq quddiem kemm fil-politika nazzjonali kif ukoll fid-dimensjoni territorjali tal-UE. Dan jixhdu, per eżempju, l-fatt li l-ministeru għal Għawdex kompla bħala uffiċju tal-kabinett Malti wara l-perjodu tiegħu bħala ministru sal-preżent, taħt amministrazzjonijiet differenti tal-gvern ċentrali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-12-12/books/Anton-Tabone-Il-Pont-bejn-Ghawdex-Regjun-u-Malta-Nazzjon-6736182536|titlu=Anton Tabone, Il-Pont bejn Għawdex Reġjun u Malta Nazzjon - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-01-22}}</ref> Fl-2008 ingħata l-[[Ordni Nazzjonali tal-Mertu]] fil-grad ta’ Kumpann.<ref>{{Ċita web|url=http://www.gov.mt/newsletterarticle.asp?a=591&l=2|titlu=The Maritime Squadron of the Armed Forces of Malta awarded Midalja ghall-Qadi tar-Repubblika|data=2008|sit=gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-01-22|arkivju-url=https://archive.ph/20120803034555/http://www.gov.mt/newsletterarticle.asp?a=591&l=2|arkivju-data=2012-08-03|url-status=bot: unknown}}</ref> Huwa serva bħala [[President ta' Malta|Aġent President ta’ Malta]] bejn l-2009 u l-2012.<ref>{{Ċita web|url=https://gozo.news/69302/new-publication-launched-of-anton-tabones-biography-by-sergio-grech/|titlu=New publication launched of Anton Tabone's biography by Sergio Grech|isem=Ben Hemel|awtur=says|data=2017-11-16|sit=Gozo News|lingwa=en|data-aċċess=2020-10-12|arkivju-data=2024-02-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240203205107/https://gozo.news/69302/new-publication-launched-of-anton-tabones-biography-by-sergio-grech/|url-status=dead}}</ref> == Karriera politika == Anton Tabone kien elett fl-interessi tal-[[Partit Nazzjonalista]] għall-ewwel darba fl-1966 u dam fil-Parlament għal aktar minn tnejn u erbgħin sena, l-ewwel bħala backbencher u suċċessivament bħala [[Shadow Minister]], [[Ministru]], u eventwalment bħala [[Speaker]]. Kien ukoll membru tal-Kumitat Eżekuttiv tal-PN, u membru tal-[[Kunsill Ċiviku ta’ Għawdex]] (li llum m’għadux jeżisti) fejn mexxa diversi kumitati ta' dan il-Kunsill. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Tabone, Anton}} [[Kategorija:Alunni tal-Università ta' Malta]] [[Kategorija:Għawdxin]] [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Nazzjonalista (Malta)]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1937]] [[Kategorija:Presidenti tal-Kamra tad-Deputati - Speakers (Malta)]] dexen5602613kicdunaolh8gg9lc1t4 0 31290 333054 321670 2026-10-24T03:17:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333054 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Pajjiż Bask (komunità awtonoma)|image1=[[File:Flag of the Basque Country.svg|175px|left]] [[File:Coat of Arms of the Basque Country.svg|100px|right]]|header1=Amministrazzjoni|label2=Pajjiż|data2={{Flagicon|Spanja}} [[Spanja]]|label3=Kapital|data3=[[Vitoria-Gasteiz]]|data4=22 ta’ Diċembru 1979|label4=Status ta' awtonomija|label5=President|data5=[[Imanol Pradales]]|data6=[[Parlament Bask]]|label6=Awtorità leġislattiva|header7=Demografija|label8=Nizza|data8=Bask<Br> ''Vasco, Vasca (bl-Ispanjol)'' <Br> ''Euskaldun (bil-Bask)''|label9=Popolazzjoni|data9=2,177,654 abitant. (2021)|label10=Densità|data10=301 abitant/km2|header11=Ġeografija|data12=723,400 ettaru = 7,234 km2|label12=Żona|header13=Mixxellanji|label14=Innu|data14=''[[Eusko Abendaren Ereserkia]]'' “Innu tal-grupp etniku Bask”<Br> [[File:Anthem of Basque Country Vocal.ogg]]|header15=Mappa|header16=[[File:Pais Vasco in Spain (including Canarias).svg|245px]]|label17=Websajt|data17=https://www.euskadi.eus/hasiera/|titlestyle=background-color: #ccffcc|headerstyle=background-color: #ccffcc}} Il- '''Komunità Awtonoma tal-Pajjiż Bask''' <ref name="Loi"><abbr class="abbr indicateur-langue" title="Langue : espagnol">(es)</abbr> « [https://web.archive.org/web/20241016015209/https://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/lo3-1979.tp.html Titre préliminaire de la loi organique du 18 décembre 1979 portant statut d'autonomie du Pays basque] »</ref>, kultant imsejħa '''l-Komunità Awtonoma Baska''' <ref>Corpus Universalis ENCYCLOPEDIA UNIVERSALIS », Troisième volume de 18 volumes, page 853, {{ISBN|2-85229-550-4}}</ref> jew '''Pajjiż Bask''' (imsejjaħ ukoll ''Euskadi'' ) hija waħda mis- 17-il komunità awtonoma ta' [[Spanja]], waħda mit-tliet awtonomija storika rikonoxxuta mill-gvern Spanjol fi 1979 mal- Katalunja u l-Galicia, u komposta minn tliet provinċji Baski storiċi : Alava, Biscay u Gipuzkoa <ref>''Langues et identités dans la Péninsule Ibérique'', Alain Milhou, Publication Universitaire, Rouen, Havre, 1989-01-01, 146 pages,{{ISBN|2877750027}}</ref> . Fi Spanja jisimha ''Euskadi'' jew ''País Vasco'' <ref name="Loi" /> . Hija tinsab fit-tramuntana ta' Spanja u għandha ċerta awtonomija f'diversi oqsma: tassazzjoni (it-taxxi kollha jinġabru mill-amministrazzjoni tat-taxxa Baska li tħallas 5% tat-taxxi lil Spanja), edukazzjoni, pulizija (pulizija awtonoma Ertzaintza), kura tas-saħħa Osakidetza, eċċ. Il-kapitali tal-komunità hija Vitoria-Gasteiz (provinċja ta' Alava). L-isem bil-Bask huwa ''Euskadi'' jew ''Euskal Herria'' u bl-Ispanjol huwa ''País Vasco'' — storikament nitkellmu wkoll dwar . == Ġeografija == [[Stampa:Zubia_jun.jpg|xellug|daqsminuri|300x300px| Il- [[Pont ta' Vizcaya|Pont Vizcaya]], sit ta' wirt dinji tal-UNESCO.]] Il-Komunità Awtonoma tal-Pajjiż Bask hija mdawra mill- [[Golf ta' Biskaja|Baħar Kantabriku]] (bil [[Lingwa Baska|-Bask]] ''Bizkaiko golkoa'' jew il-Golf ta' Biscay), [[Franza]] ( Aquitaine ), Kastilja u León, Navarra, Rioja u Cantabria . Huwa reġjun muntanjuż, immarkat mill-eżenzjoni tal- Pirinej fit-tramuntana, u l- Kordillera tal-Kantabrija band'oħra. Il-klima oċeanika ħafifa u umda ħafna tagħha (aktar minn 1 000  ta’ preċipitazzjoni annwali) u l-pajsaġġi ħodor tagħha jikkuntrastaw ma’ ħafna mill-Peniżola Iberika. Ikopri erja ta ' 7 234 km², l-ekwivalenti ta' dipartiment kbir Franċiż. Iżda hija densament popolata (291 abitant/km²), hija waħda mir-reġjuni l-aktar urbanizzati ta' [[Spanja]], bil-metropoli ta' Bilbao (aktar minn 800 000 habitants ), [[San Sebastjan (Spanja)|San Sebastjan]] u Vitoria-Gasteiz (madwar 250 000 habitants kif ukoll netwerk sħiħ ta’ bliet medji u żgħar. Jinsabu fin-nofsinhar tal-provinċja ta' Alava, it-territorju żgħir ta' Treviño (jew ''Trebiñu/Uda'' bil-Bask) huwa enklavi li jappartjeni għall- provinċja ta' Burgos fil- komunità awtonoma ta' Kastilja u León . Il-maġġoranza tal-popolazzjoni u l-movimenti varji ilhom jikkampanjaw għal għexieren ta’ snin għal rabta mal-provinċja ta’ Alava, notevolment fl-1998, meta 68 % tal-abitanti vvutaw favur referendum ieħor dwar ir-rabta mal-provinċja ta' Alava, wara dawk organizzati fl-1940 u l-1958 matul id- dittatorjat u li r-riżultati tagħhom ġew miċħuda minn Franco, iżda l-President tal- gvern konservattiv Dak iż-żmien, José María Aznar, ma awtorizzahiex. Fil-provinċja ta' Biscay, fil-punent tal-Pajjiż Bask, hemm enklavi oħra, dik ta' Valle de Villaverde (jew ''Villaverde Turtzioz'' bil- [[Lingwa Baska|Bask]] ), muniċipalità tal- komunità awtonoma ta' Cantabria . Huwa magħmul minn tliet provinċji (uffiċjalment ''territorios históricos'', territorji storiċi) : * Alava (bil-Bask ''Araba'' ) ; belt kapitali : Vitoria-Gasteiz (bl-Ispanjol ''Vitoria'', bil-Bask ''Gasteiz'' ) ; * Biscay (bil-Bask ''Bizkaia'', bl-Ispanjol ''Vizcaya'' ) ; belt kapitali : [[Bilbao]] (bil-Bask ''Bilbo'' ) ; * Gipuzkoa (bil-Bask ''Gipuzkoa'', bl-Ispanjol ''Guipúzcoa'' ) ; belt kapitali : [[San Sebastjan (Spanja)|San Sebastián]] (bl-Ispanjol ''San Sebastián'', bil-Bask ''Donostia'' ). == Trasport == Tliet ajruporti jaqdu dan ir-reġjun : Foronda (Alava), Hondarribia (Guipuscoa), ajruport internazzjonali ta' Bilbao f'Loiu -Lujua (Biscay). Għandu wkoll żewġ żoni importanti tal-port inkluż il-port awtonomu ta’ Bilbao. Qed jinbena proġett ta 'linja ta' veloċità għolja biex jgħaqqad it-tliet bliet ewlenin. Huwa imlaqqam il-“ Bask y » minħabba l-forma tiegħu. == Politika u organizzazzjoni == [[Stampa:Parlamento_Vasco.jpg|daqsminuri| Il- Parlament Bask f'Vitoria-Gasteiz .]] === Status ta' awtonomija === Il-Komunità Awtonoma tal-Pajjiż Bask hija reġjun awtonomu tal-istat Spanjol ċentrali. Imbagħad għandha l-ordni legali intern tagħha stess bl-istituzzjonijiet tagħha stess. Hemm is-setgħa eżekuttiva rappreżentata minn gvern immexxi mill-Lehendakari. Parlament Bask unikamerali li għandu s-setgħa leġiżlattiva, li jaħtar lill-lehendakari u jikkontrolla l-attività tal-gvern. Is-setgħa ġudizzjarja teżisti wkoll permezz tal-Qorti Superjuri tal-Ġustizzja. Euskadi hija suddiviża fi tliet territorji storiċi li huma stess huma awtonomi (Alava, Biscay, u Guipuzcoa) bi gvern lokali, id-deputazzjoni provinċjali. === Gvern Bask === Il-Komunità Awtonoma tal-Pajjiż Bask ilha gvern tagħha stess mill-1980, li l-mexxej tagħha jġorr it-titlu ta' ''Lehendakari'', huwa Iñigo Urkullu (PNV-EAJ) mill 15 décembre 2012, fil-kap tal- partit nazzjonalista Bask . === Parlament Bask === Il -parlament Bask huwa magħmul minn 75 deputat eletti b'vot universali dirett. Huwa unikamerali. Il-vot huwa proporzjonali ma' lista magħluqa u l-mandat huwa ta' erba' snin. Kull wieħed mit-tliet territorji storiċi jeleġġi 25 deputat mingħajr konsiderazzjoni tad-demografija. Għalhekk, Alava, li għandha biss 320,000 abitant, għandha siġġijiet daqs Biscay, li hija abitata minn 1.2 miljun ruħ. == Ekonomija == [[Stampa:Bilbao_03746.JPG|daqsminuri|350x350px| Iċ-ċentru finanzjarju ta 'Bilbao]] Illum, il-Komunità Awtonoma Baska hija waħda mill-għaxar reġjuni bl-ogħla livell ta' industrijalizzazzjoni u livell ta' ġid fl [[Ewropa|-Ewropa]], flimkien mal [[Bavarja|-Bavarja]], Baden-Württemberg, il-Lombardija u [[L-Awstrija l-Għolja|l-Awstrija ta' Fuq]] . Il-PGD kien ta' 74 biljun ewro fl-2018 bi tkabbir interannwali ta' madwar 3 % <ref>{{Ċita web|url=https://fr.countryeconomy.com/gouvernement/pib/espagne-communautes-autonomes/pays-basque|titlu=Pays Basque - PIB - Produit intérieur brut 2018|sit=countryeconomy.com|lingwa=fr|data-aċċess=2019-11-20}}</ref> . F'Ġunju juin 2007, ir-rata tal-qgħad laħqet livell rekord ta' 3.4 % u rata ta' tkabbir tal-PGD 4.2 %. Wara li għaddiet minn kriżi ekonomika u soċjali serja matul is-snin tmenin, il-Komunità Awtonoma Baska, Euskadi, għamlet irkupru ekonomiku spettakolari. === Raggruppamenti ta' kompetittività === [[Stampa:Bilbao_-_Torre_Iberdrola_07.JPG|daqsminuri| Torre Iberdrola, kwartieri ġenerali ġodda f'Bilbao.]] Il-Komunità Awtonoma Baska hija waħda mill-ewwel reġjuni Ewropej li waqqfet poli ta' kompetittività (jew clusters ). Din il-politika industrijali tnediet fl-1991 mill-Gvern Bask ibbażat fuq ir-rakkomandazzjonijiet ta ' Michael Porter, professur fl- Iskola tan-Negozju ta' Harvard u teorista tal-clusters. Issa hemm tlettax-il cluster Bask, prinċipalment fis-settur industrijali, jiġġeneraw 45 % tal-PGD tar-reġjun : * Aeronawtika, Hegan : Sener, ITP, Gamesa kklassifikati fit-tieni manifattur Ewropew tat-turbini tar-riħ * Automotive, ACICAE : aktar minn 60 000 employés u 500 fabbrika. Daimler-Benz Vitoria. * Bini tal-vapuri : La Naval kostruzzjonijiet Navales del Norte * Elettronika, IT u Telekomunikazzjoni : * Enerġija : Iberdrola hija l-produttur ewlieni fid-dinja tal -enerġija mir-riħ * Ambjent, ACLIMA : * Apparat tad-dar : * Għodda tal-magni, AFM, INVEMA : ikklassifikat fit-tielet produttur Ewropew u 92 % produzzjoni Spanjola. * Karta, ClusterPapel : * Port ta' Bilbao, Uniport Bilbao : l-ewwel port Spanjol iċċertifikat mill-LME London Metal Exchange. * Xjenzi tal-ġestjoni, Innobasque, nanoBASQUE : RVCT, IkerBasque, IK4, Tecnalia, DIPC, Euskampus, Universitajiet (UPV-EHU Universidad del Pais Vasco, Mondragon Unibertsitatea, Escuela Politécnica Superior S.Coop., HUHEZI S.Coop., Universidad de Deusto, Fundación Deusto, TECNUN Universidad de Navarra) * Trasport loġistiku * Awdjo-viżiv [[Stampa:Laboratorio_de_Ultra_Alta_Tensión_de_Arteche.jpg|alt=Laboratoire Ultra Haute Tensión d'Arteche, à Mungia|daqsminuri| Laboratorju ta 'Vultaġġ Ultra Għoli Arteche .]] Fil-Komunità Awtonoma Baska, il-clusters huma mfassla bħala sħubija strateġika u operattiva li tgħaqqad flimkien kumpaniji, organizzazzjonijiet ta’ riċerka pubbliċi u privati iżda wkoll awtoritajiet pubbliċi, li jipparteċipaw b’mod attiv fl-operat u l-monitoraġġ tal-proġetti. Kull cluster huwa ffinanzjat b'mod konġunt minn negozji u awtoritajiet pubbliċi. Madankollu, il-finanzjament pubbliku huwa limitat (l-ispiża hija madwar tliet miljun ewro fis-sena għall-gvern Bask). Speċifiċità oħra, partikolarment fir-rigward tar-raggruppamenti ta' kompetittività Franċiżi : is-sussidji jitħallsu direttament lill-clusters u mhux lill-kumpaniji membri li ma jibbenefikaw minn ebda vantaġġ fiskali <ref>[http://www.eustat.es/document/en_cifras_i.html Organisme de statistique basque]</ref> . ===== Gass ===== [[Stampa:Bermeo_oil_platform_Gaviota.JPG|daqsminuri| Pjattaforma tal-gass « La Gaviota » f'Bermeo, Bizkaia]] L-iskoperta ta' depożiti ta' gass u l-isfruttament tal-Pjattaforma tal-Gass Gaviota fl-Oċean Atlantiku biswit Bilbao bejn l-1980 u l-1994 1,5  tippermetti l-qbid u l-ħażna tas- CO operata minn ENAGAS. ===== Enerġija rinnovabbli : enerġija mir-riħ ===== [[Stampa:Tauernwindpark.jpg|daqsminuri|200x200px| Ġeneraturi tar-riħ]] Gamesa, imwaqqfa f'Vitoria-Gasteiz fl- 1976, hija waħda mill-aktar kumpaniji innovattivi fis-settur tal-enerġija rinnovabbli u hija l-ewwel produttur tal -enerġija mir-riħ bil-parteċipazzjoni tal-kumpanija tal-enerġija Iberdrola n 3 Enerġija Ewropea. == Sport == {| class="wikitable" style="font-size:100%;" !Club ! Sport ! Stadju/kompartiment ! Data tat-twaqqif |- | [[Athletic Bilbao]] | [[futbol]] | San Mamés Barria | 1898 |- | [[Real Sociedad]] | [[futbol]] | Anoeta Stadium | 1909 |- | Basketball ta' Bilbao | [[Baskitbol|basketball]] | Bilbao Arena | 2000 |- | Saski Baskonia | [[Baskitbol|basketball]] | Fernando Buesa Arena | 1959 |- | Lagun Agro GBC | [[Baskitbol|basketball]] | [[Donostia Arena 2016]] | 2001 |- | CD Bidasoa | handball | [[Polideportivo Artaleku]] | 1962 |- | CH Txuri Urdin | Hockey fuq is-silġ | [[Txuri Urdin Izotz Jauregia]] | 1972 |- | [[Escor Auto Avendaño]] | Hockey fuq is-silġ | [[BAKH]] | 2011 |} Is- San Sebastián Classic huwa avveniment annwali taċ-ċikliżmu għal sewwieqa professjonali (Elite b'kuntratt). Din il-kompetizzjoni, li ssir direttament nhar is-Sibt wara t-tmiem tat- Tour de France, hija parti mill- UCI World Tour, u b'hekk teħtieġ timijiet approvati "World Tour" biex jipparteċipaw f'din il-kompetizzjoni. Fuq il-programm tal-avveniment : it - tlugħ doppju ta ' Jaizkibel, muntanja ta ' altitudni baxxa li timmarka l - aktar limitu tal - punent tal - Pirinej . Il-wasla sseħħ fir-resort tal-baħar ta' [[San Sebastjan (Spanja)|San Sebastjan]], fil- [[Golf ta' Biskaja|Bajja ta' Biscay]] . == Kultura == [[Stampa:Saint_sebastien_2006_05.jpg|daqsminuri|250x250px| Bajja La Concha f'San Sebastjan.]] [[Stampa:Guggenheim-bilbao-jan05.jpg|daqsminuri|250x250px| Mużew Guggenheim f'Bilbao.]] Il-kultura mitoloġika Baska hija waħda mill-aktar sinjuri fl-Ewropa. Minkejja l-Kristjanizzazzjoni intensa li sofriet matul l-aħħar millennju u l-persekuzzjonijiet tal- [[Inkwiżizzjoni Spanjola]], il-poplu Bask ippreserva ħafna leġġendi. Skulari bħal José Miguel de Barandiarán u Julio Caro Baroja ġabru din il-kultura mitoloġika Baska matul is XX . seklu u baqgħu ħajjin sal XXI 21 seklu minn idejn kittieba u artisti mwielda u mrobbija bil-maġija tal-mitoloġija [[Patxi Lezama Perier]] . === Lingwa === Żewġ lingwi jibbenefikaw mill-istatus tal-lingwa uffiċjali : [[Lingwa Baska|Bask]] (Euskara) u [[Lingwa Spanjola|Spanjol]] (Kastilja). L-istudenti jistgħu jistudjaw fi skejjel tal-lingwa Spanjola jew Bask jew saħansitra fi skejjel li jużaw iż-żewġ lingwi. === Avvenimenti kulturali === Inawgurat fis 17 octobre 1997, il- Mużew Guggenheim f’Bilbao kien il-punt ta’ quddiem ta’ pjan vast ta’ żvilupp urban li rnexxielu jagħmel lill-belt ċentru ekonomiku u turistiku ewlieni. Jorganizza diversi wirjiet famużi fid-dinja. Il- Festival tal-Films ta’ San Sebastjan huwa avveniment li jseħħ f’Settembru, bl-aqwa attur jirċievi l-“ Qoxra tad-Deheb ". === Euskal Herria === Euskadi tifforma, mal- Komunità Forali ta' Navarre u l-pajjiż Bask Franċiż, Euskal Herria, "il-pajjiż Bask" fis-sens ta' pajjiż li qabel kien jitkellem il-Bask. Il-Komunità Forali ta' Navarra għandha d-dritt li tintegra fil-Komunità Awtonoma Baska skont il-Kostituzzjoni Spanjola (ir-raba' dispożizzjoni tranżitorja). Integrazzjoni bħal din qatt ma kienet fuq l-aġenda fl-aħħar tliet deċennji. [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] ''Referenza'' Hija tinsab fit-tramuntana ta' Spanja u għandha ċerta awtonomija f'diversi żoni : tassazzjoni (it-taxxi kollha jinġabru mill-amministrazzjoni tat-taxxa Baska li tħallas 5 % tat-taxxi lejn Spanja), edukazzjoni, pulizija (pulizija awtonoma ''Ertzaintza'' ), kura tas-saħħa Osakidetza {{, etc.}} Il-kapitali tal-komunità hija Vitoria-Gasteiz (provinċja ta' Alava ). L-isem bil-Bask huwa ''Euskadi'' jew ''Euskal Herria'' u bl-Ispanjol huwa ''País Vasco'' {{incise|historiquement on parle aussi de ''provincias vascongadas''}} . Tliet ajruporti jaqdu dan ir-reġjun: Foronda (Alava), Hondarribia (Guipuscoa), l-ajruport internazzjonali ta’ Bilbao f’Loiu-Lujua (Biscay). Għandu wkoll żewġ żoni importanti tal-port inkluż il-port awtonomu ta’ Bilbao. Qed jinbena proġett ta 'linja ta' veloċità għolja biex jgħaqqad it-tliet bliet il-kbar. Huwa mlaqqam il-“Y Bask” minħabba l-forma tiegħu. 4yr6nssndwlxy2wvcm059rg71u6onnw 0 31410 333046 305595 2026-10-24T01:30:52Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333046 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Linja oranġjo|image=[[File:Montreal public transit icons - Métro 2.svg|45px]]|image2=[[File:Berri-UQAM green line platforms.jpg|240px]]|caption2=Stazzjon Berri-UQAM.|label1=Netwerk|data1=[[Metro ta' Montreal]]|label2=Destinazzjoni|data2=Montmorency - Côte-Vertu|data3=1966|label3=Kummissjonar|label4=Operatur|data4=[[Kumpanija tat-Trasport ta' Montreal]]|label5=Stazzjon|data5=31|label6=Tul|data6=30,00 km|label7=Linji relatati|data7=[[File:Montreal public transit icons - Métro 1.svg|20px]] - [[Linja ħadra tal-metro ta' Montreal|Linja ħadra]]<br> [[File:Montreal public transit icons - Métro 4.svg|20px]] - [[Linja safra tal-metro ta' Montreal|Linja safra]]<br> [[File:Montreal public transit icons - Métro 5.svg|20px]] - [[Linja blu tal-metro ta' Montreal|Linja blu]]|header8=Mappa|header9=[[File:L2-orange.jpg|240px]]}} Il- '''linja oranġjo''' (jew linja 2) hija waħda mill-erba 'linji tal- [[metro ta' Montreal]] . Hija l-aktar linja importanti fin-netwerk f'termini tat-tul tagħha, ir-rikkieba tagħha u n-numru ta 'stazzjonijiet tagħha. Parti min-netwerk inizjali tal-1966, il-linja oranġjo ġiet estiża fl -1980, l-1986 u [[2007|l-2007]] . Bil- linja safra, hija t-tieni linja li tmur lil hinn mit-territorju tal- gżira ta' Montreal, u b'hekk tippermetti servizz lejn il-belt ta' [[Laval (Quebec)|Laval]] . Il-linja oranġjo sservi l-distretti ta’ Montreal ta’ Ahuntsic, Villeray, Little Italy, La Petite-Patrie, Plateau Mont-Royal, Centre-Sud, Vieux-Montréal, Downtown, Little Burgundy, Saint-Henri, Notre-Dame- de-Grâce, Côte-des-Neiges u Saint-Laurent . Il-linja sservi wkoll id-distretti ta' Laval ta' Pont-Viau u Laval-des-Rapides . * * * * * * * * * == Storja == === Oriġini === Il-linja oriġinarjament kellha tgħaddi minn Crémazie għal Place-d'Armes . Ix-xogħol beda fit- {{Data|23|mai|1962}} f'rue Berri, fin-nofsinhar ta ' rue Jarry . F'Novembru tal-istess sena, Montreal saret taf li kienet se tospita l- Fiera Dinjija tal-1967 . Sabiex tintlaħaq id-domanda antiċipata għall-ivvjaġġar għall-wirja, id-deċiżjoni ttieħdet fis {{Data|6|août|1963}} li jiżdiedu l-istazzjonijiet Sauvé u Henri-Bourassa fit-tramuntana u l-istazzjonijiet Square-Victoria-OACI u Bonaventure fin-nofsinhar. Fl 14 octobre 1966, il-linja fetħet bejn Henri-Bourassa u Place-d'Armes. It-tlestija ta' taqsimiet oħra tittardja b'diversi xhur. Is-sezzjoni minn Place-d'Armes sa Square-Victoria–OACI fetħet fis 6 février 1967, segwita mill-istazzjon Bonaventure fit- 13 février . Il-Linja Orange hija twila 30.0 kilometru u tinkludi 31 stazzjon. Bħas-netwerk kollu ta' Montreal, huwa kompletament taħt l-art, li jagħmilha waħda mill-itwal mini fid-dinja. Il-linja titlaq mill-istazzjon tat-terminus Côte-Vertu, fil-majjistral tal-belt ta 'Montreal. Tinżel fin-nofsinhar kważi f'linja dritta lejn Lionel-Groulx, fejn imur lejn il-lvant, fin-nofsinhar taċ-ċentru tal-belt. Wara Champ-de-Mars, il-linja terġa' tmur lejn it-tramuntana, lejn Henri-Bourassa . Wara inklinazzjoni żgħira biex tiġi evitata t-triq ta 'aċċess għall-garaxx ta' Saint-Charles, il-linja tgħaddi taħt ir- Rivière des Prairies biex tilħaq il-belt ta ' [[Laval (Quebec)|Laval]] . Fl-aħħarnett, wara l-istazzjon Cartier, il-linja tmur fil-majjistral lejn l-istazzjon tat-terminus, Montmorency . === Organizzazzjoni === Il-ferroviji huma maħżuna fil-garaxxijiet taħt l-art Saint-Charles, fit-tramuntana tal-istazzjon Henri-Bourassa, u Montmorency, fin-nofsinhar tal-istazzjon tal-istess isem. Dawn isiru fuq il-plateau ta’ Youville, imqabbad mal-linja bejn l-istazzjonijiet ta’ Crémazie u Sauvé. Bħalissa qed jinbena t-tielet garaxx, fil-Lbiċ tal-istazzjon Côte-Vertu. Se jakkomoda ferroviji addizzjonali fuq il-linja 2 biex tiżdied il-frekwenza tal-mogħdija tagħhom. == Lista ta' stazzjonijiet == {| class="wikitable" |+ !Stazzjon |- |'''[[Côte-Vertu]]''' |- |'''Du Collège''' |- |'''De la Savane''' |- |'''Namur''' |- |'''Plamondon''' |- |'''Côte-Sainte-Catherine''' |- |'''[[Snowdon (metro ta' Montreal)|Snowdon]]''' [[Stampa:CorrespMtl5.png|13x13px]] [[Linja blu tal-metro ta' Montreal|Linja blu]] |- |'''Villa-Maria''' |- |'''[[Vendôme]]''' [[Stampa:CorrespMtlTrain.png|13x13px]] [[Ferroviji Exo]] |- |'''Place-Saint-Henri''' |- |'''[[Lionel-Groulx]]''' [[Stampa:CorrespMtl1.png|13x13px]] [[Linja ħadra tal-metro ta' Montreal|Linja ħadra]] |- |'''Georges-Vanier''' |- |'''[[Lucien-L'Allier]]''' [[Stampa:CorrespMtlTrain.png|13x13px]] [[Ferroviji Exo]] |- |'''[[Bonaventure]]''' [[Stampa:CorrespMtlTrain.png|13x13px]] [[Ferroviji Exo]] |- |'''[[Square-Victoria–OACI]]''' |- |'''[[Place-d'Armes]]''' |- |'''[[Champ-de-Mars]]''' |- |'''[[Berri-UQAM (metro ta' Montreal)|Berri-UQAM]]''' [[Stampa:CorrespMtl1.png|13x13px]] [[Linja ħadra tal-metro ta' Montreal|Linja ħadra]] [[Stampa:CorrespMtl4.png|13x13px]] [[Linja safra tal-metro ta' Montreal|Linja safra]] |- |'''Sherbrooke''' |- |'''Mont-Royal''' |- |'''Laurier''' |- |'''Rosemont''' |- |'''Beaubien''' |- |'''[[Jean-Talon (metro ta' Montreal)|Jean-Talon]]''' [[Stampa:CorrespMtl5.png|13x13px]] [[Linja blu tal-metro ta' Montreal|Linja blu]] |- |'''Jarry''' |- |'''Crémazie''' |- |'''Sauvé''' |- |'''Henri-Bourassa''' |- |'''[[Cartier]]''' |- |'''[[De la Concorde]]''' [[Stampa:CorrespMtlTrain.png|13x13px]] [[Ferroviji Exo]] |- |'''[[Montmorency]]''' |} == Noti u referenzi == {{Referenzi}}{{Proġetti oħra|Category:Montreal metro ligne orange}} === links esterni === * [http://stm.info/sommaire.htm Websajt uffiċjali tas-Société de transport de Montréal] * [https://web.archive.org/web/20240416091009/http://www.metrodemontreal.com/orange/index-f.html Montreal Metro.com – Oranġjo] [[Kategorija:Trasport]] [[Kategorija:Kanada]] 1crqv4j26xltvsyji0puij9jcb3at0s 0 31745 333051 327368 2026-10-24T02:53:50Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333051 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2021.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2021|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 3: [[Tony D'Amato]], 76, ko-propjetarju ta' [[D'Amato Records]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/damatorecords/posts/3847192145343752|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/news-human-interest/anthony-damato-owner-of-beloved-valletta-record-store-dies-you-leave-behind-a-legacy-of-kindness/|titlu=Anthony D’Amato, Co-Owner Of Beloved Valletta Record Store Dies: 'You Leave Behind A Legacy Of Kindness'|kunjom=Diacono|isem=Tim|data=2021-01-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>https://newsbook.com.mt/l-ahhar-tislima-lil-anthony-damato-tinghata-ghada-t-tlieta/?fbclid=IwAR2kTLAA6k-3OooXSvSaxGAdrHUy3pUhugpF0oiAXMtkbd6Q36SN86U24SM</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/106813/anthony_damato_owner_of_vallettas_oldest_record_store_dies_at_75|titlu=Anthony D’Amato, co-owner of Valletta’s oldest record store, dies at 75|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2024-03-23 |titlu=Archive copy |url=https://bay.com.mt/you-leave-behind-a-legacy-anthony-damato-passes-away-suddenly/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220817103723/https://bay.com.mt/you-leave-behind-a-legacy-anthony-damato-passes-away-suddenly/ |arkivju-data=2022-08-17 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.rip.com.mt/obituary/anthony-d-amato-03-01-2021</ref><ref>https://www.gwida.mt/mt/l-ewwel-persuna-li-kien-ihobb-ibigh-artisti-lokali-bi-kburija---ray-mercieca-fost-afna-artisti-li-sellmu-lil-anthony-d-amato?fbclid=IwAR0KBCxT49woEbr6OdoqouFLNu7G_7Qp-3bg4BUOZ3Bqi_iGrpz6knjwROc</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=9WfHwPxbHeA</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=pbiSDK4lUvE&fbclid=IwAR0ccEKNbIO2585hAIgW8FYZ2pTX_BCyOLoASYoRVdg9CNqwzzN8Bfl8-wY]</ref> * 7: [[Paul M. Cassar]], 87, eks Librar u sindku tar-Rabat, Għawdex <ref>https://newsbook.com.mt/en/former-victoria-gozo-mayor-paul-m-cassar-passes-away/</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gozo.news/88026/death-announced-of-paul-m-cassar-at-the-age-of-87/|titlu=Update: Death announced of Paul M. Cassar at the age of 87|data=2021-01-07|sit=Gozo News|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-data=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185918/https://gozo.news/88026/death-announced-of-paul-m-cassar-at-the-age-of-87/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mayor-of-victoria-dies.843444|titlu=Former mayor of Victoria dies|data=2021-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 8: [[Edmond Falzon]], 56, eks plejer tal-futbol ma' Floriana, Sliema W and Gżira Utd, u Malta Youths <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2021/01/08/former-floriana-and-sliema-full-back-falzon-passes-away/|titlu=Former Floriana and Sliema full-back Edmond Falzon passes away|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2021-01-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/ReplayNetTelevision|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 11: [[Lino Cefai]], 63, pijunier tat-turiżmu f'Għawdex <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/lino-cefai-well-known-gozitan-tourism-pioneer-dies-aged-62.844425|titlu=Lino Cefai, well-known Gozitan tourism pioneer dies, aged 63|data=2021-01-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>https://newsbook.com.mt/en/gozo-tourism-stalwart-lino-cefai-passes-away/</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-01-12/local-news/Gozitan-tourism-pioneer-Lino-Cefai-passes-away-6736230082|titlu=Gozitan tourism pioneer Lino Cefai passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.guidememalta.com/en/gozitans-mourn-the-loss-of-gozo-village-holidays-director-lino-cefai|titlu=Gozitans mourn the loss of Gozo Village Holidays director, Lino Cefai|sit=www.guidememalta.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gozo.news/88149/lino-cefai-well-known-gozitan-businessman-passes-away/|titlu=Well-known Gozitan businessman Lino Cefai, passes away|data=2021-01-12|sit=Gozo News|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-data=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185917/https://gozo.news/88149/lino-cefai-well-known-gozitan-businessman-passes-away/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltabusinessweekly.com/gozitan-tourism-pioneer-lino-cefai-passes-away/11620/|titlu=Gozitan tourism pioneer Lino Cefai passes away {{!}} The Malta Business Weekly|kunjom=Weekly|isem=The Malta Business|data=2021-01-12|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/ta-fren-restaurant-founder-and-gozo-village-holidays-director-lino-cefai-passes-away|titlu=Ta’ Frenċ Restaurant founder and Gozo Village Holidays director Lino Cefai passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 18: [[Sammy Galea]], 86, pianist u kompożitur <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-il-muzicista-sammy-galea/|titlu=Imut il-mużiċista Sammy Galea|kunjom=Agius|isem=Ritianne|data=2021-01-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-01-18/local-news/Composer-and-musician-Sammy-Galea-passes-away-6736230259|titlu=Composer and musician Sammy Galea passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2024-03-23 |titlu=Archive copy |url=https://bay.com.mt/maltas-music-community-mourns-sammy-galea-one-of-its-pillars/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220810200257/https://bay.com.mt/maltas-music-community-mourns-sammy-galea-one-of-its-pillars/ |arkivju-data=2022-08-10 |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=IPnsyskO7yo</ref><ref>https://newsbook.com.mt/filmat-ta-ftit-kliem-izda-kien-jitkellem-bil-muzika/?fbclid=IwAR1Nuq-mh_jQgcadExW9fzqHcuWsE5yMsXCRwk6iCaAckMTmsPtGl5RPj8o</ref><ref>https://newsbook.com.mt/ghada-tinghata-l-ahhar-tislima-lil-sammy-galea/?fbclid=IwAR1hBAoI3OIKGm9Pe7ikV04hed0vBLLew-DwXDC57m42QSIrj8ytTBpwzBk</ref><ref>https://newsbook.com.mt/imut-il-kompozitur-sammy-galea/?fbclid=IwAR0UMzK3jsrLEuJR55HWyBYLyRB_h2VTeEyxYXz-cHy8KdyGivXwilwVSRU]</ref> * 21: [[David Muphry]], 74, kitarrist ma' [[The Graduates]] <ref>https://www.rip.com.mt/obituary/david-murphy-21-01-2021</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-david-murphy-1946-2021.848409|titlu=Appreciation: David Murphy (1946-2021)|data=2021-01-31|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 22: [[Joseph C. Azzopardi]], 76, xandar, kunsillier, u eks segretarju tal-[[Għaqda Nazzjonali Kazini tal-Banda]] <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/thabbret-il-mewt-ta-joseph-c-azzopardi-li-kien-attiv-fl-ghaqda-kazini-tal-banda/|titlu=Tħabbret il-mewt ta’ Joseph C. Azzopardi li kien attiv fl-Għaqda Każini tal-Banda - ONE|data=2021-01-23|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185917/https://one.com.mt/thabbret-il-mewt-ta-joseph-c-azzopardi-li-kien-attiv-fl-ghaqda-kazini-tal-banda/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref> * 29: [[Joe Micallef Stafrace]], 87, avukat, ġurnalist, u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-joe-micallef-stafrace-ggant-fil-politika-u-fil-gurnalizmu/|titlu=Imut Joe Micallef Stafrace… ġgant fil-politika u fil-ġurnaliżmu - ONE|data=2021-01-29|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185917/https://one.com.mt/imut-joe-micallef-stafrace-ggant-fil-politika-u-fil-gurnalizmu/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref><ref>https://parlament.mt/members-group/micallef-stafrace-joseph/</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/certain-journalism-principles-are-being-distorted-by-some-journalists-joe-micallef-stafrace/|titlu='Certain journalism principles are being distorted by some journalists' – Joe Micallef Stafrace|data=2019-01-19|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/archbishops-mizbla-gesture-is-the-boldest-step-ever.747306|titlu=Why the Archbishop’s Miżbla gesture matters|data=2019-11-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-micallef-stafrace-one-of-the-first-to-face-interdiction-passes.848010|titlu=Joseph Micallef Stafrace, former minister who faced interdiction, dies aged 87|data=2021-01-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/ara-xkien-ghallem-micallef-stafrace-matul-hajtu-dwar-il-pinna-tal-gurnalist/|titlu=Ara x’kien għallem Micallef Stafrace matul ħajtu dwar il-pinna tal-ġurnalist - ONE|data=2021-01-29|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185917/https://one.com.mt/ara-xkien-ghallem-micallef-stafrace-matul-hajtu-dwar-il-pinna-tal-gurnalist/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref><ref>https://www.one.com.mt/news/2021/02/02/illum-tinghata-l-ahhar-tislima-lil-dr-joe-micallef-stafrace/]</ref> == Frar == * 1: [[Cynthia Turner]], 88, pianista, Covid-19 <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/celebrated-pianist-cynthia-turner-88-passes-away.848735|titlu=Celebrated pianist Cynthia Turner, 88, passes away|data=2021-02-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/02/01/tmut-il-pjansita-celebri-cynthia-turner/|titlu=Tmut il-pjansita ċelebri Cynthia Turner|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2021-02-01|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/famous-maltese-pianist-cynthia-turner-passes-away-aged-88/|titlu=Famous Maltese Pianist Cynthia Turner Passes Away Aged 88|kunjom=Azzopardi|isem=Jean Paul|data=2021-02-01|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/il-pjanista-cynthia-turner-wahda-mill-vittmi-tal-covid-19---kienet-daqqet-lir-regina-eli-abetta|titlu=Il-Pjanista Cynthia Turner Waħda Mill-Vittmi Tal-Covid-19 - Kienet Daqqet Lir-Reġina Eliżabetta|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 6: [[Roy Swift]], 86, 10-pin bowler <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-8-2021.850115|titlu=Announcements - February 8, 2021|data=2021-02-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2021/02/08/malta-tenpin-bowling-legend-roy-swift-dies-aged-86/|titlu=Malta Tenpin Bowling legend Roy Swift dies, aged 86|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2021-02-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/maltas-bowling-community-grieves-loss-of-legendary-player-roy-swift/|titlu=Malta’s Bowling Community Grieves Loss Of Legendary Player Roy Swift|kunjom=Vassallo|isem=Sam|data=2021-02-08|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 9: Dr. [[Gawdenz Borg]], 95, maġistrat <ref>[https://newsbook.com.mt/imut-dr-gawdenz-borg-wiehed-mill-fundaturi-ta-gudja-united-fc/</ref><ref>[https://www.facebook.com/ReplayNetTelevision/</ref><ref>[https://bdlbooks.com/blog/iccelebrajna/lil-martu-sabha-bhal-mose-fil-bahar/</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.mfa.com.mt/news/archives/malta-fa-saddened-by-news-of-dr-gawdenz-borg-s-passing/|titlu=Malta FA saddened by news of Dr Gawdenz Borg’s passing|sit=www.mfa.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/02/09/imut-il-magistrat-dr-gawdenz-borg-eks-kummissarju-tad-dixxiplina-tal-mfa/|titlu=Imut il-Maġistrat Dr.Gawdenz Borg, eks Kummissarju tad-Dixxiplina tal-MFA|kunjom=Farrugia|isem=Jordi|data=2021-02-09|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-dr-gawdenz-borg-wiehed-mill-fundaturi-ta-gudja-united-fc/</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20230205202151/https://judiciary.mt/en/Pages/The%20Judiciary/Retired-Judges-Magistrates.aspx</ref><ref>[https://www.europe.easybranches.com/malta/3210788]</ref> * 10: [[Pawlu Grech]], 82, mużiċist, artist, u għalliem <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-and-artist-pawlu-grech-dies-aged-82.850700|titlu=Musician and artist Pawlu Grech dies aged 82|data=2021-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/death-announced-of-mro-pawlu-grech/|titlu=Death announced of Mro Pawlu Grech|kunjom=Agius|isem=Ritianne|data=2021-02-11|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-il-muzicist-u-artist-pawlu-grech/</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-chev-mro-pawlu-grech-the-genial-contrarian.854653|titlu=Appreciation: Chev. Mro Pawlu Grech - the genial contrarian|data=2021-02-28|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 11: [[John Borg Manduca]], 86, pittur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/seascape-artist-john-borg-manduca-dies-aged-86.851144|titlu=Seascape artist John Borg Manduca dies aged 86|data=2021-02-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 15: [[Tony Gambin]], 83, eks masseur tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2021.851774|titlu=Announcements - February 16, 2021|data=2021-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/imut-tony-gambin---ghal-diversi-snin-serva-bhala-l-masseur-tat-tim-nazzjonali-malti|titlu=Imut Tony Gambin Li Għal Diversi Snin Serva Bħala L-Masseur Tat-Tim Nazzjonali Malti!|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-tony-gambin-ex-masseur-tat-tim-nazzjonali-ghal-kwazi-40-sena/|titlu=Imut Tony Gambin, ex masseur tat-tim nazzjonali għal kważi 40 sena|kunjom=Attard|isem=Mark|data=2021-02-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2021/02/15/long-time-malta-fa-masseur-tony-gambin-dies/|titlu=Long-time Malta FA masseur Tony Gambin dies|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2021-02-15|sit=SportsDesk|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-02-15/local-news/Tony-Gambin-national-football-team-masseur-for-four-decades-passes-away-6736231041|titlu=Tony Gambin, national football team masseur for four decades, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/02/15/imut-tony-gambin-ghamel-38-sena-bhala-masseur-tat-tim-nazzjonali-malti/|titlu=Imut Tony Gambin, għamel 38 sena bħala masseur tat-tim Nazzjonali Malti|kunjom=Farrugia|isem=Jordi|data=2021-02-15|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-li-kien-tfejjaq-mill-kancer-minn-nazju-falzon/]</ref> * 19: Mons. [[Ġwann Azzopardi]], 84, storiku, arkiivista, u kuratur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/scholar-mgr-gwann-azzopardi-passes-away.852725|titlu=Scholar Mgr Ġwann Azzopardi dies aged 84|data=2021-02-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-02-19/local-news/Former-Mdina-cathedral-curator-Mgr-Gwann-Azzopardi-passes-away-6736231167|titlu=Former Mdina cathedral curator Mgr Ġwann Azzopardi passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dun-gwann-azzopardi-fl-eta-ta-83/|titlu=Imut Dun Ġwann Azzopardi - ir-Rabat jitlef wieħed minn uliedu|data=2021-02-19|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-il-kanonku-gwann-azzopardi/]</ref> * 26: [[Vince Farrugia]], 77, eks Direttur Generali tal-[[GRTU]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/jigi-nieqes-vince-farrugia-l-eks-direttur-generali-tal-grtu-fl-et-ta-77-sena|titlu=Jiġi Nieqes Vince Farrugia L-Eks Direttur Ġenerali Tal-GRTU Fl-Età Ta' 77 Sena!|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/business-lobby-giant-vince-farrugia-dies-aged-77.854221|titlu=Business lobby giant Vince Farrugia dies aged 77|data=2021-02-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/107963/vince_farrugia_kingmaker_who_ran_small_business_lobby_dies_aged_77|titlu=Vince Farrugia, kingmaker who ran small business lobby, dies aged 77|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/en/ex-grtu-director-general-vince-farrugia-passes-away/</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-02-26/local-news/Former-GRTU-director-Vince-Farrugia-dies-aged-77-6736231344|titlu=Former GRTU director Vince Farrugia dies, aged 77 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-vince-farrugia/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Vince Farrugia - ONE|data=2021-02-26|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185917/https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-vince-farrugia/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/02/26/imut-l-eks-direttur-generali-tal-grtu-vince-farrugia/|titlu=Imut l-eks Direttur Ġenerali tal-GRTU Vince Farrugia|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2021-02-26|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/former-director-of-grtu-vince-farrugia-dies/|titlu=Former Director of GRTU Vince Farrugia dies|kunjom=Vassallo|isem=Alvin|data=2021-02-26|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> == March == * 1: [[Ġorġ Agius l-Għannej tal-Mulej]], 94, katekist <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-gorg-tal-muzew/|titlu=Imut Ġorġ tal-Mużew|data=2021-03-01|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.guidememalta.com/en/gorg-agius-known-as-or-tal-mu-ew-turns-94-years-old-today|titlu=Gorg Agius, known as ‘Ġorġ tal-Mużew’, turns 94 years old today|sit=www.guidememalta.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/gorg-agius-known-as-gorg-tal-muzew-honoured-for-his-work-among-sick-and-elderly/|titlu=Gorg Agius, known as 'Ġorġ tal-Mużew', honoured for his work among sick and elderly|data=2016-05-12|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/gorg-tal-muzew-dies-aged-94.855091|titlu=Ġorġ tal-Mużew dies aged 94|data=2021-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-gorg-l-ghannej-tal-mulej/]</ref> * 5: [[Albert Manche]], 87, imħallef <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/judge-albert-manche-passes-away-aged-87.856222|titlu=Judge Albert Manche passes away, aged 87|data=2021-03-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 9: [[Mark Micallef (diplomata)|Mark Micallef]], 70, avukat u diplomata <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-ambassador-mark-micallef-dies-aged-70.857320|titlu=Former ambassador Mark Micallef dies aged 70|data=2021-03-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 15: [[Tony Bezzina]], 72, president tal-[[Hibernians]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-03-15/football/Hibernians-FC-president-Tony-Bezzina-passes-away-6736231818|titlu=Hibernians FC president Tony Bezzina passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-tony-bezzina-tal-hibs/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Tony Bezzina tal-Hibs - ONE|data=2021-03-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185917/https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-tony-bezzina-tal-hibs/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref> * 15: [[Vincent Tabone]], 72, eks membru tal-kumitat ta' [[Valletta FC]] <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/03/15/imut-vincent-tabone-eks-direttur-u-membru-fil-kumitat-ta-valletta/|titlu=Imut Vincent Tabone, eks Direttur u membru fil-kumitat ta' Valletta|kunjom=Farrugia|isem=Jordi|data=2021-03-15|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/news-sport/a-man-of-respect-beltin-remember-valletta-fcs-club-director-and-loyal-fan-vincent-palollu-tabone/|titlu='A Man Of Respect': Beltin Remember Valletta FC's Club Director And Loyal Fan Vincent 'Palollu' Tabone|kunjom=Azzopardi|isem=Jean Paul|data=2021-03-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/valletta-fc-fluttu-imut-vincent-tabone-l-palollu-li-serva-fil-kumitat-fl-ahhar-40-sena/|titlu=Valletta FC f'luttu imut Vincent Tabone l-'Palollu' li serva fil-kumitat fl-aħħar 40 sena|data=2021-03-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 18: [[Emidio Grech]], 70, eks plejer tal-futbol ma' [[St George's FC]] <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/03/20/imut-emidio-grech-eks-player-ta-lija-atheltic/|titlu=Imut Emidio Grech eks player ta' Lija u St.George's|kunjom=Farrugia|isem=Jordi|data=2021-03-20|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-emidio-grech-eks-plejer-ta-lija-athletic/</ref><ref>{{Ċita web|url=https://cs-cz.facebook.com/people/Bormla-Subbuteo-Club-Malta/100057403241271/|titlu=Facebook|sit=cs-cz.facebook.com|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 29: [[Godfrey Grima]], 78, ġurnalist <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/108674/godfrey_grima_former_ft_correspondent_and_publicist_dies_aged_79|titlu=Godfrey Grima, former FT correspondent and publicist, dies aged 79|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220816101500/https://bay.com.mt/local-veteran-journalist-godfrey-grima-dies-at-78/</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/godfrey-grima-journalist-turned-advertising-man-dies-aged-79.861346|titlu=Godfrey Grima, journalist turned advertising man, dies aged 79|data=2021-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-03-29/local-news/Former-journalist-and-publicist-Godfrey-Grima-passes-away-6736232171|titlu=Former journalist and publicist Godfrey Grima passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/en/godfrey-grima-dies-aged-79/</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=evzGmkunuFg|titlu=- YouTube|sit=www.youtube.com|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210329214235/https://www.one.com.mt/news/2021/03/29/imut-il-gurnalist-veteran-godfrey-grima/</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/03/29/imut-godfry-grima/|titlu=Imut Godfrey Grima|kunjom=Amaira|isem=Christine|data=2021-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> == April == * 3: [[Brian Gatt]], 54, uffiċjal tal-[[Forzi Armati ta' Malta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/brian-gatt-head-of-detention-services-dies-aged-54.862447|titlu=Brian Gatt, former head of Detention Services, dies, aged 54|data=2021-04-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-il-kurunell-ezemplari-brian-gatt/]</ref> * 6: [[Carol Calleja]], 80, negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/restaurateur-and-esmeralda-survivor-carol-calleja-dies.863460|titlu=Restaurateur and Esmeralda survivor Carol Calleja dies aged 80|data=2021-04-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-april-8-2021.863238|titlu=Announcements - April 8, 2021|data=2021-04-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/sliemas-stalwart-restaurateur-and-esmeralda-yacht-incident-survivor-carol-calleja-passes-aged-80/|titlu=Sliema's Stalwart Restaurateur And Esmeralda Yacht Incident Survivor Carol Calleja Passes Aged 80|kunjom=Azzopardi|isem=Jean Paul|data=2021-04-09|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> == Mejju == * 1: [[Lolly Debattista]], 91, eks plejer u kowċ tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/legendary-floriana-stalwart-lolly-debattista-dies-aged-91.868930|titlu=Legendary Floriana stalwart Lolly Debattista dies, aged 91|data=2021-05-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://netnews.com.mt/2021/05/02/imut-lolly-debattista-l-ewwel-rebbieh-tal-unur-tal-plejer-tas-sena/]. <nowiki><ref></nowiki>[https://en.wikipedia.org/wiki/Lolly_Debattista]</ref> * 10: [[Oliver Pace]], 39, attur tat-TV <ref>[https://newsbook.com.mt/imut-oliver-pace-ta-klassi-ghalina/</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2024-03-23 |titlu=Archive copy |url=https://www.stradarjali.com/2021/05/bosta-mnikkta-wara-l-mewt-tal-attur-ta-39-sena-oliver-pace/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185919/https://stradarjali.com/2021/05/bosta-mnikkta-wara-l-mewt-tal-attur-ta-39-sena-oliver-pace/ |arkivju-data=2024-03-23 |url-status=dead }}</ref> * 20: [[Ronald Agius]], 88, direttur maniġerjali tal-[[Allied Newspapers]] (1968–2003) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-allied-newspapers-managing-director-ronald-agius-dies.873232|titlu=Former Allied Newspapers managing director Ronald Agius dies|data=2021-05-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 20: [[Felix Agius]], 73, ġurnalist u editur <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-il-gurnalist-veteran-felix-agius/|titlu=Imut il-ġurnalist veteran Felix Agius - ONE|data=2021-05-20|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185917/https://one.com.mt/imut-il-gurnalist-veteran-felix-agius/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-il-gurnalist-veteran-felix-agius/</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/labour-muscat-salute-veteran-journalist.873403|titlu=Labour, Muscat, salute veteran journalist|data=2021-05-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/109767/felix_agius_veteran_journalist_of_loyal_labour_stock_passes_away_aged_73|titlu=Felix Agius, veteran journalist of loyal Labour stock, passes away aged 73|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 30: Dun [[Ġwann Xerri]], 74, qassis u attivist <ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/tributes-pour-in-for-leftist-maltese-priest-who-died-in-brazil-and-had-warned-malta-against-losing-its-humanity/|titlu=Tributes Pour In For Leftist Maltese Priest Who Died In Brazil And Had Warned Malta Against Losing Its Humanity|kunjom=Peregin|isem=Chris|data=2021-05-31|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20211019153135/https://domtotal.com/artigo/9472/2021/06/joao-xerri-militantte-da-solidariedade/</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/comment/blogs/109981/farewell_ann_social_justice_activists_friends_mourn_loss_of_fr_wann_xerri|titlu=Farewell Ġann: social justice activists, friends mourn loss of Fr Ġwann Xerri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/freedom-and-well-being-pete-farrugia.876158|titlu=Freedom and well-being – Pete Farrugia|data=2021-06-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-fr-gwann-xerri-op.877082|titlu=Appreciation: Fr Ġwann Xerri, OP|data=2021-06-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> == Ġunju == * 6: [[Edward Aquilina]], 75, eks pleyer tal-futbol u kowċ ([[Sliema Wanders]], [[Qormi FC]], [[Marsa FC]], [[Senglea Ath]], [[Valletta FC]] u t-tim nazzjonali Malti) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-sliema-wanderers-and-malta-stalwart-edward-aquilina-dies.877289|titlu=Former Sliema Wanderers and Malta stalwart Edward Aquilina dies|data=2021-06-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/06/06/imut-edward-aquilina-eks-coach-ta-valletta-u-sliema-wanderers-fost-l-ohrajn/|titlu=Imut Edward Aquilina, eks coach ta' Valletta u Sliema Wanderers fost l-oħrajn|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2021-06-06|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-06-06/football/Former-player-coach-Edward-Aquilina-dies-6736234116|titlu=Former player, coach Edward Aquilina dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-sliema-wanderers-and-malta-stalwart-edward-aquilina-dies.877289|titlu=Former Sliema Wanderers and Malta stalwart Edward Aquilina dies|data=2021-06-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/110101/football_icon_edward_aquilina_passes_away_aged_75|titlu=Football icon Edward Aquilina passes away aged 75|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-ta-edward-aquilina/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-l-ikona-ta-sliema-wanderers-edward-aquilina/|titlu=Imut l-ikona ta’ Sliema Wanderers Edward Aquilina - ONE|data=2021-06-06|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185918/https://one.com.mt/imut-l-ikona-ta-sliema-wanderers-edward-aquilina/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2024-03-23 |titlu=Archive copy |url=https://worldakkam.com/former-player-and-coach-edward-aquilina-dies/60678/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211020192823/https://worldakkam.com/former-player-and-coach-edward-aquilina-dies/60678/ |arkivju-data=2021-10-20 |url-status=dead }}</ref> * 10: [[Edward de Bono]], 88, kittieb u filosfu <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-il-prof-edward-de-bono-fost-150-persuna-fid-dinja-li-kkontribwixxa-bl-iktar-mod-effettiv-ghall-umanita/|titlu=Imut il-Prof. Edward de Bono – fost 150 persuna fid-dinja li kkontribwixxa bl-iktar mod effettiv għall-umanità|kunjom=Galea|isem=Owen|data=2021-06-10|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Jeffries|isem=Stuart|data=2021-06-10|titlu=Edward de Bono obituary|url=https://www.theguardian.com/books/2021/jun/10/edward-de-bono-obituary|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/en/edward-de-bono-passes-away-aged-88/],</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-il-professur-edward-de-bono/],</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/110162/father_of_lateral_thinking_edward_de_bono_has_died|titlu=Father of lateral thinking, Edward de Bono, has died|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.irishtimes.com/culture/books/edward-de-bono-obituary-lateral-thinker-who-proposed-marmite-as-solution-to-arab-israeli-conflict-1.4590539|titlu=Edward de Bono obituary: Lateral thinker who proposed Marmite as solution to Arab-Israeli conflict|sit=The Irish Times|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 11: [[Jon Lukas Woodenman]], 72, kantant u kant-awtur <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/music/110190/jon_lukas_singer_of_1970s_hit_cant_afford_to_lose_passes_away_at_72|titlu=Jon Lukas, singer of 1970s hit ‘Can’t Afford To Lose’, passes away at 72|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/en/jon-woodenman-lucas-passes-away/],</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/jon-lukas-singer-of-hit-song-cant-afford-to-lose-dies-aged-72.878525|titlu=Jon Lukas, singer of hit song ‘Can’t Afford to Lose’ dies aged 72|data=2021-06-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-l-artist-malti-jon-lukas/|titlu=Imut l-artist Malti Jon Lukas - ONE|data=2021-06-11|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185918/https://one.com.mt/imut-l-artist-malti-jon-lukas/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/jon-lukas-singer-of-hit-song-cant-afford-to-lose-dies-aged-72.878525|titlu=Jon Lukas, singer of hit song ‘Can’t Afford to Lose’ dies aged 72|data=2021-06-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 28: [[Guentcho Dobrev]], 73, eks kowċ tat-tim nazzjonali Malti tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-malta-national-coach-guentcho-dobrev-dies.882913|titlu=Former Malta national coach Guentcho Dobrev dies|data=2021-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> == Lulju == * 7: [[Alfred Calamatta]], 83, finanzier u sensar tal-assigurazzjoni <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/founder-of-calamatta-cuschieri-passes-away.885148|titlu=Founder of Calamatta Cuschieri passes away|data=2021-07-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-8-2021.885079|titlu=Announcements - July 8, 2021|data=2021-07-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 10: [[Patrick Vella]], 61, attur u xandar <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-patrick-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Patrick Vella - ONE|data=2021-07-10|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185917/https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-patrick-vella/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.inewsmalta.com/2021/07/bosta-mnikkta-bil-mewt-ta-patrick-vella/?fbclid=IwAR3jaeRbzWaESYhVAqUXv870Kijr7x6oFYlq9Q7UovkWux-nG8BU1rxkDOc],</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-l-attur-patrick-vella/],</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/tithabbar-il-the-death-of-patrick-vella-announced-ta-patrick-vella/|titlu=The death of Patrick Vella announced|kunjom=Vassallo|isem=Alvin|data=2021-07-10|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/dalghodu-tinghata-l-ahhar-tislima-lil-patrick-vella/?fbclid=IwAR10C80djvZk3L-cGYT8LTtXDP2VSBF4mRmvHEWHcu9pBA_9-iy9KgA7zDE]</ref> * 19: [[Louis Borg]], 85, eks plejer tal-futbol u kowċ, membru fundatur tal-[[Malta Basketball Association]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-sports-administrator-louis-borg-passes-away-aged-85.887782|titlu=Veteran sports administrator Louis Borg passes away, aged 85|data=2021-07-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2021/07/19/veteran-sports-administrator-louis-borg-passes-away-aged-85/|titlu=Veteran sports administrator Louis Borg passes away, aged 85|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2021-07-19|sit=SportsDesk|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 27: [[Nunzio Galdes]], 87, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/07/27/imut-il-kantant-nunzio-galdes/|titlu=Imut il-kantant Nunzio Galdes|kunjom=Cassar|isem=Simon|data=2021-07-27|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> == Awwissu == * 21: [[Ġużi Grech]], 66, plejer tal- billiards u snooker rebbieħ ta' bosta unuri <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-world-amateur-billiards-champion-joe-grech-dies-aged-66.894826|titlu=Former world amateur billiards champion Joe Grech dies aged 66|data=2021-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2021/08/21/former-world-amateur-billiards-champion-joe-grech-dies-aged-66/|titlu=Former world amateur billiards champion Joe Grech dies aged 66|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2021-08-21|sit=SportsDesk|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/en/snooker-champion-guzi-grech-passes-away/],</ref> * 23: [[Salvatore Mousù]], ?? , kittieb u riċerkatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-salvatore-mousu-1.896599|titlu=Appreciation: Salvatore Mousù (1)|data=2021-08-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-salvatore-mousu-2.896602|titlu=Appreciation: Salvatore Mousù (2)|data=2021-08-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 30: [[Clemens Hasengschwandtner]], 49, arist u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/vittoriosa-based-artist-clemens-hasengschwandtner-dies.897493|titlu=Vittoriosa-based artist Clemens Hasengschwandtner dies|data=2021-09-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/en/malta-based-artist-clemens-hasengschwandtner-passes-away/]</ref> == Settemrbu == * 5: [[Colin Grech]], 53, drummer u stage manager <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-september-6-2021.898459|titlu=Announcements - September 6, 2021|data=2021-09-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/x-urnata-tad-dwejjaq-in-nuqqas-tieg-ek-ser-jin-ass-immensament---ji-i-nieqes-colin-grech|titlu="X'Ġurnata Tad-Dwejjaq... In-Nuqqas Tiegħek Ser Jinħass Immensament..." - Jiġi Nieqes Colin Grech|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 8: [[Guido Lanfranco]], 90, studjuż tan-natura u folklor <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/naturalist-and-folklorist-guido-lanfranco-dies-aged-90.899014|titlu=Naturalist and folklorist Guido Lanfranco dies aged 90|data=2021-09-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111928/guido_lanfranco_whose_love_of_maltas_nature_language_and_folklore_inspired_thousands_dies_at_90|titlu=Guido Lanfranco, whose love of Malta’s nature, language and folklore inspired thousands, dies at 90|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-09-08/local-news/Revered-Maltese-naturalist-Guido-Lanfranco-passes-away-6736236553|titlu=Revered Maltese naturalist Guido Lanfranco passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2021/09/guido-lanfranco-dies-aged-90|titlu=Maltese writer and dedicated biology teacher Guido Lanfranco passes away|sit=University of Malta|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 8: [[Carmelo Apap Bologna]], 82, baruni u professur tal-kirurġija ortopedika <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-baruni-u-professur-carmelo-apap-bologna/|titlu=Imut il-Baruni u Professur Carmelo Apap Bologna - Newsbook|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=9 Settembru 2021|sit=newsbook.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-carmel-apap-bologna.901418|titlu=Appreciation: Carmel Apap Bologna|kunjom=Sant Cassia|isem=Paul|data=2021-09-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-01}}</ref> * 11: [[John Manicolo]], 71, dilettant tal-mużika <ref>[https://newsbook.com.mt/imut-john-manicolo-maghruf-ghall-gherf-tieghu-dwar-il-muzika/]</ref> * 20: [[John Mansueto]], 66, attur <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-attur-john-mansueto/|titlu=Imut l-attur John Mansueto|kunjom=Galea|isem=Owen|data=2021-09-20|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-l-attur-john-mansueto-tas-serje-sorelle-u-fgieh-l-imhabba/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/tit-abbar-il-mewt-ta-john-mansueto|titlu=Titħabbar Il-Mewt Ta’ John Mansueto|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.unravelmalta.com/imut-l-attur-john-mansueto-tas-serje-sorelle-u-fgieh-l-imhabba-newsbook-com-mt/|titlu=Loading...|sit=www.unravelmalta.com|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211023121813/https://www.unravelmalta.com/imut-l-attur-john-mansueto-tas-serje-sorelle-u-fgieh-l-imhabba-newsbook-com-mt/|arkivju-data=2021-10-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/hsadtna-bit-telfa-tieghek-tithabbar-il-mewt-tal-attur-john-mansueto/|titlu=“Ħsadtna bit-telfa tiegħek”… titħabbar il-mewt tal-attur John Mansueto|kunjom=talk.mt|data=2021-09-20|sit=talk.mt|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 21: [[Peter Howitt]], 93, xeneġġjtur ibbażat f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/malta-based-hollywood-movie-set-designer-peter-howitt-dies.902609|titlu=Malta-based Hollywood movie set designer Peter Howitt dies|data=2021-09-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> == Ottubru == * 9: [[Frederick Fenech]], 87, professur tal-mediċina u tabib <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-dean-of-medicine-and-renowned-physician-frederick-fenech-dies.907672|titlu=Former dean of medicine and renowned physician Frederick Fenech dies|data=2021-10-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 21: [[Croce Bonaci]], 61, dolċier <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-valletta-caterer-croce-bonaci-dies.909427|titlu=Renowned Valletta caterer Croce Bonaci dies, aged 61|data=2021-10-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-id-dulcier-croce-bonaci/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-croce-bonaci-wiehed-mill-aqwa-dulciera-fmalta/|titlu=Imut Croce Bonaci – wieħed mill-aqwa dulċiera f'Malta|data=2021-10-21|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/10/21/il-beltin-mahsudin-bil-mewt-ta-croce-bonaci-u-sandro-lapira/|titlu=Il-Beltin maħsudin bil-mewt ta' Croce Bonaci u Sandro Lapira|kunjom=Cassar|isem=Simon|data=2021-10-21|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 21: [[Sandro Lapira]], 61, negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/10/21/il-beltin-mahsudin-bil-mewt-ta-croce-bonaci-u-sandro-lapira/|titlu=Il-Beltin maħsudin bil-mewt ta' Croce Bonaci u Sandro Lapira|kunjom=Cassar|isem=Simon|data=2021-10-21|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-sandro-lapira-sid-il-hanut-gianni-tal-belt/?fbclid=IwAR2-oqf-dEqvh4_6CpB7qPANMYDtnqjtYgEfpXnrVHvbKzVi7-3BToelT0U]</ref> * 27: [[Joe Debono (attur)|Joe Debono]], 63, attur u kittieb, ALS <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/actor-comedian-joseph-debono-dies-following-battle-with-als.910788|titlu=Actor, comedian Joseph Debono dies following battle with ALS|data=2021-10-27|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-10-27/local-news/Actor-Joe-Debono-best-known-for-James-Bondin-portrayal-passes-away-6736237851|titlu=Actor Joe Debono, best known for 'James Bondin' portrayal, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/news-human-interest/joe-debono-better-known-as-james-bondin-dies-following-battle-with-als/|titlu=Joe Debono, Better Known As ‘James Bondin’, Dies Following Battle With ALS|kunjom=Bonnici|isem=Julian|data=2021-10-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-10-27/local-news/Actor-Joe-Debono-best-known-for-James-Bondin-portrayal-passes-away-6736237851|titlu=Actor Joe Debono, best known for 'James Bondin' portrayal, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/112940/xarabank_satirist_joe_debono_dies|titlu=Xarabank satirist Joe Debono dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-il-komiku-joe-bondin/|titlu=AĠĠORNAT: 'Kompli tbissem it-tbissima li għandek hawnhekk' – mart Joe Debono li miet bl-ALS|data=2021-10-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-l-attur-komiku-u-kittieb-joe-debono/|titlu=Imut l-attur komiku u kittieb Joe Debono - ONE|data=2021-10-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185918/https://one.com.mt/imut-l-attur-komiku-u-kittieb-joe-debono/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-il-komiku-joe-bondin/|titlu=AĠĠORNAT: 'Kompli tbissem it-tbissima li għandek hawnhekk' – mart Joe Debono li miet bl-ALS|data=2021-10-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/10/27/tithabbar-il-mewt-ta-joe-debono/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Joe Debono|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2021-10-27|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 31: [[Lino Farrugia Sacco]], 72, imħallef u amministratur sportiv <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/judge-lino-farrugia-sacco-dies-aged-72.911796|titlu=Judge Lino Farrugia Sacco dies, aged 72|data=2021-10-31|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/moc-pays-tribute-upon-death-of-president-emeritus-lino-farrugia-sacco.911808|titlu=MOC pays tribute upon death of president emeritus Lino Farrugia Sacco|data=2021-10-31|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/en/judge-lino-farrugia-sacco-passes-away/]</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-l-imhallef-emeritus-lino-farrugia-sacco/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/10/31/imut-l-eks-imhallef-lino-farrugia-sacco/|titlu=Imut l-eks Imħallef Lino Farrugia Sacco|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2021-10-31|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-10-31/local-news/Judge-Lino-Farrugia-Sacco-dies-aged-72-6736237947|titlu=Judge Lino Farrugia Sacco dies, aged 72 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/maltatoday/posts/10155048310391941/|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> == Novembru == * 5: [[Tony Camilleri (plejer tal-basketball)|Tony Camilleri]], 61, plejer u kowċ tal-basketball, kanċer (twieled fl-1 Settembru 1960) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/maltese-basketball-legend-tony-camilleri-dies.913113|titlu=Maltese basketball legend Tony Camilleri dies|data=2021-11-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-il-plejer-u-kowc-tal-basketball-tony-camilleri/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/11/06/imut-tony-camilleri-meqjus-bhala-wiehed-mill-akbar-ismijiet-fil-basketball-lokali/|titlu=Imut Tony Camilleri, meqjus bħala wieħed mill-akbar ismijiet fil-basketball lokali|kunjom=Farrugia|isem=Jordi|data=2021-11-06|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-tony-camilleri-maghruf-sew-fil-qasam-sportiv-lokali/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Tony Camilleri… magħruf sew fil-qasam sportiv lokali - ONE|data=2021-11-06|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185917/https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-tony-camilleri-maghruf-sew-fil-qasam-sportiv-lokali/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref> * 9: [[Ray Cassar Torregiani]], 87, atleta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/maltese-athletics-icon-ray-cassar-torreggiani-dies-aged-87.915216|titlu=Maltese athletics icon Ray Cassar Torreggiani dies aged 87|data=2021-11-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-ray-cassar-torreggiani-ikona-tal-atletika-fmalta/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/raymond-cassar-torreggiani-09-11-2021|titlu=Raymond CASSAR TORREGGIANI - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 12: [[Matthew Festing]], 71, Orinċep u [[Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastru tal-Ordni ta' San Ġwann]] (2008-17) <ref>[https://www.orderofmalta.int/2021/11/12/grand-magistry-announces-death-79th-grand-master-fra-matthew-festing/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-fra-matthew-festing.916278|titlu=Appreciation – Frà Matthew Festing|data=2021-11-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/en/79th-grand-master-fra-matthew-festing-dies-at-71/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2021-11-13/local-news/79th-SMOM-Grand-Master-Fra-Matthew-Festing-dies-in-Malta-6736238259|titlu=79th SMOM Grand Master Fra’ Matthew Festing dies in Malta - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/grand-master-to-be-buried-in-st-johns-co-cathedral.917539|titlu=Grand Master to be buried in St John’s Co-Cathedral|data=2021-11-27|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 23: Fr [[Karm Borg]] mssp, 70, saċerdot u membru tal-[[MSSP Guitar Group]] (twieled fit-8 t' April 1951) <ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=10227343567633788&set=gm.2777472155890589|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-dun-karm-borg-tas-socjeta-missjunarja-ta-san-pawl/]</ref><ref>{{Ċita web|url=http://web.paulistmissionaries.org/2021/12/02/obituary-fr-karm-borg/|titlu=Obituary Fr Karm Borg mssp|kunjom=admin|data=2021-12-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323214443/http://web.paulistmissionaries.org/2021/12/02/obituary-fr-karm-borg/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref> * 23: [[Mary Collinson]], 69, mudella u attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/hugh-hefners-maltese-bambina-playboy-bunny-dies-aged-69.918424|titlu=Hugh Hefner's Maltese 'bambina': Playboy Bunny dies aged 69|data=2021-12-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.dailystar.co.uk/showbiz/playboy-twins-evil-star-mary-25530556|titlu=Playboy 'Twins of Evil' star Mary Collinson dies as fans pay tribute to model|kunjom=Laurie|isem=Dan|kunjom2=Phillips|isem2=Jess|data=2021-11-23|sit=Daily Star|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 25: [[Christianne Ramsay Scicluna]], 72, Barunessa u eredi ta' [[Palazzo Parisio]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/baroness-ramsay-scicluna-dies-aged-73.917335|titlu=Baroness Ramsay Scicluna dies aged 73|data=2021-11-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/113488/iconic_heart_and_soul_of_naxxars_parisio_palace_christian_ramsay_scicluna_passes_away|titlu=Iconic heart and soul of Naxxar’s Parisio palace, Christiane Ramsay Scicluna, passes away|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/tmut-is-sid-ta-palazzo-parisio---strie-fis-sliem|titlu=Tmut Is-Sid Ta' Palazzo Parisio - Strieħ Fis-Sliem|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/tmut-il-barunessa-scicluna-sid-palazzo-parisio/]</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2024-03-23 |titlu=Archive copy |url=https://stradarjali.com/2021/11/tmut-il-barunessa-ta-palazzo-parisio/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185921/https://stradarjali.com/2021/11/tmut-il-barunessa-ta-palazzo-parisio/ |arkivju-data=2024-03-23 |url-status=dead }}</ref> * 27: [[Laurie Simpson]], ??, edukatur u bassist tal-jazz <ref>[https://www.facebook.com/groups/BJsLiveMusicClub/permalink/4805314942812869/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-laurie-simpson.920857|titlu=Appreciation: Laurie Simpson|data=2021-12-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 29: [[Gilbert St. John]] (magħruf bħala Jill St. John ), 77, bassist ta' [[The Echoes]] (twieled fil-15 April 1944) <ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/cecil.stjohn/posts/10227072403021069|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://www.facebook.com/groups/1233039633440130/user/1385633124]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/people/Gilbert-St-John/pfbid0ZN6xLpqMYsZdBWA47G9psyUpSQ8hc6Kwth6uw8tajcDQRqppwiZE63GbS4J6ycjXl/|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/il-mewta-ta-gilbert-jill-st-john-zgur-li-fakkret-lil-hafna-fis-success-li-kellhom-the-echoes|titlu=Il-Mewta Ta' Gilbert 'Jill' St John Żgur Li Fakkret Lil Ħafna Fis-Suċċess Li Kellhom The Echoes|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> == Diċembru == * 13: [[Michael Mallia]], 77, negozjant u filantropu + eks ċermen tal-PBS <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/business-leader-and-philanthropist-michael-mallia-dies-aged-77.921127|titlu=Business leader and philanthropist Michael Mallia dies aged 77|data=2021-12-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 15: [[Victor Scerri]], 76, kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/SocjetaMuzikaliPeaceNaxxar/photos/5387795747904515|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/il-beltin-dalghodu-qamu-mahsudin-ghat-telfa-ta-victor-scerri---naxxari-li-kellu-ghal-qalbu-l-belt-valletta|titlu=Il-Beltin Dalgħodu Qamu Maħsudin Għat-Telfa Ta' Victor Scerri - Naxxari Li Kellu Għal Qalbu L-Belt Valletta!|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> * 17: [[Enzo Gusman]], 74, kant-awtur u xandar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/enzo-gusman-dies-aged-74.922327|titlu=Enzo Gusman dies aged 74|data=2021-12-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/113903/singer_and_broadcaster_enzo_gusman_passes_away_at_74|titlu=Singer and broadcaster Enzo Gusman passes away at 74|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-enzo-gusman/|titlu=Imut il-kantant Enzo Gusman|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2021-12-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/enzo-gusman-ihalli-l-pjazza-tar-rahal/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://stradarjali.com/2021/12/thabbret-il-mewt-ta-enzo-gusman-inghaqad-mal-mulej-fejn-mhux-se-jsofri-aktar/|titlu=Tħabbret Il-Mewt Ta’ Enzo Gusman – “Ingħaqad Mal-Mulej Fejn Mhux Se Jsofri Aktar”|kunjom=Rjali|isem=Tim Strada|data=2021-12-18|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185918/https://stradarjali.com/2021/12/thabbret-il-mewt-ta-enzo-gusman-inghaqad-mal-mulej-fejn-mhux-se-jsofri-aktar/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref> * 28: [[Albert Fenech (kardjologu)|Albert Fenech]], 70, kardjologu u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/114076/top_cardiologist_albert_fenech_dies_at_70|titlu=Top cardiologist Albert Fenech dies at 70|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cardiologist-and-former-mp-albert-fenech-dies-aged-70.924238|titlu=Cardiologist and former MP Albert Fenech dies aged 70|data=2021-12-28|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-il-professur-albert-fenech/|titlu=Imut il-Professur Albert Fenech fl-għomor ta' 70 sena|data=2021-12-28|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-il-kardjologu-albert-fenech-eks-mp-tal-pn/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://theshiftnews.com/2021/12/28/top-cardiologist-albert-fenech-dies-aged-70/|titlu=Top cardiologist Albert Fenech dies aged 70|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/12/28/imut-il-kardjologu-albert-fenech/|titlu=Imut il-kardjologu Albert Fenech|kunjom=Amaira|isem=Christine|data=2021-12-28|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kardjologu-albert-fenech/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kardjologu Albert Fenech - ONE|data=2021-12-28|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240323185917/https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kardjologu-albert-fenech/|arkivju-data=2024-03-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/top-cardiologist-and-former-pn-mp-dies-aged-70/|titlu=Top Cardiologist And Former PN MP Albert Fenech Dies Aged 70|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2021-12-28|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/life-will-never-be-the-same-alex-manche.927763|titlu=Life will never be the same – Alex Manché|data=2022-01-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://timesofmalta.com/articles/view/farewell-to-those-who-died-in-2021.923704 Farewell to those who died in 2021] - Times of Malta. 