Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1557 333382 326359 2026-10-29T17:02:54Z ToniSant 4257 /* Ħoloq esterni */ awtorita 333382 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Pietru Caxaro''' (m. 1400, L-[[Imdina]] - 1485, ir-[[Rabat (Malta)|Rabat]] (Malta)) huwa magħruf fil-[[letteratura Maltija]] bħala l-ewwel [[poeta]] li kiteb bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]. == Bijografija == Pietru Caxaro, iben Ljuni u Żuna, twieled l-Imdina fil-bidu tas-seklu 15. Kien [[nutar]] pubbliku, kien iħobb it-tagħlim, u kien ukoll meqjus bħala poeta, [[filosfu|filosofu]], u [[oratur]] ta' ħila. Wara l-istudji tiegħu f'[[Malta]], mar [[Palermo]] biex jagħmel l-eżami quddiem il-protonutar, u fl-1 ta' April 1438 laħaq nutar pubbliku għall-gżejjer Maltin. Imma jidher li ftit ħadem ta' nutar, għax f'Ġunju tal-istess sena nħatar mħallef għal [[Għawdex]]. Sadattant ġieli għamilha ta' mħallef għal Malta wkoll u fil-qrati tal-gvern u tal-isqof. U kienu bosta l-okkażjonijiet bejn l-1452 u l-1483 meta kellu jagħmilha ta' mħallef fil-kunsill popolari ta' Malta. Pietru Caxaro kien ukoll wieħed mill-kunsillieri tal-Imdina bejn l-1450 u l-1483, u għamel ħabta segretarju tal-kunsill tal-Imdina. Għalkemm għall-ħabta tal-1463 kien tħajjar jiżżewweġ lill-armla [[Francha de Biglera]], jidher li baqa' għażeb. Meta miet fis-sajf tal-1485 indifen fil-[[kappella]] tal-[[Santa Marija|Madonna]] tas-Sokkors li nbniet bi flusu fil-knisja tad-Duminkani tar-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. == Letteratura == Pietru Caxaro huwa magħruf fil-letteratura Maltija bħala l-ewwel poeta li kiteb bil-Malti. Dan minħabba li fl-1966 Patri [[Mikiel Fsadni]] (OP), waqt li kien qed jirriċerka fuq ħwejjeġ [[Storja|storiċi]], sab [[poeżija]] fl-atti notarili ta' [[Brandano de Caxario]], miżmuma f'reġistru tal-1533 sal-1536.<ref>M. Montebello, ‘Who really discovered the Cantilena?’, ''Culture and Entertainment'', suppliment with ''The Sunday Times of Malta'', 14 June, p. 1; P. Xuereb, ‘The ''Cantilena''’, ''Sunday Times of Malta'', 21 June, p. 25; J. Vella, ‘Who really discovered the ''Cantilena''?’, ''Sunday Times of Malta'', 21 June, p. 25.</ref> Huwa xandar is-sejba tiegħu mal-Professur [[Godfrey Wettinger]] fl-1968. Il-poeżija ġiet imsejħa ''Xidew il-Qada'' jew ''[[Cantilena]]'' fejn Brandan jgħid li Pietru Caxaro kien qaribu u kitibha kif kien jiftakarha hu. Għaldaqstant, nistgħu ngħidu li din il-poeżija hija l-eqdem test letterarju bil-Malti eżistenti. Ta' min jinnota wkoll li Caxaro kien juża xi kliem mil-Latin imħallat ma' dak Semitiku; għalkemm dan tal-aħħar jidher li kien predominanti. == Ara ukoll == * [[Filosofija f'Malta]] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}}== Ħoloq esterni == {{Commonscat}} {{DEFAULTSORT:Caxaro, Pietru}} [[Kategorija:Twieldu fl-1400]] [[Kategorija:Mietu fl-1485]] [[Kategorija:Kittieba Maltin bil-Malti]] [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Poeti bil-Malti]] [[Kategorija:Filosofija]] [[Kategorija:Storja ta' Malta]] [[Kategorija:Nutara]] tjf4m94cc65zhmrg5eic98zquwgsuzl 333383 333382 2026-10-29T17:03:11Z ToniSant 4257 /* Referenzi */ tindif 333383 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Pietru Caxaro''' (m. 1400, L-[[Imdina]] - 1485, ir-[[Rabat (Malta)|Rabat]] (Malta)) huwa magħruf fil-[[letteratura Maltija]] bħala l-ewwel [[poeta]] li kiteb bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]. == Bijografija == Pietru Caxaro, iben Ljuni u Żuna, twieled l-Imdina fil-bidu tas-seklu 15. Kien [[nutar]] pubbliku, kien iħobb it-tagħlim, u kien ukoll meqjus