31 ta' Diċembru 2021 [[Kategorija:2021 f'Malta]] [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2021|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] mvpahpwl9eaascgdxoeufajeflgu4ae 0 31757 333047 326369 2026-10-24T01:32:42Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333047 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Linja safra|image=[[File:Montreal public transit icons - Métro 4.svg|45px]]|image2=[[File:Jean Drapeau Station.JPG|240px]]|caption2=Stazzjon [[Jean Drapeau]]|label1=Netwerk|data1=[[Metro ta' Montreal]]|data2=Berri-UQAM - Loongueuil-Université-de-Sherbrooke|label2=Destinazzjoni|label3=Kummissjonar|data3=1967|data4=[[Kumpanija tat-Trasport ta' Montreal]]|label4=Operatur|label5=Stazzjon|data5=3|data6=4.3 Km|label6=Tul|label7=Linji relatati|data7=[[File:Montreal public transit icons - Métro 1.svg|20px]] [[File:Montreal public transit icons - Métro 2.svg|20px]]|header8=Mappa|header9=[[File:L4-jaune.jpg|240px]]}} Il- '''linja safra''' (jew linja 4) hija waħda mill-erba 'linji tal- [[metro ta' Montreal]] . Il-linja għandha tliet stazzjonijiet u taqsam ix- Xmara [[Saint-Laurent]] bejn il- [[gżira ta 'Montreal]] u Longueuil, li sservi l- [[gżira ta' Saint-Hélène]] fejn jinsab [[Jean-Drapeau Park]]. Il-linja safra kienet tagħmel parti min-netwerk inizjali fl-1966 u baqgħet ma nbidlitx sal-lum, apparti l-ismijiet tal-istazzjonijiet li nbidlu kollha mill-inawgurazzjoni tagħha. == Storja == Il-bini ta’ linja li taqsam is- [[Saint-Laurent]] biex isservi Longueuil ma kinitx ikkunsidrata bħala prijorità fin-netwerk tal-metro ippjanat fl-1962. Wara l-linji ħodor u oranġjo, il-[[Montréal|belt ta 'Montreal]] minflok kienet qed tikkunsidra li tibni linja 3 billi tuża mill-ġdid il- [[linja Deux-Montagnes]] . Madankollu, l-istaġnar fin-negozjati ma ' [[Canadian National]], sid tal-linja, se jipposponi l-proġett tal-linja 3. Fl-istess ħin, [[Montréal|Montreal]] ġiet innominata ospitanti ta ' [[Expo 67]] u l-ħolqien ta' linja tal-metro kien meħtieġ biex isservi s-sit tal-avveniment fuq il-gżejjer Saint-Hélène u Notre-Dame, li tagħmel il-linja 4 prijorità , <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/1872346/inauguration-ligne-jaune-metro-longueuil-montreal-archives|titlu=Au printemps 1967, on inaugurait la nouvelle ligne jaune du métro de Montréal|kunjom=|isem=|data=30 mars 2022|sit=Radio-Canada.ca|lingwa=fr-ca|data-aċċess=2023-01-15}}</ref> . Fil-pjanijiet oriġinali, ġie ppjanat stazzjon bejn l-istazzjonijiet [[Jean Drapeau]] u [[Longueuil-Université-de-Sherbrooke]]. Dan l-istazzjon intermedju kellu jissejjaħ Île-Notre-Dame u kellu jkun jinsab fil-gżira bl-istess isem faċċata tal-Padiljun Tuneż. Il-proġett ġie abbandunat minħabba l-viċinanza wisq tiegħu għall-istazzjon Jean-Drapeau u l-kanal Le Moyne li kien jikkostitwixxi ostaklu Il-linja hija l-aktar fonda fin-netwerk, b'punt baxx li jinsab 54 taħt il-wiċċ fi Triq Notre-Dame. Il-passaġġ taħt San Lawrenz jinsab 20  taħt il-livell tal-ilma  . L-istazzjon [[Berri-UQAM]] huwa mibni taħt l-art taħt Triq Saint-Denis, taħt il-linji ħodor u oranġjo. Min-naħa l-oħra, l-istazzjonijiet Jean-Drapeau u Longueuil-Université-de-Montréal huma mibnija fi trinka mgħottija qrib il-wiċċ. Il-linja safra ġiet inawgurata fil-31 ta' Marzu 1967 mis-Sindku [[Jean Drapeau]], fil-ħin għat-tnedija tal-[[Expo 67]] li fetħet fit-28 ta' April ta' wara. == Lista ta' stazzjonijiet == {| class="wikitable centre" ! scope="col" |'''Stazzjon''' |- | '''[[Berri-UQAM (metro ta' Montreal)|Berri-UQAM]]''' [[Stampa:CorrespMtl1.png|ħolqa=Fichier:CorrespMtl1.png|13x13px]] <small>[[Linja ħadra tal-metro ta' Montreal|linja ħadra]]</small> [[Stampa:CorrespMtl2.png|ħolqa=Fichier:CorrespMtl2.png|13x13px]] <small>[[Linja oranġjo tal-metro ta' Montreal|linja oranġjo]]</small> |- | '''[[Jean-Drapeau (metro ta' Montreal)|Jean-Drapeau]]'''<br /><br /><br /><br />''[[Gżira Sainte-Hélène]]'' |- | '''[[Longueuil–Université-de-Sherbrooke (metro ta' Montreal)|Longueuil–Université-de-Sherbrooke]]''' |- |} == Ara wkoll == === Artikli relatati === * [[Metro ta' Montreal]] * [[Linja ħadra tal-metro ta' Montreal|Linja ħadra]] * [[Linja oranġjo tal-metro ta' Montreal|Linja oranġjo]] * Linja blu * Linja roża === links esterni === * [https://web.archive.org/web/20210228211037/http://stm.info/ Websajt uffiċjali tas-Société de transport de Montréal] * [https://web.archive.org/web/20241125043026/https://www.metrodemontreal.com/yellow/index-f.html Montreal Metro.com - Isfar] qdkskl0o2bcl8axz2dhp8xqueh25tr7 0 31792 333050 325973 2026-10-24T02:48:57Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333050 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2020.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2021|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 5: [[Leo Mifsud]], 50, eks plejer tar-rugby <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/il-kommunita-tar-rugby-union-mahsuda-bil-mewt-ta-leo-mifsud-eks-player-tat-team-nazzjonali/|titlu=Il-Kommunita' tar-Rugby Union maħsuda bil-mewt ta' Leo Mifsud eks player tat-team Nazzjonali|data=2020-01-05|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/rugby-community-left-shocked-by-death-of-leo-mifsud.761289|titlu=Watch: Rugby community left shocked by death of Leo Mifsud|data=2020-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/news-human-interest/you-hit-hard-and-ran-even-harder-heartfelt-tributes-pour-in-for-maltese-rugby-player-leo-mifsud/|titlu='You Hit Hard And Ran Even Harder': Heartfelt Tributes Pour In For Maltese Rugby Player Leo Mifsud|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2020-01-06|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 6: [[Joe Fenech]], 87, attur, baritonu, u xandar <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/01/06/imut-joe-fenech-kien-espert-tal-muzika-klassika/|titlu=Imut Joe Fenech - kien espert tal-mużika klassika|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2020-01-06|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 9: [[Ray Calleja (industrijalist)|Ray Calleja]], ??, ħoloq it-[[Twistees]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/99654/ray_calleja_founder_of_iconic_maltese_cheesy_snack_twistees_passes_away|titlu=Ray Calleja, founder of iconic Maltese cheesy snack Twistees, passes away|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/death-of-ray-calleja-founder-of-twistees/|titlu=Death of Ray Calleja, founder of Twistees|kunjom=Vassallo|isem=Alvin|data=2020-01-09|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltachamber.org.mt/en/twistees-founder-ray-calleja-passes-away|titlu=Twistees founder Ray Calleja passes away|data=2021-04-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210420034606/https://www.maltachamber.org.mt/en/twistees-founder-ray-calleja-passes-away|arkivju-data=2021-04-20|url-status=bot: unknown}}</ref> * 14: [[Mario Riolo]], 68, eks segretarju tal-[[Malta Cycling Association]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-15-2020.762969|titlu=Announcements - January 15, 2020|data=2020-01-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/jmut-mario-iriolo-l-eks-segretarju-tal-federazzjoni-tac-ciklizmu/|titlu=Imut Mario Riolo l-eks-segretarju tal-Federazzjoni taċ-Ċikliżmu|kunjom=Cassar Dymond|isem=Sarah|data=15 Jannar 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/ciklizmu-imut-mario-iriolo-ex-segretarju-tal-federazzjoni-maltija-tac-ciklizmu/|titlu=Ċikliżmu: Imut Mario Iriolo, ex Segretarju tal-Federazzjoni Maltija taċ-Ċikliżmu|data=2020-01-14|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 20: [[Josie Urpani]], 83, eks plejer tal-futbol ma' [[Valletta FC|Valletta]] u [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali]] <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/futbol-lokali-imut-josie-urpani-ex-plejer-ta-valletta-fc-u-tat-tim-nazzjonali-malti/|titlu=Futbol lokali: Imut Josie Urpani, ex plejer ta' Valletta FC u tat-tim nazzjonali Malti|data=2020-01-20|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 24: Prof. [[Joseph Falzon (psychologist)|Joseph Falzon]], 87, pskologu tal-edukazzjoni <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-prof-joseph-falzon-1.767902|titlu=Appreciation: Prof. Joseph Falzon (1)|data=2020-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-prof-joseph-falzon-2.767905|titlu=Appreciation: Prof. Joseph Falzon (2)|data=2020-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 26: [[Philip Said]], ??, edukatur, kunsilleri, u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-eks-kunsillier-ta-haz-zebbug-genwinissimu-edukatur-mill-aqwa/|titlu=Imut eks kunsillier ta’ Ħaż-Żebbuġ|kunjom=Francalanza|isem=Sephora|data=26 Jannar 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 27: [[Ronnie Sacco]], 45, kowċ u eks kaptan tat-tim tal-[[Marsa Cricket]] <ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/news-human-interest/hes-free-from-all-the-pain-now-daughter-of-45-year-old-gozitan-cricket-legend-opens-up-on-familys-loss/|titlu='He's Free From All The Pain Now': Daughter Of 45-Year-Old Gozitan Cricket Legend Opens Up On Family's Loss|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2020-01-28|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/stgeorge.org.mt/posts/2606772806098196|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> == Frar == * 3: [[George Micallef]], 76, attur, direttur, u produttur teatrali <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-02-03/local-news/Actor-George-Micallef-passes-away-6736219216|titlu=Updated: Actor George Micallef passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actor-george-micallef-passes-away.768172|titlu=Veteran actor George Micallef dies, aged 76|data=2020-02-03|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-attur-george-micallef/|titlu=Jitħabbru d-dettalji tal-funeral ta’ George Micallef|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Frar 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 10: Fr. [[Alfred Darmanin]], 79, ġiżwita u psikologu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/fr-alfred-darmanin-jesuit-priest-and-pioneer-clinical-psychologist.769852|titlu=Fr Alfred Darmanin, Jesuit priest and pioneer clinical psychologist dies|data=2020-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-02-11/local-news/Jesuit-psychologist-Fr-Alfred-Darmanin-passes-away-6736219490|titlu=Updated: Jesuit psychologist Fr Alfred Darmanin passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/miet-fr-alfred-darmanin-gizwita-u-psikologu/|titlu=Miet Fr Alfred Darmanin, Ġiżwita u Psikologu|data=2020-02-10|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/maltachamberofpsychologists/posts/just-now-rev-dr-alfred-darmanin-sj-is-being-conferred-the-doctoral-degree-in-lit/1189664424526809/|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://europe.easybranches.com/|titlu=Europe news best last minute top class headlines|sit=europe.easybranches.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240331001914/https://europe.easybranches.com/|arkivju-data=2024-03-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/fr-a-darmanin-sj-a-leader-innovator-activist-passes-away/|titlu=Fr A. Darmanin SJ: a “leader, innovator, activist” passes away|kunjom=Saliba|isem=Jesmond|data=10 February 2020|sit=Newsbook|lingwa=en}}</ref> * 19: Fr.[[Anġelo Mamo]], 80, qassis <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/patri-mamo-kien-bniedem-cajtier-umli-u-mahbub-minn-kulhadd/|titlu=“Patri Mamo kien bniedem ċajtier, umli u maħbub minn kulħadd”|kunjom=Borg|isem=Nicola|data=20 Frar 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}} </ref> * 23: [[Joe Bartolo s-Sloopy]], 69, attivist soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-02-24/local-news/Joe-Bartolo-Affordable-Hiusing-Board-chairman-dies-6736219935|titlu=Joe Bartolo, Affordable Housing Board chairman, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/tributes-pour-in-for-late-social-activist-joe-bartolo-who-died-at-69/|titlu=Tributes Pour In For Late Social Activist Joe Bartolo Who Died At 68|kunjom=Azzopardi|isem=Jean Paul|data=2020-02-24|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/death-is-announced-of-joseph-bartolo/|titlu=Death is announced of Joseph Bartolo|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-02-24|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/100545/social_justice_activists_mourn_passing_of_joe_bartolo_issloopy|titlu=Social justice activists mourn passing of Joe Bartolo ‘is-Sloopy’|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-joe-bartolo-1951-2020.778238|titlu=Appreciation: Joe Bartolo (1951-2020)|data=2020-03-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 26: [[Mario Mallia]], 58, CEO tal-[[Bank of Valletta]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/100622/former_bank_of_valletta_executive|titlu=Former Bank of Valletta CEO Mario Mallia dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-02-26/local-news/Former-Bank-of-Valletta-CEO-Mario-Mallia-passes-away-aged-59-6736220069|titlu=Former Bank of Valletta CEO Mario Mallia passes away aged 59 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-ex-kap-ezekuttiv-tal-bov-mario-mallia/|titlu=Imut l-ex Kap Eżekuttiv tal-BOV Mario Mallia|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-02-26|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/02/26/tithabbar-il-mewt-ta-mario-mallia/|titlu=AĠĠORNATA: Titħabbar il-mewt ta' Mario Mallia|kunjom=Newsroom|isem=N. E. T.|data=2020-02-26|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> == Marzu == * 6: [[Freddie Mizzi]], 85, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://www.freddiemizzi.com/|titlu=Maltese clarinetist {{!}} Freddie Mizzi {{!}} Malta|data=2020-08-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200803114246/https://www.freddiemizzi.com/|arkivju-data=2020-08-03|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/Freddie-Mizzi-s-three-fine-world-premieres.395952|titlu=Freddie Mizzi’s three fine world premieres|data=2011-11-27|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-clarinist-freddie-mizzi-dies-aged-85.776156|titlu=Renowned clarinetist Freddie Mizzi dies aged 85|data=2020-03-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 12: [[Albert W. Agius]], 87, kittieb u ġurnalist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/long-serving-times-of-malta-australia-correspondent-dies.777563|titlu=Long-serving Times of Malta Australia correspondent dies|data=2020-03-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.maltamigration.com/settlement/personalities/agiusalbert.shtml|titlu=Agius, Albert W. (10.10.1933-)|data=2020-10-21|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201021015002/http://www.maltamigration.com/settlement/personalities/agiusalbert.shtml|arkivju-data=2020-10-21|url-status=bot: unknown}}</ref> * 15: [[Salvu Vella]], 71, plejer tal-futbol u amministratur ma' [[Mellieħa SC]] <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/tislima-lil-salvu-vella/|titlu=Tislima lil Salvu Vella|kunjom=Micallef|isem=Sandro|data=2020-03-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}} </ref> * 26: [[Noella Briffa]], 56, eks mudella u kontributriċi għal Miss & Mr World Malta <ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/il-komunit-tal-hamrun-taht-xokk-ghat-telfa-ta-noella-briffa|titlu=Il-Komunità Tal-Ħamrun Taħt Xokk Għat-Telfa Ta' Noella Briffa|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-march-28-2020.781430|titlu=Announcements - March 28, 2020|data=2020-03-28|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}} </ref> == April == * 2: [[Joe Izzo]], 74, attur u uffiċjal pubbliku tal-gvern <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/04/02/imut-l-attur-veteran-joe-izzo/|titlu=Imut l-attur veteran Joe Izzo|kunjom=Cassar|isem=Simon|data=2020-04-02|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/actor-and-director-joe-izzo-passes-away/|titlu=Actor and director Joe Izzo passes away|kunjom=Borg|isem=Coryse|data=2 April 2020|sit=Newsbook|lingwa=en}} </ref> * 12: [[Tony Cauchi]]. 83, eks plejer tal-futbol mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali]] [[Floriana FC]], [[Lija Athletic FC|Lija Ath]], kowċ ma' [[Qormi FC]], [[Rabat Ajax FC|Rabat Ajax]], u oħrajn<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/floriana-s-centre-forward-problem.321011|titlu=Floriana’s centre-forward problem|data=2010-08-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/04/12/imut-tony-cauchi-leggenda-furjaniza/|titlu=Imut Tony Cauchi - leġġenda Furjaniża|kunjom=Ellul|isem=James Aaron|data=2020-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://mfa.com.mt/news/archives/former-malta-and-floriana-stalwart-tony-cauchi-passes-away/|titlu=Former Malta and Floriana stalwart Tony Cauchi passes away|sit=mfa.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/floriana-great-tony-cauchi-passes-away.785132|titlu=Floriana great Tony Cauchi passes away|data=2020-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-l-eks-plejer-internazzjonali-malti-tony-cauchi/|titlu=Imut l-eks plejer internazzjonali Malti Tony Cauchi - ONE|data=2020-04-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240331132532/https://one.com.mt/imut-l-eks-plejer-internazzjonali-malti-tony-cauchi/|arkivju-data=2024-03-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/il-kummunita-tal-football-fmalta-fluttu-hekk-kif-issellem-lil-tony-cauchi/|titlu=FILMAT: Il-Komunità tal-futbol f'Malta f'luttu hekk kif issellem lil Tony Cauchi|data=2020-04-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 21: [[Frans Bonnici l-Lula]], 86, eks plejer tal-futbol mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali]] u [[Birkirkara FC]] <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/04/21/imut-l-eks-plejer-ta-birkirkara-frans-lula-bonnici-a/|titlu=Imut l-eks plejer ta’ Birkirkara Frans Bonnici “Il-Lula”|kunjom=Said|isem=Stewart|data=2020-04-21|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-frans-il-lula-bonnici/|titlu=Imut Frans 'il-Lula' Bonnici|data=2020-04-21|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/TelevisionMalta/posts/1923135454490770|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/GziraStadium/posts/2904647462905729|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 27: [[Joyce Guillaumier]], 75, xandara <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-joyce-guillaumier-kellha-75-sena/|titlu=Tmut Joyce Guillaumier; kellha 75 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=27 April 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tmut-ix-xandara-joyce-guillaumier-fl-eta-ta-75-sena-1/|titlu=Tmut ix-xandara Joyce Guillaumier fl-età ta’ 75 sena - ONE|data=2020-04-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240331132532/https://one.com.mt/tmut-ix-xandara-joyce-guillaumier-fl-eta-ta-75-sena-1/|arkivju-data=2024-03-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-04-28/local-news/Veteran-broadcaster-Joyce-Guillaumier-passes-away-6736222523|titlu=Veteran broadcaster Joyce Guillaumier passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-ix-xandara-joyce-guillaumier/|titlu=Tmut ix-xandara Joyce Guillaumier|kunjom=Micallef|isem=Antonia|data=2020-04-28|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/tigi-nieqsa-is-sinjura-joyce-guillaumier---maghrufa-ghas-sehem-taghha-fil-qasam-tar-radju|titlu=Tiġi Nieqsa Is-Sinjura Joyce Guillaumier - Magħrufa Għas-Sehem Tagħha Fil-Qasam Tar-Radju|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kultura-ta-dil-gzira-midjuna-mieghek-sergio-grech/|titlu=“Il-kultura ta’ din il-gżira midjuna miegħek” – Sergio Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 April 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Mejju == * 3: [[Alfred Mallia]], 70, edukattur u attur <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/alfred-mallia-passes-away/|titlu=Alfred Mallia passes away|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-05-03/local-news/Actor-educator-Alfred-Mallia-passes-away-6736222724|titlu=Actor, educator Alfred Mallia passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/actor-and-educator-alfred-mallia-passes-away/|titlu=Actor and educator Alfred Mallia passes away|kunjom=Francalanza|isem=Sephora|data=3 Mejju 2020|sit=Newsbook|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/05/03/thabbret-il-mewt-ta-alfred-mallia/|titlu=Tħabbret il-mewt ta' Alfred Mallia|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2020-05-03|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 3: Mgr [[Arthur Said Pullicino]], 85, eks Vigarju Ġudizzjarjuu tat-Triibunal Metropolitan tal-Arċidjoċesi ta' Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mgr-arthur-said-pullicino-dies-aged-85.789740|titlu=Mgr Arthur Said Pullicino dies, aged 85|data=2020-05-03|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/mgr-said-pullicino-a-loyal-man-who-dedicated-his-priestly-ministry-to-church-archbishop-scicluna/|titlu=Mgr Said Pullicino, a loyal man who dedicated his life to the church – Archbishop Scicluna|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=3 Mejju 2020|sit=Newsbook|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/death-of-monsignor-arthur-said-pullicino-former-long-serving-judicial-vicar/|titlu=Death of Monsignor Arthur Said Pullicino – former long-serving Judicial Vicar|kunjom=Vassallo|isem=Alvin|data=2020-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 3: [[Jonathan Chetcuti]], 41, eks plejer tal-volleyball internazzjonali <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-pour-in-for-volleyball-stalwart-jonathan-chetcuti-who-died.789716|titlu=Tributes pour in for volleyball stalwart Jonathan Chetcuti who died, aged 41|data=2020-05-03|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/news-human-interest/until-we-meet-again-capitano-tributes-pour-in-for-jonathan-chetcuti-valletta-volleyball-champion-and-marketing-guru/|titlu='Until We Meet Again, Capitano:' Tributes Pour In For Jonathan Chetcuti, Valletta Volleyball Champion And Marketing Guru|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2020-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.guidememalta.com/en/the-last-months-were-very-tough-on-you---outpour-of-messages-as-locals-mourn-the-loss-of-jonathan-chetcuti|titlu="The last months were very tough on you" - Outpour of messages as locals mourn the loss of Jonathan Chetcuti|sit=www.guidememalta.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/volleyball-imut-jonathan-chetcuti-plejer-ta-valletta-mapei/|titlu=Volleyball: Imut Jonathan Chetcuti, plejer ta’ Valletta Mapei|kunjom=Attard|isem=Mark|data=2020-05-03|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-atleta-jonathan-chetcuti/|titlu=Imut l-atleta Jonathan Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Mejju 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 10: [[Anthony J. Tabone]], 75, eks chairman tal-[[Awtorità tax-Xandir]] <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/05/10/thabbret-il-mewt-ta-anthony-j-tabone-eks-chairman-tal-awtorita-tax-xandir/|titlu=Tħabbret il-mewt ta' Anthony J. Tabone – eks Chairman tal-Awtorità tax-Xandir|kunjom=Cutajar|isem=Keane|data=2020-05-10|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-anthony-j-tabone-eks-chairman-tal-awtorita-tax-xandir-u-tal-pbs/|titlu=Imut Anthony J. Tabone – eks Chairman tal-Awtorità tax-Xandir u tal-PBS|kunjom=Micallef|isem=Antonia|data=2020-05-10|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/malta-loses-a-perfect-gentleman/|titlu=Malta loses ‘a perfect gentleman’|kunjom=Debono|isem=Sylvana|data=10 Mejju 2020|sit=Newsbook|lingwa=en}}</ref> * 13: [[Alex Cali]], 70, attivist ambjentali u figura fil-kontrokultura <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/102317/friends_pay_tribute_to_maltese_counterculture_figure_alex_cal_dead_at_74|titlu=Friends pay tribute to Maltese counter-culture figure Alex Calì, dead at 70|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 13: Prof. [[Aaron Casha]], 53, kirurgu, [[Covid-19]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-pour-in-for-the-heart-surgeon-with-the-biggest-heart.791753|titlu=Tributes pour in for the heart surgeon with the 'biggest heart'|data=2020-05-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2020/05/remembering-aaron-casha|titlu=Prof. Aaron Casha, a brilliant surgeon with the 'biggest heart'|sit=University of Malta|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/prof-aaron-casha-is-the-6th-covid-19-fatality/|titlu=Prof. Aaron Casha is the 6th COVID-19 victim|kunjom=Borg|isem=Amy|data=13 Mejju 2020|sit=Newsbook|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-05-24/local-news/He-turned-every-stressful-day-into-a-beautiful-one-Prof-Aaron-Casha-s-daughters-6736223452|titlu=‘He turned every stressful day into a beautiful one’ – Prof. Aaron Casha’s daughters - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/102309/surgeon_aaron_casha_coronavirus_malta|titlu=‘Brilliant’ surgeon, 53, is sixth person to die of coronavirus in Malta|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 14: [[Elia Borg Bonaci]], 73, dulċier <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/pastry-chef-elia-borg-bonaci-dies/|titlu=Pastry chef Elia Borg Bonaci dies|kunjom=Agius|isem=Ritianne|data=2020-05-14|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.guidememalta.com/en/renowned-maltese-caterer-elia-borg-bonaci-passes-away-early-this-morning|titlu=Renowned Maltese caterer Elia Borg Bonaci passes away early this morning|sit=www.guidememalta.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-id-dulcier-elia-borg-bonaci/|titlu=Imut id-dulċier Elia Borg Bonaci - ONE|data=2020-05-14|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240331132537/https://one.com.mt/imut-id-dulcier-elia-borg-bonaci/|arkivju-data=2024-03-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elia-borg-bonaci-il-hanut-mhux-se-jkun-l-istess-minghajrek/|titlu=Imut Elia Borg Bonaci; “Il-ħanut mhux se jkun l-istess mingħajrek”|kunjom=Borg|isem=Nicole|data=14 Mejju 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/news-human-interest/the-shop-will-never-be-the-same-again-tributes-pour-in-for-popular-hamrun-confectioner-elia-borg-bonaci/|titlu='The Shop Will Never Be The Same Again': Tributes Pour In For Popular Ħamrun Confectioner Elia Borg Bonaci|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2020-05-14|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/05/14/imut-elia-id-dulcier-mahbub-minn-kulhadd/|titlu=Imut Elia - id-dulċier maħbub minn kulħadd|kunjom=Cremona|isem=Robert|data=2020-05-14|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 15: [[Tony Preca]], 75, artist u karikaturist <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/artist-tony-preca-passes-away/|titlu=Artist Tony Preca passes away|kunjom=Borg|isem=Coryse|data=15 Mejju 2020|sit=Newsbook|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-may-16-2020.792344|titlu=Announcements - May 16, 2020|data=2020-05-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 25: [[Victor Cachia]], 82, eks plejer u referee tal-waterpolo <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/05/25/imut-l-eks-referee-tal-waterpolo-victor-cachia/|titlu=Imut l-eks referee tal-waterpolo Victor Cachia|kunjom=Said|isem=Stewart|data=2020-05-25|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 27: [[Michael Lanzon]], 86, xandar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-michael-lanzon-1933-2020.798378|titlu=Appreciation: Michael Lanzon (1933-2020)|data=2020-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.forevermissed.com/michael-lanzon/about|titlu=Michael Lanzon, (1933 - 2020) - ForeverMissed.com Online Memorials|kunjom=Lanzon|isem=Peter|sit=www.forevermissed.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> == Ġunju == * 12: [[Pawlu Falzon]], 73, eks goalkeeper tal-waterpolo ma' Valletta WC u tim nazzjonali, fundatur ta' [[St. Andrews FC|Luxol St Andrews]] <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-paul-falzon-ex-president-ta-luxol-st-andrews-fc/|titlu=Imut Paul Falzon, ex President ta’ Luxol St Andrews FC|kunjom=Attard|isem=Mark|data=2020-06-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-luxol-st-andrews-president-paul-falzon-dies.798024|titlu=Ex-Luxol St Andrews president Paul Falzon dies|data=2020-06-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 24: [[Charles Azzopardi (hotelier)|Charles Azzopardi]], 60, eks general manager tal-[[Phoenicia Hotel]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-charles-azzopardi.805038|titlu=Appreciation: Charles Azzopardi|data=2020-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> == Lulju == * 9: [[Ann Monsarrat]], 83, ġurnalista u kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/journalist-and-author-ann-monsarrat-passes-away.804342|titlu=Journalist and author Ann Monsarrat dies aged 83|data=2020-07-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-11-2020.803742|titlu=Announcements - July 11, 2020|data=2020-07-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 21: [[Lillian Attard]], 80, fundatriċi tal-Lilian Attard Ballet School <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-22-2020.806370|titlu=Announcements - July 22, 2020|data=2020-07-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-lilian-attard.813699|titlu=Appreciation: Lilian Attard|data=2020-08-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-09-10/local-news/Royal-Academy-Of-Dance-celebrating-50th-year-in-Malta-212982|titlu=Royal Academy Of Dance celebrating 50th year in Malta - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/helen-attard-21-07-2020|titlu=Helen Attard - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 31: [[Jo Jo Burlo]], 75, battersta (t. 29 Nov 1944) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-6-2020.809709|titlu=Announcements - August 6, 2020|data=2020-08-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> == Awwissu == * 1: [[Ian Azzopardi (filantropista)|Ian Azzopardi]], 58, fundatur tal-Mission Fund <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benefattur-tal-missjunarji-maltin/|titlu=Imut benefattur tal-missjunarji Maltin|kunjom=Francalanza|isem=Sephora|data=3 Awwissu 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-3-2020.808680|titlu=Announcements - August 3, 2020|data=2020-08-03|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 1: [[Jean Pierre Mizzi]], 51, direttur kummerċjali u eks plejer tal-futbol ma' [[Melita FC|Melita]] u [[Fgura United FC|Fgura]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-3-2020.808680|titlu=Announcements - August 3, 2020|data=2020-08-03|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/news-human-interest/you-wrote-history-malta-sends-tribute-to-jean-pierre-mizzi-branding-expert-and-former-footballer/|titlu='You Wrote History': Malta Sends Tribute To Jean Pierre Mizzi, Branding Expert And Former Footballer|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2020-08-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 2: [[Gilberto Arredondo]], ??, mużiċist tal-blues residenti f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/Gilberto.BluesHarp/|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/gilberto.arredondo|titlu=Illoggja jew Irreġistra biex Tara|sit=www.facebook.com|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 5: [[Sam Sammut]], 66, ġurnalist <ref>{{Ċita web|url=https://inewsmalta.com/2020/08/il-gwu-u-l-union-print-jibku-t-telfa-ta-gurnalist-veteran/|titlu=Il-GWU u l-Union Print jibku t-telfa ta’ Ġurnalist veteran – iNews Malta, Aħbarijiet bil-Malti.|data=2021-06-19|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210619152819/https://inewsmalta.com/2020/08/il-gwu-u-l-union-print-jibku-t-telfa-ta-gurnalist-veteran/|arkivju-data=2021-06-19|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-il-gurnalist-veteran-sammy-sammut-bosta-jsellmulu/|titlu=Imut il-ġurnalist veteran Sammy Sammut – bosta jsellmulu|kunjom=Agius|isem=minn Ritianne|data=2020-08-06|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 5: [[Charles Bonnici]], 76, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://www.indulge.com.mt/charles-bonnici-sculptor-and-painter/|titlu=Charles Bonnici, Sculptor and Painter|kunjom=Fleri-Soler|isem=Paula|data=2017-02-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/MaltaSocietyofArts/posts/3720510024634786|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 12: [[Marie Therese Vassallo]], 71, mezzo-soprano u kompożitriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-is-sopran-marie-therese-vassallo/|titlu=Tmut is-sopran Marie Therese Vassallo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=12 Awwissu 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/marie-therese-vassallo-acclaimed-singer-organiser-passes-away.811329|titlu=Marie Therese Vassallo, acclaimed singer, organiser, passes away|data=2020-08-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 15: [[Vince Vassallo]], 76. eks plejer tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-plejer-vince-vassallo-kellu-76-sena/|titlu=Imut l-eks plejer Vince Vassallo; kellu 76 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=15 Awwissu 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 15: [[Alphonse M. Farrugia]],?? , edukatur u eks segretarju ġenerali tal-MUT (1961-1991) <ref>{{Ċita web|url=https://mut.org.mt/obituary-alphonse-m-farrugia/|titlu=Obituary - Alphonse M. Farrugia|kunjom=MUT|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/08/16/tithabbar-il-mewt-ta-alphonse-farrugia/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Alphonse Farrugia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=2020-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 20: [[Luciano Apap]], 78, bandist <ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/al-qormi-jibki-t-telfa-ta-luciano-apap---il-kumitati-jibag-tu-l-kondoljanzi-tag-hom|titlu=Ħal Qormi Jibki T-Telfa Ta' Luciano Apap - Il-Kumitati Jibagħtu L-Kondoljanzi Tagħhom|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 26: [[Marlene Mifsud Chircop]] 70, edukatriċi u folklorista <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-marlene-mifsud-chircop/|titlu=Tmut Marlene Mifsud-Chircop|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=27 Awwissu 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://akkademjatalmalti.org/marlene-mifsud-chircop/|titlu=Marlene Mifsud Chircop|data=2020-08-30|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/kultura/arti/60364/letteratura__dika_erta_xi_aa_fletnografija__wara_lmewt_ta_marlene_mifsud_chricop|titlu=Letteratura {{!}} Dika ċ-ċerta xi ħaġa fl-etnografija ... Wara l-mewt ta’ Marlene Mifsud Chricop|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> == Settembru == * 04: [[Michael Camilleri (Victoria Hotspurs)|Michael Camilleri]], 80, għalliem, eks plejer, kowċ. segretarju u president ta' [[Victoria Hotspurs FC|Victoria Hotspurs]] <ref>{{Ċita web|url=https://gozo.news/85154/michael-camilleri-former-victoria-hotspurs-president-and-club-secretary-passes-away/|titlu=Michael Camilleri, former Victoria Hotspurs President and Club Secretary passes away|data=2020-09-04|sit=Gozo News|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-data=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240331132531/https://gozo.news/85154/michael-camilleri-former-victoria-hotspurs-president-and-club-secretary-passes-away/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-michael-camilleri.822742|titlu=Appreciation: Michael Camilleri|data=2020-10-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 10: [[Reynold Balzan]], 82, eks chairman tal-[[Malta Shipbuilding]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/reynold-balzan-10-09-2020|titlu=Reynold Balzan - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/maltareferees.org.mt/|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements.200852|titlu=Announcements|data=2008-03-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 24: [[Frans Fenech]]. 89, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-frans-fenech-maghruf-ghall-kanzunetta-baby-gogo/?fbclid=IwAR0oO3r8UkuigT0gmNDzV3mLGWKCpkAkwkTFfWUwGsPnyT6SgZ3vVsXaAvs|titlu=Imut Frans Fenech, magħruf għall-kanzunetta Baby Ġoġo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Settembru 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-20/news/the-man-behind-song-for-europe-287935/|titlu=The Man behind Song for Europe - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 19: [[Nicol Caruana]], 87, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://mccv.org.au/announcement/rest-in-peace-nicholas-caruana/|titlu=Rest in Peace Nicholas Caruana|data=2020-09-23|sit=Maltese Community Council of Victoria|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 26: [[Victor J. Borg]], 75, lukandier <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-lukandier-ghawdxi-victor-j-borg/|titlu=Imut il-lukandier Għawdxi Victor J. Borg|kunjom=Francalanza|isem=Sephora|data=26 Settembru 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Joe Church]], 65, eks kummissarju elettorali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/former-electoral-commissioner-joe-church-dies/|titlu=Former electoral Commissioner Joe Church dies|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-09-28|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/09/28/tithabbar-il-mewt-ta-joseph-church/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Joseph Church|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2020-09-28|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-chief-electoral-commissioner-joseph-church-dies.820846|titlu=Former Chief Electoral Commissioner Joseph Church dies|data=2020-09-28|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-kummissjoni-elettorali-joseph-church/|titlu=Imut l-eks Kap tal-Kummissjoni Elettorali Joseph Church - ONE|data=2020-09-28|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240331132535/https://one.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-kummissjoni-elettorali-joseph-church/|arkivju-data=2024-03-31|url-status=dead}}</ref> * 28: [[Connie Schembri]], 82, kostumista, [[Covid-19]] <ref>{{Ċita web|url=https://stradarjali.com/2020/09/hallietna-connie-kostumista-prima-fpajjizna/|titlu=Ħallietna Connie... Kostumista Prima F'Pajjiżna|kunjom=Maslennikov|isem=Clifford Galea Vella|data=2020-09-29|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240331132534/https://stradarjali.com/2020/09/hallietna-connie-kostumista-prima-fpajjizna/|arkivju-data=2024-03-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/covid-19-victims-son-criticises-virus-hit-home-for-failing-to-reveal.821755|titlu=COVID-19 victim's son accuses virus-hit home of failing to reveal death rate|data=2020-10-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tribute-to-the-woman-who-dressed-the-theatre-giants.822160|titlu=Tribute to the woman who dressed the theatre giants|data=2020-10-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> == Ottubru == * 5: [[Martin Pursey]], ??, agent tal-[[PRS]] f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/prs-malta-stalwart-martin-pursey-passes-away/|titlu=PRS Malta stalwart Martin Pursey passes away|data=5 October 2020|sit=Newsbook|lingwa=en}}</ref> * 7: [[Anthony Chircop (athletics administrator)|Anthony Chircop]], 76, eks president tal-[[Malta Amateur Athletics Association]] <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2020/10/07/athletics-malta-mourns-the-passing-of-former-president-anthony-chircop/|titlu=Updated: Athletics Malta mourns the passing of former president Anthony Chircop|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2020-10-07|sit=SportsDesk|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/l-atletika-lokali-fluttu-tithabbar-il-mewt-ta-anthony-chircop/|titlu=L-Atletika lokali f'luttu…. titħabbar il-mewt ta' Anthony Chircop|data=2020-10-07|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/10/07/il-partit-nazzjonalista-jfakkar-il-memorja-ta-anthony-chircop/|titlu=Il-Partit Nazzjonalista jfakkar il-memorja ta’ Anthony Chircop|kunjom=Bonello|isem=Wayne|data=2020-10-07|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/atletics-malta-jsellmu-l-memorja-ta-anthony-chircop/|titlu=Atletics Malta jsellmu l-memorja ta’ Anthony Chircop|kunjom=Vella|isem=Josianne|data=7 Ottubru 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 10: [[Lolly Borg]], 89, eks plejer tal-futbol ma' [[Floriana FC]] u t-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/floriana-fc-legend-lolly-borg-passes-away.823693|titlu=Floriana FC legend Lolly Borg passes away|data=2020-10-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2020/10/10/floriana-fc-legend-lolly-borg-passes-away/|titlu=Floriana FC legend Lolly Borg passes away|kunjom=Baldacchino|isem=Carmel|data=2020-10-10|sit=SportsDesk|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.mfa.com.mt/news/archives/former-malta-and-floriana-stalwart-lolly-borg-passes-away-1/|titlu=Former Malta and Floriana stalwart Lolly Borg passes away|sit=www.mfa.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-lolly-borg-ex-plejer-ta-floriana-fc-u-tat-tim-nazzjonali-malti/|titlu=Imut Lolly Borg, ex plejer ta' Floriana FC u tat-tim nazzjonali Malti|data=2020-10-10|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 13: [[Publius Bartolo]], 76, feks plejer tal-futbol ma' [[Floriana FC]] <ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/tributes-pour-in-for-iconic-floriana-fc-ex-player-publius-bartolo/|titlu=Tributes Pour In For Iconic Floriana FC Ex-Player Publius Bartolo|kunjom=Abela|isem=Benjamin|data=2020-10-13|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-publius-bartolo-eks-plejer-tal-furjana/|titlu=Imut Publius Bartolo, eks plejer tal-Furjana|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Ottubru 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/floriana-fc-jinsabu-f-luttu-fl-a-ar-sig-at-ie-nieqes-publius-bartolo|titlu=Floriana FC Jinsabu F'Luttu, Fl-Aħħar Sigħat Ġie Nieqes Publius Bartolo|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/10/13/imut-ikona-iehor-tal-futol-furjaniz/|titlu=Imut ikona ieħor tal-futbol Furjaniż|kunjom=Farrugia|isem=Jordi|data=2020-10-13|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 14: [[Charles Caruana Carabez]], 73, edukatur u kummissarju tal-edukazzjon <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/commissioner-for-education-charles-caruana-carabez-passes-away.824803|titlu=Charles Caruana Carabez, Commissioner for Education, passes away|data=2020-10-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-10-15/local-news/Charles-Caruana-Carabez-Commissioner-for-Education-passes-away-6736227851|titlu=Charles Caruana Carabez, Commissioner for Education, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/105321/charles_caruana_carabez_teacher_and_commissioner_for_education_passes_away|titlu=Charles Caruana Carabez, teacher and commissioner for education, passes away|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://ombudsman.org.mt/about-us/commissioner-for-education/|titlu=Commissioner for Education|sit=ombudsman.org.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 17: [[Frederick Azzopardi]], 71, membru parlamentari (PN) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/nationalist-party-mp-frederick-azzopardi-dies-at-71.825454|titlu=Nationalist Party MP Frederick Azzopardi dies at 71|data=2020-10-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/105358/pn_mp_frederick_azzopardi_dies_|titlu=PN MP Frederick Azzopardi dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/gozitan-mp-frederick-azzopardi-dies/|titlu=Longstanding Gozitan MP Frederick Azzopardi Dies|kunjom=Diacono|isem=Tim|data=2020-10-17|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-10-17/local-news/Nationalist-MP-Frederick-Azzopardi-passes-away-6736227939|titlu=Updated: Nationalist MP Frederick Azzopardi passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/10/17/imut-id-deputat-nazzjonalista-frederick-azzopardi/|titlu=AĠĠORNATA: Imut id-deputat Nazzjonalista Frederick Azzopardi|kunjom=Cremona|isem=Robert|data=2020-10-17|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-id-deputat-nazzjonalista-frederick-azzopardi-1/|titlu=Imut id-deputat Nazzjonalista Frederick Azzopardi - ONE|data=2020-10-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240331132536/https://one.com.mt/imut-id-deputat-nazzjonalista-frederick-azzopardi-1/|arkivju-data=2024-03-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/60684/imut_iddeputat_nazzjonalista_frederick_azzopard|titlu=Imut id-Deputat Nazzjonalista Frederick Azzopardi|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 26: [[Jimmy Mizzi]], 79, eks plejer tal-futbol ma' [[Hibernians FC]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.hiberniansfc.mt/former-hibs-striker-jimmy-mizzi-dies-aged-79/|titlu=Former Hibs striker Jimmy Mizzi dies, aged 79 – Welcome to Hibernians F.C.|data=2023-04-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230429125010/https://www.hiberniansfc.mt/former-hibs-striker-jimmy-mizzi-dies-aged-79/|arkivju-data=2023-04-29|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2020/10/26/former-hibs-striker-jimmy-mizzi-dies-aged-79/|titlu=Former Hibs striker Jimmy Mizzi dies, aged 79|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2020-10-26|sit=SportsDesk|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-hibs-striker-jimmy-mizzi-dies-aged-79.827329|titlu=Former Hibs striker Jimmy Mizzi dies, aged 79|data=2020-10-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.guidememalta.com/en/hibs-fc-mourns-the-loss-of-one-of-the-best-forwards-they-ve-ever-had-jimmy-mizzi|titlu=Hibs FC mourns the loss of ‘one of the best forwards’ they’ve ever had, Jimmy Mizzi|data=2017-04-09|sit=www.guidememalta.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/imut-l-istriker-tal-hibs-jimmy-mizzi---kellu-successi-kbar-mal-istess-klabb|titlu=Imut L-Attakkant Tal-Hibs Jimmy Mizzi - Kellu Suċċessi Kbar Mal-Istess Klabb!|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 27: [[John Darmanin]], 82, eks plejer tal-futbol ma' [[Valletta FC]] <ref>{{Ċita web|url=http://vallettafc.net/news/former-valletta-fc-player-john-darmanin-passed-away|titlu=Former Valletta FC player John Darmanin passed away: Valletta FC|data=2021-06-13|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210613091908/http://vallettafc.net/news/former-valletta-fc-player-john-darmanin-passed-away|arkivju-data=2021-06-13|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-john-darmanin-eks-plejer-ta-valletta-fc-li-maghhom-kien-rebah-tliet-kampjonati/|titlu=Imut John Darmanin eks plejer ta' Valletta FC li magħhom kien rebaħ tliet kampjonati|data=2020-10-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 28: [[Margaret Agius]], 67, attriċi, kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/en/actress-margaret-agius-passes-away/|titlu=Actress Margaret Agius passes away|kunjom=Borg|isem=Coryse|data=28 Ottubru 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-10-28/local-news/Presenter-actress-Margaret-Agius-dies-aged-67-6736228203|titlu=Presenter, actress Margaret Agius dies, aged 67 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/actress-margaret-agius-dies/|titlu=Actress Margaret Agius dies|kunjom=Vassallo|isem=Alvin|data=2020-10-28|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/10/28/tithabbar-il-mewt-tal-attrici-margaret-agius/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-attriċi Margaret Agius|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2020-10-28|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/margaret-agius-a-loss-to-the-maltese-cultural-world.827965|titlu=Margaret Agius – a loss to the Maltese cultural world|data=2020-10-28|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 31: [[Joe Felice Pace]], 87, kittieb u xandar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-november-2-2020.828931|titlu=Announcements - November 2, 2020|data=2020-11-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=3459682730782232&id=135066206577251|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> == Novembru == * 1: [[Joseph Micallef]], 82, eks direttur tad-Dipartiment tal-Protezzjoni Ċivili <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-11-01/local-news/First-Civil-Protection-Department-director-passes-away-6736228331|titlu=First Civil Protection Department director passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-ewwel-direttur-tal-protezzjoni-civili/|titlu=Imut l-ewwel direttur tal-Protezzjoni Ċivili|kunjom=Francalanza|isem=Sephora|data=1 Novembru 2020|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/CivilProtectionMalta/posts/3900961529915379|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 4: [[Robert Wirth]] S.J., 86, ġiżwita, [[Covid-19]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/another-jesuit-priest-dies-of-covid-19-becoming-66th-virus-victim.829525|titlu=Another Jesuit priest dies of COVID-19, becoming 66th virus victim|data=2020-11-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-03-31}}</ref> * 13: [[Renald Falzon]], 46, sindku ta' Ħal-Qormi, Covid-19 <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-sindku-ta-hal-qormi-renald-falzon/|titlu=Imut is-Sindku ta’ Ħal Qormi Renald Falzon|data=2020-11-13|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-11-13/local-news/Qormi-mayor-Renald-Falzon-dies-aged-46-6736228635|titlu=Qormi mayor Renald Falzon dies with Covid-19, aged 46 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/en/qormi-mayor-passes-away-was-positive-for-covid-19/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/11/13/luttu-fhal-qormi-wara-l-mewt-tas-sindku-renald-falzon/|titlu=Luttu f'Ħal Qormi wara l-mewt tas-Sindku Renald Falzon|kunjom=Amaira|isem=Christine|data=2020-11-13|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/46-year-old-qormi-mayor-becomes-maltas-youngest-covid-19-death/|titlu=46-Year-Old Qormi Mayor Becomes Malta's Youngest COVID-19 Death|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2020-11-13|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://stradarjali.com/2020/11/daqshekk-rajtek-ghaziz-hija-ihallina-s-sindku-ta-hal-qormi/|titlu="Daqshekk Rajtek Għażiż Ħija..." Iħallina S-Sindku Ta' Ħal Qormi|kunjom=Maslennikov|isem=Clifford Galea Vella|data=2020-11-13|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-04-01}}</ref> * 13: [[Partrick Staines]], 93, eks uffiċjal pubbliku tal-gvern <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/letters-to-the-editor-december-3-2020.836234|titlu=Letters to the editor - December 3, 2020|data=2020-12-03|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-01}}</ref> * 13: Fr [[Pierre Grech Marguerat]], 62, pijunier mal-[[Jesuit Refugee Service]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/105884/fr_pierre_grech_marguerat_a_pioneer_at_the_jesuit_refugee_service_dies_at_62|titlu=Fr Pierre Grech Marguerat, a pioneer at the Jesuit Refugee Service dies at 62|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/refugees-champion-fr-pierre-grech-marguerat-dies-at-62.831520|titlu=Refugees' champion Fr Pierre Grech Marguerat dies at 62|data=2020-11-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-tribute-to-the-fearless-and-inspirational-priest.831841|titlu=A tribute to the fearless and inspirational priest|data=2020-11-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/en/tributes-pour-in-for-fr-pierre-grech-marguerat/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/11/14/tithabbar-il-mewt-tal-gizwita-fr-pierre-grech-marguerat/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Ġiżwita Fr Pierre Grech Marguerat|kunjom=Debono|isem=Sherona|data=2020-11-14|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-04-01}}</ref> * 20: [[Martin Attard (Ħamrun Spartans)|Martin Attard (footballer)]], 82, eks plejer tal-futbol ma' [[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/ReplayNetTelevision|titlu=Facebook|sit=www.facebook.com|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/imut-martin-attard-kien-jilghab-mal-hamrun/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-hamrun-spartans-player-martin-attard-dies.833413|titlu=Former Ħamrun Spartans player Martin Attard, dies|data=2020-11-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-01}}</ref> * 21: [[Oliver Friggieri]], 73, poeta, awtur, akkademiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/oliver-friggieri-dies-aged-73.833407|titlu=Oliver Friggieri, a giant of Maltese literature, dies aged 73|data=2020-11-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/en/prof-oliver-friggieri-passes-away/]</ref><ref>[https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/106051/oliver_friggieri_intellectual_who_articulated_nations_consciousness_passes_away#.X7l4Ns1KjIU]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-11-21/local-news/Writer-Oliver-Friggieri-dies-aged-73-6736228846|titlu=Writer Oliver Friggieri dies, aged 73 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2020/11/21/imt-oliver-friggieri/|titlu=Imut Oliver Friggieri|kunjom=Amaira|isem=Christine|data=2020-11-21|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.goodreads.com/author/list/1446178.Oliver_Friggieri|titlu=Books by Oliver Friggieri (Author of Fil-Parlament ma jikbrux Fjuri)|sit=www.goodreads.com|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-il-kittieb-malti-oliver-friggieri-2/|titlu=Ara: L-ilsien Malti jibki t-telfa ta’ wieħed minn uliedu - ONE|data=2020-11-21|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-04-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240331132538/https://one.com.mt/imut-il-kittieb-malti-oliver-friggieri-2/|arkivju-data=2024-03-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2020/11/tributes-oliver-friggieri|titlu=Tributes pour in for Prof. Oliver Friggieri, who passed away at 73|sit=University of Malta|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2020/11/tributes-oliver-friggieri|titlu=Tributes pour in for Prof. Oliver Friggieri, who passed away at 73|sit=University of Malta|data-aċċess=2024-04-01}}</ref> * 22: [[Reno Spiteri (footballer)]], 62, eks plejer tal-futbol ma' [[Luqa St. Andrew's FC|Luqa St Andrews]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.gwida.mt/mt/hal-luqa-mahsud-bit-telfa-ta-wiehed-minnhom---strieh-fis-sliem-ghaziz|titlu=Ħal Luqa Maħsud Bit-Telfa Ta' Wieħed Minnhom - Strieħ Fis-Sliem Għażiż!|sit=www.gwida.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2024-04-01}}</ref> * 23: [[Ed Schembri]], 45, pittur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-pour-in-for-artist-ed-schembri-who-died-suddenly-aged-45.833884|titlu=Tributes pour in for artist Ed Schembri, who died suddenly aged 45|data=2020-11-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/news-human-interest/a-man-of-many-layers-tributes-pour-in-for-beloved-maltese-artist-ed-schembri/|titlu='A Man Of Many Layers': Tributes Pour In For Beloved Maltese Artist Ed Schembri|kunjom=Cilia|isem=Johnathan|data=2020-11-23|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-04-01}}</ref> * 29: [[Carmel S. Aquilina]], 74, għalliem u direttur teatrali <ref>[https://newsbook.com.mt/imut-id-direttur-karmenu-aquilina/?fbclid=IwAR2g6wCaEcKT6XI4pU3JzqteVA7iiV39tIa8bo8_Thnww-PRCwzHThVCvMM]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-id-direttur-karmenu-aquilina/|titlu=Imut id-direttur Karmenu Aquilina|kunjom=Galea|isem=minn Rachel|data=2020-11-30|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625|titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74|data=2020-11-30|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-01}}</ref> == Diċembru == * 9: [[Antoine Agius]] 69, nutar u eks president ta' [[Anici Band and Social Club‎‎]] <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-in-nutar-antoine-agius-li-ta-sehem-qawwi-fil-komunita-ta-hal-qormi/|titlu=Imut in-Nutar Antoine Agius li ta sehem qawwi fil-komunità ta’ Ħal Qormi - ONE|data=2020-12-09|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-04-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240331132722/https://one.com.mt/imut-in-nutar-antoine-agius-li-ta-sehem-qawwi-fil-komunita-ta-hal-qormi/|arkivju-data=2024-03-31|url-status=dead}}</ref> * 15: [[Anthony Bonello]], 73, president tal-[[Għaqda Ħbieb il-Kappelli Maltin]] <ref>[https://newsbook.com.mt/l-arkivji-nazzjonali-jibki-t-telfa-ta-wiehed-mill-voluntiera-tieghu/]</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-december-16-2020.839168|titlu=Announcements - December 16, 2020|data=2020-12-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-01}}</ref> * 24: [[John J. Cremona]], 102, poeta u Prim Imħallef emeritus <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/jj-cremona-the-man-who-drafted-maltas-constitution-dies-aged-102.841196|titlu=JJ Cremona, the man who drafted Malta's constitution, dies aged 102|data=2020-12-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2020-12-26/local-news/JJ-Cremona-man-who-helped-draft-Malta-s-constitution-dies-aged-102-6736229723|titlu=JJ Cremona, man who helped draft Malta’s constitution, dies aged 102 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/106714/jj_cremona_chief_justice_emeritus_who_drafted_maltese_constitution_dies_at_102|titlu=J.J. Cremona, chief justice emeritus who drafted Maltese Constitution, dies at 102|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-04-01}}</ref><ref>[https://newsbook.com.mt/miet-il-prim-imhallef-jj-cremona-fl-eta-ta-102/]</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://timesofmalta.com/articles/view/farewell-to-those-who-died-in-2020.841274 Farewell to those who died in 2019] mit-Times of Malta [[Kategorija:2020 f'Malta]] [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2020|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] pbfg4fx7d789qw1r7emdtco12b69ews 0 32430 333059 315992 2026-10-24T05:05:39Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333059 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Santa Luċija''' huwa parti mir-raħal ta' [[Kerċem]], f'[[Għawdex]]. L-isem oriġina mill-knisja li tinsab f'nofs ir-raħal. Il-[[kappella]] oriġinali ddedikata lil Santa Luċija ġiet irreġistrata mill-inkwiżitur [[Pietro Dusina]] fl-1575 waqt iż-żjara appostolika tiegħu. Santa Luċija hija abitata minn nies tal-kampanja bi ftit djar antiki mibnija madwar il-knisja. Il-festa lokali f'ġieħ [[Santa Luċija (qaddisa)|Santa Luċija]] tiġi ċċelebrata kull sena fl-eqreb Ħadd għat-13 ta' Diċembru, jum il-ġrajja liturġika tal-qaddisa. Saret ukoll tradizzjoni li jiġi ċċelebrat il-jum tal-festa bil-purċissjoni bil-vara ta' Santa Luċija jew Festival tad-Dawl, tipiku għall-pajjiżi Skandinavi, partikolarment [[Żvezja|l-Iżvezja]].<ref>[https://web.archive.org/web/20180618232043/http://gozonews.com/15795/festival-of-light-to-be-held-at-santa-lucija-this-saturday/ "Festival of Light to be held at Santa Lucija this Saturday"], ''Gozo News'', Malta, 7 December 2010. Retrieved on 14 September 2016.</ref> F'dan il-jum isiru wkoll ħbejjeż ta' Luċija. Santa Luċija hija unika f'Għawdex, bil-[[pjazza]] u t-tradizzjonijiet pittoreski tagħha. Il-pjazza tar-raħal hija mmarkata minn salib tal-ġebel tradizzjonali. Ir-raħal jinsab eżatt maġenb Kerċem u mdawwar b'kampanja mill-isbaħ. Iż-żona darba kienet magħrufa għan-nixxigħat tal-ilma ħelu tagħha u għadha waħda mill-aktar żoni ħodor f'Għawdex. Santa Luċija tmiss mar-[[Rabat (Għawdex)|Rabat]] u ma' Kerċem u xi drabi meqjusa raħal separat minn Kerċem. Aċċessibbli minnha huwa l-promontorju ta' Għajn Abdul li jitla' għall-għerien tal-Mixta, is-sit tal-ewwel nies li għexu f'Għawdex. Wieħed jista' jaċċessa wkoll l-Għadira ta' San Rafael, u minn hemm, mogħdija fl-għelieqi parallela mal-irdumijiet twassal għal [[Ras il-Wardija]], il-post tal-insedjament Puniku li kien jinkludi tempju żgħir.<ref>[http://www.visitmalta.com/en/santa-lucija-eden "Santa Luċija - Destination of Excellence"], ''Visit Malta'', Malta. Retrieved on 14 September 2016.</ref><ref>[http://www.visitgozo.com/en/item/towns-villages/the-hamlet-of-santa-lucija-1160/ "The Hamlet of Santa Luċija"], ''Visit Gozo'', Malta. Retrieved on 14 September 2016.</ref> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Għawdex]] [[Kategorija:Kerċem]] 02m1ht3fhgoqz8jmiort0ll9p95xw60 0 32852 333058 332984 2026-10-24T04:18:41Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333058 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Malta National Book Prize trophy.jpg|daqsminuri|It-trofew tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] Il-'''Premju Nazzjonal tal-Ktieb''' (bl-Ingliż: ''National Book Prize'') Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb huwa premju letterarju Malti li jingħata kull sena lil awturi, tradutturi u professjonisti oħra fil-qasam tal-pubblikazzjoni għall-kotba li jispikkaw fil-kategoriji rispettivi tagħhom. Il-premju huwa organizzat mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] u għandu l-għan li jirrikonoxxi l-kisbiet fil-letteratura u fil-pubblikazzjoni f'Malta.<ref>{{Ċita web |arkivju-data=2026-10-13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261013014742/https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |data-aċċess=2026-10-12 |titlu=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb – Premju Nazzjonali tal-Ktieb |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |url-status=dead}}</ref> Il-premju kien stabbilit fl-1971 u oriġinarjament kien magħruf bħala l-Premju Letterarju. Fl-1988 bdew jiġu premjati tliet kotba kull sena f'ordni ta' mertu, filwaqt li fl-1998 bdew jiżdiedu diversi kategoriji kull tant żmien. Fl-2014 tneħħa l-ordni tal-mertu u s-sena ta' wara kien introdott il-[[Premju Terramaxka]] b'diversi kategoriji ta' kotba għal tfal taħt is-sittax-il sena.<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/premju-nazzjonali-tal-ktieb/history-of-the-national-book-prize/|titlu=L-Istorja Tal-Premju Nazzjonali Tal-Ktieb {{!}} Kunsill Nazzjonali Tal-Ktieb|data=2022-04-22|lingwa=mt|data-aċċess=2024-10-07}}</ref> == Storja == Il-premju twaqqaf fl-1971 bl-isem ta' Premju Letterarju, fuq inizjattiva tal-Gvern Malti, bil-għan li jinkoraġġixxi l-produzzjoni letterarja bil-Malti u jirrikonoxxi l-kisbiet tal-awturi. L-ewwel edizzjoni kienet tinkludi kotba ppubblikati fl-1970.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Grech|isem1=Sergio|data=2018-01-01|titlu=Il-Moviment Qawmien Letterarju: Kontinwazzjoni mal-Għaqdiet Letterarji ta' Qablu?|url=https://www.academia.edu/40550696/Il_Moviment_Qawmien_Letterarju_Kontinwazzjoni_mal_G%C4%A7aqdiet_Letterarji_ta_Qablu|rivista=Mill-Petali ta' Hajtek - Kitbiet f'Gieh Oliver Friggieri}}</ref> Meta tnieda l-Premju Letterarju fl-1971, [[Agatha Barbara]] kienet qed isservi bħala Ministru tal-Edukazzjoni u l-Kultura fil-gvern Malti. Barbara kellha rwol importanti fl-iżvilupp tal-edukazzjoni f'Malta, fosthom permezz ta' riformi li kabbru l-aċċess għall-edukazzjoni obbligatorja. Il-premju tnieda fuq inizjattiva tal-Gvern bil-għan li jinkoraġġixxi l-letteratura Maltija u jirrikonoxxi l-kisbiet tal-awturi.<ref>{{Ċita web |arkivju-data=2026-10-12 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261012160710/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |data-aċċess=2026-10-12 |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb, Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.gov.mt/mt/Government/Government%20of%20Malta/Presidents%20of%20Malta/Pages/Ms-Agatha-Barbara.aspx Agatha Barbara, il-Presidenti ta' Malta]</ref> L-ewwel rebbieħa kienu [[Anton Buttigieg]], għall-ġabra ta' poeżiji ''Fl-Arena'', u [[Francis Ebejer]], għal ''Id-Drammi Vol. 2'', li kien jiġbor fih tliet drammi tiegħu: ''Vaganzi tas-Sajf'', ''Boulevard'' u ''Menz''. Kull rebbieħ ingħata premju ta' 80 lira Maltija. Fl-ewwel edizzjoni pparteċipaw tnax-il ktieb, u l-ġurija kienet tinkludi lil A. V. Depasquale, [[Ġużè Aquilina]], [[Ġużè Galea]], [[Erin Serracino Inglott]] u [[Charles Coleiro]].<ref>{{Ċita web |arkivju-data=2026-10-12 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261012160710/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |data-aċċess=2026-10-12 |titlu=''L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb'', Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |url-status=dead}}</ref> Matul is-snin, il-premju għadda minn diversi bidliet fl-isem, fl-istruttura, fil-kategoriji u fil-premjijiet mogħtija. Bejn l-1983 u l-1987 ma sarx minħabba nuqqas ta' fondi governattivi. Fl-1988 reġa' ġie organizzat għal kotba ppubblikati fl-1987, u minn dak iż-żmien 'il quddiem baqa' jsir kull sena.<ref>[https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/127116 ''L-istorja tal-premju nazzjonali tal-ktieb'', Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, 2023]</ref> == It-twaqqif tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb == Fl-2001 twaqqaf il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb (KNK), u l-organizzazzjoni tal-Premju Letterarju għaddiet kompletament f'idejh. Il-Kunsill ħa f'idejh ukoll l-organizzazzjoni tal-Fiera Nazzjonali tal-Ktieb. Din il-bidla ġabet magħha ġestjoni aktar ċentralizzata tal-premju u ħolqot il-bażi għal reviżjonijiet kontinwi tar-regolamenti, tal-kategoriji u tal-proċess ta' ġudizzju.<ref>{{Ċita web|url=https://legislation.mt/eli/sl/605.12/20260901/mlt/portalpdf|titlu=LEĠIŻLAZZJONI MALTA|sit=legislation.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-12}}</ref> Fl-2005 il-premju ngħata l-isem uffiċjali ta' Premju Nazzjonali tal-Ktieb. Il-bidla fl-isem kienet parti mill-iżvilupp tiegħu minn premju li fil-bidu kien iffukat prinċipalment fuq il-letteratura Maltija għal inizjattiva li tirrikonoxxi firxa usa' ta' xogħlijiet u aspetti tal-industrija tal-kotba.<ref>{{Ċita teżi|kunjom1=Spiteri|isem1=Caroline|data=2014|titlu=Il-kunsill nazzjonali tal-ktieb 2001-2013 : stħarriġ kritiku tal-ewwel tnax-il sena ta’ ħidma b’risq il-qari|tip=bachelorThesis|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/1989|data-aċċess=2026-10-12|lingwa=mt}}</ref> Taħt il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, il-premju kompla jiġi rivedut sabiex jirrifletti l-iżvilupp tal-pubblikazzjoni u tal-qari f'Malta. Matul is-snin żdiedu kategoriji ġodda, filwaqt li oħrajn ġew riveduti jew organizzati mill-ġdid. Sar ukoll xogħol fuq ir-regolamenti u l-proċess tal-aġġudikazzjoni, bil-għan li l-għażla tar-rebbieħa tkun aktar trasparenti. Fl-2015 ġie introdott il-Premju Terramaxka, inizjattiva ddedikata għall-kotba għat-tfal u ż-żgħażagħ. Dan kompla jespandi l-ambitu tal-premjijiet organizzati mill-Kunsill u r-rikonoxximent mogħti lil kotba maħsuba għal qarrejja ta' etajiet differenti. Dan twaqqaf fl-2026.<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/jifthu-l-applikazzjonijiet-ghall-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2015/|titlu=Jiftħu l-applikazzjonijiet għall-Premju Nazzjonali tal-Ktieb 2015|kunjom=Galea|isem=minn Owen|data=2015-04-23|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-12}}</ref> Fl-2014, il-Fiera Nazzjonali tal-Ktieb ingħatat l-isem ta' Festival Nazzjonali tal-Ktieb, bħala parti mill-iżvilupp usa' tal-attivitajiet tal-Kunsill għall-promozzjoni tal-kotba u l-qari.<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/event/festival-nazzjonali-tal-ktieb-2014/|titlu=Festival Nazzjonali tal-Ktieb 2014|kunjom=Caligari|isem=minn Rodianne|data=2014-10-07|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-12}}</ref> == Lista ta' rebbieħa tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb == === 1971–1982 === {| class="wikitable mw-collapsible" |+ !Sena !Titlu !Awtur !Pubblikatur !Ġurija |- ! rowspan="2" | 1971 |Fl-Arena |[[Anton Buttigieg]] |[[Union Print]] | rowspan="2" |[[A.V. Depasquale]], [[Ġużè Aquilina]], [[Ġużè Galea]], [[Erin Serracino Inglott]] u [[Charles Coleiro]] |- |Drammi Vol. 2 |[[Francis Ebejer]] |Francis Ebejer |- ! rowspan="2" | 1972 |L-Isqaq |[[Ġużè Chetcuti]] |[[Klabb Kotba Maltin]] | |- |Nixxiegħa, it-tieni ġabra: Raħbi l-Għarib |Patri V. Sammut |[[A. & C. Aquilina]] | |- ! rowspan="2" | 1973 || Wara Ibsen || [[Ġużè Diacono]]|| Melitensia Publications || |- || Tlikki Tlikki ma' Wenzu || Michael Spiteri ([[Mikiel Spiteri|Kilin]]) || Klabb Kotba Maltin || |- ! rowspan="2" | 1974 || Drammi Vol. 3 || Francis Ebejer || Francis Ebejer || |- || Il-ħidma letterarja ta' Ninu Cremona || A.M. Previ || Klabb Kotba Maltin || |- ! rowspan="2" | 1975 || Aquilina u l-Malti || [[Ġużè Cassar Pullicino]]|| Klabb Kotba Maltin || |- || Il-Poeżiji Miġbura || [[Wallace Philip Gulia]]|| [[Lux Press]]|| |- ! rowspan="2" | 1976 || Ħal Luqa: Niesha u Ġrajjietha || G. Micallef || G. Micallef || |- || Il-Mara li Għexet || G. Scicluna || Klabb Kotba Maltin || |- ! 1977 || It-Tfajla bil-Fjur fuq Sidirha || [[Albert Cassola]]|| Klabb Kotba Maltin || |- ! 1978 || Manwel Magri || S. Mallia || [[Istitut Kommunikazzjoni Soċjali]]|| |- ! rowspan="2" | 1980 || L-Għasafar || [[Joe Sultana]] u [[Charles Gauci]]|| [[Soċjeta Ornitoloġika]] (MOS) || |- | Ġarġir mal-Ħerża|| [[Marjanu Vella]]|| [[Veritas Press]]|| |- ! rowspan="2" | 1981 || Maż-Żewġ Naħat tas-Swar || [[Carmelo Testa]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Għaxar Snin Wara|| G. Micallef || G. Micallef || |- ! 1982 || Ma' Mewġiet il-Ħsieb || [[Alfred Degabriele]]|| [[Vexillina]]|| |} Il-premju ma kienx organizzat fl-1979 u bejn l-1983 u l-1987. === 1988–1997 === {| class="wikitable" |+ !Sena !Ordni !Titlu !Awtur !Pubblikatur !Ġurija |- ! rowspan="4" |1988 |1 |Il-Ktieb tal-Poeżija Maltija Vol. 1 & 2 |[[Oliver Friggieri]] |[[Klabb Kotba Maltin]] | |- |2 |Tbissima u Tagħlima |E. Camilleri |E. Camilleri | |- |2 |Ħolm u Fantasija |P. Cini |[[Interprint]] | |- |3 |Ħolm tal-Milied |[[Trevor Żahra|Trevor Zahra]] |[[Pubblikazzjonijiet Bugelli]] |- ! rowspan="3" | 1989 || 1 || Ħajt li Jifred || [[Peter A. Caruana]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | 2 || Ilsienna: Studji Grammatikali || [[Albert Borg]]|| Ħas-Sajjied || |- | 3 || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- ! rowspan="3" | 1991 || 1 || Il-Girna || [[Mikiel Fsadni]]|| Pubblikazzjonijiet Dumnikani || |- | 2 || L-Odissea || [[Victor Xuereb]]|| [[Ministeru tal-Edukazzjoni]]|| |- | 3 || Storja tal-Inkwiżizzjoni ta' Malta, Vol. I || [[Alexander Bonnici]]|| Franġiskani Konventwali || |- ! rowspan="3" | 1992 || 1 || Paceville || [[Frans Sammut]]|| [[Merlin Library]]|| |- | 2 || Divina Commedia || [[Alfred Palma]]|| Alfred Palma || |- | 3 || Għeluq || [[Paul P. Borg]]|| [[Dipartiment Tat-Tagħrif Partit tal-Ħaddiema]]|| |- ! rowspan="3" | 1993 || 1 || Kadenzi || [[Joe Friggieri]]|| Filprint || |- | 2 || Ilma, Blat u Ħajja || [[Alfred Baldacchino]], [[Patrick J. Schembri]]|| [[Malta University Services]]|| |- | 3 || Il-Kitba ta' Santa Tereża tal-Bambin Ġesù Vol. 3 || [[Anġeliku Busuttil|Fr Anġeliku Busuttil]]|| Pubblikazzjonijiet Karmelitani Tereżjani || |- ! rowspan="3" | 1994 || 1 || Poeżiji || [[Achille Mizzi]]|| [[Mireva]]|| |- | 2 || Fjur tal-Ilma || [[Ġorġ Borg]]|| Pubblikazzjoni [[Akkademja tal-Malti]]|| |- | 3 || Preludji || [[Alfred Palma]]|| Palprint || |- ! rowspan="3" | 1995 || 1 || Is-Seba' Tronġiet Mewwija || Trevor Żahra || Merlin Library || |- | 2 || Il-Ħolma Maltija || Frans Sammut || Dipartiment Tat-Tagħrif Partit tal-Ħaddiema || |- | 3 || Fid-Dell tal-Katidral u Drammi Oħra || [[Alfred Sant]]|| [[Publishers Enterprises Group|P.E.G.]]|| |- ! rowspan="3" | 1996 || 1 || L-Istudji Kritiċi Miġbura || [[Oliver Friggieri]]|| Tal-Qroqq University || |- | 2 || Noti mis-Sanatorju tal-Mistiċi || [[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]]|| [[Pubblikazzjonijiet Indipendenza]]|| |- | 3 || It-Tapit Imsaħħar || Michael Spiteri ([[Mikiel Spiteri|Kilin]]) || [[Media Centre]]|| |- ! rowspan="5" | 1997 || 1 || It-Tnax il-Lejl/Macbeth/ Il-Kummiedja ta' l-Iżbalji/It-Tempesta || Alfred Palma || Alfred Palma || |- | 1 || Il-Ħolma ta' Lejla f'nofs is-Sajf/L-Imqarba Mmansata/Ir-Re Lear || Alfred Palma || Alfred Palma || |- | 2 || Lubien || Trevor Żahra || Merlin Library || |- | 3 || Fejn Jixrob il-Qasab tas-Sajf || [[Lino Spiteri]]|| P.E.G. || |- | Premju Speċjali || Dizzjunarju ta’ Termini Letterarji || Oliver Friggieri|| || |} Il-premju ma kienx organizzat fl-1990. === 1998–2000 === {| class="wikitable" |+ !Sena !Kategorija !Titlu !Awtur !Pubblikatur !Ġurija |- ! rowspan="8" |1998 |Letteratura fittizja | colspan="3" |Ma ngħatax | rowspan="8" | |- |Letteratura mhux fittizja |Ugo P. Mifsud: Prim Ministru u Patrijott (1889-1942) |J. Camilleri |[[Pubblikazzjonijiet Indipendenza]] |- |Poeżiji |L-Aħħar Rimi: poeżiji, poeproża 1987-97 |[[Victor Fenech]] |Pubblikazzjonijiet Indipendenza |- |Drama | colspan="3" |Ma ngħatax |- |Letteratura għat-tfal |L-Għaxar Anniversarju: il-Klabb |[[Charles Casha]] |[[Merlin Library]] |- |Riċerka |L-Estitika Maltija |J. Attard |[[Mireva Publications]] |- |Traduzzjoni |Santa Tereża tal-Bambin Ġesù: l-ittri |A. Busuttil |Pubb. Karmelitana Tereżjana |- |Premju speċjali |Makbett |Ġ. Bartolo | |- ! rowspan="11" |1999 |Letteratura fittizja |Ċikku Fenech: Il-Qtil, il-Ħarba, il-Bidwi |[[Paul P. Borg]] |Paul P. Borg | rowspan="11" | |- |Letteratura mhux fittizja |Ħbiebi l-Awturi Maltin: Ġrajja Awtobijografika |[[Ġużè Chetcuti|Ġuże' Chetcuti]] |P.E.G. |- |Poeżiji |Vetrati Milwiena |[[Achille Mizzi]] |P.E.G. |- |Drama |Mid-Djarju ta' Sara |[[Joe Friggieri]] |Merlin Library |- |Letteratura għat-tfal |Tużżana: Stejjer għat-tfal minn 12-il kittieba |Trevor Zahra u [[Ġorġ Mallia]] (edituri) |Merlin Library |- |Riċerka |It-Trejdjoniżmu f'Malta Vol. 3 |[[Karmenu Ellul Galea]] |Pubblikazzjonijiet Indipendenza |- |Traduzzjoni |Santa Tereża tal-Bambin Ġesu |[[Anġeliku Busuttil|Fr Anġeliku Busuttil]] |Pubb. Karmelitana Tereżjana |- |Premju speċjali |L-Orħos Offerta |Michael Falzon | |- |Premju speċjali |Poeżiji |[[Oliver Friggieri]] | |- |Premju speċjali |L-Imqabba mal-Medda taż-Żmien |[[Charles Farrugia]] | |- |Premju pubblikatur |Sensiela Mireva Kittieba Maltin |— |Mireva |- ! rowspan="12" |2000 |Letteratura fittizja |Rabta Ċoff |[[Alfie Guillaumier]] | | rowspan="12" | |- |Letteratura mhux fittizja |Il-Kaċċa |[[Aldo Azzopardi]] | |- |Poeżiji |Iżda mhux biss |[[Maria Grech Ganado]] | |- |Drama |Qabel tiftaħ l-Inkjesta u drammi oħra |[[Alfred Sant]] | |- |Letteratura għat-tfal |Il-Ġnien u l-Arka |[[Carmel S. Aquilina]] | |- |Riċerka |In-Novella Maltija |[[Charles Briffa]] | |- |Traduzzjoni |L-Iljade |[[Victor Xuereb]] | |- |Melitensia |The Dgħajsa and other traditional Maltese boats |[[Joseph Muscat (storiku)|Joseph Muscat]] | |- |Premju għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra |Kullana Kulturali |— |[[Media Link Communications]] |- |Premju speċjali |Il-Ħajja ta' Kelb |[[Ġorġ Peresso]] | |- |Premju speċjali |Żiffa u Stejjer Oħra |[[Vincent Vella]] | |- |Premju speċjali |L-Istorja tat-Trasport f'Malta |Guido Lanfranco | |} === 2001–2013 === {| class="wikitable" |+ !Sena !Kategorija !Ordni !Titlu !Awtur !Pubblikatur !Ġurija |- ! rowspan="18" |2001 |Letteratura fittizja |1 |Provenz |[[Trevor Zahra]] |[[Merlin Library]] | |- | |2 |Nbid ta' Kuljum |[[Ġużè Stagno]] |[[Minima Publishers]] | |- || Letteratura mhux fittizja || 1 || John F. Marks 1894-1954: ħajtu u ħidmietu || [[Edwin Camilleri]]|| [[P.E.G.]]|| |- | || 2 || L-Istituti ta' Ħajja Kkonsagrata || [[Alexander Bonnici]]|| [[Pubblikazzjonijiet Indipendenza]] (PIN) || |- | Poeżiji || 1 || Marjanu Vella (Poeżiji) || [[Fr. Paul Galea]]|| [[Mireva Publications]]|| |- | || 2 || Alfa || [[Rena Balzan]], [[Charles Caruana]], [[Ġorġ Peresso]], [[Salv Sammut]]|| [[Union Print]]|| |- | Letteratura għat-tfal || 1 || Ġummienu || [[Charles Casha]]|| [[Klabb Kotba Maltin]]|| |- | || 2 || Bongi Wongi u Versi Oħra għat-Tfal || [[Jesmond Grech]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Riċerka || 1 || Il-Mużika ta' Malta sa l-aħħar tas-Seklu Tmintax || [[Joseph Vella Bondin]]|| Pubblikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | || 2 || Qxur, Biċċiet u Opri tal-Baħar || [[Carmel Pulè]]|| Pubblikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | Traduzzjoni || 1 || [[Koran|Il-Qur'an]]|| [[Edmund Teuma|Patri Edmund Teuma]]|| Provinċja OFM Konv. || |- | || 2 || Kollox għal Alla Waħdu: l-ewwel Volum || [[Anġeliku Busuttil|Fr Anġeliku Busuttil]]|| Pubblikazzjonijiet Karmelitani Tereżjani || |- | Ktieb b’lingwa oħra || 1 || Histories of Malta - Deceptions & Perceptions Vol.I || [[Giovanni Bonello]]|| [[Fondazzjoni Patrimonju Malti]]|| |- | || 2 || The Origins of Maltese Statehood: A Case Study of Decolonization in the Mediterranean || [[Henry Frendo]]|| P.E.G. || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra | Bongi Wongi u Versi Oħra għat-Tfal || || Klabb Kotba Maltin|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u f’lingwa oħra || Histories of Malta - Deceptions & Perceptions Vol.I || || Fondazzjoni Patrimonju Malti || |- | colspan="2" | Premju Speċjali || Poeżiji - Ġorġ Pisani || [[Paul George Pisani]]|| || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Ġummienu || [[Frank Schembri]]|| || |- ! rowspan="18" | 2002 | rowspan="2"| Letteratura fittizja || 1 || colspan="3" rowspan="2" | Il-premju ma ngħatax || |- | 2 || |- | Letteratura mhux fittizja || 1 || Kif Għedtlek Wenz || Mikiel Spiteri ([[Mikiel Spiteri|Kilin]]) || Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | || 2 || Dun Ġorġ: ġrajjiet minn ħajtu || [[Ġorġ Borg]]|| [[Librerija Preca]]|| |- | Poeżiji || 1 || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- | || 2 || Il-Ktieb tar-Riħ u l-Fjuri || [[Immanuel Mifsud]]|| Immanuel Mifsud || |- | Drama || 1 || colspan="3" rowspan="2" | Il-premju ma ngħatax || |- | || 2 || |- | Letteratura għat-tfal || 1 || Puttinu u Toninu || [[Philip Farrugia Randon]]|| [[HSBC Malta]]|| |- | || 2 || L-Avventuri ta' Roderick u Gridoro || [[Carmel G. Cauchi]]|| Merlin Library || |- | Riċerka || 1 || Il-Preistorja || [[Anthony Bonanno]]|| Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | || 2 || L-Għasafar ta' Malta || [[Joe Sultana]]|| Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | Ktieb b’lingwa oħra || 1 || Histories of Malta - Figments & Fragments Vol.II || Giovanni Bonello || Fondazzjoni Patrimonju Malti (FPM) || |- | || 2 || Palace of the Grand Masters in Valletta || [[John Manduca]]|| Fondazzjoni Patrimonju Malti (FPM) || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra || L-Għasafar ta’ Malta || || PIN|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u f’lingwa oħra || Palace of the Grand Masters in Valletta || || Fondazzjoni Patrimonju Malti || |- | colspan="2" | Premju Speċjali || Ċensu Tabone: The Man and His Century || Henry Frendo|| || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Jien Kamra Kerha || [[Marisa Attard]]|| || |- ! rowspan="18" | 2003 || Letteratura fittizja || 1 || L-Istejjer Strambi ta' Sara Sue Sammut || Immanuel Mifsud || Minima Publishers || |- | || 2 || Demgħat || [[Paul P. Borg]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Letteratura mhux fittizja || 1 || Kittieba Ħbiebi || [[Ġużè Chetcuti]]|| [[Sensiela Kotba Soċjalisti|Sensiela Kotba Soċjalisti (SKS)]]|| |- | || 2 || Xogħol, Ġaħġiħ u Snajja’ li Spiċċaw || [[Guido Lanfranco]]|| [[Bieb Bieb Enterprises]]|| |- | Poeżiji || 1 || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- | || 2 || Mewġiet tal-Ħemda || [[Charles Bezzina]]|| Charles Bezzina || |- | Drama || 1 || Il-Festa tal-Bandieri || [[Oreste Calleja]]|| Oreste Calleja || |- | || 2 || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- | Letteratura għat-tfal || 1 || X'tixtiequ jagħmel il-fenek? || Trevor Żahra || Merlin Library || |- | || 2 || Meta nkun waħdi || [[Joanna Cassar]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Riċerka || 1 || L-Astronomija f'Malta || [[Frank Ventura]]|| Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | || 2 || Lexicon || [[Frans Sammut]]|| Sensiela Kotba Soċjalisti (SKS) || |- | Traduzzjoni || || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- | Ktieb b’lingwa oħra || 1 || Histories of Malta - Versions & Diversions III || Giovanni Bonello || Fondazzjoni Patrimonju Malti (FPM) || |- | || 2 || Antique Furniture in Malta || John Manduca || P.E.G. || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra || Graffiti Marittimi Maltin || || PIN|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u f’lingwa oħra || Histories of Malta - Versions & Diversions III || || Fondazzjoni Patrimonju Malti|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Din l-art u kull ma fiha || Trevor Żahra|| || |- ! rowspan="19" | 2004 || Letteratura fittizja || 1 || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- | || 2 || Xemx Wisq Sabiħa || Ġużè Stagno || Minima Publishers || |- | Letteratura mhux fittizja || 1 || Kelinu Vella Haber - ħidmietu u l-Moviment tal-Malti || Paul P. Borg || Paul P. Borg || |- | || 2 || Ġużè Chetcuti: ħajti mill-Bidu sa Qrib it-Tmiem || Ġużè Chetcuti || Union Print Limited || |- | Poeżiji || 1 || Arpeġġi || [[Therese Pace]]|| Therese Pace || |- | || 2 || Samsara || [[Josette Attard]]|| Mireva Publications || |- | Drama || 1 || Żewġ Drammi || [[Joe Friggieri]]|| Filprint Publications || |- | || 2 || www.ġużeppimattewcallus.com / forka bla tmiem || [[Evarist Bartolo]]|| Sensiela Kotba Soċjalisti (SKS) || |- | Letteratura għat-tfal || 1 || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- | || 2 || Il-Ħarba taż-żrinġijiet || [[Rita Antoinette Borg]]|| Enchanted Grove Publications || |- | Riċerka || 1 || Il-Kwadri ex-voto marittimi Maltin || [[Joseph Muscat (storiku)|Joseph Muscat]]|| Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | || 2 || Il-Ktieb Malti || [[Victor Fenech]]|| Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | Traduzzjoni || 1 || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- | || 2 || Stejjer mill-Bibbja || [[Pierre J. Mejlak]]|| Merlin Library || |- | Ktieb b’lingwa oħra || 1 || Valletta Citta Nuova: A Map History (1566-1600) || [[Albert Ganado]]|| P.E.G. || |- | || 2 || Histories of Malta - Convictions and Conjectures IV || Giovanni Bonello || Fondazzjoni Patrimonju Malti (FPM) || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra || Il-Kuntrarju bl-Istampi || || Klabb Kotba Maltin || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Disinn ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u f’lingwa oħra || Valletta Città Nuova: a Map History (1566-1600) || || Fondazzjoni Patrimonju Malt|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Il-kuntrarju bl-istampi || Marisa Attard|| || |- ! rowspan="19" | 2005 || Letteratura fittizja || 1 || Tliet Nisa u Mara || [[Mariella Pisani Bencini]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | || 2 || L-Appartament fir-raba' sular || [[Charles Casha]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Letteratura mhux fittizja || 1 || Sireni u Serenati || [[Lina Brockdorff]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | || 2 || Folklor || Guido Lanfranco || Klabb Kotba Maltin || |- | Poeżiji || 1 || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- | || 2 || Mas-Sebħ Għasafar || [[John Cremona]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Drama || 1 || Pawlu Redux || Oreste Calleja || Oreste Calleja || |- | || 2 || Ċella Numru 5/ il-Borg Pisani || [[Anthony Portelli]]|| Anthony Portelli || |- | Letteratura għat-tfal || 1 || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- | || 2 || Stejjer li Kibru fl-Art || Immanuel Mifsud || Klabb Kotba Maltin || |- | Riċerka || 1 || Is-Sorijiet Ġerosolimitani, il-Knisja u l-Monasteru ta' Sant'Ursola Valletta || [[Ġorġ Aquilina]]|| P.E.G. || |- | || 2 || Storja ta' Malta: 'Żmien l-Ingliżi - is-Seklu Dsatax' || Henry Frendo || Klabb Kotba Maltin || |- | Traduzzjoni || 1 || L-Enejde || [[Victor Xuereb]]|| Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | || 2 || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- | Ktieb b’lingwa oħra || 1 || Antoine Favray (1706-1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople || [[Emmanuel Fiorentino]] u [[Stephen Degiorgio]]|| Fondazzjoni Patrimonju Malti (FPM) || |- | || 2 || Roman Baroque Sculpture for the Knights of Malta || [[Keith Sciberras]]|| Fondazzjoni Patrimonju Malti (FPM) || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra || Is-Sorijiet Ġerosolimitani, il-Knisja u l-Monasteru ta' Sant'Ursola Valletta || || P.E.G.|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Disinn ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u f’lingwa oħra || Caravaggio Knight of Malta || || [[AVC Publications]]|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Għasafar Madwarna || [[Victor Falzon]]|| || |- ! rowspan="27" | 2006 || Rumanzi u Novelli bil-Malti || 1 || Meta Jdellel il-Qamar || Lino Spiteri || P.E.G. || |- | || 2 || Kimika || Immanuel Mifsud || Klabb Kotba Maltin || |- | Rumanzi u Novelli b’lingwa oħra || 1 || The Cassandra Curse || [[Fiorella de Maria]]|| Progress Press Co. Ltd. || |- | Proża letterarja tradotta || 1 || La Symphonie Pastorale-Is-Sinfonija Pastorali || [[Toni Aquilina]]|| [[Agenda Books|Agenda]]|| |- | Letteratura mhux fittizja || 1 || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- | || 2 || Drawwiet u Ħajja mill-Istorja ta' Malta || Guido Lanfranco || [[Wise Owl Publications]]|| |- | Kotba Reliġjużi || 1 || Mulej, Mexxi l-Erwieħ lejn il-Ġenna || [[Anton Gauci]]|| || |- | Letteratura mhux fittizja (Lifestyle Books) || 1 || Malta in World War II || [[Albert Ganado]]|| P.E.G. || |- | Letteratura mhux fittizja tradotta || 1 || Fonti għall-Ħajja ta' San Franġisk t'Assisi || [[Noel Muscat]]|| TAU || |- | Letteratura mhux fittizja b’lingwa oħra || 1 || The Watercolours || [[John Martin Borg]]|| [[Midsea Books]]|| |- | Kotba tal-Iskola || 1 || Klikk 3 || M.Montebello, C. Tabone || Klabb Kotba Maltin || |- | Poeżija bił-Malti || 1 || Mill-Blat Insawwar ħolma || [[Ġorġ Borg]]|| Ġorġ Borg || |- | || 2 || Għeluq || Victor Fenech || [[MUT Publications]]|| |- | Poeżija b’lingwa oħra || 1 || Cracked Canvas || [[Maria Grech Ganado]]|| Maria Grech Ganado || |- | Drama || 1 || Bagalja Ħolm || [[Vincent Vella]]|| [[APS Bank]]|| |- | || 2 || Il-premju ma ngħatax || || || |- | Riċerka || 1 || Paintings of the Cathedral Museum Mdina || [[Antonio Espinosa Rodriguez]]|| [[Progress Press Co. Ltd.]]|| |- | || 2 || The Human Form in Neolithic Malta || [[Isabelle Vella Gregory]]|| Midsea Books || |- | Letteratura għat-tfal || 1 || Jien ma Nħobbx Naqra || Joanna Cassar || Klabb Kotba Maltin || |- | || 2 || Kieku Kieku || Trevor Żahra || Merlin Library || |- | Letteratura għall-Adolexxenti || 1 || Il-premju ma ngħatax || || || |- | || 2 || Sfidi || Trevor Żahra || Merlin Library || |- | Letteratura għall-Adolexxenti tradotta || 1 || Enċiklopedija għat-Tfal || Pierre J. Meilaq || Merlin Library || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra || L-Album ta' L-Istorja: Partit Nazzjonalista 125 Sena Servizz || || PIN|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u f’lingwa oħra || Cronologia dei Gran Maestri dello Spedale della Sacra Religione Militare di S.Gio. Gerosolimitano e dell'Ordine del Santo Sepolcro oggi detti di Malta || || Midsea Books|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Jien ma Nħobbx Naqra || [[Greta Borg Carbott]]|| || |- | Premju Speċjali || || Premju għall-Kontribut Siewi fil-Letteratura mogħti lil Mikiel Spiteri (Kilin) || || || |- ! rowspan="26" | 2007 || Rumanzi u Novelli bil-Malti || 1 || Il-Linja l-Ħadra || [[Clare Azzopardi]]|| Merlin Library || |- | || 2 || Storja Tinkiteb || [[Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Rumanzi u Novelli b’lingwa oħra || 1 || Of Craft and Honour and a Templar's Chronicles || [[George Gregory Buttigieg]]|| [[Miller Publications]]|| |- | Proża letterarja tradotta || 1 || Ir-Ritratt ta' Dorian Gray || Alfred Palma || Wise Owl Publications || |- | Letteratura mhux fittizja || 1 || Logħob, Taqbil u Ġugarelli tat-Tfal Maltin || Guido Lanfranco || Wise Owl Publications || |- | || 2 || Kassjopea || [[Maurice Mifsud Bonnici]]|| P.E.G. || |- | Kotba Reliġjużi || 1 || Passaġġi Vol. 1 u 2 || [[Tony Sciberras]]|| Librerija Preca || |- | Letteratura mhux fittizja tradotta || 1 || Verġni għal Kristu: L-Ordo Virginum Ħajja Kkonsagrata Dejjem ġdida || Edmund Teuma || [[ĊAK]]|| |- | Letteratura mhux fittizja b’lingwa oħra || 1 || Beautiful Creations with Ganutell || [[Catherine Balzan]]|| Catherine Balzan || |- | Kotba tal-Iskola || 1 || Il-Ġaħan ta' Madwarna || [[Doris Vella Camilleri]]|| Colour Image || |- | Poeżija bił-Malti || 1 || Bil-Varloppa || [[Louis Briffa]]|| P.E.G. || |- | || 2 || Siegħa Vjola: Poeżija 1993-2005 || [[Joseph Buttigieg]]|| Joseph Buttigieg || |- | Drama bil-Malti || 1 || Is-Sejħa taż-Żmien - żewġ drammi || [[Joseph Vella Bondin]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | || 2 || Mhux Skond iz-Zokk || [[Tony C. Cutajar]]|| Michael Deguara || |- | Drama tradotta || 1 || Sa ma Jasal Godot || Toni Aquilina || APS Bank || |- | Riċerka || 1 || Melchiorre Gafà || Keith Sciberras || Midsea Books || |- | || 2 || Malta the Medieval Millennium || [[Charles Dalli]]|| Midsea Books || |- | Letteratura għat-tfal || 1 || Id-Drawwiet: Kullana għat-Tfal || Tony C. Cutajar || Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | || 2 || Trasport || Charles Casha || Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | Letteratura għall-Adolexxenti || 1 || Sħab || Trevor Żahra || Merlin Library || |- | || 2 || Realtà || [[Charles Daniel Saliba]]|| Wise Owl Publications || |- | Poeżija għat-Tfal u l-Adolexxenti || 1 || Laqt u Xiber || [[Carmel G. Cauchi]]|| Carmel G. Cauchi || |- | Letteratura għat-Tfal u l-Adolexxenti tradotta || 1 || Old Folk Tales of the Maltese Islands || Victor Fenech || Kotba Merill || |- | Letteratura għat-Tfal u l-Adolexxenti b’lingwa oħra || 1 || The Frogs and the Fish || [[Rosanne Caruana Buttigieg]]|| Wise Owl Publications || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Kullana għat-Tfal || [[Manuel Zammit]]|| || |- | colspan="3" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Letteratura || [[Michael Schiavone]]|| || |- ! rowspan="30" | 2008 || Rumanzi u Novelli bil-Malti || 1 || Ġużè Bonnici: in-Novelli || [[Ġużè Bonnici]]|| Mark A. Sammut (ed) / Għaqda tal-Malti || |- | || 2 || Sepja || Trevor Żahra || Merlin Library Ltd. || |- | Rumanzi u Novelli bl-Ingliż || 1 || In Search of Carmen Caruana || [[Lou Drofenik]]|| Lou Drofenik || |- | Proża letterarja tradotta || 1 || La Malta Revo || Carmel Mallia || Ulrich Becker || |- | Letteratura mhux fittizja || 1 || The Politics of Persuasion || [[Guido de Marco|Guido De Marco]]|| Allied Publications || |- | || 1 || Richard Ellis: The Photography Collection || [[Natalino Fenech]]|| BDL || |- | Kotba Reliġjużi || 1 || Jiem tad-Deheb: San Ġorġ Preca: minn Twelidu sa Sena wara l-Kanonizazzjoni || [[Joe Micallef]]|| Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | Letteratura mhux fittizja tradotta || 1 || Il-Vjaġġ tal-Beagle || [[Paul Sammut]]|| Wise Owl Publications || |- | Kotba tal-Iskola || 1 || Sixth Form College Physics || [[Alfred C. Xuereb]]|| Allied Publications || |- | Poeżija bił-Malti || 1 || Eklissi Perpetwi || Achille Mizzi || Klabb Kotba Maltin || |- | || 2 || O Għatx Imkebbes Fjamma || Joe P. Galea || Joe P. Galea || |- | Poeżija b’lingwa oħra u Poeżija tradotta || 1 || Voices from the Land of Trees || [[Abigail Ardelle Zammit]]|| Smokestack Publishers || |- | Drama bil-Malti || 1 || Caravaggio: l-Inkjesta || Joe Friggieri || Klabb Kotba Maltin || |- | || 2 || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || |- | Riċerka Bijografika u Storjiografika || 1 || Carmelo Mangion: His Life and Works - 1905-1997 || [[Joseph Paul Cassar]]|| Midsea Books || |- | || 1 || Charles Frederick de Brockhorff: watercolours of Malta at the National Library, Valletta || [[Bernardine Scicluna]]|| [[Malta National Library]]|| |- | Riċerka Ġenerali || 1 || L-Għasafar li Jbejtu fl-Ambjenti Naturali tal-Gżejjer Maltin || [[Alfred E. Baldacchino]]|| [[MUP Ltd.]]|| |- | || 2 || L-Ikona, il-Vanġelu bil-Kulur || [[Thomas Calleja]]|| [[Reliġjon u Ħajja]]|| |- | Letteratura fittizja għat-tfal || 1 || Dun Ġorġ || [[Emanuel Curmi]]|| [[Preca Publications]]|| |- | || 2 || Senduq Kuluri Aħmar || Clare Azzopardi || Merlin Library || |- | Letteratura fittizja għall-Adolexxenti || 1 || Riħ Isfel || Pierre J. Mejlak || Merlin Library || |- | || 2 || Alicia Titkellem mill-Imwiet || Mario Azzopardi || Merlin Library || |- | Letteratura mhux fittizja għat-Tfal u l-Adolexxenti || 1 || Daqq, Għana u Zfin Malti || [[Anna Borg Cardona]]|| P.E.G. || |- | Letteratura għat-Tfal u l-Adolexxenti tradotta jew b’lingwa oħra || 1 || Ir-rakkont il-kbir tal-Bibbja: it-Testment il-Ġdid || [[Thomas Calleja]]|| Reliġjon u Ħajja || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra || Sqaq l-Infern || || Merlin Library|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Disinn ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u f’lingwa oħra || Richard Ellis: The Photography Collection || || Book Distributors Ltd. || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Disinjatur ta’ Ktieb bil-Malti || Is-serje Kullana għat-Tfal || Michael J. Schiavone|| || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Disinjatur ta’ Ktieb b’lingwa oħra || Gorgeous Gozo || [[Michael Joseph Mizzi]]|| || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Is-Sigriet ta' Għajnejn il-Kobra || [[Frank Zammit]]|| || |- | colspan="3" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Letteratura || Guido Lanfranco|| || |- ! rowspan="24" | 2009 || Rumanzi u Novelli bil-Malti || 1 || Xandru Miżżewweġ u Gay || [[Javier Vella Sammut]]|| [[Benny Casha]] /[[Bronk Productions Ltd.]]|| |- | || 2 || Il-ħajja sigrieta tan-Nanna Ġenoveffa || Trevor Żahra || Merlin Library || |- | Rumanzi u Novelli b'lingwa oħra || 1 || Dead End || [[Paul Grech]]|| [[Allied Publications]]|| |- | Letteratura mhux fittizja || 1 || Fjuri li ma Jinxfux || Oliver Friggieri || Klabb Kotba Maltin || |- | || 2 || Il-Ġenn li Jżommni f'Sikti || Trevor Żahra || Merlin Library || |- | Kotba Reliġjużi || 1 || Santa Liena Imperatriċi Awgusta || [[Albert Sammut]]|| Rev. Kan. Pawl Gauci || |- | Kotba tal-Iskola || 1 || A Miracol Mostrare || [[Mario Vella]]|| Merlin Library || |- | Poeżija bił-Malti || 1 || Ġabra ta' Leġġendi || [[Joseph Sciberras]]|| Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | || 2 || Meta Siket il-Baħar || [[Charles Bezzina]]|| Charles Bezzina || |- | Riċerka Bijografika u Storjiografika || 1 || Sails around Malta: Types of Sea Vessels 1600BC - 1900AD || Joseph Muscat || Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | || 2 || Printing in Malta 1642-1839 || [[William Zammit]]|| [[Gutenberg (Malta)|Gutenberg]]|| |- | Riċerka Ġenerali || 1 || Il-Letteratura Maltija: L-Istorja tar-Narrattiva || [[Charles Briffa]]|| [[Malta University Publishing|Malta University Publishing (MUP)]]|| |- | || 2 || Cross-Currents: Critical Essays on Art and Culture in Malta || [[Raphael Vella]]|| Allied Publications || |- | Letteratura għat-Tfal || 1 || Meta l-Milied ma ġiex || Clare Azzopardi || Merlin Library || |- | || 2 || Lilla Mormijja Barra || [[Natalie Portelli]]|| Wise Owl Publications || |- | Letteratura għall-Adolexxenti || 1 || Wied Wirdien || [[Simon Bartolo]], [[Loranne Vella]]|| Merlin Library || |- | || 2 || Xi Mkien Ieħor || [[Lisa Falzon]]|| Merlin Library || |- | Letteratura mhux fittizja għat-Tfal u l-Adolexxenti || 1 || Il-Fjuri || [[Arthur Sammut]]|| Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | Letteratura għat-Tfal u l-Adolexxenti tradotta jew b’lingwa oħra || 1 || Milly, Molly u l-Bandli || [[Frans A. Attard]]|| Uptrend Publishing || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u bil-Malti || X'imkien Ieħor || || Merlin Library|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Disinn ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u f’lingwa oħra || Antique Collecting in Malta || || Midsea Books|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aktar Ktieb Kreattiv || Riħ min-Nofsinhar || [[Adrian Grima]] u [[Immanuel Mifsud]]|| || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Meta l-Milied ma ġiex || [[Mark Scicluna]]|| || |- | colspan="3" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Letteratura || [[Pawlu Mizzi]]|| || |- ! rowspan="28" | 2010 || Rumanzi u Novelli bil-Malti || 1 || Qed Nistenniek Nieżla max-Xita || Pierre J. Mejlak || Merlin Library || |- | || 2 || Żewġ || [[Alex Vella Gera]]|| Alex Vella Gera || |- | || 2 || 45 || Chris Gruppetta (ed.) || Merlin Library || |- | Letteratura mhux fittizja || 1 || Panoramic Malta and Gozo || [[Daniel Cilia]]|| BDL || |- | || 2 || It-Tifel tan-Nanna || Ġorġ Peresso || Horizons || |- | Kotba tal-Iskola || 1 || Il-Qari tal-Letteratura: Bejn Esperjenza u Kritika || Terence Portelli || Allied Publications || |- | Poeżija bił-Malti || 1 || Weraq Sfajjar fix-Xagħri || Maurice Mifsud Bonnici || Maurice Mifsud Bonnici || |- | || 2 || Id-Demm Nieżel Bħax-Xita || Adrian Grima, Karl Schembri (edi) || Edizzjoni Skarta || |- | || 2 || Bliet || [[Norbert Bugeja]]|| Edizzjonijiet Emma Delezio || |- | Poeżija b’lingwa oħra || 1 || Poesie, Poems, Poeżija || [[John Cremona|John J. Cremona]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Drama bil-Malti || 1 || Ħitan bil-Moffa || Joseph Vella Bondin || Bronk Productions || |- | || 2 || Ippermettili Nitlaq || [[Alfred Buttigieg]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Riċerka Bijografika u Storjiografika || 1 || Jewellery in Malta || [[Francesca Balzan]]|| Fondazzjoni Patrimonju Malti (FPM) || |- | || 2 || Baroque Painting Malta || Keith Sciberras || Midsea Books || |- | Riċerka Ġenerali || 1 || Dan Hu l-Islam: Taħriġ ta' Tifsir || Edmund Teuma || ĊAK || |- | || 2 || Exploring the Maltese Media Landscape || [[Fr. Joe Borg|Joseph Borg]], [[Adrian Hillman]], [[Mary Anne Lauri]]|| Allied Publications || |- | Letteratura għat-Tfal || 1 || Il-Każ Kważi Kollu tal-Aħwa Demolizz || Clare Azzopardi || Merlin Library || |- | || 2 || Ir-Re Pankrazju Jagħlaq mitt Sena || Clare Azzopardi || Merlin Library || |- | || 2 || Id-dar ta' Sqaq il-Forka || [[Ivan De Battista]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Letteratura għall-Adolexxenti || 1 || Il-Ġnien tad-Dmugħ || Simon Bartolo, Loranne Vella || Merlin Library || |- | || 2 || L-Aħħar ġranet ta' Ciorni u Stejjer Oħra || Mario Azzopardi || Merlin Library || |- | Drama jew Poeżija għat-Tfal u l-Adolexxenti || 1 || Paroli || Trevor Żahra || Malta Union of Teachers (MUT) || |- | Letteratura għat-Tfal u l-Adolexxenti tradotta jew b’lingwa oħra || 1 || Don't Cross the Road, Holly! /Taqsamx it-Triq Fuxa! || Rita Antoinette Borg || Enchanted Grove Publications || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u bil-Malti || Inservi: Ħidma Politika 1969-2009 || [[Mario Schiavone]]|| || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Disinn ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u f’lingwa oħra || Baroque Paintings in Malta || [[Joseph Mizzi]]|| || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Traduzzjoni lejn il-Malti jew lingwa oħra || Il-Politika tal-Persważjoni || [[Charles Abela Mizzi]]|| || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Il-Każ Kważi Kollu tal-Aħwa Demolizz; Ir-Re Pankrazju Jagħlaq mitt Sena u Jake Cassar Isalva r-Renju ta' Re Pankrazju || Mark Scicluna|| || |- | colspan="3" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Letteratura || Alfred Palma|| || |- ! rowspan="23" | 2011 || Rumanzi u Novelli bil-Malti || 1 || Ix-Xitwa ta' Wara s-Sjuf || Victor Fenech || Horizons || |- | || 1 || Penumbra || Trevor Zahra || Merlin Publishers || |- | Rumanzi u Novelli b'lingwa oħra || 1 || Cast the Long Shadow || Lou Drofenik || National Biographic, Australia || |- | Letteratura mhux fittizja || 1 || Seasonal and Sustainable Cooking for Healthy Living || [[Karen Mugliett]]|| Allied Publications || |- | || 2 || Irrid Ngħix || [[Annabelle Vassallo]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Kotba Reliġjużi || 1 || Salmi Responsorjali u Mużika || [[Anton Briffa]]|| Prov. Patrijiet Kappuċċini Malta || |- | Kotba tal-Iskola || 1 || Iċ-Ċavetta || [[David Muscat]], [[Carmen Mamo]]|| L-Istitut Paulo Freire || |- | Poeżija bił-Malti || 1 || Leħnek il-Libsa Tiegħi || [[John Aquilina]]|| Edizzjoni Skarta || |- | || 2 || Skizzi tal-Karnival || Mario Azzopardi || Horizons || |- | Traduzzjoni || 1 || Beowulf || Charles Briffa || Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | Riċerka Bijografika u Storjiografika || 1 || Francesco Zahra || Keith Sciberras || Midsea Books || |- | || 1 || Pioneers of Modern Art in Malta Vol.1: The Birth of a Maltese Modern Artistic Aesthetic || Joseph Paul Cassar || Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | Riċerka Ġenerali || 1 || A Complete Guide to the Birds of Malta || [[Natalino Fenech]]|| Midsea Books || |- | || 2 || The Way We Ate || [[Matty Cremona]]|| Midsea Books || |- | Letteratura għat-Tfal || 1 || Buġi Miki u Jake || [[Tricia Fenech Fabri]]|| Merlin Publishers || |- | || 1 || Ħadd ma Jista' Jidħak || Trevor Żahra || Merlin Publishers || |- | Letteratura għall-Adolexxenti || 1 || L-Aħħar ħolma || John A. Bonello || Merlin Publishers || |- | || 2 || Tik Tok is-Sagħtejn || [[Edgar Formosa]]|| Horizons || |- | Letteratura mhux fittizja għat-Tfal u l-Adolexxenti || 1 || Il-Lingwa || Charles Briffa || Publikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | Letteratura għat-Tfal u l-Adolexxenti tradotta jew b’lingwa oħra || 1 || Milly u Molly Jikkampjaw || [[Frans A. Attard]]|| Uptrend Publishing || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Disinn ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u bil-Malti || Strada Stretta: it-Triq li Darba Xegħlet il-Belt || || Media Maker Ltd. u Allied Publications|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Disinn ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u f’lingwa oħra || Edward Caruana Dingli (1876-1965): Portraits, Views and Folkloristic Scenes || [[Michael Lowell]] u Joseph Mizzi || || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Buġi, Miki u Jake || [[Derek Fenech]]|| || |- ! rowspan="24" | 2012 || Rumanzi u Novelli bil-Malti || 1 || Dak il-Lejl Iħallik Tgħid || Pierre J. Mejlak || Merlin Publishers || |- | || 2 || Bħal f'Dizzjunarju || Alfred Sant || Sensiela Kotba Soċjalisti (SKS) || |- | Rumanzi u Novelli b'lingwa oħra || 1 || Slippery Steps || Vincent Vella || Horizons || |- | Letteratura mhux fittizja || 1 || Ilwien il-Festi Maltin Vol. 1 || [[Andrew Borg]]|| Deer Publications || |- | || 2 || The Times Picture Annual 2011 || [[Darrin Zammit Lupi]]|| Allied Publications || |- | Kotba tal-Iskola || 1 || 2 MT || Clare Azzopardi || Merlin Publishers || |- | Poeżija bił-Malti || 1 || Jumping Puddles || [[Albert Marshall]]|| Outlook Coop || |- | || 2 || Spiral || [[Joe Saliba (1957)|Joe Saliba]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Drama bil-Malti || 1 || L-Interdett taħt is-Sodda || Clare Azzopardi || Merlin Publishers || |- | || 2 || Għasir il-Bniedem || Joseph Vella Bondin || Bronk Productions || |- | Traduzzjoni || 1 || Dawl id-Dinja || [[Joe Debono]]|| Reliġjon u Ħajja || |- | Riċerka Bijografika u Storjiografika || 1 || The Maritime History of Malta || [[Charles Cini]]|| Charles Cini || |- | || 2 || Malta's Philosophy and Philosophers || [[Mark Montebello]]|| Pubblikazzjonijiet Indipendenza (PIN) || |- | Riċerka Ġenerali || 1 || Il-Franġiskani Maltin (Ta' Ġieżu) 1482c-1965c || [[Ġorġ Aquilina]]|| Midsea Books || |- | || 2 || The Breeding Birds of Malta || [[Joe Sultana]], [[John J. Borg]], [[Charles Gauci]], [[Victor Falzon]]|| [[Birdlife Malta|Birdlife]]/BDL || |- | Letteratura għat-Tfal || 1 || Ħadd ma Jista' Jkanta jew Idoqq Strumenti tal-Banda || Trevor Żahra || Merlin Publishers || |- | || 2 || Il-Milied tal-Anġli || Ivan De Battista || Klabb Kotba Maltin || |- | || 2 || Metamorfosi tal-Mamà || [[Simone Galea]]|| Klabb Kotba Maltin || |- | Letteratura għall-Adolexxenti || 1 || Kulħadd bl-Istorja Tiegħu || Carmel G. Cauchi || Pubblikazzjoni Preca || |- | || 2 || Magna TM Mater || Loranne Vella || Merlin Publishers || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u bil-Malti || Meta l-Mkunga Twelled || Julia Farrugia|| || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Disinn ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u f’lingwa oħra || Paintings of Malta & Gozo || [[Doris Micallef]]|| || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Il-Ħbieb tagħna l-Annimali || [[Davida Flores]]|| || |- | colspan="3" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Letteratura || Oliver Friggieri|| || |- ! rowspan="26" | 2013 || Rumanzi u Novelli bil-Malti || 1 || Is-Sriep Reġgħu Saru Velenużi || Alex Vella Gera || Merlin Publishers || |- | || 2 || Ir-Raġel ta' Waħdu || Ġorġ Peresso || Horizons || |- | Letteratura mhux fittizja || 1 || Joseph Vella Bondin: Drammaturgu || Charles Briffa || Klabb Kotba Maltin || |- | || 2 || Ilwien il-Festi Maltin: Vol. 2 || [[Andrew Borg]], [[Mark Micallef]]|| Deer Publications || |- | Kotba Reliġjużi || 1 || Kristoterapija: Fejqan Sħiħ || [[Elias Vella]]|| Reliġjon u Ħajja || |- | Kotba tal-Iskola || 1 || 3. MT || Clare Azzopardi || Merlin Publishers || |- | Letteratura mhux fittizja (Lifestyle Books) || 1 || My Favourites || [[Peter Dacoutros]]|| Midsea Books || |- | Poeżija bił-Malti || 1 || Il-Fabbrikant tal-Marjunetti: Poeżiji u Poesaġġ 2012 || Mario Azzopardi || Horizons || |- | || 2 || Sekonda Qabel Tqum / A Second before Waking || [[Claudia Gauci]]|| [[Edizzjoni Skarta]]|| |- | Poeżija b’lingwa oħra || 1 || Spring Rain / Winter Blues || Victor Fenech || Horizons || |- | Drama bil-Malti || 1 || L-Għanja taċ-Ċinju u il-Ġnien ta' Esopu || Joe Friggieri || Horizons || |- | || 2 || Dwar Menopawsi, Minorenni u Muturi High Speed || Alfred Buttigieg || Klabb Kotba Maltin || |- | Traduzzjoni || 1 || [[Bibbja|Il-Bibbja]]: Ir-Raba' Edizzjoni || Għaqda Biblika Maltija || [[Għaqda Biblika Maltija]]|| |- | Riċerka Bijografika u Storjiografika || 1 || Mintoff: Il-Bniedem u l-Istorja || [[Mario Cutajar]]|| Sensiela Kotba Soċjalisti (SKS) || |- | || 2 || Sicut Lilium: Devozzjoni u Ritwal tul is-Sekli || [[Charles J. Farrugia]]|| [[Soċjetà Mużikali tal-Ġilju]]|| |- | Riċerka Ġenerali || 1 || Speakers' Rulings in the Parliament of Malta: The Legislative Assembly 1921-1924, first volume, parts one and two || [[Raymond Mangion]]|| [[Parlament ta' Malta]]|| |- | || 2 || Aphorisms: Wisdom of a Philosopher in Exile || Mark Montebello/[[Francis Galea]]|| Sensiela Kotba Soċjalisti (SKS) || |- | Letteratura għat-Tfal || 1 || Kidane || Clare Azzopardi || Jesuit Refugee Service Malta (JRS) || |- | || 2 || Kif Jaħsibhom Mastru Gerfex || Carmel G. Cauchi || Merlin Publishers || |- | Letteratura għall-Adolexxenti || 1 || Is-Sitt Aħwa || John A. Bonello || Merlin Publishers || |- | || 2 || Din Mhux Logħba || Adrian Grima || Klabb Kotba Maltin || |- | Letteratura għat-Tfal u l-Adolexxenti tradotta jew b’lingwa oħra || 1 || Deformity || Simon Bartolo || Merlin Publishers || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u bil-Malti || Is-Sitt Aħwa || || Merlin Publishers || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Disinn ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra u f’lingwa oħra || Victoria: a Portrait of a City || Daniel Cilia || || |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Illustratur ta’ Kotba għat-Tfal || Kif jaħsibhom Mastru Gerfex || [[Frank Schembri]]|| || |- | colspan="3" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Letteratura || [[Anton Cassar]]|| || |} === 2014– === {| class="wikitable" |+ !Sena !Kategorija !Titlu !Awtur !Pubblikatur !Ġurija |- ! rowspan="10" |2014 |Rumanzi bil-Malti |L-Eżodu taċ-Ċikonji |[[Walid Nabhan]] |[[Klabb Kotba Maltin]] | |- |Novelli bil-Malti |Ċpar: Aktar Rakkonti u Divertimenti |[[Alfred Sant]] |[[SKS]] | |- |Poeżiji bil-Malti |Penelopi Tistenna |[[Immanuel Mifsud]] |Klabb Kotba Maltin | |- |Traduzzjoni |L-Alla tal-Ħerba ta' Yasmin Reza |[[Toni Aquilina]] |[[Faraxa Publishing]] | |- |Riċerka bil-Malti jew bl-Ingliż |Verġni Sagri, Demonji u Boloh għal Alla |[[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]] |[[Horizons]] | |- |Letteratura għat-tfal (età: 8–12) |Vleġġa Kkargata |[[Adrian Grima]] |Klabb Kotba Maltin | |- |Premju għall-Aqwa Disinn ta' Ktieb bil-Malti |What Happens in Brussels Stays in Brussels |[[Ġużè Stagno]] |[[Merlin Publishers]] | |- |Premju għall-Aqwa Disinn ta' Ktieb b'lingwa oħra |Late Medieval Malta (1091-1500) |[[Charlene Vella]] |[[Midsea Books]] | |- |Premju għall-Aħjar Illustratur ta' Kotba għat-Tfal |Tqasqis |[[Trevor Żahra]] | | |- | colspan="2" |Premju għall-Kontribut Siewi fil-Qasam tal-Kotba u Letteratura Maltija |[[Godfrey Wettinger]] | |- ! rowspan="7" | 2015 || Rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż || Jutta Heim || [[Immanuel Mifsud]]|| Klabb Kotba Maltin || rowspan="7" | [[Clare Vassallo]], [[Marco Galea]], [[Norbert Buġeja|Norbert Bugeja]], [[Victor Mallia Milanes]], [[Alex Farrugia]], [[Mario Ellul]], [[Charles Mifsud]], [[Andrè Vella Laurent]]<nowiki/>i u [[David Muscat Azzopardi]]. [[Cheryl Falzon]] u [[Joanne Sciberras]] ikkonfermaw il-klassifikazzjoni tal-kotba fil-kategoriji rispettivi. |- | Novelli bil-Malti bil-Malti u bl-Ingliż || Kulħadd ħalla Isem Warajh || [[Clare Azzopardi]]|| Merlin Publishers |- | Poeżiji bil-Malti u bl-Ingliż || Taħt il-Kpiepel t'Għajnejja || [[Maria Grech Ganado]]|| Klabb Kotba Maltin |- | Traduzzjoni || Salammbò || [[Paul Zahra]]|| Paul Zahra |- | Riċerka Ġenerali || The Maltese 19th Century Notary and his Archives || [[Michael Refalo]]|| [[Book Distributors Limited]] |- | Riċerka Storjografika || The Social and Religious History of a Maltese Parish: St Mary's Qrendi in the 18th Century || [[Frans Ciappara]]|| [[Malta University Press|Malta University Press (MUP)]] |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Letteratura Maltija |Maria Grech Ganado|| |- ! rowspan="11" | 2016 || Rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż || Trojan || [[Alex Vella Gera]]|| Klabb Kotba Maltin || rowspan="11" | Clare Vassallo, Mario Ellul, Victor Mallia Milanes, Andrè Vella Laurenti, [[Caldon Mercieca]], [[Josette Attard]], [[Justin Somerville]], [[Kristy Borg]] u [[Ruth Ancilleri]]. Cheryl Falzon u Joanne Sciberras evalwaw il-kotba fil-kategoriji rispettivi. |- | Novelli bil-Malti bil-Malti u bl-Ingliż || Vespri || Trevor Żahra || Merlin Publishers |- | Poeżiji bil-Malti u bl-Ingliż || Kantuniera 'l Bogħod || [[Nadia Mifsud]]|| [[Edizzjoni Skarta]] |- | Traduzzjoni || L-Iljieli Għarbin || [[Edmund Teuma]]|| Book Distributors Limited |- | Riċerka Ġenerali || Antonio Sciortino, The Lost Album || [[Gerald Bugeja]]|| [[Kite Group]] |- | rowspan="2" | Riċerka Storjografika || Caravaggio to Mattia Preti: Baroque Painting in Malta || [[Keith Sciberras]]|| Midsea Books |- | The Battle of Lepanto: An Unpublished Hospitaller Account || [[Paul Borg Pisani]]|| [[Salesians of Don Bosco]] |- | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta’ Ktieb bl-Isbaħ Dehra || History of Ornithology in Malta || || [[Birdlife Malta]] |- | Nomina Speċjali fil-Kategorija ‘Poeżiji bil-Malti u bl-Ingliż’ || Doreen Micallef: il-Poeżija, il-Konferenza || [[Victor Fenech]]|| |- | colspan="2" | Premju għall-Aħjar Awtur Emerġenti |[[Leanne Ellul]]|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Letteratura Maltija |[[Mario Azzopardi (poeta)|Mario Azzopardi]]|| |- ! rowspan="9" |2017 | Rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż || The Confectioner's Daughter || Lou Drofenik || Horizons | rowspan="9" |Yosanne Vella, Mario Ellul, Godfrey Baldacchino, Andrè Vella Laurenti, Rueben Zammit, u Claudine Borg |- | Novelli bil-Malti bil-Malti u bl-Ingliż || Western: Bejn Rakkonti, Bejn Divertimenti || Alfred Sant || Sensiela Kotba Soċjalisti (SKS) |- | Poeżiji bil-Malti u bl-Ingliż || Ħuta || Immanuel Mifsud || Klabb Kotba Maltin |- | Traduzzjoni || Marcel Proust: Għat-Tfittxija taż-Żmien Mitluf || Paul Zahra || Paul Zahra |- | Riċerka Ġenerali || The Maltese Village Festa || Patrick J. Fenech || Book Distributors Ltd. |- | Riċerka Storjografika || The Great Maltese Composers || Joseph Vella Bondin || APS Bank Ltd. |- | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta’ Ktieb bl-Isbaħ Dehra || Photography in Malta: The History and the Protagonists || || Kevin Casha |- | colspan="2" | Premju għall-Aħjar Awtur Emerġenti |Roberta Bajada|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Qasam tal-Kotba u Letteratura |Victor Fenech|| |- ! rowspan="8" | 2018 || Rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż || Rokit || Loranne Vella || Merlin Publishers || rowspan="8" | Anthony Aquilina, Mario Ellul, Henry Frendo, Andrè Vella Laurenti, Emmanuel Psaila, u Claudine Borg |- | Poeżiji bil-Malti u bl-Ingliż || Erbgħin Jum || Antoine Cassar || EDE Books |- | Riċerka Ġenerali || Curtain Up! || Paul Xuereb || Midsea Books |- | Riċerka Bijografika u Storjografika || Kollni Kemm Jien Għalikom'': Il-ħajja Mqanqla ta' Mikiel Gonzi u żminjietna (1885-1984) ''|| Louis Cilia || Klabb Kotba Maltin |- | || Sal-Quċċata tal-Everest || Marco Cremona, Glen Calleja || Merlin Publishers |- | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta’ Ktieb bl-Isbaħ Dehra || A Visual Guide to the Fortifications of Malta || || BDL |- | colspan="2" | Premju għall-Aħjar Awtur Emerġenti || Antoinette Borg|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Qasam tal-Kotba u Letteratura || Lillian Sciberras|| |- ! rowspan="11" | 2019 || Rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax || rowspan="11" | Yosanne Vella, Mario Ellul, Maria Giuliana Fenech, Kevin Saliba, Slavomir Ceplo, David Hudson, Justine Sommerville, Kristy Borg, Ruth Ancillary. Margaret Zammit u Joanne Sciberras evalwaw il-kotba fil-kategoriji rispettivi. |- | Poeżiji bil-Malti u bl-Ingliż || Framed || Maria Grech Ganado || Merlin Publishers |- | Novelli bil-Malti bil-Malti u bl-Ingliż || 365 || Trevor Żahra || Merlin Publishers |- | Letteratura mhux fittizja || No Man’s Land: People, Place and Pollution || Marie Briguglio & Steve Bonello || Kite Group |- | Traduzzjoni || Antigona || Toni Aquilina || Faraxa Publishing |- | Riċerka Ġenerali || Il-Maltin: Għemilhom, Drawwiehom, Ġrajjiethom - it-Tieni Volum || Steve Borg || Klabb Kotba Maltin |- | Riċerka Bijografika u Storjografika || Fortress Colony: The Final Act 1945-1964; Vol 4 1961-1964 || Joseph M. Pirotta || Midsea Books |- | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta’ Ktieb bl-Isbaħ Dehra || Parallel Existencies - The Notarial Archives: A Photographer’s Inspiration || || Kite Group |- | colspan="2" | Premju għall-Aħjar Awtur Emerġenti |Gioele Galea|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Qasam tal-Kotba u Letteratura || Alfred Sant|| |- | colspan="2" | Premju Poeta Lawreat |Maria Grech Ganado<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/maria-grech-ganado-awarded-title-of-maltas-laureate-poet/|titlu=Maria Grech Ganado awarded title of Malta's Laureate Poet|kunjom=|isem=|data=2023-07-14|sit=TVM|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-10-26}}</ref>|| |- ! rowspan="13" | 2020 || Rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż || Il-Wiċċ l-Ieħor || Ġorġ Peresso || Horizons || rowspan="13" | Carmen Depasquale, Mario Ellul, Maria Giuliana Fenech, Kevin Salba, Josette Attard, Mark Vella, Justine Sommerville, Kristy Borg, u Ruth Ancilleri. Joanne Sciberras minn Malta Libraries ħadet ħsieb tara li kull ktieb ikun ikklassifikat fil-kategorija t-tajba. |- | Poeżiji bil-Malti || Tluq || John Aquilina || Edizzjoni Skarta |- | Poeżija bl-Ingliż || Il-premju ma ngħatax || || |- | Novelli bil-Malti bil-Malti u bl-Ingliż || Għall-Glorja tal-Patrija!: Kapriċċi Patrijottiċi || Aleks Farrugia || Sensiela Kotba Soċjalisti (SKS) |- | Traduzzjoni || Il-premju ma ngħatax || || |- | Drama bil-Malti u bl-Ingliż || Żewġ Drammi: Appuntamenti / Repubblika Immakulata || Simone Spiteri || Simone Spiteri |- | Letteratura mhux fittizja || Murder on the Malta Express: Who Killed Daphne Caruana Galizia? || Carlo Bonini, Manuel Delia, John Sweeney || Midsea Books Ltd. |- | Riċerka Ġenerali || The Joannes Gennadius Maltese Treasure Trove in Athens || Arnold Cassola || Malta University Press (MUP) |- | Riċerka Bijografika u Storjografika || Ir-Redentur: History, Art and Cult of the Miraculous Effigy of Christ the Redeemer at Senglea, Malta || Jonathan Farrugia (ed.) || Midsea Books Ltd., Senglea Collegiate Chapter |- | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta’ Ktieb bl-Isbaħ Dehra || The Unreality of Realism: An Insular Perspective on the Development of Modern Art || || Horizons |- | colspan="2" | Premju għall-Aħjar Awtur Emerġenti || Lara Calleja|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Qasam tal-Kotba u Letteratura || Trevor Żahra|| |- | colspan="2" | Premju Poeta Lawreat || John Aquilina|| |- ! rowspan="10" | 2021 || Rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż || In-Nar Għandu Isem: Noti minn Paġna Intima || Gioele Galea || Horizons || rowspan="10" | William Zammit, Mario Ellul, Maria Giuliana Fenech, John Grech, Stephen Bonanno, Rowna Baldacchino, Nicole Bugeja, Kristy Borg u Ruth Ancilleri. Il-Kap Eżekuttiv ta’ Malta Libraries, Cheryl Falzon, ikkonfermat il-klassifikazzjoni tal-kotba. |- | Novelli bil-Malti bil-Malti u bl-Ingliż || Kissirtu Kullimkien || Lara Calleja || Merlin Publishers |- | Poeżiji bil-Malti u bl-Ingliż || L-Ambjent li Qeridna: Poeżiji (2017-2020) || Carmel Scicluna || Horizons |- | Traduzzjoni || Mix-Xaqliba ta’ Dar Swann - Ismijiet ta’ Pajjiżi: l-Isem || Paul Zahra || Paul Zahra |- | Letteratura mhux fittizja || Jien - Noti - Jien: Ħsejjes u Stejjer || Immanuel Mifsud, Toni Sant || Klabb Kotba Maltin |- | Riċerka Ġenerali || The Beheading of Ignez: Katabasis, Ezra Pound, and Three Maltese Artists || Giuseppe Schembri-Bonaci || Horizons |- | Riċerka Bijografika u Storjografika || Crux Invicta: Il-Kurċifiss Mirakuluż u l-Kapuċċini f’Għawdex || Martin Micallef (ed.) || Midsea Books Ltd. |- | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta’ Ktieb bl-Isbaħ Dehra || The Addolorata Cemetery || || Midsea Books Ltd. |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Awtur Emerġenti |Stephen Lughermo|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Qasam tal-Kotba |Rena Balzan|| |- ! rowspan="12" | 2022 || Rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż || Frammenti || Tyrone Grima || Merlin Publishers || rowspan="12" | Kristy Borg, Nicole Bugeja, Giuliana Fenech, Mario Ellul, Rachel Baldacchino, Carmel Borg, Maria Theuma, Robert Pisani u Caldon Mercieca. Margareth Callus minn Malta Libraries iċċekkjat li l-kotba kienu sottomessi fil-kategorija t-tajba. |- | Novelli bil-Malti bil-Malti u bl-Ingliż || Il-Ħamsin: 24 Awtur, 24 Storja, in-Numru 50 || Ġorġ Mallia (ed.) || Klabb Kotba Maltin |- | Poeżiji bil-Malti u bl-Ingliż || Varjazzjonijiet tas-Skiet || Nadia Mifsud || EDE Books |- | Drama || L-Interrogazzjoni || Alfred Buttigieg || Teatru Malta |- | Letteratura mhux fittizja || Confessions of a European Maltese: The Middle Years, 1975-1992 || Alfred Sant || SKS Publishers |- | Traduzzjoni || Anne Frank: Id-Djarju ta' Tfajla - Edizzjoni Definittiva || Mary Rose Mifsud || Faraxa Publishing |- | Riċerka Ġenerali || Art Nouveau To Modernism : Architecture in Malta 1910-1950 || Conrad Thake || Kite Group |- | Riċerka Bijografika u Storjografika || The Darmanin Artists: Decorative Marble Production for the British Empire || Jessica Muscat || Kite Group |- | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta’ Ktieb bl-Isbaħ Dehra || The Darmanin Artists || || Kite Group |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Awtur Emerġenti || Matthew Schembri|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Qasam tal-Kotba u Letteratura |Henry Frendo|| |- | colspan="2" | Premju Poeta Lawreat |Nadia Mifsud|| |- ! rowspan="11" | 2023 || Rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż || Marta Marta || Loranne Vella || Ede Books || rowspan="11" | Omar Seguna, Robert Pisani, Simone Spiteri, Rachel Baldacchino, Liam Gauci, Joseph M Brincat, Sandra Hili Vassallo, Kristy Borg u Charmaine Bonello. Margareth Callus minn Malta Libraries iċċekkjat li l-kotba kienu sottomessi fil-kategorija t-tajba. |- | Novelli bil-Malti bil-Malti u bl-Ingliż || Tbajja' tax-Xemx u Stejjer Oħra għad-Dell || Rita Saliba || Klabb Kotba Maltin |- | Poeżiji bil-Malti u bl-Ingliż || Imbagħad il-Qiegħ || Murad Shubert || Klabb Kotba Maltin |- | Drama || Fil-Ħajja li Jmiss u Drammi Oħra tat-Triq || Lon Kirkop || Merlin Publishers |- | Letteratura mhux fittizja || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax |- | Traduzzjoni || Mur Ġibek... Eżerċizzji ta' Tortura u Seduzzjoni || Mark Vella || Horizons |- | Riċerka Ġenerali || The Art of Dying Well: Visual Cultures in Times of Piety and Plague Malta 1675-1814 || Christian Attard || Kite Group |- | Riċerka Bijografika u Storjografika || Slavery, Treason and Blood: The 1749 Plot of the Slaves in Malta || William Zammit || Heritage Malta Publishing |- | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta’ Ktieb bl-Isbaħ Dehra || Society Fashion in Malta: The Portrait Photography of Leandro Preziosi 1830-1869 || || Fondazzjoni Patrimonju Malti |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Awtur Emerġenti |Lon Kirkop|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Qasam tal-Kotba |Daniel Massa|| |- ! rowspan="11" | 2024 || Rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż || colspan="3" | Ma ntgħażlux finalisti || rowspan="11" | Ruth Ancilleri, Robert Attard, Nicole Bugeja, Roderick Mallia, Omar ’N’ Shea, Maria Theuma, Mario Thomas Vassallo, Sherise Zammit u William Zammit. Ħajr ukoll lil Margaret Callus minn Malta Libraries li evalwat il-klassifikazzjoni tal-kotba fil-kategorija rispettivi. |- | Novelli bil-Malti bil-Malti u bl-Ingliż || colspan="3" | Il-premju ma ngħatax |- | Poeżiji bil-Malti u bl-Ingliż || Għażiż Ġismi || Immanuel Mifsud || Klabb Kotba Maltin |- | Drama || colspan="3" | Ma kienx hemm sottomissjonijiet |- | Letteratura mhux fittizja || Fejjaqtni Int: Rużar Briffa - U Jien || Paul P. Borg || Paul P. Borg |- | Traduzzjoni || Il-Frammenti ta’ Saffo || Warren Bartolo || EDE Books |- | Riċerka || Vincenzo Bonello: His Legacy in Heritage || Therese Vella (ed.) || Kite Group |- | Riċerka Storjografika || Jacques François de Chambray: The Order He Served, the Island He Loved, and the Fort He Built || Joseph Scicluna || Kite Group |- | Premju Speċjali għall-Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra || Il-Frammenti ta' Saffo || Warren Bartolo (traduttur)|| EDE Books |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Aħjar Awtur Emerġenti || Ryan Falzon|| |- | colspan="2" | Premju Speċjali għall-Kontribut Siewi fil-Qasam tal-Kotba u Letteratura || Giovanni Bonello|| |} == Referenzi == [[Kategorija:Listi relatati ma' Malta]] [[Kategorija:Kotba]] [[Kategorija:Premjijiet]] [[Kategorija:Letteratura Maltija]] 7ubkg228mi2s6dhu90wq14aini6m3dg 0 32912 333044 315989 2026-10-24T00:41:23Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333044 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Il-'''Knisja ta' Santa Luċija''' hija knisja żgħira rurali li tinsab fir-raħal żgħir ta' [[Santa Luċija (Għawdex)|Santa Luċija, Għawdex]], liema post huwa msemmi propju għal din il-knisja. == Il-kappella l-qadima == Din il-knisja żgħira ħadet post knisja ferm iżgħar li kienet diġà teżisti sal-1544. Fl-1544 il-kappella oriġinali ġiet dekonsagrata. Din reġgħet issemmiet fir-rapport tal-inkwiżitur [[Pietro Dusina]] meta żar il-knisja fl-1575 fejn iddeskriviha bħala fi stat ħażin peress li ma' kellha l-ebda rettur, la bibien u anqas artal. Dusina ordna li titwaqqa' l-knisja u li minflokha jinbena salib. Madankollu bidwi tal-post iddeċieda li jirrestawra l-kappella minflok dak li ordna l-inkwiżitur. Sal-1598 kienet tlestiet. Fiż-żjara tiegħu fil-kappella fl-1608, l-Isqof ta’ Malta [[Tomaso Gargallo]] jirrakkonta li sab pittura wara l-artal u li l-knisja kienet qed tintuża. Madankollu, sal-1657 il-kappella ġiet dekonsagrata għat-tielet darba.<ref>[http://www.visitgozo.com/en/item/churches-and-chapels/santa-lucija-church-1184/ "Santa Luċija Church"], ''Visit Gozo'', Malta. Retrieved on September 14, 2016.</ref> == Il-knisja preżenti == Il-kappella reġgħet inbniet minn qassis lokali, r-Reverendu Mikelang Dandalone, sa tmiem is-seklu 18. Il-knisja kisbet importanza mhux ħażin bejn l-1848 u l-1851 meta saret viċi-knisja parrokkjali peress li l-knisja parrokkjali prinċipali ta’ San Girgor [[Kerċem|f’Kerċem]] kienet għadha qed tinbena. Il-knisja ġiet estiża bejn l-1951 u l-1952. Il-knisja ġiet ikkonsagrata għal darb’oħra mill-Isqof [[Giuseppe Pace]] fid-9 ta’ Novembru 1952. <ref>Ciantar, Noel [http://www.ciantar.org/kappellimaltin/Il-Kappelli/Sett09/KCM_Kercem_S__Lucija/kcm_kercem_s__lucija.html "Il-knisja ta’ Santa Luċija ~ Santa Luċija, Għawdex "], ''Kappelli Maltin'', Malta. Retrieved on September 14, 2016.</ref> == Festa == Il-knisja tiċċelebra l-festa ta’ [[Santa Luċija (qaddisa)|Santa Luċija]] kull sena fl-eqreb Ħadd tat-13 ta’ Diċembru. Qabel l-1990 il-festa kienet issir biss fil-knisja mhux esternament iżda fl-1991 ġie deċiż li jiġu organizzati festi esterni li għadhom isiru sal-lum. Dawn l-aħħar snin, it-tradizzjoni Skandinava li tiċċelebra jum Santa Luċija ġiet inkorporata fil-festa lokali. Lejlet il-festa 5 tfajliet lokali jilbsu ta' Luċija bix-xemgħat fuq rashom. Fil-pjazza jinxtegħel ħuġġieġa u jinxtegħlu x-xemgħat. Issegwi l-purċissjoni sal-knisja. Ħbejjeż ta' Luċija isiru wkoll fil-ġurnata.<ref>[https://web.archive.org/web/20180618232043/http://gozonews.com/15795/festival-of-light-to-be-held-at-santa-lucija-this-saturday/ "Festival of Light to be held at Santa Lucija this Saturday"], ''Gozo News'', Malta, December 7, 2010. Retrieved on September 14, 2016.</ref> Il-parti prinċipali tal-festa hija l-purċissjoni bl-istatwa ta’ Santa Luċija, xogħol [[Wistin Camilleri]] (1920), fit-toroq ħdejn il-knisja. == Xogħlijiet ta' l-arti == Il-pittura ta’ wara l-artal maġġur turi lil Santa Luċija b’fergħa tal-palm f’idejha li tirrappreżenta l-martirju tagħha. Is-saqaf ta’ l-apsidi kien impitter minn [[Ġużeppi Briffa]] fl-1953. Hemm żewġ altari fil-ġnub, wieħed iddedikat lil San Pietru u San Pawl u l-ieħor lill-[[Titjira lejn l-Eġittu|Ħarba lejn l-Eġittu]]. Il-pittura fil-koppla hija xogħol [[Austin Camilleri]] li tlestiet fl-2004. Hija pjuttost differenti mill-istil tal-intern tal-knisja iżda madankollu hija biċċa xogħol tal-arti moderna impressjonanti. == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Kerċem]] [[Kategorija:Santa Luċija]] [[Kategorija:Knejjes f'Malta]] 4kpi95tv24d2aql09xrzmf2gx3w3c6o 0 33104 333037 318194 2026-10-23T22:54:02Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333037 wikitext text/x-wiki {{Infobox Stadju|isem=Il-Grawnd t'Għawdex|lokalità=[[Xewkija]] ([[File:Flag of Gozo.svg|25px]] [[Għawdex]] / {{Flagicon|MLT}} [[Malta]])|inawgurazzjoni=1936|operatur=[[Assoċjazzjoni tal-futbol t'Għawdex]]|kapaċità=1,644|stampa=[[File:Gozo Stadium.jpg|245px]]|wiċċ=Ħaxix|rinovazzjoni=1995|espansjoni=1975|spiża_kostruzzjoni=819,12 £|laqam=Silver Jubilee Ground|proprjetarju=[[Gvern ta' Malta]]|dimensjonijiet=102 m x 60 m (335 ft x 197 ft)}} '''Il-Gozo Stadium''', li qabel kienet magħrufa bħala '''Silver Jubilee Ground''', huwa l-istadium ewlieni tal-gżira [[Għawdex|Għawdxija]], [[Malta]] . Il-Gozo Stadium, li jinsab fix- [[Xewkija]], tiltaqa’ biss 1,644 persuna iżda ż-żoni wieqfa tiegħu f’kull tarf tal-istand prinċipali tiegħu jiżguraw li l-grawnd jista’ jesa’ madwar 3,800 ruħ. Simili għall [[Grawnd Nazzjonali Ta' Qali|-Istadium Nazzjonali]] f'Malta, il-Gozo Stadium huwa l-post ewlieni tal-ogħla diviżjoni lokali, il- [[L-Ewwel Diviżjoni Għawdxija|Gozo Football League First Division]], u l-finali tat-tazzi kollha organizzati mill- [[Assoċjazzjoni tal-futbol t'Għawdex|Gozo Football Association]] ġeneralment isiru fil-grawnd. == Storja == '''<big>Snin bikrin</big>''' L-istadium twaqqaf fl-1936 u bħala kommemorazzjoni tal-Ġublew tal-Fidda tar-Re Ġorġ V, l-istadium ingħata l-isem ta’ Silver Jubilee Ground. L-istadium, li oriġinarjament kien jinkludi biss dak li issa jissejjaħ ix-Xewkija Stand, sewa 819 lira, 12-il xelin u 3 pence biex jinbena. Numru ta’ kumditajiet, jiġifieri ħajt tal-konfini madwar l-art, dressing rooms, toilets u bar, ġew miżjuda sentejn wara. Fl-1975, il-grawnd ġie estiż permezz tal-bini ta’ stand oppost, komunement imsejjaħ ix-Xagħra Stand, u fl-1995 il-wiċċ tal-grawnd ġie kkonvertit f’turf naturali u l-grawnd ingħata l-isem ġdid għal Gozo Stadium Dak iż-żmien, l-istadium kien pjuttost uniku f’[[Għawdex]] peress li l-pitchs l-oħra kollha kellhom uċuħ bir-ramel. L-uċuħ tar-ramel issa spiċċaw kważi kollha iżda l-fatt li dawn ġew sostitwiti b’uċuħ ta’ turf sintetiku jiżgura li d-distinzjoni tal-Gozo Stadium li jkun l-uniku stadium f’[[Għawdex]] li għandu grawnd ta’ turf naturali tibqa’ intatta sal-lum. '''<big>Snin riċenti</big>''' F’Jannar tal-2007, l-istadium kien imdawwal bil-floodlights għall-ewwel darba hekk kif it-twaqqif ta’ floodlight f’kull kantuniera żgura li l-Gozo Stadium seta’ jospita wkoll logħbiet tal-futbol wara l-għabex ukoll. Tliet snin wara, u b'antiċipazzjoni tat-Tazza tad-Dinja VIVA f'[[Għawdex]], il-grawnd kien soġġett għal investiment ieħor. Il-proġett, li sewa madwar €340k kien jinvolvi l-bini ta’ kumpless wara waħda mill-għanijiet. Il-kumpless jinkludi uffiċċji, erba’ dressing rooms, żewġ kmamar għall-użu tar-referees, faċilitajiet ta’ toilets ġodda u garaxx. Fl-2011, l-istadium ġie mtejjeb permezz tat-tqegħid ta’ pitch ġdid ta’ five-a-side u l-bini ta’ spazju għall-parkeġġ li jilqa’ għal 75 vettura. Fl-2013, u bil-Kampjonat Ewropew tal-[[UEFA]] ta’ taħt is-17-il sena fl-orizzont, il-Gvern alloka €500k biex jiffinanzja t-titjib tal-grounds tal-futbol madwar il-gżira Għawdxija. Il-Gozo Stadium kien wieħed mill-benefiċjarji peress li parti mill-baġit intuża biex jiffinanzja l-iżvilupp ta’ aktar faċilitajiet fil-Gozo Stadium, b’mod partikolari VIP Area mill-aktar avvanzata fl-enclosure<ref>{{Ċita web|url=https://gozo.news/37091/e500000-allocated-for-gozo-football-ground-improvements/|titlu="€500,000 allocated for Gozo football ground improvements"|kunjom=News|isem=Gozo|data=2013-02-25|sit=Gozo News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-04|arkivju-data=2024-12-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241209204301/https://gozo.news/37091/e500000-allocated-for-gozo-football-ground-improvements/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gozo.news/16187/new-5-a-side-sports-facilities-carpark-at-the-gozo-stadium/|titlu=New 5-a-side sports facilities & carpark at the Gozo Stadium|kunjom=News|isem=Gozo|data=2011-01-11|sit=Gozo News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-04|arkivju-data=2024-12-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241209192116/https://gozo.news/16187/new-5-a-side-sports-facilities-carpark-at-the-gozo-stadium/|url-status=dead}}</ref>. == Deskrizzjoni == Il-Gozo Stadium jinsab fi Triq l-Imġarr, it-triq prinċipali li tgħaqqad ix-Xewkija mar-Rabat. Jikkomprendi żewġ stands fuq kull naħa tal-pitch. Il-kompartiment, l-akbar mit-tnejn, jinsab fuq in-naħa tax-Xewkija u, kważi awtomatikament, jissejjaħ in-naħa tax-[[Xewkija]]. L-istand, li huwa mqatta’ fi tnejn mill-VIP Area, huwa kollu bilqiegħda u mgħotti taħt saqaf. Barra minn hekk, żona wieqfa flimkien ma 'bar tinsab fit-tarf ta' kull naħa tal-istand. Faċċata tan-naħa tax-Xewkija hemm in-naħa tax-[[Xagħra]]. Kif jissuġġerixxi isimha, tinsab fuq in-naħa tax-[[Xagħra]] u estetikament l-istand jikkonsisti fi stand li jimxi maġenb il-pitch, b’bar li jinsab eżatt fin-nofs. In-naħa tax-Xagħra mhix mgħottija mill-elementi u tinfetaħ biss meta l-grawnd jospita logħbiet importanti u għalhekk mistennija jitilgħu mijiet. Iż-żewġ stands huma aċċessibbli minn Triq l-Imġarr. == Avvenimenti == '''<big>Kampjonat Ewropew ta’ taħt id-19-il sena tal-UEFA</big>''' Il-Gozo Stadium se jkun wieħed mill-erba’ grawnds li se jintużaw waqt l-ospitar Malti tal-Kampjonat Ewropew tal-[[UEFA]] ta’ taħt id-19-il sena 2023. L-istadium se jospita 2 logħbiet tal-grupp b’kollox, inkluża l-partita bejn l-ospiti u l-[[Portugall]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.uefa.com/errors/|titlu=The official website for European football|kunjom=UEFA.com|sit=UEFA.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-04}}</ref>. '''<big>Kampjonat Ewropew ta’ taħt is-17-il sena tal-UEFA</big>''' Il-Gozo Stadium kien wieħed mit-tliet grawnds li ntużaw waqt l-ospitar Malti tal-Kampjonat Ewropew tal-UEFA ta’ taħt is-17-il sena 2014. L-istadium ospita b'kollox 4 logħbiet tal-grupp. '''<big>Tazza tar-Reġjuni tal-UEFA</big>''' Aback tad-deċiżjoni tal-[[Malta Football Association]] li jkun hemm naħa Għawdxija li tirrappreżenta lil Malta matul l-edizzjonijiet tal-UEFA Regions Cup tal-2013, 2015 u 2017 u b’konsegwenza tad-deċiżjoni tal-UEFA li Malta tospita l-logħbiet tal-grupp li fihom [[Għawdex]] ttella’ fit-tliet edizzjonijiet, il- Il-Gozo Stadium ospita wkoll id-disa’ logħbiet li ntlagħbu matul ir-Rawnd Intermedjarju tat-tliet edizzjonijiet inkwistjoni<ref>{{Ċita web|url=https://www.uefa.com/errors/|titlu=The official website for European football|kunjom=UEFA.com|sit=UEFA.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-04}}</ref>. '''<big>Premier League Malti</big>''' Sal-2011, Għawdex kien jintuża wkoll biex ikun rappreżentat fis-sistema tal-kampjonat tal-futbol Malti minn [[Assoċjazzjoni tal-futbol t'Għawdex|Gozo FC]]. L-ogħla punt tal-istorja tal-klabb kien il-promozzjoni tiegħu għall-Premier League Malti bir-rebħ tal-edizzjoni 1998/1999 tal-Ewwel Diviżjoni Maltija. Il-logħbiet kollha ta’ Gozo FC f’darhom matul l-uniku staġun tagħhom fl-ogħla grad tal-futbol Malti ntlagħbu fil-Gozo Stadium. '''<big>Tazza tad-Dinja Viva 2010</big>''' Il-Gozo Stadium kien wieħed miż-żewġ postijiet li ospitaw l-edizzjoni tal-2010 tal-Viva World Cup<ref>{{Ċita web|url=https://gozo.news/13597/the-fourth-edition-of-the-viva-world-cup-kicks-off-in-gozo/|titlu=The Fourth Edition of the VIVA World Cup kicks off in Gozo|kunjom=News|isem=Gozo|data=2010-06-01|sit=Gozo News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-04|arkivju-data=2024-12-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241209191351/https://gozo.news/13597/the-fourth-edition-of-the-viva-world-cup-kicks-off-in-gozo/|url-status=dead}}</ref>. Minbarra ċ-ċerimonja tal-ftuħ, l-istadium ospita ħames logħbiet b'kollox, jiġifieri tliet logħbiet tal-fażi tal-gruppi, semi-finali u l-finali bejn il-Kurdistan Iraqi u r-rebbieħa eventwali Padania. == Referenzi == kivhgs0a6d2e3xujy11w49e55f49yyr 0 33112 333029 318706 2026-10-23T19:22:08Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 333029 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Alfred Xuereb''' (imwieled fl-14 ta' Ottubru 1958) huwa prelat [[Malta|Malti]] tal-[[Knisja Kattolika]] li jaħdem fis-servizz diplomatiku tas-[[Santa Sede]]. Preċedentement ħadem fil-Kurja Rumana u kien segretarju privat għall-[[Papa Benedittu XVI]] mill-2007 sal-2013 u għall-[[Papa Franġisku]] mill-2013 sal-2014. == Bijografija == Alfred Xuereb twieled ir-[[Rabat (Għawdex)|Rabat]], [[Għawdex]], fl-14 ta’ Ottubru 1958. Studja l-filosofija u t-teoloġija f’[[Malta]] u ġie ordnat saċerdot tad-[[Djoċesi ta’ Għawdex]] fis-26 ta’ Mejju 1984. Imbagħad studja fil-Fakultà Teoloġika Pontifikali Teresianum fejn kiseb dottorat fit-teoloġija, bi teżi dwar “Il-misteru tal-Għid fil-Ħajja Nisranija”.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2018-05-03/local-news/Apostolic-Nuncio-Alfred-Xuereb-in-Korea-and-Mongolia-to-build-bridges-6736189175|titlu=Apostolic Nuncio Alfred Xuereb in Korea and Mongolia to 'build bridges' - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-04}}</ref> Reġa' lura għas-servizz pastorali f’[[Malta]] għal diversi snin. F’Settembru 1991 ingħaqad mal-istaff tar-rettur tal-Università Pontifikali Laterana f’[[Ruma]]. Daħal jaħdem fis-servizz tat-Taqsima tal-Affarijiet Ġenerali tas-Segretarjat tal-Istat fl-1 ta’ Settembru 1995.<ref>{{Ċita web|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2018/02/26/0154/00310.html|titlu=Rinunce e nomine|sit=press.vatican.va|data-aċċess=2024-12-04}}</ref> F’Novembru 2000 ingħaqad mal-Prefettura tad-Dar Papali. Il-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] tah it-titlu papali ta’ Prelat Onorarju fid-9 ta’ Settembru 2003.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/gozitan-priest-lived-pope-benedict.1004560|titlu=‘I tried to talk him out of it’: the Gozitan priest who lived with Benedict|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2023-01-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-12-12}}</ref> Fl-2007, il-[[Papa Benedittu XVI]] ħatar lil Xuereb it-tieni segretarju privat tiegħu, wara Mieczysław Mokrzycki. Huwa akkumpanja lill-Papa fil-vjaġġi tiegħu. Wara l-elezzjoni tal-[[Papa Franġisku]] fl-2013, Xuereb sar l-ewwel segretarju privat tiegħu.{{Bżonn refererenza}} Fit-28 ta’ Novembru 2013, il-Papa Franġisku ħatru delegat għall-Kummissjoni Pontifiċja li tinvestiga l-Istitut tax-Xogħlijiet tar-Reliġjon (IOR) u għall-Kummissjoni Pontifiċja dwar l-Organizzazzjoni tal-Istruttura Ekonomika-Amministrattiva tas-Santa Sede. Huwa kien inkarigat li jżomm lill-Papa infurmat bil-proċeduri u l-inizjattivi tagħhom. Waqt li kompla jpoġġi lil Xuereb f’pożizzjonijiet kruċjali għar-riforma finanzjarja, fit-3 ta’ Marzu 2014, il-Papa Franġisku ħatru l-ewwel Segretarju Ġenerali tas-Segretarjat għall-Ekonomija, dipartiment ġdid tal-Kurja Rumana.<ref>{{Ċita web|url=https://gozo.news/37481/mgrr-alfred-xuereb-appointed-secretary-to-pope-francis/|titlu=Mgr Alfred Xuereb appointed as secretary to Pope Francis|kunjom=News|isem=Gozo|data=2013-03-18|sit=Gozo News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-04|arkivju-data=2024-12-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241207110452/https://gozo.news/37481/mgrr-alfred-xuereb-appointed-secretary-to-pope-francis/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.lastampa.it/vatican-insider/en/2014/03/03/news/francis-appoints-fr-xuereb-as-secretary-general-of-the-vatican-s-new-economy-secretariat-1.35773105/|titlu=Francis appoints Fr. Xuereb as secretary general of the Vatican's new economy secretariat|data=2014-03-03|sit=La Stampa|lingwa=it|data-aċċess=2024-12-04}}</ref> == Karriera diplomatika == [[Stampa:Coat of arms of Alfred Xuereb.svg|daqsminuri|xellug]] Fis-26 ta’ Frar 2018, il-Papa Franġisku ħatar lil Xuereb Arċisqof titulari ta’ [[Amantea]] u nunzju appostoliku kemm għall-[[Korea t'Isfel|Korea t’Isfel]] kif ukoll għall-[[Mongolja]].{{Bżonn refererenza}} Xuereb kien ikkonsagrat isqof fid-19 ta’ Marzu 2018 fil-[[Bażilika ta’ San Pietru]] mill-Papa Franġisku. Huwa għażel bħala l-motto episkopali tiegħu Ut Unum Sint, li jfisser li “kollox ikun ħaġa waħda”.{{Bżonn refererenza}} Meta tkellem dwar is-summit [[Donald Trump|Trump]]-[[Kim Jong-un|Kim]] tal-2018, Xuereb qal li l-poplu Korean u l-Knisja lokali kienu qed jistennew bil-ħerqa "dawn l-avvenimenti tassew storiċi." Huwa ddeskriva s-summit bejn il-President Amerikan [[Donald Trump]] u l-mexxej tal-[[Korea ta' Fuq|Korea ta’ Fuq]] [[Kim Jong-un]] bħala “li jimmarka paġna importanti fil-bidu ta’ triq twila u diffiċli”.<ref>{{Ċita web|url=https://www.vaticannews.va/en/vatican-city/news/2018-06/singapore-summit-nuncio-historic-peace-long.html|titlu=Nuncio in Korea: Singapore summit is truly historic - Vatican News|data=2018-06-12|sit=www.vaticannews.va|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-04}}</ref> Fit-8 ta’ Diċembru 2023, il-Papa Franġisku ħatar lil Xuereb bħal Nunzju Appostoliku għall-[[Marokk]].<ref>{{Ċita web|url=https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2023/12/08/0869/01888.html|titlu=Rinunce e nomine|sit=press.vatican.va|data-aċċess=2024-12-04}}</ref> == Ħajja personali == Waqt laqgħa mal-kleru apprendist u n-novizzi f’Lulju 2013, il-Papa Franġisku rrefera b’ammirazzjoni għall-fatt li Xuereb juża r-rota għat-trasport.<ref>{{Ċita web|url=https://catholicherald.co.uk/bicycle-riding-monsignor-given-leading-role-in-economy-secretariat/|titlu=Bicycle-riding monsignor given leading role in economy secretariat|kunjom=Wooden|isem=Cindy|data=2014-03-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-12}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Xuereb, Alfred}} [[Kategorija:Isqfijiet Kattoliċi Rumani tas-Seklu XXI]] [[Kategorija:Għawdxin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1958]] [[Kategorija:Santa Sede]] 9rjxf0wjomurhnb5np4sw4ukcwrr4vx 0 33369 333068 326690 2026-10-24T07:30:36Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333068 wikitext text/x-wiki {{Infobox|titlestyle=background: #D3D3D3|title=Ġerusalemm Light Rail<Br> הרכבת הקלה בירושלים <Br>‎ قطار القدس الخفيف|image1=[[File:P1010860 Rame près de City-Hall.JPG|245px]]|label1=Post|data1=[[Ġerusalemm]] ({{Flagicon|ISR}} [[Iżrael]])|label2=Tip|data2=Light Rail|label3=Dħul fis-servizz|data3=19 ta’ Awwissu, 2011|label4=Tul tan-netwerk|data4=13,8 km|label5=Linji u stazzjonijiet|data5=1 linja u 24 stazzjon|label6=Sid|data6=Cfir|label7=Operatur|data7=[[Egged Holding Ltd]]|header9=Mappa|header10=[[File:Map of Jerusalem Light Rail.svg|245px]]|headerstyle=background: #D3D3D3|label11=Websajt|data11=https://citypass.co.il/en/Homepage}} Il-Ferrovija ħafifa ta' Ġerusalemm ( {{langx|he|הרכבת הקלה בירושלים}} '''הקלה בירושלים''', ''HaRakevet HaKala Birushalayim'', {{langx|ar|قطار القدس الخفيف}} , ''Qiṭār Al-Quds Al-Khafīf'' ) hija sistema tal-ferroviji ħfief [[Ġerusalemm|f'Ġerusalemm]] . Bħalissa, il- Linja l-Ħamra hija l-unika waħda li qed topera, l-ewwel minn bosta linji tal-ferroviji ħfief ippjanati [[Ġerusalemm|f'Ġerusalemm]] . Il-kostruzzjoni fuq il-linja l-Ħamra bdiet fl-2002 u spiċċat fl-2010, meta bdiet il-fażi tal-ittestjar. Inbniet mill-konsorzju CityPass, li għandu konċessjoni ta’ 30 sena biex iħaddem. Il-proġett kien jeħtieġ il-bini tal- Pont tal-Kordi ta’ Ġerusalemm kif ukoll proġetti oħra ta’ rinnovazzjoni madwar Ġerusalemm. Wara dewmien ripetut minħabba skoperti arkeoloġiċi u kwistjonijiet tekniċi, is-servizz beda, inizjalment mingħajr ħlas, fid-19 ta’ Awwissu, 2011. Sar operattiv għal kollox fl-1 ta’ Diċembru 2011. Il-linja hija {{Convert|13.9|km|mi}} twil bi 23 waqfien. Bħalissa qed jinbnew estensjonijiet għal-linja l-ħamra għall- insedjament Iżraeljan ta’ Neve Yaakov u għall -Isptar Hadassah Ein Kerem fil-Lbiċ. <ref name="lemonde">{{Ċita web|url=https://mondediplo.com/2007/02/08tramway|titlu=Jerusalem's apartheid tramway|isem=Philippe Rekacewicz & Dominique|awtur=Vidal|data=2007-02-01|sit=Le Monde diplomatique|data-aċċess=2019-12-03}}</ref> Meta jitlestew fl-2025, dawn se jestendu t-tul tal-linja għal {{Convert|22.5|km|mi}} . <ref>{{Ċita web|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-5074318,00.html|titlu=Jerusalem light rail to expand to 5 lines, 27km of tracks|data=2018-01-22|sit=Ynetnews|lingwa=en|data-aċċess=2019-11-30}}</ref> B'ispiża totali stmata għat-taqsima inizjali tal-Linja l-Ħamra ta' ₪ 3.8 biljun (madwar US $ 1.1 biljun), il-proġett kien ikkritikat għall -qbiż tal-baġit, għar-rotta tiegħu li taqdi l-insedjamenti Lhud f'Ġerusalemm tal-Lvant u għall-kontribut għat-tniġġis tal-arja u l-istorbju waqt il-kostruzzjoni. Il-pjanijiet tal-linja l-Ħadra ġew approvati mill-belt ta’ Ġerusalemm, b’xogħlijiet ta’ tindif tad-dritt tal-passaġġ għaddejjin. Sejħiet għall-offerti għall-kostruzzjoni, inklużi dawk għall-estensjoni tal-linja ħamra, ingħataw f'Awwissu 2019 lil TransJerusalem J-Net Ltd., proprjetà ta' CAF u Shapir Engineering. <ref>{{Ċita web|url=https://www.jpost.com/israel-news/spanish-israeli-company-wins-jlem-light-rail-tender-chinese-firm-unsuccessful-597961|titlu=Spanish-Israeli company wins J'lem light rail tender; Chinese firm unsuccessful|sit=The Jerusalem Post &#124; JPost.com}}</ref> Il-proċess ta' approvazzjoni fuq il-linja Blu beda. <ref name="railwaygazette.com">{{Ċita web|url=http://www.railwaygazette.com/news/urban/single-view/view/jerusalem-green-line-approved.html|titlu=Single-View|isem=DVV Media International|awtur=Ltd|sit=railwaygazette.com|data-aċċess=April 15, 2018|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170827173128/http://www.railwaygazette.com/news/urban/single-view/view/jerusalem-green-line-approved.html|arkivju-data=August 27, 2017}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.globes.co.il/en/article-foreign-cos-bid-in-force-for-jerusalem-light-rail-tender-1001216102|titlu=Foreign cos bid in force for Jerusalem light rail tender - Globes English|sit=Globes|data-aċċess=April 15, 2018}}</ref> == Infrastruttura == [[Stampa:Jerusalem Light Rail – Red Line.svg|nofs|daqsminuri|Mappa tat-tram ]] '''<big>Tpinġija tal-linja</big>''' L-ewwel linja ġiet inawgurata fl-2011. Tibda f'Pisgat Ze'ev, enklavi Lhudija importanti f'Ġerusalemm tal-Lvant, issegwi Rotta 60 fin-nofsinhar sa Triq Jaffa (Rehov Yaffo), li taqsam il-viċinat Għarab ta 'Ġerusalemm tal-Lvant ta' Sheer Jarra, Shoaffat, Beit Hanina. Isegwi din l-arterja kummerċjali ewlenija taċ-ċentru tal-belt, imwessa’ u żviluppata mill-ġdid f’din l-okkażjoni lejn il-punent, tgħaddi mal-ħitan tal-belt il-qadima, isservi s-suq ta’ Mahane Yehuda imbagħad tilħaq l-istazzjon ċentrali tal-karozzi tal-linja ta’ [[Ġerusalemm]], tkompli lejn il-Lbiċ, taqsam il-Pont String tul Herzl Boulevard, sad-distrett ta’ Beit HaKerem, it-terminal ma jkunx qrib iċ-ċimiterju nazzjonali ta’ Mount Herz. Yad Vashem. Il-linja tat-tramm testendi fuq 13.5 kilometri u sservi 23 stazzjon<ref>{{Ċita web|url=https://daniels-assets.com/the-light-rail-routes-in-jerusalem/|titlu=The Light Rail Routes in Jerusalem {{!}} Daniel Bouzaglo - Jerusalem Real Estate|kunjom=Bouzaglo|isem=Daniel|data=2024-12-27|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-02-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.jerusalem-insiders-guide.com/jerusalem-light-rail.html|titlu=Jerusalem Light Rail|sit=www.jerusalem-insiders-guide.com|data-aċċess=2025-02-27}}</ref>. '''<big>Faċilitajiet</big>''' Il-bini tat-tramm kien akkumpanjat mit-twessigħ u l-pedestrianization tat-triq ta’ Jaffa, waħda mill-eqdem u waħda mill-itwal f’Ġerusalemm, u li tikkostitwixxi ċentru kummerċjali u ta’ divertiment ewlieni. Diversi bini antik ġew rinnovati u l-wasla tat-tramm irriżulta fil-bini ta 'djar ġodda ta' kwalità għolja<ref>{{Ċita web|url=https://anglo-list.com/jerusalem-light-train/?noamp=available|titlu=The Jerusalem Light-Rail|kunjom=Administrator|data=2013-01-24|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-02-27|arkivju-data=2025-04-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250405183142/https://anglo-list.com/jerusalem-light-train/?noamp=available|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Depożitu</big>''' [[Stampa:Jerusalem Light Rail French Hill depot 2011-5.jpg|nofs|daqsminuri|Id-depot tat-tramm ]] Id-depot tal-linja jinsab fid-daħla tad-distrett ta 'Pisgat Zeev, fuq il-"Muntanja tal-Franċiż", ħdejn l-istazzjon Giv'at HaMivtar, fuq biċċa art ta' 10 acres (madwar 40,000 m2). == L-isfruttament == [[Stampa:P1020140 Ha-Davidka Aménagement de station.JPG|nofs|daqsminuri|Wieħed mill-istazzjonijiet ]] Veolia Transport, li kellha topera l-linja bħala parti mill-konsorzju CityPass, irtirat fl-2010. L-operazzjoni issa titwettaq mill-grupp tat-trasport Iżraeljan Egged Holding Ltd għal 27 sena. L-operatur semmiet lilu nnifsu Cfir. '''<big>Rolling stock</big>'''<gallery mode="packed" caption="Vues du dépôt"> Stampa:P1020134 Rame sur Jaffa street.JPG|Ferrovija Citadis 302 Stampa:UrbosJerusalemCrop.jpg|Ferrovija ġdida tal-CAF Urbos 100 Stampa:Jerusalem Light Rail train interior.jpg|Intern tal-ferrovija </gallery> == Estensjonijiet u linji ġodda == [[Stampa:Jerusalem Mass Transit.svg|nofs|daqsminuri|Mappa tal-espansjonijiet li ġejjin ]] Fil-15 ta’ Mejju 2019, il-grupp Franċiż Alstom, li pparteċipa fil-kostruzzjoni tal-ewwel linja tat-tramm, ħabbar li mhux se jipparteċipa fis-sejħa attwali għall-offerti għall-estensjoni tat-tramm ta’ Ġerusalemm. Kien jinvoka l-impatt ta’ din il-kostruzzjoni fuq ir-rispett tad-drittijiet tal-Palestinjani u l-illegalità tal-parteċipazzjoni tiegħu f’dan il-proġett taħt il-liġi Franċiża<ref>{{Ċita web|url=https://www.themarker.com/labels/jerusalem/2024-06-02/ty-article-labels/0000018f-c2da-d822-a58f-d7decf820000|titlu=}}</ref>. Għaqdiet tad-drittijiet tal-bniedem u assoċjazzjonijiet favur il-Palestinjani kienu għamlu pressjoni fuq il-kumpaniji barranin involuti fil-bini ta’ din it-tramm<ref>{{Ċita web|url=https://mobile.mako.co.il/news-israel/2024_q1/Article-cae22babee55e81027.htm|titlu=}}</ref>. '''<big>Estensjoni tal-linja ħamra</big>''' Il-linja attwali dalwaqt se tiġi estiża għal Neve Yaakov fil-grigal, u Ein Kerem fil-Lbiċ<ref>{{Ċita web|url=https://www.calcalist.co.il/local_news/article/by1fnjzy1l|titlu=מיום ראשון: הקו האדום של הרכבת הקלה בירושלים יושבת לשבוע {{!