bħala poeta, [[filosfu|filosofu]], u [[oratur]] ta' ħila. Wara l-istudji tiegħu f'[[Malta]], mar [[Palermo]] biex jagħmel l-eżami quddiem il-protonutar, u fl-1 ta' April 1438 laħaq nutar pubbliku għall-gżejjer Maltin. Imma jidher li ftit ħadem ta' nutar, għax f'Ġunju tal-istess sena nħatar mħallef għal [[Għawdex]]. Sadattant ġieli għamilha ta' mħallef għal Malta wkoll u fil-qrati tal-gvern u tal-isqof. U kienu bosta l-okkażjonijiet bejn l-1452 u l-1483 meta kellu jagħmilha ta' mħallef fil-kunsill popolari ta' Malta. Pietru Caxaro kien ukoll wieħed mill-kunsillieri tal-Imdina bejn l-1450 u l-1483, u għamel ħabta segretarju tal-kunsill tal-Imdina. Għalkemm għall-ħabta tal-1463 kien tħajjar jiżżewweġ lill-armla [[Francha de Biglera]], jidher li baqa' għażeb. Meta miet fis-sajf tal-1485 indifen fil-[[kappella]] tal-[[Santa Marija|Madonna]] tas-Sokkors li nbniet bi flusu fil-knisja tad-Duminkani tar-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. == Letteratura == Pietru Caxaro huwa magħruf fil-letteratura Maltija bħala l-ewwel poeta li kiteb bil-Malti. Dan minħabba li fl-1966 Patri [[Mikiel Fsadni]] (OP), waqt li kien qed jirriċerka fuq ħwejjeġ [[Storja|storiċi]], sab [[poeżija]] fl-atti notarili ta' [[Brandano de Caxario]], miżmuma f'reġistru tal-1533 sal-1536.<ref>M. Montebello, ‘Who really discovered the Cantilena?’, ''Culture and Entertainment'', suppliment with ''The Sunday Times of Malta'', 14 June, p. 1; P. Xuereb, ‘The ''Cantilena''’, ''Sunday Times of Malta'', 21 June, p. 25; J. Vella, ‘Who really discovered the ''Cantilena''?’, ''Sunday Times of Malta'', 21 June, p. 25.</ref> Huwa xandar is-sejba tiegħu mal-Professur [[Godfrey Wettinger]] fl-1968. Il-poeżija ġiet imsejħa ''Xidew il-Qada'' jew ''[[Cantilena]]'' fejn Brandan jgħid li Pietru Caxaro kien qaribu u kitibha kif kien jiftakarha hu. Għaldaqstant, nistgħu ngħidu li din il-poeżija hija l-eqdem test letterarju bil-Malti eżistenti. Ta' min jinnota wkoll li Caxaro kien juża xi kliem mil-Latin imħallat ma' dak Semitiku; għalkemm dan tal-aħħar jidher li kien predominanti. == Ara ukoll == * [[Filosofija f'Malta]] == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} {{Commonscat}} {{DEFAULTSORT:Caxaro, Pietru}} [[Kategorija:Twieldu fl-1400]] [[Kategorija:Mietu fl-1485]] [[Kategorija:Kittieba Maltin bil-Malti]] [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Poeti bil-Malti]] [[Kategorija:Filosofija]] [[Kategorija:Storja ta' Malta]] [[Kategorija:Nutara]] nw8q4043ieag83979t8bl0ir7sv6t7v 0 6117 333374 333203 2026-10-29T16:55:55Z ToniSant 4257 merge 333374 wikitext text/x-wiki [[File:Il-Kantilena.png|lemin|daqsminuri|441x441px| Il-Kantilena]] '''''Il-Kantilena''''' hija l-eqdem test letterarju magħruf bil- [[lingwa Maltija]]. ITmur lura għas-seklu 15 (mhux aktar tard mill-1485, il-mewt tal-awtur tiegħu, u probabbilment mis-snin 1470iet), iżda ma nstabx qabel l-1966 mill-istoriku [[Mikiel Fsadni]]. Il-poeżija hija attribwita lil [[Pietru Caxaro]], u ġiet irreġistrata min-neputi ta' Caxaro, Brandano, fir-reġistru notarili tiegħu (Diċ. 1533 – Mejju 1563). Huwa ppreservat fl-Arkivji Notarili fil-Belt [[Valletta]].<ref>{{Ċita web|url=https://justice.gov.mt/en/ntg/Pages/Kantilena.aspx|titlu=Kantilena|sit=Office of the Notary to Government and Notarial Archives|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180107001630/https://justice.gov.mt/en/ntg/Pages/Kantilena.aspx|arkivju-data=7 January 2018}}</ref> F'April 2025, ''Il-Kantilena'' ġiet miżjuda mar-Reġistru tal-Memorja tad-Dinja tal-[[UNESCO]]. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/oldest-work-maltese-literature-added-prestigious-unesco-heritage-list.1108425|titlu=Oldest work of Maltese literature added to prestigious UNESCO heritage list|isem=James|awtur=Cummings|data=2025-04-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-04-19}}</ref> Għalkemm miktub bil-Malti, bl-iskritt Latin, kien forma bikrija ħafna li kienet għadha ma ġietx influwenzata ħafna mil-[[lingwi Rumanzi]], u għalhekk huwa eżempju tal-[[Lingwa Maltija|Malti Antik]]. Dan it-test fih ħafna morfemi Għarab. L-uniċi kliem [[Lingwi Rumanzi|Rumanz]] huma ''vintura'' 'fortuna', u ''et'' 'u'. B'mod ġenerali, testi bikrin bil-Malti fihom ftit li xejn vokabularju mhux [[Lingwa Għarbija|Għarbi]]; anke f'testi aktar tard, il-poeżija għandha t-tendenza li tuża aktar vokabularju Għarbi milli jagħmel l-użu ġenerali tal-lingwa, għalhekk filwaqt li ċertament hija ta' interess storiku, ''Il-Kantilena'' x'aktarx ma tirriflettix il-lingwa mitkellma tal-Maltin komuni ta' dak iż-żmien, iżda pjuttost dik tal-eliti li kienu jitkellmu forma aktar restrittiva li kienet aktar pjaċevoli għall-klassi dominanti. Madankollu, evidenza letterarja tissuġġerixxi li l-lingwa mitkellma fis-seklu 13 kienet l-Għarbi peress li qam rabja meta l-isqof ta’ Malta residenti fi Sqallija ħatar qassisin li jitkellmu bit-Taljan fil-gżira. Iż-żewġ gżejjer kienu okkupati mill-Għarab fil-bidu tal-perjodu medjevali, iżda l-iżolament relattiv ta' Malta illimita t-tixrid ta' kliem Taljan simili sa ħafna aktar tard. F'Diċembru 2024, l-[[Università ta' Malta]] żvelat mural kbir fil-mina taħt Triq Reġjonali, immexxi minn Pep Walls u miżbugħ mill-istudenti Sherise Attard, Edera Muscat, Kristine Saliba Caruana, Peter Aquilina, Carlos Cutajar, Aden Cacciattolo, u Mikael Scicluna. <ref>{{Ċita aħbar|data=December 19, 2024|titlu=New Mural at the University of Malta: Exploring Malta's Identity through Arts and Science|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2024/12/new-mural-at-the-university-of-malta-exploring-maltas-identity-through-arts-and-science|url-status=live|pubblikazzjoni=UM Newspoint|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> Ibbażat fuq l-identità Maltija u l-qerda tal-fawna Maltija, fih versi mill-''Kantilena'' . L-essenza tiegħu hija li "tikkomunika s-sens ta' moviment kif ukoll il-bidla fil-ġenetika tagħna li ngħaddu maż-żmien", fi kliem Scicluna, <ref>{{Ċita aħbar|data=December 28, 2024|titlu=Students add splash of colour to tunnel in the vicinity of University of Malta|url=https://tvmnews.mt/en/news/students-add-splash-of-colour-to-tunnel-in-the-vicinity-of-university-of-malta/|url-status=live|pubblikazzjoni=TVM News|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> u l-vers " ''Waqgħet hi, imrammti (binijieti), l'ili żmien'' nibni" tevoka r-rabja immaġinarja ta' granċ għat-telf tal-ħabitatt tiegħu. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=December 18, 2024|titlu=Overdevelopment and Malta's oldest poem feature on University's new mural|url=https://timesofmalta.com/article/overdevelopment-malta-oldest-poem-feature-university-new-mural.1102626|url-status=live|pubblikazzjoni=Times of Malta|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> [[File:University_of_Malta_tunnel_mural.jpg|nofs|daqsminuri|923x923px| Panorama tal-murall, meħuda fl-2026]] {{clearright}} ==Test== ===Ortografija oriġinali=== Dan huwa t-test hekk kif jidher oriġinarjament: ''Xideu il cada ye gireni tale nichadithicum''<br> ''Mensab fil gueri uele nisab fo homorcom''<br> ''Calb mehandihe chakim soltan ui le mule''<br> ''Bir imgamic rimitne betiragin mucsule''<br> ''Fen hayran