}} כלכליסט|data=2025-02-05|sit=calcalist|lingwa=he|data-aċċess=2025-02-27}}</ref>. '''<big>Linja ħadra</big>''' Il-Linja l-Ħadra hija ppjanata li tkun twila 19.6 km u titmexxa mill-Università Ebrajka ta’ Ġerusalemm li tinsab fuq Mount Scopus sa Gilo, fin-nofsinhar tal-belt. Is-sejħa għall-offerti titnieda fil-bidu tal-2018, u tipprevedi spiża ta’ 10 biljun xekel għal ftuħ fl-2024. Għandu jkollha 33 stazzjon u tittrasporta sa 160,000 passiġġier kuljum. '''<big>Linja blu</big>''' Il-linja blu trid tgħaqqad Ramot ma' Gilo permezz taċ-ċentru tal-belt għal 20.3 km. It-42 waqfa tagħha mistennija jaraw 250,000 passiġġier/jum. Ir-rotta tagħha ġiet approvata fit-28 ta’ Jannar 2016, għal ftuħ stmat madwar l-2023. Fergħa tal-linja trid isservi wkoll lil Emek Rephaim u Malha<ref>{{Ċita web|url=https://www.kolhair.co.il/jerusalem-news/235885/|titlu=כל מה שצריך לדעת על העבודות בקו הכחול של הרכבת הקלה|kunjom=rulik21@gmail.com|data=2024-12-02|lingwa=he|data-aċċess=2025-02-27}}</ref>. == Kritika == '''<big>Legalità tal-proġett</big>''' Il-biċċa l-kbira tal-kritika għandha bażi politika, għax ir-rotta hija parti mill-viċinat ta’ [[Ġerusalemm]] tal-Lvant mitluba mill-Awtorità Palestinjana: il-proġett għalhekk jitqies minn din tal-aħħar, mhux bħala rabta bejn il-popli, iżda bħala assi loġistiku tal-kolonizzazzjoni Iżraeljana fit-[[Palestina|territorju Palestinjan]]. '''<big>Tniġġis</big>''' Fl-[[Iżrael]] kif ukoll f'postijiet oħra, il-familjarità tar-residenti mat-trasport tal-fjuwils fossili u d-dipendenza fuq karozzi individwali taw lok għal kritika mifruxa tal-konġestjonijiet tat-traffiku numerużi kkawżati mis-sit tal-kostruzzjoni tat-tramm, akkużat li kkawża tniġġis, sal-punt li s-sindku ta '[[Ġerusalemm]] tkellem dwar sitwazzjoni "intollerabbli". == Referenzi == [[Kategorija:Iżrael]] 6vjvbl1h0ttff761wku260mngwrn3ny 0 33658 333042 323563 2026-10-24T00:13:03Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333042 wikitext text/x-wiki '''Il-Kanadiżi Maltin''' huma ċittadini Kanadiżi ta' dixxendenza [[Maltin|Maltija]] jew persuni mwielda [[Malta|f'Malta]] li jgħixu fil [[Kanada|-Kanada]] . Skont iċ-ċensiment tal-2021, kien hemm 40,670 Kanadiż li ddikjaraw li għandhom antenati Maltin sħaħ jew parzjali, b'żieda meta mqabbla ma' dawk is-37,120 fl-2006. == Storja == L-emigrazzjoni Maltija b'mod sinifikanti seħħet fl-1840, segwita minn perjodi ta' emigrazzjoni madwar l-1907 u bejn l-1918 u l-1920. Madankollu, ħafna mill-emigranti Maltin stabbilew ruħhom fil-[[Kanada]] wara t-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]]. Ħafna minn dawn l-immigranti stabbilew ruħhom f'[[Ontario]], l-aktar [[Toronto]], iżda maż-żmien immigranti Maltin oħra marru joqogħdu f'bliet Kanadiżi oħra inklużi [[Montréal|Montreal]], [[Vancouver]], u St. John's. Madwar 18,000 persuna Maltija emigraw lejn il-Kanada bejn l-1946 u l-1981, iżda l-emigrazzjoni naqset bil-mod maż-żmien. Fl-2006 145 persuna biss ta' oriġini Maltija stabbilew ruħhom fil-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tiftah-l-ewwel-ambaxxata-maltija-fil-kanada/|titlu=Se tiftaħ l-ewwel ambaxxata Maltija fil-Kanada|kunjom=Falzon|isem=minn Glen|data=2023-07-04|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gozo.news/90657/malta-and-canada-have-a-lot-in-common-new-heritage-series/|titlu=Malta and Canada have a lot in common - new heritage series|kunjom=News|isem=Gozo|data=2021-05-02|sit=Gozo News|lingwa=en|data-aċċess=2025-06-14|arkivju-data=2021-05-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210502144142/https://gozo.news/90657/malta-and-canada-have-a-lot-in-common-new-heritage-series/|url-status=dead}}</ref>. == Demografija == Illum, il-maġġoranza tan-nies ta’ oriġini Maltija, madwar 18,680 jgħixu f’[[Toronto]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.toronto.ca/explore-enjoy/parks-recreation/places-spaces/parks-and-recreation-facilities/location/|titlu=Parks & Community Centre Locations|data=2024-09-16|sit=City of Toronto|lingwa=en-CA|data-aċċess=2025-06-14}}</ref> (aktar minn 50% tal-popolazzjoni totali Maltija Kanadiża). Żona ta’ Dundas Street West f’The Junction hija magħrufa bħala “Little Malta” minħabba l-popolazzjoni storika Maltija, kif ukoll il-preżenza kontinwa ta’ klabbs u negozji Maltin. Hemm ukoll komunitajiet Maltin f’partijiet oħra ta’ [[Ontario]] kif ukoll f’[[Montréal|Montreal]], [[Québec (belt)|Quebec]], [[Winnipeg]], [[Manitoba]] u [[Vancouver]], [[Kolumbja Brittanika]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/123140/_president_vella_encourages_maltese_community_in_canada_to_fostering_unity_and_heritage|titlu=President Vella encourages Maltese community in Canada to fostering unity and heritage|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2025-06-14}}</ref>. == Referenzi == 0tatnazfr300p8913ar62ohr99sgqnh 0 34089 333028 333019 2026-10-23T16:28:45Z ToniSant 4257 /* Ottubru */ +ref 333028 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}</ref> * 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}</ref> * 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu="Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ" – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}</ref> * 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> * 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> * 20: [[Charles J. Falzon]], 87, akkademiku u ekonomista <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/former-university-lecturer-charles-j-falzon-passes-away|titlu=Former university lecturer Charles J Falzon passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-lettur-universitarju-charles-j-falzon|titlu=Imut l-eks lettur universitarju Charles J. Falzon|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-21-2026.1133004|titlu=Announcements – August 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> * 26: Mons. [[Lawrenz Zammit]], 75, eks-Arċipriet tal-Furjana <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-mons-lawrenz-zammit/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Mons. Lawrenz Zammit|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=27 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Settembru == * 4: [[Bro. Edward Galea]], 102, edukatur Lasaljan <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/bro-edward-galea-icon-de-la-salle-brothers-dies-aged-102.1133704|titlu=Bro. Edward Galea, icon of De La Salle Brothers, dies, aged 102|kunjom=Grech|isem=Herman|data=2026-09-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-br-edward/|titlu=Imut Br Edward|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=4 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-bro-edward-galea-fl-eta-ta-102/|titlu=Imut Bro. Edward Galea fl-età ta' 102|kunjom=|isem=|data=2026-09-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-09-04/local-news/De-La-Salle-s-Brother-Edward-dies-aged-102-6736292676|titlu=De La Salle's Brother Edward dies, aged 102|data=4 Settembru 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/br-edward-anton-galea-fsc-04-09-2026|titlu=Br Edward (Anton) Galea FSC - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=7 Settembru 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-brother-edward-galea.1135056|titlu=Appreciation: Brother Edward Galea|kunjom=Xuereb|isem=Mark|data=2026-10-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-04}}</ref> * 7: [[Silvio Meli]], 72, eks-imħallef <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/retired-judge-silvio-meli-dies-aged-72.1133779|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=|isem=|data=2026-09-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-imhallef-emeritu-silvio-meli-fl-ghomor-ta-72-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Imħallef Emeritu Silvio Meli fl-għomor ta’ 72 sena|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=7 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/144233/retired_judge_silvio_meli_dies_aged_72|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=7 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tal-imhallef-irtirat-silvio-meli/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-imhallef-emeritu-silvio-meli/|titlu=Imut l-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-09-07|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/07/imut-l-eks-imhallef-silvio-meli/|titlu=AĠĠORNATA: Imut l-eks Imħallef Silvio Meli|kunjom=Cassar|isem=Joe|data=2026-09-07|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref> * 7: [[Spiru Cauchi]], 90, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-spiru-cauchi-il-muzicist-veteran-minn-ghajnsielem/|titlu=Imut Spiru Cauchi, il-mużiċist veteran minn Għajnsielem|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/sal-ahhar-gimgha-bqajt-tferrah-lin-nies-anke-fl-isptar-bit-talent-u-s-simpatija-tieghek-l-mep-peter-agius-isellem-lil-spiru-cauchi/|titlu="Sal-Aħħar Ġimgħa Bqajt Tferraħ Lin-Nies Anke Fl-Isptar Bit-Talent U S-Simpatija Tiegħek" - L-MEP Peter Agius Isellem Lil Spiru Cauchi|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-09-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> * 10: [[Lawrence V. Zrinzo]], 81, newrokirurgu <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lawrence-v-zrinzo-il-pijunier-li-introduca-n-newrokirurgija-fmalta|titlu=Imut Lawrence V. Zrinzo, il-pijunier li introduċa n-newrokirurġija f’Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=10 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/neurosurgeon-removed-bullet-wound-hijack-survivor-head-dies.1133950|titlu=Neurosurgeon who removed bullet from hijack victim’s head dies|kunjom=Ellul|isem=Daniel|data=2026-09-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-10}}</ref> * 15: [[Paul Cuschieri]], 78, professur tal-mikrobijoloġija <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/microbiologist-professor-paul-cuschieri-passes-away-aged-78|titlu=Microbiologist Professor Paul Cuschieri passes away aged 78|kunjom=Falzon|isem=Julia|data=16 Settembru 2026|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-september-17-2026.1134217|titlu=Announcements – September 17, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-09-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/prof-paul-cuschieri-15-09-2026|titlu=Prof Paul Cuschieri - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}</ref> * 17: [[Joe Attard (GreenMT)|Joe Attard]], ??, negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/tithabbar-il-mewt-ta-joe-attard-kap-ezekuttiv-ta-greenmt/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Joe Attard - Kap Eżekuttiv ta’ GreenMT|kunjom=|data=2026-09-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-18}}</ref> * 18: [[Joe Gatt (attur)|Joe Gatt]], 86, attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/lifestyle/television/144476/actor_joe_gatt_dies_aged_86|titlu=Actor Joe Gatt dies aged 86|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=18 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-attur-joe-gatt-fl-eta-ta-86-sena/|titlu=Imut l-attur Joe Gatt fl-età ta' 86 sena|data=2026-09-18|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/18/imut-l-attur-joe-gatt-fl-eta-ta-86-sena/|titlu=Imut l-attur Joe Gatt fl-età ta' 86 sena|kunjom=|isem=|data=2026-09-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-attur-awtur-u-kantant-joe-gatt/|titlu=Imut l-attur, awtur u kantant Joe Gatt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-l-attur-joe-gatt-fl-eta-ta-86-sena/|titlu=Imut l-attur Joe Gatt fl-età ta’ 86 sena|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=18 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 25: [[Godfrey Gatt]], 63, żeffien u għalliem taż-żfin <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-godfrey-gatt-kontributur-ta-one-ghal-diversi-snin/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Godfrey Gatt kontributur ta’ ONE għal diversi snin|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=25 Settembru 2025|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/godfrey.gatt|titlu=Godfrey Gatt|sit=Facebook}}</ref> == Ottubru == * 7: [[Giovann Attard]], 59, kittieb u edukatur <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/ihalli-din-id-dinja-l-awtur-lokali-giovann-attard-fl-eta-ta-59-sena/|titlu=Iħalli Din Id-Dinja L-Awtur Lokali Giovann Attard Fl-Età Ta' 59 Sena|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-10-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/ihalli-din-id-dinja-giovann-attard/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-awtur u edukatur Giovann Attard|kunjom=Grech Pace|isem=Aymen|data=7 Ottubru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/artist-gentlom-tithabbar-il-mewt-ta-giovann-attard/|titlu=“Artist ġentlom” – titħabbar il-mewt ta’ Giovann Attard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Ottubru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/10/07/tithabbar-il-mewt-ta-giovann-attard/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Giovann Attard|kunjom=|isem=|data=2026-10-07|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/10/07/drama-educator-and-theatre-artist-giovann-attard-passes-away/|titlu=Drama educator and theatre artist Giovann Attard passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-10-07|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-14}}</ref> * 19: [[Carmelo Borg Bonaci]], 84, dulċier kreattiv ma' [[Elia Caterers]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/l-imhabba-il-valuri-u-l-prezenza-tieghu-se-jibqghu-ghal-dejjem-parti-minn-dak-li-ahna-llum-pawlu-borg-bonaci-ihabbar-il-mewt-tal-ghaziz-missieru-carmelo/|titlu=“L-Imħabba, Il-Valuri U L-Preżenza Tiegħu Se Jibqgħu Għal Dejjem Parti Minn Dak Li Aħna Llum” - Pawlu Borg Bonaci Iħabbar Il-Mewt Tal-Għażiż Missieru Carmelo|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-10-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/rest-peacefully-dad-pawlu-borg-bonaci-announces-the-death-of-his-father-carmelo|titlu=Pawlu Borg Bonaci Announces Father Carmelo’s Death|data=2026-10-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-21}}</ref> * 22: [[Lorry Borg]], 88, mużiċist u surmast tal-banda <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/10/22/imut-is-surmast-lorry-borg/|titlu=Imut is-surmast Lorry Borg|kunjom=|isem=|data=2026-10-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/grazzi-mast-grazzi-fuq-kollox-tat-taghlim-siewi-li-ghallimtni-mark-spiteri-lucas-isellem-il-memorja-ta-mro-lorry-borg/|titlu="Grazzi Mast... Grazzi Fuq Kollox Tat-Tagħlim Siewi Li Għallimtni" – Mark Spiteri Lucas Isellem Il-Memorja Ta’ Mro. Lorry Borg|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-10-22|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-maestro-lorry-borg-halla-warajh-wirt-importanti-fil-muzika-maltija/|titlu=Imut Maestro Lorry Borg – ħalla warajh wirt importanti fil-mużika Maltija|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=23 Ottubru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/mro-lawrence-borg-passes-away-aged-88|titlu=Mro Lawrence Borg passes away aged 88|kunjom=Zammit|isem=Nicole|data=23 Ottubru 2026|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-23}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] tjhplfzli2whav9ldae1q491cpw1c3v 333052 333028 2026-10-24T02:57:13Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333052 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}</ref> * 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}</ref> * 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu="Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ" – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}</ref> * 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> * 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> * 20: [[Charles J. Falzon]], 87, akkademiku u ekonomista <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/former-university-lecturer-charles-j-falzon-passes-away|titlu=Former university lecturer Charles J Falzon passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-lettur-universitarju-charles-j-falzon|titlu=Imut l-eks lettur universitarju Charles J. Falzon|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-21-2026.1133004|titlu=Announcements – August 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> * 26: Mons. [[Lawrenz Zammit]], 75, eks-Arċipriet tal-Furjana <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-mons-lawrenz-zammit/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Mons. Lawrenz Zammit|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=27 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Settembru == * 4: [[Bro. Edward Galea]], 102, edukatur Lasaljan <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/bro-edward-galea-icon-de-la-salle-brothers-dies-aged-102.1133704|titlu=Bro. Edward Galea, icon of De La Salle Brothers, dies, aged 102|kunjom=Grech|isem=Herman|data=2026-09-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-br-edward/|titlu=Imut Br Edward|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=4 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-bro-edward-galea-fl-eta-ta-102/|titlu=Imut Bro. Edward Galea fl-età ta' 102|kunjom=|isem=|data=2026-09-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-09-04/local-news/De-La-Salle-s-Brother-Edward-dies-aged-102-6736292676|titlu=De La Salle's Brother Edward dies, aged 102|data=4 Settembru 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/br-edward-anton-galea-fsc-04-09-2026|titlu=Br Edward (Anton) Galea FSC - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=7 Settembru 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-brother-edward-galea.1135056|titlu=Appreciation: Brother Edward Galea|kunjom=Xuereb|isem=Mark|data=2026-10-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-04}}</ref> * 7: [[Silvio Meli]], 72, eks-imħallef <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/retired-judge-silvio-meli-dies-aged-72.1133779|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=|isem=|data=2026-09-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-imhallef-emeritu-silvio-meli-fl-ghomor-ta-72-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Imħallef Emeritu Silvio Meli fl-għomor ta’ 72 sena|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=7 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/144233/retired_judge_silvio_meli_dies_aged_72|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=7 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tal-imhallef-irtirat-silvio-meli/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-imhallef-emeritu-silvio-meli/|titlu=Imut l-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-09-07|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/07/imut-l-eks-imhallef-silvio-meli/|titlu=AĠĠORNATA: Imut l-eks Imħallef Silvio Meli|kunjom=Cassar|isem=Joe|data=2026-09-07|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref> * 7: [[Spiru Cauchi]], 90, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-spiru-cauchi-il-muzicist-veteran-minn-ghajnsielem/|titlu=Imut Spiru Cauchi, il-mużiċist veteran minn Għajnsielem|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/sal-ahhar-gimgha-bqajt-tferrah-lin-nies-anke-fl-isptar-bit-talent-u-s-simpatija-tieghek-l-mep-peter-agius-isellem-lil-spiru-cauchi/|titlu="Sal-Aħħar Ġimgħa Bqajt Tferraħ Lin-Nies Anke Fl-Isptar Bit-Talent U S-Simpatija Tiegħek" - L-MEP Peter Agius Isellem Lil Spiru Cauchi|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-09-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> * 10: [[Lawrence V. Zrinzo]], 81, newrokirurgu <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lawrence-v-zrinzo-il-pijunier-li-introduca-n-newrokirurgija-fmalta|titlu=Imut Lawrence V. Zrinzo, il-pijunier li introduċa n-newrokirurġija f’Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=10 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/neurosurgeon-removed-bullet-wound-hijack-survivor-head-dies.1133950|titlu=Neurosurgeon who removed bullet from hijack victim’s head dies|kunjom=Ellul|isem=Daniel|data=2026-09-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-10}}</ref> * 15: [[Paul Cuschieri]], 78, professur tal-mikrobijoloġija <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/microbiologist-professor-paul-cuschieri-passes-away-aged-78|titlu=Microbiologist Professor Paul Cuschieri passes away aged 78|kunjom=Falzon|isem=Julia|data=16 Settembru 2026|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-september-17-2026.1134217|titlu=Announcements – September 17, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-09-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/prof-paul-cuschieri-15-09-2026|titlu=Prof Paul Cuschieri - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}</ref> * 17: [[Joe Attard (GreenMT)|Joe Attard]], ??, negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/tithabbar-il-mewt-ta-joe-attard-kap-ezekuttiv-ta-greenmt/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Joe Attard - Kap Eżekuttiv ta’ GreenMT|kunjom=|data=2026-09-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-18}}</ref> * 18: [[Joe Gatt (attur)|Joe Gatt]], 86, attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/lifestyle/television/144476/actor_joe_gatt_dies_aged_86|titlu=Actor Joe Gatt dies aged 86|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=18 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-attur-joe-gatt-fl-eta-ta-86-sena/|titlu=Imut l-attur Joe Gatt fl-età ta' 86 sena|data=2026-09-18|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/18/imut-l-attur-joe-gatt-fl-eta-ta-86-sena/|titlu=Imut l-attur Joe Gatt fl-età ta' 86 sena|kunjom=|isem=|data=2026-09-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-attur-awtur-u-kantant-joe-gatt/|titlu=Imut l-attur, awtur u kantant Joe Gatt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-l-attur-joe-gatt-fl-eta-ta-86-sena/|titlu=Imut l-attur Joe Gatt fl-età ta’ 86 sena|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=18 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 25: [[Godfrey Gatt]], 63, żeffien u għalliem taż-żfin <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-godfrey-gatt-kontributur-ta-one-ghal-diversi-snin/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Godfrey Gatt kontributur ta’ ONE għal diversi snin|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=25 Settembru 2025|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/godfrey.gatt|titlu=Godfrey Gatt|sit=Facebook}}</ref> == Ottubru == * 7: [[Giovann Attard]], 59, kittieb u edukatur <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/ihalli-din-id-dinja-l-awtur-lokali-giovann-attard-fl-eta-ta-59-sena/|titlu=Iħalli Din Id-Dinja L-Awtur Lokali Giovann Attard Fl-Età Ta' 59 Sena|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-10-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/ihalli-din-id-dinja-giovann-attard/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-awtur u edukatur Giovann Attard|kunjom=Grech Pace|isem=Aymen|data=7 Ottubru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/artist-gentlom-tithabbar-il-mewt-ta-giovann-attard/|titlu=“Artist ġentlom” – titħabbar il-mewt ta’ Giovann Attard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Ottubru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/10/07/tithabbar-il-mewt-ta-giovann-attard/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Giovann Attard|kunjom=|isem=|data=2026-10-07|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/10/07/drama-educator-and-theatre-artist-giovann-attard-passes-away/|titlu=Drama educator and theatre artist Giovann Attard passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-10-07|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-14|arkivju-data=2026-10-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261007174303/https://themalteseherald.com/2026/10/07/drama-educator-and-theatre-artist-giovann-attard-passes-away/|url-status=dead}}</ref> * 19: [[Carmelo Borg Bonaci]], 84, dulċier kreattiv ma' [[Elia Caterers]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/l-imhabba-il-valuri-u-l-prezenza-tieghu-se-jibqghu-ghal-dejjem-parti-minn-dak-li-ahna-llum-pawlu-borg-bonaci-ihabbar-il-mewt-tal-ghaziz-missieru-carmelo/|titlu=“L-Imħabba, Il-Valuri U L-Preżenza Tiegħu Se Jibqgħu Għal Dejjem Parti Minn Dak Li Aħna Llum” - Pawlu Borg Bonaci Iħabbar Il-Mewt Tal-Għażiż Missieru Carmelo|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-10-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/rest-peacefully-dad-pawlu-borg-bonaci-announces-the-death-of-his-father-carmelo|titlu=Pawlu Borg Bonaci Announces Father Carmelo’s Death|data=2026-10-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-21}}</ref> * 22: [[Lorry Borg]], 88, mużiċist u surmast tal-banda <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/10/22/imut-is-surmast-lorry-borg/|titlu=Imut is-surmast Lorry Borg|kunjom=|isem=|data=2026-10-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/grazzi-mast-grazzi-fuq-kollox-tat-taghlim-siewi-li-ghallimtni-mark-spiteri-lucas-isellem-il-memorja-ta-mro-lorry-borg/|titlu="Grazzi Mast... Grazzi Fuq Kollox Tat-Tagħlim Siewi Li Għallimtni" – Mark Spiteri Lucas Isellem Il-Memorja Ta’ Mro. Lorry Borg|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-10-22|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-maestro-lorry-borg-halla-warajh-wirt-importanti-fil-muzika-maltija/|titlu=Imut Maestro Lorry Borg – ħalla warajh wirt importanti fil-mużika Maltija|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=23 Ottubru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/mro-lawrence-borg-passes-away-aged-88|titlu=Mro Lawrence Borg passes away aged 88|kunjom=Zammit|isem=Nicole|data=23 Ottubru 2026|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-23}}</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] efi0vbkhk93uxd3ruglazp070v38wzs 0 34230 333032 328581 2026-10-23T20:16:01Z ToniSant 4257 +nebbieta +infobox 333032 wikitext text/x-wiki {{Stub|politika}}{{Infobox bijografija}} '''Helena Dalli''' ([[Ħaż-Żabbar|Zabbar]] 1962) hija politiku [[Malta|Malti]]. <ref>{{Cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/helena-dalli-wins-hero-of-the-year-award.632514|titlu=Helena Dalli wins Hero of the Year Award |pubblikatur = Times of Malta (30/11/2016) }}</ref><ref>{{cite web |titlu=European Diversity Awards Winners |url=https://www.vercida.com/uk/articles/european-diversity-awards-winners |pubblikatur =Vercida (1/12/2016)}}</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Dalli, Helena}} [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Twieldu fl-1962]] f9bcgxjx0wd5yasis6o3z2tljg8tzcz 14 34517 333031 331284 2026-10-23T20:13:08Z ToniSant 4257 added [[Category:Sorsi CS1 skont il-lingwa]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333031 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Sorsi CS1 skont il-lingwa]] 117akn4nswdxsxh9wv4w38ew4qe4qyr 0 34566 333063 331810 2026-10-24T06:32:05Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333063 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Tours''' (ippronunzjata : {{MSAPI|/tuʁ/}} {{Awdjo|Fr-Paris--Tours.ogg}} ) hija belt li tinsab fil- Punent ta' Franza, fuq ix-xtut tal- Loire u x- Cher, fid-dipartiment ta' Indre-et-Loire, li hija l-belt kapitali tiegħu, fir- reġjun ta' Centre-Val de Loire . Il-komun huwa l-kapitali tal-metropoli ta' Tours Val de Loire. {{latin|[[Caesarodunum]]}} tal-qedem, belt tat- Turones, kapitali tat- {{IIIe}} Lyonnaise b'wieħed mill-akbar anfiteatri tal- [[Imperu Ruman]], saret santwarju nazzjonali ma' San Martin, Gregorju ta' Tours u Alcuin taħt il- Merovingjani u l-Karolinġjani, u l- Kapeċjani għamlu l-munita lokali l-munita tar-renju, il- livre tournois . Kapitali tal- kontea ta' Tours li mbagħad saret Touraine, il-" ġnien ta' Franza »,<ref>{{Ċita ktieb|sena=1865|titlu=Pantagruel|edizzjoni=Renault et Cie|post=Paris|paġna=29|paġni=176|kwotazzjoni=Je suis né et ait été nourri jeune au jardin de France, c'est [la] Touraine.}}</ref>.<ref>{{Ċita web|url=https://www.valdeloire.org/Connaitre/Decouvrir/Le-jardin/Jardin-de-la-France-jardin-a-la-francaise|titlu=Jardin de la France, jardin à la française|data=24 mai 2017, mis à jour 10 avril 2018|sit=Val de Loire patrimoine mondial|data-aċċess=25 mars 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190704112348/https://www.valdeloire.org/Connaitre/Decouvrir/Le-jardin/Jardin-de-la-France-jardin-a-la-francaise|arkivju-data=2019-07-04|url-status=dead}}.</ref> L-ewwel belt tal-industrija tal-ħarir, mixtieqa minn Louis XI, kapitali rjali taħt il- Valois <ref>{{Ċita web|url=https://www.tours.fr/page-portail-tours-intense/decouvrir-tours/un-patrimoine-et-des-savoir-faire-reconnus-qui-se-transmettent|titlu=Un patrimoine et des savoir-faire reconnus qui se transmettent|sit=Ville de Tours|data-aċċess=24 février 2024}}</ref> bil -kastelli tal-Loire tagħha u belt tal-arti bl- Iskola ta' Tours . Kapitali ta' lealtà għal Enriku III u Enriku IV matul il- Gwerer tar-Reliġjon u belt ta' refuġju fi{{Data|juin 1940}} li se jwassal għall-qerda parzjali tiegħu. Il-belt bajda u blu hija belt ta’ arti u storja bid -distrett Vieux-Tours tagħha, sit ta’ wirt notevoli . Il-belt ġnien <ref>Christian Calenge, ''Tours des légendes et des hommes'', page 97 {{ISBN|2-7467-0098-0}}</ref> tikkonċentra wirt aħdar u pajsaġġ urban influwenzat ħafna mill-ispazju naturali tagħha.<ref>{{Ċita web|url=http://www. tours.fr/716-quatre-fleurs-et-fleur-d-or.htm|titlu=Labels Fleur d'Or et Quatre Fleurs|data=|sit=tours.fr [Site officiel de la ville de Tours]|data-aċċess=23 mars 2015}}</ref> Il-belt storika, imlaqqma ''Little Paris'',<ref>Jean-Marie Domenach, opinion citée, Europe, le défi culturel, 1990, {{ISBN|978-2707119247}}</ref> u r-reġjun tagħha minħabba l-istorja u l-kultura tagħha, minn dejjem kienu post fejn twieldu jew dar għal ħafna personalitajiet, avvenimenti sportivi internazzjonali, belt universitarja b'aktar minn {{nombre|30000|étudiants}} fl-2019. Belt kulinari bl-ispeċjalitajiet tagħha rillettes, rillons, vinji Touraine, ġobon AOC Sainte-Maure-de-Touraine u nougat . Il-belt hija parti miż- żona metropolitana ta' Val de Loire-Maine, żona urbana fil- Greater West . == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Skavi li saru fiż-żona tal-Isptar ta’ Clocheville u ħdejn Les Halles żvelaw l-eżistenza ta’ insedjamenti pre-Rumani mxerrda, li jidhru li ġew abbandunati matul l-ewwel seklu Q.K. Fil-bidu tal-era tagħna, twaqqfet belt kbira fuq il-mudell Ruman u ġiet iddedikata mill-abitanti tagħha lil Caesar; b’erja stmata ta’ mill-inqas 80 ettaru, ħadet l-isem ''Caesarodunum''. Kienet tiftaħar b’anfiteatru kbir, mill-inqas tempju wieħed, u żewġ banjijiet termali; pont kien jgħaddi mix-Xmara [[Loire]]. Il-belt ġiet elevata għall-istatus ta’ kapitali tal-Gallia Lugdunensis fil-bidu tas-seklu 4. Kien ukoll matul dan il-perjodu li, f’żona kompatta ħafna ta’ 9 ettari, il-belt kienet imdawra b’ħajt difensiv, komunement imsejjaħ castrum, mibni mal-anfiteatru. L-aħħar kwart tas-seklu 4 fl-istorja ta’ Tours huwa mmarkat mill-emerġenza tal-Kristjaneżmu, stabbilit sew lokalment grazzi għal San Martin, isqof tal-belt mill-bidu tas-snin 370 sal-mewt tiegħu fis-sena 397. '''<big>Medju Evu</big>''' [[Stampa:Tours - Basilique Saint-Martin - 05.jpg|nofs|daqsminuri|Il-Qabar ta’ San Martin, fil-kripta]] Waħda mill-aktar figuri prominenti fl-istorja tal-belt hija San Martin ta’ Tours, it-tielet isqof tal-belt wara l-leġġendarji Gatien u Lidoire. Martin kien eks suldat li sar uffiċjal Ruman. Imħabba l-messaġġ Nisrani, qasam il-mantell tiegħu ma’ tallab f’Amiens, imbagħad sar patri. Predikatur bla heda ta’ fidi eżemplari fl-assembleji Kristjani, ħaddan il-ħajjiet tal-aktar umli u kiseb fama leġġendarja fil-Punent. Huwa waqqaf komunitajiet, inkluż il-monasteru ta’ Marmoutier, fit-tliet Galliji, u sar ukoll il-qaddis patrun ta’ [[Franza]]. Din l-istorja, u l-importanza posthuma saħansitra akbar ta’ Martin fil-Kristjaneżmu tal-Punent medjevali, għamlu lil Tours belt ewlenija ta’ pellegrinaġġ fil-bidu tal-Medju Evu, sal-punt li fit-813 il-Konċilju ta’ Chalon ta lil dan il-pellegrinaġġ l-istess importanza bħal dik ta’ [[Ruma]]; dan kien maħsub biex jinkoraġġixxi lill-pellegrini li jivvjaġġaw lejn Ruma biex iduru u jieqfu f’Tours. Il-Battalja ta’ Tours, magħrufa wkoll bħala l-Battalja ta’ Poitiers, kienet rebħa mirbuħa fis-sena 732 jew 733 minn armata Franka mmexxija minn Charles Martel kontra gwerriera Saraċeni mmexxija minn Abd al-Rahman, l-Emir ta’ Cordoba. Skont xi awturi kontemporanji, il-battalja ma seħħitx f’Poitiers innifsu, iżda pjuttost f’nofs triq bejn Poitiers u Tours; għalhekk, għandha tissejjaħ il-Battalja ta’ Tours. L-istoriku André-Roger Voisin, madankollu, jippreferi li jqiegħedha fis-subborgi tal-Lbiċ ta’ Tours, f’post li ilu jġorr l-istess isem għal sekli sħaħ u li jidher li jissuġġerixxi ħafna l-moors ta’ Charlemagne. Għall-istoriċi kollha, Charles Martel mar għall-gwerra biss biex jiddefendi l-monasteru ta’ San Martin ta’ Tours, is-santwarju nazzjonali tal-Franki, u aktar tard, naturalment, biex jikseb il-kontroll tiegħu. Din il-battalja, għal Charles Martel u l-Karolinġjani, ma kinitx mit, iżda simbolu storiku. Fir-realtà, it-truppi Musulmani riedu jattakkaw il-qalba tar-renju billi jeqirdu r-relikwi tal-qaddis patrun tal-Gallja, meqjusa bħala protettivi (bħall-relikwi kollha: mingħajrhom knisja, u aktar u aktar il-pajjiż miġbur madwarha, ma kien xejn). Dak kien l-objettiv tagħhom. Fis-seklu 9, Tours kienet waħda miċ-ċentri ewlenin tar-Rinaxximent Karolinġjan, notevolment minħabba l-elevazzjoni tal-abbazija lil San Martin ta' Alcuin, eks pirjol Anglo-Sassonu tal-monasteru ta' Cormery. Il-mantell ta' San Martin (''cappa'') huwa maħsub ukoll li huwa l-oriġini tal-isem "Capet," li huwa dak tad-dinastija Kapetiana tar-rejiet Franċiżi, għaliex Hugh Capet kien l-abbati lajk tal-kapitlu ta' San Martin ta' Tours, u r-rejiet Franċiżi sussegwenti żammew dan it-titlu. Skont l-istess etimoloġija, il-bini li fih dan il-palladju Frank jissejjaħ kappella (capella), anke qabel ma Karlu Manju ċċaqlaq ir-relikwa għall-Kappella Palatina famuża f'Aachen. Fi tmiem l-Ancien Régime, San Martin ta' Tours baqa' s-simbolu tal-unità Franka u Franċiża. Mill-4 seklu ’l hawn, Tours kienet belt fortifikata. Iżda xi kultant, is-sopravivenza tagħha kienet dovuta għal diżastri naturali: pereżempju, matul ix-xitwa tal-575-576, għargħar kbir fix-Xmara Loire żamm lill-Visigoti milli jidħlu fil-belt. Fit-845, Tours irnexxielha tirreżisti l-ewwel attakk tagħha mill-mexxej Viking Hasting. Fit-850, il-Vikingi stabbilew ruħhom fil-bokka tax-xmajjar Seine u Loire, li użaw u kkontrollaw. Għadhom immexxija minn Hasting, reġgħu telgħu l-Loire fit-852 u serqu lil Angers u Maine, iżda l-għargħar tax-Xmara Loire tat-30 ta’ Ġunju mblukkahom u salva l-belt. Tours u l-Abbazija ta’ Marmoutier waqgħu f’idejn il-ħallelin fit-853. Matul il-Medju Evu, Tours kienet tikkonsisti f’żewġ bliet ewlenin, xi kultant rivali. Il-"Belt" lejn il-lvant, werrieta tal-ewwel castrum, immodifikat wara s-sena 265, hija magħmula mill-kumpless arċiepiskopali (katidral u residenza tal-arċisqfijiet) u l-kastell ta' Tours, sede tal-komit (Tourangelle imbagħad Angevin) u l-awtorità rjali. Tours hija l-belt kapitali ta' Touraine, territorju magħruf bħala l-Kontea ta' Tours, li kien ikkontestat ħafna (dan il-kunflitt huwa l-oriġini tal-kastelli tal-Loire Valley) bejn id-dar fewdali ta' Blois u d-Dar ta' Anjou, li fl-aħħar mill-aħħar rebħet fl-1044 fil-forma ta' fewdu. Fl-1050, sar il-Konċilju ta' Tours, fejn il-Papa [[Ljun IX]] ikkundanna u ddenunzja lit-teologu Berengar ta' Tours bħala eretiku. Fl-10 ta' Marzu 1096, il-Papa [[Urban II]] ippresieda ċ-ċerimonji tad-dedikazzjoni tal-knisja kbira tal-abbazija ta' Marmoutier-lès-Tours u żamm konċilju f'Tours fejn l-Isqof Otto ġie ammess mill-ġdid fil-Knisja bil-kundizzjoni li jagħmel penitenza billi jipparteċipa fil-Kruċjata. F'Diċembru 1162, il-Papa [[Alessandru III]], li dak iż-żmien kien fl-eżilju f'Tours, ikkonsagra l-kappella l-ġdida ta' Marmoutier-lès-Tours, iddedikata lil Qaddisin Benedittu u Vinċenz. Dan il-pontifex, elett fl-1159, kien abbanduna s-Santa Sede bil-għaġla għaliex l-Imperatur Ġermaniż, [[Frederick Barbarossa]], kien ħatar papa ieħor dedikat għall-interessi tiegħu. Il-Papa ddeċieda li jlaqqa' konċilju straordinarju f'Tours, fejn inġabru għal sena numru impressjonanti ta' dinjitarji ekkleżjastiċi: 17-il kardinal, 124 isqof, u 414-il abbati. Il-belt saħansitra dehret bħala "t-tieni Ruma". [[Alessandru III]] rċieva l-appoġġ tal-knejjes Franċiżi u Ingliżi kollha. Din l-assemblea mgħallma kkundannat lill-Imperatur Ġermaniż u affermat mill-ġdid il-primat tal-awtorità spiritwali tal-papiet fuq il-poter temporali tal-imperaturi. [[Alessandru III]] ma rritornax [[Ruma]] qabel l-1178<ref>{{Ċita web|url=https://thegoodlifefrance.com/what-to-see-and-do-in-historic-tours-in-the-heart-of-the-loire-valley/|titlu=What to see and do in historic Tours in the heart of the Loire Valley - The Good Life France|data=2019-05-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. [[Stampa:Prise de Tours en 1189.jpg|nofs|daqsminuri|Il-Qbid ta' Tours minn Philip Augustus, minjatura minn Jean Fouquet, seklu 15.]] It-tmiem tal-Medju Evu kien immarkat minn klima li sejra għall-agħar, li kkawżat diversi għargħar kbar tax-Xmara Loire: dawk tal-1405, tal-1421, ta' Jannar 1424 (aggravati mill-għargħar tax-Xmara Cher), u ta' Ġunju 1426 ġew innutati, iżda kien biss fl-1593 li ġiet ikkunsidrata l-kostruzzjoni ta' diga biex tipproteġi l-belt. Ir-Re [[Karlu VI ta' Asburgu|Karlu VI]] u d-Dauphin Karlu fittxew kenn f'Tours minn Novembru 1408 sa Ġunju 1409. Il-belt fetħet il-bibien tagħha għad-Duka ta' Burgundy f'Novembru 1417, u d-Dauphin Karlu reġa' ħadha f'Diċembru 1418<ref>{{Ċita web|url=http://villesinsolites.free.fr/tours.php|titlu=Tours - Villes insolites|sit=villesinsolites.free.fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. Fir-rebbiegħa tal-1429, mara żagħżugħa minn Lorraine, [[Joan of Arc]], intlaqgħet minn Jean Dupuy (f'dar li m'għadhiex teżisti, fis-sit ta' dar tal-bidu tas-seklu 17, f'dak li llum huwa n-numru 15, rue Paul-Louis-Courier). Spiss tmur il-kunvent tal-Agostinjani biex tara lill-konfessur tagħha, Jean Pasquerel. F'Tours, Joan ippreparat għall-ispedizzjoni lejn Orléans. Ir-re ordna li ssirilha armatura, li swiet mitt lira tournois, u bandiera għal 25 lira tournois, imħallsa minn Hauves Poulnoir, pittur li kien jgħix f'Tours. Iżda l-aktar avveniment sorprendenti kien it-talba ta' Joan biex tibgħat negozjant tal-armi biex jiġbor ix-xabla tagħha mill-kappella ta' Sainte-Catherine-de-Fierbois u jġibhielha lura, kif għamel. [[Joan of Arc]] telqet mill-belt fil-21 ta' April, 1429, biex tiltaqa' mad-destin tagħha. '''<big>Żminijiet Moderni</big>''' L-assemblea tan-notevoli reġgħet ġiet organizzata f'Tours fuq talba ta' [[Louis XII]]. Is-sessjonijiet bdew f'Mejju 1506 u pproklamaw lil [[Louis XII]] "missier il-poplu." Huwa talab l-annullament tat-Trattat ta' Blois, li wiegħed lil bintu Claude ta' Franza (eredi tad-Dukat ta' [[Bretagne]]) lil Charles ta' Lussemburgu (il-futur [[Charles V]]), u minflok ippropona lil Francis ta' Angoulême, eredi tar-renju. Dan iż-żwieġ kien se jkun deċiżiv fl-għaqda ta' [[Bretagne]] ma' [[Franza]]. Ir-Rinaxximent ta lil Tours u lir-reġjun ta' Touraine bosta mansjonijiet privati u kastelli, li wħud minnhom huma magħrufa kollettivament bħala l-"kastelli tal-Wied ta' Loire." Il-kontemporanji kienu konxji sew ta' din l-età tad-deheb artistika. L-avukat Jean Brèche kiteb f'nofs is-seklu 16: "Il-belt tagħna ta' Tours hija mimlija b'ċelebritajiet artistiċi ta' kull xorta; Michel Colombe, Jean Fouquet u wliedu, Jean Poyet, Jean Bourdichon, imbagħad Jean d'Amboise, Bernard u Jean de Posay, Jean Clouet, u ħafna oħrajn huma u dejjem se jkunu l-aktar rappreżentanti denji tagħna." L-intolleranza reliġjuża u l-gwerer f'daqqa mmarkati minn massakri terribbli temmew dawn il-perjodi ta' ferħ. Il-poter irjali ma setax jirrestawra l-ordni. Karlu IX għadda mill-belt matul iż-żjara rjali tiegħu fi [[Franza]] (1564-1566), akkumpanjat mill-qorti u n-nobbli tar-renju: ħuh id-Duka ta' Anjou, Enriku ta' Navarra, u l-kardinali ta' Bourbon u Lorraine. F'dan iż-żmien, il-Kattoliċi kienu reġgħu ħadu l-kontroll f'Tours: l-intendent kien arroga għalih innifsu d-dritt li jaħtar il-kunsilliera. F'April 1562, il-Protestanti ħatfu l-belt u qerdu s-simboli kollha li qiesu bħala ta' prattiki superstizzjużi (l-arti fil-forom kollha tagħha kienet vittma). Din ir-rebħa kienet qasira. Fl-10 ta' Lulju, il-Kattoliċi reġgħu ħadu l-belt. Il-vendetta kienet bla ħniena, jekk irridu nemmnu lil Jean de Serres: "In-nies qatlu f'numri tant kbar li l-Loire kienet imtebbgħa bid-demm tagħhom." Il-Massakru ta' Jum San Bartilmew, li laħaq proporzjonijiet bla preċedent f'[[Pariġi]] fl-aħħar ta' Awwissu 1572, ma seħħx f'Touraine. L-uffiċjal irjali pprefera jirtira mill-belt milli jipperikola l-paċi li kienet ġiet innegozjata bir-reqqa mal-Protestanti. Ftit ċittadini Protestanti ġew mitfugħa l-ħabs mill-aldermen ta' Tours bħala prekawzjoni biex jipprevjenu l-isterminazzjoni tagħhom. Enriku III, dejjem kawteljuż, fittex kenn f'Tours, li, f'dan il-każ, reġgħet bdiet ir-rwol tagħha bħala l-belt kapitali tar-renju. Huwa daħal fil-belt fis-6 ta' Marzu 1589, segwit mill-Parlament, li żamm is-sessjonijiet tiegħu fl-Abbazija ta' Saint-Julien fit-30 ta' April. Ir-rikonċiljazzjoni bejn Enriku III u Enriku ta' Navarra seħħet hemmhekk. Fit-8 ta' Mejju, is-subborg ta' Saint-Symphorien-des-Ponts f'Tours kien ix-xena ta' battalja mdemmija u terribbli bejn it-truppi tad-Duka ta' Mayenne, il-mexxej tal-Lega Kattolika li ppruvaw jassedjaw il-belt, u l-forzi magħquda ta' [[Enriku III]] u Enriku ta' Navarra, li kienu għadhom kif iffirmaw trattat ta' alleanza fil-Château de Plessis-lès-Tours. Fl-1 ta' Awwissu, Enriku III ġie assassinat, u r-re l-ġdid, [[Enriku IV]], għamel id-dħul solenni tiegħu f'Tours, il-belt kapitali tal-lealtà tiegħu, fil-21 ta' Novembru. Il-Parlament ta' Tours, l-awtoritajiet rjali, u l-gvern tal-istat ma ħallewx il-belt qabel l-1594, irritornaw lejn [[Pariġi]] u qatt ma reġgħu lura lejn Tours. Is-sekli kbar tal-kapitali mhux lesta kienu waslu biex jintemmu. Minbarra li kienet tospita l-intendenza tal-ġeneralità ta' Touraine, il-belt kienet tospita wkoll l-uffiċċju tal-finanzi. Konsegwentement, il-belt kellha numru sinifikanti ta' uffiċjali rjali. Dawn l-uffiċjali mmonopolizzaw il-biċċa l-kbira tas-setgħat muniċipali, għad-detriment ta' klassijiet soċjali oħra. Madankollu, bir-riformi ta' [[Louis XIV]] u Colbert, seħħ treġġigħ lura tad-dinamika soċjali fi ħdan l-istituzzjonijiet muniċipali u, b'mod aktar wiesa', fil-belt innifisha. Il-klassi merkantili saret aktar prominenti fl-aħħar tas-seklu 17, u abbandunat il-privileġġi kollha mogħtija mir-re. Bil-konsolidazzjoni awtoritarja tal-poter, il-qorti rjali Bourbon irritornat b'mod permanenti lejn Pariġi jew l-inħawi tagħha, qabel ma eventwalment ħarbet minn [[Pariġi]] għal darb'oħra lejn [[Versailles]] fil-qrib. Dan ir-ritorn immarka l-bidu ta' tnaqqis bil-mod iżda kostanti. Madankollu, l-intendenti tar-Re reġgħu ffavorew Tours, billi pprovdewha b'triq moderna u pontijiet magnífico allinjati tul it-triq il-ġdida. Tours, il-belt kapitali tas-sottodelegazzjoni ta' Touraine, tista' aktar minn qatt qabel iżżomm il-preeminenza tagħha bħala suq tal-provvista, billi tqassam mill-ġdid qmuħ, inbejjed, frott u ħaxix, prodotti tal-ħalib u tjur. '''<big>L-era kontemporanja</big>''' Ħafna qabel il-Konsulat, il-burġeżija ta’ Tours kellha kontroll fuq il-poter ekonomiku. Matul l-era industrijali, kienu joqogħdu lura milli jinvestu f’xi ħaġa oħra għajr art profittabbli, agrikoltura, u vinji. Aktar milli materja prima jew passaġġi tal-ilma li kellhom jiżviluppaw, kellhom nuqqas ta’ investiment, l-ispinta fost l-individwi, u kompetizzjoni bejn in-negozji. Madankollu, raġel wieħed, Armand Mame, beda fl-1796 jistabbilixxi negozju tal-istampar tal-familja, imwaqqaf minn missieru tletin sena qabel. Fiċ-ċentru tal-belt, bejn Rue Royale, Rue des Halles, u Rue Néricault-Destouches, ħadet forma belt tal-fabbrika tal-istampar, li laħqet fatturat ta’ 3.5 miljun frank tad-deheb u impjegat 1,500 ruħ sal-1866. Tletin magna tal-fwar kienu qed joperaw. It-tnaqqis fit-trasport tax-xmajjar seta’ wkoll fixkel is-suċċess ekonomiku ta’ Tours, speċjalment peress li l-Wied tal-Loire sofra għargħar fl-1846, l-1856, u l-1866. Inbnew digi f’żoni baxxi, u kwartieri tal-klassi burġeża u tal-ħaddiema, vulnerabbli għaż-żieda fl-ilmijiet, inħolqu bejn La Riche fil-punent u [[Saint-Pierre-des-Corps]] fil-lvant. Barra minn hekk, Tours damet biex taċċetta s-servizz ferrovjarju. Il-wasla tal-ferrovija f’Novembru 1845 (il-linja Pariġi-Orléans, segwita mil-linja Vendée fl-1875) żgurat definittivament l-eġemonija tal-kapitali dipartimentali. Tours saret ċentru ferrovjarju kruċjali, post fejn jiġu organizzati l-operazzjonijiet għall-punent ta’ [[Franza]], u l-workshops inevitabbli tagħha kienu jinsabu fl-istazzjon ta’ [[Saint-Pierre-des-Corps]]. Dan l-isplużjoni ekonomika bbenefikat lill-istamperiji tagħha, li pproduċew kemm kotba kif ukoll gazzetti ta’ kuljum, kif ukoll lill-attivitajiet kummerċjali diversi tagħha. Tours saret is-sede tad-delegazzjoni tal-gvern matul il-Gwerra Franko-Prussjana tal-1870, bejn Settembru u Diċembru 1870. Wara l-qbid ta’ Napuljun III mill-Prussjani, it-Tielet Repubblika ġiet proklamata fl-4 ta’ Settembru 1870 minn Gambetta, u l-gvern irriloka lejn [[Pariġi]], li malajr ġiet imdawra u kompletament maqtugħa mill-provinċji. Delegazzjoni mmexxija mill-Ministru tal-Ġustizzja, Adolphe Crémieux, intbagħtet lejn Tours biex tikkoordina l-operazzjonijiet fil-provinċji. Fid-9 ta’ Ottubru ngħaqad magħhom il-Ministru tal-Intern, Léon Gambetta, li kien telaq minn [[Pariġi]] b’bużżieqa tal-arja sħuna. Huwa kkmanda l-armati u rrakkomanda gwerra sal-aħħar. Il-falliment tal-Armata tal-Loire li teħles lil Pariġi u l-avvanz tat-truppi Prussjani ġiegħlu lid-delegazzjoni tirriloka lejn [[Bordeaux]] fid-9 ta’ Diċembru 1870. [[L-Ewwel Gwerra Dinjija]] rat żieda qawwija fl-attività f’Tours, belt li kienet kemm ċentru ferrovjarju vitali kif ukoll iċ-ċentru tad-9 Reġjun Militari. Il-linji ferrovjarji tagħha servew bħala depożitu għal bosta provvisti ddestinati għall-armati Franċiżi fil-kamp tal-battalja: uniformijiet, tagħmir, armi, u munizzjon. Il-kunflitt twil u intens ta spinta lill-kummerċ ċivili tagħha, inklużi prodotti tal-ikel u agrikoltura reġjonali. Il-belt ġibdet ukoll industriji privati li kienu rrilokaw miż-żoni tal-gwerra, bħall-manifattura tal-kejbils u l-ippakkjar tal-metall. Dawn il-flussi ferrovjarji ġġeneraw ukoll attività militari sinifikanti fil-belt, li impjegaw numru kbir ta’ ċivili. Dan kien jinkludi workshops tal-ħwejjeġ, workshops għat-tiswija ta’ tagħmir militari, kanuni, u munizzjon, kif ukoll ċentru tal-issortjar tal-posta u faċilità għall-evakwazzjoni tal-feruti. Pereżempju, il-belt serviet bħala ċ-ċentru ċentrali għall-provvisti uniformi kollha lill-Armata Franċiża fl-[[Afrika]]<ref>{{Ċita web|url=https://archives.touraine.fr/ark:/37621/c07fvm3g4db2/8d1dbcb2-9f4c-453a-aae6-406da2e892a6|sit=archives.touraine.fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. [[Stampa:Tours - Monument aux morts américain - 1.jpg|nofs|daqsminuri|Monument imwaqqaf wara [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]]]] Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Tours ġiet parzjalment meqruda kmieni fl-1940, u parti mill-popolazzjoni tagħha sussegwentement għaddiet mit-tbatijiet tal-għajxien fil-kwartieri jew fil-bunkers għal erba’ snin. Bejn l-10 u t-13 ta’ Ġunju 1940, matul it-telfa Franċiża, il-belt ospitat il-gvern Franċiż. Il-Kamra tad-Deputati kienet tinsab fil-Grand Théâtre, u s-Senat fil-Muniċipju u l-Lycée Descartes; il-Ministeru tal-Intern ġie stabbilit fil-bini tal-Prefettura, Albert Lebrun waqqaf il-Presidenza tar-Repubblika fiċ-Château de Cangé f’Saint-Avertin, u Paul Reynaud stabbilixxa l-Presidenza tal-Kunsill fiċ-Château de Chissay-en-Touraine. L-aħħar laqgħa tal-Kumitat Suprem Alleat ma’ Churchill u Reynaud saret fil-bini tal-Prefettura fit-13 ta’ Ġunju 1940<ref>{{Ċita web|url=https://www.senat.fr/connaitre-le-senat/lhistoire-du-senat/dossiers-dhistoire/d38/le-senat-entre-1940-1944-chronologie.html|titlu=Le Sénat entre 1940 et 1944 : Chronologie|sit=Sénat|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-20|arkivju-data=2025-12-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20251213200700/https://www.senat.fr/connaitre-le-senat/lhistoire-du-senat/dossiers-dhistoire/d38/le-senat-entre-1940-1944-chronologie.html|url-status=dead}}</ref>. [[Stampa:Tours, rue royale, rue nationale, photographie de Jean Chauvin 1940, palais royale neuf.jpg|nofs|daqsminuri|Rue nationale, Jean Chauvin 1940, Palais Royal Neuf.]] F'Mejju 1944, ir-rejds tal-ibbumbardjar tal-Alleati għamlu ħsara kbira lill-kumpless ferrovjarju u lid-distretti ta' Velpeau u Beaujardin, u qatlu 137 persuna. Il-belt ta' Tours ġiet finalment illiberata fl-1 ta' Settembru 1944. Il-muniċipalità ngħatat il-Croix de Guerre 1939-1945 fl-14 ta' Novembru 1948, distinzjoni mogħtija wkoll lil tliet muniċipalitajiet oħra fid-dipartiment ta' [[Indre-et-Loire]]. Pjan ta' rikostruzzjoni u żvilupp mill-ġdid għaċ-ċentru tal-belt, iddisinjat mill-arkitett ta' Tours Camille Lefèvre, ġie adottat saħansitra qabel tmiem il-gwerra. Il-pjan, ibbażat fuq għoxrin blokk rettangolari, kien irranġat madwar ir-Rue Nationale mwessgħa. Dan il-pjan formali pprova jqajjem mill-ġdid it-temi tal-arkitettura tas-seklu 18, billi ssimplifikahom, iżda dan il-pjan ġdid, awtoritarju u modern issagrifika għall-qerda l-elementi kollha tal-wirt u arkeoloġiċi li ma setgħux jiġu salvati, bħat-tempju Ruman skopert taħt ir-Rue Nationale u l-Hôtel de Beaune Semblançay, li l-ġwienaħ tal-punent u t-taraġ Rinaxximentali tiegħu twaqqgħu kompletament, kif ukoll il-ħajt tal-lvant ta’ Châteauneuf. Pierre Patout ħa postu bħala l-arkitett ewlieni tar-rikostruzzjoni fl-1945. Għal xi żmien, kien hemm kunsiderazzjoni għat-twaqqigħ tas-sezzjoni tan-nofsinhar tar-Rue Nationale biex tiġi konformi mal-pjan il-ġdid<ref>{{Ċita web|url=http://villesinsolites.free.fr/tours.php|titlu=Tours - Villes insolites|sit=villesinsolites.free.fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. Dan il-perjodu kien immarkat minn tkabbir mgħaġġel tal-popolazzjoni, bil-popolazzjoni tiżdied minn 80,000 abitant fl-1946 għal 140,000 fl-1975, minħabba żieda qawwija fit-twelid, eżodu rurali, ir-ripatrijazzjoni taċ-ċittadini Franċiżi mill-Alġerija fl-1962, u l-wasla ta’ ħaddiema immigranti, partikolarment mill-Maghreb u speċjalment minn Mostaganem. Madankollu, il-kriżijiet taż-żejt, flimkien mat-tnaqqis ekonomiku u demografiku, temmew id-domanda kostanti għal djar ġodda: l-urbanizzazzjoni ta’ Deux-Lions ġiet posposta, u dik ta’ La Gloriette ġiet abbandunata. L-aħħar snin ta’ Jean Royer bħala sindku kienu diffiċli, peress li l-belt kienet f’dejn kbir u l-qgħad tela’ għal 15%. Huwa ġie megħlub minn Jean Germain fit-18 ta’ Ġunju, 1995<ref>{{Ċita web|url=https://thegoodlifefrance.com/what-to-see-and-do-in-historic-tours-in-the-heart-of-the-loire-valley/|titlu=What to see and do in historic Tours in the heart of the Loire Valley - The Good Life France|data=2019-05-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. == Ġeografija == Tours hija parti mill-Baċir ta' Pariġi tal-Lbiċ. Il-formazzjonijiet ġeoloġiċi tagħha jinkludu ġibs u ramel, karatteristiċi tal-perjodu Kretaċeju, u tinsab f'żona sismika ta' livell baxx 2. Huwa baċir sedimentarju mibni minn saffi f'munzelli ta' oriġini marina u kontinentali, li jistrieħ fuq terren tal-Era Prekambrijana u Paleożojka. Tours għandha altitudni minima ta' 44 m u massima ta' 109 m; l-altitudni medja tagħha hija 77 m, filwaqt li l-altitudni tal-muniċipju tagħha hija ta' madwar 52 m. Il-komuni ġirien huma [[Chambray-lès-Tours]], [[Joué-lès-Tours]], [[Mettray]], [[Notre-Dame-d'Oé]], [[Parçay-Meslay]], [[La Riche]], [[Rochecorbon]], [[Saint-Avertin]], [[Saint-Cyr-sur-Loire]] u [[Saint-Pierre-des-Corps]]. == Klima == Għall-perjodu 1971-2000, it-temperatura medja annwali kienet ta' 11.5°C, b'medda ta' temperatura annwali ta' 14.9°C. Ix-xita medja annwali kienet ta' 669 mm, bi 11.3 jum ta' preċipitazzjoni f'Jannar u 6.7 ijiem f'Lulju. Għall-perjodu 1991-2020, it-temperatura medja annwali osservata fl-eqreb stazzjon tat-temp Météo-France, li jinsab fil-komun ta' Fondettes 7 km 'il bogħod f'linja dritta, kienet ta' 11.9°C, u x-xita medja annwali kienet ta' 725.7 mm. L-ogħla temperatura rreġistrata f'dan l-istazzjon kienet ta' 40.5°C, li ntlaħqet fil-25 ta' Lulju 2019; it-temperatura minima kienet ta' -14.8°C, li ntlaħqet fis-7 ta' Jannar 2009. == Belt == [[Stampa:Maisons Rue du Grand Marché, Tours, Indre-et-Loire.JPG|nofs|daqsminuri|Id-djar fi Rue du Grand Marché]] Il-belt għandha popolazzjoni ta’ 140,000 ruħ u tissejjaħ "''Le Jardin de la France''" ("Il-Ġnien ta’ Franza"). Hemm diversi parks li jinsabu fil-belt. Tours tinsab bejn żewġ xmajjar, il-Loire fit-tramuntana u x-Cher fin-nofsinhar. Il-bini ta’ Tours huwa abjad b’soqfa blu (imsejħa Ardoise); dan l-istil huwa komuni fit-tramuntana ta’ [[Franza]], filwaqt li l-biċċa l-kbira tal-bini fin-nofsinhar ta’ [[Franza]] għandhom soqfa tat-terracotta. Tours hija famuża għad-distrett medjevali oriġinali tagħha, imsejjaħ le ''[[Vieux Tours]]''. Uniċi għall-Belt il-Qadima huma l-bini tagħha b’nofs injam ippreservat u la Place Plumereau, pjazza b’pubs u ristoranti traffikużi, li l-imwejjed tagħhom fil-beraħ jimlew iċ-ċentru tal-pjazza. Il-Boulevard Beranger jaqsam ir-Rue Nationale fil-Place Jean-Jaures u huwa l-post tas-swieq u l-fieri ta’ kull ġimgħa. Tours hija famuża għall-ħafna pontijiet tagħha li jaqsmu x-xmara [[Loire]]. Wieħed minnhom, il-Pont Wilson, waqa’ fl-1978 iżda reġa’ nbena. == Trasport == [[Stampa:Tours - Gare - 03.jpg|nofs|daqsminuri|L-[[istazzjon tal-ferrovija ta' Tours]]]] Illum, b'konnessjonijiet estensivi tal-ferrovija (inkluż it-[[TGV]]) u tal-awtostradi li jgħaqqdu mal-bqija tal-pajjiż, Tours hija punt tat-tluq għal żjarat turistiċi fil-Wied tal-Loire u l-kastelli rjali. Tours tinsab fuq waħda mil-linji ewlenin tat-[[TGV]]. Huwa possibbli li tivvjaġġa lejn il-kosta tal-punent ta' [[Bordeaux]] f'siegħa u erbgħin minuta. Minn hemm, il-linja ssegwi l-[[kosta tal-Mediterran]] permezz ta' [[Avignon]], u mbagħad lejn [[Spanja]] u [[Barċellona]]. Hemm ukoll linji lejn Lyon, Strasburgu u Lille. Jieħu inqas minn siegħa bil-ferrovija biex tasal minn Tours sa [[Pariġi]] bit-[[TGV]] u siegħa u nofs biex tasal sal-[[Ajruport Charles de Gaulle]]. Tours għandha żewġ stazzjonijiet ewlenin: [[Istazzjon tal-ferrovija ta' Tours|Gare de Tours]], l-istazzjon ċentrali, u Gare de [[Saint-Pierre-des-Corps]], użata minn ferroviji li ma jispiċċawx f'Tours<ref>{{Ċita web|url=https://www.lesechos.fr/2011/09/trente-ans-de-tgv-411811|titlu=}}</ref>. L-[[Ajruport ta' Tours Loire Valley]] jgħaqqad il-Loire Valley ma' bliet [[Ewropa|Ewropej]]. [[Stampa:Tram FilBleu Tours Pont Wilson.jpg|nofs|daqsminuri|[[Tram ta' Tours]]]] Storikament, Tours kienet servuta minn trams u trolleybuses, bis-sistema tat-trolleybus damet mill-1949 sal-1968. Is-servizz tat-tramm irritorna fil-belt fl-2013, meta bdiet topera sistema ġdida ta' trams. Ġew ordnati wieħed u għoxrin tram [[Alstom Citadis]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.transbus.org/dossiers/tramway_tours.html|titlu=Inauguration du tramway de Tours (31/08/2013)|kunjom=MEYER|isem=Olivier|data=2013-08-31|sit=transbus.org|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-20}}</ref>. == Sport == L-aqwa klabb tal-futbol tal-belt, [[Tours FC]], ġie xolt fl-2025, wara 106 snin ta’ attività, minħabba snin ta’ diffikultajiet finanzjarji. Għandhom ukoll it-tieni tim, CCSP Tours. L-istadju tad-dar ta’ CCSP huwa l-Stade des Tourettes u jilagħbu fid-Division d'Honneur Regionale de Centre, is-seba’ livell tas-sistema tal-kampjonat tal-futbol Franċiż. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|CHN}} [[Luoyang]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Mülheim]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|ESP}} [[Segovia]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Parma]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Trois-Rivières]] ([[Quebec]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Takamatsu]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|ROM}} [[Brașov]] ([[Rumanija]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Minneapolis]] ([[Stati Uniti]]). == Referenzi == nwb6yyfalar9tjrl20a5edazjtliyvw 0 34688 333024 332722 2026-10-23T13:31:11Z ToniSant 4257 /* Referenzi */ +Mudell:Ġranet tal-ġimgħa 333024 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Galileo moon phases.jpg|daqsminuri|It-tpinġijiet tal-Qamar u tal-fażijiet tiegħu tal-1616 ta' [[Galileo Galilei|Galileo]]. It-Tnejn f'bosta lingwi ssemma għall-Qamar.]] '''It-Tnejn''' huwa l-jum fil-ġimgħa li jiġi wara [[Il-Ħadd|l-Ħadd]] u li jiġi qabel [[it-Tlieta]].<ref>{{Ċita web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/monday|titlu=Monday|data=2026-09-28|sit=dictionary.cambridge.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont l-ISO 8601 tal-Organizzazzjoni Internazzjoni għall-Istandardizzazzjoni, huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en|titlu=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules"|sit=www.iso.org|data-aċċess=}}</ref> == Ismijiet == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Máni_and_Sól_by_Lorenz_Frølich.jpg|daqsminuri|A depiction of Máni, the personified moon, and his sister Sól, the personified sun, from Norse mythology (1895) by Lorenz Frølich]] L-ismijiet ta' dan il-jum tal-ġimgħa ngħataw fl-epoka [[Imperu Ruman|Rumana]], bil-[[Lingwa Griega|Grieg]] u bil-[[Lingwa Latina|Latin]], bħala ἡμέρᾱ Σελήνης (b'ittri Rumani: "''hemera Selenes''"), ''diēs Lūnae'', jiġifieri l-"jum tal-[[Qamar]]".<ref>{{Ċita web|url=https://www.etymonline.com/word/Monday|titlu=Monday - Etymology, Origin & Meaning of the Name|sit=etymonline|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> F'bosta [[Lingwa|lingwi]] jintużaw [[Terminoloġija|termini]] li oriġinaw direttament minn dawn l-ismijiet jew [[Traduzzjoni|traduzzjonijiet]] mislufa abbażi tagħhom. Bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], in-nom ''Monday'' oriġina xi żmien qabel l-1200 minn ''monedæi'', li żviluppa mit-terminu bl-Ingliż Antik (għall-ħabta tas-sena 1000) ''mōnandæg'' u ''mōndæg'', li litteralment ifisser "jum il-Qamar". Hemm termini simili f'lingwi Ġermaniċi oħra, inkluż il-Friżjan Antik ''mōnadeig'', il-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] Nofsani-t'Isfel u l-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]] Nofsani ''mānendag, mānendach'' (bl-Olandiż modern ''Maandag''), il-Ġermaniż Għoli Antik ''mānetag'' (bil-Ġermaniż modern ''Montag''), u n-Norveġiż Antik ''mánadagr'' (bl-Iżvediż u bin-Nynorsk Norveġiż ''måndag'', bl-Iżlandiż ''mánudagur,'' bid-Daniż u bin-Norveġiż modern bokmål ''mandag''). It-terminu Ġermaniku huwa interpretazzjoni Ġermanika tal-Latin ''lunae dies'' ("jum il-Qamar"). [[Stampa:Máni and Sól by Lorenz Frølich.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni ta' Máni, il-Qamar ippersonifikat, u oħtu Sól, ix-[[xemx]] ippersonifikata, mill-mitoloġija Nordika (1895) ta' Lorenz Frølich.]] Il-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]] u l-[[Lingwa Koreana|Korean]] jikkondividu l-istess kelmiet taċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]] Antik "月曜日" (bil-Hiragana: げつようび, trażlitterat ''getsuyо̄bi'', bil-Hangeul: 월요일) għat-Tnejn li jfissru "jum il-Qamar". F'bosta lingwi Indo-Arjani, il-kelma għat-Tnejn hija ''Somavāra'' jew ''Chandravāra'', li huma traduzzjonijiet mislufa mis-Sanskritu. F'xi każijiet bħall-[[Lingwa Maltija|Malti]] jintużaw l-ismijiet "ekkleżjastiċi". Din hija tradizzjoni ta' enumerazzjoni tal-jiem tal-ġimgħa biex tiġi evitata l-konnotazzjoni pagana tal-ismijiet pjantetarji jew tad-divinitajiet, u biex iżommu mal-isem [[Bibbja|Bibbliku]], fejn it-Tnejn huwa t-"tieni jum". Xi eżempji oħra huma: l-[[Ebrajk]]: יום שני, il-Grieg: Δευτέρα ἡμέρα (''Deutéra hēméra''), il-Latin: ''feria secunda'', l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: الأثنين (al-isnain). F'bosta lingwi Slavi, l-isem ta' dan il-jum jista' jiġi tradott bħala "wara l-Ħadd/btala". Bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: ''понедельник'' (''ponyedyelnik''), it-Tnejn tfisser "qrib il-ġimgħa", по "qrib" jew "on" недельник "(il-)ġimgħa", bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]] u bil-Bożnijaku: ''ponedjeljak'', bis-Serbjan: ''понедељак'' (''ponedeljak''), bl-[[Lingwa Ukrena|Ukren]]: ''понеділок'' (''ponedilok''), bil-[[Lingwa Bulgara|Bulgaru]]: ''понеделник'' (''ponedelnik''), bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: ''poniedziałek'', biċ-[[Lingwa Ċeka|Ċek]]: ''pondělí'', bis-[[Lingwa Slovakka|Slovakk]]: ''pondelok'', bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''ponedeljek''. Bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: ''pazartesi'', li tfisser ukoll "wara l-Ħadd". == Arranġament fil-ġimgħa == Storikament, il-ġimgħa Griega-Rumana kienet tibda bil-Ħadd (''dies solis''), u t-Tnejn (''dies lunae'') kien it-tieni jum tal-ġimgħa. Għadha drawwa li wieħed jirreferi għat-Tnejn bħala ''feria secunda'' fil-kalendarju liturġiku tal-[[Knisja Kattolika]]. Il-Quakers tradizzjonalment kienu jirreferu għat-Tnejn bħala t-"Tieni Jum".<ref>{{Ċita web|url=https://iymc.org/calendarnames.html|titlu=Quaker Calendar Names, Iowa Yearly Meeting (Conservative)|kunjom=Iowa Yearly Meeting (Conservative)|sit=iymc.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Il-Portugiż u l-Knisja Ortodossa Griega tal-Lvant jimxu wkoll mat-tradizzjoni ekkleżjastika (bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''segunda-feira'', bil-Grieg: ''Δευτέρα'' "''deutéra''", "it-tieni"). Bil-Vjetnamiż, li l-[[alfabett]] tiegħu bbażat fuq il-Latin oriġinarjament ġie Latinizzat mill-missjunarji Ġiżwiti Portugiżi, adotta din id-drawwa u b'hekk jirreferi wkoll għat-Tnejn bħala t-Tieni Jum (''thứ Hai''). Bl-istess mod, l-isem bl-Ebrajk modern għat-Tnejn huwa ''yom-sheni'' (יום שני). Filwaqt li fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa, l-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni bbażata f'[[Ġinevra]] tqiegħed it-Tnejn bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa fl-istandard ISO 8601. It-Tnejn huwa ''xīngqīyī (星期一)'' biċ-Ċiniż, li jfisser "l-ewwel jum tal-ġimgħa". == Osservanzi reliġjużi == === [[Kristjaneżmu]] === Id-Duttrina bikrija tat-Tnax-il Appostlu kienet twissi lill-fidili biex wieħed ma jsumx nhar ta' Tnejn biex ma jimxix mal-Ġudaiżmu (ara iktar 'l isfel), u kienet tissuġġerixxi biex is-sawm minflok isir nhar ta' Erbgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bc.edu/content/dam/files/research_sites/cjl/sites/partners/cbaa_seminar/didache.htm|titlu=The Didache 8|sit=www.bc.edu|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> It-Tnejn huwa l-jum li fih jiġi ċċelebrat it-Tnejn tal-[[Għid]], l-għada ta' [[Għid|Ħadd il-Għid]] u t-tieni jum taż-żmien tal-Għid. It-Tnejn tal-Għid hija btala pubblika f'bosta pajjiżi Kristjani. Fil-Kristjaneżmu tal-Punent dan il-jum jimmarka t-tieni jum tal-Ottavena tal-Għid; fil-Kristjaneżmu tal-Lvant dan il-jum jimmarka t-tieni jum tal-Ġimgħa Mdawla. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, it-Tnejn huwa l-jum li fih jitfakkru l-anġli. L-Octoechos fih l-innijiet dwar din it-tema, irranġati f'ċiklu ta' tmien ġimgħat, li jiġu kantati nhar ta' Tnejn matul is-sena kollha. Fl-aħħar tas-Servizzi Divini nhar ta' Tnejn, id-diskors tal-għeluq jibda bil-kliem: "J'Alla [[Ġesù|Kristu]], Alla tagħna, permezz tal-interċessjonijiet mill-iktar safjin ta' [[Santa Marija|Omm Alla]], tal-Qawwiet bla Ġisem onorevoli (jiġifieri l-anġli) tas-Sema…". F'bosta monasteri tal-Lvant, it-Tnejn jiġi osservat bħala jum ta' sawm. Peress li t-Tnejn jiġi ddedikat lill-anġli, il-patrijiet jistinkaw biex jgħixu ħajja anġelika. F'dawn il-monasteri, il-patrijiet ma jiħdux laħam, annimali selvaġġi, prodotti tal-ħalib, ħut, inbid u żejt. Jekk jum ta' btala tinzerta it-Tnejn, jaf ikunu jistgħu jieħdu ħut, inbid u żejt, skont liema tkun il-festa partikolari. Il-membri tal-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jum iqattgħu lejla fil-ġimgħa, imsejħa l-Lejla d-Dar tal-Familja jew il-Lejla tal-Familja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2018/03/mormon-family-home-evening/556658/|titlu=Mormons’ Weekly Family Ritual Is an Antidote to Fast-Paced Living|kunjom=Dollahite|isem=David C.|kunjom2=Marks|isem2=Loren|data=2018-03-29|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Normalment din il-lejla tkun it-Tnejn, meta l-familji jiġu mħeġġin iqattgħu l-ħin flimkien jistudjaw, jitolbu u jagħmlu attivitajiet oħra tal-familja. === [[Ħinduiżmu|Induiżmu]] === Fl-Induiżmu, it-Tnejn jiġi assoċjat mad-divinità Induista tal-qamar, Chandra jew Soma. F'diversi lingwi tan-Nofsinhar tal-[[Asja]], it-Tnejn huwa magħruf bħala ''Somavara'' jew ''Somavaram''. L-Induisti li jsumu nhar ta' Tnejn jagħmlu dan bħala dedikazzjoni lejn id-divinità Xiva. Uħud josservaw is-''Solah Somvar Vrat'', li huwa sawm ta' sittax-il nhar ta' Tnejn iddedikat lil Xiva, bit-tama li jiżżewġu u jsibu sieħeb/sieħa li jixirqilhom. Is-sawm nhar ta' Tnejn fix-xahar Induista ta' Shravana jitqies ukoll bħala xieraq peress li huwa wieħed mill-iżhed xhur sagri għall-Induisti u dan is-sawm jiġi ddedikat lil Xica u lill-konsorti tiegħu Parvati.<ref>{{Ċita web|url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/somvar-vrat-monday-fast|titlu=Somvar Vrat - Procedure, Mantras and Significance of Monday Fast|sit=Eshwar Bhakti|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/shravan-somvar-vrat-monday-fast|titlu=Shravan Somvar Vrat - Procedure, Mantras for Shravan Monday fasting|sit=Eshwar Bhakti|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> === [[Iżlam]] === Fl-Iżlam, it-Tnejn huwa wieħed mill-jiem fil-ġimgħa li fih il-Musulmani jiġu mħeġġin jagħmlu sawm volontarju; il-jum l-ieħor huwa nhar ta' [[Il-Ħamis|Ħamis]].<ref>{{Ċita web|url=https://islamqa.info/|titlu=Fasting Six Days of Shawwal on Mondays and Thursdays - Islam Question & Answer|sit=Islam-QA|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Hemm għadd ta' [[Ħadit]] li jirrakkontaw li [[Muħammed]] osserva s-sawm f'dawn il-jiem. Skont l-istess Ħadit, Muħammed twieled it-Tnejn. Jiġi rrakkontat ukoll li ngħata l-ewwel rivelazzjoni tiegħu (li iktar 'il quddiem saret il-[[Koran]]) it-Tnejn.<ref>{{Ċita web|url=https://www.abuaminaelias.com/dailyhadithonline/2019/04/15/fast-monday-three-per-month/|titlu=Hadith on Siyam: Fasting on Monday, three days a month|kunjom=Elias|isem=Abu Amina|data=2019-04-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> === [[Ġudaiżmu]] === Fil-Ġudaiżmu, it-Tnejn jitqies bħala jum tajjeb għas-sawm. Fil-Ġudaiżmu, parti żgħira mill-''Parashah'' ta' kull ġimgħa fit-Torah tinqara fil-pubbliku nhar ta' Tnejn u ta' Ħamis filgħodu, bħala suppliment għall-qari tas-[[Is-Sibt|Sibt]]). Jingħad talb penitenzjali speċjali nhar ta' Tnejn sakemm ma jkunx hemm okkażjoni speċjali ta' ferħ li tikkanċellahom. Skont il-Mixna u t-Talmud, dawn it-tradizzjonijiet isiru t-Tnejn u l-Ħamis peress li huma l-"jiem tas-suq" meta n-nies kienu jinġabru mill-irħula fil-belt. Teżisti wkoll tradizzjoni fost il-[[Lhud]] Axkenażi li jsumu b'mod volontarju fl-ewwel Tnejn, Tlieta u Ħamis konsekuttivi tax-xahar Ebrajk u din hija prevalenti fost l-ultra-Ortodossi. Bl-Ebrajk, it-Tnejn jissejjaħ "Yom Shení", li litteralment ifisser it-"Tieni Jum", skont ir-referenza Bibblika tas-''Sabbath'' bħala s-"Seba' Jum" u t-tradizzjoni li dak il-jum ikun is-Sibt. Ġie stabbilit li r-rabta fonetika u kulturali bejn il-[[pjaneta]] [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], is-Sibt u s-''Sabbath'' oriġinat mill-[[Mesopotamja]] tal-qedem.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Zafran|isem1=Eric|data=1979|titlu=Saturn and the Jews|url=https://www.jstor.org/stable/751082|rivista=Journal of the Warburg and Courtauld Institutes|volum=42|paġni=16–27}}</ref> == Referenzi kulturali == [[Stampa:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|daqsminuri|Din il-kartolina postali ntbagħtet fl-1907 bil-kitba "Monday Morning in N. Y. City" (it-Tnejn Filgħodu fil-[[Belt ta' New York]]), u tirrifletti t-tradizzjoni tat-Tnejn bħala jum għall-ħasil tal-ħwejjeġ.]] Għadd ta' kanzunetti popolari fil-kultura tal-Punent spiss jiddeskrivu t-Tnejn bħala jum ta' depressjoni, ansjetà, nuqqas ta' motivazzjoni, isterija jew melankonija, l-iktar minħabba l-assoċjazzjoni mal-ewwel jum tal-ġimgħa tax-xogħol. It-Tnejn spiss jitqies bħala jum ta' buri u xorti ħażina, speċjalment għal bosta persuni fis-snin tal-iskola, li jkollhom imorru lura l-iskola kull nhar ta' Tnejn wara li ma jkollhomx skola s-Sibt u l-Ħadd, u b'hekk ġieli jispiċċaw jobogħdu t-Tnejn. Pereżempju, "Monday, Monday" (1966) ta' Mamas & the Papas; "Rainy Days and Mondays" (1971) tal-Carpenters; Monday, Monday, Monday (2002) ta' Tegan u Sara; u "Manic Monday" (1986) tal-Bangles (miktuba minn [[Prince]]). Hemm grupp [[Mużika|mużikali]] jismu Happy Mondays u grupp pop-punk Amerikan jismu Hey Monday. Il-karattru popolari tal-cartoons Garfield ta' Jim Davis huwa magħruf sew li jobgħod nhar ta' Tnejn, u spiss jirrepeti l-frażi "Jien nobgħod nhar ta' Tnejn".<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Carvel|isem=John|kunjom2=editor|isem2=social affairs|data=2005-08-26|titlu=Monday is most common day for suicide|url=https://www.theguardian.com/society/2005/aug/26/health.medicineandhealth1|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Fir-[[Renju Unit]], iktar nies jikkommettu [[suwiċidju]] fl-Ingilterra u f'Wales nhar ta' Tnejn milli f'jiem oħra tal-ġimgħa. Fir-Renju Unit ukoll, iktar nies inġenerali ma jidħlux ix-xogħol nhar ta' Tnejn minħabba mard.<ref>{{Ċita web|url=https://www.techrepublic.com/article/monday-pwc-consultings-new-name-creates-controversy-cackles/|titlu=Monday: PwC Consulting's new name creates controversy, cackles|kunjom=beth.blakely-cnet|data=2002-07-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> F'Lulju 2002, id-ditta tal-konsulenzi PricewaterhouseCoopers ħabbret li kienet se ssemmi l-prattika tal-konsulenzi tagħha bħala "Monday", u nefqet $110 miljun is-sena ta' wara biex tistabbilixxi d-ditta. Meta l-IBM akkwistat il-konsulenza 3 xhur wara, iddeċidiet li ma żżommx dak l-isem il-ġdid. F'Ottubru 2022, il-Guinness World Records ħabbru fuq [[Twitter]] li t-Tnejn huwa l-Agħar Jum tal-Ġimgħa, għalkemm mhux kulħadd qabel ma' dan il-ħsieb.<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/GWR/status/1581920448555544576|titlu=we're officially giving monday the record of the worst day of the week|kunjom=Guinness World Records [@GWR]|data-aċċess=2026-10-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-globally/guinness-world-records-declares-monday-the-worst-day-of-the-week-8216322/|titlu=Guinness World Records declares Monday the worst day of the week. Netizens react|data=2022-10-18|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Riċerka li saret fir-Renju Unit fl-2006 sabet li attakki tal-[[qalb]] serji għandhom iktar probabbiltà li jseħħu nhar ta' Tnejn, meta mqabbel ma' jiem oħra tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/behind-the-headlines/heart-attack-monday|titlu=Why are serious heart attacks more likely on a Monday?|sit=British Heart Foundation|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> == Jiem importanti == * Big Monday (it-Tnejn il-Kbir): sensiela televiżiva sportiva Amerikana f'ħin reali; * Black Monday (it-Tnejn l-Iswed); jum li matulu jkun hemm skontijiet kbar; * Blue Monday (it-Tnejn il-Blu): jingħad li huwa l-iżjed jum ta' dieqa fis-sena; * it-Tnejn tat-Tniebri; * it-Tnejn Ċibernetiku: it-Tnejn ta' wara l-btala ta' Thanksgiving; * it-Tnejn tal-Għid, magħruf ukoll bħala t-Tnejn Imdawwal; * it-Tnejn ta' Handsel: ċelebrazzjoni tradizzjonali Skoċċiża; * Lundi Gras: jum b'avvenimenti ta' qabel Mardi Gras; * Mad Monday: jum li fih isiru ċ-ċelebrazzjonijiet ta' wara l-futbol Awstraljan; * Miracle Monday: ktieb ta' Elliot S. Maggin; * Plough Monday (it-Tnejn tal-Ħart): il-bidu tradizzjonali Ingliż tas-sena agrikola; * it-Tnejn ta' qabel l-Erbgħa tat-Tniebri; * it-Tnejn Imxarrab: ċelebrazzjoni li ssir it-Tnejn tal-Għid fil-[[Polonja]] u fl-[[Ewropa]] Ċentrali; * it-Tnejn ta' Pentekoste: ċelebrazzjoni tal-jum ta' wara Pentekoste. == Referenzi == [[Kategorija:Ġranet]] <references />{{Ġranet tal-ġimgħa}}{{Awtorità}} bfze40tp5ndmpgbcbhlwmv14tphffbu 333026 333024 2026-10-23T13:32:12Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Ġranet]]: "Tnejn" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333026 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Galileo moon phases.jpg|daqsminuri|It-tpinġijiet tal-Qamar u tal-fażijiet tiegħu tal-1616 ta' [[Galileo Galilei|Galileo]]. It-Tnejn f'bosta lingwi ssemma għall-Qamar.]] '''It-Tnejn''' huwa l-jum fil-ġimgħa li jiġi wara [[Il-Ħadd|l-Ħadd]] u li jiġi qabel [[it-Tlieta]].<ref>{{Ċita web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/monday|titlu=Monday|data=2026-09-28|sit=dictionary.cambridge.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont l-ISO 8601 tal-Organizzazzjoni Internazzjoni għall-Istandardizzazzjoni, huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en|titlu=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules"|sit=www.iso.org|data-aċċess=}}</ref> == Ismijiet == [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:Máni_and_Sól_by_Lorenz_Frølich.jpg|daqsminuri|A depiction of Máni, the personified moon, and his sister Sól, the personified sun, from Norse mythology (1895) by Lorenz Frølich]] L-ismijiet ta' dan il-jum tal-ġimgħa ngħataw fl-epoka [[Imperu Ruman|Rumana]], bil-[[Lingwa Griega|Grieg]] u bil-[[Lingwa Latina|Latin]], bħala ἡμέρᾱ Σελήνης (b'ittri Rumani: "''hemera Selenes''"), ''diēs Lūnae'', jiġifieri l-"jum tal-[[Qamar]]".<ref>{{Ċita web|url=https://www.etymonline.com/word/Monday|titlu=Monday - Etymology, Origin & Meaning of the Name|sit=etymonline|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> F'bosta [[Lingwa|lingwi]] jintużaw [[Terminoloġija|termini]] li oriġinaw direttament minn dawn l-ismijiet jew [[Traduzzjoni|traduzzjonijiet]] mislufa abbażi tagħhom. Bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], in-nom ''Monday'' oriġina xi żmien qabel l-1200 minn ''monedæi'', li żviluppa mit-terminu bl-Ingliż Antik (għall-ħabta tas-sena 1000) ''mōnandæg'' u ''mōndæg'', li litteralment ifisser "jum il-Qamar". Hemm termini simili f'lingwi Ġermaniċi oħra, inkluż il-Friżjan Antik ''mōnadeig'', il-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] Nofsani-t'Isfel u l-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]] Nofsani ''mānendag, mānendach'' (bl-Olandiż modern ''Maandag''), il-Ġermaniż Għoli Antik ''mānetag'' (bil-Ġermaniż modern ''Montag''), u n-Norveġiż Antik ''mánadagr'' (bl-Iżvediż u bin-Nynorsk Norveġiż ''måndag'', bl-Iżlandiż ''mánudagur,'' bid-Daniż u bin-Norveġiż modern bokmål ''mandag''). It-terminu Ġermaniku huwa interpretazzjoni Ġermanika tal-Latin ''lunae dies'' ("jum il-Qamar"). [[Stampa:Máni and Sól by Lorenz Frølich.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni ta' Máni, il-Qamar ippersonifikat, u oħtu Sól, ix-[[xemx]] ippersonifikata, mill-mitoloġija Nordika (1895) ta' Lorenz Frølich.]] Il-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]] u l-[[Lingwa Koreana|Korean]] jikkondividu l-istess kelmiet taċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]] Antik "月曜日" (bil-Hiragana: げつようび, trażlitterat ''getsuyо̄bi'', bil-Hangeul: 월요일) għat-Tnejn li jfissru "jum il-Qamar". F'bosta lingwi Indo-Arjani, il-kelma għat-Tnejn hija ''Somavāra'' jew ''Chandravāra'', li huma traduzzjonijiet mislufa mis-Sanskritu. F'xi każijiet bħall-[[Lingwa Maltija|Malti]] jintużaw l-ismijiet "ekkleżjastiċi". Din hija tradizzjoni ta' enumerazzjoni tal-jiem tal-ġimgħa biex tiġi evitata l-konnotazzjoni pagana tal-ismijiet pjantetarji jew tad-divinitajiet, u biex iżommu mal-isem [[Bibbja|Bibbliku]], fejn it-Tnejn huwa t-"tieni jum". Xi eżempji oħra huma: l-[[Ebrajk]]: יום שני, il-Grieg: Δευτέρα ἡμέρα (''Deutéra hēméra''), il-Latin: ''feria secunda'', l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: الأثنين (al-isnain). F'bosta lingwi Slavi, l-isem ta' dan il-jum jista' jiġi tradott bħala "wara l-Ħadd/btala". Bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: ''понедельник'' (''ponyedyelnik''), it-Tnejn tfisser "qrib il-ġimgħa", по "qrib" jew "on" недельник "(il-)ġimgħa", bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]] u bil-Bożnijaku: ''ponedjeljak'', bis-Serbjan: ''понедељак'' (''ponedeljak''), bl-[[Lingwa Ukrena|Ukren]]: ''понеділок'' (''ponedilok''), bil-[[Lingwa Bulgara|Bulgaru]]: ''понеделник'' (''ponedelnik''), bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: ''poniedziałek'', biċ-[[Lingwa Ċeka|Ċek]]: ''pondělí'', bis-[[Lingwa Slovakka|Slovakk]]: ''pondelok'', bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''ponedeljek''. Bit-[[Lingwa Torka|Tork]]: ''pazartesi'', li tfisser ukoll "wara l-Ħadd". == Arranġament fil-ġimgħa == Storikament, il-ġimgħa Griega-Rumana kienet tibda bil-Ħadd (''dies solis''), u t-Tnejn (''dies lunae'') kien it-tieni jum tal-ġimgħa. Għadha drawwa li wieħed jirreferi għat-Tnejn bħala ''feria secunda'' fil-kalendarju liturġiku tal-[[Knisja Kattolika]]. Il-Quakers tradizzjonalment kienu jirreferu għat-Tnejn bħala t-"Tieni Jum".<ref>{{Ċita web|url=https://iymc.org/calendarnames.html|titlu=Quaker Calendar Names, Iowa Yearly Meeting (Conservative)|kunjom=Iowa Yearly Meeting (Conservative)|sit=iymc.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Il-Portugiż u l-Knisja Ortodossa Griega tal-Lvant jimxu wkoll mat-tradizzjoni ekkleżjastika (bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''segunda-feira'', bil-Grieg: ''Δευτέρα'' "''deutéra''", "it-tieni"). Bil-Vjetnamiż, li l-[[alfabett]] tiegħu bbażat fuq il-Latin oriġinarjament ġie Latinizzat mill-missjunarji Ġiżwiti Portugiżi, adotta din id-drawwa u b'hekk jirreferi wkoll għat-Tnejn bħala t-Tieni Jum (''thứ Hai''). Bl-istess mod, l-isem bl-Ebrajk modern għat-Tnejn huwa ''yom-sheni'' (יום שני). Filwaqt li fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa, l-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni bbażata f'[[Ġinevra]] tqiegħed it-Tnejn bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa fl-istandard ISO 8601. It-Tnejn huwa ''xīngqīyī (星期一)'' biċ-Ċiniż, li jfisser "l-ewwel jum tal-ġimgħa". == Osservanzi reliġjużi == === [[Kristjaneżmu]] === Id-Duttrina bikrija tat-Tnax-il Appostlu kienet twissi lill-fidili biex wieħed ma jsumx nhar ta' Tnejn biex ma jimxix mal-Ġudaiżmu (ara iktar 'l isfel), u kienet tissuġġerixxi biex is-sawm minflok isir nhar ta' Erbgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bc.edu/content/dam/files/research_sites/cjl/sites/partners/cbaa_seminar/didache.htm|titlu=The Didache 8|sit=www.bc.edu|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> It-Tnejn huwa l-jum li fih jiġi ċċelebrat it-Tnejn tal-[[Għid]], l-għada ta' [[Għid|Ħadd il-Għid]] u t-tieni jum taż-żmien tal-Għid. It-Tnejn tal-Għid hija btala pubblika f'bosta pajjiżi Kristjani. Fil-Kristjaneżmu tal-Punent dan il-jum jimmarka t-tieni jum tal-Ottavena tal-Għid; fil-Kristjaneżmu tal-Lvant dan il-jum jimmarka t-tieni jum tal-Ġimgħa Mdawla. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, it-Tnejn huwa l-jum li fih jitfakkru l-anġli. L-Octoechos fih l-innijiet dwar din it-tema, irranġati f'ċiklu ta' tmien ġimgħat, li jiġu kantati nhar ta' Tnejn matul is-sena kollha. Fl-aħħar tas-Servizzi Divini nhar ta' Tnejn, id-diskors tal-għeluq jibda bil-kliem: "J'Alla [[Ġesù|Kristu]], Alla tagħna, permezz tal-interċessjonijiet mill-iktar safjin ta' [[Santa Marija|Omm Alla]], tal-Qawwiet bla Ġisem onorevoli (jiġifieri l-anġli) tas-Sema…". F'bosta monasteri tal-Lvant, it-Tnejn jiġi osservat bħala jum ta' sawm. Peress li t-Tnejn jiġi ddedikat lill-anġli, il-patrijiet jistinkaw biex jgħixu ħajja anġelika. F'dawn il-monasteri, il-patrijiet ma jiħdux laħam, annimali selvaġġi, prodotti tal-ħalib, ħut, inbid u żejt. Jekk jum ta' btala tinzerta it-Tnejn, jaf ikunu jistgħu jieħdu ħut, inbid u żejt, skont liema tkun il-festa partikolari. Il-membri tal-Knisja ta' Ġesù Kristu tal-Qaddisin tal-Aħħar Jum iqattgħu lejla fil-ġimgħa, imsejħa l-Lejla d-Dar tal-Familja jew il-Lejla tal-Familja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2018/03/mormon-family-home-evening/556658/|titlu=Mormons’ Weekly Family Ritual Is an Antidote to Fast-Paced Living|kunjom=Dollahite|isem=David C.|kunjom2=Marks|isem2=Loren|data=2018-03-29|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Normalment din il-lejla tkun it-Tnejn, meta l-familji jiġu mħeġġin iqattgħu l-ħin flimkien jistudjaw, jitolbu u jagħmlu attivitajiet oħra tal-familja. === [[Ħinduiżmu|Induiżmu]] === Fl-Induiżmu, it-Tnejn jiġi assoċjat mad-divinità Induista tal-qamar, Chandra jew Soma. F'diversi lingwi tan-Nofsinhar tal-[[Asja]], it-Tnejn huwa magħruf bħala ''Somavara'' jew ''Somavaram''. L-Induisti li jsumu nhar ta' Tnejn jagħmlu dan bħala dedikazzjoni lejn id-divinità Xiva. Uħud josservaw is-''Solah Somvar Vrat'', li huwa sawm ta' sittax-il nhar ta' Tnejn iddedikat lil Xiva, bit-tama li jiżżewġu u jsibu sieħeb/sieħa li jixirqilhom. Is-sawm nhar ta' Tnejn fix-xahar Induista ta' Shravana jitqies ukoll bħala xieraq peress li huwa wieħed mill-iżhed xhur sagri għall-Induisti u dan is-sawm jiġi ddedikat lil Xica u lill-konsorti tiegħu Parvati.<ref>{{Ċita web|url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/somvar-vrat-monday-fast|titlu=Somvar Vrat - Procedure, Mantras and Significance of Monday Fast|sit=Eshwar Bhakti|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/shravan-somvar-vrat-monday-fast|titlu=Shravan Somvar Vrat - Procedure, Mantras for Shravan Monday fasting|sit=Eshwar Bhakti|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> === [[Iżlam]] === Fl-Iżlam, it-Tnejn huwa wieħed mill-jiem fil-ġimgħa li fih il-Musulmani jiġu mħeġġin jagħmlu sawm volontarju; il-jum l-ieħor huwa nhar ta' [[Il-Ħamis|Ħamis]].<ref>{{Ċita web|url=https://islamqa.info/|titlu=Fasting Six Days of Shawwal on Mondays and Thursdays - Islam Question & Answer|sit=Islam-QA|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Hemm għadd ta' [[Ħadit]] li jirrakkontaw li [[Muħammed]] osserva s-sawm f'dawn il-jiem. Skont l-istess Ħadit, Muħammed twieled it-Tnejn. Jiġi rrakkontat ukoll li ngħata l-ewwel rivelazzjoni tiegħu (li iktar 'il quddiem saret il-[[Koran]]) it-Tnejn.<ref>{{Ċita web|url=https://www.abuaminaelias.com/dailyhadithonline/2019/04/15/fast-monday-three-per-month/|titlu=Hadith on Siyam: Fasting on Monday, three days a month|kunjom=Elias|isem=Abu Amina|data=2019-04-15|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> === [[Ġudaiżmu]] === Fil-Ġudaiżmu, it-Tnejn jitqies bħala jum tajjeb għas-sawm. Fil-Ġudaiżmu, parti żgħira mill-''Parashah'' ta' kull ġimgħa fit-Torah tinqara fil-pubbliku nhar ta' Tnejn u ta' Ħamis filgħodu, bħala suppliment għall-qari tas-[[Is-Sibt|Sibt]]). Jingħad talb penitenzjali speċjali nhar ta' Tnejn sakemm ma jkunx hemm okkażjoni speċjali ta' ferħ li tikkanċellahom. Skont il-Mixna u t-Talmud, dawn it-tradizzjonijiet isiru t-Tnejn u l-Ħamis peress li huma l-"jiem tas-suq" meta n-nies kienu jinġabru mill-irħula fil-belt. Teżisti wkoll tradizzjoni fost il-[[Lhud]] Axkenażi li jsumu b'mod volontarju fl-ewwel Tnejn, Tlieta u Ħamis konsekuttivi tax-xahar Ebrajk u din hija prevalenti fost l-ultra-Ortodossi. Bl-Ebrajk, it-Tnejn jissejjaħ "Yom Shení", li litteralment ifisser it-"Tieni Jum", skont ir-referenza Bibblika tas-''Sabbath'' bħala s-"Seba' Jum" u t-tradizzjoni li dak il-jum ikun is-Sibt. Ġie stabbilit li r-rabta fonetika u kulturali bejn il-[[pjaneta]] [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], is-Sibt u s-''Sabbath'' oriġinat mill-[[Mesopotamja]] tal-qedem.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Zafran|isem1=Eric|data=1979|titlu=Saturn and the Jews|url=https://www.jstor.org/stable/751082|rivista=Journal of the Warburg and Courtauld Institutes|volum=42|paġni=16–27}}</ref> == Referenzi kulturali == [[Stampa:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|daqsminuri|Din il-kartolina postali ntbagħtet fl-1907 bil-kitba "Monday Morning in N. Y. City" (it-Tnejn Filgħodu fil-[[Belt ta' New York]]), u tirrifletti t-tradizzjoni tat-Tnejn bħala jum għall-ħasil tal-ħwejjeġ.]] Għadd ta' kanzunetti popolari fil-kultura tal-Punent spiss jiddeskrivu t-Tnejn bħala jum ta' depressjoni, ansjetà, nuqqas ta' motivazzjoni, isterija jew melankonija, l-iktar minħabba l-assoċjazzjoni mal-ewwel jum tal-ġimgħa tax-xogħol. It-Tnejn spiss jitqies bħala jum ta' buri u xorti ħażina, speċjalment għal bosta persuni fis-snin tal-iskola, li jkollhom imorru lura l-iskola kull nhar ta' Tnejn wara li ma jkollhomx skola s-Sibt u l-Ħadd, u b'hekk ġieli jispiċċaw jobogħdu t-Tnejn. Pereżempju, "Monday, Monday" (1966) ta' Mamas & the Papas; "Rainy Days and Mondays" (1971) tal-Carpenters; Monday, Monday, Monday (2002) ta' Tegan u Sara; u "Manic Monday" (1986) tal-Bangles (miktuba minn [[Prince]]). Hemm grupp [[Mużika|mużikali]] jismu Happy Mondays u grupp pop-punk Amerikan jismu Hey Monday. Il-karattru popolari tal-cartoons Garfield ta' Jim Davis huwa magħruf sew li jobgħod nhar ta' Tnejn, u spiss jirrepeti l-frażi "Jien nobgħod nhar ta' Tnejn".<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Carvel|isem=John|kunjom2=editor|isem2=social affairs|data=2005-08-26|titlu=Monday is most common day for suicide|url=https://www.theguardian.com/society/2005/aug/26/health.medicineandhealth1|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Fir-[[Renju Unit]], iktar nies jikkommettu [[suwiċidju]] fl-Ingilterra u f'Wales nhar ta' Tnejn milli f'jiem oħra tal-ġimgħa. Fir-Renju Unit ukoll, iktar nies inġenerali ma jidħlux ix-xogħol nhar ta' Tnejn minħabba mard.<ref>{{Ċita web|url=https://www.techrepublic.com/article/monday-pwc-consultings-new-name-creates-controversy-cackles/|titlu=Monday: PwC Consulting's new name creates controversy, cackles|kunjom=beth.blakely-cnet|data=2002-07-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> F'Lulju 2002, id-ditta tal-konsulenzi PricewaterhouseCoopers ħabbret li kienet se ssemmi l-prattika tal-konsulenzi tagħha bħala "Monday", u nefqet $110 miljun is-sena ta' wara biex tistabbilixxi d-ditta. Meta l-IBM akkwistat il-konsulenza 3 xhur wara, iddeċidiet li ma żżommx dak l-isem il-ġdid. F'Ottubru 2022, il-Guinness World Records ħabbru fuq [[Twitter]] li t-Tnejn huwa l-Agħar Jum tal-Ġimgħa, għalkemm mhux kulħadd qabel ma' dan il-ħsieb.<ref>{{Ċita web|url=https://x.com/GWR/status/1581920448555544576|titlu=we're officially giving monday the record of the worst day of the week|kunjom=Guinness World Records [@GWR]|data-aċċess=2026-10-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-globally/guinness-world-records-declares-monday-the-worst-day-of-the-week-8216322/|titlu=Guinness World Records declares Monday the worst day of the week. Netizens react|data=2022-10-18|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Riċerka li saret fir-Renju Unit fl-2006 sabet li attakki tal-[[qalb]] serji għandhom iktar probabbiltà li jseħħu nhar ta' Tnejn, meta mqabbel ma' jiem oħra tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/behind-the-headlines/heart-attack-monday|titlu=Why are serious heart attacks more likely on a Monday?|sit=British Heart Foundation|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> == Jiem importanti == * Big Monday (it-Tnejn il-Kbir): sensiela televiżiva sportiva Amerikana f'ħin reali; * Black Monday (it-Tnejn l-Iswed); jum li matulu jkun hemm skontijiet kbar; * Blue Monday (it-Tnejn il-Blu): jingħad li huwa l-iżjed jum ta' dieqa fis-sena; * it-Tnejn tat-Tniebri; * it-Tnejn Ċibernetiku: it-Tnejn ta' wara l-btala ta' Thanksgiving; * it-Tnejn tal-Għid, magħruf ukoll bħala t-Tnejn Imdawwal; * it-Tnejn ta' Handsel: ċelebrazzjoni tradizzjonali Skoċċiża; * Lundi Gras: jum b'avvenimenti ta' qabel Mardi Gras; * Mad Monday: jum li fih isiru ċ-ċelebrazzjonijiet ta' wara l-futbol Awstraljan; * Miracle Monday: ktieb ta' Elliot S. Maggin; * Plough Monday (it-Tnejn tal-Ħart): il-bidu tradizzjonali Ingliż tas-sena agrikola; * it-Tnejn ta' qabel l-Erbgħa tat-Tniebri; * it-Tnejn Imxarrab: ċelebrazzjoni li ssir it-Tnejn tal-Għid fil-[[Polonja]] u fl-[[Ewropa]] Ċentrali; * it-Tnejn ta' Pentekoste: ċelebrazzjoni tal-jum ta' wara Pentekoste. == Referenzi == [[Kategorija:Ġranet|Tnejn]] <references />{{Ġranet tal-ġimgħa}}{{Awtorità}} c0ycjr6ob20u2qtbr6inwbh3by7mclb 0 34690 333023 333013 2026-10-23T13:30:17Z ToniSant 4257 /* Referenzi */ +Mudell:Ġranet tal-ġimgħa 333023 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Pierre-Le-Moyne-De-l'art-de-regner MGG 0910.tif|daqsminuri|''Sol Iustitiae (Xemx tal-Ġustizzja)'', li oriġinat mill-Bibbja Ġudeo-Kristjana, Malachi 4:2. Ta' Albrecht Dürer, għall-ħabta tal-1499-1500.]] '''Il-Ħadd''' (bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''dies solis''; li tfisser "jum ix-[[xemx]]") huwa l-jum tal-ġimgħa bejn [[is-Sibt]] u t-[[It-Tnejn|Tnejn]]. Il-Ħadd huwa jum ta' mistrieħ fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent u jagħmel parti minn tmiem il-ġimgħa. F'xi pajjiżi [[Għarab]], il-Ħadd huwa jum normali tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thenationalnews.com/mena/2021/12/07/when-is-the-weekend-in-the-arab-world/|titlu=Which countries have a Friday-Saturday weekend?|kunjom=National|isem=The|sit=The National|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Għall-biċċa l-kbira tal-[[Kristjani]], il-Ħadd jiġi osservat bħala jum ta' qima u ta' mistrieħ, peress li jitqies bħala l-Jum tal-Mulej<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Sunday-day-of-week|titlu=Sunday {{!}} Rest, Worship, Reflection {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> u l-jum meta [[Ġesù|Kristu]] rxoxta; fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fil-[[Kanada]], fil-[[Ġappun]], kif ukoll f'partijiet tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]], il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita aħbar|data=2019-08-18|titlu=Sunday Vs Monday: Which day do you consider the start of the week?|url=https://www.abc.net.au/news/2019-08-18/which-day-do-you-consider-the-start-of-the-week/11346348|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont il-kalendarju [[Iżlam|Iżlamiku]], il-kalendarju [[Ebrajk]] u l-kalendarji tradizzjonali (inkluż il-kalendarji Kristjani), il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa; il-Kristjani Quaker isejħu l-Ħadd bħala "l-ewwel jum" f'konformità max-xhieda tagħhom ta' sempliċità.<ref>Lapsansky, Emma Jones (26 January 2003). ''Quaker Aesthetics: Reflections on a Quaker Ethic in American Design and Consumption, 1720-1920''. University of Pennsylvania Press. p.&#x20;65. ISBN&#x20;<bdi>978-0-8122-3692-7</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Matthew|titlu=Bible (King James)/Matthew - Wikisource, the free online library|sit=en.wikisource.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont l-istandard tal-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni ISO 8601 il-Ħadd huwa s-seba' jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en|titlu=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules|sit=www.iso.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.npl.co.uk:80/science-technology/time-frequency/time/faqs/which-is-the-first-day-of-the-week-and-which-is-week-1-of-the-year-(faq-time)|titlu=Which is the first day of the week? And which is week 1 of the year? (FAQ - Time) : FAQs : Reference : National Physical Laboratory|sit=www.npl.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> == [[Etimoloġija]] == [[Stampa:Máni and Sól by Lorenz Frølich.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni ta' Máni, il-Qamar ippersonifikat, u oħtu Sól, ix-xemx ippersonifikata, mill-mitoloġija Nordika (1895) ta' Lorenz Frølich.]] Bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], isem il-jum (''Sunday'') ifisser litteralment il-jum tax-xemx, u dan l-isem oriġina mis-sistema tat-tismija [[Astronomija|astronomika]] tradizzjonali għall-jiem tal-ġimgħa. Din is-sistema x'aktarx li oriġinat fl-Imperu Neo-Babiloniż matul l-eżilju tal-Lhud fil-[[Babilonja]], għalkemm l-ewwel evidenza diretta ta' dan tmur lura għall-[[Imperu Ruman]]. L-ordni ġie spjegat fl-astroloġija Ellenistika bħala li għandu rabta mas-sigħat planetarji. Kull waħda mis-sigħat tal-jum ġiet assenjata għal waħda mis-seba' [[Pjaneta|pjaneti]] klassiċi – [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], [[Ġove (pjaneta)|Ġove]], [[Marte (pjaneta)|Marte]], ix-Xemx, [[Venere (pjaneta)|Venere]], [[Merkurju (pjaneta)|Merkurju]] u l-[[Qamar]] – u l-pjaneta tal-ewwel siegħa ta' kull jum tat isimha lil dak il-jum. L-ismijiet astronomiċi tal-jiem tal-ġimgħa nfirxu madwar l-[[Ewropa]], inkluż fost il-popli Ġermaniċi. L-ismijiet tal-Ħadd u tat-Tnejn ġew tradotti għall-[[Kelma|kelmiet]] [[Lingwi Ġermaniċi|Ġermaniċi]] korrispondenti, u b'hekk ''dies Solis'' saret "il-Ħadd". Il-jiem l-oħra ħadu l-ismijiet tad-divinitajiet Ġermaniċi korrispondenti. In-nom Ingliż ''Sunday'' oriġina xi żmien qabel l-1250 minn ''sunedai'', mill-Ingliż Antik (qabel is-700) ''Sunnandæg'', li litteralment tfisser "jum ix-xemx". Dan it-terminu huwa simili f'[[Lingwa|lingwi]] Ġermaniċi oħra, inkluż bil-Friżjan Antik: ''sunnandei'', bis-Sassonu Antik: ''sunnundag'', bl-Olandiż Nofsani: ''sonnendach'' (bl-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]] modern: ''zondag''), bil-Ġermaniż Għoli Antik: ''sunnun tag'' (bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] modern: ''Sonntag''), u bin-Nordiku Antik: ''sunnudagr'' (bid-[[Lingwa Daniża|Daniż]] u bin-[[Lingwa Norveġiża|Norveġiż]]: ''søndag'', bl-[[Lingwa Iżlandiża|Iżlandiż]]: ''sunnudagur'' u bl-[[Lingwa Żvediża|Iżvediż]]: ''söndag''). It-terminu Ġermaniku huwa interpretazzjoni tal-Latin ''dies solis'' ("jum ix-xemx"), li hija [[traduzzjoni]] tal-[[Lingwa Griega antika|Grieg Antik]], Ἥλίου ημέρα" (''Hēlíou hēméra'').<ref>Barnhart (1995:778).</ref> Fil-biċċa l-kbira tal-lingwi [[Indja|Indjani]], il-kelma għall-Ħadd oriġinat mis-Sanskritu, ''Ravivāra'' jew ''Adityavāra'' — ''vāra'' tfisser jum u ''Aditya'' u ''Ravi'' t-tnejn huma ismijiet ta' Surya, ix-xemx u d-divinità solari. Ravivāra huwa l-ewwel jum kkwotat fil-Jyotisha, u dan jipprovdi r-raġunament loġiku tat-tismija tal-jiem tal-ġimgħa. Fil-kalendarju solari [[Tajlandja|Tajlandiż]], l-isem ("Waan Arthit") oriġina minn Aditya, u l-[[lewn]] assoċjat huwa l-[[aħmar]]. Fil-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Slavi]] għajr ir-[[Lingwa Russa|Russu]], il-kliem għall-Ħadd jirriflettu l-kmandament Kristjan biex wieħed ma jaħdimx il-Ħadd. L-ismijiet bil-Belarussu: {{lang|be|нядзеля}} ({{transliteration|be|nyadzelya}}), bil-Bulgaru: {{lang|bg|неделя}} ({{transliteration|bg|nedelya}}), bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]], bil-Bożnijaku u bis-Serbjan: ''nedjelja'' / {{lang|sr|недеља}}, biċ-Ċek: ''neděle'', bil-[[Lingwa Maċedonjana|Maċedonjan]]: {{lang|mk|недела}} ({{transliteration|mk|nedela}}), bil-Pollakk: ''niedziela'', bis-Slovakk: ''nedeľa'', bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''nedelja'' u bl-Ukren: {{lang|uk|неділя}} ({{transliteration|uk|nedilya}}) kollha ġejjin mill-istess nisel u litteralment ifissru "l-ebda xogħol" jew "il-jum mingħajr xogħol". Bir-Russu, il-kelma għall-Ħadd hija {{lang|ru|Воскресенье}} ({{transliteration|ru|Voskreseniye}}) li tfisser "irxoxtar" (jiġifieri l-jum tal-ġimgħa li jfakkar l-irxoxtar ta' Ġesù Kristu).<ref>{{Ċita web|url=https://seminarzkr.narod.ru/kalendar/pages/01_mir/pr_00_nedelja.html|titlu=Календарь - Месяцеслов – Декабрь|sit=seminarzkr.narod.ru|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Bir-Russu Antik, il-Ħadd kien jissejjaħ ukoll {{lang|ru|неделя}} ({{transliteration|ru|nedelya}}), "il-jum ħieles", jew "il-jum mingħajr xogħol", iżda bil-lingwa kontemporanja din il-kelma tfisser "ġimgħa". Il-kelma bil-Grieg Modern għall-Ħadd, {{langx|el|Κυριακή|label=none|italic=yes}}, oriġinat minn {{langx|el|Κύριος|label=none|italic=yes}} (Kyrios, Mulej) ukoll, minħabba t-tifsira liturġika tagħha bħala l-jum li jfakkar l-irxoxtar ta' Ġesù Kristu jew il-Jum tal-Mulej. L-isem huwa simili bil-[[lingwi Rumanzi]]. Bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]], il-Ħadd jissejjaħ {{lang|it|domenica}}, li tfisser ukoll "Jum il-Mulej" (mil-Latin: {{lang|la|Dies Dominica}}). Wieħed isib ismijiet simili bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], fejn l-isem huwa {{lang|fr|dimanche}}, kif ukoll bir-[[Lingwa Rumena|Rumen]] {{lang|ro|duminică}}, u bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] u bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]], {{lang|es|domingo}}. Biċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]], bil-[[Lingwa Koreana|Korean]] u bil-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]], il-Ħadd jissejjaħ {{lang|zh|星期日}} ({{transliteration|zh|Xīng qī rì}}), {{lang|ko|일요일}} ({{transliteration|ko|Il-yo-Il}}) u {{lang|ja|日曜日}} ({{transliteration|ja|Nichiyōbi}}) rispettivament, li kollha jfissru "il-jum tax-xemx tal-ġimgħa". Il-kelma bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] għall-Ħadd hija {{lang|ar|الأحد|rtl=yes}} ({{transliteration|ar|Al-Ahad}}), li tfisser "l-ewwel". Normalment l-isem jintuża flimkien mal-kelma {{lang|ar|يوم|rtl=yes}} ({{transliteration|ar|Yawm}}), li tfisser "jum". Il-kelma [[Lingwa Latvjana|Latvjana]] għall-Ħadd hija ''svētdiena'', li litteralment tfisser "jum qaddis", filwaqt li l-kelma [[Lingwa Litwana|Litwana]] hija ''sekmadienis'' (< ''sekma'' "seba'" + ''diena'' "jum"). Il-kelma oriġinali antika ''sekmas'' (maskil), ''sekma'' (femminil), ġiet sostitwita b'''septintas'' (''septinta'') fil-Litwan kontemporanju. == Pożizzjoni fil-ġimgħa == === ISO 8601 === L-istandard internazzjonali ISO 8601 għar-rappreżentazzjoni tad-dati u tal-ħinijiet jiddikjara li l-Ħadd huwa s-seba' jum u l-aħħar jum tal-ġimgħa. Dan il-metodu ta' rappreżentazzjoni tad-dati u tal-ħinijiet b'mod ċar ġie ppubblikat għall-ewwel darba fl-1988. === [[Kultura]] u lingwi === Fit-tradizzjonijiet tal-[[Ġudaiżmu]], tal-Kristjaneżmu u tal-biċċa l-kbira tal-[[Iżlam]], il-Ħadd jitqies bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa. Għadd ta' lingwi jesprimu din il-pożizzjoni fl-isem stess tal-jum jew permezz tat-tismija tal-jiem l-oħra. Bl-Ebrajk il-Ħadd jissejjaħ יום ראשון ''yom rishon'', bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] الأحد ''al-ahad'', bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]] u b'lingwi relatati یکشنبه ''yek-shanbe'', u kollha jfissru "l-ewwel". Bil-[[Lingwa Griega|Grieg]], l-ismijiet tal-jiem tat-Tnejn, tat-Tlieta, tal-Erbgħa u tal-Ħamis ifissru t-"tieni", it-"tielet", ir-"raba'", u l-"ħames", rispettivament. B'hekk il-Ħadd jinsab fl-ewwel pożizzjoni tal-għadd tal-ġimgħa. B'mod simili bil-Portugiż, fejn il-jiem mit-Tnejn sal-Ġimgħa jingħaddu bħala s-"segunda-feira", it-"terça-feira", il-"quarta-feira", il-"quinta-feira" u s-"sexta-feira". Bil-[[Lingwa Vjetnamiża|Vjetnamiż]], il-jiem tax-xogħol fil-ġimgħa jissejħu b'dan il-mod: ''Thứ Hai'' (it-Tieni), ''Thứ Ba'' (it-Tielet), ''Thứ Tư'' (ir-Raba'), ''Thứ Năm'' (il-Ħames), ''Thứ Sáu'' (is-Sitt), u ''Thứ Bảy'' (is-Seba'). Il-Ħadd jissejjaħ "Chủ Nhật"(chữ Hán: 主日) li jfisser il-"Jum tal-Mulej". Xi testi kollokjali fin-Nofsinhar tal-[[Vjetnam]] u tal-knisja jaf jużaw interpretazzjoni differenti ta' "Chúa Nhật". Bil-Vjetnamiż kontemporanju, "Chúa" tfisser Alla jew Mulej u "Chủ" tfisser "tiegħu stess". Il-ġimgħa xorta waħda hija mit-Tnejn sal-Ħadd. Bil-Ġermaniż, l-Erbgħa jissejjaħ ''Mittwoch'', li litteralment ifisser "nofs il-ġimgħa", u jimplika li l-ġimgħa tibda l-Ħadd u tispiċċa s-Sibt. Fil-kultura tal-Yoruba tal-Punent tal-[[Afrika]], il-Ħadd jissejjaħ ''Oj̣ó ̣Aikú''. Ojó Aiku huwa l-jum li jibda ġimgħa ġdida magħruf bħala l-"Jum tal-Mistrieħ". Huwa l-jum meta Orunmila, ir-rappreżentant ta' Ifá fuq l-art, difen lil omm Esu Odara u l-[[mara]] tiegħu, Imi. Minn meta seħħ dan, il-poplu Yoruba ddeċieda li jirreferi għal dan il-jum bħala ''Ojó Aiku.'' Il-lingwi Slavi b'mod impliċitu jsejħu t-Tnejn bħala l-ewwel jum. {| class="wikitable" ! ![[Lingwa Pollakka|Pollakk]] !Slovakk !Ċek ![[Lingwa Ukrena|Ukren]] !Belarussu !Bulgaru ![[Lingwa Russa|Russu]] !Serbjan !Croatian !literal or derived meaning |- !It-Tnejn |poniedziałek |pondelok |pondělí |понеділок |панядзелак |понеделник |понедельник |ponedeljak / понедељак |ponedjeljak |(day) after not working |- !It-Tlieta |wtorek |utorok |úterý |вівторок |аўторак |вторник |вторник |utorak / уторак |utorak |second (day) |- !L-Erbgħa |środa |streda |středa |середа |серада |сряда |среда |sreda / среда |srijeda |middle (day) |- !Il-Ħamis |czwartek |štvrtok |čtvrtek |четвер |чацвер |четвъртък |четверг |četvrtak / четвртак |četvrtak |fourth (day) |- !Il-Ġimgħa |piątek |piatok |pátek |п'ятниця |пятніца |петък |пятница |petak / петак |petak |fifth (day) |- !Is-Sibt |sobota |sobota |sobota |субота |субота |събота |суббота |subota / субота |subota |sabbath |- !Il-Ħadd |niedziela |nedela |neděle |неділя |нядзеля |неделя |воскресенье |nedelja / недеља |nedjelja |not working (day) |} Bir-Russu ''воскресение'' (il-Ħadd) ifisser "irxoxtar". Bl-[[Lingwa Ungeriża|Ungeriż]] ''szerda'' (l-Erbgħa), ''csütörtök'' (il-Ħamis), u ''péntek'' (il-Ġimgħa) huma kelmiet Slavi misselfa, għaldaqstant il-korrelazzjoni ma' "nofs", "erbgħa" u "ħamsa" mhijiex evidenti għall-kelliema Ungeriżi. L-Ungeriżi jużaw ''Vasárnap'' għall-Ħadd, li tfisser "jum is-suq". Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], minħabba l-oriġini tiegħu mill-Isqalli u mill-Għarbi, isem il-Ħadd oriġina minn ''wieħed''; it-Tnejn jiġi t-"tieni" jum, it-Tlieta jiġi t-tielet jum, l-Erbgħa jiġi r-raba' jum u l-Ħamis jiġi l-ħames jum. Bl-[[Lingwa Armena|Armen]], it-Tnejn huwa ''Yerkoushabti'', li litteralment ifisser it-"tieni jum tal-ġimgħa", it-Tlieta huwa''Yerekshabti'', jiġifieri t-"tielet jum", l-Erbgħa huwa ''Chorekshabti'', jiġifieri r-"raba' jum", il-Ħamis huwa ''Hingshabti'', il-"ħames jum". Is-Sibt huwa ''Shabat'' li oriġina mill-kelma ''Sabbath'' jew ''Shabbath'' bl-Ebrajk, u ''Kiraki'', li ġej mill-kelma ''Krak'', li tfisser "nar", hija l-Ħadd, u tirreferi għax-xemx bħala nar. [[San Ġwann Appostlu u Evanġelista|Ġwanni l-Appostlu]], fir-Rivelazzjonijiet 1:10, jirreferi għal "Jum il-Mulej" (''kyriakḗ hēmera''), jew il-"jum tal-Mulej", u dan jaf kellu influwenza fuq il-kelma Armena għall-Ħadd. F'bosta pajjiżi Ewropej, il-kalendarji juru t-Tnejn bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa, skont l-istandard ISO 8601. Fil-kalendarju Persjan, li jintuża fl-[[Iran]] u fl-[[Afganistan]], il-Ħadd huwa t-tieni jum tal-ġimgħa. Madankollu, il-jum jissejjaħ "in-numru wieħed" peress li l-għadd jibda miż-żero; l-ewwel jum, is-Sibt, jitqies bħala l-jum żero. == Kristjaneżmu == === Użanzi Kristjani === Ir-Rumani tal-qedem tradizzjonalment kienu jużaw iċ-ċiklu nundinali ta' tmint ijiem, bħala ġimgħa tas-suq, iżda fi żmien [[Awgustu]] fis-seklu 1 [[WK|W.K]]., bdiet tintuża wkoll ġimgħa b'sebat ijiem. Fil-vanġeli, in-nisa jiġu deskritti bħala wħud li ġejjin lejn il-qabar vojt (''εις μια των σαββατων''), li litteralment tfisser "lejn l-ewwel Sabbath" u spiss tiġi tradotta bħala "fl-ewwel jum tal-ġimgħa".<ref>Mattew 28:1, Mark 16:2.</ref> Ġustin il-Martri, f'nofs is-seklu 2 W.K., isemmi l-"memorji tal-appostli" li jinqraw "fil-jum imsejjaħ il-jum tax-xemx" flimkien mal-"kitbiet tal-profeti".<ref>Martyr, Justin, First Apology, 67.3.</ref> Xi studjużi jemmnu li dan "ġie interpolat fix-xogħol tiegħu iktar 'il quddiem". Fis-7 ta' Marzu 321, [[Kostantinu I]], l-ewwel imperatur Kristjan ta' [[Ruma]], stabbilixxa l-Ħadd bħala l-jum tal-mistrieħ Ruman:<ref>Zerubavel, Eviatar (1989). ''The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week''. University of Chicago Press. p.&#x20;45. ISBN&#x20;<bdi>9780226981659</bdi>.</ref><blockquote>Fil-Jum tax-Xemx venerabbli, il-maġistrati u n-nies li jirresjedu fil-bliet jistgħu jistrieħu, u l-ħwienet kollha tax-xogħol jistgħu jibqgħu magħluqin. Madankollu, fil-kampanja, il-ħaddiema tal-agrikoltura jistgħu jibqgħu jaħdmu liberament u legalment; għax spiss ikun il-każ li jum ieħor ma jkunx idoneu għaż-żrigħ tal-qmuħ jew għat-tħawwil tad-dwieli; inkella Alla ħares qatt jiġi ttraskurat il-mument xieraq għal tali operazzjonijiet, jaf jintilef il-ġid mibgħut mill-ġenna.<ref>Philip Schaff, ''History of the Christian Church: Vol. II: From Constantine the Great to Gregory the Great A.D. 311–600'' ([[Belt ta' New York|New York]]: Charles Scribner, 1867) p. 380 note 1.</ref></blockquote>Minkejja l-adozzjoni uffiċjali tal-Ħadd bħala jum tal-mistrieħ minn Kostantinu, il-ġimgħa ta' sebat ijiem u ċ-ċiklu nundinali baqgħu jintużaw it-tnejn sa mill-inqas il-Kalendarju tat-354 u x'aktarx wara.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_06_calendar.htm|titlu=The Chronography of 354 AD. Part 6: the calendar of Philocalus.  Inscriptiones Latinae Antiquissimae, Berlin (1893) pp.256-278|sit=www.tertullian.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Fit-363, in-Norma Nru 29 tal-Kunsill ta' Laodiċea pprojbiet l-osservanza tas-Sabbath (is-Sibt) Lhudi, u ħeġġet lill-Kristjani jaħdmu s-Sibt u jistrieħu f'Jum il-Mulej (il-Ħadd). Il-fatt stess li n-norma kellha tinħareġ hija indikazzjoni li l-adozzjoni tad-digriet ta' Kostantinu tat-321 kienet għadha mhux universali, saħansitra lanqas fost il-Kristjani. Tindika wkoll li l-Lhud kienu qed josservaw is-Sabbath nhar ta' Sibt.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf214.viii.vii.iii.xxxiv.html|titlu=Philip Schaff: NPNF2-14. The Seven Ecumenical Councils - Christian Classics Ethereal Library|sit=www.ccel.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> === Prattiki moderni === Dawk li jqisu l-ewwel jum bħala s-Sabbath (Sabbatarjani), inkluż il-Kristjani Metodisti, Battisti u Riformisti (Presbiteri u Kongregazzjonalisti), josservaw il-Ħadd bħala s-Sabbath, jiġifieri jum iddedikat għall-qima ta' Alla fil-knisja (l-attendenza tal-Iskola tal-Ħadd, servizz ta' qima filgħodu u filgħaxija), kif ukoll bħala jum ta' mistrieħ, li jfisser li n-nies huma ħielsa mix-xogħol u ma għandhomx jagħmlu kummerċ, jixtru u jbigħu għajr meta jkun meħtieġ.<ref>Heyck, Thomas (27 September 2013). ''A History of the Peoples of the British Isles: From 1688 to 1914''. Taylor & Francis. p.&#x20;251. ISBN&#x20;<bdi>9781134415205</bdi>.</ref><ref>Roth, Randolph A. (25 April 2002). ''The Democratic Dilemma: Religion, Reform, and the Social Order in the Connecticut River Valley of Vermont, 1791-1850''. Cambridge University Press. p.&#x20;171. ISBN&#x20;<bdi>9780521317733</bdi>.</ref> Għall-biċċa l-kbira tal-Kristjani, id-drawwa u l-obbligu tal-mistrieħ il-Ħadd mhuwiex daqshekk strett. Minoranza ta' Kristjani ma jqisux il-jum meta jmorru l-quddies bħala importanti, l-aqwa li jmorru. Hemm varjazzjoni konsiderevoli fl-osservanza tar-ritwali u tar-restrizzjonijiet tas-Sabbath, iżda hija drawwa li jkun hemm xi forma ta' waqfien mill-attivitajiet normali ta' matul il-ġimgħa. Illum il-ġurnata bosta Kristjani josservaw il-Ħadd bħala jum meta jmorru l-quddies. Fil-prattika Kattolika Rumana, nhar ta' Ħadd, il-membri tal-knisja "jinġabru flimkien f'post wieħed, sabiex billi jisimgħu l-Kelma ta' Alla u jieħdu sehem fl-Ewkaristija, jistgħu jfakkru l-passjoni, il-qawmien mill-[[mewt]] u l-glorifikazzjoni ta' Ġesù Kristu".<ref>Second Vatican Council, ''Sacrosanctum Concilium'', paragraph 106, published on 4 December 1963.</ref> Liturġikament, il-Ħadd jibda s-Sibt filgħaxija. Il-quddiesa tas-Sibt filgħaxija liturġikament tiswa bħala quddiesa tal-Ħadd u tissodisfa l-obbligu tal-attendenza tal-quddiesa tal-Ħadd, u l-Vespri (it-talb ta' filgħaxija) tas-Sibt filgħaxija liturġikament huma "l-ewwel Vespri" tal-Ħadd. L-istess antiċipazzjoni ta' filgħaxija tapplika għal solennitajiet u festi ewlenin oħra, u hija simili għall-prattika Lhudija li l-jum il-ġdid jibda f'inżul ix-xemx. Dawk li jaħdmu fil-qasam mediku, fl-infurzar tal-liġi u s-suldati f'żona tal-gwerra ma għandhomx għalfejn josservaw dan l-obbligu li jattendu l-quddiesa tal-Ħadd. Huma mħeġġa jattendu s-servizzi reliġjużi meta jippermettilhom ix-xogħol tagħhom. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, il-Ħadd jibda fil-Lejla tal-Vespri s-Sibt filgħaxija u jibqa' sejjer sal-Vespri tal-Ħadd billejl. Matul dan iż-żmien, is-servizzi kollha jintemmu bil-kliem, "J'Alla Sidna Ġesù Kristu, li qam mill-mewt ....". Kull minn ikun jixtieq jitqarben fil-Liturġija Mqaddsa l-Ħadd filgħodu suppost jattendi l-Vespri tal-lejla ta' qabel. Fost il-Kristjani Ortodossi, il-Ħadd jitqies bħala "[[Għid]] Żgħir", u minħabba l-Hena tal-Għid, il-prostrazzjonijiet huma pprojbiti, għajr f'ċerti ċirkostanzi. Xi lingwi ma għandhomx kelmiet differenti għas-"Sibt" u għas-"Sabbath" (eż. il-Malti, it-Taljan, il-Portugiż). Din il-kelma, jekk tintuża, tirreferi għas-Sibt tal-Lhud jew għall-prattiki speċifiċi tal-Lhud li jsiru f'dak il-jum. Il-Ħadd jissejjaħ Jum il-Mulej, pereżempju fil-lingwi Rumanzi u fil-Grieg Modern. Il-Kristjani li jitkellmu bl-Ingliż spiss jirreferu għall-Ħadd bħala s-Sabbath, għajr is-Sabbatarjani tas-sebat ijiem; użanza li x'aktarx minħabba r-rabtiet internazzjonali u t-tradizzjoni Latina tal-Knisja Kattolika Rumana, hija iktar mifruxa fost il-Protestanti, iżda mhux biss. Il-Quakers tradizzjonalment jirreferu għall-Ħadd bħala "L-Ewwel Jum" sabiex jevitaw l-oriġini pagana tal-isem bl-Ingliż "Sunday", filwaqt li jirreferu għas-Sibt bħala s-"Seba' Jum".<ref>{{Ċita web|url=https://iymc.org/calendarnames.html|titlu=Quaker Calendar Names, Iowa Yearly Meeting (Conservative)|sit=iymc.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Xi denominazzjonijiet Kristjani, imsejħa s-Sabbatarjani tas-Sebat Ijiem, josservaw is-Sibt bħala s-Sabbath. Il-Kristjani Avventisti, Battisti u tal-Knisja ta' Alla tas-Sebat Ijiem, kif ukoll bosta Lhud Messijaniċi, żammew il-prassi li jastjenu mix-xogħol u li jinġabru għall-qima nhar ta' Sibt (minn inżul ix-xemx sa nżul ix-xemx) bħall-fidili ta' Alla fit-[[Testment il-Qadim]]. == Mandaeiżmu == Il-Ħadd fil-Mandaeiżmu jissejjaħ ''Habshaba'' (''Habšaba''). Il-Mandaejani jagħmlu l-magħmudija komunali magħrufa bħala ''masbuta'' kull nhar ta' Ħadd.<ref>Buckley, Jorunn Jacobsen (2002). ''The Mandaeans: ancient texts and modern people''. New York: Oxford University Press. ISBN&#x20;<bdi>0-19-515385-5</bdi>. OCLC&#x20;65198443.</ref> == Okkorrenzi komuni == === Fil-gvern u fin-negozju === In the United States and Canada, most government offices are closed on both Saturday and Sunday. The practice of offices closing on Sunday in government and in some rural areas of the United States stem from a system of blue laws. Blue laws were established in the early puritan days, which forbade secular activities on Sunday and were rigidly enforced. Some public activities are still regulated by these blue laws in the 21st century. In 1985, twenty-two states in which religious fundamentalism remained strong maintained general restrictions on Sunday behavior. In Oklahoma, for example, it is stated: "Oklahoma's statutes state that "acts deemed useless and serious interruptions of the repose and religious liberty of the community," such as trades, manufacturing, mechanical employment, horse racing, and gaming are forbidden. Public selling of commodities other than necessary foods and drinks, medicine, ice, and surgical and burial equipment, and other necessities can legally be prohibited on Sunday. In Oklahoma, a fine not to exceed twenty-five dollars may be imposed on individuals for each offense." Because of these blue laws, many private sector retail businesses open later and close earlier on Sunday or do not open at all.<ref>{{Ċita web|url=https://www.okhistory.org/publications/enc/entry?entry=BL014|titlu=Blue Laws {{!}} Encyclopedia|kunjom=Society|isem=Oklahoma Historical|sit=Oklahoma Historical Society|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Many countries, particularly in Europe such as Sweden, France, Germany and Belgium, but also in other countries such as Peru, hold their national and local elections on a Sunday, either by law or by tradition. === Fix-xandir === Many American and British daily newspapers publish a larger edition on Sundays, which often includes color comic strips, a magazine, and a coupon section. Others only publish on a Sunday, or have a "sister paper" with a different masthead that only publishes on a Sunday. North American radio stations often play specialty radio shows such as Casey Kasem's countdown or other nationally syndicated radio shows that may differ from their regular weekly music patterns on Sunday morning or Sunday evening. In the United Kingdom, there is a Sunday tradition of chart shows on BBC Radio 1 and commercial radio; this originates in the broadcast of chart shows and other populist material on Sundays by Radio Luxembourg when the Reithian BBC's Sunday output consisted largely of solemn and religious programmes. The first Sunday chart show was broadcast on the Light Programme on 7 January 1962, which was considered a radical step at the time. BBC Radio 1's chart show moved to Fridays in July 2015 but a chart update on Sundays was launched in July 2019.<ref>{{Ċita aħbar|data=2015-03-24|titlu=Radio 1 chart show moving to Friday afternoons|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-32019327|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Period or older-skewing television dramas, such as ''Downton Abbey'', ''Call the Midwife'', ''Lark Rise to Candleford'' and ''Heartbeat'' are commonly shown on Sunday evenings in the UK; the first of these was ''Dr. Finlay's Casebook'' in the 1960s. Similarly, ''Antiques Roadshow'' has been shown on Sundays on BBC1 since 1979 and ''Last of the Summer Wine'' was shown on Sundays for many years until it ended in 2010. On Sundays, BBC Radio 2 plays music in styles which it once regularly played but which are now rarely heard on the station, with programmes such as ''Elaine Paige on Sunday'' and ''Sunday Night is Music Night'' although more contemporary styles now make up a higher percentage of the station's Sunday output than previously; for example, Kendrick Lamar received a Sunday-night play on the station in March 2022. Even younger-skewing media outlets sometimes skew older on Sundays within the terms of their own audience; for example, BBC Radio 1Xtra introduced an "Old Skool Sunday" schedule in the autumn of 2019. Many American, Australian and British television networks and stations also broadcast their political interview shows on Sunday mornings. === Fl-isport === [[Stampa:Eagles Howard and Thomas pointing.jpg|daqsminuri|Fl-Istati Uniti, il-logħbiet tal-Lega Nazzjonali tal-Futbol normalment jintlagħbu l-Ħadd.]] Major League Baseball usually schedules all Sunday games in the daytime except for the nationally televised ''Sunday Night Baseball'' matchup. Certain historically religious cities such as Boston and Baltimore among others will schedule games no earlier than 1:35 PM to ensure time for people who go to religious service in the morning can get to the game in time. In the United States, professional American football in the National Football League is usually played on Sunday, although Saturday (via ''Saturday Night Football''), Monday (via ''Monday Night Football''), and Thursday (via ''Thursday Night Football'' or Thanksgiving) see some professional games. College football usually occurs on Saturday, and high-school football tends to take place on Friday night or Saturday afternoon. In the UK, some club and Premier League football matches and tournaments usually take place on Sundays. Rugby matches and tournaments usually take place in club grounds or parks on Sunday mornings. It is not uncommon for church attendance to shift on days when a late morning or early afternoon game is anticipated by a local community. The Indian Premier League schedules two games on Saturdays and Sundays instead of one, also called Double-headers. One of the remains of religious segregation in the Netherlands is seen in amateur football: The Saturday-clubs are by and large Protestant Christian clubs, who were not allowed to play on Sunday. The Sunday-clubs were in general Catholic and working class clubs, whose players had to work on Saturday and therefore could only play on Sunday. In Ireland, Gaelic football and hurling matches are predominantly played on Sundays, with the first (previously second) and fourth (previously third) Sundays in September always playing host to the All-Ireland hurling and football championship finals, respectively. Professional golf tournaments traditionally end on Sunday. Traditionally, those in the United Kingdom ended on Saturday, but this changed some time ago; for example, the Open ran from Wednesday to Saturday up to 1979 but has run from Thursday to Sunday since 1980. In the United States and Canada, National Basketball Association and National Hockey League games, which are usually played at night during the week, are frequently played during daytime hours - often broadcast on national television. Most NASCAR Cup Series and IndyCar events are held on Sundays. Most Formula One World Championship races are likewise held on Sundays regardless of time zone/country, while MotoGP holds most races on Sundays, with Middle Eastern races being the exception on Saturday. All Formula One events and MotoGP events with Sunday races involve qualifying taking place on Saturday. == [[Astroloġija]] == Il-Ħadd huwa assoċjat max-xemx u ssir referenza għalih bis-simbolu '''<big>☉</big>'''. == Jiem importanti == * Advent Sunday – First day of liturgical year and start of the season of Advent. * Black Sunday. * Bloody Sunday. * Cold Sunday – 1982 meteorological event. * Easter Sunday – Commemoration of the resurrection of Jesus Christ. * Gaudete Sunday – Among the Western Christian Churches, the third Sunday of Advent Gloomy Sunday – 1933 single by Rezső Seress. * Good Shepherd Sunday. * Laetare Sunday – Fourth Sunday in the season of Lent. * Low Sunday, also known as Octave of Easter, White Sunday, Quasimodo Sunday, Alb Sunday, Antipascha Sunday, and Divine Mercy Sunday – Western Christianity celebration. * Passion Sunday – Fifth Sunday in Lent, the beginning of Passiontide (since 1970 for Roman Catholics in the ordinary form of the rite, the term remains only official among the greater title of the Palm Sunday, which used to be also the "2nd Sunday of Passiontide"). * Palm Sunday – Christian moveable feast preceding Easter. * Selection Sunday – American collegiate basketball tournament process. * Septuagesima, Sexagesima and Quinquagesima Sunday are the last three Sundays before Lent. Quinquagesima ("fiftieth"), is the fiftieth day before Easter, reckoning inclusively; but Sexagesima is not the sixtieth day and Septuagesima is not the seventieth but is the sixty-fourth day prior. The use of these terms was abandoned by the Catholic Church in the 1970 calendar reforms (the Sundays before Lent are now simply "Sundays in ordinary time" with no special status). However, their use is still continued in Lutheran tradition: for example, "Septuagesimae". * Shavuot – Jewish holiday - the Jewish Pentecost, or 'Festival of Weeks'. For Karaite Jews it always falls on a Sunday. * Stir-up Sunday – Last Sunday before Advent. * Super Bowl Sunday – National Football League championship game. * Trinity Sunday – Western Christian feast day. * Whitsun, also known as Whitsunday or White Sunday – Name for Christian holy day of Pentecost. == Referenzi == [[Kategorija:Ġranet]] <references />{{Ġranet tal-ġimgħa}}{{Awtorità}} 395x46nc7cerk4e3i3vltezmlg3n36k 333025 333023 2026-10-23T13:31:41Z ToniSant 4257 new key for [[Category:Ġranet]]: "Ħadd" using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333025 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Pierre-Le-Moyne-De-l'art-de-regner MGG 0910.tif|daqsminuri|''Sol Iustitiae (Xemx tal-Ġustizzja)'', li oriġinat mill-Bibbja Ġudeo-Kristjana, Malachi 4:2. Ta' Albrecht Dürer, għall-ħabta tal-1499-1500.]] '''Il-Ħadd''' (bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''dies solis''; li tfisser "jum ix-[[xemx]]") huwa l-jum tal-ġimgħa bejn [[is-Sibt]] u t-[[It-Tnejn|Tnejn]]. Il-Ħadd huwa jum ta' mistrieħ fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent u jagħmel parti minn tmiem il-ġimgħa. F'xi pajjiżi [[Għarab]], il-Ħadd huwa jum normali tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thenationalnews.com/mena/2021/12/07/when-is-the-weekend-in-the-arab-world/|titlu=Which countries have a Friday-Saturday weekend?|kunjom=National|isem=The|sit=The National|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Għall-biċċa l-kbira tal-[[Kristjani]], il-Ħadd jiġi osservat bħala jum ta' qima u ta' mistrieħ, peress li jitqies bħala l-Jum tal-Mulej<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Sunday-day-of-week|titlu=Sunday {{!}} Rest, Worship, Reflection {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> u l-jum meta [[Ġesù|Kristu]] rxoxta; fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fil-[[Kanada]], fil-[[Ġappun]], kif ukoll f'partijiet tal-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]], il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita aħbar|data=2019-08-18|titlu=Sunday Vs Monday: Which day do you consider the start of the week?|url=https://www.abc.net.au/news/2019-08-18/which-day-do-you-consider-the-start-of-the-week/11346348|lingwa=en-AU|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont il-kalendarju [[Iżlam|Iżlamiku]], il-kalendarju [[Ebrajk]] u l-kalendarji tradizzjonali (inkluż il-kalendarji Kristjani), il-Ħadd huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa; il-Kristjani Quaker isejħu l-Ħadd bħala "l-ewwel jum" f'konformità max-xhieda tagħhom ta' sempliċità.<ref>Lapsansky, Emma Jones (26 January 2003). ''Quaker Aesthetics: Reflections on a Quaker Ethic in American Design and Consumption, 1720-1920''. University of Pennsylvania Press. p.&#x20;65. ISBN&#x20;<bdi>978-0-8122-3692-7</bdi>.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://en.wikisource.org/wiki/Bible_(King_James)/Matthew|titlu=Bible (King James)/Matthew - Wikisource, the free online library|sit=en.wikisource.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Skont l-istandard tal-Organizzazzjoni Internazzjonali għall-Istandardizzazzjoni ISO 8601 il-Ħadd huwa s-seba' jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en|titlu=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules|sit=www.iso.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.npl.co.uk:80/science-technology/time-frequency/time/faqs/which-is-the-first-day-of-the-week-and-which-is-week-1-of-the-year-(faq-time)|titlu=Which is the first day of the week? And which is week 1 of the year? (FAQ - Time) : FAQs : Reference : National Physical Laboratory|sit=www.npl.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> == [[Etimoloġija]] == [[Stampa:Máni and Sól by Lorenz Frølich.jpg|daqsminuri|Illustrazzjoni ta' Máni, il-Qamar ippersonifikat, u oħtu Sól, ix-xemx ippersonifikata, mill-mitoloġija Nordika (1895) ta' Lorenz Frølich.]] Bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], isem il-jum (''Sunday'') ifisser litteralment il-jum tax-xemx, u dan l-isem oriġina mis-sistema tat-tismija [[Astronomija|astronomika]] tradizzjonali għall-jiem tal-ġimgħa. Din is-sistema x'aktarx li oriġinat fl-Imperu Neo-Babiloniż matul l-eżilju tal-Lhud fil-[[Babilonja]], għalkemm l-ewwel evidenza diretta ta' dan tmur lura għall-[[Imperu Ruman]]. L-ordni ġie spjegat fl-astroloġija Ellenistika bħala li għandu rabta mas-sigħat planetarji. Kull waħda mis-sigħat tal-jum ġiet assenjata għal waħda mis-seba' [[Pjaneta|pjaneti]] klassiċi – [[Saturnu (pjaneta)|Saturnu]], [[Ġove (pjaneta)|Ġove]], [[Marte (pjaneta)|Marte]], ix-Xemx, [[Venere (pjaneta)|Venere]], [[Merkurju (pjaneta)|Merkurju]] u l-[[Qamar]] – u l-pjaneta tal-ewwel siegħa ta' kull jum tat isimha lil dak il-jum. L-ismijiet astronomiċi tal-jiem tal-ġimgħa nfirxu madwar l-[[Ewropa]], inkluż fost il-popli Ġermaniċi. L-ismijiet tal-Ħadd u tat-Tnejn ġew tradotti għall-[[Kelma|kelmiet]] [[Lingwi Ġermaniċi|Ġermaniċi]] korrispondenti, u b'hekk ''dies Solis'' saret "il-Ħadd". Il-jiem l-oħra ħadu l-ismijiet tad-divinitajiet Ġermaniċi korrispondenti. In-nom Ingliż ''Sunday'' oriġina xi żmien qabel l-1250 minn ''sunedai'', mill-Ingliż Antik (qabel is-700) ''Sunnandæg'', li litteralment tfisser "jum ix-xemx". Dan it-terminu huwa simili f'[[Lingwa|lingwi]] Ġermaniċi oħra, inkluż bil-Friżjan Antik: ''sunnandei'', bis-Sassonu Antik: ''sunnundag'', bl-Olandiż Nofsani: ''sonnendach'' (bl-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]] modern: ''zondag''), bil-Ġermaniż Għoli Antik: ''sunnun tag'' (bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] modern: ''Sonntag''), u bin-Nordiku Antik: ''sunnudagr'' (bid-[[Lingwa Daniża|Daniż]] u bin-[[Lingwa Norveġiża|Norveġiż]]: ''søndag'', bl-[[Lingwa Iżlandiża|Iżlandiż]]: ''sunnudagur'' u bl-[[Lingwa Żvediża|Iżvediż]]: ''söndag''). It-terminu Ġermaniku huwa interpretazzjoni tal-Latin ''dies solis'' ("jum ix-xemx"), li hija [[traduzzjoni]] tal-[[Lingwa Griega antika|Grieg Antik]], Ἥλίου ημέρα" (''Hēlíou hēméra'').<ref>Barnhart (1995:778).</ref> Fil-biċċa l-kbira tal-lingwi [[Indja|Indjani]], il-kelma għall-Ħadd oriġinat mis-Sanskritu, ''Ravivāra'' jew ''Adityavāra'' — ''vāra'' tfisser jum u ''Aditya'' u ''Ravi'' t-tnejn huma ismijiet ta' Surya, ix-xemx u d-divinità solari. Ravivāra huwa l-ewwel jum kkwotat fil-Jyotisha, u dan jipprovdi r-raġunament loġiku tat-tismija tal-jiem tal-ġimgħa. Fil-kalendarju solari [[Tajlandja|Tajlandiż]], l-isem ("Waan Arthit") oriġina minn Aditya, u l-[[lewn]] assoċjat huwa l-[[aħmar]]. Fil-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Slavi]] għajr ir-[[Lingwa Russa|Russu]], il-kliem għall-Ħadd jirriflettu l-kmandament Kristjan biex wieħed ma jaħdimx il-Ħadd. L-ismijiet bil-Belarussu: {{lang|be|нядзеля}} ({{transliteration|be|nyadzelya}}), bil-Bulgaru: {{lang|bg|неделя}} ({{transliteration|bg|nedelya}}), bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]], bil-Bożnijaku u bis-Serbjan: ''nedjelja'' / {{lang|sr|недеља}}, biċ-Ċek: ''neděle'', bil-[[Lingwa Maċedonjana|Maċedonjan]]: {{lang|mk|недела}} ({{transliteration|mk|nedela}}), bil-Pollakk: ''niedziela'', bis-Slovakk: ''nedeľa'', bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''nedelja'' u bl-Ukren: {{lang|uk|неділя}} ({{transliteration|uk|nedilya}}) kollha ġejjin mill-istess nisel u litteralment ifissru "l-ebda xogħol" jew "il-jum mingħajr xogħol". Bir-Russu, il-kelma għall-Ħadd hija {{lang|ru|Воскресенье}} ({{transliteration|ru|Voskreseniye}}) li tfisser "irxoxtar" (jiġifieri l-jum tal-ġimgħa li jfakkar l-irxoxtar ta' Ġesù Kristu).<ref>{{Ċita web|url=https://seminarzkr.narod.ru/kalendar/pages/01_mir/pr_00_nedelja.html|titlu=Календарь - Месяцеслов – Декабрь|sit=seminarzkr.narod.ru|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Bir-Russu Antik, il-Ħadd kien jissejjaħ ukoll {{lang|ru|неделя}} ({{transliteration|ru|nedelya}}), "il-jum ħieles", jew "il-jum mingħajr xogħol", iżda bil-lingwa kontemporanja din il-kelma tfisser "ġimgħa". Il-kelma bil-Grieg Modern għall-Ħadd, {{langx|el|Κυριακή|label=none|italic=yes}}, oriġinat minn {{langx|el|Κύριος|label=none|italic=yes}} (Kyrios, Mulej) ukoll, minħabba t-tifsira liturġika tagħha bħala l-jum li jfakkar l-irxoxtar ta' Ġesù Kristu jew il-Jum tal-Mulej. L-isem huwa simili bil-[[lingwi Rumanzi]]. Bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]], il-Ħadd jissejjaħ {{lang|it|domenica}}, li tfisser ukoll "Jum il-Mulej" (mil-Latin: {{lang|la|Dies Dominica}}). Wieħed isib ismijiet simili bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], fejn l-isem huwa {{lang|fr|dimanche}}, kif ukoll bir-[[Lingwa Rumena|Rumen]] {{lang|ro|duminică}}, u bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] u bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]], {{lang|es|domingo}}. Biċ-[[Lingwi Ċiniżi|Ċiniż]], bil-[[Lingwa Koreana|Korean]] u bil-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]], il-Ħadd jissejjaħ {{lang|zh|星期日}} ({{transliteration|zh|Xīng qī rì}}), {{lang|ko|일요일}} ({{transliteration|ko|Il-yo-Il}}) u {{lang|ja|日曜日}} ({{transliteration|ja|Nichiyōbi}}) rispettivament, li kollha jfissru "il-jum tax-xemx tal-ġimgħa". Il-kelma bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] għall-Ħadd hija {{lang|ar|الأحد|rtl=yes}} ({{transliteration|ar|Al-Ahad}}), li tfisser "l-ewwel". Normalment l-isem jintuża flimkien mal-kelma {{lang|ar|يوم|rtl=yes}} ({{transliteration|ar|Yawm}}), li tfisser "jum". Il-kelma [[Lingwa Latvjana|Latvjana]] għall-Ħadd hija ''svētdiena'', li litteralment tfisser "jum qaddis", filwaqt li l-kelma [[Lingwa Litwana|Litwana]] hija ''sekmadienis'' (< ''sekma'' "seba'" + ''diena'' "jum"). Il-kelma oriġinali antika ''sekmas'' (maskil), ''sekma'' (femminil), ġiet sostitwita b'''septintas'' (''septinta'') fil-Litwan kontemporanju. == Pożizzjoni fil-ġimgħa == === ISO 8601 === L-istandard internazzjonali ISO 8601 għar-rappreżentazzjoni tad-dati u tal-ħinijiet jiddikjara li l-Ħadd huwa s-seba' jum u l-aħħar jum tal-ġimgħa. Dan il-metodu ta' rappreżentazzjoni tad-dati u tal-ħinijiet b'mod ċar ġie ppubblikat għall-ewwel darba fl-1988. === [[Kultura]] u lingwi === Fit-tradizzjonijiet tal-[[Ġudaiżmu]], tal-Kristjaneżmu u tal-biċċa l-kbira tal-[[Iżlam]], il-Ħadd jitqies bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa. Għadd ta' lingwi jesprimu din il-pożizzjoni fl-isem stess tal-jum jew permezz tat-tismija tal-jiem l-oħra. Bl-Ebrajk il-Ħadd jissejjaħ יום ראשון ''yom rishon'', bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] الأحد ''al-ahad'', bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]] u b'lingwi relatati یکشنبه ''yek-shanbe'', u kollha jfissru "l-ewwel". Bil-[[Lingwa Griega|Grieg]], l-ismijiet tal-jiem tat-Tnejn, tat-Tlieta, tal-Erbgħa u tal-Ħamis ifissru t-"tieni", it-"tielet", ir-"raba'", u l-"ħames", rispettivament. B'hekk il-Ħadd jinsab fl-ewwel pożizzjoni tal-għadd tal-ġimgħa. B'mod simili bil-Portugiż, fejn il-jiem mit-Tnejn sal-Ġimgħa jingħaddu bħala s-"segunda-feira", it-"terça-feira", il-"quarta-feira", il-"quinta-feira" u s-"sexta-feira". Bil-[[Lingwa Vjetnamiża|Vjetnamiż]], il-jiem tax-xogħol fil-ġimgħa jissejħu b'dan il-mod: ''Thứ Hai'' (it-Tieni), ''Thứ Ba'' (it-Tielet), ''Thứ Tư'' (ir-Raba'), ''Thứ Năm'' (il-Ħames), ''Thứ Sáu'' (is-Sitt), u ''Thứ Bảy'' (is-Seba'). Il-Ħadd jissejjaħ "Chủ Nhật"(chữ Hán: 主日) li jfisser il-"Jum tal-Mulej". Xi testi kollokjali fin-Nofsinhar tal-[[Vjetnam]] u tal-knisja jaf jużaw interpretazzjoni differenti ta' "Chúa Nhật". Bil-Vjetnamiż kontemporanju, "Chúa" tfisser Alla jew Mulej u "Chủ" tfisser "tiegħu stess". Il-ġimgħa xorta waħda hija mit-Tnejn sal-Ħadd. Bil-Ġermaniż, l-Erbgħa jissejjaħ ''Mittwoch'', li litteralment ifisser "nofs il-ġimgħa", u jimplika li l-ġimgħa tibda l-Ħadd u tispiċċa s-Sibt. Fil-kultura tal-Yoruba tal-Punent tal-[[Afrika]], il-Ħadd jissejjaħ ''Oj̣ó ̣Aikú''. Ojó Aiku huwa l-jum li jibda ġimgħa ġdida magħruf bħala l-"Jum tal-Mistrieħ". Huwa l-jum meta Orunmila, ir-rappreżentant ta' Ifá fuq l-art, difen lil omm Esu Odara u l-[[mara]] tiegħu, Imi. Minn meta seħħ dan, il-poplu Yoruba ddeċieda li jirreferi għal dan il-jum bħala ''Ojó Aiku.'' Il-lingwi Slavi b'mod impliċitu jsejħu t-Tnejn bħala l-ewwel jum. {| class="wikitable" ! ![[Lingwa Pollakka|Pollakk]] !Slovakk !Ċek ![[Lingwa Ukrena|Ukren]] !Belarussu !Bulgaru ![[Lingwa Russa|Russu]] !Serbjan !Croatian !literal or derived meaning |- !It-Tnejn |poniedziałek |pondelok |pondělí |понеділок |панядзелак |понеделник |понедельник |ponedeljak / понедељак |ponedjeljak |(day) after not working |- !It-Tlieta |wtorek |utorok |úterý |вівторок |аўторак |вторник |вторник |utorak / уторак |utorak |second (day) |- !L-Erbgħa |środa |streda |středa |середа |серада |сряда |среда |sreda / среда |srijeda |middle (day) |- !Il-Ħamis |czwartek |štvrtok |čtvrtek |четвер |чацвер |четвъртък |четверг |četvrtak / четвртак |četvrtak |fourth (day) |- !Il-Ġimgħa |piątek |piatok |pátek |п'ятниця |пятніца |петък |пятница |petak / петак |petak |fifth (day) |- !Is-Sibt |sobota |sobota |sobota |субота |субота |събота |суббота |subota / субота |subota |sabbath |- !Il-Ħadd |niedziela |nedela |neděle |неділя |нядзеля |неделя |воскресенье |nedelja / недеља |nedjelja |not working (day) |} Bir-Russu ''воскресение'' (il-Ħadd) ifisser "irxoxtar". Bl-[[Lingwa Ungeriża|Ungeriż]] ''szerda'' (l-Erbgħa), ''csütörtök'' (il-Ħamis), u ''péntek'' (il-Ġimgħa) huma kelmiet Slavi misselfa, għaldaqstant il-korrelazzjoni ma' "nofs", "erbgħa" u "ħamsa" mhijiex evidenti għall-kelliema Ungeriżi. L-Ungeriżi jużaw ''Vasárnap'' għall-Ħadd, li tfisser "jum is-suq". Bil-[[Lingwa Maltija|Malti]], minħabba l-oriġini tiegħu mill-Isqalli u mill-Għarbi, isem il-Ħadd oriġina minn ''wieħed''; it-Tnejn jiġi t-"tieni" jum, it-Tlieta jiġi t-tielet jum, l-Erbgħa jiġi r-raba' jum u l-Ħamis jiġi l-ħames jum. Bl-[[Lingwa Armena|Armen]], it-Tnejn huwa ''Yerkoushabti'', li litteralment ifisser it-"tieni jum tal-ġimgħa", it-Tlieta huwa''Yerekshabti'', jiġifieri t-"tielet jum", l-Erbgħa huwa ''Chorekshabti'', jiġifieri r-"raba' jum", il-Ħamis huwa ''Hingshabti'', il-"ħames jum". Is-Sibt huwa ''Shabat'' li oriġina mill-kelma ''Sabbath'' jew ''Shabbath'' bl-Ebrajk, u ''Kiraki'', li ġej mill-kelma ''Krak'', li tfisser "nar", hija l-Ħadd, u tirreferi għax-xemx bħala nar. [[San Ġwann Appostlu u Evanġelista|Ġwanni l-Appostlu]], fir-Rivelazzjonijiet 1:10, jirreferi għal "Jum il-Mulej" (''kyriakḗ hēmera''), jew il-"jum tal-Mulej", u dan jaf kellu influwenza fuq il-kelma Armena għall-Ħadd. F'bosta pajjiżi Ewropej, il-kalendarji juru t-Tnejn bħala l-ewwel jum tal-ġimgħa, skont l-istandard ISO 8601. Fil-kalendarju Persjan, li jintuża fl-[[Iran]] u fl-[[Afganistan]], il-Ħadd huwa t-tieni jum tal-ġimgħa. Madankollu, il-jum jissejjaħ "in-numru wieħed" peress li l-għadd jibda miż-żero; l-ewwel jum, is-Sibt, jitqies bħala l-jum żero. == Kristjaneżmu == === Użanzi Kristjani === Ir-Rumani tal-qedem tradizzjonalment kienu jużaw iċ-ċiklu nundinali ta' tmint ijiem, bħala ġimgħa tas-suq, iżda fi żmien [[Awgustu]] fis-seklu 1 [[WK|W.K]]., bdiet tintuża wkoll ġimgħa b'sebat ijiem. Fil-vanġeli, in-nisa jiġu deskritti bħala wħud li ġejjin lejn il-qabar vojt (''εις μια των σαββατων''), li litteralment tfisser "lejn l-ewwel Sabbath" u spiss tiġi tradotta bħala "fl-ewwel jum tal-ġimgħa".<ref>Mattew 28:1, Mark 16:2.</ref> Ġustin il-Martri, f'nofs is-seklu 2 W.K., isemmi l-"memorji tal-appostli" li jinqraw "fil-jum imsejjaħ il-jum tax-xemx" flimkien mal-"kitbiet tal-profeti".<ref>Martyr, Justin, First Apology, 67.3.</ref> Xi studjużi jemmnu li dan "ġie interpolat fix-xogħol tiegħu iktar 'il quddiem". Fis-7 ta' Marzu 321, [[Kostantinu I]], l-ewwel imperatur Kristjan ta' [[Ruma]], stabbilixxa l-Ħadd bħala l-jum tal-mistrieħ Ruman:<ref>Zerubavel, Eviatar (1989). ''The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week''. University of Chicago Press. p.&#x20;45. ISBN&#x20;<bdi>9780226981659</bdi>.</ref><blockquote>Fil-Jum tax-Xemx venerabbli, il-maġistrati u n-nies li jirresjedu fil-bliet jistgħu jistrieħu, u l-ħwienet kollha tax-xogħol jistgħu jibqgħu magħluqin. Madankollu, fil-kampanja, il-ħaddiema tal-agrikoltura jistgħu jibqgħu jaħdmu liberament u legalment; għax spiss ikun il-każ li jum ieħor ma jkunx idoneu għaż-żrigħ tal-qmuħ jew għat-tħawwil tad-dwieli; inkella Alla ħares qatt jiġi ttraskurat il-mument xieraq għal tali operazzjonijiet, jaf jintilef il-ġid mibgħut mill-ġenna.<ref>Philip Schaff, ''History of the Christian Church: Vol. II: From Constantine the Great to Gregory the Great A.D. 311–600'' ([[Belt ta' New York|New York]]: Charles Scribner, 1867) p. 380 note 1.</ref></blockquote>Minkejja l-adozzjoni uffiċjali tal-Ħadd bħala jum tal-mistrieħ minn Kostantinu, il-ġimgħa ta' sebat ijiem u ċ-ċiklu nundinali baqgħu jintużaw it-tnejn sa mill-inqas il-Kalendarju tat-354 u x'aktarx wara.<ref>{{Ċita web|url=https://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_06_calendar.htm|titlu=The Chronography of 354 AD. Part 6: the calendar of Philocalus.  Inscriptiones Latinae Antiquissimae, Berlin (1893) pp.256-278|sit=www.tertullian.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Fit-363, in-Norma Nru 29 tal-Kunsill ta' Laodiċea pprojbiet l-osservanza tas-Sabbath (is-Sibt) Lhudi, u ħeġġet lill-Kristjani jaħdmu s-Sibt u jistrieħu f'Jum il-Mulej (il-Ħadd). Il-fatt stess li n-norma kellha tinħareġ hija indikazzjoni li l-adozzjoni tad-digriet ta' Kostantinu tat-321 kienet għadha mhux universali, saħansitra lanqas fost il-Kristjani. Tindika wkoll li l-Lhud kienu qed josservaw is-Sabbath nhar ta' Sibt.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf214.viii.vii.iii.xxxiv.html|titlu=Philip Schaff: NPNF2-14. The Seven Ecumenical Councils - Christian Classics Ethereal Library|sit=www.ccel.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> === Prattiki moderni === Dawk li jqisu l-ewwel jum bħala s-Sabbath (Sabbatarjani), inkluż il-Kristjani Metodisti, Battisti u Riformisti (Presbiteri u Kongregazzjonalisti), josservaw il-Ħadd bħala s-Sabbath, jiġifieri jum iddedikat għall-qima ta' Alla fil-knisja (l-attendenza tal-Iskola tal-Ħadd, servizz ta' qima filgħodu u filgħaxija), kif ukoll bħala jum ta' mistrieħ, li jfisser li n-nies huma ħielsa mix-xogħol u ma għandhomx jagħmlu kummerċ, jixtru u jbigħu għajr meta jkun meħtieġ.<ref>Heyck, Thomas (27 September 2013). ''A History of the Peoples of the British Isles: From 1688 to 1914''. Taylor & Francis. p.&#x20;251. ISBN&#x20;<bdi>9781134415205</bdi>.</ref><ref>Roth, Randolph A. (25 April 2002). ''The Democratic Dilemma: Religion, Reform, and the Social Order in the Connecticut River Valley of Vermont, 1791-1850''. Cambridge University Press. p.&#x20;171. ISBN&#x20;<bdi>9780521317733</bdi>.</ref> Għall-biċċa l-kbira tal-Kristjani, id-drawwa u l-obbligu tal-mistrieħ il-Ħadd mhuwiex daqshekk strett. Minoranza ta' Kristjani ma jqisux il-jum meta jmorru l-quddies bħala importanti, l-aqwa li jmorru. Hemm varjazzjoni konsiderevoli fl-osservanza tar-ritwali u tar-restrizzjonijiet tas-Sabbath, iżda hija drawwa li jkun hemm xi forma ta' waqfien mill-attivitajiet normali ta' matul il-ġimgħa. Illum il-ġurnata bosta Kristjani josservaw il-Ħadd bħala jum meta jmorru l-quddies. Fil-prattika Kattolika Rumana, nhar ta' Ħadd, il-membri tal-knisja "jinġabru flimkien f'post wieħed, sabiex billi jisimgħu l-Kelma ta' Alla u jieħdu sehem fl-Ewkaristija, jistgħu jfakkru l-passjoni, il-qawmien mill-[[mewt]] u l-glorifikazzjoni ta' Ġesù Kristu".<ref>Second Vatican Council, ''Sacrosanctum Concilium'', paragraph 106, published on 4 December 1963.</ref> Liturġikament, il-Ħadd jibda s-Sibt filgħaxija. Il-quddiesa tas-Sibt filgħaxija liturġikament tiswa bħala quddiesa tal-Ħadd u tissodisfa l-obbligu tal-attendenza tal-quddiesa tal-Ħadd, u l-Vespri (it-talb ta' filgħaxija) tas-Sibt filgħaxija liturġikament huma "l-ewwel Vespri" tal-Ħadd. L-istess antiċipazzjoni ta' filgħaxija tapplika għal solennitajiet u festi ewlenin oħra, u hija simili għall-prattika Lhudija li l-jum il-ġdid jibda f'inżul ix-xemx. Dawk li jaħdmu fil-qasam mediku, fl-infurzar tal-liġi u s-suldati f'żona tal-gwerra ma għandhomx għalfejn josservaw dan l-obbligu li jattendu l-quddiesa tal-Ħadd. Huma mħeġġa jattendu s-servizzi reliġjużi meta jippermettilhom ix-xogħol tagħhom. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, il-Ħadd jibda fil-Lejla tal-Vespri s-Sibt filgħaxija u jibqa' sejjer sal-Vespri tal-Ħadd billejl. Matul dan iż-żmien, is-servizzi kollha jintemmu bil-kliem, "J'Alla Sidna Ġesù Kristu, li qam mill-mewt ....". Kull minn ikun jixtieq jitqarben fil-Liturġija Mqaddsa l-Ħadd filgħodu suppost jattendi l-Vespri tal-lejla ta' qabel. Fost il-Kristjani Ortodossi, il-Ħadd jitqies bħala "[[Għid]] Żgħir", u minħabba l-Hena tal-Għid, il-prostrazzjonijiet huma pprojbiti, għajr f'ċerti ċirkostanzi. Xi lingwi ma għandhomx kelmiet differenti għas-"Sibt" u għas-"Sabbath" (eż. il-Malti, it-Taljan, il-Portugiż). Din il-kelma, jekk tintuża, tirreferi għas-Sibt tal-Lhud jew għall-prattiki speċifiċi tal-Lhud li jsiru f'dak il-jum. Il-Ħadd jissejjaħ Jum il-Mulej, pereżempju fil-lingwi Rumanzi u fil-Grieg Modern. Il-Kristjani li jitkellmu bl-Ingliż spiss jirreferu għall-Ħadd bħala s-Sabbath, għajr is-Sabbatarjani tas-sebat ijiem; użanza li x'aktarx minħabba r-rabtiet internazzjonali u t-tradizzjoni Latina tal-Knisja Kattolika Rumana, hija iktar mifruxa fost il-Protestanti, iżda mhux biss. Il-Quakers tradizzjonalment jirreferu għall-Ħadd bħala "L-Ewwel Jum" sabiex jevitaw l-oriġini pagana tal-isem bl-Ingliż "Sunday", filwaqt li jirreferu għas-Sibt bħala s-"Seba' Jum".<ref>{{Ċita web|url=https://iymc.org/calendarnames.html|titlu=Quaker Calendar Names, Iowa Yearly Meeting (Conservative)|sit=iymc.org|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Xi denominazzjonijiet Kristjani, imsejħa s-Sabbatarjani tas-Sebat Ijiem, josservaw is-Sibt bħala s-Sabbath. Il-Kristjani Avventisti, Battisti u tal-Knisja ta' Alla tas-Sebat Ijiem, kif ukoll bosta Lhud Messijaniċi, żammew il-prassi li jastjenu mix-xogħol u li jinġabru għall-qima nhar ta' Sibt (minn inżul ix-xemx sa nżul ix-xemx) bħall-fidili ta' Alla fit-[[Testment il-Qadim]]. == Mandaeiżmu == Il-Ħadd fil-Mandaeiżmu jissejjaħ ''Habshaba'' (''Habšaba''). Il-Mandaejani jagħmlu l-magħmudija komunali magħrufa bħala ''masbuta'' kull nhar ta' Ħadd.<ref>Buckley, Jorunn Jacobsen (2002). ''The Mandaeans: ancient texts and modern people''. New York: Oxford University Press. ISBN&#x20;<bdi>0-19-515385-5</bdi>. OCLC&#x20;65198443.</ref> == Okkorrenzi komuni == === Fil-gvern u fin-negozju === In the United States and Canada, most government offices are closed on both Saturday and Sunday. The practice of offices closing on Sunday in government and in some rural areas of the United States stem from a system of blue laws. Blue laws were established in the early puritan days, which forbade secular activities on Sunday and were rigidly enforced. Some public activities are still regulated by these blue laws in the 21st century. In 1985, twenty-two states in which religious fundamentalism remained strong maintained general restrictions on Sunday behavior. In Oklahoma, for example, it is stated: "Oklahoma's statutes state that "acts deemed useless and serious interruptions of the repose and religious liberty of the community," such as trades, manufacturing, mechanical employment, horse racing, and gaming are forbidden. Public selling of commodities other than necessary foods and drinks, medicine, ice, and surgical and burial equipment, and other necessities can legally be prohibited on Sunday. In Oklahoma, a fine not to exceed twenty-five dollars may be imposed on individuals for each offense." Because of these blue laws, many private sector retail businesses open later and close earlier on Sunday or do not open at all.<ref>{{Ċita web|url=https://www.okhistory.org/publications/enc/entry?entry=BL014|titlu=Blue Laws {{!}} Encyclopedia|kunjom=Society|isem=Oklahoma Historical|sit=Oklahoma Historical Society|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Many countries, particularly in Europe such as Sweden, France, Germany and Belgium, but also in other countries such as Peru, hold their national and local elections on a Sunday, either by law or by tradition. === Fix-xandir === Many American and British daily newspapers publish a larger edition on Sundays, which often includes color comic strips, a magazine, and a coupon section. Others only publish on a Sunday, or have a "sister paper" with a different masthead that only publishes on a Sunday. North American radio stations often play specialty radio shows such as Casey Kasem's countdown or other nationally syndicated radio shows that may differ from their regular weekly music patterns on Sunday morning or Sunday evening. In the United Kingdom, there is a Sunday tradition of chart shows on BBC Radio 1 and commercial radio; this originates in the broadcast of chart shows and other populist material on Sundays by Radio Luxembourg when the Reithian BBC's Sunday output consisted largely of solemn and religious programmes. The first Sunday chart show was broadcast on the Light Programme on 7 January 1962, which was considered a radical step at the time. BBC Radio 1's chart show moved to Fridays in July 2015 but a chart update on Sundays was launched in July 2019.<ref>{{Ċita aħbar|data=2015-03-24|titlu=Radio 1 chart show moving to Friday afternoons|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-32019327|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-11}}</ref> Period or older-skewing television dramas, such as ''Downton Abbey'', ''Call the Midwife'', ''Lark Rise to Candleford'' and ''Heartbeat'' are commonly shown on Sunday evenings in the UK; the first of these was ''Dr. Finlay's Casebook'' in the 1960s. Similarly, ''Antiques Roadshow'' has been shown on Sundays on BBC1 since 1979 and ''Last of the Summer Wine'' was shown on Sundays for many years until it ended in 2010. On Sundays, BBC Radio 2 plays music in styles which it once regularly played but which are now rarely heard on the station, with programmes such as ''Elaine Paige on Sunday'' and ''Sunday Night is Music Night'' although more contemporary styles now make up a higher percentage of the station's Sunday output than previously; for example, Kendrick Lamar received a Sunday-night play on the station in March 2022. Even younger-skewing media outlets sometimes skew older on Sundays within the terms of their own audience; for example, BBC Radio 1Xtra introduced an "Old Skool Sunday" schedule in the autumn of 2019. Many American, Australian and British television networks and stations also broadcast their political interview shows on Sunday mornings. === Fl-isport === [[Stampa:Eagles Howard and Thomas pointing.jpg|daqsminuri|Fl-Istati Uniti, il-logħbiet tal-Lega Nazzjonali tal-Futbol normalment jintlagħbu l-Ħadd.]] Major League Baseball usually schedules all Sunday games in the daytime except for the nationally televised ''Sunday Night Baseball'' matchup. Certain historically religious cities such as Boston and Baltimore among others will schedule games no earlier than 1:35 PM to ensure time for people who go to religious service in the morning can get to the game in time. In the United States, professional American football in the National Football League is usually played on Sunday, although Saturday (via ''Saturday Night Football''), Monday (via ''Monday Night Football''), and Thursday (via ''Thursday Night Football'' or Thanksgiving) see some professional games. College football usually occurs on Saturday, and high-school football tends to take place on Friday night or Saturday afternoon. In the UK, some club and Premier League football matches and tournaments usually take place on Sundays. Rugby matches and tournaments usually take place in club grounds or parks on Sunday mornings. It is not uncommon for church attendance to shift on days when a late morning or early afternoon game is anticipated by a local community. The Indian Premier League schedules two games on Saturdays and Sundays instead of one, also called Double-headers. One of the remains of religious segregation in the Netherlands is seen in amateur football: The Saturday-clubs are by and large Protestant Christian clubs, who were not allowed to play on Sunday. The Sunday-clubs were in general Catholic and working class clubs, whose players had to work on Saturday and therefore could only play on Sunday. In Ireland, Gaelic football and hurling matches are predominantly played on Sundays, with the first (previously second) and fourth (previously third) Sundays in September always playing host to the All-Ireland hurling and football championship finals, respectively. Professional golf tournaments traditionally end on Sunday. Traditionally, those in the United Kingdom ended on Saturday, but this changed some time ago; for example, the Open ran from Wednesday to Saturday up to 1979 but has run from Thursday to Sunday since 1980. In the United States and Canada, National Basketball Association and National Hockey League games, which are usually played at night during the week, are frequently played during daytime hours - often broadcast on national television. Most NASCAR Cup Series and IndyCar events are held on Sundays. Most Formula One World Championship races are likewise held on Sundays regardless of time zone/country, while MotoGP holds most races on Sundays, with Middle Eastern races being the exception on Saturday. All Formula One events and MotoGP events with Sunday races involve qualifying taking place on Saturday. == [[Astroloġija]] == Il-Ħadd huwa assoċjat max-xemx u ssir referenza għalih bis-simbolu '''<big>☉</big>'''. == Jiem importanti == * Advent Sunday – First day of liturgical year and start of the season of Advent. * Black Sunday. * Bloody Sunday. * Cold Sunday – 1982 meteorological event. * Easter Sunday – Commemoration of the resurrection of Jesus Christ. * Gaudete Sunday – Among the Western Christian Churches, the third Sunday of Advent Gloomy Sunday – 1933 single by Rezső Seress. * Good Shepherd Sunday. * Laetare Sunday – Fourth Sunday in the season of Lent. * Low Sunday, also known as Octave of Easter, White Sunday, Quasimodo Sunday, Alb Sunday, Antipascha Sunday, and Divine Mercy Sunday – Western Christianity celebration. * Passion Sunday – Fifth Sunday in Lent, the beginning of Passiontide (since 1970 for Roman Catholics in the ordinary form of the rite, the term remains only official among the greater title of the Palm Sunday, which used to be also the "2nd Sunday of Passiontide"). * Palm Sunday – Christian moveable feast preceding Easter. * Selection Sunday – American collegiate basketball tournament process. * Septuagesima, Sexagesima and Quinquagesima Sunday are the last three Sundays before Lent. Quinquagesima ("fiftieth"), is the fiftieth day before Easter, reckoning inclusively; but Sexagesima is not the sixtieth day and Septuagesima is not the seventieth but is the sixty-fourth day prior. The use of these terms was abandoned by the Catholic Church in the 1970 calendar reforms (the Sundays before Lent are now simply "Sundays in ordinary time" with no special status). However, their use is still continued in Lutheran tradition: for example, "Septuagesimae". * Shavuot – Jewish holiday - the Jewish Pentecost, or 'Festival of Weeks'. For Karaite Jews it always falls on a Sunday. * Stir-up Sunday – Last Sunday before Advent. * Super Bowl Sunday – National Football League championship game. * Trinity Sunday – Western Christian feast day. * Whitsun, also known as Whitsunday or White Sunday – Name for Christian holy day of Pentecost. == Referenzi == [[Kategorija:Ġranet|Ħadd]] <references />{{Ġranet tal-ġimgħa}}{{Awtorità}} 1j0rz402z83t06w272qiatnp77z72fv 0 34692 333099 332753 2026-10-24T11:07:28Z ToniSant 4257 added [[Category:Kittieba Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333099 wikitext text/x-wiki '''Sergio Grech''' (imwieled fl-1975 fiż-[[Żejtun]]) huwa awtur, riċerkatur, bijografu u xandar Malti. Ix-xogħol tiegħu jinkludi bijografiji ta' personalitajiet Maltin, kitba letterarja, riċerka storika u programmi kulturali għar-radju u t-televiżjoni. Huwa kien l-ewwel direttur eżekuttiv tal-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] u huwa l-fundatur tal-inizjattiva letterarja PoeżijaPlus.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/|titlu=How I Write - Sergio Grech}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Grech twieled fiż-Żejtun fl-1975. Studja l-istorja fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb lawrji fil-qasam. Fl-2022 temm id-dottorat tiegħu fl-Istudji Maltin. Ir-riċerka tiegħu tiffoka fuq l-istorja u l-kultura Maltija, u huwa awtur ta' diversi studji u pubblikazzjonijiet ibbażati fuq riċerka f'arkivji u sorsi storiċi.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7, Università ta' Malta, 16 ta' Ġunju 2026]</ref> Fil-karriera professjonali tiegħu ħadem fl-edukazzjoni u serva bħala assistent kap fi skola primarja. Kien ukoll involut fl-organizzazzjoni u l-promozzjoni tal-attivitajiet letterarji f'Malta. == Kitba u riċerka storika == Grech ippubblika diversi bijografiji dwar personalitajiet li kellhom sehem fil-ħajja politika, reliġjuża, soċjali u kulturali ta' Malta. Fost l-ewwel xogħlijiet tiegħu hemm ''[[Patri Feliċjan Bilocca]] – Ħajtu u Żminijietu: 1914–1987'', ippubblikat fl-2004, li jittratta l-ħajja tal-patri Kapuċċin Feliċjan Bilocca.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/ How I Write – Sergio Grech, The Malta Independent, 22 ta' Awwissu 2010]</ref> Fost il-bijografiji l-oħra tiegħu hemm ''It-Tabib Sandy: Bijografija ta' Alexander Cachia Zammit'' (2013), ''In-Nisġa tal-Indipendenza minn Rakkonti ta' Victor Ragonesi'' (2014), ''Il-Pampalun – Pawlu Curmi'' (2015) u ''Għamlulna Ġieħ – Walter Zahra'' (2022). Fl-2018 ippubblika wkoll bijografija ta' Anton Tabone dwar il-ħidma tiegħu fil-politika u r-rwol tiegħu fir-relazzjonijiet bejn Għawdex u Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imnedija-l-bijografija-ta-alexander-cachia-zammit/|titlu=Imnedija l-bijografija ta’ Alexander Cachia Zammit}}</ref> Grech huwa l-editur tas-serje ''Bejn Storja u Miti'', li tinkludi kotba dwar personalitajiet Maltin. Fost il-persuni trattati fis-serje hemm [[Dom Mintoff|Duminku Mintoff]], Monsinjur Victor Grech, [[Trevor Żahra]], Giovanni Bonello u [[Anton Buttigieg]]. Is-serje tgħaqqad il-bijografija mar-riċerka storika u mal-memorja ta' persuni li kkontribwew għall-istorja ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/an-author-both-versatile-and-prolific.863949|titlu=An author both versatile and prolific|kunjom=Contributors|data=2021-04-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-12}}</ref> == Xandir u ħidma kulturali == Grech ilu attiv fix-xandir kulturali mill-1999, b'mod partikolari permezz ta' programmi dwar l-istorja, il-letteratura u l-lingwa Maltija. Huwa pproduċa u ppreżenta programmi fuq Campus FM u Radju Malta, kif ukoll fuq stazzjonijiet oħra. Fost ix-xogħlijiet televiżivi li kkontribwixxa għalihom hemm ''Illustraturi'' u ''Deċennji'', li xxandru fuq TVM, u ''Faxxikli u Prinċpijiet'', li xxandar fuq Education 22. Huwa ħadem ukoll fuq id-dokudrama ''Mattija''.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Università ta' Malta, 2026]</ref> Grech waqqaf PoeżijaPlus, inizjattiva li torganizza attivitajiet letterarji u tagħti spazju lill-poeżija u lill-kittieba Maltin. Kien ukoll involut fl-Għaqda Letterarja Maltija u serva bħala president tal-Assoċjazzjoni Letterarja Maltija. Huwa l-president tal-[[Akkademja tal-Malti|Akkademja tal-Malti.]]<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Università ta' Malta, 2026]</ref> Il-programm tiegħu ''Tradutturi'', imxandar fuq Campus FM, jiffoka fuq ix-xogħol tat-tradutturi u l-kontribut tagħhom fil-letteratura. Il-programm jesplora t-traduzzjoni letterarja u r-rwol tagħha fit-tixrid tax-xogħlijiet bejn lingwi u kulturi differenti.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Università ta' Malta, 2026]</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] hctt2fhl6hfzqly19t3x3e0baks3i76 333100 333099 2026-10-24T11:07:43Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1975]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333100 wikitext text/x-wiki '''Sergio Grech''' (imwieled fl-1975 fiż-[[Żejtun]]) huwa awtur, riċerkatur, bijografu u xandar Malti. Ix-xogħol tiegħu jinkludi bijografiji ta' personalitajiet Maltin, kitba letterarja, riċerka storika u programmi kulturali għar-radju u t-televiżjoni. Huwa kien l-ewwel direttur eżekuttiv tal-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] u huwa l-fundatur tal-inizjattiva letterarja PoeżijaPlus.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/|titlu=How I Write - Sergio Grech}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Grech twieled fiż-Żejtun fl-1975. Studja l-istorja fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb lawrji fil-qasam. Fl-2022 temm id-dottorat tiegħu fl-Istudji Maltin. Ir-riċerka tiegħu tiffoka fuq l-istorja u l-kultura Maltija, u huwa awtur ta' diversi studji u pubblikazzjonijiet ibbażati fuq riċerka f'arkivji u sorsi storiċi.