al garca nenzel fi tirag minzeli''<br> ''Nitla vu nargia ninzil deyem fil bachar il hali.'' ''Huakit hi mirammiti lili zimen nibni''<br> ''Mectatilix mihallimin me chitali tafal morchi''<br> ''fen timayt insib il gebel sib tafal morchi''<br> ''vackit hi mirammiti.'' ''Huakit by mirammiti Nizlit hi li sisen'' ''Mectatilix li mihallimin ma kitatili li gebel''<br> ''fen tumayt insib il gebel sib tafal morchi''<br> ''Huakit thi mirammiti lili zimen nibni''<br> ''Huec ucakit hi mirammiti vargia ibnie''<br> ''biddilihe inte il miken illi yeutihe''<br> ''Min ibidill il miken ibidil i vintura''<br> ''haliex liradi ’al col xibir sura''<br> ''hemme ard bayad v hemme ard seude et hamyra''<br> ''Hactar min hedann heme tred mine tamara.'' ===Ortografija moderna=== It-test bil-Malti hekk kif niktbuh illum: ''Xidew il-qada, ja ġirieni, talli nħadditkom,'' <br> ''Ma nsab fil-weri u la nsab f’għomorkom'' <br> ''Qalb m’għandha ħakem, sultan u la mula'' <br> ''Bir imgħammiq irmietni, b’turġien muħsula,'' <br> ''Fejn ħajran għall-għarqa, ninżel f’taraġ minżeli'' <br> ''Nitla’ u nerġa’ ninżel dejjem fil-baħar il-għoli''. ''Waqgħet hi, imrammti, l’ili żmien nibni,'' <br> ''Ma ħtatlix mgħallmin, ’mma qatagħli tafal merħi;'' <br> ''Fejn tmajt insib il-ġebel, sibt tafal merħi;'' <br> ''Waqgħet hi, imrammti.'' ''Waqgħet hi, imrammti, niżżlet hi s-sisien,'' <br> ''Ma ħtatlix l-imgħallmin, ’mma qatagħli l-ġebel;'' <br> ''Fejn tmajt insib il-ġebel, sibt tafal merħi;'' <br> ''Waqgħet hi, imrammti, l’ili żmien nibni.'' <br> ''U hekk waqgħet hi, imrammti! w erġa’ ibniha!'' <br> ''Biddilha inti l-imkien illi jewtiha;'' <br> ''Min ibiddel l-imkien ibiddel il-vintura;'' <br> ''Għaliex l-iradi għal kull xiber sura:'' <br> ''Hemm art bajda, w hemm art sewda u ħamra.'' <br> ''Aktar minn hedawn hemm trid minnha tmarra.'' ===Noti=== Dan it-test huwa kważi esklussivament [[Lingwi Semitiċi|Semitiku]]. L-unika kelma mhux Semitika hija ''vintura'' li ġejja mill-[[Lingwa Siċiljana|Isqalli]] u ''et'', konġunzjoni Latina. Ġeneralment, testi antiki Maltin ftit li xejn jużaw vokabularju mhux Semitiku; anke f'xogħlijiet letterarji li ġew wara, hemm predominanza ta' kliem Semitiku. ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20060222065029/http://www.my-malta.com/interesting/cantilena.html Il Cantilena] *[https://web.archive.org/web/20060222064936/http://www.my-malta.com/interesting/mejjugie.html Mejju ġie bil-Ward u Zaħar], it-tieni l-eqdem dokument bil-Malti (ta' l-inqas 200 sena iżgħar mill-Cantilena) [[Kategorija:Letteratura bil-Malti|Cantilena]] [[Kategorija:Lingwi Semitiċi|Cantilena]] [[Category:Letteratura Medjevali|Cantilena]] 87euptz69bqn5o65ffajwmql98rqy6z 333375 333374 2026-10-29T16:56:25Z ToniSant 4257 tindif ħafif 333375 wikitext text/x-wiki [[File:Il-Kantilena.png|lemin|daqsminuri|441x441px| Il-Kantilena]] '''''Il-Kantilena''''' hija l-eqdem test letterarju magħruf bil- [[lingwa Maltija]]. ITmur lura għas-seklu 15 (mhux aktar tard mill-1485, il-mewt tal-awtur tiegħu, u probabbilment mis-snin 1470iet), iżda ma nstabx qabel l-1966 mill-istoriku [[Mikiel Fsadni]]. Il-poeżija hija attribwita lil [[Pietru Caxaro]], u ġiet irreġistrata min-neputi ta' Caxaro, Brandano, fir-reġistru notarili tiegħu (Diċ. 1533 – Mejju 1563). Huwa ppreservat fl-Arkivji Notarili fil-Belt [[Valletta]].<ref>{{Ċita web|url=https://justice.gov.mt/en/ntg/Pages/Kantilena.aspx|titlu=Kantilena|sit=Office of the Notary to Government and Notarial Archives|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180107001630/https://justice.gov.mt/en/ntg/Pages/Kantilena.aspx|arkivju-data=7 January 2018}}</ref> F'April 2025, ''Il-Kantilena'' ġiet miżjuda mar-Reġistru tal-Memorja tad-Dinja tal-[[UNESCO]]. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/oldest-work-maltese-literature-added-prestigious-unesco-heritage-list.1108425|titlu=Oldest work of Maltese literature added to prestigious UNESCO heritage list|isem=James|awtur=Cummings|data=2025-04-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-04-19}}</ref> Għalkemm miktub bil-Malti, bl-iskritt Latin, kien forma bikrija ħafna li kienet għadha ma ġietx influwenzata ħafna mil-[[lingwi Rumanzi]], u għalhekk huwa eżempju tal-[[Lingwa Maltija|Malti Antik]]. Dan it-test fih ħafna morfemi Għarab. L-uniċi kliem [[Lingwi Rumanzi|Rumanz]] huma ''vintura'' 'fortuna', u ''et'' 'u'. B'mod ġenerali, testi bikrin bil-Malti fihom ftit li xejn vokabularju mhux [[Lingwa Għarbija|Għarbi]]; anke f'testi aktar tard, il-poeżija għandha t-tendenza li tuża aktar vokabularju Għarbi milli jagħmel l-użu ġenerali tal-lingwa, għalhekk filwaqt li ċertament hija ta' interess storiku, ''Il-Kantilena'' x'aktarx ma tirriflettix il-lingwa mitkellma tal-Maltin komuni ta' dak iż-żmien, iżda pjuttost dik tal-eliti li kienu jitkellmu forma aktar restrittiva li kienet aktar pjaċevoli għall-klassi dominanti. Madankollu, evidenza letterarja tissuġġerixxi li l-lingwa mitkellma fis-seklu 13 kienet l-Għarbi peress li qam rabja meta l-isqof ta’ Malta residenti fi Sqallija ħatar qassisin li jitkellmu bit-Taljan fil-gżira. Iż-żewġ gżejjer kienu okkupati mill-Għarab fil-bidu tal-perjodu medjevali, iżda l-iżolament relattiv ta' Malta illimita t-tixrid ta' kliem Taljan simili sa ħafna aktar tard. F'Diċembru 2024, l-[[Università ta' Malta]] żvelat mural kbir fil-mina taħt Triq Reġjonali, immexxi minn Pep Walls u miżbugħ mill-istudenti Sherise Attard, Edera Muscat, Kristine Saliba Caruana, Peter Aquilina, Carlos Cutajar, Aden Cacciattolo, u Mikael Scicluna. <ref>{{Ċita aħbar|data=December 19, 2024|titlu=New Mural at the University of Malta: Exploring Malta's Identity through Arts and Science|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2024/12/new-mural-at-the-university-of-malta-exploring-maltas-identity-through-arts-and-science|url-status=live|pubblikazzjoni=UM Newspoint|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> Ibbażat fuq l-identità Maltija u l-qerda tal-fawna Maltija, fih versi mill-''Kantilena'' . L-essenza tiegħu hija li "tikkomunika s-sens ta' moviment kif ukoll il-bidla fil-ġenetika tagħna li ngħaddu maż-żmien", fi kliem Scicluna, <ref>{{Ċita aħbar|data=December 28, 2024|titlu=Students add splash of colour to tunnel in the vicinity of University of Malta|url=https://tvmnews.mt/en/news/students-add-splash-of-colour-to-tunnel-in-the-vicinity-of-university-of-malta/|url-status=live|pubblikazzjoni=TVM News|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> u l-vers " ''Waqgħet hi, imrammti (binijieti), l'ili żmien'' nibni" tevoka r-rabja immaġinarja ta' granċ għat-telf tal-ħabitatt tiegħu. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=December 18, 2024|titlu=Overdevelopment and Malta's oldest poem feature on University's new mural|url=https://timesofmalta.com/article/overdevelopment-malta-oldest-poem-feature-university-new-mural.1102626|url-status=live|pubblikazzjoni=Times of Malta|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> ==Test== ===Ortografija oriġinali=== Dan huwa t-test hekk kif jidher oriġinarjament: ''Xideu il cada ye gireni tale nichadithicum''<br> ''Mensab fil gueri uele nisab fo homorcom''<br> ''Calb mehandihe chakim soltan ui le mule''<br> ''Bir imgamic