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7, Università ta' Malta, 16 ta' Ġunju 2026]</ref> Fil-karriera professjonali tiegħu ħadem fl-edukazzjoni u serva bħala assistent kap fi skola primarja. Kien ukoll involut fl-organizzazzjoni u l-promozzjoni tal-attivitajiet letterarji f'Malta. == Kitba u riċerka storika == Grech ippubblika diversi bijografiji dwar personalitajiet li kellhom sehem fil-ħajja politika, reliġjuża, soċjali u kulturali ta' Malta. Fost l-ewwel xogħlijiet tiegħu hemm ''[[Patri Feliċjan Bilocca]] – Ħajtu u Żminijietu: 1914–1987'', ippubblikat fl-2004, li jittratta l-ħajja tal-patri Kapuċċin Feliċjan Bilocca.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/ How I Write – Sergio Grech, The Malta Independent, 22 ta' Awwissu 2010]</ref> Fost il-bijografiji l-oħra tiegħu hemm ''It-Tabib Sandy: Bijografija ta' Alexander Cachia Zammit'' (2013), ''In-Nisġa tal-Indipendenza minn Rakkonti ta' Victor Ragonesi'' (2014), ''Il-Pampalun – Pawlu Curmi'' (2015) u ''Għamlulna Ġieħ – Walter Zahra'' (2022). Fl-2018 ippubblika wkoll bijografija ta' Anton Tabone dwar il-ħidma tiegħu fil-politika u r-rwol tiegħu fir-relazzjonijiet bejn Għawdex u Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imnedija-l-bijografija-ta-alexander-cachia-zammit/|titlu=Imnedija l-bijografija ta’ Alexander Cachia Zammit}}</ref> Grech huwa l-editur tas-serje ''Bejn Storja u Miti'', li tinkludi kotba dwar personalitajiet Maltin. Fost il-persuni trattati fis-serje hemm [[Dom Mintoff|Duminku Mintoff]], Monsinjur Victor Grech, [[Trevor Żahra]], Giovanni Bonello u [[Anton Buttigieg]]. Is-serje tgħaqqad il-bijografija mar-riċerka storika u mal-memorja ta' persuni li kkontribwew għall-istorja ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/an-author-both-versatile-and-prolific.863949|titlu=An author both versatile and prolific|kunjom=Contributors|data=2021-04-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-12}}</ref> == Xandir u ħidma kulturali == Grech ilu attiv fix-xandir kulturali mill-1999, b'mod partikolari permezz ta' programmi dwar l-istorja, il-letteratura u l-lingwa Maltija. Huwa pproduċa u ppreżenta programmi fuq Campus FM u Radju Malta, kif ukoll fuq stazzjonijiet oħra. Fost ix-xogħlijiet televiżivi li kkontribwixxa għalihom hemm ''Illustraturi'' u ''Deċennji'', li xxandru fuq TVM, u ''Faxxikli u Prinċpijiet'', li xxandar fuq Education 22. Huwa ħadem ukoll fuq id-dokudrama ''Mattija''.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Università ta' Malta, 2026]</ref> Grech waqqaf PoeżijaPlus, inizjattiva li torganizza attivitajiet letterarji u tagħti spazju lill-poeżija u lill-kittieba Maltin. Kien ukoll involut fl-Għaqda Letterarja Maltija u serva bħala president tal-Assoċjazzjoni Letterarja Maltija. Huwa l-president tal-[[Akkademja tal-Malti|Akkademja tal-Malti.]]<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Università ta' Malta, 2026]</ref> Il-programm tiegħu ''Tradutturi'', imxandar fuq Campus FM, jiffoka fuq ix-xogħol tat-tradutturi u l-kontribut tagħhom fil-letteratura. Il-programm jesplora t-traduzzjoni letterarja u r-rwol tagħha fit-tixrid tax-xogħlijiet bejn lingwi u kulturi differenti.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Università ta' Malta, 2026]</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1975]] lk55fhg4ieg02hyi6mf4nwbpv49ldbz 333101 333100 2026-10-24T11:09:14Z ToniSant 4257 tindif ta' refs 333101 wikitext text/x-wiki '''Sergio Grech''' (imwieled fl-1975 fiż-[[Żejtun]]) huwa awtur, riċerkatur, bijografu u xandar Malti. Ix-xogħol tiegħu jinkludi bijografiji ta' personalitajiet Maltin, kitba letterarja, riċerka storika u programmi kulturali għar-radju u t-televiżjoni. Huwa kien l-ewwel direttur eżekuttiv tal-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] u huwa l-fundatur tal-inizjattiva letterarja PoeżijaPlus.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/|titlu=How I Write - Sergio Grech}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Grech twieled fiż-Żejtun fl-1975. Studja l-istorja fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb lawrji fil-qasam. Fl-2022 temm id-dottorat tiegħu fl-Istudji Maltin. Ir-riċerka tiegħu tiffoka fuq l-istorja u l-kultura Maltija, u huwa awtur ta' diversi studji u pubblikazzjonijiet ibbażati fuq riċerka f'arkivji u sorsi storiċi.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7, Università ta' Malta, 16 ta' Ġunju 2026]</ref> Fil-karriera professjonali tiegħu ħadem fl-edukazzjoni u serva bħala assistent kap fi skola primarja. Kien ukoll involut fl-organizzazzjoni u l-promozzjoni tal-attivitajiet letterarji f'Malta. == Kitba u riċerka storika == Grech ippubblika diversi bijografiji dwar personalitajiet li kellhom sehem fil-ħajja politika, reliġjuża, soċjali u kulturali ta' Malta. Fost l-ewwel xogħlijiet tiegħu hemm ''[[Patri Feliċjan Bilocca]] – Ħajtu u Żminijietu: 1914–1987'', ippubblikat fl-2004, li jittratta l-ħajja tal-patri Kapuċċin Feliċjan Bilocca.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/ How I Write – Sergio Grech, The Malta Independent, 22 ta' Awwissu 2010]</ref> Fost il-bijografiji l-oħra tiegħu hemm ''It-Tabib Sandy: Bijografija ta' Alexander Cachia Zammit'' (2013), ''In-Nisġa tal-Indipendenza minn Rakkonti ta' Victor Ragonesi'' (2014), ''Il-Pampalun – Pawlu Curmi'' (2015) u ''Għamlulna Ġieħ – Walter Zahra'' (2022). Fl-2018 ippubblika wkoll bijografija ta' Anton Tabone dwar il-ħidma tiegħu fil-politika u r-rwol tiegħu fir-relazzjonijiet bejn Għawdex u Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imnedija-l-bijografija-ta-alexander-cachia-zammit/|titlu=Imnedija l-bijografija ta’ Alexander Cachia Zammit}}</ref> Grech huwa l-editur tas-serje ''Bejn Storja u Miti'', li tinkludi kotba dwar personalitajiet Maltin. Fost il-persuni trattati fis-serje hemm [[Dom Mintoff|Duminku Mintoff]], Monsinjur Victor Grech, [[Trevor Żahra]], Giovanni Bonello u [[Anton Buttigieg]]. Is-serje tgħaqqad il-bijografija mar-riċerka storika u mal-memorja ta' persuni li kkontribwew għall-istorja ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/an-author-both-versatile-and-prolific.863949|titlu=An author both versatile and prolific|kunjom=Contributors|data=2021-04-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-12}}</ref> == Xandir u ħidma kulturali == Grech ilu attiv fix-xandir kulturali mill-1999, b'mod partikolari permezz ta' programmi dwar l-istorja, il-letteratura u l-lingwa Maltija. Huwa pproduċa u ppreżenta programmi fuq Campus FM u Radju Malta, kif ukoll fuq stazzjonijiet oħra. Fost ix-xogħlijiet televiżivi li kkontribwixxa għalihom hemm ''Illustraturi'' u ''Deċennji'', li xxandru fuq TVM, u ''Faxxikli u Prinċpijiet'', li xxandar fuq Education 22. Huwa ħadem ukoll fuq id-dokudrama ''Mattija''.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html|titlu=Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7|kunjom=Newspoint|data=2026-06-16|sit=Newspoint|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Grech waqqaf PoeżijaPlus, inizjattiva li torganizza attivitajiet letterarji u tagħti spazju lill-poeżija u lill-kittieba Maltin. Kien ukoll involut fl-Għaqda Letterarja Maltija u serva bħala president tal-Assoċjazzjoni Letterarja Maltija. Huwa l-president tal-[[Akkademja tal-Malti|Akkademja tal-Malti.]]<ref name=":1" /> Il-programm tiegħu ''Tradutturi'', imxandar fuq Campus FM, jiffoka fuq ix-xogħol tat-tradutturi u l-kontribut tagħhom fil-letteratura. Il-programm jesplora t-traduzzjoni letterarja u r-rwol tagħha fit-tixrid tax-xogħlijiet bejn lingwi u kulturi differenti.<ref name=":1" /> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1975]] 0p259r2shl57ncd0fvpdfwjw3ek0swk 333102 333101 2026-10-24T11:09:21Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies miż-Żejtun]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333102 wikitext text/x-wiki '''Sergio Grech''' (imwieled fl-1975 fiż-[[Żejtun]]) huwa awtur, riċerkatur, bijografu u xandar Malti. Ix-xogħol tiegħu jinkludi bijografiji ta' personalitajiet Maltin, kitba letterarja, riċerka storika u programmi kulturali għar-radju u t-televiżjoni. Huwa kien l-ewwel direttur eżekuttiv tal-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] u huwa l-fundatur tal-inizjattiva letterarja PoeżijaPlus.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/|titlu=How I Write - Sergio Grech}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Grech twieled fiż-Żejtun fl-1975. Studja l-istorja fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb lawrji fil-qasam. Fl-2022 temm id-dottorat tiegħu fl-Istudji Maltin. Ir-riċerka tiegħu tiffoka fuq l-istorja u l-kultura Maltija, u huwa awtur ta' diversi studji u pubblikazzjonijiet ibbażati fuq riċerka f'arkivji u sorsi storiċi.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7, Università ta' Malta, 16 ta' Ġunju 2026]</ref> Fil-karriera professjonali tiegħu ħadem fl-edukazzjoni u serva bħala assistent kap fi skola primarja. Kien ukoll involut fl-organizzazzjoni u l-promozzjoni tal-attivitajiet letterarji f'Malta. == Kitba u riċerka storika == Grech ippubblika diversi bijografiji dwar personalitajiet li kellhom sehem fil-ħajja politika, reliġjuża, soċjali u kulturali ta' Malta. Fost l-ewwel xogħlijiet tiegħu hemm ''[[Patri Feliċjan Bilocca]] – Ħajtu u Żminijietu: 1914–1987'', ippubblikat fl-2004, li jittratta l-ħajja tal-patri Kapuċċin Feliċjan Bilocca.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/ How I Write – Sergio Grech, The Malta Independent, 22 ta' Awwissu 2010]</ref> Fost il-bijografiji l-oħra tiegħu hemm ''It-Tabib Sandy: Bijografija ta' Alexander Cachia Zammit'' (2013), ''In-Nisġa tal-Indipendenza minn Rakkonti ta' Victor Ragonesi'' (2014), ''Il-Pampalun – Pawlu Curmi'' (2015) u ''Għamlulna Ġieħ – Walter Zahra'' (2022). Fl-2018 ippubblika wkoll bijografija ta' Anton Tabone dwar il-ħidma tiegħu fil-politika u r-rwol tiegħu fir-relazzjonijiet bejn Għawdex u Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imnedija-l-bijografija-ta-alexander-cachia-zammit/|titlu=Imnedija l-bijografija ta’ Alexander Cachia Zammit}}</ref> Grech huwa l-editur tas-serje ''Bejn Storja u Miti'', li tinkludi kotba dwar personalitajiet Maltin. Fost il-persuni trattati fis-serje hemm [[Dom Mintoff|Duminku Mintoff]], Monsinjur Victor Grech, [[Trevor Żahra]], Giovanni Bonello u [[Anton Buttigieg]]. Is-serje tgħaqqad il-bijografija mar-riċerka storika u mal-memorja ta' persuni li kkontribwew għall-istorja ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/an-author-both-versatile-and-prolific.863949|titlu=An author both versatile and prolific|kunjom=Contributors|data=2021-04-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-12}}</ref> == Xandir u ħidma kulturali == Grech ilu attiv fix-xandir kulturali mill-1999, b'mod partikolari permezz ta' programmi dwar l-istorja, il-letteratura u l-lingwa Maltija. Huwa pproduċa u ppreżenta programmi fuq Campus FM u Radju Malta, kif ukoll fuq stazzjonijiet oħra. Fost ix-xogħlijiet televiżivi li kkontribwixxa għalihom hemm ''Illustraturi'' u ''Deċennji'', li xxandru fuq TVM, u ''Faxxikli u Prinċpijiet'', li xxandar fuq Education 22. Huwa ħadem ukoll fuq id-dokudrama ''Mattija''.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html|titlu=Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7|kunjom=Newspoint|data=2026-06-16|sit=Newspoint|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Grech waqqaf PoeżijaPlus, inizjattiva li torganizza attivitajiet letterarji u tagħti spazju lill-poeżija u lill-kittieba Maltin. Kien ukoll involut fl-Għaqda Letterarja Maltija u serva bħala president tal-Assoċjazzjoni Letterarja Maltija. Huwa l-president tal-[[Akkademja tal-Malti|Akkademja tal-Malti.]]<ref name=":1" /> Il-programm tiegħu ''Tradutturi'', imxandar fuq Campus FM, jiffoka fuq ix-xogħol tat-tradutturi u l-kontribut tagħhom fil-letteratura. Il-programm jesplora t-traduzzjoni letterarja u r-rwol tagħha fit-tixrid tax-xogħlijiet bejn lingwi u kulturi differenti.<ref name=":1" /> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1975]] [[Kategorija:Nies miż-Żejtun]] ryvugq19p1ybpyz9qjj3i1rndoz0xoy 333103 333102 2026-10-24T11:09:29Z ToniSant 4257 added [[Category:Xandara Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333103 wikitext text/x-wiki '''Sergio Grech''' (imwieled fl-1975 fiż-[[Żejtun]]) huwa awtur, riċerkatur, bijografu u xandar Malti. Ix-xogħol tiegħu jinkludi bijografiji ta' personalitajiet Maltin, kitba letterarja, riċerka storika u programmi kulturali għar-radju u t-televiżjoni. Huwa kien l-ewwel direttur eżekuttiv tal-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] u huwa l-fundatur tal-inizjattiva letterarja PoeżijaPlus.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/|titlu=How I Write - Sergio Grech}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Grech twieled fiż-Żejtun fl-1975. Studja l-istorja fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb lawrji fil-qasam. Fl-2022 temm id-dottorat tiegħu fl-Istudji Maltin. Ir-riċerka tiegħu tiffoka fuq l-istorja u l-kultura Maltija, u huwa awtur ta' diversi studji u pubblikazzjonijiet ibbażati fuq riċerka f'arkivji u sorsi storiċi.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7, Università ta' Malta, 16 ta' Ġunju 2026]</ref> Fil-karriera professjonali tiegħu ħadem fl-edukazzjoni u serva bħala assistent kap fi skola primarja. Kien ukoll involut fl-organizzazzjoni u l-promozzjoni tal-attivitajiet letterarji f'Malta. == Kitba u riċerka storika == Grech ippubblika diversi bijografiji dwar personalitajiet li kellhom sehem fil-ħajja politika, reliġjuża, soċjali u kulturali ta' Malta. Fost l-ewwel xogħlijiet tiegħu hemm ''[[Patri Feliċjan Bilocca]] – Ħajtu u Żminijietu: 1914–1987'', ippubblikat fl-2004, li jittratta l-ħajja tal-patri Kapuċċin Feliċjan Bilocca.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/ How I Write – Sergio Grech, The Malta Independent, 22 ta' Awwissu 2010]</ref> Fost il-bijografiji l-oħra tiegħu hemm ''It-Tabib Sandy: Bijografija ta' Alexander Cachia Zammit'' (2013), ''In-Nisġa tal-Indipendenza minn Rakkonti ta' Victor Ragonesi'' (2014), ''Il-Pampalun – Pawlu Curmi'' (2015) u ''Għamlulna Ġieħ – Walter Zahra'' (2022). Fl-2018 ippubblika wkoll bijografija ta' Anton Tabone dwar il-ħidma tiegħu fil-politika u r-rwol tiegħu fir-relazzjonijiet bejn Għawdex u Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imnedija-l-bijografija-ta-alexander-cachia-zammit/|titlu=Imnedija l-bijografija ta’ Alexander Cachia Zammit}}</ref> Grech huwa l-editur tas-serje ''Bejn Storja u Miti'', li tinkludi kotba dwar personalitajiet Maltin. Fost il-persuni trattati fis-serje hemm [[Dom Mintoff|Duminku Mintoff]], Monsinjur Victor Grech, [[Trevor Żahra]], Giovanni Bonello u [[Anton Buttigieg]]. Is-serje tgħaqqad il-bijografija mar-riċerka storika u mal-memorja ta' persuni li kkontribwew għall-istorja ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/an-author-both-versatile-and-prolific.863949|titlu=An author both versatile and prolific|kunjom=Contributors|data=2021-04-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-12}}</ref> == Xandir u ħidma kulturali == Grech ilu attiv fix-xandir kulturali mill-1999, b'mod partikolari permezz ta' programmi dwar l-istorja, il-letteratura u l-lingwa Maltija. Huwa pproduċa u ppreżenta programmi fuq Campus FM u Radju Malta, kif ukoll fuq stazzjonijiet oħra. Fost ix-xogħlijiet televiżivi li kkontribwixxa għalihom hemm ''Illustraturi'' u ''Deċennji'', li xxandru fuq TVM, u ''Faxxikli u Prinċpijiet'', li xxandar fuq Education 22. Huwa ħadem ukoll fuq id-dokudrama ''Mattija''.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html|titlu=Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7|kunjom=Newspoint|data=2026-06-16|sit=Newspoint|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Grech waqqaf PoeżijaPlus, inizjattiva li torganizza attivitajiet letterarji u tagħti spazju lill-poeżija u lill-kittieba Maltin. Kien ukoll involut fl-Għaqda Letterarja Maltija u serva bħala president tal-Assoċjazzjoni Letterarja Maltija. Huwa l-president tal-[[Akkademja tal-Malti|Akkademja tal-Malti.]]<ref name=":1" /> Il-programm tiegħu ''Tradutturi'', imxandar fuq Campus FM, jiffoka fuq ix-xogħol tat-tradutturi u l-kontribut tagħhom fil-letteratura. Il-programm jesplora t-traduzzjoni letterarja u r-rwol tagħha fit-tixrid tax-xogħlijiet bejn lingwi u kulturi differenti.<ref name=":1" /> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1975]] [[Kategorija:Nies miż-Żejtun]] [[Kategorija:Xandara Maltin]] 5v441stsv06m0126i3aqw879s3doa5s 333104 333103 2026-10-24T11:10:50Z ToniSant 4257 tindif ta' refs 333104 wikitext text/x-wiki '''Sergio Grech''' (imwieled fl-1975 fiż-[[Żejtun]]) huwa awtur, riċerkatur, bijografu u xandar Malti. Ix-xogħol tiegħu jinkludi bijografiji ta' personalitajiet Maltin, kitba letterarja, riċerka storika u programmi kulturali għar-radju u t-televiżjoni. Huwa kien l-ewwel direttur eżekuttiv tal-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] u huwa l-fundatur tal-inizjattiva letterarja PoeżijaPlus.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/|titlu=How I Write - Sergio Grech - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Grech twieled fiż-Żejtun fl-1975. Studja l-istorja fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb lawrji fil-qasam. Fl-2022 temm id-dottorat tiegħu fl-Istudji Maltin. Ir-riċerka tiegħu tiffoka fuq l-istorja u l-kultura Maltija, u huwa awtur ta' diversi studji u pubblikazzjonijiet ibbażati fuq riċerka f'arkivji u sorsi storiċi.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7, Università ta' Malta, 16 ta' Ġunju 2026]</ref> Fil-karriera professjonali tiegħu ħadem fl-edukazzjoni u serva bħala assistent kap fi skola primarja. Kien ukoll involut fl-organizzazzjoni u l-promozzjoni tal-attivitajiet letterarji f'Malta. == Kitba u riċerka storika == Grech ippubblika diversi bijografiji dwar personalitajiet li kellhom sehem fil-ħajja politika, reliġjuża, soċjali u kulturali ta' Malta. Fost l-ewwel xogħlijiet tiegħu hemm ''[[Patri Feliċjan Bilocca]] – Ħajtu u Żminijietu: 1914–1987'', ippubblikat fl-2004, li jittratta l-ħajja tal-patri Kapuċċin Feliċjan Bilocca.<ref name=":2" /> Fost il-bijografiji l-oħra tiegħu hemm ''It-Tabib Sandy: Bijografija ta' Alexander Cachia Zammit'' (2013), ''In-Nisġa tal-Indipendenza minn Rakkonti ta' Victor Ragonesi'' (2014), ''Il-Pampalun – Pawlu Curmi'' (2015) u ''Għamlulna Ġieħ – Walter Zahra'' (2022). Fl-2018 ippubblika wkoll bijografija ta' Anton Tabone dwar il-ħidma tiegħu fil-politika u r-rwol tiegħu fir-relazzjonijiet bejn Għawdex u Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imnedija-l-bijografija-ta-alexander-cachia-zammit/|titlu=Imnedija l-bijografija ta’ Alexander Cachia Zammit}}</ref> Grech huwa l-editur tas-serje ''Bejn Storja u Miti'', li tinkludi kotba dwar personalitajiet Maltin. Fost il-persuni trattati fis-serje hemm [[Dom Mintoff|Duminku Mintoff]], Monsinjur Victor Grech, [[Trevor Żahra]], Giovanni Bonello u [[Anton Buttigieg]]. Is-serje tgħaqqad il-bijografija mar-riċerka storika u mal-memorja ta' persuni li kkontribwew għall-istorja ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/an-author-both-versatile-and-prolific.863949|titlu=An author both versatile and prolific|kunjom=Contributors|data=2021-04-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-12}}</ref> == Xandir u ħidma kulturali == Grech ilu attiv fix-xandir kulturali mill-1999, b'mod partikolari permezz ta' programmi dwar l-istorja, il-letteratura u l-lingwa Maltija. Huwa pproduċa u ppreżenta programmi fuq Campus FM u Radju Malta, kif ukoll fuq stazzjonijiet oħra. Fost ix-xogħlijiet televiżivi li kkontribwixxa għalihom hemm ''Illustraturi'' u ''Deċennji'', li xxandru fuq TVM, u ''Faxxikli u Prinċpijiet'', li xxandar fuq Education 22. Huwa ħadem ukoll fuq id-dokudrama ''Mattija''.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html|titlu=Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7|kunjom=Newspoint|data=2026-06-16|sit=Newspoint|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Grech waqqaf PoeżijaPlus, inizjattiva li torganizza attivitajiet letterarji u tagħti spazju lill-poeżija u lill-kittieba Maltin. Kien ukoll involut fl-Għaqda Letterarja Maltija u serva bħala president tal-Assoċjazzjoni Letterarja Maltija. Huwa l-president tal-[[Akkademja tal-Malti|Akkademja tal-Malti.]]<ref name=":1" /> Il-programm tiegħu ''Tradutturi'', imxandar fuq Campus FM, jiffoka fuq ix-xogħol tat-tradutturi u l-kontribut tagħhom fil-letteratura. Il-programm jesplora t-traduzzjoni letterarja u r-rwol tagħha fit-tixrid tax-xogħlijiet bejn lingwi u kulturi differenti.<ref name=":1" /> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1975]] [[Kategorija:Nies miż-Żejtun]] [[Kategorija:Xandara Maltin]] lz0sduvo3obhqzt6nzimwqj8yi8h6zk 333105 333104 2026-10-24T11:12:38Z ToniSant 4257 /* Kitba u riċerka storika */ +ħoloq 333105 wikitext text/x-wiki '''Sergio Grech''' (imwieled fl-1975 fiż-[[Żejtun]]) huwa awtur, riċerkatur, bijografu u xandar Malti. Ix-xogħol tiegħu jinkludi bijografiji ta' personalitajiet Maltin, kitba letterarja, riċerka storika u programmi kulturali għar-radju u t-televiżjoni. Huwa kien l-ewwel direttur eżekuttiv tal-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] u huwa l-fundatur tal-inizjattiva letterarja PoeżijaPlus.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/|titlu=How I Write - Sergio Grech - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Grech twieled fiż-Żejtun fl-1975. Studja l-istorja fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb lawrji fil-qasam. Fl-2022 temm id-dottorat tiegħu fl-Istudji Maltin. Ir-riċerka tiegħu tiffoka fuq l-istorja u l-kultura Maltija, u huwa awtur ta' diversi studji u pubblikazzjonijiet ibbażati fuq riċerka f'arkivji u sorsi storiċi.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7, Università ta' Malta, 16 ta' Ġunju 2026]</ref> Fil-karriera professjonali tiegħu ħadem fl-edukazzjoni u serva bħala assistent kap fi skola primarja. Kien ukoll involut fl-organizzazzjoni u l-promozzjoni tal-attivitajiet letterarji f'Malta. == Kitba u riċerka storika == Grech ippubblika diversi bijografiji dwar personalitajiet li kellhom sehem fil-ħajja politika, reliġjuża, soċjali u kulturali ta' Malta. Fost l-ewwel xogħlijiet tiegħu hemm ''Patri Feliċjan Bilocca – Ħajtu u Żminijietu: 1914–1987'', ippubblikat fl-2004, li jittratta l-ħajja tal-patri Kapuċċin [[Patri Feliċjan Bilocca|Feliċjan Bilocca]].<ref name=":2" /> Fost il-bijografiji l-oħra tiegħu hemm ''It-Tabib Sandy: Bijografija ta' Alexander Cachia Zammit'' (2013), ''In-Nisġa tal-Indipendenza minn Rakkonti ta' Victor Ragonesi'' (2014), ''Il-Pampalun – Pawlu Curmi'' (2015) u ''Għamlulna Ġieħ – Walter Zahra'' (2022). Fl-2018 ippubblika wkoll bijografija ta' [[Anton Tabone]] dwar il-ħidma tiegħu fil-politika u r-rwol tiegħu fir-relazzjonijiet bejn Għawdex u Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imnedija-l-bijografija-ta-alexander-cachia-zammit/|titlu=Imnedija l-bijografija ta’ Alexander Cachia Zammit}}</ref> Grech huwa l-editur tas-serje ''Bejn Storja u Miti'', li tinkludi kotba dwar personalitajiet Maltin. Fost il-persuni trattati fis-serje hemm [[Dom Mintoff|Duminku Mintoff]], [[Mons. Victor Grech|Monsinjur Victor Grech]], [[Trevor Żahra]], [[Giovanni Bonello]] u [[Anton Buttigieg]]. Is-serje tgħaqqad il-bijografija mar-riċerka storika u mal-memorja ta' persuni li kkontribwew għall-istorja ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/an-author-both-versatile-and-prolific.863949|titlu=An author both versatile and prolific|kunjom=Contributors|data=2021-04-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-12}}</ref> == Xandir u ħidma kulturali == Grech ilu attiv fix-xandir kulturali mill-1999, b'mod partikolari permezz ta' programmi dwar l-istorja, il-letteratura u l-lingwa Maltija. Huwa pproduċa u ppreżenta programmi fuq Campus FM u Radju Malta, kif ukoll fuq stazzjonijiet oħra. Fost ix-xogħlijiet televiżivi li kkontribwixxa għalihom hemm ''Illustraturi'' u ''Deċennji'', li xxandru fuq TVM, u ''Faxxikli u Prinċpijiet'', li xxandar fuq Education 22. Huwa ħadem ukoll fuq id-dokudrama ''Mattija''.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html|titlu=Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7|kunjom=Newspoint|data=2026-06-16|sit=Newspoint|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Grech waqqaf PoeżijaPlus, inizjattiva li torganizza attivitajiet letterarji u tagħti spazju lill-poeżija u lill-kittieba Maltin. Kien ukoll involut fl-Għaqda Letterarja Maltija u serva bħala president tal-Assoċjazzjoni Letterarja Maltija. Huwa l-president tal-[[Akkademja tal-Malti|Akkademja tal-Malti.]]<ref name=":1" /> Il-programm tiegħu ''Tradutturi'', imxandar fuq Campus FM, jiffoka fuq ix-xogħol tat-tradutturi u l-kontribut tagħhom fil-letteratura. Il-programm jesplora t-traduzzjoni letterarja u r-rwol tagħha fit-tixrid tax-xogħlijiet bejn lingwi u kulturi differenti.<ref name=":1" /> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1975]] [[Kategorija:Nies miż-Żejtun]] [[Kategorija:Xandara Maltin]] fm3egsbi6ycezf66ejth650amxicgdf 333106 333105 2026-10-24T11:13:07Z ToniSant 4257 +defaultsort +awtorità 333106 wikitext text/x-wiki '''Sergio Grech''' (imwieled fl-1975 fiż-[[Żejtun]]) huwa awtur, riċerkatur, bijografu u xandar Malti. Ix-xogħol tiegħu jinkludi bijografiji ta' personalitajiet Maltin, kitba letterarja, riċerka storika u programmi kulturali għar-radju u t-televiżjoni. Huwa kien l-ewwel direttur eżekuttiv tal-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] u huwa l-fundatur tal-inizjattiva letterarja PoeżijaPlus.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/|titlu=How I Write - Sergio Grech - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Grech twieled fiż-Żejtun fl-1975. Studja l-istorja fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb lawrji fil-qasam. Fl-2022 temm id-dottorat tiegħu fl-Istudji Maltin. Ir-riċerka tiegħu tiffoka fuq l-istorja u l-kultura Maltija, u huwa awtur ta' diversi studji u pubblikazzjonijiet ibbażati fuq riċerka f'arkivji u sorsi storiċi.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7, Università ta' Malta, 16 ta' Ġunju 2026]</ref> Fil-karriera professjonali tiegħu ħadem fl-edukazzjoni u serva bħala assistent kap fi skola primarja. Kien ukoll involut fl-organizzazzjoni u l-promozzjoni tal-attivitajiet letterarji f'Malta. == Kitba u riċerka storika == Grech ippubblika diversi bijografiji dwar personalitajiet li kellhom sehem fil-ħajja politika, reliġjuża, soċjali u kulturali ta' Malta. Fost l-ewwel xogħlijiet tiegħu hemm ''Patri Feliċjan Bilocca – Ħajtu u Żminijietu: 1914–1987'', ippubblikat fl-2004, li jittratta l-ħajja tal-patri Kapuċċin [[Patri Feliċjan Bilocca|Feliċjan Bilocca]].<ref name=":2" /> Fost il-bijografiji l-oħra tiegħu hemm ''It-Tabib Sandy: Bijografija ta' Alexander Cachia Zammit'' (2013), ''In-Nisġa tal-Indipendenza minn Rakkonti ta' Victor Ragonesi'' (2014), ''Il-Pampalun – Pawlu Curmi'' (2015) u ''Għamlulna Ġieħ – Walter Zahra'' (2022). Fl-2018 ippubblika wkoll bijografija ta' [[Anton Tabone]] dwar il-ħidma tiegħu fil-politika u r-rwol tiegħu fir-relazzjonijiet bejn Għawdex u Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imnedija-l-bijografija-ta-alexander-cachia-zammit/|titlu=Imnedija l-bijografija ta’ Alexander Cachia Zammit}}</ref> Grech huwa l-editur tas-serje ''Bejn Storja u Miti'', li tinkludi kotba dwar personalitajiet Maltin. Fost il-persuni trattati fis-serje hemm [[Dom Mintoff|Duminku Mintoff]], [[Mons. Victor Grech|Monsinjur Victor Grech]], [[Trevor Żahra]], [[Giovanni Bonello]] u [[Anton Buttigieg]]. Is-serje tgħaqqad il-bijografija mar-riċerka storika u mal-memorja ta' persuni li kkontribwew għall-istorja ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/an-author-both-versatile-and-prolific.863949|titlu=An author both versatile and prolific|kunjom=Contributors|data=2021-04-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-12}}</ref> == Xandir u ħidma kulturali == Grech ilu attiv fix-xandir kulturali mill-1999, b'mod partikolari permezz ta' programmi dwar l-istorja, il-letteratura u l-lingwa Maltija. Huwa pproduċa u ppreżenta programmi fuq Campus FM u Radju Malta, kif ukoll fuq stazzjonijiet oħra. Fost ix-xogħlijiet televiżivi li kkontribwixxa għalihom hemm ''Illustraturi'' u ''Deċennji'', li xxandru fuq TVM, u ''Faxxikli u Prinċpijiet'', li xxandar fuq Education 22. Huwa ħadem ukoll fuq id-dokudrama ''Mattija''.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html|titlu=Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7|kunjom=Newspoint|data=2026-06-16|sit=Newspoint|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Grech waqqaf PoeżijaPlus, inizjattiva li torganizza attivitajiet letterarji u tagħti spazju lill-poeżija u lill-kittieba Maltin. Kien ukoll involut fl-Għaqda Letterarja Maltija u serva bħala president tal-Assoċjazzjoni Letterarja Maltija. Huwa l-president tal-[[Akkademja tal-Malti|Akkademja tal-Malti.]]<ref name=":1" /> Il-programm tiegħu ''Tradutturi'', imxandar fuq Campus FM, jiffoka fuq ix-xogħol tat-tradutturi u l-kontribut tagħhom fil-letteratura. Il-programm jesplora t-traduzzjoni letterarja u r-rwol tagħha fit-tixrid tax-xogħlijiet bejn lingwi u kulturi differenti.<ref name=":1" /> == Referenzi == <references /> {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Grech, Sergio}} [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1975]] [[Kategorija:Nies miż-Żejtun]] [[Kategorija:Xandara Maltin]] nkzcyqbbubi358158sfj3g4ns2z2g8g 333107 333106 2026-10-24T11:13:38Z ToniSant 4257 +infobox 333107 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Sergio Grech''' (imwieled fl-1975 fiż-[[Żejtun]]) huwa awtur, riċerkatur, bijografu u xandar Malti. Ix-xogħol tiegħu jinkludi bijografiji ta' personalitajiet Maltin, kitba letterarja, riċerka storika u programmi kulturali għar-radju u t-televiżjoni. Huwa kien l-ewwel direttur eżekuttiv tal-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] u huwa l-fundatur tal-inizjattiva letterarja PoeżijaPlus.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2010-08-22/news/how-i-write-sergio-grech-279066/|titlu=How I Write - Sergio Grech - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Grech twieled fiż-Żejtun fl-1975. Studja l-istorja fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb lawrji fil-qasam. Fl-2022 temm id-dottorat tiegħu fl-Istudji Maltin. Ir-riċerka tiegħu tiffoka fuq l-istorja u l-kultura Maltija, u huwa awtur ta' diversi studji u pubblikazzjonijiet ibbażati fuq riċerka f'arkivji u sorsi storiċi.<ref>[https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7, Università ta' Malta, 16 ta' Ġunju 2026]</ref> Fil-karriera professjonali tiegħu ħadem fl-edukazzjoni u serva bħala assistent kap fi skola primarja. Kien ukoll involut fl-organizzazzjoni u l-promozzjoni tal-attivitajiet letterarji f'Malta. == Kitba u riċerka storika == Grech ippubblika diversi bijografiji dwar personalitajiet li kellhom sehem fil-ħajja politika, reliġjuża, soċjali u kulturali ta' Malta. Fost l-ewwel xogħlijiet tiegħu hemm ''Patri Feliċjan Bilocca – Ħajtu u Żminijietu: 1914–1987'', ippubblikat fl-2004, li jittratta l-ħajja tal-patri Kapuċċin [[Patri Feliċjan Bilocca|Feliċjan Bilocca]].<ref name=":2" /> Fost il-bijografiji l-oħra tiegħu hemm ''It-Tabib Sandy: Bijografija ta' Alexander Cachia Zammit'' (2013), ''In-Nisġa tal-Indipendenza minn Rakkonti ta' Victor Ragonesi'' (2014), ''Il-Pampalun – Pawlu Curmi'' (2015) u ''Għamlulna Ġieħ – Walter Zahra'' (2022). Fl-2018 ippubblika wkoll bijografija ta' [[Anton Tabone]] dwar il-ħidma tiegħu fil-politika u r-rwol tiegħu fir-relazzjonijiet bejn Għawdex u Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imnedija-l-bijografija-ta-alexander-cachia-zammit/|titlu=Imnedija l-bijografija ta’ Alexander Cachia Zammit}}</ref> Grech huwa l-editur tas-serje ''Bejn Storja u Miti'', li tinkludi kotba dwar personalitajiet Maltin. Fost il-persuni trattati fis-serje hemm [[Dom Mintoff|Duminku Mintoff]], [[Mons. Victor Grech|Monsinjur Victor Grech]], [[Trevor Żahra]], [[Giovanni Bonello]] u [[Anton Buttigieg]]. Is-serje tgħaqqad il-bijografija mar-riċerka storika u mal-memorja ta' persuni li kkontribwew għall-istorja ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/an-author-both-versatile-and-prolific.863949|titlu=An author both versatile and prolific|kunjom=Contributors|data=2021-04-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-12}}</ref> == Xandir u ħidma kulturali == Grech ilu attiv fix-xandir kulturali mill-1999, b'mod partikolari permezz ta' programmi dwar l-istorja, il-letteratura u l-lingwa Maltija. Huwa pproduċa u ppreżenta programmi fuq Campus FM u Radju Malta, kif ukoll fuq stazzjonijiet oħra. Fost ix-xogħlijiet televiżivi li kkontribwixxa għalihom hemm ''Illustraturi'' u ''Deċennji'', li xxandru fuq TVM, u ''Faxxikli u Prinċpijiet'', li xxandar fuq Education 22. Huwa ħadem ukoll fuq id-dokudrama ''Mattija''.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/people/2026/sergiogrechthevoicebehindtradutturioncampus1037.html|titlu=Sergio Grech: the voice behind Tradutturi on Campus 103.7|kunjom=Newspoint|data=2026-06-16|sit=Newspoint|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Grech waqqaf PoeżijaPlus, inizjattiva li torganizza attivitajiet letterarji u tagħti spazju lill-poeżija u lill-kittieba Maltin. Kien ukoll involut fl-Għaqda Letterarja Maltija u serva bħala president tal-Assoċjazzjoni Letterarja Maltija. Huwa l-president tal-[[Akkademja tal-Malti|Akkademja tal-Malti.]]<ref name=":1" /> Il-programm tiegħu ''Tradutturi'', imxandar fuq Campus FM, jiffoka fuq ix-xogħol tat-tradutturi u l-kontribut tagħhom fil-letteratura. Il-programm jesplora t-traduzzjoni letterarja u r-rwol tagħha fit-tixrid tax-xogħlijiet bejn lingwi u kulturi differenti.<ref name=":1" /> == Referenzi == <references /> {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Grech, Sergio}} [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1975]] [[Kategorija:Nies miż-Żejtun]] [[Kategorija:Xandara Maltin]] fezjsnu919uqwz6oiozk0rimzssi4wn 0 34698 333081 332962 2026-10-24T10:57:02Z ToniSant 4257 added [[Category:Kittieba Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333081 wikitext text/x-wiki '''Alex Vella Gera''' (imwieled fl-1973) huwa kittieb, rumanzier u traduttur Malti. Huwa magħruf għar-rumanzi L-Antipodi, Is-Sriep Reġgħu Saru Velenużi u Trojan, kif ukoll għall-istorja qasira kontroversjali Li Tkisser Sewwi, li qanqlet dibattitu dwar iċ-ċensura u l-libertà tal-espressjoni f'Malta. Ix-xogħlijiet tiegħu rebħu diversi premjijiet letterarji u ġew tradotti f'lingwi oħra.<ref name="MT2011">{{Ċita web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/8232/the-people-versus-alex-vella-gera |titlu=The people versus... Alex Vella Gera |pubblikatur=MaltaToday |data=25 Jannar 2011}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/55043/flirting_with_conservative_rebellion__alex_vella_gera|titlu=Flirting with conservative rebellion {{!}} Alex Vella Gera|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Ħajja u karriera == Vella Gera twieled fl-1973. Wara l-istudji universitarji, ħadem f'oqsma differenti, fosthom il-ġurnaliżmu u l-libreriji. Għamel ukoll żmien jgħix fi [[Praga]]. Fl-2005 mar il-[[Lussemburgu]] biex jaħdem bħala traduttur għall-istituzzjonijiet tal-[[Unjoni Ewropea]], u aktar tard mar joqgħod Brussell, fejn kompla jaħdem fit-traduzzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/8232/the-people-versus-alex-vella-gera|titlu=The people versus... {{!}} Alex Vella Gera|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Minbarra l-kitba, Vella Gera kien involut fil-mużika bħala membru tal-grupp indie rock Hunters Palace.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/Inside-the-Hunters-Palace.380415|titlu=Inside the Hunters’ Palace|kunjom=Bugeja|isem=Michael|data=2011-08-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Kitba == Vella Gera beda jippubblika xogħlijiet letterarji b'mod indipendenti. Fl-2007 ħareġ il-ġabra kollettiva ta' poeżija Ħbula Stirati, flimkien ma' awturi oħra. Wara ppubblika żewġ ġabriet ta' stejjer qosra, Lil Hinn mill-Jien u Żewġ, it-tnejn fl-2009. Żewġ kiseb it-tieni post fil-kategorija tal-proża letterarja fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] għall-pubblikazzjonijiet tal-2009.<ref name="MT2011" /><ref name="Prize">{{Ċita web |url=https://timesofmalta.com/article/controversial-writer-alex-vella-gera-wins-prize-at-book-awards.346355 |titlu=Controversial writer Alex Vella Gera wins prize at Book Awards |pubblikatur=Times of Malta}}</ref> Fl-2010 ippubblika l-ewwel rumanz tiegħu, L-Antipodi. Dan kien xogħol li ppubblika hu stess, qabel ma beda joħroġ kotba ma' pubblikaturi stabbiliti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/4522/new-novel-from-censored-author-hits-the-bookshelves|titlu=New novel from censored author hits the bookshelves|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2012 ippubblika Is-Sriep Reġgħu Saru Velenużi, rumanz li jittratta l-wirt politiku u soċjali tas-snin tmenin u l-konsegwenzi tiegħu fis-soċjetà Maltija ta' wara s-sħubija fl-Unjoni Ewropea. Il-ġrajja tinkludi attentat fittizju ta' qtil ta' [[Dom Mintoff|Dom Mintoff.]] Il-ktieb rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fl-2013 u ġie adattat għal film li ħareġ fl-2021. Fl-2015 ippubblika Trojan, rumanz li rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fl-2016. Il-ktieb ġie tradott f'lingwi oħra, fosthom l-Għarbi u l-Ispanjol.<ref name="Kunsill">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/wp-content/uploads/2017/02/english-book-report-2016-digital.pdf |titlu=The Winners of the National Book Prize 2016 |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |arkivju-data=2021-09-23 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210923022552/https://ktieb.org.mt/wp-content/uploads/2017/02/english-book-report-2016-digital.pdf |data-aċċess=2026-10-13 |url-status=dead}}</ref> Fl-2023 ippubblika L-għalhawn, xogħol ieħor fil-proża bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/controversial-writer-alex-vella-gera-wins-prize-at-book-awards.346355|titlu=Controversial writer Alex Vella Gera wins prize at Book Awards|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2011-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Il-każ ta' Li Tkisser Sewwi'''. Fl-2009, l-istorja qasira Li Tkisser Sewwi ġiet ippubblikata fil-gazzetta tal-istudenti Ir-Realtà, editjata minn [[Mark Camilleri]]. L-istorja, li tittratta l-ħsibijiet u l-imġiba ta' xufier tal-karozzi tal-linja b'atteġġjament misoġinistiku, wasslet għal proċeduri legali dwar l-oxxenità. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/pl-welcomes-plans-to.402859|titlu=PL welcomes plans to revamp censorship laws but says more needs to be done|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2012-01-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Vella Gera u Camilleri ġew akkużati skont il-liġijiet Maltin ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/15845/camilleri-and-vella-gera-win-realta-case-appeal-20120208|titlu=Updated {{!}} Camilleri and Vella Gera win Realtà case appeal|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/writer-to-face-charges-for-ir-realta-story.298517|titlu=Writer to face charges for Ir-Realta story|kunjom=Contributors|data=2010-03-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Il-każ qajjem dibattitu pubbliku dwar il-limiti taċ-ċensura, il-libertà artistika u l-libertà tal-espressjoni. Fi Frar tal-2012, iż-żewġt irġiel ġew illiberati mill-akkużi. Il-każ sar wieħed mill-episodji li ngħataw attenzjoni fid-dibattitu dwar ir-riforma tal-liġijiet Maltin dwar iċ-ċensura u l-oxxenità.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/pl-welcomes-plans-to.402859|titlu=PL welcomes plans to revamp censorship laws but says more needs to be done|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2012-01-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] ffwnhihuyszoi8gxh51aw2y88wdvvwr 333096 333081 2026-10-24T11:03:07Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1973]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333096 wikitext text/x-wiki '''Alex Vella Gera''' (imwieled fl-1973) huwa kittieb, rumanzier u traduttur Malti. Huwa magħruf għar-rumanzi L-Antipodi, Is-Sriep Reġgħu Saru Velenużi u Trojan, kif ukoll għall-istorja qasira kontroversjali Li Tkisser Sewwi, li qanqlet dibattitu dwar iċ-ċensura u l-libertà tal-espressjoni f'Malta. Ix-xogħlijiet tiegħu rebħu diversi premjijiet letterarji u ġew tradotti f'lingwi oħra.<ref name="MT2011">{{Ċita web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/8232/the-people-versus-alex-vella-gera |titlu=The people versus... Alex Vella Gera |pubblikatur=MaltaToday |data=25 Jannar 2011}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/55043/flirting_with_conservative_rebellion__alex_vella_gera|titlu=Flirting with conservative rebellion {{!}} Alex Vella Gera|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Ħajja u karriera == Vella Gera twieled fl-1973. Wara l-istudji universitarji, ħadem f'oqsma differenti, fosthom il-ġurnaliżmu u l-libreriji. Għamel ukoll żmien jgħix fi [[Praga]]. Fl-2005 mar il-[[Lussemburgu]] biex jaħdem bħala traduttur għall-istituzzjonijiet tal-[[Unjoni Ewropea]], u aktar tard mar joqgħod Brussell, fejn kompla jaħdem fit-traduzzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/8232/the-people-versus-alex-vella-gera|titlu=The people versus... {{!}} Alex Vella Gera|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Minbarra l-kitba, Vella Gera kien involut fil-mużika bħala membru tal-grupp indie rock Hunters Palace.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/Inside-the-Hunters-Palace.380415|titlu=Inside the Hunters’ Palace|kunjom=Bugeja|isem=Michael|data=2011-08-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Kitba == Vella Gera beda jippubblika xogħlijiet letterarji b'mod indipendenti. Fl-2007 ħareġ il-ġabra kollettiva ta' poeżija Ħbula Stirati, flimkien ma' awturi oħra. Wara ppubblika żewġ ġabriet ta' stejjer qosra, Lil Hinn mill-Jien u Żewġ, it-tnejn fl-2009. Żewġ kiseb it-tieni post fil-kategorija tal-proża letterarja fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] għall-pubblikazzjonijiet tal-2009.<ref name="MT2011" /><ref name="Prize">{{Ċita web |url=https://timesofmalta.com/article/controversial-writer-alex-vella-gera-wins-prize-at-book-awards.346355 |titlu=Controversial writer Alex Vella Gera wins prize at Book Awards |pubblikatur=Times of Malta}}</ref> Fl-2010 ippubblika l-ewwel rumanz tiegħu, L-Antipodi. Dan kien xogħol li ppubblika hu stess, qabel ma beda joħroġ kotba ma' pubblikaturi stabbiliti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/4522/new-novel-from-censored-author-hits-the-bookshelves|titlu=New novel from censored author hits the bookshelves|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2012 ippubblika Is-Sriep Reġgħu Saru Velenużi, rumanz li jittratta l-wirt politiku u soċjali tas-snin tmenin u l-konsegwenzi tiegħu fis-soċjetà Maltija ta' wara s-sħubija fl-Unjoni Ewropea. Il-ġrajja tinkludi attentat fittizju ta' qtil ta' [[Dom Mintoff|Dom Mintoff.]] Il-ktieb rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fl-2013 u ġie adattat għal film li ħareġ fl-2021. Fl-2015 ippubblika Trojan, rumanz li rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fl-2016. Il-ktieb ġie tradott f'lingwi oħra, fosthom l-Għarbi u l-Ispanjol.<ref name="Kunsill">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/wp-content/uploads/2017/02/english-book-report-2016-digital.pdf |titlu=The Winners of the National Book Prize 2016 |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |arkivju-data=2021-09-23 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210923022552/https://ktieb.org.mt/wp-content/uploads/2017/02/english-book-report-2016-digital.pdf |data-aċċess=2026-10-13 |url-status=dead}}</ref> Fl-2023 ippubblika L-għalhawn, xogħol ieħor fil-proża bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/controversial-writer-alex-vella-gera-wins-prize-at-book-awards.346355|titlu=Controversial writer Alex Vella Gera wins prize at Book Awards|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2011-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Il-każ ta' Li Tkisser Sewwi'''. Fl-2009, l-istorja qasira Li Tkisser Sewwi ġiet ippubblikata fil-gazzetta tal-istudenti Ir-Realtà, editjata minn [[Mark Camilleri]]. L-istorja, li tittratta l-ħsibijiet u l-imġiba ta' xufier tal-karozzi tal-linja b'atteġġjament misoġinistiku, wasslet għal proċeduri legali dwar l-oxxenità. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/pl-welcomes-plans-to.402859|titlu=PL welcomes plans to revamp censorship laws but says more needs to be done|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2012-01-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Vella Gera u Camilleri ġew akkużati skont il-liġijiet Maltin ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/15845/camilleri-and-vella-gera-win-realta-case-appeal-20120208|titlu=Updated {{!}} Camilleri and Vella Gera win Realtà case appeal|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/writer-to-face-charges-for-ir-realta-story.298517|titlu=Writer to face charges for Ir-Realta story|kunjom=Contributors|data=2010-03-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Il-każ qajjem dibattitu pubbliku dwar il-limiti taċ-ċensura, il-libertà artistika u l-libertà tal-espressjoni. Fi Frar tal-2012, iż-żewġt irġiel ġew illiberati mill-akkużi. Il-każ sar wieħed mill-episodji li ngħataw attenzjoni fid-dibattitu dwar ir-riforma tal-liġijiet Maltin dwar iċ-ċensura u l-oxxenità.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/pl-welcomes-plans-to.402859|titlu=PL welcomes plans to revamp censorship laws but says more needs to be done|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2012-01-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1973]] glkuceg42zw7ruu30dyhqhf28c09psh 333097 333096 2026-10-24T11:03:27Z ToniSant 4257 +infobox 333097 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Alex Vella Gera''' (imwieled fl-1973) huwa kittieb, rumanzier u traduttur Malti. Huwa magħruf għar-rumanzi L-Antipodi, Is-Sriep Reġgħu Saru Velenużi u Trojan, kif ukoll għall-istorja qasira kontroversjali Li Tkisser Sewwi, li qanqlet dibattitu dwar iċ-ċensura u l-libertà tal-espressjoni f'Malta. Ix-xogħlijiet tiegħu rebħu diversi premjijiet letterarji u ġew tradotti f'lingwi oħra.<ref name="MT2011">{{Ċita web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/8232/the-people-versus-alex-vella-gera |titlu=The people versus... Alex Vella Gera |pubblikatur=MaltaToday |data=25 Jannar 2011}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/55043/flirting_with_conservative_rebellion__alex_vella_gera|titlu=Flirting with conservative rebellion {{!}} Alex Vella Gera|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Ħajja u karriera == Vella Gera twieled fl-1973. Wara l-istudji universitarji, ħadem f'oqsma differenti, fosthom il-ġurnaliżmu u l-libreriji. Għamel ukoll żmien jgħix fi [[Praga]]. Fl-2005 mar il-[[Lussemburgu]] biex jaħdem bħala traduttur għall-istituzzjonijiet tal-[[Unjoni Ewropea]], u aktar tard mar joqgħod Brussell, fejn kompla jaħdem fit-traduzzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/8232/the-people-versus-alex-vella-gera|titlu=The people versus... {{!}} Alex Vella Gera|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Minbarra l-kitba, Vella Gera kien involut fil-mużika bħala membru tal-grupp indie rock Hunters Palace.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/Inside-the-Hunters-Palace.380415|titlu=Inside the Hunters’ Palace|kunjom=Bugeja|isem=Michael|data=2011-08-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Kitba == Vella Gera beda jippubblika xogħlijiet letterarji b'mod indipendenti. Fl-2007 ħareġ il-ġabra kollettiva ta' poeżija Ħbula Stirati, flimkien ma' awturi oħra. Wara ppubblika żewġ ġabriet ta' stejjer qosra, Lil Hinn mill-Jien u Żewġ, it-tnejn fl-2009. Żewġ kiseb it-tieni post fil-kategorija tal-proża letterarja fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] għall-pubblikazzjonijiet tal-2009.<ref name="MT2011" /><ref name="Prize">{{Ċita web |url=https://timesofmalta.com/article/controversial-writer-alex-vella-gera-wins-prize-at-book-awards.346355 |titlu=Controversial writer Alex Vella Gera wins prize at Book Awards |pubblikatur=Times of Malta}}</ref> Fl-2010 ippubblika l-ewwel rumanz tiegħu, L-Antipodi. Dan kien xogħol li ppubblika hu stess, qabel ma beda joħroġ kotba ma' pubblikaturi stabbiliti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/4522/new-novel-from-censored-author-hits-the-bookshelves|titlu=New novel from censored author hits the bookshelves|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2012 ippubblika Is-Sriep Reġgħu Saru Velenużi, rumanz li jittratta l-wirt politiku u soċjali tas-snin tmenin u l-konsegwenzi tiegħu fis-soċjetà Maltija ta' wara s-sħubija fl-Unjoni Ewropea. Il-ġrajja tinkludi attentat fittizju ta' qtil ta' [[Dom Mintoff|Dom Mintoff.]] Il-ktieb rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fl-2013 u ġie adattat għal film li ħareġ fl-2021. Fl-2015 ippubblika Trojan, rumanz li rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fl-2016. Il-ktieb ġie tradott f'lingwi oħra, fosthom l-Għarbi u l-Ispanjol.<ref name="Kunsill">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/wp-content/uploads/2017/02/english-book-report-2016-digital.pdf |titlu=The Winners of the National Book Prize 2016 |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |arkivju-data=2021-09-23 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210923022552/https://ktieb.org.mt/wp-content/uploads/2017/02/english-book-report-2016-digital.pdf |data-aċċess=2026-10-13 |url-status=dead}}</ref> Fl-2023 ippubblika L-għalhawn, xogħol ieħor fil-proża bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/controversial-writer-alex-vella-gera-wins-prize-at-book-awards.346355|titlu=Controversial writer Alex Vella Gera wins prize at Book Awards|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2011-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Il-każ ta' Li Tkisser Sewwi'''. Fl-2009, l-istorja qasira Li Tkisser Sewwi ġiet ippubblikata fil-gazzetta tal-istudenti Ir-Realtà, editjata minn [[Mark Camilleri]]. L-istorja, li tittratta l-ħsibijiet u l-imġiba ta' xufier tal-karozzi tal-linja b'atteġġjament misoġinistiku, wasslet għal proċeduri legali dwar l-oxxenità. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/pl-welcomes-plans-to.402859|titlu=PL welcomes plans to revamp censorship laws but says more needs to be done|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2012-01-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Vella Gera u Camilleri ġew akkużati skont il-liġijiet Maltin ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/15845/camilleri-and-vella-gera-win-realta-case-appeal-20120208|titlu=Updated {{!}} Camilleri and Vella Gera win Realtà case appeal|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/writer-to-face-charges-for-ir-realta-story.298517|titlu=Writer to face charges for Ir-Realta story|kunjom=Contributors|data=2010-03-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Il-każ qajjem dibattitu pubbliku dwar il-limiti taċ-ċensura, il-libertà artistika u l-libertà tal-espressjoni. Fi Frar tal-2012, iż-żewġt irġiel ġew illiberati mill-akkużi. Il-każ sar wieħed mill-episodji li ngħataw attenzjoni fid-dibattitu dwar ir-riforma tal-liġijiet Maltin dwar iċ-ċensura u l-oxxenità.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/pl-welcomes-plans-to.402859|titlu=PL welcomes plans to revamp censorship laws but says more needs to be done|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2012-01-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1973]] fp9smbwwwx3bbcn92xy5zm72b8sadul 333098 333097 2026-10-24T11:03:58Z ToniSant 4257 +defaultsort +awtorità 333098 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Alex Vella Gera''' (imwieled fl-1973) huwa kittieb, rumanzier u traduttur Malti. Huwa magħruf għar-rumanzi L-Antipodi, Is-Sriep Reġgħu Saru Velenużi u Trojan, kif ukoll għall-istorja qasira kontroversjali Li Tkisser Sewwi, li qanqlet dibattitu dwar iċ-ċensura u l-libertà tal-espressjoni f'Malta. Ix-xogħlijiet tiegħu rebħu diversi premjijiet letterarji u ġew tradotti f'lingwi oħra.<ref name="MT2011">{{Ċita web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/8232/the-people-versus-alex-vella-gera |titlu=The people versus... Alex Vella Gera |pubblikatur=MaltaToday |data=25 Jannar 2011}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/55043/flirting_with_conservative_rebellion__alex_vella_gera|titlu=Flirting with conservative rebellion {{!}} Alex Vella Gera|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Ħajja u karriera == Vella Gera twieled fl-1973. Wara l-istudji universitarji, ħadem f'oqsma differenti, fosthom il-ġurnaliżmu u l-libreriji. Għamel ukoll żmien jgħix fi [[Praga]]. Fl-2005 mar il-[[Lussemburgu]] biex jaħdem bħala traduttur għall-istituzzjonijiet tal-[[Unjoni Ewropea]], u aktar tard mar joqgħod Brussell, fejn kompla jaħdem fit-traduzzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/8232/the-people-versus-alex-vella-gera|titlu=The people versus... {{!}} Alex Vella Gera|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Minbarra l-kitba, Vella Gera kien involut fil-mużika bħala membru tal-grupp indie rock Hunters Palace.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/Inside-the-Hunters-Palace.380415|titlu=Inside the Hunters’ Palace|kunjom=Bugeja|isem=Michael|data=2011-08-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Kitba == Vella Gera beda jippubblika xogħlijiet letterarji b'mod indipendenti. Fl-2007 ħareġ il-ġabra kollettiva ta' poeżija Ħbula Stirati, flimkien ma' awturi oħra. Wara ppubblika żewġ ġabriet ta' stejjer qosra, Lil Hinn mill-Jien u Żewġ, it-tnejn fl-2009. Żewġ kiseb it-tieni post fil-kategorija tal-proża letterarja fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] għall-pubblikazzjonijiet tal-2009.<ref name="MT2011" /><ref name="Prize">{{Ċita web |url=https://timesofmalta.com/article/controversial-writer-alex-vella-gera-wins-prize-at-book-awards.346355 |titlu=Controversial writer Alex Vella Gera wins prize at Book Awards |pubblikatur=Times of Malta}}</ref> Fl-2010 ippubblika l-ewwel rumanz tiegħu, L-Antipodi. Dan kien xogħol li ppubblika hu stess, qabel ma beda joħroġ kotba ma' pubblikaturi stabbiliti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/4522/new-novel-from-censored-author-hits-the-bookshelves|titlu=New novel from censored author hits the bookshelves|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2012 ippubblika Is-Sriep Reġgħu Saru Velenużi, rumanz li jittratta l-wirt politiku u soċjali tas-snin tmenin u l-konsegwenzi tiegħu fis-soċjetà Maltija ta' wara s-sħubija fl-Unjoni Ewropea. Il-ġrajja tinkludi attentat fittizju ta' qtil ta' [[Dom Mintoff|Dom Mintoff.]] Il-ktieb rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fl-2013 u ġie adattat għal film li ħareġ fl-2021. Fl-2015 ippubblika Trojan, rumanz li rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fl-2016. Il-ktieb ġie tradott f'lingwi oħra, fosthom l-Għarbi u l-Ispanjol.<ref name="Kunsill">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/wp-content/uploads/2017/02/english-book-report-2016-digital.pdf |titlu=The Winners of the National Book Prize 2016 |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |arkivju-data=2021-09-23 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210923022552/https://ktieb.org.mt/wp-content/uploads/2017/02/english-book-report-2016-digital.pdf |data-aċċess=2026-10-13 |url-status=dead}}</ref> Fl-2023 ippubblika L-għalhawn, xogħol ieħor fil-proża bil-Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/controversial-writer-alex-vella-gera-wins-prize-at-book-awards.346355|titlu=Controversial writer Alex Vella Gera wins prize at Book Awards|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2011-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Il-każ ta' Li Tkisser Sewwi'''. Fl-2009, l-istorja qasira Li Tkisser Sewwi ġiet ippubblikata fil-gazzetta tal-istudenti Ir-Realtà, editjata minn [[Mark Camilleri]]. L-istorja, li tittratta l-ħsibijiet u l-imġiba ta' xufier tal-karozzi tal-linja b'atteġġjament misoġinistiku, wasslet għal proċeduri legali dwar l-oxxenità. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/pl-welcomes-plans-to.402859|titlu=PL welcomes plans to revamp censorship laws but says more needs to be done|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2012-01-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Vella Gera u Camilleri ġew akkużati skont il-liġijiet Maltin ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/15845/camilleri-and-vella-gera-win-realta-case-appeal-20120208|titlu=Updated {{!}} Camilleri and Vella Gera win Realtà case appeal|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/writer-to-face-charges-for-ir-realta-story.298517|titlu=Writer to face charges for Ir-Realta story|kunjom=Contributors|data=2010-03-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Il-każ qajjem dibattitu pubbliku dwar il-limiti taċ-ċensura, il-libertà artistika u l-libertà tal-espressjoni. Fi Frar tal-2012, iż-żewġt irġiel ġew illiberati mill-akkużi. Il-każ sar wieħed mill-episodji li ngħataw attenzjoni fid-dibattitu dwar ir-riforma tal-liġijiet Maltin dwar iċ-ċensura u l-oxxenità.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/pl-welcomes-plans-to.402859|titlu=PL welcomes plans to revamp censorship laws but says more needs to be done|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2012-01-18|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Referenzi == <references /> {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Vella Gera, Alex}} [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1973]] qrqxqe99jvicvmvb27r0ganwk6x6k9v 0 34700 333065 332986 2026-10-24T07:05:34Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333065 wikitext text/x-wiki '''Walid Nabhan''' (imwieled fl-1966 f’Amman, il-[[Ġordan]]) huwa kittieb u traduttur Malti ta’ oriġini Palestinjana. Huwa magħruf għall-kitbiet tiegħu bil-Malti u għar-rumanz L-Eżodu taċ-Ċikonji (2013), li rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fl-2014 u l-Premju tal-Unjoni Ewropea għal-Letteratura fl-2017.<ref name="EUPL">{{Ċita web |url=https://euprizeliterature.eu/sites/default/files/2022-01/EUPL2017MTWalidNabhan.pdf |titlu=Walid Nabhan – Malta, 2017 |pubblikatur=European Union Prize for Literature |lingwa=Ingliż}}</ref><ref name="NBC">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |titlu=National Book Prize |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti u Ingliż |arkivju-data=2026-02-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260206181952/https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |data-aċċess=2026-10-13 |url-status=dead}}</ref> == Bijografija == Nabhan twieled f’Amman, il-Ġordan, fl-1966, f’familja Palestinjana li kienet ġejja mir-raħal ta’ Al-Qbeybeh, fil-periferija ta’ Ħebron, fil-Palestina. Il-familja tiegħu kienet telqet minn art twelidha wara l-gwerra tal-1948 u l-ispostament tal-Palestinjani li seħħ f’dak il-perjodu.<ref name="EUPL" /> Huwa rċieva l-edukazzjoni primarja tiegħu fi skejjel tan-Nazzjonijiet Uniti f’Amman. Fl-1990, mar Malta, fejn studja t-teknoloġija tal-laboratorju. Fl-1998, iggradwa fix-xjenzi bijomediċi mill-Università ta’ Bristol, fl-Ingilterra. Fl-2003, kiseb master’s degree fid-drittijiet tal-bniedem u d-demokratizzazzjoni mill-[[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]].<ref name="EUPL" /><ref name="NBC2017">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/news-en/maltas-highlight-at-london-book-fair-2017/ |titlu=Malta’s Highlight at London Book Fair 2017 |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2026-10-13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261013190039/https://ktieb.org.mt/news-en/maltas-highlight-at-london-book-fair-2017/ |data-aċċess=2026-10-13 |url-status=dead}}</ref> Wara li stabbilixxa ruħu Malta, Nabhan beda jikteb bil-Malti. Il-kitbiet tiegħu jirriflettu, fost temi oħra, l-esperjenza tal-eżilju, l-identità, l-appartenenza u r-relazzjoni bejn il-passat u l-preżent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/kultura/arti/75915/likrah_ma_jistax_isir_normali_1|titlu=Jekk il-ktieb akkademiku jibni d-dar, ir-rumanz jibni l-bejta|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Kitbiet == Nabhan ippubblika xogħlijiet ta’ proża u poeżija bil-Malti, u ħadem ukoll fuq it-traduzzjoni ta’ xogħlijiet letterarji Maltin għall-Għarbi.<ref name="EUPL" /> Fl-2009 ippubblika Lura d-Dar u Ġrajjiet Oħra li ma Ġrawx, ġabra ta’ stejjer qosra. Fl-2011 ippubblika Leħen tal-Fuħħar u Stejjer Oħra, ġabra oħra ta’ stejjer qosra. Fl-2013 ħareġ l-ewwel rumanz tiegħu, L-Eżodu taċ-Ċikonji, u fl-2014 ippubblika l-ġabra ta’ poeżiji Fi Triqti Lejha.<ref name="EUPL" /><ref name="NBC2017" /> L-Eżodu taċ-Ċikonji, ippubblikat fl-2013 minn [[Klabb Kotba Maltin]], huwa rumanz li jittratta l-esperjenza ta’ Nabil, raġel Palestinjan li trabba fil-Ġordan u li aktar tard mar jgħix Malta. Permezz tal-istorja tiegħu, ir-rumanz jesplora l-identità, l-eżilju, l-ispostament, il-familja u l-effetti tal-ġrajjiet politiċi u soċjali fuq il-ħajja individwali.<ref name="EUPL" /> Fl-2014, ir-rumanz rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tar-rumanzi bil-Malti. Ir-rebbieħa u t-titli tal-kotba ta’ dik is-sena huma dokumentati mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb.<ref name="NBC" /> Fl-2017, Nabhan rebaħ il-Premju tal-Unjoni Ewropea għal-Letteratura għall-istess rumanz. Dan il-premju ta rikonoxximent Ewropew lix-xogħol tiegħu u għen biex il-letteratura tiegħu tilħaq qarrejja barra minn Malta.<ref name="EUPL" /><ref name="NBC2017" /> It-traduzzjoni bl-Ingliż tar-rumanz ġiet ippubblikata fl-2021 bit-titlu Exodus of Storks, u għenet biex ix-xogħol isir aċċessibbli għal udjenza internazzjonali usa’.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/app/uploads/2022/01/0374-%E2%80%93-double-page-Annual-Report-2021-final-ENG.pdf |titlu=Annual Report 2021 |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2025-09-09 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250909165533/https://ktieb.org.mt/app/uploads/2022/01/0374-%E2%80%93-double-page-Annual-Report-2021-final-ENG.pdf |data-aċċess=2026-10-13 |url-status=dead}}</ref> Traduzzjoni Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kittieb, Nabhan jittraduċi xogħlijiet letterarji kontemporanji mill-Malti għall-Għarbi. Dan ix-xogħol jikkontribwixxi għall-promozzjoni tal-letteratura Maltija fost qarrejja li jitkellmu bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]. '''Premjijiet''' 2014: Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tar-rumanzi bil-Malti għal L-Eżodu taċ-Ċikonji.<ref name="NBC" /> 2017: Premju tal-Unjoni Ewropea għal-Letteratura għal L-Eżodu taċ-Ċikonji.<ref name="EUPL" /> == Referenzi == <references /> rtkrm5u4tjghg3gnppfgh1gi87uctg4 333082 333065 2026-10-24T10:57:14Z ToniSant 4257 added [[Category:Kittieba bil-Malti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333082 wikitext text/x-wiki '''Walid Nabhan''' (imwieled fl-1966 f’Amman, il-[[Ġordan]]) huwa kittieb u traduttur Malti ta’ oriġini Palestinjana. Huwa magħruf għall-kitbiet tiegħu bil-Malti u għar-rumanz L-Eżodu taċ-Ċikonji (2013), li rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fl-2014 u l-Premju tal-Unjoni Ewropea għal-Letteratura fl-2017.<ref name="EUPL">{{Ċita web |url=https://euprizeliterature.eu/sites/default/files/2022-01/EUPL2017MTWalidNabhan.pdf |titlu=Walid Nabhan – Malta, 2017 |pubblikatur=European Union Prize for Literature |lingwa=Ingliż}}</ref><ref name="NBC">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |titlu=National Book Prize |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti u Ingliż |arkivju-data=2026-02-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260206181952/https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |data-aċċess=2026-10-13 |url-status=dead}}</ref> == Bijografija == Nabhan twieled f’Amman, il-Ġordan, fl-1966, f’familja Palestinjana li kienet ġejja mir-raħal ta’ Al-Qbeybeh, fil-periferija ta’ Ħebron, fil-Palestina. Il-familja tiegħu kienet telqet minn art twelidha wara l-gwerra tal-1948 u l-ispostament tal-Palestinjani li seħħ f’dak il-perjodu.<ref name="EUPL" /> Huwa rċieva l-edukazzjoni primarja tiegħu fi skejjel tan-Nazzjonijiet Uniti f’Amman. Fl-1990, mar Malta, fejn studja t-teknoloġija tal-laboratorju. Fl-1998, iggradwa fix-xjenzi bijomediċi mill-Università ta’ Bristol, fl-Ingilterra. Fl-2003, kiseb master’s degree fid-drittijiet tal-bniedem u d-demokratizzazzjoni mill-[[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]].<ref name="EUPL" /><ref name="NBC2017">{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/news-en/maltas-highlight-at-london-book-fair-2017/ |titlu=Malta’s Highlight at London Book Fair 2017 |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2026-10-13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261013190039/https://ktieb.org.mt/news-en/maltas-highlight-at-london-book-fair-2017/ |data-aċċess=2026-10-13 |url-status=dead}}</ref> Wara li stabbilixxa ruħu Malta, Nabhan beda jikteb bil-Malti. Il-kitbiet tiegħu jirriflettu, fost temi oħra, l-esperjenza tal-eżilju, l-identità, l-appartenenza u r-relazzjoni bejn il-passat u l-preżent.<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/kultura/arti/75915/likrah_ma_jistax_isir_normali_1|titlu=Jekk il-ktieb akkademiku jibni d-dar, ir-rumanz jibni l-bejta|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Kitbiet == Nabhan ippubblika xogħlijiet ta’ proża u poeżija bil-Malti, u ħadem ukoll fuq it-traduzzjoni ta’ xogħlijiet letterarji Maltin għall-Għarbi.<ref name="EUPL" /> Fl-2009 ippubblika Lura d-Dar u Ġrajjiet Oħra li ma Ġrawx, ġabra ta’ stejjer qosra. Fl-2011 ippubblika Leħen tal-Fuħħar u Stejjer Oħra, ġabra oħra ta’ stejjer qosra. Fl-2013 ħareġ l-ewwel rumanz tiegħu, L-Eżodu taċ-Ċikonji, u fl-2014 ippubblika l-ġabra ta’ poeżiji Fi Triqti Lejha.<ref name="EUPL" /><ref name="NBC2017" /> L-Eżodu taċ-Ċikonji, ippubblikat fl-2013 minn [[Klabb Kotba Maltin]], huwa rumanz li jittratta l-esperjenza ta’ Nabil, raġel Palestinjan li trabba fil-Ġordan u li aktar tard mar jgħix Malta. Permezz tal-istorja tiegħu, ir-rumanz jesplora l-identità, l-eżilju, l-ispostament, il-familja u l-effetti tal-ġrajjiet politiċi u soċjali fuq il-ħajja individwali.<ref name="EUPL" /> Fl-2014, ir-rumanz rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tar-rumanzi bil-Malti. Ir-rebbieħa u t-titli tal-kotba ta’ dik is-sena huma dokumentati mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb.<ref name="NBC" /> Fl-2017, Nabhan rebaħ il-Premju tal-Unjoni Ewropea għal-Letteratura għall-istess rumanz. Dan il-premju ta rikonoxximent Ewropew lix-xogħol tiegħu u għen biex il-letteratura tiegħu tilħaq qarrejja barra minn Malta.<ref name="EUPL" /><ref name="NBC2017" /> It-traduzzjoni bl-Ingliż tar-rumanz ġiet ippubblikata fl-2021 bit-titlu Exodus of Storks, u għenet biex ix-xogħol isir aċċessibbli għal udjenza internazzjonali usa’.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/app/uploads/2022/01/0374-%E2%80%93-double-page-Annual-Report-2021-final-ENG.pdf |titlu=Annual Report 2021 |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2025-09-09 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250909165533/https://ktieb.org.mt/app/uploads/2022/01/0374-%E2%80%93-double-page-Annual-Report-2021-final-ENG.pdf |data-aċċess=2026-10-13 |url-status=dead}}</ref> Traduzzjoni Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kittieb, Nabhan jittraduċi xogħlijiet letterarji kontemporanji mill-Malti għall-Għarbi. Dan ix-xogħol jikkontribwixxi għall-promozzjoni tal-letteratura Maltija fost qarrejja li jitkellmu bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]. '''Premjijiet''' 2014: Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tar-rumanzi bil-Malti għal L-Eżodu taċ-Ċikonji.<ref name="NBC" /> 2017: Premju tal-Unjoni Ewropea għal-Letteratura għal L-Eżodu taċ-Ċikonji.<ref name="EUPL" /> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba bil-Malti]] kgrzerfdzy8wyok3aajt3kd2a06p4oa 0 34702 333043 332845 2026-10-24T00:20:10Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333043 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Karl Schembri''' (imwieled fl-1978 f’Malta) huwa kittieb, poeta, ġurnalist investigattiv u ħaddiem umanitarju Malti. Fil-karriera tiegħu ħadem ma’ diversi mezzi tax-xandir u gazzetti Maltin, fosthom In-Nazzjon, Il-Mument, The Malta Independent u MaltaToday, fejn serva wkoll bħala editur tal-aħbarijiet u deputat editur. Fl-2009, mar jaħdem mal-aġenzija tal-aħbarijiet Palestinjana Ramattan, u wara ħadem fil-qasam tal-komunikazzjoni u l-informazzjoni ma’ organizzazzjonijiet umanitarji fil-Lvant Nofsani.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/144621/schembri_wins_national_book_prize_calls_for_clerical_abuse_inquiry|titlu=Schembri wins National Book Prize, calls for clerical abuse inquiry|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Karriera == Schembri beda jaħdem fil-ġurnaliżmu fl-1995, meta ngħaqad ma’ In-Nazzjon u Il-Mument. Aktar tard ħadem ma’ Bay Radio, The Malta Independent, The Malta Independent on Sunday u MaltaToday, fejn okkupa l-karigi ta’ editur tal-aħbarijiet u deputat editur.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/author/karl_schembri/|titlu=MaltaToday.com.mt - Author highlight|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/author/karl_schembri/14/|titlu=MaltaToday.com.mt - Author highlight|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Matul il-karriera tiegħu, Schembri wettaq diversi investigazzjonijiet ġurnalistiċi dwar kwistjonijiet soċjali u istituzzjonali f’Malta. Ix-xogħol tiegħu indirizza fost oħrajn it-traffikar ta’ oġġetti antiki mill-Iraq permezz ta’ Malta, allegazzjonijiet ta’ abbuż sesswali fuq tfal f’istituzzjoni reliġjuża, u nuqqasijiet fis-sigurtà f’mużewijiet Maltin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/120171/nothing_new_under_the_sun_karl_schembri|titlu=‘Nothing new under the sun’ {{!}} Karl Schembri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> F’April tal-2006, ippubblika investigazzjoni dwar inċident fuq il-baħar li fih dgħajsa li kienet qed iġġorr madwar 200 migrant inqabdet f’tempesta qrib Sqallija. Skont id-dokumenti interni li rrapporta dwarhom, membri tal-Forzi Armati ta’ Malta kienu ngħataw struzzjonijiet biex iżommu ’l bogħod mid-dgħajsa. L-inċident wassal għall-mewt ta’ disa’ persuni u l-għajbien ta’ mill-inqas 20 oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/taht-il-qoxra-karl-schembri-2/|titlu=Taħt il-Qoxra|arkivju-data=2026-10-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261014080038/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/taht-il-qoxra-karl-schembri-2/|data-aċċess=2026-10-13|url-status=dead}}</ref> Schembri rrapporta wkoll minn diversi pajjiżi u reġjuni, fosthom il-Libja, il-Kosovo, l-Albanija u t-Territorji Palestinjani. Fl-2000, ingħata premju Malti għall-ġurnaliżmu għax-xogħol tiegħu. Barra minn hekk, ikkontribwixxa għal pubblikazzjonijiet barranin, fosthom The Sunday Telegraph, Newsweek u The Guardian Weekly.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/137079/watch__25_years_of_maltatoday_karl_schembri_on_how_maltatoday_shaped_the_debate_throughout_the_years|titlu=WATCH {{!}} 25 years of MaltaToday: Karl Schembri on how MaltaToday shaped the debate throughout the years|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Ħidma fil-Palestina u fil-qasam umanitarju''' Fl-2009, Schembri telaq minn Malta biex jaħdem mal-aġenzija tal-aħbarijiet Palestinjana Ramattan bħala editur tas-servizz bl-Ingliż. Għall-ewwel kien ibbażat f’Ramallah, u wara mar joqgħod fil-Medda ta’ Gaża, fejn għex għal erba’ snin qabel ma mar il-Ġordan.<ref name=":2">{{Ċita aħbar|data=2010-03-17|titlu=In pictures: Gaza power shortages|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8562513.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Sussegwentement, ħadem bħala konsulent fil-qasam tal-midja u l-komunikazzjoni ma’ organizzazzjonijiet umanitarji internazzjonali, fosthom Oxfam, il-Kunsill Norveġiż għar-Refuġjati (Norwegian Refugee Council) u Save the Children.<ref name=":2" /> Fil-ħidma tiegħu kopra kriżijiet umanitarji fil-Jemen, fis-Sirja, fil-Palestina u fl-Iraq, kif ukoll il-kriżi tar-refuġjati Sirjani fil-Ġordan u fil-Libanu.<ref name=":3" /> == Kitbiet u letteratura == Minbarra l-ġurnaliżmu, Schembri huwa attiv fil-letteratura Maltija bħala kittieb ta’ proża u poeta. Studja s-soċjoloġija fl-Università ta’ Malta. Ix-xogħlijiet letterarji tiegħu jittrattaw temi soċjali u politiċi, u spiss jużaw is-satira biex jindirizzaw il-korruzzjoni, l-ipokresija u l-abbuż tal-poter.<ref name=":1" /> L-ewwel xogħol tiegħu deher fl-1997, meta kkontribwixxa l-poeżija “Roadblock” għall-antoloġija Frekwenzi ta’ Spirti fis-Sakra. Fl-2002 ippubblika Taħt il-Kappa tax-Xemx, ġabra ta’ stejjer qosra. Fl-2006 ħareġ ir-rumanz Il-Manifest tal-Killer, li ġibed l-attenzjoni għall-istil satiriku u kritiku tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/104593/killers_return_karl_schembri_comes_full_circle_with_new_ilmanifest_edition|titlu=Killer’s return: Karl Schembri comes full circle with new ‘Il-Manifest…’ edition|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2009, Schembri kien wieħed mill-edituri, flimkien mal-kittieb Adrian Grima, tal-antoloġija poetika Id-Demm Nieżel bħax-Xita. Il-ġabra nħolqot b’solidarjetà mal-Palestinjani waqt il-gwerra ta’ Gaża tal-2008–2009.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/29574/live-through-this-karl-schembri-20130902|titlu=Live through this {{!}} Karl Schembri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2012, ippubblika l-ġabra ta’ poeżiji Passju Taħt ix-Xita u l-ġabra ta’ poeżiji bl-Ingliż Remember the Future, ippubblikata fl-Istati Uniti. Fl-2019, diversi poeżiji tiegħu bil-Malti u bl-Ingliż ġew ippubblikati fi traduzzjoni għall-Għarbi fil-ktieb I Turn Every Stone in the Forest, maħruġ mill-pubblikatur Safsafa Publications fl-Eġittu. Il-poeżiji tiegħu ġew tradotti wkoll f’lingwi oħra, fosthom l-Ispanjol, il-Franċiż, it-Tork, il-Grieg, ir-Rumen u s-Sloven. Schembri ġie mistieden jaqra x-xogħlijiet tiegħu f’festivals letterarji f’diversi pajjiżi.<ref>{{Ċita web|url=https://artscouncilmalta.gov.mt/en/funded-project/translating-a-selection-of-karl-schembris-poems-into-arabic/|titlu=Translating a selection of Karl Schembri's poems into Arabic|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2020, ippubblika l-ktieb għat-tfal It-Tifel li Salva d-Dinja, maħruġ minn Merlin Publishers f’Malta.<ref name=":1" /> Fl-2026, Karl Schembri rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tar-rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż għar-rumanz tiegħu Eħlisna mid-deni, ippubblikat minn Merlin Publishers.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/il-premju-nazzjonali-tal-ktieb-jippremja-lil-18-il-ktieb-rebbieh-waqt-cerimonja-fil-palazz-ta-santanton/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb jippremja lil 18-il ktieb rebbieħ waqt ċerimonja fil-Palazz ta’ Sant’Anton |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/authors-book-inspired-by-the-mental-problems-of-his-father-who-ended-up-killing-his-mother/|titlu=Author's book inspired by the mental problems of his father who ended up killing his mother|data=2025-11-09|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Il-Manifest tal-Killer''' Il-Manifest tal-Killer huwa wieħed mill-aktar xogħlijiet magħrufa ta’ Schembri. Ir-rumanz jirrakkonta l-istorja ta’ grupp ta’ żgħażagħ li jippruvaw jisfidaw in-narrattiva politika dominanti permezz ta’ azzjonijiet sovversivi. Ix-xogħol juża elementi ta’ satira biex jikkritika l-korruzzjoni politika, l-ipokresija morali u n-nuqqas ta’ responsabbiltà istituzzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/watch-father-killed-mum-abuse-illness-book-seeks-justice.1119271|titlu=Watch: His father killed his mum after abuse, illness. His book seeks justice|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2025-11-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2007, ix-xandir tar-rumanz bħala qari letterarju fuq l-istazzjon tar-radju Campus FM tal-Università ta’ Malta ġie kkanċellat wara li l-amministrazzjoni saret taf li kien se jinqara fil-programm Wara Arrigo. Il-ktieb kien ukoll suġġett għal restrizzjonijiet fuq is-self tiegħu barra mil-libreriji pubbliċi. F’Ottubru tal-2008, il-kumpanija Lemonhead Productions tellgħet adattament teatrali tax-xogħol, adattat minn Bryan Muscat.<ref>{{Ċita aħbar|data=23 August 2008|titlu=Maltese Novel adapted for stage|url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-08-23/local-news/Maltese-Novel-adapted-for-stage-212224}}</ref> == Referenzi == <references /> hz6f3uo7yzfzndqa60hko452xzgwkz2 333083 333043 2026-10-24T10:57:34Z ToniSant 4257 added [[Category:Kittieba Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333083 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Karl Schembri''' (imwieled fl-1978 f’Malta) huwa kittieb, poeta, ġurnalist investigattiv u ħaddiem umanitarju Malti. Fil-karriera tiegħu ħadem ma’ diversi mezzi tax-xandir u gazzetti Maltin, fosthom In-Nazzjon, Il-Mument, The Malta Independent u MaltaToday, fejn serva wkoll bħala editur tal-aħbarijiet u deputat editur. Fl-2009, mar jaħdem mal-aġenzija tal-aħbarijiet Palestinjana Ramattan, u wara ħadem fil-qasam tal-komunikazzjoni u l-informazzjoni ma’ organizzazzjonijiet umanitarji fil-Lvant Nofsani.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/144621/schembri_wins_national_book_prize_calls_for_clerical_abuse_inquiry|titlu=Schembri wins National Book Prize, calls for clerical abuse inquiry|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Karriera == Schembri beda jaħdem fil-ġurnaliżmu fl-1995, meta ngħaqad ma’ In-Nazzjon u Il-Mument. Aktar tard ħadem ma’ Bay Radio, The Malta Independent, The Malta Independent on Sunday u MaltaToday, fejn okkupa l-karigi ta’ editur tal-aħbarijiet u deputat editur.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/author/karl_schembri/|titlu=MaltaToday.com.mt - Author highlight|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/author/karl_schembri/14/|titlu=MaltaToday.com.mt - Author highlight|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Matul il-karriera tiegħu, Schembri wettaq diversi investigazzjonijiet ġurnalistiċi dwar kwistjonijiet soċjali u istituzzjonali f’Malta. Ix-xogħol tiegħu indirizza fost oħrajn it-traffikar ta’ oġġetti antiki mill-Iraq permezz ta’ Malta, allegazzjonijiet ta’ abbuż sesswali fuq tfal f’istituzzjoni reliġjuża, u nuqqasijiet fis-sigurtà f’mużewijiet Maltin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/120171/nothing_new_under_the_sun_karl_schembri|titlu=‘Nothing new under the sun’ {{!}} Karl Schembri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> F’April tal-2006, ippubblika investigazzjoni dwar inċident fuq il-baħar li fih dgħajsa li kienet qed iġġorr madwar 200 migrant inqabdet f’tempesta qrib Sqallija. Skont id-dokumenti interni li rrapporta dwarhom, membri tal-Forzi Armati ta’ Malta kienu ngħataw struzzjonijiet biex iżommu ’l bogħod mid-dgħajsa. L-inċident wassal għall-mewt ta’ disa’ persuni u l-għajbien ta’ mill-inqas 20 oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/taht-il-qoxra-karl-schembri-2/|titlu=Taħt il-Qoxra|arkivju-data=2026-10-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261014080038/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/taht-il-qoxra-karl-schembri-2/|data-aċċess=2026-10-13|url-status=dead}}</ref> Schembri rrapporta wkoll minn diversi pajjiżi u reġjuni, fosthom il-Libja, il-Kosovo, l-Albanija u t-Territorji Palestinjani. Fl-2000, ingħata premju Malti għall-ġurnaliżmu għax-xogħol tiegħu. Barra minn hekk, ikkontribwixxa għal pubblikazzjonijiet barranin, fosthom The Sunday Telegraph, Newsweek u The Guardian Weekly.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/137079/watch__25_years_of_maltatoday_karl_schembri_on_how_maltatoday_shaped_the_debate_throughout_the_years|titlu=WATCH {{!}} 25 years of MaltaToday: Karl Schembri on how MaltaToday shaped the debate throughout the years|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Ħidma fil-Palestina u fil-qasam umanitarju''' Fl-2009, Schembri telaq minn Malta biex jaħdem mal-aġenzija tal-aħbarijiet Palestinjana Ramattan bħala editur tas-servizz bl-Ingliż. Għall-ewwel kien ibbażat f’Ramallah, u wara mar joqgħod fil-Medda ta’ Gaża, fejn għex għal erba’ snin qabel ma mar il-Ġordan.<ref name=":2">{{Ċita aħbar|data=2010-03-17|titlu=In pictures: Gaza power shortages|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8562513.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Sussegwentement, ħadem bħala konsulent fil-qasam tal-midja u l-komunikazzjoni ma’ organizzazzjonijiet umanitarji internazzjonali, fosthom Oxfam, il-Kunsill Norveġiż għar-Refuġjati (Norwegian Refugee Council) u Save the Children.<ref name=":2" /> Fil-ħidma tiegħu kopra kriżijiet umanitarji fil-Jemen, fis-Sirja, fil-Palestina u fl-Iraq, kif ukoll il-kriżi tar-refuġjati Sirjani fil-Ġordan u fil-Libanu.<ref name=":3" /> == Kitbiet u letteratura == Minbarra l-ġurnaliżmu, Schembri huwa attiv fil-letteratura Maltija bħala kittieb ta’ proża u poeta. Studja s-soċjoloġija fl-Università ta’ Malta. Ix-xogħlijiet letterarji tiegħu jittrattaw temi soċjali u politiċi, u spiss jużaw is-satira biex jindirizzaw il-korruzzjoni, l-ipokresija u l-abbuż tal-poter.<ref name=":1" /> L-ewwel xogħol tiegħu deher fl-1997, meta kkontribwixxa l-poeżija “Roadblock” għall-antoloġija Frekwenzi ta’ Spirti fis-Sakra. Fl-2002 ippubblika Taħt il-Kappa tax-Xemx, ġabra ta’ stejjer qosra. Fl-2006 ħareġ ir-rumanz Il-Manifest tal-Killer, li ġibed l-attenzjoni għall-istil satiriku u kritiku tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/104593/killers_return_karl_schembri_comes_full_circle_with_new_ilmanifest_edition|titlu=Killer’s return: Karl Schembri comes full circle with new ‘Il-Manifest…’ edition|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2009, Schembri kien wieħed mill-edituri, flimkien mal-kittieb Adrian Grima, tal-antoloġija poetika Id-Demm Nieżel bħax-Xita. Il-ġabra nħolqot b’solidarjetà mal-Palestinjani waqt il-gwerra ta’ Gaża tal-2008–2009.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/29574/live-through-this-karl-schembri-20130902|titlu=Live through this {{!}} Karl Schembri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2012, ippubblika l-ġabra ta’ poeżiji Passju Taħt ix-Xita u l-ġabra ta’ poeżiji bl-Ingliż Remember the Future, ippubblikata fl-Istati Uniti. Fl-2019, diversi poeżiji tiegħu bil-Malti u bl-Ingliż ġew ippubblikati fi traduzzjoni għall-Għarbi fil-ktieb I Turn Every Stone in the Forest, maħruġ mill-pubblikatur Safsafa Publications fl-Eġittu. Il-poeżiji tiegħu ġew tradotti wkoll f’lingwi oħra, fosthom l-Ispanjol, il-Franċiż, it-Tork, il-Grieg, ir-Rumen u s-Sloven. Schembri ġie mistieden jaqra x-xogħlijiet tiegħu f’festivals letterarji f’diversi pajjiżi.<ref>{{Ċita web|url=https://artscouncilmalta.gov.mt/en/funded-project/translating-a-selection-of-karl-schembris-poems-into-arabic/|titlu=Translating a selection of Karl Schembri's poems into Arabic|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2020, ippubblika l-ktieb għat-tfal It-Tifel li Salva d-Dinja, maħruġ minn Merlin Publishers f’Malta.<ref name=":1" /> Fl-2026, Karl Schembri rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tar-rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż għar-rumanz tiegħu Eħlisna mid-deni, ippubblikat minn Merlin Publishers.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/il-premju-nazzjonali-tal-ktieb-jippremja-lil-18-il-ktieb-rebbieh-waqt-cerimonja-fil-palazz-ta-santanton/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb jippremja lil 18-il ktieb rebbieħ waqt ċerimonja fil-Palazz ta’ Sant’Anton |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/authors-book-inspired-by-the-mental-problems-of-his-father-who-ended-up-killing-his-mother/|titlu=Author's book inspired by the mental problems of his father who ended up killing his mother|data=2025-11-09|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Il-Manifest tal-Killer''' Il-Manifest tal-Killer huwa wieħed mill-aktar xogħlijiet magħrufa ta’ Schembri. Ir-rumanz jirrakkonta l-istorja ta’ grupp ta’ żgħażagħ li jippruvaw jisfidaw in-narrattiva politika dominanti permezz ta’ azzjonijiet sovversivi. Ix-xogħol juża elementi ta’ satira biex jikkritika l-korruzzjoni politika, l-ipokresija morali u n-nuqqas ta’ responsabbiltà istituzzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/watch-father-killed-mum-abuse-illness-book-seeks-justice.1119271|titlu=Watch: His father killed his mum after abuse, illness. His book seeks justice|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2025-11-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2007, ix-xandir tar-rumanz bħala qari letterarju fuq l-istazzjon tar-radju Campus FM tal-Università ta’ Malta ġie kkanċellat wara li l-amministrazzjoni saret taf li kien se jinqara fil-programm Wara Arrigo. Il-ktieb kien ukoll suġġett għal restrizzjonijiet fuq is-self tiegħu barra mil-libreriji pubbliċi. F’Ottubru tal-2008, il-kumpanija Lemonhead Productions tellgħet adattament teatrali tax-xogħol, adattat minn Bryan Muscat.<ref>{{Ċita aħbar|data=23 August 2008|titlu=Maltese Novel adapted for stage|url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-08-23/local-news/Maltese-Novel-adapted-for-stage-212224}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] ne7uz2nn26e4p7anv9sxxxer4l87sov 333092 333083 2026-10-24T11:01:35Z ToniSant 4257 added [[Category:Ġurnalisti Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333092 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Karl Schembri''' (imwieled fl-1978 f’Malta) huwa kittieb, poeta, ġurnalist investigattiv u ħaddiem umanitarju Malti. Fil-karriera tiegħu ħadem ma’ diversi mezzi tax-xandir u gazzetti Maltin, fosthom In-Nazzjon, Il-Mument, The Malta Independent u MaltaToday, fejn serva wkoll bħala editur tal-aħbarijiet u deputat editur. Fl-2009, mar jaħdem mal-aġenzija tal-aħbarijiet Palestinjana Ramattan, u wara ħadem fil-qasam tal-komunikazzjoni u l-informazzjoni ma’ organizzazzjonijiet umanitarji fil-Lvant Nofsani.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/144621/schembri_wins_national_book_prize_calls_for_clerical_abuse_inquiry|titlu=Schembri wins National Book Prize, calls for clerical abuse inquiry|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Karriera == Schembri beda jaħdem fil-ġurnaliżmu fl-1995, meta ngħaqad ma’ In-Nazzjon u Il-Mument. Aktar tard ħadem ma’ Bay Radio, The Malta Independent, The Malta Independent on Sunday u MaltaToday, fejn okkupa l-karigi ta’ editur tal-aħbarijiet u deputat editur.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/author/karl_schembri/|titlu=MaltaToday.com.mt - Author highlight|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/author/karl_schembri/14/|titlu=MaltaToday.com.mt - Author highlight|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Matul il-karriera tiegħu, Schembri wettaq diversi investigazzjonijiet ġurnalistiċi dwar kwistjonijiet soċjali u istituzzjonali f’Malta. Ix-xogħol tiegħu indirizza fost oħrajn it-traffikar ta’ oġġetti antiki mill-Iraq permezz ta’ Malta, allegazzjonijiet ta’ abbuż sesswali fuq tfal f’istituzzjoni reliġjuża, u nuqqasijiet fis-sigurtà f’mużewijiet Maltin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/120171/nothing_new_under_the_sun_karl_schembri|titlu=‘Nothing new under the sun’ {{!}} Karl Schembri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> F’April tal-2006, ippubblika investigazzjoni dwar inċident fuq il-baħar li fih dgħajsa li kienet qed iġġorr madwar 200 migrant inqabdet f’tempesta qrib Sqallija. Skont id-dokumenti interni li rrapporta dwarhom, membri tal-Forzi Armati ta’ Malta kienu ngħataw struzzjonijiet biex iżommu ’l bogħod mid-dgħajsa. L-inċident wassal għall-mewt ta’ disa’ persuni u l-għajbien ta’ mill-inqas 20 oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/taht-il-qoxra-karl-schembri-2/|titlu=Taħt il-Qoxra|arkivju-data=2026-10-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261014080038/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/taht-il-qoxra-karl-schembri-2/|data-aċċess=2026-10-13|url-status=dead}}</ref> Schembri rrapporta wkoll minn diversi pajjiżi u reġjuni, fosthom il-Libja, il-Kosovo, l-Albanija u t-Territorji Palestinjani. Fl-2000, ingħata premju Malti għall-ġurnaliżmu għax-xogħol tiegħu. Barra minn hekk, ikkontribwixxa għal pubblikazzjonijiet barranin, fosthom The Sunday Telegraph, Newsweek u The Guardian Weekly.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/137079/watch__25_years_of_maltatoday_karl_schembri_on_how_maltatoday_shaped_the_debate_throughout_the_years|titlu=WATCH {{!}} 25 years of MaltaToday: Karl Schembri on how MaltaToday shaped the debate throughout the years|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Ħidma fil-Palestina u fil-qasam umanitarju''' Fl-2009, Schembri telaq minn Malta biex jaħdem mal-aġenzija tal-aħbarijiet Palestinjana Ramattan bħala editur tas-servizz bl-Ingliż. Għall-ewwel kien ibbażat f’Ramallah, u wara mar joqgħod fil-Medda ta’ Gaża, fejn għex għal erba’ snin qabel ma mar il-Ġordan.<ref name=":2">{{Ċita aħbar|data=2010-03-17|titlu=In pictures: Gaza power shortages|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8562513.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Sussegwentement, ħadem bħala konsulent fil-qasam tal-midja u l-komunikazzjoni ma’ organizzazzjonijiet umanitarji internazzjonali, fosthom Oxfam, il-Kunsill Norveġiż għar-Refuġjati (Norwegian Refugee Council) u Save the Children.<ref name=":2" /> Fil-ħidma tiegħu kopra kriżijiet umanitarji fil-Jemen, fis-Sirja, fil-Palestina u fl-Iraq, kif ukoll il-kriżi tar-refuġjati Sirjani fil-Ġordan u fil-Libanu.<ref name=":3" /> == Kitbiet u letteratura == Minbarra l-ġurnaliżmu, Schembri huwa attiv fil-letteratura Maltija bħala kittieb ta’ proża u poeta. Studja s-soċjoloġija fl-Università ta’ Malta. Ix-xogħlijiet letterarji tiegħu jittrattaw temi soċjali u politiċi, u spiss jużaw is-satira biex jindirizzaw il-korruzzjoni, l-ipokresija u l-abbuż tal-poter.<ref name=":1" /> L-ewwel xogħol tiegħu deher fl-1997, meta kkontribwixxa l-poeżija “Roadblock” għall-antoloġija Frekwenzi ta’ Spirti fis-Sakra. Fl-2002 ippubblika Taħt il-Kappa tax-Xemx, ġabra ta’ stejjer qosra. Fl-2006 ħareġ ir-rumanz Il-Manifest tal-Killer, li ġibed l-attenzjoni għall-istil satiriku u kritiku tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/104593/killers_return_karl_schembri_comes_full_circle_with_new_ilmanifest_edition|titlu=Killer’s return: Karl Schembri comes full circle with new ‘Il-Manifest…’ edition|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2009, Schembri kien wieħed mill-edituri, flimkien mal-kittieb Adrian Grima, tal-antoloġija poetika Id-Demm Nieżel bħax-Xita. Il-ġabra nħolqot b’solidarjetà mal-Palestinjani waqt il-gwerra ta’ Gaża tal-2008–2009.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/29574/live-through-this-karl-schembri-20130902|titlu=Live through this {{!}} Karl Schembri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2012, ippubblika l-ġabra ta’ poeżiji Passju Taħt ix-Xita u l-ġabra ta’ poeżiji bl-Ingliż Remember the Future, ippubblikata fl-Istati Uniti. Fl-2019, diversi poeżiji tiegħu bil-Malti u bl-Ingliż ġew ippubblikati fi traduzzjoni għall-Għarbi fil-ktieb I Turn Every Stone in the Forest, maħruġ mill-pubblikatur Safsafa Publications fl-Eġittu. Il-poeżiji tiegħu ġew tradotti wkoll f’lingwi oħra, fosthom l-Ispanjol, il-Franċiż, it-Tork, il-Grieg, ir-Rumen u s-Sloven. Schembri ġie mistieden jaqra x-xogħlijiet tiegħu f’festivals letterarji f’diversi pajjiżi.<ref>{{Ċita web|url=https://artscouncilmalta.gov.mt/en/funded-project/translating-a-selection-of-karl-schembris-poems-into-arabic/|titlu=Translating a selection of Karl Schembri's poems into Arabic|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2020, ippubblika l-ktieb għat-tfal It-Tifel li Salva d-Dinja, maħruġ minn Merlin Publishers f’Malta.<ref name=":1" /> Fl-2026, Karl Schembri rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tar-rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż għar-rumanz tiegħu Eħlisna mid-deni, ippubblikat minn Merlin Publishers.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/il-premju-nazzjonali-tal-ktieb-jippremja-lil-18-il-ktieb-rebbieh-waqt-cerimonja-fil-palazz-ta-santanton/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb jippremja lil 18-il ktieb rebbieħ waqt ċerimonja fil-Palazz ta’ Sant’Anton |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/authors-book-inspired-by-the-mental-problems-of-his-father-who-ended-up-killing-his-mother/|titlu=Author's book inspired by the mental problems of his father who ended up killing his mother|data=2025-11-09|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Il-Manifest tal-Killer''' Il-Manifest tal-Killer huwa wieħed mill-aktar xogħlijiet magħrufa ta’ Schembri. Ir-rumanz jirrakkonta l-istorja ta’ grupp ta’ żgħażagħ li jippruvaw jisfidaw in-narrattiva politika dominanti permezz ta’ azzjonijiet sovversivi. Ix-xogħol juża elementi ta’ satira biex jikkritika l-korruzzjoni politika, l-ipokresija morali u n-nuqqas ta’ responsabbiltà istituzzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/watch-father-killed-mum-abuse-illness-book-seeks-justice.1119271|titlu=Watch: His father killed his mum after abuse, illness. His book seeks justice|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2025-11-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2007, ix-xandir tar-rumanz bħala qari letterarju fuq l-istazzjon tar-radju Campus FM tal-Università ta’ Malta ġie kkanċellat wara li l-amministrazzjoni saret taf li kien se jinqara fil-programm Wara Arrigo. Il-ktieb kien ukoll suġġett għal restrizzjonijiet fuq is-self tiegħu barra mil-libreriji pubbliċi. F’Ottubru tal-2008, il-kumpanija Lemonhead Productions tellgħet adattament teatrali tax-xogħol, adattat minn Bryan Muscat.<ref>{{Ċita aħbar|data=23 August 2008|titlu=Maltese Novel adapted for stage|url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-08-23/local-news/Maltese-Novel-adapted-for-stage-212224}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Ġurnalisti Maltin]] k8xqk6iv7iod3k1hw0jeisrq3fipgbi 333093 333092 2026-10-24T11:01:49Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1978]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333093 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Karl Schembri''' (imwieled fl-1978 f’Malta) huwa kittieb, poeta, ġurnalist investigattiv u ħaddiem umanitarju Malti. Fil-karriera tiegħu ħadem ma’ diversi mezzi tax-xandir u gazzetti Maltin, fosthom In-Nazzjon, Il-Mument, The Malta Independent u MaltaToday, fejn serva wkoll bħala editur tal-aħbarijiet u deputat editur. Fl-2009, mar jaħdem mal-aġenzija tal-aħbarijiet Palestinjana Ramattan, u wara ħadem fil-qasam tal-komunikazzjoni u l-informazzjoni ma’ organizzazzjonijiet umanitarji fil-Lvant Nofsani.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/144621/schembri_wins_national_book_prize_calls_for_clerical_abuse_inquiry|titlu=Schembri wins National Book Prize, calls for clerical abuse inquiry|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Karriera == Schembri beda jaħdem fil-ġurnaliżmu fl-1995, meta ngħaqad ma’ In-Nazzjon u Il-Mument. Aktar tard ħadem ma’ Bay Radio, The Malta Independent, The Malta Independent on Sunday u MaltaToday, fejn okkupa l-karigi ta’ editur tal-aħbarijiet u deputat editur.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/author/karl_schembri/|titlu=MaltaToday.com.mt - Author highlight|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/author/karl_schembri/14/|titlu=MaltaToday.com.mt - Author highlight|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Matul il-karriera tiegħu, Schembri wettaq diversi investigazzjonijiet ġurnalistiċi dwar kwistjonijiet soċjali u istituzzjonali f’Malta. Ix-xogħol tiegħu indirizza fost oħrajn it-traffikar ta’ oġġetti antiki mill-Iraq permezz ta’ Malta, allegazzjonijiet ta’ abbuż sesswali fuq tfal f’istituzzjoni reliġjuża, u nuqqasijiet fis-sigurtà f’mużewijiet Maltin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/120171/nothing_new_under_the_sun_karl_schembri|titlu=‘Nothing new under the sun’ {{!}} Karl Schembri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> F’April tal-2006, ippubblika investigazzjoni dwar inċident fuq il-baħar li fih dgħajsa li kienet qed iġġorr madwar 200 migrant inqabdet f’tempesta qrib Sqallija. Skont id-dokumenti interni li rrapporta dwarhom, membri tal-Forzi Armati ta’ Malta kienu ngħataw struzzjonijiet biex iżommu ’l bogħod mid-dgħajsa. L-inċident wassal għall-mewt ta’ disa’ persuni u l-għajbien ta’ mill-inqas 20 oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/taht-il-qoxra-karl-schembri-2/|titlu=Taħt il-Qoxra|arkivju-data=2026-10-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261014080038/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/taht-il-qoxra-karl-schembri-2/|data-aċċess=2026-10-13|url-status=dead}}</ref> Schembri rrapporta wkoll minn diversi pajjiżi u reġjuni, fosthom il-Libja, il-Kosovo, l-Albanija u t-Territorji Palestinjani. Fl-2000, ingħata premju Malti għall-ġurnaliżmu għax-xogħol tiegħu. Barra minn hekk, ikkontribwixxa għal pubblikazzjonijiet barranin, fosthom The Sunday Telegraph, Newsweek u The Guardian Weekly.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/137079/watch__25_years_of_maltatoday_karl_schembri_on_how_maltatoday_shaped_the_debate_throughout_the_years|titlu=WATCH {{!}} 25 years of MaltaToday: Karl Schembri on how MaltaToday shaped the debate throughout the years|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Ħidma fil-Palestina u fil-qasam umanitarju''' Fl-2009, Schembri telaq minn Malta biex jaħdem mal-aġenzija tal-aħbarijiet Palestinjana Ramattan bħala editur tas-servizz bl-Ingliż. Għall-ewwel kien ibbażat f’Ramallah, u wara mar joqgħod fil-Medda ta’ Gaża, fejn għex għal erba’ snin qabel ma mar il-Ġordan.<ref name=":2">{{Ċita aħbar|data=2010-03-17|titlu=In pictures: Gaza power shortages|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8562513.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Sussegwentement, ħadem bħala konsulent fil-qasam tal-midja u l-komunikazzjoni ma’ organizzazzjonijiet umanitarji internazzjonali, fosthom Oxfam, il-Kunsill Norveġiż għar-Refuġjati (Norwegian Refugee Council) u Save the Children.<ref name=":2" /> Fil-ħidma tiegħu kopra kriżijiet umanitarji fil-Jemen, fis-Sirja, fil-Palestina u fl-Iraq, kif ukoll il-kriżi tar-refuġjati Sirjani fil-Ġordan u fil-Libanu.<ref name=":3" /> == Kitbiet u letteratura == Minbarra l-ġurnaliżmu, Schembri huwa attiv fil-letteratura Maltija bħala kittieb ta’ proża u poeta. Studja s-soċjoloġija fl-Università ta’ Malta. Ix-xogħlijiet letterarji tiegħu jittrattaw temi soċjali u politiċi, u spiss jużaw is-satira biex jindirizzaw il-korruzzjoni, l-ipokresija u l-abbuż tal-poter.<ref name=":1" /> L-ewwel xogħol tiegħu deher fl-1997, meta kkontribwixxa l-poeżija “Roadblock” għall-antoloġija Frekwenzi ta’ Spirti fis-Sakra. Fl-2002 ippubblika Taħt il-Kappa tax-Xemx, ġabra ta’ stejjer qosra. Fl-2006 ħareġ ir-rumanz Il-Manifest tal-Killer, li ġibed l-attenzjoni għall-istil satiriku u kritiku tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/104593/killers_return_karl_schembri_comes_full_circle_with_new_ilmanifest_edition|titlu=Killer’s return: Karl Schembri comes full circle with new ‘Il-Manifest…’ edition|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2009, Schembri kien wieħed mill-edituri, flimkien mal-kittieb Adrian Grima, tal-antoloġija poetika Id-Demm Nieżel bħax-Xita. Il-ġabra nħolqot b’solidarjetà mal-Palestinjani waqt il-gwerra ta’ Gaża tal-2008–2009.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/29574/live-through-this-karl-schembri-20130902|titlu=Live through this {{!}} Karl Schembri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2012, ippubblika l-ġabra ta’ poeżiji Passju Taħt ix-Xita u l-ġabra ta’ poeżiji bl-Ingliż Remember the Future, ippubblikata fl-Istati Uniti. Fl-2019, diversi poeżiji tiegħu bil-Malti u bl-Ingliż ġew ippubblikati fi traduzzjoni għall-Għarbi fil-ktieb I Turn Every Stone in the Forest, maħruġ mill-pubblikatur Safsafa Publications fl-Eġittu. Il-poeżiji tiegħu ġew tradotti wkoll f’lingwi oħra, fosthom l-Ispanjol, il-Franċiż, it-Tork, il-Grieg, ir-Rumen u s-Sloven. Schembri ġie mistieden jaqra x-xogħlijiet tiegħu f’festivals letterarji f’diversi pajjiżi.<ref>{{Ċita web|url=https://artscouncilmalta.gov.mt/en/funded-project/translating-a-selection-of-karl-schembris-poems-into-arabic/|titlu=Translating a selection of Karl Schembri's poems into Arabic|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2020, ippubblika l-ktieb għat-tfal It-Tifel li Salva d-Dinja, maħruġ minn Merlin Publishers f’Malta.<ref name=":1" /> Fl-2026, Karl Schembri rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tar-rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż għar-rumanz tiegħu Eħlisna mid-deni, ippubblikat minn Merlin Publishers.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/il-premju-nazzjonali-tal-ktieb-jippremja-lil-18-il-ktieb-rebbieh-waqt-cerimonja-fil-palazz-ta-santanton/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb jippremja lil 18-il ktieb rebbieħ waqt ċerimonja fil-Palazz ta’ Sant’Anton |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/authors-book-inspired-by-the-mental-problems-of-his-father-who-ended-up-killing-his-mother/|titlu=Author's book inspired by the mental problems of his father who ended up killing his mother|data=2025-11-09|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Il-Manifest tal-Killer''' Il-Manifest tal-Killer huwa wieħed mill-aktar xogħlijiet magħrufa ta’ Schembri. Ir-rumanz jirrakkonta l-istorja ta’ grupp ta’ żgħażagħ li jippruvaw jisfidaw in-narrattiva politika dominanti permezz ta’ azzjonijiet sovversivi. Ix-xogħol juża elementi ta’ satira biex jikkritika l-korruzzjoni politika, l-ipokresija morali u n-nuqqas ta’ responsabbiltà istituzzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/watch-father-killed-mum-abuse-illness-book-seeks-justice.1119271|titlu=Watch: His father killed his mum after abuse, illness. His book seeks justice|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2025-11-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2007, ix-xandir tar-rumanz bħala qari letterarju fuq l-istazzjon tar-radju Campus FM tal-Università ta’ Malta ġie kkanċellat wara li l-amministrazzjoni saret taf li kien se jinqara fil-programm Wara Arrigo. Il-ktieb kien ukoll suġġett għal restrizzjonijiet fuq is-self tiegħu barra mil-libreriji pubbliċi. F’Ottubru tal-2008, il-kumpanija Lemonhead Productions tellgħet adattament teatrali tax-xogħol, adattat minn Bryan Muscat.<ref>{{Ċita aħbar|data=23 August 2008|titlu=Maltese Novel adapted for stage|url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-08-23/local-news/Maltese-Novel-adapted-for-stage-212224}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Ġurnalisti Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1978]] lk94lcpteotaea5sk8lupffau282bzu 333094 333093 2026-10-24T11:02:15Z ToniSant 4257 +awtorità 333094 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Karl Schembri''' (imwieled fl-1978 f’Malta) huwa kittieb, poeta, ġurnalist investigattiv u ħaddiem umanitarju Malti. Fil-karriera tiegħu ħadem ma’ diversi mezzi tax-xandir u gazzetti Maltin, fosthom In-Nazzjon, Il-Mument, The Malta Independent u MaltaToday, fejn serva wkoll bħala editur tal-aħbarijiet u deputat editur. Fl-2009, mar jaħdem mal-aġenzija tal-aħbarijiet Palestinjana Ramattan, u wara ħadem fil-qasam tal-komunikazzjoni u l-informazzjoni ma’ organizzazzjonijiet umanitarji fil-Lvant Nofsani.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/144621/schembri_wins_national_book_prize_calls_for_clerical_abuse_inquiry|titlu=Schembri wins National Book Prize, calls for clerical abuse inquiry|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Karriera == Schembri beda jaħdem fil-ġurnaliżmu fl-1995, meta ngħaqad ma’ In-Nazzjon u Il-Mument. Aktar tard ħadem ma’ Bay Radio, The Malta Independent, The Malta Independent on Sunday u MaltaToday, fejn okkupa l-karigi ta’ editur tal-aħbarijiet u deputat editur.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/author/karl_schembri/|titlu=MaltaToday.com.mt - Author highlight|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/author/karl_schembri/14/|titlu=MaltaToday.com.mt - Author highlight|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Matul il-karriera tiegħu, Schembri wettaq diversi investigazzjonijiet ġurnalistiċi dwar kwistjonijiet soċjali u istituzzjonali f’Malta. Ix-xogħol tiegħu indirizza fost oħrajn it-traffikar ta’ oġġetti antiki mill-Iraq permezz ta’ Malta, allegazzjonijiet ta’ abbuż sesswali fuq tfal f’istituzzjoni reliġjuża, u nuqqasijiet fis-sigurtà f’mużewijiet Maltin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/120171/nothing_new_under_the_sun_karl_schembri|titlu=‘Nothing new under the sun’ {{!}} Karl Schembri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> F’April tal-2006, ippubblika investigazzjoni dwar inċident fuq il-baħar li fih dgħajsa li kienet qed iġġorr madwar 200 migrant inqabdet f’tempesta qrib Sqallija. Skont id-dokumenti interni li rrapporta dwarhom, membri tal-Forzi Armati ta’ Malta kienu ngħataw struzzjonijiet biex iżommu ’l bogħod mid-dgħajsa. L-inċident wassal għall-mewt ta’ disa’ persuni u l-għajbien ta’ mill-inqas 20 oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/taht-il-qoxra-karl-schembri-2/|titlu=Taħt il-Qoxra|arkivju-data=2026-10-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261014080038/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/taht-il-qoxra-karl-schembri-2/|data-aċċess=2026-10-13|url-status=dead}}</ref> Schembri rrapporta wkoll minn diversi pajjiżi u reġjuni, fosthom il-Libja, il-Kosovo, l-Albanija u t-Territorji Palestinjani. Fl-2000, ingħata premju Malti għall-ġurnaliżmu għax-xogħol tiegħu. Barra minn hekk, ikkontribwixxa għal pubblikazzjonijiet barranin, fosthom The Sunday Telegraph, Newsweek u The Guardian Weekly.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/137079/watch__25_years_of_maltatoday_karl_schembri_on_how_maltatoday_shaped_the_debate_throughout_the_years|titlu=WATCH {{!}} 25 years of MaltaToday: Karl Schembri on how MaltaToday shaped the debate throughout the years|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Ħidma fil-Palestina u fil-qasam umanitarju''' Fl-2009, Schembri telaq minn Malta biex jaħdem mal-aġenzija tal-aħbarijiet Palestinjana Ramattan bħala editur tas-servizz bl-Ingliż. Għall-ewwel kien ibbażat f’Ramallah, u wara mar joqgħod fil-Medda ta’ Gaża, fejn għex għal erba’ snin qabel ma mar il-Ġordan.<ref name=":2">{{Ċita aħbar|data=2010-03-17|titlu=In pictures: Gaza power shortages|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8562513.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Sussegwentement, ħadem bħala konsulent fil-qasam tal-midja u l-komunikazzjoni ma’ organizzazzjonijiet umanitarji internazzjonali, fosthom Oxfam, il-Kunsill Norveġiż għar-Refuġjati (Norwegian Refugee Council) u Save the Children.<ref name=":2" /> Fil-ħidma tiegħu kopra kriżijiet umanitarji fil-Jemen, fis-Sirja, fil-Palestina u fl-Iraq, kif ukoll il-kriżi tar-refuġjati Sirjani fil-Ġordan u fil-Libanu.<ref name=":3" /> == Kitbiet u letteratura == Minbarra l-ġurnaliżmu, Schembri huwa attiv fil-letteratura Maltija bħala kittieb ta’ proża u poeta. Studja s-soċjoloġija fl-Università ta’ Malta. Ix-xogħlijiet letterarji tiegħu jittrattaw temi soċjali u politiċi, u spiss jużaw is-satira biex jindirizzaw il-korruzzjoni, l-ipokresija u l-abbuż tal-poter.<ref name=":1" /> L-ewwel xogħol tiegħu deher fl-1997, meta kkontribwixxa l-poeżija “Roadblock” għall-antoloġija Frekwenzi ta’ Spirti fis-Sakra. Fl-2002 ippubblika Taħt il-Kappa tax-Xemx, ġabra ta’ stejjer qosra. Fl-2006 ħareġ ir-rumanz Il-Manifest tal-Killer, li ġibed l-attenzjoni għall-istil satiriku u kritiku tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/104593/killers_return_karl_schembri_comes_full_circle_with_new_ilmanifest_edition|titlu=Killer’s return: Karl Schembri comes full circle with new ‘Il-Manifest…’ edition|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2009, Schembri kien wieħed mill-edituri, flimkien mal-kittieb Adrian Grima, tal-antoloġija poetika Id-Demm Nieżel bħax-Xita. Il-ġabra nħolqot b’solidarjetà mal-Palestinjani waqt il-gwerra ta’ Gaża tal-2008–2009.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/29574/live-through-this-karl-schembri-20130902|titlu=Live through this {{!}} Karl Schembri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2012, ippubblika l-ġabra ta’ poeżiji Passju Taħt ix-Xita u l-ġabra ta’ poeżiji bl-Ingliż Remember the Future, ippubblikata fl-Istati Uniti. Fl-2019, diversi poeżiji tiegħu bil-Malti u bl-Ingliż ġew ippubblikati fi traduzzjoni għall-Għarbi fil-ktieb I Turn Every Stone in the Forest, maħruġ mill-pubblikatur Safsafa Publications fl-Eġittu. Il-poeżiji tiegħu ġew tradotti wkoll f’lingwi oħra, fosthom l-Ispanjol, il-Franċiż, it-Tork, il-Grieg, ir-Rumen u s-Sloven. Schembri ġie mistieden jaqra x-xogħlijiet tiegħu f’festivals letterarji f’diversi pajjiżi.<ref>{{Ċita web|url=https://artscouncilmalta.gov.mt/en/funded-project/translating-a-selection-of-karl-schembris-poems-into-arabic/|titlu=Translating a selection of Karl Schembri's poems into Arabic|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2020, ippubblika l-ktieb għat-tfal It-Tifel li Salva d-Dinja, maħruġ minn Merlin Publishers f’Malta.<ref name=":1" /> Fl-2026, Karl Schembri rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tar-rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż għar-rumanz tiegħu Eħlisna mid-deni, ippubblikat minn Merlin Publishers.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/il-premju-nazzjonali-tal-ktieb-jippremja-lil-18-il-ktieb-rebbieh-waqt-cerimonja-fil-palazz-ta-santanton/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb jippremja lil 18-il ktieb rebbieħ waqt ċerimonja fil-Palazz ta’ Sant’Anton |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/authors-book-inspired-by-the-mental-problems-of-his-father-who-ended-up-killing-his-mother/|titlu=Author's book inspired by the mental problems of his father who ended up killing his mother|data=2025-11-09|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Il-Manifest tal-Killer''' Il-Manifest tal-Killer huwa wieħed mill-aktar xogħlijiet magħrufa ta’ Schembri. Ir-rumanz jirrakkonta l-istorja ta’ grupp ta’ żgħażagħ li jippruvaw jisfidaw in-narrattiva politika dominanti permezz ta’ azzjonijiet sovversivi. Ix-xogħol juża elementi ta’ satira biex jikkritika l-korruzzjoni politika, l-ipokresija morali u n-nuqqas ta’ responsabbiltà istituzzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/watch-father-killed-mum-abuse-illness-book-seeks-justice.1119271|titlu=Watch: His father killed his mum after abuse, illness. His book seeks justice|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2025-11-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2007, ix-xandir tar-rumanz bħala qari letterarju fuq l-istazzjon tar-radju Campus FM tal-Università ta’ Malta ġie kkanċellat wara li l-amministrazzjoni saret taf li kien se jinqara fil-programm Wara Arrigo. Il-ktieb kien ukoll suġġett għal restrizzjonijiet fuq is-self tiegħu barra mil-libreriji pubbliċi. F’Ottubru tal-2008, il-kumpanija Lemonhead Productions tellgħet adattament teatrali tax-xogħol, adattat minn Bryan Muscat.<ref>{{Ċita aħbar|data=23 August 2008|titlu=Maltese Novel adapted for stage|url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-08-23/local-news/Maltese-Novel-adapted-for-stage-212224}}</ref> == Referenzi == <references />{{Awtorità}} [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Ġurnalisti Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1978]] f0r5r4kqz1yu8s5i779f25srs66e844 333095 333094 2026-10-24T11:02:47Z ToniSant 4257 +defaultsort 333095 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Karl Schembri''' (imwieled fl-1978 f’Malta) huwa kittieb, poeta, ġurnalist investigattiv u ħaddiem umanitarju Malti. Fil-karriera tiegħu ħadem ma’ diversi mezzi tax-xandir u gazzetti Maltin, fosthom In-Nazzjon, Il-Mument, The Malta Independent u MaltaToday, fejn serva wkoll bħala editur tal-aħbarijiet u deputat editur. Fl-2009, mar jaħdem mal-aġenzija tal-aħbarijiet Palestinjana Ramattan, u wara ħadem fil-qasam tal-komunikazzjoni u l-informazzjoni ma’ organizzazzjonijiet umanitarji fil-Lvant Nofsani.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/144621/schembri_wins_national_book_prize_calls_for_clerical_abuse_inquiry|titlu=Schembri wins National Book Prize, calls for clerical abuse inquiry|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> == Karriera == Schembri beda jaħdem fil-ġurnaliżmu fl-1995, meta ngħaqad ma’ In-Nazzjon u Il-Mument. Aktar tard ħadem ma’ Bay Radio, The Malta Independent, The Malta Independent on Sunday u MaltaToday, fejn okkupa l-karigi ta’ editur tal-aħbarijiet u deputat editur.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/author/karl_schembri/|titlu=MaltaToday.com.mt - Author highlight|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/author/karl_schembri/14/|titlu=MaltaToday.com.mt - Author highlight|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Matul il-karriera tiegħu, Schembri wettaq diversi investigazzjonijiet ġurnalistiċi dwar kwistjonijiet soċjali u istituzzjonali f’Malta. Ix-xogħol tiegħu indirizza fost oħrajn it-traffikar ta’ oġġetti antiki mill-Iraq permezz ta’ Malta, allegazzjonijiet ta’ abbuż sesswali fuq tfal f’istituzzjoni reliġjuża, u nuqqasijiet fis-sigurtà f’mużewijiet Maltin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/120171/nothing_new_under_the_sun_karl_schembri|titlu=‘Nothing new under the sun’ {{!}} Karl Schembri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> F’April tal-2006, ippubblika investigazzjoni dwar inċident fuq il-baħar li fih dgħajsa li kienet qed iġġorr madwar 200 migrant inqabdet f’tempesta qrib Sqallija. Skont id-dokumenti interni li rrapporta dwarhom, membri tal-Forzi Armati ta’ Malta kienu ngħataw struzzjonijiet biex iżommu ’l bogħod mid-dgħajsa. L-inċident wassal għall-mewt ta’ disa’ persuni u l-għajbien ta’ mill-inqas 20 oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/taht-il-qoxra-karl-schembri-2/|titlu=Taħt il-Qoxra|arkivju-data=2026-10-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261014080038/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/taht-il-qoxra-karl-schembri-2/|data-aċċess=2026-10-13|url-status=dead}}</ref> Schembri rrapporta wkoll minn diversi pajjiżi u reġjuni, fosthom il-Libja, il-Kosovo, l-Albanija u t-Territorji Palestinjani. Fl-2000, ingħata premju Malti għall-ġurnaliżmu għax-xogħol tiegħu. Barra minn hekk, ikkontribwixxa għal pubblikazzjonijiet barranin, fosthom The Sunday Telegraph, Newsweek u The Guardian Weekly.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/137079/watch__25_years_of_maltatoday_karl_schembri_on_how_maltatoday_shaped_the_debate_throughout_the_years|titlu=WATCH {{!}} 25 years of MaltaToday: Karl Schembri on how MaltaToday shaped the debate throughout the years|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Ħidma fil-Palestina u fil-qasam umanitarju''' Fl-2009, Schembri telaq minn Malta biex jaħdem mal-aġenzija tal-aħbarijiet Palestinjana Ramattan bħala editur tas-servizz bl-Ingliż. Għall-ewwel kien ibbażat f’Ramallah, u wara mar joqgħod fil-Medda ta’ Gaża, fejn għex għal erba’ snin qabel ma mar il-Ġordan.<ref name=":2">{{Ċita aħbar|data=2010-03-17|titlu=In pictures: Gaza power shortages|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8562513.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Sussegwentement, ħadem bħala konsulent fil-qasam tal-midja u l-komunikazzjoni ma’ organizzazzjonijiet umanitarji internazzjonali, fosthom Oxfam, il-Kunsill Norveġiż għar-Refuġjati (Norwegian Refugee Council) u Save the Children.<ref name=":2" /> Fil-ħidma tiegħu kopra kriżijiet umanitarji fil-Jemen, fis-Sirja, fil-Palestina u fl-Iraq, kif ukoll il-kriżi tar-refuġjati Sirjani fil-Ġordan u fil-Libanu.<ref name=":3" /> == Kitbiet u letteratura == Minbarra l-ġurnaliżmu, Schembri huwa attiv fil-letteratura Maltija bħala kittieb ta’ proża u poeta. Studja s-soċjoloġija fl-Università ta’ Malta. Ix-xogħlijiet letterarji tiegħu jittrattaw temi soċjali u politiċi, u spiss jużaw is-satira biex jindirizzaw il-korruzzjoni, l-ipokresija u l-abbuż tal-poter.<ref name=":1" /> L-ewwel xogħol tiegħu deher fl-1997, meta kkontribwixxa l-poeżija “Roadblock” għall-antoloġija Frekwenzi ta’ Spirti fis-Sakra. Fl-2002 ippubblika Taħt il-Kappa tax-Xemx, ġabra ta’ stejjer qosra. Fl-2006 ħareġ ir-rumanz Il-Manifest tal-Killer, li ġibed l-attenzjoni għall-istil satiriku u kritiku tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/arts/books/104593/killers_return_karl_schembri_comes_full_circle_with_new_ilmanifest_edition|titlu=Killer’s return: Karl Schembri comes full circle with new ‘Il-Manifest…’ edition|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2009, Schembri kien wieħed mill-edituri, flimkien mal-kittieb Adrian Grima, tal-antoloġija poetika Id-Demm Nieżel bħax-Xita. Il-ġabra nħolqot b’solidarjetà mal-Palestinjani waqt il-gwerra ta’ Gaża tal-2008–2009.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/interview/29574/live-through-this-karl-schembri-20130902|titlu=Live through this {{!}} Karl Schembri|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2012, ippubblika l-ġabra ta’ poeżiji Passju Taħt ix-Xita u l-ġabra ta’ poeżiji bl-Ingliż Remember the Future, ippubblikata fl-Istati Uniti. Fl-2019, diversi poeżiji tiegħu bil-Malti u bl-Ingliż ġew ippubblikati fi traduzzjoni għall-Għarbi fil-ktieb I Turn Every Stone in the Forest, maħruġ mill-pubblikatur Safsafa Publications fl-Eġittu. Il-poeżiji tiegħu ġew tradotti wkoll f’lingwi oħra, fosthom l-Ispanjol, il-Franċiż, it-Tork, il-Grieg, ir-Rumen u s-Sloven. Schembri ġie mistieden jaqra x-xogħlijiet tiegħu f’festivals letterarji f’diversi pajjiżi.<ref>{{Ċita web|url=https://artscouncilmalta.gov.mt/en/funded-project/translating-a-selection-of-karl-schembris-poems-into-arabic/|titlu=Translating a selection of Karl Schembri's poems into Arabic|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2020, ippubblika l-ktieb għat-tfal It-Tifel li Salva d-Dinja, maħruġ minn Merlin Publishers f’Malta.<ref name=":1" /> Fl-2026, Karl Schembri rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tar-rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż għar-rumanz tiegħu Eħlisna mid-deni, ippubblikat minn Merlin Publishers.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/il-premju-nazzjonali-tal-ktieb-jippremja-lil-18-il-ktieb-rebbieh-waqt-cerimonja-fil-palazz-ta-santanton/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb jippremja lil 18-il ktieb rebbieħ waqt ċerimonja fil-Palazz ta’ Sant’Anton |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Malti}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/authors-book-inspired-by-the-mental-problems-of-his-father-who-ended-up-killing-his-mother/|titlu=Author's book inspired by the mental problems of his father who ended up killing his mother|data=2025-11-09|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> '''Il-Manifest tal-Killer''' Il-Manifest tal-Killer huwa wieħed mill-aktar xogħlijiet magħrufa ta’ Schembri. Ir-rumanz jirrakkonta l-istorja ta’ grupp ta’ żgħażagħ li jippruvaw jisfidaw in-narrattiva politika dominanti permezz ta’ azzjonijiet sovversivi. Ix-xogħol juża elementi ta’ satira biex jikkritika l-korruzzjoni politika, l-ipokresija morali u n-nuqqas ta’ responsabbiltà istituzzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/watch-father-killed-mum-abuse-illness-book-seeks-justice.1119271|titlu=Watch: His father killed his mum after abuse, illness. His book seeks justice|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2025-11-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-13}}</ref> Fl-2007, ix-xandir tar-rumanz bħala qari letterarju fuq l-istazzjon tar-radju Campus FM tal-Università ta’ Malta ġie kkanċellat wara li l-amministrazzjoni saret taf li kien se jinqara fil-programm Wara Arrigo. Il-ktieb kien ukoll suġġett għal restrizzjonijiet fuq is-self tiegħu barra mil-libreriji pubbliċi. F’Ottubru tal-2008, il-kumpanija Lemonhead Productions tellgħet adattament teatrali tax-xogħol, adattat minn Bryan Muscat.<ref>{{Ċita aħbar|data=23 August 2008|titlu=Maltese Novel adapted for stage|url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-08-23/local-news/Maltese-Novel-adapted-for-stage-212224}}</ref> == Referenzi == <references />{{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Schembri, Karl}} [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Ġurnalisti Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1978]] kpshwumh38fx1ibxbp8eom75xvcc21c 0 34704 333084 332969 2026-10-24T10:57:41Z ToniSant 4257 added [[Category:Fotografi Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333084 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Daniel Cilia''' (imwieled fl-1963) huwa [[fotografu]] u disinjatur editorjali [[Għawdex|Għawdxi]], magħruf għall-pubblikazzjonijiet fotografiċi tiegħu dwar il-pajsaġġ, l-istorja u l-wirt kulturali tal-Gżejjer Maltin.<ref name="UM">D’Anastas, Noel, u Daniel Cilia. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/137523 “Mill-Arkivji: Programme 97: Daniel Cilia”]. NET FM, 27 ta’ April 2025, Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref><ref name="Biennale">[https://maltabiennale.art/event-item/daniel-cilia/ “Daniel Cilia”]. Malta Biennale.</ref> == Ħajja u karriera == Cilia twieled fl-1963 u beda jieħu interess fil-fotografija meta kellu tlettax-il sena. Fil-bidu tal-karriera tiegħu kien jaħdem fil-qasam tal-infermiera, iżda aktar tard iddeċieda li jiddedika ruħu għall-fotografija.<ref name="UM" /><ref name="Times2010">[https://timesofmalta.com/article/gozo-at-its-best.333752 “Gozo at its best”]. Times of Malta, 30 ta’ Ottubru 2010.</ref> Fl-1986, organizza wirja fil-[[MUŻA|Mużew tal-Arti]] fil-Belt Valletta u kiseb il-Liċenzjat tar-Royal Photographic Society.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-1988, mar [[Firenze]], l-[[Italja]], biex ikompli l-karriera tiegħu fil-fotografija. Fl-1989, għallem il-fotografija f’Oslo, in-Norveġja, u bejn l-1990 u l-1995 kien responsabbli mid-Dipartiment tal-Fotografija fl-I[[stitut tal-Arti Lorenzo de’ Medici f’Firenze.]]<ref name="Biennale" /><ref name="Times2010" /> '''Xogħol u pubblikazzjonijiet''' Cilia jispeċjalizza fil-fotografija editorjali u fid-disinn tal-kotba, b’enfasi fuq il-pajsaġġi, il-monumenti u l-wirt storiku u kulturali ta’ Malta u Għawdex.<ref name="Biennale" /><ref name="Times2023">Fenech, Iggy. [https://x2.timesofmalta.com/20230325/sunday-circle/people/if-i-have-a-deadline-ill-be-up-by-5-30am “‘If I have a deadline, I’ll be up by 5.30AM’”]. Times², 25 ta’ Marzu 2023.</ref> Fost il-kotba tiegħu hemm ''Gorgeous Gozo'' u ''Panoramic Malta & Gozo''. Fl-2008, ''Gorgeous Gozo'' rebaħ premju tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb għall-fotografija u d-disinn. Fl-2010, ''Panoramic Malta & Gozo'' ingħata premju fil-kategorija tal-aħjar ktieb f’lingwa barranija.<ref name="UM" /> Matul il-karriera tiegħu, Cilia ħadem fuq aktar minn 150 pubblikazzjoni u pparteċipa f’aktar minn ħamsin wirja f’Malta u barra minn Malta.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-2025, ġiet ippubblikata ''150 Stowed Away'', ktieb li jħares lejn ix-xogħol fotografiku u l-pubblikazzjonijiet tiegħu matul il-karriera tiegħu.<ref name="Times2025">Lafferty, Esther. [https://x2.timesofmalta.com/20250713/sunday-circle/150-stowed-away-a-photographic-journey-through-malta/ “‘150 Stowed Away’: A photographic journey through Malta”]. Times², 13 ta’ Lulju 2025.</ref> Fl-2010, Daniel Cilia rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura mhux fittizja għall-ktieb fotografiku ''Panoramic Malta and Gozo'', ippubblikat minn BDL.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |titlu=National Book Prize |pubblikatur=National Book Council |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2026-02-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260206181952/https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |data-aċċess=2026-10-15 |url-status=dead}}</ref> Fl-2010, Cilia ngħata l-premju [[Ġieħ Għawdex]] bħala rikonoxximent tal-kontribut tiegħu lil [[Għawdex]] permezz tal-kotba u l-pubblikazzjonijiet tiegħu.<ref name="UM" /> Fl-2024, ingħata l-grad ta’ Uffiċjal tal-Ordni pro Merito Melitensi mill-Ordni Sovran Militari ta’ Malta.<ref name="UM" /> == Referenzi == {{Reflist}} [[Kategorija:Fotografi Maltin]] 3huvvz68ll4ae34aqmw3gq7zby7n77g 333090 333084 2026-10-24T11:00:09Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1963]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333090 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Daniel Cilia''' (imwieled fl-1963) huwa [[fotografu]] u disinjatur editorjali [[Għawdex|Għawdxi]], magħruf għall-pubblikazzjonijiet fotografiċi tiegħu dwar il-pajsaġġ, l-istorja u l-wirt kulturali tal-Gżejjer Maltin.<ref name="UM">D’Anastas, Noel, u Daniel Cilia. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/137523 “Mill-Arkivji: Programme 97: Daniel Cilia”]. NET FM, 27 ta’ April 2025, Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref><ref name="Biennale">[https://maltabiennale.art/event-item/daniel-cilia/ “Daniel Cilia”]. Malta Biennale.</ref> == Ħajja u karriera == Cilia twieled fl-1963 u beda jieħu interess fil-fotografija meta kellu tlettax-il sena. Fil-bidu tal-karriera tiegħu kien jaħdem fil-qasam tal-infermiera, iżda aktar tard iddeċieda li jiddedika ruħu għall-fotografija.<ref name="UM" /><ref name="Times2010">[https://timesofmalta.com/article/gozo-at-its-best.333752 “Gozo at its best”]. Times of Malta, 30 ta’ Ottubru 2010.</ref> Fl-1986, organizza wirja fil-[[MUŻA|Mużew tal-Arti]] fil-Belt Valletta u kiseb il-Liċenzjat tar-Royal Photographic Society.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-1988, mar [[Firenze]], l-[[Italja]], biex ikompli l-karriera tiegħu fil-fotografija. Fl-1989, għallem il-fotografija f’Oslo, in-Norveġja, u bejn l-1990 u l-1995 kien responsabbli mid-Dipartiment tal-Fotografija fl-I[[stitut tal-Arti Lorenzo de’ Medici f’Firenze.]]<ref name="Biennale" /><ref name="Times2010" /> '''Xogħol u pubblikazzjonijiet''' Cilia jispeċjalizza fil-fotografija editorjali u fid-disinn tal-kotba, b’enfasi fuq il-pajsaġġi, il-monumenti u l-wirt storiku u kulturali ta’ Malta u Għawdex.<ref name="Biennale" /><ref name="Times2023">Fenech, Iggy. [https://x2.timesofmalta.com/20230325/sunday-circle/people/if-i-have-a-deadline-ill-be-up-by-5-30am “‘If I have a deadline, I’ll be up by 5.30AM’”]. Times², 25 ta’ Marzu 2023.</ref> Fost il-kotba tiegħu hemm ''Gorgeous Gozo'' u ''Panoramic Malta & Gozo''. Fl-2008, ''Gorgeous Gozo'' rebaħ premju tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb għall-fotografija u d-disinn. Fl-2010, ''Panoramic Malta & Gozo'' ingħata premju fil-kategorija tal-aħjar ktieb f’lingwa barranija.<ref name="UM" /> Matul il-karriera tiegħu, Cilia ħadem fuq aktar minn 150 pubblikazzjoni u pparteċipa f’aktar minn ħamsin wirja f’Malta u barra minn Malta.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-2025, ġiet ippubblikata ''150 Stowed Away'', ktieb li jħares lejn ix-xogħol fotografiku u l-pubblikazzjonijiet tiegħu matul il-karriera tiegħu.<ref name="Times2025">Lafferty, Esther. [https://x2.timesofmalta.com/20250713/sunday-circle/150-stowed-away-a-photographic-journey-through-malta/ “‘150 Stowed Away’: A photographic journey through Malta”]. Times², 13 ta’ Lulju 2025.</ref> Fl-2010, Daniel Cilia rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura mhux fittizja għall-ktieb fotografiku ''Panoramic Malta and Gozo'', ippubblikat minn BDL.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |titlu=National Book Prize |pubblikatur=National Book Council |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2026-02-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260206181952/https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |data-aċċess=2026-10-15 |url-status=dead}}</ref> Fl-2010, Cilia ngħata l-premju [[Ġieħ Għawdex]] bħala rikonoxximent tal-kontribut tiegħu lil [[Għawdex]] permezz tal-kotba u l-pubblikazzjonijiet tiegħu.<ref name="UM" /> Fl-2024, ingħata l-grad ta’ Uffiċjal tal-Ordni pro Merito Melitensi mill-Ordni Sovran Militari ta’ Malta.<ref name="UM" /> == Referenzi == {{Reflist}} [[Kategorija:Fotografi Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1963]] lcrihx44csb6jbfbxyqbpy8wd3srxbv 333091 333090 2026-10-24T11:00:41Z ToniSant 4257 added [[Category:Għawdxin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333091 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Daniel Cilia''' (imwieled fl-1963) huwa [[fotografu]] u disinjatur editorjali [[Għawdex|Għawdxi]], magħruf għall-pubblikazzjonijiet fotografiċi tiegħu dwar il-pajsaġġ, l-istorja u l-wirt kulturali tal-Gżejjer Maltin.<ref name="UM">D’Anastas, Noel, u Daniel Cilia. [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/137523 “Mill-Arkivji: Programme 97: Daniel Cilia”]. NET FM, 27 ta’ April 2025, Arkivju tal-Università ta’ Malta.</ref><ref name="Biennale">[https://maltabiennale.art/event-item/daniel-cilia/ “Daniel Cilia”]. Malta Biennale.</ref> == Ħajja u karriera == Cilia twieled fl-1963 u beda jieħu interess fil-fotografija meta kellu tlettax-il sena. Fil-bidu tal-karriera tiegħu kien jaħdem fil-qasam tal-infermiera, iżda aktar tard iddeċieda li jiddedika ruħu għall-fotografija.<ref name="UM" /><ref name="Times2010">[https://timesofmalta.com/article/gozo-at-its-best.333752 “Gozo at its best”]. Times of Malta, 30 ta’ Ottubru 2010.</ref> Fl-1986, organizza wirja fil-[[MUŻA|Mużew tal-Arti]] fil-Belt Valletta u kiseb il-Liċenzjat tar-Royal Photographic Society.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-1988, mar [[Firenze]], l-[[Italja]], biex ikompli l-karriera tiegħu fil-fotografija. Fl-1989, għallem il-fotografija f’Oslo, in-Norveġja, u bejn l-1990 u l-1995 kien responsabbli mid-Dipartiment tal-Fotografija fl-I[[stitut tal-Arti Lorenzo de’ Medici f’Firenze.]]<ref name="Biennale" /><ref name="Times2010" /> '''Xogħol u pubblikazzjonijiet''' Cilia jispeċjalizza fil-fotografija editorjali u fid-disinn tal-kotba, b’enfasi fuq il-pajsaġġi, il-monumenti u l-wirt storiku u kulturali ta’ Malta u Għawdex.<ref name="Biennale" /><ref name="Times2023">Fenech, Iggy. [https://x2.timesofmalta.com/20230325/sunday-circle/people/if-i-have-a-deadline-ill-be-up-by-5-30am “‘If I have a deadline, I’ll be up by 5.30AM’”]. Times², 25 ta’ Marzu 2023.</ref> Fost il-kotba tiegħu hemm ''Gorgeous Gozo'' u ''Panoramic Malta & Gozo''. Fl-2008, ''Gorgeous Gozo'' rebaħ premju tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb għall-fotografija u d-disinn. Fl-2010, ''Panoramic Malta & Gozo'' ingħata premju fil-kategorija tal-aħjar ktieb f’lingwa barranija.<ref name="UM" /> Matul il-karriera tiegħu, Cilia ħadem fuq aktar minn 150 pubblikazzjoni u pparteċipa f’aktar minn ħamsin wirja f’Malta u barra minn Malta.<ref name="UM" /><ref name="Biennale" /> Fl-2025, ġiet ippubblikata ''150 Stowed Away'', ktieb li jħares lejn ix-xogħol fotografiku u l-pubblikazzjonijiet tiegħu matul il-karriera tiegħu.<ref name="Times2025">Lafferty, Esther. [https://x2.timesofmalta.com/20250713/sunday-circle/150-stowed-away-a-photographic-journey-through-malta/ “‘150 Stowed Away’: A photographic journey through Malta”]. Times², 13 ta’ Lulju 2025.</ref> Fl-2010, Daniel Cilia rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura mhux fittizja għall-ktieb fotografiku ''Panoramic Malta and Gozo'', ippubblikat minn BDL.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |titlu=National Book Prize |pubblikatur=National Book Council |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2026-02-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260206181952/https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/ |data-aċċess=2026-10-15 |url-status=dead}}</ref> Fl-2010, Cilia ngħata l-premju [[Ġieħ Għawdex]] bħala rikonoxximent tal-kontribut tiegħu lil [[Għawdex]] permezz tal-kotba u l-pubblikazzjonijiet tiegħu.<ref name="UM" /> Fl-2024, ingħata l-grad ta’ Uffiċjal tal-Ordni pro Merito Melitensi mill-Ordni Sovran Militari ta’ Malta.<ref name="UM" /> == Referenzi == {{Reflist}} [[Kategorija:Fotografi Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1963]] [[Kategorija:Għawdxin]] dbxvmkzg5upgp7oyq87ayr5qlfbdxlr 0 34705 333041 332879 2026-10-24T00:00:36Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333041 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Josette Attard''' hija studjuża u akkademika Maltija li tispeċjalizza fl-estetika letterarja, fit-teorija u fil-kritika letterarja, u fil-letteratura Maltija. Hija ħadmet bħala lettur anzjan fl-[[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]] u ppubblikat diversi studji akkademiċi dwar l-estetika u l-letteratura.<ref name="NBC">[https://web.archive.org/web/20261015171629/https://ktieb.org.mt/news-en/taht-il-qoxra-josette-attard-l-ewwel-parti/ “Taħt il-Qoxra: Josette Attard (l-ewwel parti)”]. Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, 6 ta’ Jannar 2020.</ref><ref name="UM">[https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53375/1/01%20Josette%20Attard%201-10.pdf “Aesthetic Properties and their (Non-)Contribution to Artistic Value”]. Università ta’ Malta.</ref> == Karriera akkademika == Attard studjat il-letteratura u t-teorija letterarja fl-[[Università ta' Malta|Università ta’ Malta]], fejn speċjalizzat fl-estetika letterarja u kisbet dottorat fil-filosofija. Ir-riċerka tagħha tittratta l-filosofija tal-letteratura, l-estetika letterarja u l-letteratura Maltija.<ref name="UM" /> Hija serviet bħala lettur anzjan fid-Dipartiment tal-Malti fl-Università ta’ Malta u pparteċipat f’konferenzi akkademiċi f’Malta u barra minn Malta. Hija wkoll membru ta’ diversi soċjetajiet akkademiċi internazzjonali fil-qasam tal-estetika.<ref name="NBC" /><ref name="UM" /> '''Pubblikazzjonijiet''' Fost il-pubblikazzjonijiet tagħha hemm ''L-Estetika Maltija – Antoloġija Kritika'', ippubblikat fl-1997, u ''Storja tal-Estetika Letterarja Maltija'', ippubblikat fl-2011 mill-[[Malta University Press]].<ref name="UM" /><ref name="MUP">[https://www.um.edu.mt/mup/store/product/storja-tal-estetika-letterarja-maltija/ ''Storja tal-Estetika Letterarja Maltija'']. Malta University Press, 2011.</ref> Il-ktieb ''Storja tal-Estetika Letterarja Maltija'' jistħarreġ l-iżvilupp ta’ teoriji u ideat estetiċi fil-letteratura Maltija tul iż-żmien, inklużi l-kunċetti tal-arti, tal-letteratura, tal-poeżija u tar-rumanz.<ref name="MUP" />Attard kitbet ukoll studji dwar il-proprjetajiet estetiċi u l-valur artistiku, kif ukoll dwar ir-relazzjoni bejn l-estetika u t-teorija letterarja.<ref name="UM" /> Attard rebħet il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] darbtejn, fl-1998 u fl-1999.<ref name="UM" /> == Referenzi == {{Reflist}} n85pvpk8omv9auxx6vepwcymo5cpuvb 0 34708 333085 332916 2026-10-24T10:57:50Z ToniSant 4257 added [[Category:Poeti Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333085 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Victor Fenech''' (imwieled fl-1935) huwa poeta, kittieb u għalliem Malti. Huwa magħruf għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija kontemporanja, għall-esperimentazzjoni fil-forom poetiċi u għall-kitbiet tiegħu dwar temi soċjali, politiċi u ambjentali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/51475/1/Humanitas1A8.pdf|titlu=IN SEARCH OF A PERSONAL AND NATIONAL IDENTITY : THE ENGLISH POEMS OF VICTOR FENECH|kunjom=CASSOLA|isem=ARNOLD}}</ref> == Ħajja == Fenech twieled il-Ħamrun fl-1935. Studja fil-Liċeo u fl-Università ta’ Malta, fejn iggradwa fl-Ingliż, fl-Istorja u fil-Malti. Kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta’ Londra, fejn speċjalizza fil-kitba u fil-produzzjoni tal-kotba. Għamel parti kbira mill-karriera tiegħu fis-settur edukattiv u kien ukoll editur tar-rivista tal-istudenti ''Sagħtar''.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/victor-fenech-poet-adventurer.706082|titlu=Victor Fenech: Poet adventurer|kunjom=Contributors|data=2019-03-31|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-16}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/author-penned-his-first-poem-aged-13-after-his-mothers-death/|titlu=Author penned his first poem aged 13, after his mother's death|data=2017-12-08|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-16}}</ref> == Karriera letterarja == Fenech kien membru attiv tal-Moviment Qawmien Letterarju, moviment ta’ kittieba li kkontribwixxa għall-iżvilupp tal-letteratura Maltija moderna fis-sittinijiet u fis-snin sebgħin.<ref name="Times">{{Ċita web |url=https://timesofmalta.com/article/victor-fenech-poet-adventurer.706082 |titlu=Victor Fenech: Poet adventurer |pubblikatur=Times of Malta |data=31 ta’ Marzu 2019}}</ref> L-ewwel pubblikazzjoni tiegħu bħala koawtur kienet ''Kwartett'' (1965). Tul il-karriera tiegħu kiteb kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż, u esperimenta b’forom differenti ta’ poeżija, fosthom il-poeproża, il-vers projettiv u l-poeżija viżiva. Fil-kitbiet tiegħu spiss jittratta l-protesta soċjali, il-politika, il-ħarsien tal-ambjent, l-identità nazzjonali, ir-reliġjon u l-imħabba.><ref name="Independent">{{Ċita web |url=https://www.independent.com.mt/articles/2012-05-12/local-news/A-Book-of-poetry-309992 |titlu=A Book of poetry |pubblikatur=The Malta Independent |data=12 ta’ Mejju 2012}}</ref> Fost il-ġabriet poetiċi tiegħu hemm ''Sangraal'', ''L-Aħħar Rimi'', ''Sajonara'', ''Għeluq'' u ''PS – Muża Mħallta''. Fl-2012, il-poeżiji tiegħu nġabru fil-pubblikazzjoni ''Il-Poeżiji'', li tippermetti li wieħed isegwi l-iżvilupp tal-kitba tiegħu tul diversi deċennji.<ref name="Independent" /> Fenech kiteb ukoll kotba għat-tfal u xogħlijiet oħra dwar il-letteratura u l-kultura Maltija.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/gieh-l-akkademja-tal-malti-gold-medal-for-victor-fenech/|titlu=Ġieħ l-Akkademja tal-Malti Gold Medal for Victor Fenech|data=2019-11-16|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-16}}</ref> == Rikonoxximenti == Fl-2017, Fenech ingħata l-Premju għall-Kisba tul il-Ħajja mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb bħala rikonoxximent għall-kontribut tiegħu fil-letteratura.<ref name=":1" /> Fl-2019 ingħata l-midalja tad-deheb ''Ġieħ l-Akkademja tal-Malti'' għall-ħidma tiegħu tul ħajtu kollha favur il-lingwa u l-letteratura Maltija.<ref name="Akkademja">{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/2019-victor-fenech/ |titlu=2019 – Victor Fenech |pubblikatur=L-Akkademja tal-Malti}}</ref> Fl-2025 inħatar Membru tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu.<ref name=":2" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Poeti Maltin]] kxw0qpg07lxj22byldzyygvwkvsxu72 333086 333085 2026-10-24T10:58:10Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1935]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333086 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Victor Fenech''' (imwieled fl-1935) huwa poeta, kittieb u għalliem Malti. Huwa magħruf għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija kontemporanja, għall-esperimentazzjoni fil-forom poetiċi u għall-kitbiet tiegħu dwar temi soċjali, politiċi u ambjentali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/51475/1/Humanitas1A8.pdf|titlu=IN SEARCH OF A PERSONAL AND NATIONAL IDENTITY : THE ENGLISH POEMS OF VICTOR FENECH|kunjom=CASSOLA|isem=ARNOLD}}</ref> == Ħajja == Fenech twieled il-Ħamrun fl-1935. Studja fil-Liċeo u fl-Università ta’ Malta, fejn iggradwa fl-Ingliż, fl-Istorja u fil-Malti. Kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta’ Londra, fejn speċjalizza fil-kitba u fil-produzzjoni tal-kotba. Għamel parti kbira mill-karriera tiegħu fis-settur edukattiv u kien ukoll editur tar-rivista tal-istudenti ''Sagħtar''.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/victor-fenech-poet-adventurer.706082|titlu=Victor Fenech: Poet adventurer|kunjom=Contributors|data=2019-03-31|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-16}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/author-penned-his-first-poem-aged-13-after-his-mothers-death/|titlu=Author penned his first poem aged 13, after his mother's death|data=2017-12-08|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-16}}</ref> == Karriera letterarja == Fenech kien membru attiv tal-Moviment Qawmien Letterarju, moviment ta’ kittieba li kkontribwixxa għall-iżvilupp tal-letteratura Maltija moderna fis-sittinijiet u fis-snin sebgħin.<ref name="Times">{{Ċita web |url=https://timesofmalta.com/article/victor-fenech-poet-adventurer.706082 |titlu=Victor Fenech: Poet adventurer |pubblikatur=Times of Malta |data=31 ta’ Marzu 2019}}</ref> L-ewwel pubblikazzjoni tiegħu bħala koawtur kienet ''Kwartett'' (1965). Tul il-karriera tiegħu kiteb kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż, u esperimenta b’forom differenti ta’ poeżija, fosthom il-poeproża, il-vers projettiv u l-poeżija viżiva. Fil-kitbiet tiegħu spiss jittratta l-protesta soċjali, il-politika, il-ħarsien tal-ambjent, l-identità nazzjonali, ir-reliġjon u l-imħabba.><ref name="Independent">{{Ċita web |url=https://www.independent.com.mt/articles/2012-05-12/local-news/A-Book-of-poetry-309992 |titlu=A Book of poetry |pubblikatur=The Malta Independent |data=12 ta’ Mejju 2012}}</ref> Fost il-ġabriet poetiċi tiegħu hemm ''Sangraal'', ''L-Aħħar Rimi'', ''Sajonara'', ''Għeluq'' u ''PS – Muża Mħallta''. Fl-2012, il-poeżiji tiegħu nġabru fil-pubblikazzjoni ''Il-Poeżiji'', li tippermetti li wieħed isegwi l-iżvilupp tal-kitba tiegħu tul diversi deċennji.<ref name="Independent" /> Fenech kiteb ukoll kotba għat-tfal u xogħlijiet oħra dwar il-letteratura u l-kultura Maltija.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/gieh-l-akkademja-tal-malti-gold-medal-for-victor-fenech/|titlu=Ġieħ l-Akkademja tal-Malti Gold Medal for Victor Fenech|data=2019-11-16|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-16}}</ref> == Rikonoxximenti == Fl-2017, Fenech ingħata l-Premju għall-Kisba tul il-Ħajja mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb bħala rikonoxximent għall-kontribut tiegħu fil-letteratura.<ref name=":1" /> Fl-2019 ingħata l-midalja tad-deheb ''Ġieħ l-Akkademja tal-Malti'' għall-ħidma tiegħu tul ħajtu kollha favur il-lingwa u l-letteratura Maltija.<ref name="Akkademja">{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/2019-victor-fenech/ |titlu=2019 – Victor Fenech |pubblikatur=L-Akkademja tal-Malti}}</ref> Fl-2025 inħatar Membru tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu.<ref name=":2" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1935]] enidrf5akqf0l5wzcbigu0w08tpujbf 333087 333086 2026-10-24T10:58:21Z ToniSant 4257 added [[Category:Nies mill-Ħamrun]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333087 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Victor Fenech''' (imwieled fl-1935) huwa poeta, kittieb u għalliem Malti. Huwa magħruf għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija kontemporanja, għall-esperimentazzjoni fil-forom poetiċi u għall-kitbiet tiegħu dwar temi soċjali, politiċi u ambjentali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/51475/1/Humanitas1A8.pdf|titlu=IN SEARCH OF A PERSONAL AND NATIONAL IDENTITY : THE ENGLISH POEMS OF VICTOR FENECH|kunjom=CASSOLA|isem=ARNOLD}}</ref> == Ħajja == Fenech twieled il-Ħamrun fl-1935. Studja fil-Liċeo u fl-Università ta’ Malta, fejn iggradwa fl-Ingliż, fl-Istorja u fil-Malti. Kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta’ Londra, fejn speċjalizza fil-kitba u fil-produzzjoni tal-kotba. Għamel parti kbira mill-karriera tiegħu fis-settur edukattiv u kien ukoll editur tar-rivista tal-istudenti ''Sagħtar''.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/victor-fenech-poet-adventurer.706082|titlu=Victor Fenech: Poet adventurer|kunjom=Contributors|data=2019-03-31|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-16}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/author-penned-his-first-poem-aged-13-after-his-mothers-death/|titlu=Author penned his first poem aged 13, after his mother's death|data=2017-12-08|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-16}}</ref> == Karriera letterarja == Fenech kien membru attiv tal-Moviment Qawmien Letterarju, moviment ta’ kittieba li kkontribwixxa għall-iżvilupp tal-letteratura Maltija moderna fis-sittinijiet u fis-snin sebgħin.<ref name="Times">{{Ċita web |url=https://timesofmalta.com/article/victor-fenech-poet-adventurer.706082 |titlu=Victor Fenech: Poet adventurer |pubblikatur=Times of Malta |data=31 ta’ Marzu 2019}}</ref> L-ewwel pubblikazzjoni tiegħu bħala koawtur kienet ''Kwartett'' (1965). Tul il-karriera tiegħu kiteb kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż, u esperimenta b’forom differenti ta’ poeżija, fosthom il-poeproża, il-vers projettiv u l-poeżija viżiva. Fil-kitbiet tiegħu spiss jittratta l-protesta soċjali, il-politika, il-ħarsien tal-ambjent, l-identità nazzjonali, ir-reliġjon u l-imħabba.><ref name="Independent">{{Ċita web |url=https://www.independent.com.mt/articles/2012-05-12/local-news/A-Book-of-poetry-309992 |titlu=A Book of poetry |pubblikatur=The Malta Independent |data=12 ta’ Mejju 2012}}</ref> Fost il-ġabriet poetiċi tiegħu hemm ''Sangraal'', ''L-Aħħar Rimi'', ''Sajonara'', ''Għeluq'' u ''PS – Muża Mħallta''. Fl-2012, il-poeżiji tiegħu nġabru fil-pubblikazzjoni ''Il-Poeżiji'', li tippermetti li wieħed isegwi l-iżvilupp tal-kitba tiegħu tul diversi deċennji.<ref name="Independent" /> Fenech kiteb ukoll kotba għat-tfal u xogħlijiet oħra dwar il-letteratura u l-kultura Maltija.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/gieh-l-akkademja-tal-malti-gold-medal-for-victor-fenech/|titlu=Ġieħ l-Akkademja tal-Malti Gold Medal for Victor Fenech|data=2019-11-16|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-16}}</ref> == Rikonoxximenti == Fl-2017, Fenech ingħata l-Premju għall-Kisba tul il-Ħajja mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb bħala rikonoxximent għall-kontribut tiegħu fil-letteratura.<ref name=":1" /> Fl-2019 ingħata l-midalja tad-deheb ''Ġieħ l-Akkademja tal-Malti'' għall-ħidma tiegħu tul ħajtu kollha favur il-lingwa u l-letteratura Maltija.<ref name="Akkademja">{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/2019-victor-fenech/ |titlu=2019 – Victor Fenech |pubblikatur=L-Akkademja tal-Malti}}</ref> Fl-2025 inħatar Membru tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu.<ref name=":2" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1935]] [[Kategorija:Nies mill-Ħamrun]] hmz77til6s63kbw4r2widl4f0t4yp0p 333088 333087 2026-10-24T10:58:56Z ToniSant 4257 +awtorità 333088 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Victor Fenech''' (imwieled fl-1935) huwa poeta, kittieb u għalliem Malti. Huwa magħruf għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija kontemporanja, għall-esperimentazzjoni fil-forom poetiċi u għall-kitbiet tiegħu dwar temi soċjali, politiċi u ambjentali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/51475/1/Humanitas1A8.pdf|titlu=IN SEARCH OF A PERSONAL AND NATIONAL IDENTITY : THE ENGLISH POEMS OF VICTOR FENECH|kunjom=CASSOLA|isem=ARNOLD}}</ref> == Ħajja == Fenech twieled il-Ħamrun fl-1935. Studja fil-Liċeo u fl-Università ta’ Malta, fejn iggradwa fl-Ingliż, fl-Istorja u fil-Malti. Kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta’ Londra, fejn speċjalizza fil-kitba u fil-produzzjoni tal-kotba. Għamel parti kbira mill-karriera tiegħu fis-settur edukattiv u kien ukoll editur tar-rivista tal-istudenti ''Sagħtar''.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/victor-fenech-poet-adventurer.706082|titlu=Victor Fenech: Poet adventurer|kunjom=Contributors|data=2019-03-31|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-16}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/author-penned-his-first-poem-aged-13-after-his-mothers-death/|titlu=Author penned his first poem aged 13, after his mother's death|data=2017-12-08|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-16}}</ref> == Karriera letterarja == Fenech kien membru attiv tal-Moviment Qawmien Letterarju, moviment ta’ kittieba li kkontribwixxa għall-iżvilupp tal-letteratura Maltija moderna fis-sittinijiet u fis-snin sebgħin.<ref name="Times">{{Ċita web |url=https://timesofmalta.com/article/victor-fenech-poet-adventurer.706082 |titlu=Victor Fenech: Poet adventurer |pubblikatur=Times of Malta |data=31 ta’ Marzu 2019}}</ref> L-ewwel pubblikazzjoni tiegħu bħala koawtur kienet ''Kwartett'' (1965). Tul il-karriera tiegħu kiteb kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż, u esperimenta b’forom differenti ta’ poeżija, fosthom il-poeproża, il-vers projettiv u l-poeżija viżiva. Fil-kitbiet tiegħu spiss jittratta l-protesta soċjali, il-politika, il-ħarsien tal-ambjent, l-identità nazzjonali, ir-reliġjon u l-imħabba.><ref name="Independent">{{Ċita web |url=https://www.independent.com.mt/articles/2012-05-12/local-news/A-Book-of-poetry-309992 |titlu=A Book of poetry |pubblikatur=The Malta Independent |data=12 ta’ Mejju 2012}}</ref> Fost il-ġabriet poetiċi tiegħu hemm ''Sangraal'', ''L-Aħħar Rimi'', ''Sajonara'', ''Għeluq'' u ''PS – Muża Mħallta''. Fl-2012, il-poeżiji tiegħu nġabru fil-pubblikazzjoni ''Il-Poeżiji'', li tippermetti li wieħed isegwi l-iżvilupp tal-kitba tiegħu tul diversi deċennji.<ref name="Independent" /> Fenech kiteb ukoll kotba għat-tfal u xogħlijiet oħra dwar il-letteratura u l-kultura Maltija.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/gieh-l-akkademja-tal-malti-gold-medal-for-victor-fenech/|titlu=Ġieħ l-Akkademja tal-Malti Gold Medal for Victor Fenech|data=2019-11-16|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-16}}</ref> == Rikonoxximenti == Fl-2017, Fenech ingħata l-Premju għall-Kisba tul il-Ħajja mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb bħala rikonoxximent għall-kontribut tiegħu fil-letteratura.<ref name=":1" /> Fl-2019 ingħata l-midalja tad-deheb ''Ġieħ l-Akkademja tal-Malti'' għall-ħidma tiegħu tul ħajtu kollha favur il-lingwa u l-letteratura Maltija.<ref name="Akkademja">{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/2019-victor-fenech/ |titlu=2019 – Victor Fenech |pubblikatur=L-Akkademja tal-Malti}}</ref> Fl-2025 inħatar Membru tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu.<ref name=":2" /> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1935]] [[Kategorija:Nies mill-Ħamrun]] g08p7e99jlsc5684xgsi58l6iengocg 333089 333088 2026-10-24T10:59:34Z ToniSant 4257 +defaultsort 333089 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Victor Fenech''' (imwieled fl-1935) huwa poeta, kittieb u għalliem Malti. Huwa magħruf għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija kontemporanja, għall-esperimentazzjoni fil-forom poetiċi u għall-kitbiet tiegħu dwar temi soċjali, politiċi u ambjentali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/51475/1/Humanitas1A8.pdf|titlu=IN SEARCH OF A PERSONAL AND NATIONAL IDENTITY : THE ENGLISH POEMS OF VICTOR FENECH|kunjom=CASSOLA|isem=ARNOLD}}</ref> == Ħajja == Fenech twieled il-Ħamrun fl-1935. Studja fil-Liċeo u fl-Università ta’ Malta, fejn iggradwa fl-Ingliż, fl-Istorja u fil-Malti. Kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta’ Londra, fejn speċjalizza fil-kitba u fil-produzzjoni tal-kotba. Għamel parti kbira mill-karriera tiegħu fis-settur edukattiv u kien ukoll editur tar-rivista tal-istudenti ''Sagħtar''.