rimitne betiragin mucsule''<br> ''Fen hayran al garca nenzel fi tirag minzeli''<br> ''Nitla vu nargia ninzil deyem fil bachar il hali.'' ''Huakit hi mirammiti lili zimen nibni''<br> ''Mectatilix mihallimin me chitali tafal morchi''<br> ''fen timayt insib il gebel sib tafal morchi''<br> ''vackit hi mirammiti.'' ''Huakit by mirammiti Nizlit hi li sisen'' ''Mectatilix li mihallimin ma kitatili li gebel''<br> ''fen tumayt insib il gebel sib tafal morchi''<br> ''Huakit thi mirammiti lili zimen nibni''<br> ''Huec ucakit hi mirammiti vargia ibnie''<br> ''biddilihe inte il miken illi yeutihe''<br> ''Min ibidill il miken ibidil i vintura''<br> ''haliex liradi ’al col xibir sura''<br> ''hemme ard bayad v hemme ard seude et hamyra''<br> ''Hactar min hedann heme tred mine tamara.'' ===Ortografija moderna=== It-test bil-Malti hekk kif niktbuh illum: ''Xidew il-qada, ja ġirieni, talli nħadditkom,'' <br> ''Ma nsab fil-weri u la nsab f’għomorkom'' <br> ''Qalb m’għandha ħakem, sultan u la mula'' <br> ''Bir imgħammiq irmietni, b’turġien muħsula,'' <br> ''Fejn ħajran għall-għarqa, ninżel f’taraġ minżeli'' <br> ''Nitla’ u nerġa’ ninżel dejjem fil-baħar il-għoli''. ''Waqgħet hi, imrammti, l’ili żmien nibni,'' <br> ''Ma ħtatlix mgħallmin, ’mma qatagħli tafal merħi;'' <br> ''Fejn tmajt insib il-ġebel, sibt tafal merħi;'' <br> ''Waqgħet hi, imrammti.'' ''Waqgħet hi, imrammti, niżżlet hi s-sisien,'' <br> ''Ma ħtatlix l-imgħallmin, ’mma qatagħli l-ġebel;'' <br> ''Fejn tmajt insib il-ġebel, sibt tafal merħi;'' <br> ''Waqgħet hi, imrammti, l’ili żmien nibni.'' <br> ''U hekk waqgħet hi, imrammti! w erġa’ ibniha!'' <br> ''Biddilha inti l-imkien illi jewtiha;'' <br> ''Min ibiddel l-imkien ibiddel il-vintura;'' <br> ''Għaliex l-iradi għal kull xiber sura:'' <br> ''Hemm art bajda, w hemm art sewda u ħamra.'' <br> ''Aktar minn hedawn hemm trid minnha tmarra.'' ===Noti=== Dan it-test huwa kważi esklussivament [[Lingwi Semitiċi|Semitiku]]. L-unika kelma mhux Semitika hija ''vintura'' li ġejja mill-[[Lingwa Siċiljana|Isqalli]] u ''et'', konġunzjoni Latina. Ġeneralment, testi antiki Maltin ftit li xejn jużaw vokabularju mhux Semitiku; anke f'xogħlijiet letterarji li ġew wara, hemm predominanza ta' kliem Semitiku. ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20060222065029/http://www.my-malta.com/interesting/cantilena.html Il Cantilena] *[https://web.archive.org/web/20060222064936/http://www.my-malta.com/interesting/mejjugie.html Mejju ġie bil-Ward u Zaħar], it-tieni l-eqdem dokument bil-Malti (ta' l-inqas 200 sena iżgħar mill-Cantilena) [[Kategorija:Letteratura bil-Malti|Cantilena]] [[Kategorija:Lingwi Semitiċi|Cantilena]] [[Category:Letteratura Medjevali|Cantilena]] buzjlxcx6xrppaetr1r3ntqelra9org 333377 333375 2026-10-29T16:57:37Z ToniSant 4257 ToniSant mexxa l-paġna [[Il-Kantliena]] għal [[Il-Kantilena]] mingħajr ma ħalla rindirizz: Titlu korrett 333375 wikitext text/x-wiki [[File:Il-Kantilena.png|lemin|daqsminuri|441x441px| Il-Kantilena]] '''''Il-Kantilena''''' hija l-eqdem test letterarju magħruf bil- [[lingwa Maltija]]. ITmur lura għas-seklu 15 (mhux aktar tard mill-1485, il-mewt tal-awtur tiegħu, u probabbilment mis-snin 1470iet), iżda ma nstabx qabel l-1966 mill-istoriku [[Mikiel Fsadni]]. Il-poeżija hija attribwita lil [[Pietru Caxaro]], u ġiet irreġistrata min-neputi ta' Caxaro, Brandano, fir-reġistru notarili tiegħu (Diċ. 1533 – Mejju 1563). Huwa ppreservat fl-Arkivji Notarili fil-Belt [[Valletta]].