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/victor-fenech-poet-adventurer.706082|titlu=Victor Fenech: Poet adventurer|kunjom=Contributors|data=2019-03-31|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-16}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/author-penned-his-first-poem-aged-13-after-his-mothers-death/|titlu=Author penned his first poem aged 13, after his mother's death|data=2017-12-08|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-16}}</ref> == Karriera letterarja == Fenech kien membru attiv tal-Moviment Qawmien Letterarju, moviment ta’ kittieba li kkontribwixxa għall-iżvilupp tal-letteratura Maltija moderna fis-sittinijiet u fis-snin sebgħin.<ref name="Times">{{Ċita web |url=https://timesofmalta.com/article/victor-fenech-poet-adventurer.706082 |titlu=Victor Fenech: Poet adventurer |pubblikatur=Times of Malta |data=31 ta’ Marzu 2019}}</ref> L-ewwel pubblikazzjoni tiegħu bħala koawtur kienet ''Kwartett'' (1965). Tul il-karriera tiegħu kiteb kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż, u esperimenta b’forom differenti ta’ poeżija, fosthom il-poeproża, il-vers projettiv u l-poeżija viżiva. Fil-kitbiet tiegħu spiss jittratta l-protesta soċjali, il-politika, il-ħarsien tal-ambjent, l-identità nazzjonali, ir-reliġjon u l-imħabba.><ref name="Independent">{{Ċita web |url=https://www.independent.com.mt/articles/2012-05-12/local-news/A-Book-of-poetry-309992 |titlu=A Book of poetry |pubblikatur=The Malta Independent |data=12 ta’ Mejju 2012}}</ref> Fost il-ġabriet poetiċi tiegħu hemm ''Sangraal'', ''L-Aħħar Rimi'', ''Sajonara'', ''Għeluq'' u ''PS – Muża Mħallta''. Fl-2012, il-poeżiji tiegħu nġabru fil-pubblikazzjoni ''Il-Poeżiji'', li tippermetti li wieħed isegwi l-iżvilupp tal-kitba tiegħu tul diversi deċennji.<ref name="Independent" /> Fenech kiteb ukoll kotba għat-tfal u xogħlijiet oħra dwar il-letteratura u l-kultura Maltija.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/gieh-l-akkademja-tal-malti-gold-medal-for-victor-fenech/|titlu=Ġieħ l-Akkademja tal-Malti Gold Medal for Victor Fenech|data=2019-11-16|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-16}}</ref> == Rikonoxximenti == Fl-2017, Fenech ingħata l-Premju għall-Kisba tul il-Ħajja mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb bħala rikonoxximent għall-kontribut tiegħu fil-letteratura.<ref name=":1" /> Fl-2019 ingħata l-midalja tad-deheb ''Ġieħ l-Akkademja tal-Malti'' għall-ħidma tiegħu tul ħajtu kollha favur il-lingwa u l-letteratura Maltija.<ref name="Akkademja">{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/2019-victor-fenech/ |titlu=2019 – Victor Fenech |pubblikatur=L-Akkademja tal-Malti}}</ref> Fl-2025 inħatar Membru tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu.<ref name=":2" /> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Fenech, Victor}} [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1935]] [[Kategorija:Nies mill-Ħamrun]] 52avyzuno8e0x28ull2tqvukifio0y0 0 34713 333049 333002 2026-10-24T02:25:40Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333049 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|province=[[File:Flag of New Brunswick.svg|22px]] [[New Brunswick]]}} '''Moncton''' (ippronunzjata bil-Franċiż) {{MSAPI|/mɔŋk.tœn/}} <span title="[œ] « œ » dans « sœur ».">/</span> <span title="[n] en français « n » dans « nous » ; ailleurs avec la langue un peu plus en arrière.">[</span> bl-Ingliż {{MSAPI|/ˈmʌŋk.tən/}} -aktar popolazzjoni fi New Brunswick . Fl-2026, il-belt kellha 107,627 abitant.<ref>{{Ċita web|url=https://worldpopulationreview.com/cities/canada/moncton|titlu=Moncton Population 2026|data=2026-09-18|sit=World Population Review|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-20}}</ref> Uffiċjalment belt bilingwi (bħall-provinċja tagħha), Moncton tinsab fuq il-fruntiera taż-żewġ reġjuni lingwistiċi ta' New Brunswick, bejn il-grupp tal-kontej li jitkellmu predominantement bil-Franċiż ( Acadia ) fil-majjistral u l-grupp tal-kontej li jitkellmu predominantement bl-Ingliż fin-nofsinhar. Madwar 27 % tal-popolazzjoni ( {{Nombre|21375|personnes}} ) għandha [[Lingwa Franċiża|l-Franċiż]] bħala l-lingwa materna tagħha, u 43.6 % huma bilingwi (Ingliż u Franċiż).<ref name="pop_2021">{{Ċita web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=F&SearchText=moncton&DGUIDlist=2021A00051307022&GENDERlist=1&STATISTIClist=1&HEADERlist=0|titlu=Profil du recensement, Recensement de la population de 2021, Cité [Subdivision de recensement], Nouveau-Brunswick et Westmorland, Comté [Division de recensement], Nouveau-Brunswick|data=26 octobre 2022|sit=statcan.gc.ca Statistique Canada|data-aċċess=31 octobre 2022}}.</ref> Moncton, li tinsab fil-wied tax-Xmara Petitcodiac, tinsab fiċ-ċentru tal- provinċji Marittimi . Minħabba l-post ċentrali tagħha u l-istorja tagħha fit-trasport bil-ferrovija u bl-art, Moncton spiss tingħata l-laqam ta ''{{Lang|en|Hub City}}''. == Ġeografija == Moncton tinsab 'il fuq mix-xmara fir-reġjun ta' Trois-Rivières, li jinkludi l-widien tax-xmajjar Chipoudy, Memramcook, u Petitcodiac. Il-belt tinsab fil-liwja tax-[[Xmara San Lawrenz]], fuq ix-xatt tax-xellug (tat-tramuntana). Moncton tinsab 260 kilometru fit-tramuntana-majjistral ta' [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]], 164 kilometru fil-punent-lbiċ ta' [[Charlottetown]], [[Prince Edward Island]], 980 km fil-lvant ta' [[Montréal|Montreal]], u 800 km fil-grigal ta' [[Boston]]. Moncton għandha territorju bejn wieħed u ieħor rettangolari, imdawwar minn Dieppe lejn ix-xlokk, Riverview lejn in-nofsinhar, u l-Parroċċa ta' Moncton fuq in-naħat l-oħra. Il-belt tkopri erja ta' 141.17 kilometru kwadru<ref>{{Ċita web|url=https://worldpopulationreview.com/cities/canada/moncton|titlu=Moncton Population 2026|data=2026-10-14|sit=World Population Review|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-21}}</ref>. Moncton ġeneralment hija kkunsidrata bħala parti minn [[:fr:Acadie|Akadja]]. == Storja == Moncton tinsab fit-territorju storiku tal-Mi'kmaq, speċifikament fid-Distrett ta' Sigenigteoag, li jinkludi l-kosta tal-lvant tal-lum ta' New Brunswick, li testendi sal-Bajja ta' Fundy. It-tradizzjoni orali ssostni li kien hemm kamp f'Halls Creek, x'aktarx qrib iċ-ċentru tal-belt<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Moncton|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Moncton&oldid=1380446412|data-aċċess=2026-10-21|lingwa=en|data=2026-10-15|iktar=Page Version ID: 1380446412}}</ref>. Moncton twaqqfet mill-Akadjani fis-snin 1670. Ir-raħal kien jissejjaħ Le Coude, iżda kien magħruf ukoll bħala Terre-Rouge jew La Chapelle. Fort Beauséjour inqabad fl-1755 mill-forzi Brittaniċi kkmandati minn Robert Monckton. Wara d-deportazzjoni tal-Akadjani, nies Ġermaniżi minn Pennsylvania stabbilew ruħhom f'Le Coude, li ttraduċew bħala The Bend. Il-kostruzzjoni ta' tarzna tal-bastimenti minn George u Joseph Salter fl-1849 immarkat punt ta' bidla fl-istorja ekonomika tal-belt. Sas-sena ta' wara, iż-żieda fit-traffiku marittimu kienet trasformat lil Le Coude f'port tad-dħul. The Bend ġiet inkorporata bħala muniċipalità fl-1855, taħt l-isem attwali tagħha ta' Moncton, b'Joseph Salter isir l-ewwel sindku tagħha. Dik l-istess sena, il-Westmorland Bank kien l-ewwel wieħed li fetaħ il-bibien tiegħu. It-tnaqqis fil-bini tal-vapuri tal-injam wassal għall-falliment tal-bank u l-kollass tal-ekonomija lokali; il-belt tilfet l-istatus tagħha fl-1862<ref>{{Ċita web|url=https://www.indigo.ca/fr/products/short-history-of-moncton|titlu=Short History of Moncton by Dan Soucoup, (Couverture souple)|data=2013-03-15|sit=Indigo|lingwa=fr|data-aċċess=2026-10-21}}</ref>. [[Stampa:Joseph Salter statue 1.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta' Joseph Salter fil-Park Mascaret f'Moncton.]] Fl-1867, ġiet stabbilita l-Konfederazzjoni Kanadiża. Il-Ferrovija Interkolonjali, mibnija fl-1871, stabbilixxiet garaxx u l-kwartieri ġenerali tagħha fil-belt. Billi ħadet vantaġġ minn din il-prosperità ġdida, Moncton ġiet inkorporata mill-ġdid fl-1875. Fl-aħħar saret belt fit-23 ta' April 1890. Il-''Moncton Cotton Mill'' u l-''Humphrey Mills'' ħolqu bosta impjiegi, filwaqt li l-għadd ta' nisa fil-forza tax-xogħol żdied. L-[[:en:Acadians|Akadjani]] emigraw lejn il-belt f'għadd dejjem jikber iżda baqgħu żvantaġġati meta mqabbla mal-Anglofoni; madankollu, ħafna rnexxielhom jiftħu negozji żgħar. Il-Moncton Gas, Light and Water Company pprovdiet lill-belt bil-gass tal-faħam mis-snin 1880 'il quddiem. Bdiet tipproduċi l-elettriku fl-1886, grazzi għal dinamo installata fir-raffinerija taz-zokkor J.C. Harris. Id-domanda dejjem tikber wasslet għall-bini ta' power station fi Triq Mechanic fl-1887. L-Iskola Sekondarja ta' Aberdeen fetħet fl-1898; kienet l-ewwel skola sekondarja tal-belt<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=CBC|data=2024-10-14|titlu=If these walls (and streets) could talk: Moncton&apos;s hidden history|url=https://www.cbc.ca/news/canada/new-brunswick/historic-buildings-moncton-nb-1.7350436|lingwa=en-CA|data-aċċess=2026-10-21}}</ref>. Il-belt espandiet permezz ta' annessjonijiet: Georgetown fl-20 ta' April 1912, Newton Heights fl-1 ta' April 1950, Sunny Brae fl-1 ta' Jannar 1955, Parkton fl-1 ta' Jannar 1956, u mbagħad Lewisville, Magnetic Hill, u l-agglomerazzjoni ta' Salisbury Road fid-9 ta' Lulju 1973. L-istabbiliment ta' parroċċi Frankofoni f'komunità mħallta ppreżenta problema, u Moncton ma kellhiex waħda qabel l-1914. L-Iskola Sekondarja ta' Aberdeen inbniet mill-ġdid wara nar fl-1916<ref>{{Ċita web|url=https://mynewbrunswick.ca/moncton/|titlu=Moncton|kunjom=MyNewBrunswick|data=2019-07-30|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-21}}</ref>. Fl-1922, il-Kummissjoni tal-Enerġija Elettrika ta' [[New Brunswick]] installat linja tal-enerġija li ġġorr l-elettriku mill-istazzjon tal-ġenerazzjoni tax-Xmara Musquash. Sunny Brae Arena ġiet inawgurata fl-1922 iżda nqerdet f'nar fl-1928 li qatel persuna waħda. Id-9 Konvenzjoni Nazzjonali Akadjana saret fl-1927 f'Moncton<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Moncton|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Moncton&oldid=1380446412|data-aċċess=2026-10-21|lingwa=en|data=2026-10-15|iktar=Page Version ID: 1380446412}}</ref>. [[Stampa:Ruins of Sunny Brae Rink.jpg|nofs|daqsminuri|Il-fdalijiet ta' Sunny Brae Arena.]] Fl-1934, il-Mutuelle de l'Assomption, li ħadet post is-Société nationale de l'Assomption, ħeġġet lill-Akadjani biex jitolbu servizzi bil-lingwa Franċiża fin-negozji; l-''English Speaking'' League wieġbet billi bbojkottjat is-servizzi kollha bil-[[lingwa Franċiża]], li rriżulta f'bosta tkeċċijiet. L-Iskola Sekondarja ta' Moncton fetħet fl-1935. Il-Katidral ta' Notre-Dame-de-l'Assomption ġie inawgurat fl-1940. Il-Moncton Credit Union twaqqfet fl-1941 u l-L'Assomption Credit Union fl-1944. L-Iskola Saint-Henri u l-Iskola Beaverbrook fetħu fl-1949. Iż-Żoo ta' Magnetic Hill fetaħ fl-1953. L-Iskola Queen Elizabeth fetħet fl-istess sena. L-Iskola St. Bernadette u l-Iskola Hillcrest fetħu fl-1954. Il-kostruzzjoni tal-Iskola Medja Sunny Brae tlestiet fl-1956. Il-klassijiet bdew fl-Iskola Bessborough fl-1958. L-Iskola Harisson Trimble laqgħet l-ewwel studenti tagħha fl-1961. L-Università ta' Moncton twaqqfet fl-1963. L-Iskola Birchmount u l-Iskola Forest Glen fetħu fl-1965. Iċ-Ċentru tax-Xiri Highfield Square, l-ewwel ċentru tax-xiri mgħotti tal-belt, fetaħ fl-1969<ref>{{Ċita web|url=https://mynewbrunswick.ca/moncton/|titlu=Moncton|kunjom=MyNewBrunswick|data=2019-07-30|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-21}}</ref>. Is-snin sebgħin u tmenin kienu perjodu diffiċli għall-ekonomija ta' Moncton: impjegaturi ewlenin bħall-''Eaton's Catalogue'', il-ħwienet [[Ferrovija Nazzjonali Kanadiża|CN]], u l-bażi militari għalqu, u dan irriżulta fit-telf ta' eluf ta' impjiegi. L-Iskola Sekondarja ta' Aberdeen ġiet abbandunata fl-aħħar tas-snin sebgħin. Madankollu, l-Iskola Sekondarja Bernice MacNaughton fetħet fl-1975. Moncton ospitat l-ewwel finali tal-Logħob Akadjani fl-1979 u t-tieni finali fl-1980. L-Iskola Medja Lewisville fetħet fl-istess sena. L-Iskola Arnold H. McLeod fetħet fl-1983. Iċ-Ċentru Kulturali ta' Aberdeen fetaħ fl-1986 fil-bini tal-eks Skola ta' Aberdeen. L-Iskola Edith Cavell u l-Iskola Magnetic Hill fetħu fl-1988. It-tkabbir tal-belt kompla, imħeġġeġ mill-organizzazzjoni ta’ avvenimenti ewlenin bħat-tmien Summit tal-Frankofonija fl-1999, mega-kunċert tar-[[Rolling Stones]] fl-2005, it-Tazza Memorial fl-2006, u l-Kampjonati Dinjija tal-Atletika Junior fl-2010. Il-ftuħ tat-terminal il-ġdid fl-Ajruport Internazzjonali ta’ Greater Moncton fl-2002 ikkontribwixxa wkoll għal dan it-tkabbir. L-2002 kienet sena sinifikanti għall-komunità [[:en:Acadians|Akadjana]] li qed tikber, hekk kif Moncton saret l-ewwel belt uffiċjalment bilingwi fil-pajjiż. Il-belt kellha wkoll tadatta għall-popolazzjoni dejjem tikber tagħha. It-tarzni tal-ferrovija tas-CN, li twaqqgħu fl-1988, ġew sostitwiti b’faċilitajiet sportivi. Il-Pont il-ġdid ta’ Gunningsville fetaħ fl-2005. L-Iskola Beauséjour u l-Iskola Vanier għalqu dik l-istess sena u ġew sostitwiti mill-iskejjel il-ġodda Le Mascaret u L'Odyssée. L-Università Crandall imxiet għal kampus ġdid fl-2008. Il-Casino New Brunswick fetaħ fl-2010. L-Iskola Northrup Frye fetħet dik l-istess sena. Iċ-ċentru tax-xiri ta’ Highfield Square ingħalaq fl-2012; il-Coliseum futur huwa sit potenzjali għall-faċilità l-ġdida. L-Iskola Le Sommet fetħet fl-2014. Sparatura seħħet fl-4 ta’ Ġunju 2014, li rriżultat fi tliet uffiċjali tal-pulizija maqtula u tnejn midruba; viċinat ġie magħluq għal 28 siegħa biex ikun jista’ jiġi arrestat min spara, Justin Bourque<ref>{{Ċita web|url=https://www.franceinfo.fr/monde/ameriques/video-canada-une-famille-filme-la-fusillade-de-son-salon_614903.html|titlu=VIDEO. Canada : une famille filme la fusillade de Moncton depuis son salon|data=2014-06-05|sit=franceinfo|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-10-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/2077565/justin-bourque-dix-ans-moncton-macneil|titlu=Dix ans après la fusillade de Moncton, la GRC encore mal préparée aux tueries|kunjom=ICI.Radio-Canada.ca|isem=Zone Justice et faits divers-|data=2024-06-02|sit=Radio-Canada|lingwa=fr-ca|data-aċċess=2026-10-21}}</ref><ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Fusillade de 2014 à Moncton|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Fusillade_de_2014_%C3%A0_Moncton&oldid=238313069|data-aċċess=2026-10-21|lingwa=fr|data=2026-08-02|iktar=Page Version ID: 238313069}}</ref>. B’riżultat ta’ dan, fl-2021, il-belt ta’ Moncton ġiet iddikjarata t-tielet l-aktar belt perikoluża fil-[[Kanada]]<ref>{{Ċita web|url=https://statistics.crimecanada.ca/new-brunswick/moncton|titlu=Moncton Crime Statistics 2026|sit=Crime Canada|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://fr.numbeo.com/criminalit%C3%A9/ville/Moncton|titlu=Criminalité à Moncton|sit=fr.numbeo.com|data-aċċess=2026-10-21}}</ref>. == Ekonomija == Moncton hija l-mutur ekonomiku ta’ [[New Brunswick]]. Is-saħħiet multisettorjali tagħha jiġġeneraw profitti fil-livelli kollha, u l-qawwa ekonomika tagħha tipprovdi l-pedament stess li fuqu tista’ tibda jew tkabbar in-negozju tiegħek. Għalhekk hija belt ideali fejn nistennew bil-ħerqa li nilqgħuk<ref>{{Ċita web|url=https://monctonimpact.ca/fr/pourquoi-moncton/leconomie-et-les-secteurs/|titlu=Économie et secteurs|sit=monctonimpact.ca|lingwa=fr-CA|data-aċċess=2026-10-21}}</ref>. Moncton hija l-mutur ekonomiku u demografiku ta' [[New Brunswick]]. Il-preżenza ta' bosta setturi, wieħed mill-punti ewlenin ta' saħħa tal-belt, tistimula l-innovazzjoni fir-reġjun kollu. Assigurazzjoni, servizzi finanzjarji, ICT, trasport, bejgħ bl-imnut, esternalizzazzjoni tal-proċessi tan-negozju, turiżmu, manifattura avvanzata: is-setturi kollha huma rappreżentati<ref>{{Ċita web|url=https://www.canada.ca/errors/404.html|titlu=Not Found|kunjom=Canada|isem=Service|data=2015-10-13|sit=www.canada.ca|data-aċċess=2026-10-21|arkivju-data=2024-09-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240902234055/https://www.canada.ca/errors/404.html|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Forza tax-xogħol bilingwi</big>''' Moncton saret l-ewwel belt uffiċjalment bilingwi fil-[[Kanada]]. Bi kważi nofs il-popolazzjoni tagħha titkellem kemm bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] kif ukoll bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], għandha l-forza tax-xogħol tas-sengħa u multilingwi li għandek bżonn biex toffri lill-klijenti tiegħek servizz eċċezzjonali fiż-żewġ lingwi uffiċjali tal-provinċja<ref>{{Ċita web|url=https://monctonimpact.ca/fr/pourquoi-moncton/leconomie-et-les-secteurs/|titlu=Économie et secteurs|sit=monctonimpact.ca|lingwa=fr-CA|data-aċċess=2026-10-21}}</ref>. == Edukazzjoni == Moncton hija waħda mill-ibliet universitarji ewlenin tal-provinċja. Filwaqt li l-Anglofoni ġeneralment jistudjaw fi bliet oħra, Moncton toffri firxa wiesgħa ta’ opportunitajiet edukattivi għall-popolazzjoni Frankofona tagħha. Minbarra diversi skejjel vokazzjonali privati, Moncton għandha żewġ kampusijiet tal-Kulleġġ Komunitarju ta’ New Brunswick, erba’ kulleġġi privati, u erba’ kampusijiet universitarji<ref>{{Ċita web|url=http://www.umoncton.ca/|titlu=Choisir l’Université de Moncton {{!}} UMoncton|sit=www.umoncton.ca|lingwa=fr|data-aċċess=2026-10-21}}</ref>. == Midja == Il-gazzetta ta’ kuljum bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ta’ Moncton hija t-''Times & Transcript''. ''It-Telegraph-Journal of Saint John'' jitqassam ukoll fil-belt. Moncton għandha wkoll il-gazzetta ta’ kull ġimgħa ''Here'', li tkopri aħbarijiet kulturali. Moncton hija servuta wkoll mill-gazzetta ta’ kuljum bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] ''L'Acadie nouvelle'', ippubblikata f’[[Caraquet]], kif ukoll mill-gazzetta ta’ kull ġimgħa ''L'Étoile'', minn [[Dieppe (New Brunswick)|Dieppe]], u ''Le Moniteur acadien'', minn Shediac. Il-kwartieri ġenerali ta’ [[Radio-Canada]] Acadie ilu f’Moncton mill-1954, u fi Triq il-Kbira mill-2015. Ix-xandar huwa l-post fejn inġibdu l-films għal ''Téléjournal Acadie'', li jservi lill-popolazzjoni [[Lingwa Franċiża|Frankofona]] tal-Provinċji tal-Atlantiċi, u jipproduċi wkoll programmi tar-radju lokali u kontenut tal-web. L-istess bini jospita fergħa lokali ta’ [[CBC]] New Brunswick. L-Université de Moncton għandha wkoll il-mezzi tax-xandir tagħha stess, inkluż il-gazzetta Le Front u l-istazzjon tar-radju CKUM, 93.5 FM<ref>{{Ċita web|url=https://www.codiacfm.ca/|titlu=Accueil|sit=Codiac 93.5 FM|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-10-21}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|USA}} [[Lafayette (Louisiana)|Lafayette]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Parma]] ([[Italja]]). == Referenzi == 8oiezctcjilp6dmylut5l06z27y29js 10 34718 333022 2026-10-23T13:29:11Z ToniSant 4257 mudell ġdid 333022 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Ġranet tal-ġimgħa | title = [[Ġranet]] tal-[[ġimgħa]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | listclass = hlist | above = [[Ismijiet tal-ġranet tal-ġimgħa]] | list1 = * [[Il-Ħadd]] * [[It-Tnejn]] * [[It-Tlieta]] * [[L-Erbgħa]] * [[Il-Ħamis]] * [[Il-Ġimgħa]] * [[Is-Sibt]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategorija:Mudelli ta' dati]] </noinclude> 4k86xoocdtblr526sadv0rfccs72ma1 333027 333022 2026-10-23T13:37:09Z ToniSant 4257 ħolqa aħjar 333027 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Ġranet tal-ġimgħa | title = [[Ġurnata|Ġranet]] tal-[[ġimgħa]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | listclass = hlist | above = [[Ismijiet tal-ġranet tal-ġimgħa]] | list1 = * [[Il-Ħadd]] * [[It-Tnejn]] * [[It-Tlieta]] * [[L-Erbgħa]] * [[Il-Ħamis]] * [[Il-Ġimgħa]] * [[Is-Sibt]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategorija:Mudelli ta' dati]] </noinclude> 6tkmrrm258w4qs81bvrxwona5le1yar 0 34719 333070 2026-10-24T10:20:39Z ToniSant 4257 artiklu ġdid 333070 wikitext text/x-wiki Il-'''Wiki Science Competition''' (WSC) hija kompetizzjoni globali ta' fotografija xjentifika għall-istudenti, riċerkaturi, u oħrajn biex jikkontribwixxu immaġini u midja oħra ta' kwalità għolja, b'sors tajjeb, u b'liċenzja ħielsa għal Wikimedia Commons.<ref name=Focus2018>{{ċita rivista |url= https://www.focus.it/scienza/scienze/wiki-science-competition-le-foto-vincitrici | title =Scienze Wiki Science Competition: i vincitori | work = [[Focus (Italian magazine)|Focus]]| date =21 March 2018 |first=Roberto |last=Graziosi |language=italian}}</ref><ref name=GazzettaModena>{{cite news|date= 10 November 2018|url=https://www.gazzettadimodena.it/modena/cronaca/2018/11/10/news/le-foto-a-muffe-e-batteri-di-stefania-rizzelli-diventano-opere-d-arte-1.17449240 |title=Le foto a muffe e batteri di Stefania Rizzelli diventano opere d'arte|first=Michele|last=Fuoco|work=[[Gazzetta di Modena]]| access-date = 21 September 2023 | language = it }}</ref> Din l-inizattiva evolviet mill-Estonian Science Photo Competition. L-ewwel kompetizzjoni globali saret fl-2017<ref name="Gorey2017">{{cite news | last = Gorey | first = Colm | title = Irish Wikimedia community issues calls for best science photographers | url = https://www.siliconrepublic.com/innovation/wikimedia-science-photographers-ireland | work = [[Silicon Republic]] | date = 1 Nov 2017 | access-date = 6 August 2023 }}</ref> u issa ssir kull sentejn,<ref name="Delfi">[https://forte.delfi.ee/artikkel/81103055/fotod-vaata-millised-on-eesti-parimad-teadusfotod "PHOTOS | See what are the best science photos in Estonia"] Delfi Forte, 13 February 2018</ref> u fil-parti l-kbira ssir madwar Novembru jew Diċembru.<ref>{{cite news | last = Nüesch | first = Danja | title = Wikimedia-Fotowettbewerb - So wunderschön kann Wissenschaft sein | url = https://www.srf.ch/kultur/netzwelt/wikimedia-fotowettbewerb-so-wunderschoen-kann-wissenschaft-sein | work = [[Schweizer Radio und Fernsehen]] | date = 6 November 2017 | access-date = 6 August 2023 | language = de | trans-title = Wikimedia Photo Contest - How beautiful science can be }}</ref><ref>{{cite news |last=Lausson |first=Julien |date=October 26, 2019 |title=En novembre, sortez vos smartphones pour photographier la science et aider Wikipédia |url=https://www.numerama.com/sciences/548831-en-novembre-sortez-vos-smartphones-pour-photographier-la-science-et-aider-wikipedia.html |work=[[Numerama]] |language=fr |access-date=August 15, 2023 }}{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Il-konkors ġie msejjaħ wieħed mill-aktar kompetizzjonijiet tar-ritratti importanti fid-dinja.<ref>{{cite web |url=https://www.rsi.ch/rete-uno/programmi/intrattenimento/millevoci/Istituto-Dalle-Molle-in-Fotografia-e-a-cosa-serve-la-Realt%C3%A0-Virtuale-1.3-15262297.html?f=podcast-shows |title=Istituto Dalle Molle in Fotografia e a cosa serve la Realtà Virtuale (1./3)|host1= Paolo Riva |host2= Elisa Manca |website=[[RSI Rete Uno]] |date= 22 May 2022|language=italian |accessdate=2023-08-16}}</ref> L-organizzatur ewlieni tal-kompetizzjoni huwa Ivo Kruusamägi. L-ewwel kompetizzjoni rat parteċipazzjoni minn aktar minn 2,200 konkorrent, b'numru ta' immaġini li jaqbeż l-10,000.<ref name=GazzettaModena/><ref name="Delfi" /> Fl-2023 kienu sottomessi aktar minn 7,500 ritratt.<ref>{{cite news |last=Oidermaa |first=Jaan-Juhan |date=December 18, 2024 |title=Estonian scientific photographers nab several recognitions at Wikipedia contest |url= https://news.err.ee/1609554919/estonian-scientific-photographers-nab-several-recognitions-at-wikipedia-contest |work=ERR Novaator |language=en|access-date=December 20, 2024}}</ref> Fl-2017, kien hemm ħames kategoriji: In-nies fix-Xjenza, Immaġini tal-Mikroskopija, Medja mhux fotografika, Settijiet ta' immaġini, u kategorija Ġenerali. Fl-2019, ġiet miżjuda kategorija ġdida, Natura; fl-2021, ġiet miżjuda l-Astronomija.<ref>{{cite news |title=SVIZZERA Wikimedia CH lancia un concorso internazionale di fotografia scientifica |url= https://www.tio.ch/newsblog/ated/1551089/wikimedia-wiki-concorso-competition-science-nazionale-svizzera-ch-foto |language=it|access-date=August 17, 2023}}</ref> Premju speċjali għan-"Nisa fl-iSTEM" huwa offrut ukoll.<ref name="Gorey2017" /> Is-sottomissjonijiet jiġu vvalutati bbażati fuq id-dettall tad-deskrizzjoni tagħhom, u tingħata prijorità lis-sorsi minn ġurnali ta' impatt għoli, settijiet ta' dejta, u partijiet terzi oħra affidabbli. Dan jinkoraġġixxi kontribuzzjonijiet immexxija minn esperti appoġġjati minn materjali verifikabbli. Fost il-pajjiżi fejn isir b'mod regolari hemm l-[[Estonja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Polonja]],<ref>{{cite journal | last1 = Ratković | first1 = Nebojša | last2 = Jerchel | first2 = Paul | last3 = Hsing | first3 = Pen-Yuan | last4 = Sielicka-Baryłka | first4 = Klara | title = Wikipedia and Its Sister Projects as Important Elements of the Teaching and Learning Process – a Review of the Global Situation | journal = Łódzkie Studia Etnograficzne | volume = 59 | year = 2020 | pages = 107–126 | issn = 2450-5544 | doi = 10.12775/LSE.2020.59.07 | url = http://dx.doi.org/10.12775/LSE.2020.59.07 | doi-access = free }}</ref> l-[[Ukrajna]], u r-[[Russja]] (fejn isir fir-Rebbiegħa).<ref>{{ċita rivista|work=[[Nauka i Zhizn]]|language=ru|access-date=September 22, 2023|url=https://www.nkj.ru/info/35870/|title=Объявлен старт конкурса «Снимай науку!»|trans-title=The start of the contest "Shoot Science!" has been announced.|date=2 April 2019}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} 5p37l1o6cnw6sr3m600osvbtxge60ly 333071 333070 2026-10-24T10:21:22Z ToniSant 4257 added [[Category:Attivitajiet tal-Wikimedia]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333071 wikitext text/x-wiki Il-'''Wiki Science Competition''' (WSC) hija kompetizzjoni globali ta' fotografija xjentifika għall-istudenti, riċerkaturi, u oħrajn biex jikkontribwixxu immaġini u midja oħra ta' kwalità għolja, b'sors tajjeb, u b'liċenzja ħielsa għal Wikimedia Commons.<ref name=Focus2018>{{ċita rivista |url= https://www.focus.it/scienza/scienze/wiki-science-competition-le-foto-vincitrici | title =Scienze Wiki Science Competition: i vincitori | work = [[Focus (Italian magazine)|Focus]]| date =21 March 2018 |first=Roberto |last=Graziosi |language=italian}}</ref><ref name=GazzettaModena>{{cite news|date= 10 November 2018|url=https://www.gazzettadimodena.it/modena/cronaca/2018/11/10/news/le-foto-a-muffe-e-batteri-di-stefania-rizzelli-diventano-opere-d-arte-1.17449240 |title=Le foto a muffe e batteri di Stefania Rizzelli diventano opere d'arte|first=Michele|last=Fuoco|work=[[Gazzetta di Modena]]| access-date = 21 September 2023 | language = it }}</ref> Din l-inizattiva evolviet mill-Estonian Science Photo Competition. L-ewwel kompetizzjoni globali saret fl-2017<ref name="Gorey2017">{{cite news | last = Gorey | first = Colm | title = Irish Wikimedia community issues calls for best science photographers | url = https://www.siliconrepublic.com/innovation/wikimedia-science-photographers-ireland | work = [[Silicon Republic]] | date = 1 Nov 2017 | access-date = 6 August 2023 }}</ref> u issa ssir kull sentejn,<ref name="Delfi">[https://forte.delfi.ee/artikkel/81103055/fotod-vaata-millised-on-eesti-parimad-teadusfotod "PHOTOS | See what are the best science photos in Estonia"] Delfi Forte, 13 February 2018</ref> u fil-parti l-kbira ssir madwar Novembru jew Diċembru.<ref>{{cite news | last = Nüesch | first = Danja | title = Wikimedia-Fotowettbewerb - So wunderschön kann Wissenschaft sein | url = https://www.srf.ch/kultur/netzwelt/wikimedia-fotowettbewerb-so-wunderschoen-kann-wissenschaft-sein | work = [[Schweizer Radio und Fernsehen]] | date = 6 November 2017 | access-date = 6 August 2023 | language = de | trans-title = Wikimedia Photo Contest - How beautiful science can be }}</ref><ref>{{cite news |last=Lausson |first=Julien |date=October 26, 2019 |title=En novembre, sortez vos smartphones pour photographier la science et aider Wikipédia |url=https://www.numerama.com/sciences/548831-en-novembre-sortez-vos-smartphones-pour-photographier-la-science-et-aider-wikipedia.html |work=[[Numerama]] |language=fr |access-date=August 15, 2023 }}{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Il-konkors ġie msejjaħ wieħed mill-aktar kompetizzjonijiet tar-ritratti importanti fid-dinja.<ref>{{cite web |url=https://www.rsi.ch/rete-uno/programmi/intrattenimento/millevoci/Istituto-Dalle-Molle-in-Fotografia-e-a-cosa-serve-la-Realt%C3%A0-Virtuale-1.3-15262297.html?f=podcast-shows |title=Istituto Dalle Molle in Fotografia e a cosa serve la Realtà Virtuale (1./3)|host1= Paolo Riva |host2= Elisa Manca |website=[[RSI Rete Uno]] |date= 22 May 2022|language=italian |accessdate=2023-08-16}}</ref> L-organizzatur ewlieni tal-kompetizzjoni huwa Ivo Kruusamägi. L-ewwel kompetizzjoni rat parteċipazzjoni minn aktar minn 2,200 konkorrent, b'numru ta' immaġini li jaqbeż l-10,000.<ref name=GazzettaModena/><ref name="Delfi" /> Fl-2023 kienu sottomessi aktar minn 7,500 ritratt.<ref>{{cite news |last=Oidermaa |first=Jaan-Juhan |date=December 18, 2024 |title=Estonian scientific photographers nab several recognitions at Wikipedia contest |url= https://news.err.ee/1609554919/estonian-scientific-photographers-nab-several-recognitions-at-wikipedia-contest |work=ERR Novaator |language=en|access-date=December 20, 2024}}</ref> Fl-2017, kien hemm ħames kategoriji: In-nies fix-Xjenza, Immaġini tal-Mikroskopija, Medja mhux fotografika, Settijiet ta' immaġini, u kategorija Ġenerali. Fl-2019, ġiet miżjuda kategorija ġdida, Natura; fl-2021, ġiet miżjuda l-Astronomija.<ref>{{cite news |title=SVIZZERA Wikimedia CH lancia un concorso internazionale di fotografia scientifica |url= https://www.tio.ch/newsblog/ated/1551089/wikimedia-wiki-concorso-competition-science-nazionale-svizzera-ch-foto |language=it|access-date=August 17, 2023}}</ref> Premju speċjali għan-"Nisa fl-iSTEM" huwa offrut ukoll.<ref name="Gorey2017" /> Is-sottomissjonijiet jiġu vvalutati bbażati fuq id-dettall tad-deskrizzjoni tagħhom, u tingħata prijorità lis-sorsi minn ġurnali ta' impatt għoli, settijiet ta' dejta, u partijiet terzi oħra affidabbli. Dan jinkoraġġixxi kontribuzzjonijiet immexxija minn esperti appoġġjati minn materjali verifikabbli. Fost il-pajjiżi fejn isir b'mod regolari hemm l-[[Estonja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Polonja]],<ref>{{cite journal | last1 = Ratković | first1 = Nebojša | last2 = Jerchel | first2 = Paul | last3 = Hsing | first3 = Pen-Yuan | last4 = Sielicka-Baryłka | first4 = Klara | title = Wikipedia and Its Sister Projects as Important Elements of the Teaching and Learning Process – a Review of the Global Situation | journal = Łódzkie Studia Etnograficzne | volume = 59 | year = 2020 | pages = 107–126 | issn = 2450-5544 | doi = 10.12775/LSE.2020.59.07 | url = http://dx.doi.org/10.12775/LSE.2020.59.07 | doi-access = free }}</ref> l-[[Ukrajna]], u r-[[Russja]] (fejn isir fir-Rebbiegħa).<ref>{{ċita rivista|work=[[Nauka i Zhizn]]|language=ru|access-date=September 22, 2023|url=https://www.nkj.ru/info/35870/|title=Объявлен старт конкурса «Снимай науку!»|trans-title=The start of the contest "Shoot Science!" has been announced.|date=2 April 2019}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Attivitajiet tal-Wikimedia]] pafq9f7nap0ydgfclw052wbcp21mjj6 333072 333071 2026-10-24T10:21:33Z ToniSant 4257 added [[Category:Xjenza]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333072 wikitext text/x-wiki Il-'''Wiki Science Competition''' (WSC) hija kompetizzjoni globali ta' fotografija xjentifika għall-istudenti, riċerkaturi, u oħrajn biex jikkontribwixxu immaġini u midja oħra ta' kwalità għolja, b'sors tajjeb, u b'liċenzja ħielsa għal Wikimedia Commons.<ref name=Focus2018>{{ċita rivista |url= https://www.focus.it/scienza/scienze/wiki-science-competition-le-foto-vincitrici | title =Scienze Wiki Science Competition: i vincitori | work = [[Focus (Italian magazine)|Focus]]| date =21 March 2018 |first=Roberto |last=Graziosi |language=italian}}</ref><ref name=GazzettaModena>{{cite news|date= 10 November 2018|url=https://www.gazzettadimodena.it/modena/cronaca/2018/11/10/news/le-foto-a-muffe-e-batteri-di-stefania-rizzelli-diventano-opere-d-arte-1.17449240 |title=Le foto a muffe e batteri di Stefania Rizzelli diventano opere d'arte|first=Michele|last=Fuoco|work=[[Gazzetta di Modena]]| access-date = 21 September 2023 | language = it }}</ref> Din l-inizattiva evolviet mill-Estonian Science Photo Competition. L-ewwel kompetizzjoni globali saret fl-2017<ref name="Gorey2017">{{cite news | last = Gorey | first = Colm | title = Irish Wikimedia community issues calls for best science photographers | url = https://www.siliconrepublic.com/innovation/wikimedia-science-photographers-ireland | work = [[Silicon Republic]] | date = 1 Nov 2017 | access-date = 6 August 2023 }}</ref> u issa ssir kull sentejn,<ref name="Delfi">[https://forte.delfi.ee/artikkel/81103055/fotod-vaata-millised-on-eesti-parimad-teadusfotod "PHOTOS | See what are the best science photos in Estonia"] Delfi Forte, 13 February 2018</ref> u fil-parti l-kbira ssir madwar Novembru jew Diċembru.<ref>{{cite news | last = Nüesch | first = Danja | title = Wikimedia-Fotowettbewerb - So wunderschön kann Wissenschaft sein | url = https://www.srf.ch/kultur/netzwelt/wikimedia-fotowettbewerb-so-wunderschoen-kann-wissenschaft-sein | work = [[Schweizer Radio und Fernsehen]] | date = 6 November 2017 | access-date = 6 August 2023 | language = de | trans-title = Wikimedia Photo Contest - How beautiful science can be }}</ref><ref>{{cite news |last=Lausson |first=Julien |date=October 26, 2019 |title=En novembre, sortez vos smartphones pour photographier la science et aider Wikipédia |url=https://www.numerama.com/sciences/548831-en-novembre-sortez-vos-smartphones-pour-photographier-la-science-et-aider-wikipedia.html |work=[[Numerama]] |language=fr |access-date=August 15, 2023 }}{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Il-konkors ġie msejjaħ wieħed mill-aktar kompetizzjonijiet tar-ritratti importanti fid-dinja.<ref>{{cite web |url=https://www.rsi.ch/rete-uno/programmi/intrattenimento/millevoci/Istituto-Dalle-Molle-in-Fotografia-e-a-cosa-serve-la-Realt%C3%A0-Virtuale-1.3-15262297.html?f=podcast-shows |title=Istituto Dalle Molle in Fotografia e a cosa serve la Realtà Virtuale (1./3)|host1= Paolo Riva |host2= Elisa Manca |website=[[RSI Rete Uno]] |date= 22 May 2022|language=italian |accessdate=2023-08-16}}</ref> L-organizzatur ewlieni tal-kompetizzjoni huwa Ivo Kruusamägi. L-ewwel kompetizzjoni rat parteċipazzjoni minn aktar minn 2,200 konkorrent, b'numru ta' immaġini li jaqbeż l-10,000.<ref name=GazzettaModena/><ref name="Delfi" /> Fl-2023 kienu sottomessi aktar minn 7,500 ritratt.<ref>{{cite news |last=Oidermaa |first=Jaan-Juhan |date=December 18, 2024 |title=Estonian scientific photographers nab several recognitions at Wikipedia contest |url= https://news.err.ee/1609554919/estonian-scientific-photographers-nab-several-recognitions-at-wikipedia-contest |work=ERR Novaator |language=en|access-date=December 20, 2024}}</ref> Fl-2017, kien hemm ħames kategoriji: In-nies fix-Xjenza, Immaġini tal-Mikroskopija, Medja mhux fotografika, Settijiet ta' immaġini, u kategorija Ġenerali. Fl-2019, ġiet miżjuda kategorija ġdida, Natura; fl-2021, ġiet miżjuda l-Astronomija.<ref>{{cite news |title=SVIZZERA Wikimedia CH lancia un concorso internazionale di fotografia scientifica |url= https://www.tio.ch/newsblog/ated/1551089/wikimedia-wiki-concorso-competition-science-nazionale-svizzera-ch-foto |language=it|access-date=August 17, 2023}}</ref> Premju speċjali għan-"Nisa fl-iSTEM" huwa offrut ukoll.<ref name="Gorey2017" /> Is-sottomissjonijiet jiġu vvalutati bbażati fuq id-dettall tad-deskrizzjoni tagħhom, u tingħata prijorità lis-sorsi minn ġurnali ta' impatt għoli, settijiet ta' dejta, u partijiet terzi oħra affidabbli. Dan jinkoraġġixxi kontribuzzjonijiet immexxija minn esperti appoġġjati minn materjali verifikabbli. Fost il-pajjiżi fejn isir b'mod regolari hemm l-[[Estonja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Polonja]],<ref>{{cite journal | last1 = Ratković | first1 = Nebojša | last2 = Jerchel | first2 = Paul | last3 = Hsing | first3 = Pen-Yuan | last4 = Sielicka-Baryłka | first4 = Klara | title = Wikipedia and Its Sister Projects as Important Elements of the Teaching and Learning Process – a Review of the Global Situation | journal = Łódzkie Studia Etnograficzne | volume = 59 | year = 2020 | pages = 107–126 | issn = 2450-5544 | doi = 10.12775/LSE.2020.59.07 | url = http://dx.doi.org/10.12775/LSE.2020.59.07 | doi-access = free }}</ref> l-[[Ukrajna]], u r-[[Russja]] (fejn isir fir-Rebbiegħa).<ref>{{ċita rivista|work=[[Nauka i Zhizn]]|language=ru|access-date=September 22, 2023|url=https://www.nkj.ru/info/35870/|title=Объявлен старт конкурса «Снимай науку!»|trans-title=The start of the contest "Shoot Science!" has been announced.|date=2 April 2019}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Attivitajiet tal-Wikimedia]] [[Kategorija:Xjenza]] q34hnluozn9ci7p253862bj343g4vyw 333073 333072 2026-10-24T10:21:58Z ToniSant 4257 added [[Category:Konkorsi]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333073 wikitext text/x-wiki Il-'''Wiki Science Competition''' (WSC) hija kompetizzjoni globali ta' fotografija xjentifika għall-istudenti, riċerkaturi, u oħrajn biex jikkontribwixxu immaġini u midja oħra ta' kwalità għolja, b'sors tajjeb, u b'liċenzja ħielsa għal Wikimedia Commons.<ref name=Focus2018>{{ċita rivista |url= https://www.focus.it/scienza/scienze/wiki-science-competition-le-foto-vincitrici | title =Scienze Wiki Science Competition: i vincitori | work = [[Focus (Italian magazine)|Focus]]| date =21 March 2018 |first=Roberto |last=Graziosi |language=italian}}</ref><ref name=GazzettaModena>{{cite news|date= 10 November 2018|url=https://www.gazzettadimodena.it/modena/cronaca/2018/11/10/news/le-foto-a-muffe-e-batteri-di-stefania-rizzelli-diventano-opere-d-arte-1.17449240 |title=Le foto a muffe e batteri di Stefania Rizzelli diventano opere d'arte|first=Michele|last=Fuoco|work=[[Gazzetta di Modena]]| access-date = 21 September 2023 | language = it }}</ref> Din l-inizattiva evolviet mill-Estonian Science Photo Competition. L-ewwel kompetizzjoni globali saret fl-2017<ref name="Gorey2017">{{cite news | last = Gorey | first = Colm | title = Irish Wikimedia community issues calls for best science photographers | url = https://www.siliconrepublic.com/innovation/wikimedia-science-photographers-ireland | work = [[Silicon Republic]] | date = 1 Nov 2017 | access-date = 6 August 2023 }}</ref> u issa ssir kull sentejn,<ref name="Delfi">[https://forte.delfi.ee/artikkel/81103055/fotod-vaata-millised-on-eesti-parimad-teadusfotod "PHOTOS | See what are the best science photos in Estonia"] Delfi Forte, 13 February 2018</ref> u fil-parti l-kbira ssir madwar Novembru jew Diċembru.<ref>{{cite news | last = Nüesch | first = Danja | title = Wikimedia-Fotowettbewerb - So wunderschön kann Wissenschaft sein | url = https://www.srf.ch/kultur/netzwelt/wikimedia-fotowettbewerb-so-wunderschoen-kann-wissenschaft-sein | work = [[Schweizer Radio und Fernsehen]] | date = 6 November 2017 | access-date = 6 August 2023 | language = de | trans-title = Wikimedia Photo Contest - How beautiful science can be }}</ref><ref>{{cite news |last=Lausson |first=Julien |date=October 26, 2019 |title=En novembre, sortez vos smartphones pour photographier la science et aider Wikipédia |url=https://www.numerama.com/sciences/548831-en-novembre-sortez-vos-smartphones-pour-photographier-la-science-et-aider-wikipedia.html |work=[[Numerama]] |language=fr |access-date=August 15, 2023 }}{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Il-konkors ġie msejjaħ wieħed mill-aktar kompetizzjonijiet tar-ritratti importanti fid-dinja.<ref>{{cite web |url=https://www.rsi.ch/rete-uno/programmi/intrattenimento/millevoci/Istituto-Dalle-Molle-in-Fotografia-e-a-cosa-serve-la-Realt%C3%A0-Virtuale-1.3-15262297.html?f=podcast-shows |title=Istituto Dalle Molle in Fotografia e a cosa serve la Realtà Virtuale (1./3)|host1= Paolo Riva |host2= Elisa Manca |website=[[RSI Rete Uno]] |date= 22 May 2022|language=italian |accessdate=2023-08-16}}</ref> L-organizzatur ewlieni tal-kompetizzjoni huwa Ivo Kruusamägi. L-ewwel kompetizzjoni rat parteċipazzjoni minn aktar minn 2,200 konkorrent, b'numru ta' immaġini li jaqbeż l-10,000.<ref name=GazzettaModena/><ref name="Delfi" /> Fl-2023 kienu sottomessi aktar minn 7,500 ritratt.<ref>{{cite news |last=Oidermaa |first=Jaan-Juhan |date=December 18, 2024 |title=Estonian scientific photographers nab several recognitions at Wikipedia contest |url= https://news.err.ee/1609554919/estonian-scientific-photographers-nab-several-recognitions-at-wikipedia-contest |work=ERR Novaator |language=en|access-date=December 20, 2024}}</ref> Fl-2017, kien hemm ħames kategoriji: In-nies fix-Xjenza, Immaġini tal-Mikroskopija, Medja mhux fotografika, Settijiet ta' immaġini, u kategorija Ġenerali. Fl-2019, ġiet miżjuda kategorija ġdida, Natura; fl-2021, ġiet miżjuda l-Astronomija.<ref>{{cite news |title=SVIZZERA Wikimedia CH lancia un concorso internazionale di fotografia scientifica |url= https://www.tio.ch/newsblog/ated/1551089/wikimedia-wiki-concorso-competition-science-nazionale-svizzera-ch-foto |language=it|access-date=August 17, 2023}}</ref> Premju speċjali għan-"Nisa fl-iSTEM" huwa offrut ukoll.<ref name="Gorey2017" /> Is-sottomissjonijiet jiġu vvalutati bbażati fuq id-dettall tad-deskrizzjoni tagħhom, u tingħata prijorità lis-sorsi minn ġurnali ta' impatt għoli, settijiet ta' dejta, u partijiet terzi oħra affidabbli. Dan jinkoraġġixxi kontribuzzjonijiet immexxija minn esperti appoġġjati minn materjali verifikabbli. Fost il-pajjiżi fejn isir b'mod regolari hemm l-[[Estonja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Polonja]],<ref>{{cite journal | last1 = Ratković | first1 = Nebojša | last2 = Jerchel | first2 = Paul | last3 = Hsing | first3 = Pen-Yuan | last4 = Sielicka-Baryłka | first4 = Klara | title = Wikipedia and Its Sister Projects as Important Elements of the Teaching and Learning Process – a Review of the Global Situation | journal = Łódzkie Studia Etnograficzne | volume = 59 | year = 2020 | pages = 107–126 | issn = 2450-5544 | doi = 10.12775/LSE.2020.59.07 | url = http://dx.doi.org/10.12775/LSE.2020.59.07 | doi-access = free }}</ref> l-[[Ukrajna]], u r-[[Russja]] (fejn isir fir-Rebbiegħa).<ref>{{ċita rivista|work=[[Nauka i Zhizn]]|language=ru|access-date=September 22, 2023|url=https://www.nkj.ru/info/35870/|title=Объявлен старт конкурса «Снимай науку!»|trans-title=The start of the contest "Shoot Science!" has been announced.|date=2 April 2019}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Attivitajiet tal-Wikimedia]] [[Kategorija:Xjenza]] [[Kategorija:Konkorsi]] 4fiol3e51nwp2kfw2tj06kl503tt1mp 333074 333073 2026-10-24T10:24:34Z ToniSant 4257 tindif ta' refs 333074 wikitext text/x-wiki Il-'''Wiki Science Competition''' (WSC) hija kompetizzjoni globali ta' fotografija xjentifika għall-istudenti, riċerkaturi, u oħrajn biex jikkontribwixxu immaġini u midja oħra ta' kwalità għolja, b'sors tajjeb, u b'liċenzja ħielsa għal Wikimedia Commons.<ref name="Focus2018">{{Ċita web|url=https://www.focus.it/scienza/scienze/wiki-science-competition-le-foto-vincitrici|titlu=Wiki Science Competition: i vincitori|sit=Focus.it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref name="GazzettaModena">{{Ċita web|url=https://www.gazzettadimodena.it/modena/cronaca/2018/11/10/news/le-foto-a-muffe-e-batteri-di-stefania-rizzelli-diventano-opere-d-arte-1.17449240|titlu=Le foto a muffe e batteri di Stefania Rizzelli diventano opere d’arte|sit=Gazzetta di Modena|lingwa=it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Din l-inizattiva evolviet mill-Estonian Science Photo Competition. L-ewwel kompetizzjoni globali saret fl-2017<ref name="Gorey2017">{{cite news | last = Gorey | first = Colm | title = Irish Wikimedia community issues calls for best science photographers | url = https://www.siliconrepublic.com/innovation/wikimedia-science-photographers-ireland | work = [[Silicon Republic]] | date = 1 Nov 2017 | access-date = 6 August 2023 }}</ref> u issa ssir kull sentejn,<ref name="Delfi">[https://forte.delfi.ee/artikkel/81103055/fotod-vaata-millised-on-eesti-parimad-teadusfotod "PHOTOS | See what are the best science photos in Estonia"] Delfi Forte, 13 February 2018</ref> u fil-parti l-kbira ssir madwar Novembru jew Diċembru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.srf.ch/kultur/wikimedia-fotowettbewerb-so-wunderschoen-kann-wissenschaft-sein|titlu=Wikimedia-Fotowettbewerb - So wunderschön kann Wissenschaft sein|sit=Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)|lingwa=de|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref>{{cite news |last=Lausson |first=Julien |date=October 26, 2019 |title=En novembre, sortez vos smartphones pour photographier la science et aider Wikipédia |url=https://www.numerama.com/sciences/548831-en-novembre-sortez-vos-smartphones-pour-photographier-la-science-et-aider-wikipedia.html |work=[[Numerama]] |language=fr |access-date=August 15, 2023 }}{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Il-konkors ġie msejjaħ wieħed mill-aktar kompetizzjonijiet tar-ritratti importanti fid-dinja.<ref>{{cite web |url=https://www.rsi.ch/rete-uno/programmi/intrattenimento/millevoci/Istituto-Dalle-Molle-in-Fotografia-e-a-cosa-serve-la-Realt%C3%A0-Virtuale-1.3-15262297.html?f=podcast-shows |title=Istituto Dalle Molle in Fotografia e a cosa serve la Realtà Virtuale (1./3)|host1= Paolo Riva |host2= Elisa Manca |website=[[RSI Rete Uno]] |date= 22 May 2022|language=italian |accessdate=2023-08-16}}</ref> L-organizzatur ewlieni tal-kompetizzjoni huwa Ivo Kruusamägi. L-ewwel kompetizzjoni rat parteċipazzjoni minn aktar minn 2,200 konkorrent, b'numru ta' immaġini li jaqbeż l-10,000.<ref name=GazzettaModena/><ref name="Delfi" /> Fl-2023 kienu sottomessi aktar minn 7,500 ritratt.<ref>{{cite news |last=Oidermaa |first=Jaan-Juhan |date=December 18, 2024 |title=Estonian scientific photographers nab several recognitions at Wikipedia contest |url= https://news.err.ee/1609554919/estonian-scientific-photographers-nab-several-recognitions-at-wikipedia-contest |work=ERR Novaator |language=en|access-date=December 20, 2024}}</ref> Fl-2017, kien hemm ħames kategoriji: In-nies fix-Xjenza, Immaġini tal-Mikroskopija, Medja mhux fotografika, Settijiet ta' immaġini, u kategorija Ġenerali. Fl-2019, ġiet miżjuda kategorija ġdida, Natura; fl-2021, ġiet miżjuda l-Astronomija.<ref>{{cite news |title=SVIZZERA Wikimedia CH lancia un concorso internazionale di fotografia scientifica |url= https://www.tio.ch/newsblog/ated/1551089/wikimedia-wiki-concorso-competition-science-nazionale-svizzera-ch-foto |language=it|access-date=August 17, 2023}}</ref> Premju speċjali għan-"Nisa fl-iSTEM" huwa offrut ukoll.<ref name="Gorey2017" /> Is-sottomissjonijiet jiġu vvalutati bbażati fuq id-dettall tad-deskrizzjoni tagħhom, u tingħata prijorità lis-sorsi minn ġurnali ta' impatt għoli, settijiet ta' dejta, u partijiet terzi oħra affidabbli. Dan jinkoraġġixxi kontribuzzjonijiet immexxija minn esperti appoġġjati minn materjali verifikabbli. Fost il-pajjiżi fejn isir b'mod regolari hemm l-[[Estonja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Polonja]],<ref>{{cite journal | last1 = Ratković | first1 = Nebojša | last2 = Jerchel | first2 = Paul | last3 = Hsing | first3 = Pen-Yuan | last4 = Sielicka-Baryłka | first4 = Klara | title = Wikipedia and Its Sister Projects as Important Elements of the Teaching and Learning Process – a Review of the Global Situation | journal = Łódzkie Studia Etnograficzne | volume = 59 | year = 2020 | pages = 107–126 | issn = 2450-5544 | doi = 10.12775/LSE.2020.59.07 | url = http://dx.doi.org/10.12775/LSE.2020.59.07 | doi-access = free }}</ref> l-[[Ukrajna]], u r-[[Russja]] (fejn isir fir-Rebbiegħa).<ref>{{ċita rivista|work=[[Nauka i Zhizn]]|language=ru|access-date=September 22, 2023|url=https://www.nkj.ru/info/35870/|title=Объявлен старт конкурса «Снимай науку!»|trans-title=The start of the contest "Shoot Science!" has been announced.|date=2 April 2019}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Attivitajiet tal-Wikimedia]] [[Kategorija:Xjenza]] [[Kategorija:Konkorsi]] kbdkztkt35xszz99b73qd9chql8ov6a 333075 333074 2026-10-24T10:26:27Z ToniSant 4257 tindif ta' refs 333075 wikitext text/x-wiki Il-'''Wiki Science Competition''' (WSC) hija kompetizzjoni globali ta' fotografija xjentifika għall-istudenti, riċerkaturi, u oħrajn biex jikkontribwixxu immaġini u midja oħra ta' kwalità għolja, b'sors tajjeb, u b'liċenzja ħielsa għal Wikimedia Commons.<ref name="Focus2018">{{Ċita web|url=https://www.focus.it/scienza/scienze/wiki-science-competition-le-foto-vincitrici|titlu=Wiki Science Competition: i vincitori|sit=Focus.it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref name="GazzettaModena">{{Ċita web|url=https://www.gazzettadimodena.it/modena/cronaca/2018/11/10/news/le-foto-a-muffe-e-batteri-di-stefania-rizzelli-diventano-opere-d-arte-1.17449240|titlu=Le foto a muffe e batteri di Stefania Rizzelli diventano opere d’arte|sit=Gazzetta di Modena|lingwa=it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Din l-inizattiva evolviet mill-Estonian Science Photo Competition. L-ewwel kompetizzjoni globali saret fl-2017<ref name="Gorey2017">{{cite news | last = Gorey | first = Colm | title = Irish Wikimedia community issues calls for best science photographers | url = https://www.siliconrepublic.com/innovation/wikimedia-science-photographers-ireland | work = [[Silicon Republic]] | date = 1 Nov 2017 | access-date = 6 August 2023 }}</ref> u issa ssir kull sentejn,<ref name="Delfi">[https://forte.delfi.ee/artikkel/81103055/fotod-vaata-millised-on-eesti-parimad-teadusfotod "PHOTOS | See what are the best science photos in Estonia"] Delfi Forte, 13 February 2018</ref> u fil-parti l-kbira ssir madwar Novembru jew Diċembru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.srf.ch/kultur/wikimedia-fotowettbewerb-so-wunderschoen-kann-wissenschaft-sein|titlu=Wikimedia-Fotowettbewerb - So wunderschön kann Wissenschaft sein|sit=Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)|lingwa=de|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref>{{cite news |last=Lausson |first=Julien |date=October 26, 2019 |title=En novembre, sortez vos smartphones pour photographier la science et aider Wikipédia |url=https://www.numerama.com/sciences/548831-en-novembre-sortez-vos-smartphones-pour-photographier-la-science-et-aider-wikipedia.html |work=[[Numerama]] |language=fr |access-date=August 15, 2023 }}{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Il-konkors ġie msejjaħ wieħed mill-aktar kompetizzjonijiet tar-ritratti importanti fid-dinja.<ref>{{cite web |url=https://www.rsi.ch/rete-uno/programmi/intrattenimento/millevoci/Istituto-Dalle-Molle-in-Fotografia-e-a-cosa-serve-la-Realt%C3%A0-Virtuale-1.3-15262297.html?f=podcast-shows |title=Istituto Dalle Molle in Fotografia e a cosa serve la Realtà Virtuale (1./3)|host1= Paolo Riva |host2= Elisa Manca |website=[[RSI Rete Uno]] |date= 22 May 2022|language=italian |accessdate=2023-08-16}}</ref> L-organizzatur ewlieni tal-kompetizzjoni huwa Ivo Kruusamägi. L-ewwel kompetizzjoni rat parteċipazzjoni minn aktar minn 2,200 konkorrent, b'numru ta' immaġini li jaqbeż l-10,000.<ref name=GazzettaModena/><ref name="Delfi" /> Fl-2023 kienu sottomessi aktar minn 7,500 ritratt.<ref>{{cite news |last=Oidermaa |first=Jaan-Juhan |date=December 18, 2024 |title=Estonian scientific photographers nab several recognitions at Wikipedia contest |url= https://news.err.ee/1609554919/estonian-scientific-photographers-nab-several-recognitions-at-wikipedia-contest |work=ERR Novaator |language=en|access-date=December 20, 2024}}</ref> Fl-2017, kien hemm ħames kategoriji: In-nies fix-Xjenza, Immaġini tal-Mikroskopija, Medja mhux fotografika, Settijiet ta' immaġini, u kategorija Ġenerali. Fl-2019, ġiet miżjuda kategorija ġdida, Natura; fl-2021, ġiet miżjuda l-Astronomija.<ref>{{cite news |title=SVIZZERA Wikimedia CH lancia un concorso internazionale di fotografia scientifica |url= https://www.tio.ch/newsblog/ated/1551089/wikimedia-wiki-concorso-competition-science-nazionale-svizzera-ch-foto |language=it|access-date=August 17, 2023}}</ref> Premju speċjali għan-"Nisa fl-iSTEM" huwa offrut ukoll.<ref name="Gorey2017" /> Is-sottomissjonijiet jiġu vvalutati bbażati fuq id-dettall tad-deskrizzjoni tagħhom, u tingħata prijorità lis-sorsi minn ġurnali ta' impatt għoli, settijiet ta' dejta, u partijiet terzi oħra affidabbli. Dan jinkoraġġixxi kontribuzzjonijiet immexxija minn esperti appoġġjati minn materjali verifikabbli. Fost il-pajjiżi fejn isir b'mod regolari hemm l-[[Estonja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Polonja]],<ref>{{Ċita web|url=https://apcz.umk.pl/closed/|titlu=apcz.umk.pl|sit=apcz.umk.pl|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> l-[[Ukrajna]], u r-[[Russja]] (fejn isir fir-Rebbiegħa).<ref>{{Ċita web|url=https://www.nkj.ru/info/35870/|titlu=Объявлен старт конкурса «Снимай науку!»|kunjom=жизнь|isem=Редакция журнала Наука и|data=2019-04-02|sit=www.nkj.ru|lingwa=ru|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Attivitajiet tal-Wikimedia]] [[Kategorija:Xjenza]] [[Kategorija:Konkorsi]] 1fvojxga2twxqx1ydfy82saqsbaa3fz 333076 333075 2026-10-24T10:28:09Z ToniSant 4257 tindif ta' refs 333076 wikitext text/x-wiki Il-'''Wiki Science Competition''' (WSC) hija kompetizzjoni globali ta' fotografija xjentifika għall-istudenti, riċerkaturi, u oħrajn biex jikkontribwixxu immaġini u midja oħra ta' kwalità għolja, b'sors tajjeb, u b'liċenzja ħielsa għal Wikimedia Commons.<ref name="Focus2018">{{Ċita web|url=https://www.focus.it/scienza/scienze/wiki-science-competition-le-foto-vincitrici|titlu=Wiki Science Competition: i vincitori|sit=Focus.it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref name="GazzettaModena">{{Ċita web|url=https://www.gazzettadimodena.it/modena/cronaca/2018/11/10/news/le-foto-a-muffe-e-batteri-di-stefania-rizzelli-diventano-opere-d-arte-1.17449240|titlu=Le foto a muffe e batteri di Stefania Rizzelli diventano opere d’arte|sit=Gazzetta di Modena|lingwa=it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Din l-inizattiva evolviet mill-Estonian Science Photo Competition. L-ewwel kompetizzjoni globali saret fl-2017<ref name="Gorey2017">{{cite news | last = Gorey | first = Colm | title = Irish Wikimedia community issues calls for best science photographers | url = https://www.siliconrepublic.com/innovation/wikimedia-science-photographers-ireland | work = [[Silicon Republic]] | date = 1 Nov 2017 | access-date = 6 August 2023 }}</ref> u issa ssir kull sentejn,<ref name="Delfi">[https://forte.delfi.ee/artikkel/81103055/fotod-vaata-millised-on-eesti-parimad-teadusfotod "PHOTOS | See what are the best science photos in Estonia"] Delfi Forte, 13 February 2018</ref> u fil-parti l-kbira ssir madwar Novembru jew Diċembru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.srf.ch/kultur/wikimedia-fotowettbewerb-so-wunderschoen-kann-wissenschaft-sein|titlu=Wikimedia-Fotowettbewerb - So wunderschön kann Wissenschaft sein|sit=Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)|lingwa=de|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref>{{cite news |last=Lausson |first=Julien |date=October 26, 2019 |title=En novembre, sortez vos smartphones pour photographier la science et aider Wikipédia |url=https://www.numerama.com/sciences/548831-en-novembre-sortez-vos-smartphones-pour-photographier-la-science-et-aider-wikipedia.html |work=[[Numerama]] |language=fr |access-date=August 15, 2023 }}{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Il-konkors ġie msejjaħ wieħed mill-aktar kompetizzjonijiet tar-ritratti importanti fid-dinja.<ref>{{cite web |url=https://www.rsi.ch/rete-uno/programmi/intrattenimento/millevoci/Istituto-Dalle-Molle-in-Fotografia-e-a-cosa-serve-la-Realt%C3%A0-Virtuale-1.3-15262297.html?f=podcast-shows |title=Istituto Dalle Molle in Fotografia e a cosa serve la Realtà Virtuale (1./3)|host1= Paolo Riva |host2= Elisa Manca |website=[[RSI Rete Uno]] |date= 22 May 2022|language=italian |accessdate=2023-08-16}}</ref> L-organizzatur ewlieni tal-kompetizzjoni huwa Ivo Kruusamägi. L-ewwel kompetizzjoni rat parteċipazzjoni minn aktar minn 2,200 konkorrent, b'numru ta' immaġini li jaqbeż l-10,000.<ref name=GazzettaModena/><ref name="Delfi" /> Fl-2023 kienu sottomessi aktar minn 7,500 ritratt.<ref>{{Ċita web|url=https://news.err.ee/1609554919/estonian-scientific-photographers-nab-several-recognitions-at-wikipedia-contest|titlu=Estonian scientific photographers nab several recognitions at Wikipedia contest|kunjom=ERR|isem=Jaan-Juhan Oidermaa {{!}}|data=2024-12-18|sit=ERR|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Fl-2017, kien hemm ħames kategoriji: In-nies fix-Xjenza, Immaġini tal-Mikroskopija, Medja mhux fotografika, Settijiet ta' immaġini, u kategorija Ġenerali. Fl-2019, ġiet miżjuda kategorija ġdida, Natura; fl-2021, ġiet miżjuda l-Astronomija.<ref>{{cite news |title=SVIZZERA Wikimedia CH lancia un concorso internazionale di fotografia scientifica |url= https://www.tio.ch/newsblog/ated/1551089/wikimedia-wiki-concorso-competition-science-nazionale-svizzera-ch-foto |language=it|access-date=August 17, 2023}}</ref> Premju speċjali għan-"Nisa fl-iSTEM" huwa offrut ukoll.<ref name="Gorey2017" /> Is-sottomissjonijiet jiġu vvalutati bbażati fuq id-dettall tad-deskrizzjoni tagħhom, u tingħata prijorità lis-sorsi minn ġurnali ta' impatt għoli, settijiet ta' dejta, u partijiet terzi oħra affidabbli. Dan jinkoraġġixxi kontribuzzjonijiet immexxija minn esperti appoġġjati minn materjali verifikabbli. Fost il-pajjiżi fejn isir b'mod regolari hemm l-[[Estonja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Polonja]],<ref>{{Ċita web|url=https://apcz.umk.pl/closed/|titlu=apcz.umk.pl|sit=apcz.umk.pl|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> l-[[Ukrajna]], u r-[[Russja]] (fejn isir fir-Rebbiegħa).<ref>{{Ċita web|url=https://www.nkj.ru/info/35870/|titlu=Объявлен старт конкурса «Снимай науку!»|kunjom=жизнь|isem=Редакция журнала Наука и|data=2019-04-02|sit=www.nkj.ru|lingwa=ru|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Attivitajiet tal-Wikimedia]] [[Kategorija:Xjenza]] [[Kategorija:Konkorsi]] qn44ow1feab1ztetgneibh8kl2z1u9d 333077 333076 2026-10-24T10:34:01Z ToniSant 4257 tindif ta' refs 333077 wikitext text/x-wiki Il-'''Wiki Science Competition''' (WSC) hija kompetizzjoni globali ta' fotografija xjentifika għall-istudenti, riċerkaturi, u oħrajn biex jikkontribwixxu immaġini u midja oħra ta' kwalità għolja, b'sors tajjeb, u b'liċenzja ħielsa għal Wikimedia Commons.<ref name="Focus2018">{{Ċita web|url=https://www.focus.it/scienza/scienze/wiki-science-competition-le-foto-vincitrici|titlu=Wiki Science Competition: i vincitori|sit=Focus.it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref name="GazzettaModena">{{Ċita web|url=https://www.gazzettadimodena.it/modena/cronaca/2018/11/10/news/le-foto-a-muffe-e-batteri-di-stefania-rizzelli-diventano-opere-d-arte-1.17449240|titlu=Le foto a muffe e batteri di Stefania Rizzelli diventano opere d’arte|sit=Gazzetta di Modena|lingwa=it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Din l-inizattiva evolviet mill-Estonian Science Photo Competition. L-ewwel kompetizzjoni globali saret fl-2017<ref name="Gorey2017">{{Ċita web|url=https://www.siliconrepublic.com/innovation/wikimedia-science-photographers-ireland|titlu=Irish Wikimedia community issues calls for best science photographers|kunjom=Gorey|isem=Colm|data=1 Nov 2017|sit=Silicon Republic|lingwa=en}}</ref> u issa ssir kull sentejn,<ref name="Delfi">[https://forte.delfi.ee/artikkel/81103055/fotod-vaata-millised-on-eesti-parimad-teadusfotod "PHOTOS | See what are the best science photos in Estonia"] Delfi Forte, 13 February 2018</ref> u fil-parti l-kbira ssir madwar Novembru jew Diċembru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.srf.ch/kultur/wikimedia-fotowettbewerb-so-wunderschoen-kann-wissenschaft-sein|titlu=Wikimedia-Fotowettbewerb - So wunderschön kann Wissenschaft sein|sit=Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)|lingwa=de|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref>{{cite news |last=Lausson |first=Julien |date=October 26, 2019 |title=En novembre, sortez vos smartphones pour photographier la science et aider Wikipédia |url=https://www.numerama.com/sciences/548831-en-novembre-sortez-vos-smartphones-pour-photographier-la-science-et-aider-wikipedia.html |work=[[Numerama]] |language=fr |access-date=August 15, 2023 }}{{Dead link|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> L-organizzatur ewlieni tal-kompetizzjoni huwa Ivo Kruusamägi. L-ewwel kompetizzjoni rat parteċipazzjoni minn aktar minn 2,200 konkorrent, b'numru ta' immaġini li jaqbeż l-10,000.<ref name=GazzettaModena/><ref name="Delfi" /> Fl-2023 kienu sottomessi aktar minn 7,500 ritratt.<ref>{{Ċita web|url=https://news.err.ee/1609554919/estonian-scientific-photographers-nab-several-recognitions-at-wikipedia-contest|titlu=Estonian scientific photographers nab several recognitions at Wikipedia contest|kunjom=ERR|isem=Jaan-Juhan Oidermaa {{!}}|data=2024-12-18|sit=ERR|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Fl-2017, kien hemm ħames kategoriji: In-nies fix-Xjenza, Immaġini tal-Mikroskopija, Medja mhux fotografika, Settijiet ta' immaġini, u kategorija Ġenerali. Fl-2019, ġiet miżjuda kategorija ġdida, Natura; fl-2021, ġiet miżjuda l-Astronomija.<ref>{{Ċita aħbar|data=2021-12-01|titlu=Wikimedia CH lancia un concorso internazionale di fotografia scientifica|url=https://www.tio.ch/newsblog/ated/1551089/wikimedia-wiki-concorso-competition-science-nazionale-svizzera-ch-foto|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Premju speċjali għan-"Nisa fl-iSTEM" huwa offrut ukoll.<ref name="Gorey2017" /> Is-sottomissjonijiet jiġu vvalutati bbażati fuq id-dettall tad-deskrizzjoni tagħhom, u tingħata prijorità lis-sorsi minn ġurnali ta' impatt għoli, settijiet ta' dejta, u partijiet terzi oħra affidabbli. Dan jinkoraġġixxi kontribuzzjonijiet immexxija minn esperti appoġġjati minn materjali verifikabbli. Fost il-pajjiżi fejn isir b'mod regolari hemm l-[[Estonja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Polonja]],<ref>{{Ċita web|url=https://apcz.umk.pl/closed/|titlu=apcz.umk.pl|sit=apcz.umk.pl|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> l-[[Ukrajna]], u r-[[Russja]] (fejn isir fir-Rebbiegħa).<ref>{{Ċita web|url=https://www.nkj.ru/info/35870/|titlu=Объявлен старт конкурса «Снимай науку!»|kunjom=жизнь|isem=Редакция журнала Наука и|data=2019-04-02|sit=www.nkj.ru|lingwa=ru|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Attivitajiet tal-Wikimedia]] [[Kategorija:Xjenza]] [[Kategorija:Konkorsi]] po8iakxfkh9uo63vmh73z9r9t3ex8xe 333078 333077 2026-10-24T10:35:30Z ToniSant 4257 tindif ta' refs 333078 wikitext text/x-wiki Il-'''Wiki Science Competition''' (WSC) hija kompetizzjoni globali ta' fotografija xjentifika għall-istudenti, riċerkaturi, u oħrajn biex jikkontribwixxu immaġini u midja oħra ta' kwalità għolja, b'sors tajjeb, u b'liċenzja ħielsa għal Wikimedia Commons.<ref name="Focus2018">{{Ċita web|url=https://www.focus.it/scienza/scienze/wiki-science-competition-le-foto-vincitrici|titlu=Wiki Science Competition: i vincitori|sit=Focus.it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref name="GazzettaModena">{{Ċita web|url=https://www.gazzettadimodena.it/modena/cronaca/2018/11/10/news/le-foto-a-muffe-e-batteri-di-stefania-rizzelli-diventano-opere-d-arte-1.17449240|titlu=Le foto a muffe e batteri di Stefania Rizzelli diventano opere d’arte|sit=Gazzetta di Modena|lingwa=it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Din l-inizattiva evolviet mill-Estonian Science Photo Competition. L-ewwel kompetizzjoni globali saret fl-2017<ref name="Gorey2017">{{Ċita web|url=https://www.siliconrepublic.com/innovation/wikimedia-science-photographers-ireland|titlu=Irish Wikimedia community issues calls for best science photographers|kunjom=Gorey|isem=Colm|data=1 Nov 2017|sit=Silicon Republic|lingwa=en}}</ref> u issa ssir kull sentejn,<ref name="Delfi">[https://forte.delfi.ee/artikkel/81103055/fotod-vaata-millised-on-eesti-parimad-teadusfotod "PHOTOS | See what are the best science photos in Estonia"] Delfi Forte, 13 February 2018</ref> u fil-parti l-kbira ssir madwar Novembru jew Diċembru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.srf.ch/kultur/wikimedia-fotowettbewerb-so-wunderschoen-kann-wissenschaft-sein|titlu=Wikimedia-Fotowettbewerb - So wunderschön kann Wissenschaft sein|sit=Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)|lingwa=de|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.numerama.com/sciences/548772-pourrait-on-envoyer-un-vaisseau-vers-la-comete-borisov-prochain-visiteur-interstellaire.html|titlu=Faudrait-il envoyer un vaisseau vers la comète Borisov, qui pourrait être le prochain visiteur interstellaire ?|kunjom=Lesage|isem=Nelly|data=2019-09-18|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> L-organizzatur ewlieni tal-kompetizzjoni huwa Ivo Kruusamägi. L-ewwel kompetizzjoni rat parteċipazzjoni minn aktar minn 2,200 konkorrent, b'numru ta' immaġini li jaqbeż l-10,000.<ref name=GazzettaModena/><ref name="Delfi" /> Fl-2023 kienu sottomessi aktar minn 7,500 ritratt.<ref>{{Ċita web|url=https://news.err.ee/1609554919/estonian-scientific-photographers-nab-several-recognitions-at-wikipedia-contest|titlu=Estonian scientific photographers nab several recognitions at Wikipedia contest|kunjom=ERR|isem=Jaan-Juhan Oidermaa {{!}}|data=2024-12-18|sit=ERR|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Fl-2017, kien hemm ħames kategoriji: In-nies fix-Xjenza, Immaġini tal-Mikroskopija, Medja mhux fotografika, Settijiet ta' immaġini, u kategorija Ġenerali. Fl-2019, ġiet miżjuda kategorija ġdida, Natura; fl-2021, ġiet miżjuda l-Astronomija.<ref>{{Ċita aħbar|data=2021-12-01|titlu=Wikimedia CH lancia un concorso internazionale di fotografia scientifica|url=https://www.tio.ch/newsblog/ated/1551089/wikimedia-wiki-concorso-competition-science-nazionale-svizzera-ch-foto|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Premju speċjali għan-"Nisa fl-iSTEM" huwa offrut ukoll.<ref name="Gorey2017" /> Is-sottomissjonijiet jiġu vvalutati bbażati fuq id-dettall tad-deskrizzjoni tagħhom, u tingħata prijorità lis-sorsi minn ġurnali ta' impatt għoli, settijiet ta' dejta, u partijiet terzi oħra affidabbli. Dan jinkoraġġixxi kontribuzzjonijiet immexxija minn esperti appoġġjati minn materjali verifikabbli. Fost il-pajjiżi fejn isir b'mod regolari hemm l-[[Estonja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Polonja]],<ref>{{Ċita web|url=https://apcz.umk.pl/closed/|titlu=apcz.umk.pl|sit=apcz.umk.pl|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> l-[[Ukrajna]], u r-[[Russja]] (fejn isir fir-Rebbiegħa).<ref>{{Ċita web|url=https://www.nkj.ru/info/35870/|titlu=Объявлен старт конкурса «Снимай науку!»|kunjom=жизнь|isem=Редакция журнала Наука и|data=2019-04-02|sit=www.nkj.ru|lingwa=ru|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Attivitajiet tal-Wikimedia]] [[Kategorija:Xjenza]] [[Kategorija:Konkorsi]] 933vxqnks13mhz1p3r8vu10povxv7ga 333079 333078 2026-10-24T10:40:14Z ToniSant 4257 +logo 333079 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Logo for Wiki Science Competition.svg|daqsminuri|alt=Logo ta' Wiki Science Competition|Logo ta' Wiki Science Competition]] Il-'''Wiki Science Competition''' (WSC) hija kompetizzjoni globali ta' fotografija xjentifika għall-istudenti, riċerkaturi, u oħrajn biex jikkontribwixxu immaġini u midja oħra ta' kwalità għolja, b'sors tajjeb, u b'liċenzja ħielsa għal Wikimedia Commons.<ref name="Focus2018">{{Ċita web|url=https://www.focus.it/scienza/scienze/wiki-science-competition-le-foto-vincitrici|titlu=Wiki Science Competition: i vincitori|sit=Focus.it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref name="GazzettaModena">{{Ċita web|url=https://www.gazzettadimodena.it/modena/cronaca/2018/11/10/news/le-foto-a-muffe-e-batteri-di-stefania-rizzelli-diventano-opere-d-arte-1.17449240|titlu=Le foto a muffe e batteri di Stefania Rizzelli diventano opere d’arte|sit=Gazzetta di Modena|lingwa=it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Din l-inizattiva evolviet mill-Estonian Science Photo Competition. L-ewwel kompetizzjoni globali saret fl-2017<ref name="Gorey2017">{{Ċita web|url=https://www.siliconrepublic.com/innovation/wikimedia-science-photographers-ireland|titlu=Irish Wikimedia community issues calls for best science photographers|kunjom=Gorey|isem=Colm|data=1 Nov 2017|sit=Silicon Republic|lingwa=en}}</ref> u issa ssir kull sentejn,<ref name="Delfi">[https://forte.delfi.ee/artikkel/81103055/fotod-vaata-millised-on-eesti-parimad-teadusfotod "PHOTOS | See what are the best science photos in Estonia"] Delfi Forte, 13 February 2018</ref> u fil-parti l-kbira ssir madwar Novembru jew Diċembru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.srf.ch/kultur/wikimedia-fotowettbewerb-so-wunderschoen-kann-wissenschaft-sein|titlu=Wikimedia-Fotowettbewerb - So wunderschön kann Wissenschaft sein|sit=Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)|lingwa=de|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.numerama.com/sciences/548772-pourrait-on-envoyer-un-vaisseau-vers-la-comete-borisov-prochain-visiteur-interstellaire.html|titlu=Faudrait-il envoyer un vaisseau vers la comète Borisov, qui pourrait être le prochain visiteur interstellaire ?|kunjom=Lesage|isem=Nelly|data=2019-09-18|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> L-organizzatur ewlieni tal-kompetizzjoni huwa Ivo Kruusamägi. L-ewwel kompetizzjoni rat parteċipazzjoni minn aktar minn 2,200 konkorrent, b'numru ta' immaġini li jaqbeż l-10,000.<ref name=GazzettaModena/><ref name="Delfi" /> Fl-2023 kienu sottomessi aktar minn 7,500 ritratt.<ref>{{Ċita web|url=https://news.err.ee/1609554919/estonian-scientific-photographers-nab-several-recognitions-at-wikipedia-contest|titlu=Estonian scientific photographers nab several recognitions at Wikipedia contest|kunjom=ERR|isem=Jaan-Juhan Oidermaa {{!}}|data=2024-12-18|sit=ERR|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Fl-2017, kien hemm ħames kategoriji: In-nies fix-Xjenza, Immaġini tal-Mikroskopija, Medja mhux fotografika, Settijiet ta' immaġini, u kategorija Ġenerali. Fl-2019, ġiet miżjuda kategorija ġdida, Natura; fl-2021, ġiet miżjuda l-Astronomija.<ref>{{Ċita aħbar|data=2021-12-01|titlu=Wikimedia CH lancia un concorso internazionale di fotografia scientifica|url=https://www.tio.ch/newsblog/ated/1551089/wikimedia-wiki-concorso-competition-science-nazionale-svizzera-ch-foto|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Premju speċjali għan-"Nisa fl-iSTEM" huwa offrut ukoll.<ref name="Gorey2017" /> Is-sottomissjonijiet jiġu vvalutati bbażati fuq id-dettall tad-deskrizzjoni tagħhom, u tingħata prijorità lis-sorsi minn ġurnali ta' impatt għoli, settijiet ta' dejta, u partijiet terzi oħra affidabbli. Dan jinkoraġġixxi kontribuzzjonijiet immexxija minn esperti appoġġjati minn materjali verifikabbli. Fost il-pajjiżi fejn isir b'mod regolari hemm l-[[Estonja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Polonja]],<ref>{{Ċita web|url=https://apcz.umk.pl/closed/|titlu=apcz.umk.pl|sit=apcz.umk.pl|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> l-[[Ukrajna]], u r-[[Russja]] (fejn isir fir-Rebbiegħa).<ref>{{Ċita web|url=https://www.nkj.ru/info/35870/|titlu=Объявлен старт конкурса «Снимай науку!»|kunjom=жизнь|isem=Редакция журнала Наука и|data=2019-04-02|sit=www.nkj.ru|lingwa=ru|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Attivitajiet tal-Wikimedia]] [[Kategorija:Xjenza]] [[Kategorija:Konkorsi]] fmdytijtc47c21n8fvii3kt3r2ix520 333080 333079 2026-10-24T10:41:47Z ToniSant 4257 +Ħoloq esterni 333080 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Logo for Wiki Science Competition.svg|daqsminuri|alt=Logo ta' Wiki Science Competition|Logo ta' Wiki Science Competition]] Il-'''Wiki Science Competition''' (WSC) hija kompetizzjoni globali ta' fotografija xjentifika għall-istudenti, riċerkaturi, u oħrajn biex jikkontribwixxu immaġini u midja oħra ta' kwalità għolja, b'sors tajjeb, u b'liċenzja ħielsa għal Wikimedia Commons.<ref name="Focus2018">{{Ċita web|url=https://www.focus.it/scienza/scienze/wiki-science-competition-le-foto-vincitrici|titlu=Wiki Science Competition: i vincitori|sit=Focus.it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref name="GazzettaModena">{{Ċita web|url=https://www.gazzettadimodena.it/modena/cronaca/2018/11/10/news/le-foto-a-muffe-e-batteri-di-stefania-rizzelli-diventano-opere-d-arte-1.17449240|titlu=Le foto a muffe e batteri di Stefania Rizzelli diventano opere d’arte|sit=Gazzetta di Modena|lingwa=it|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Din l-inizattiva evolviet mill-Estonian Science Photo Competition. L-ewwel kompetizzjoni globali saret fl-2017<ref name="Gorey2017">{{Ċita web|url=https://www.siliconrepublic.com/innovation/wikimedia-science-photographers-ireland|titlu=Irish Wikimedia community issues calls for best science photographers|kunjom=Gorey|isem=Colm|data=1 Nov 2017|sit=Silicon Republic|lingwa=en}}</ref> u issa ssir kull sentejn,<ref name="Delfi">[https://forte.delfi.ee/artikkel/81103055/fotod-vaata-millised-on-eesti-parimad-teadusfotod "PHOTOS | See what are the best science photos in Estonia"] Delfi Forte, 13 February 2018</ref> u fil-parti l-kbira ssir madwar Novembru jew Diċembru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.srf.ch/kultur/wikimedia-fotowettbewerb-so-wunderschoen-kann-wissenschaft-sein|titlu=Wikimedia-Fotowettbewerb - So wunderschön kann Wissenschaft sein|sit=Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)|lingwa=de|data-aċċess=2026-10-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.numerama.com/sciences/548772-pourrait-on-envoyer-un-vaisseau-vers-la-comete-borisov-prochain-visiteur-interstellaire.html|titlu=Faudrait-il envoyer un vaisseau vers la comète Borisov, qui pourrait être le prochain visiteur interstellaire ?|kunjom=Lesage|isem=Nelly|data=2019-09-18|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> L-organizzatur ewlieni tal-kompetizzjoni huwa Ivo Kruusamägi. L-ewwel kompetizzjoni rat parteċipazzjoni minn aktar minn 2,200 konkorrent, b'numru ta' immaġini li jaqbeż l-10,000.<ref name=GazzettaModena/><ref name="Delfi" /> Fl-2023 kienu sottomessi aktar minn 7,500 ritratt.<ref>{{Ċita web|url=https://news.err.ee/1609554919/estonian-scientific-photographers-nab-several-recognitions-at-wikipedia-contest|titlu=Estonian scientific photographers nab several recognitions at Wikipedia contest|kunjom=ERR|isem=Jaan-Juhan Oidermaa {{!}}|data=2024-12-18|sit=ERR|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Fl-2017, kien hemm ħames kategoriji: In-nies fix-Xjenza, Immaġini tal-Mikroskopija, Medja mhux fotografika, Settijiet ta' immaġini, u kategorija Ġenerali. Fl-2019, ġiet miżjuda kategorija ġdida, Natura; fl-2021, ġiet miżjuda l-Astronomija.<ref>{{Ċita aħbar|data=2021-12-01|titlu=Wikimedia CH lancia un concorso internazionale di fotografia scientifica|url=https://www.tio.ch/newsblog/ated/1551089/wikimedia-wiki-concorso-competition-science-nazionale-svizzera-ch-foto|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> Premju speċjali għan-"Nisa fl-iSTEM" huwa offrut ukoll.<ref name="Gorey2017" /> Is-sottomissjonijiet jiġu vvalutati bbażati fuq id-dettall tad-deskrizzjoni tagħhom, u tingħata prijorità lis-sorsi minn ġurnali ta' impatt għoli, settijiet ta' dejta, u partijiet terzi oħra affidabbli. Dan jinkoraġġixxi kontribuzzjonijiet immexxija minn esperti appoġġjati minn materjali verifikabbli. Fost il-pajjiżi fejn isir b'mod regolari hemm l-[[Estonja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Polonja]],<ref>{{Ċita web|url=https://apcz.umk.pl/closed/|titlu=apcz.umk.pl|sit=apcz.umk.pl|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> l-[[Ukrajna]], u r-[[Russja]] (fejn isir fir-Rebbiegħa).<ref>{{Ċita web|url=https://www.nkj.ru/info/35870/|titlu=Объявлен старт конкурса «Снимай науку!»|kunjom=жизнь|isem=Редакция журнала Наука и|data=2019-04-02|sit=www.nkj.ru|lingwa=ru|data-aċċess=2026-10-24}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://www.wikisciencecompetition.org wikisciencecompetition.org] - sit uffiċjali tal-konkors [[Kategorija:Attivitajiet tal-Wikimedia]] [[Kategorija:Xjenza]] [[Kategorija:Konkorsi]] rcasxtf4mm5497x8p2zuzd1btx3zgdp