<ref>{{Ċita web|url=https://justice.gov.mt/en/ntg/Pages/Kantilena.aspx|titlu=Kantilena|sit=Office of the Notary to Government and Notarial Archives|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180107001630/https://justice.gov.mt/en/ntg/Pages/Kantilena.aspx|arkivju-data=7 January 2018}}</ref> F'April 2025, ''Il-Kantilena'' ġiet miżjuda mar-Reġistru tal-Memorja tad-Dinja tal-[[UNESCO]]. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/oldest-work-maltese-literature-added-prestigious-unesco-heritage-list.1108425|titlu=Oldest work of Maltese literature added to prestigious UNESCO heritage list|isem=James|awtur=Cummings|data=2025-04-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-04-19}}</ref> Għalkemm miktub bil-Malti, bl-iskritt Latin, kien forma bikrija ħafna li kienet għadha ma ġietx influwenzata ħafna mil-[[lingwi Rumanzi]], u għalhekk huwa eżempju tal-[[Lingwa Maltija|Malti Antik]]. Dan it-test fih ħafna morfemi Għarab. L-uniċi kliem [[Lingwi Rumanzi|Rumanz]] huma ''vintura'' 'fortuna', u ''et'' 'u'. B'mod ġenerali, testi bikrin bil-Malti fihom ftit li xejn vokabularju mhux [[Lingwa Għarbija|Għarbi]]; anke f'testi aktar tard, il-poeżija għandha t-tendenza li tuża aktar vokabularju Għarbi milli jagħmel l-użu ġenerali tal-lingwa, għalhekk filwaqt li ċertament hija ta' interess storiku, ''Il-Kantilena'' x'aktarx ma tirriflettix il-lingwa mitkellma tal-Maltin komuni ta' dak iż-żmien, iżda pjuttost dik tal-eliti li kienu jitkellmu forma aktar restrittiva li kienet aktar pjaċevoli għall-klassi dominanti. Madankollu, evidenza letterarja tissuġġerixxi li l-lingwa mitkellma fis-seklu 13 kienet l-Għarbi peress li qam rabja meta l-isqof ta’ Malta residenti fi Sqallija ħatar qassisin li jitkellmu bit-Taljan fil-gżira. Iż-żewġ gżejjer kienu okkupati mill-Għarab fil-bidu tal-perjodu medjevali, iżda l-iżolament relattiv ta' Malta illimita t-tixrid ta' kliem Taljan simili sa ħafna aktar tard. F'Diċembru 2024, l-[[Università ta' Malta]] żvelat mural kbir fil-mina taħt Triq Reġjonali, immexxi minn Pep Walls u miżbugħ mill-istudenti Sherise Attard, Edera Muscat, Kristine Saliba Caruana, Peter Aquilina, Carlos Cutajar, Aden Cacciattolo, u Mikael Scicluna. <ref>{{Ċita aħbar|data=December 19, 2024|titlu=New Mural at the University of Malta: Exploring Malta's Identity through Arts and Science|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2024/12/new-mural-at-the-university-of-malta-exploring-maltas-identity-through-arts-and-science|url-status=live|pubblikazzjoni=UM Newspoint|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> Ibbażat fuq l-identità Maltija u l-qerda tal-fawna Maltija, fih versi mill-''Kantilena'' . L-essenza tiegħu hija li "tikkomunika s-sens ta' moviment kif ukoll il-bidla fil-ġenetika tagħna li ngħaddu maż-żmien", fi kliem Scicluna, <ref>{{Ċita aħbar|data=December 28, 2024|titlu=Students add splash of colour to tunnel in the vicinity of University of Malta|url=https://tvmnews.mt/en/news/students-add-splash-of-colour-to-tunnel-in-the-vicinity-of-university-of-malta/|url-status=live|pubblikazzjoni=TVM News|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> u l-vers " ''Waqgħet hi, imrammti (binijieti), l'ili żmien'' nibni" tevoka r-rabja immaġinarja ta' granċ għat-telf tal-ħabitatt tiegħu. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=December 18, 2024|titlu=Overdevelopment and Malta's oldest poem feature on University's new mural|url=https://timesofmalta.com/article/overdevelopment-malta-oldest-poem-feature-university-new-mural.1102626|url-status=live|pubblikazzjoni=Times of Malta|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> ==Test== ===Ortografija oriġinali=== Dan huwa t-test hekk kif jidher oriġinarjament: ''Xideu il cada ye gireni tale nichadithicum''<br> ''Mensab fil gueri uele nisab fo homorcom''<br> ''Calb mehandihe chakim soltan ui le mule''<br> ''Bir imgamic rimitne betiragin mucsule''<br> ''Fen hayran al garca nenzel fi tirag minzeli''<br> ''Nitla vu nargia ninzil deyem fil bachar il hali.'' ''Huakit hi mirammiti lili zimen nibni''<br> ''Mectatilix mihallimin me chitali tafal morchi''<br> ''fen timayt insib il gebel sib tafal morchi''<br> ''vackit hi mirammiti.'' ''Huakit by mirammiti Nizlit hi li sisen'' ''Mectatilix li mihallimin ma kitatili li gebel''<br> ''fen tumayt insib il gebel sib tafal morchi''<br> ''Huakit thi mirammiti lili zimen nibni''<br> ''Huec ucakit hi mirammiti vargia ibnie''<br> ''biddilihe inte il miken illi yeutihe''<br> ''Min ibidill il miken ibidil i vintura''<br> ''haliex liradi ’al col xibir sura''<br> ''hemme ard bayad v hemme ard seude et hamyra''<br> ''Hactar min hedann heme tred mine tamara.'' ===Ortografija moderna=== It-test bil-Malti hekk kif niktbuh illum: ''Xidew il-qada, ja ġirieni, talli nħadditkom,'' <br> ''Ma nsab fil-weri u la nsab f’għomorkom'' <br> ''Qalb m’għandha ħakem, sultan u la mula'' <br> ''Bir imgħammiq irmietni, b’turġien muħsula,'' <br> ''Fejn ħajran għall-għarqa, ninżel f’taraġ minżeli'' <br> ''Nitla’ u nerġa’ ninżel dejjem fil-baħar il-għoli''. ''Waqgħet hi, imrammti, l’ili żmien nibni,'' <br> ''Ma ħtatlix mgħallmin, ’mma qatagħli tafal merħi;'' <br> ''Fejn tmajt insib il-ġebel, sibt tafal merħi;'' <br> ''Waqgħet hi, imrammti.'' ''Waqgħet hi, imrammti, niżżlet hi s-sisien,'' <br> ''Ma ħtatlix l-imgħallmin, ’mma qatagħli l-ġebel;'' <br> ''Fejn tmajt insib il-ġebel, sibt tafal merħi;'' <br> ''Waqgħet hi, imrammti, l’ili żmien nibni.'' <br> ''U hekk waqgħet hi, imrammti! w erġa’ ibniha!'' <br> ''Biddilha inti l-imkien illi jewtiha;'' <br> ''Min ibiddel l-imkien ibiddel il-vintura;'' <br> ''Għaliex l-iradi għal kull xiber sura:'' <br> ''Hemm art bajda, w hemm art sewda u ħamra.'' <br> ''Aktar minn hedawn hemm trid minnha tmarra.'' ===Noti=== Dan it-test huwa kważi esklussivament [[Lingwi Semitiċi|Semitiku]]. L-unika kelma mhux Semitika hija ''vintura'' li ġejja mill-[[Lingwa Siċiljana|Isqalli]] u ''et'', konġunzjoni Latina. Ġeneralment, testi antiki Maltin ftit li xejn jużaw vokabularju mhux Semitiku; anke f'xogħlijiet letterarji li ġew wara, hemm predominanza ta' kliem Semitiku. ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20060222065029/http://www.my-malta.com/interesting/cantilena.html Il Cantilena] *[https://web.archive.org/web/20060222064936/http://www.my-malta.com/interesting/mejjugie.html Mejju ġie bil-Ward u Zaħar], it-tieni l-eqdem dokument bil-Malti (ta' l-inqas 200 sena iżgħar mill-Cantilena) [[Kategorija:Letteratura bil-Malti|Cantilena]] [[Kategorija:Lingwi Semitiċi|Cantilena]] [[Category:Letteratura Medjevali|Cantilena]] buzjlxcx6xrppaetr1r3ntqelra9org 333397 333377 2026-10-29T17:12:42Z MalteseFalconnfirn 24800 333397 wikitext text/x-wiki [[File:Il-Kantilena.png|lemin|daqsminuri|441x441px| Il-Kantilena]] '''''Il-Kantilena''''' hija l-eqdem test letterarju magħruf bil-[[lingwa Maltija]]. Tmur lura għas-seklu 15 (mhux aktar tard mill-1485, il-mewt tal-awtur tiegħu, u probabbilment mis-snin 1470iet), iżda ma nstabx qabel l-1966 mill-istoriku [[Mikiel Fsadni]]. Il-poeżija hija attribwita lil [[Pietru Caxaro]], u ġiet irreġistrata min-neputi ta' Caxaro, Brandano, fir-reġistru notarili tiegħu (Diċ. 1533 – Mej 1563). Huwa ppreservat fl-Arkivji Notarili fil-Belt [[Valletta]].<ref>{{Ċita web|url=https://justice.gov.mt/en/ntg/Pages/Kantilena.aspx|titlu=Kantilena|sit=Office of the Notary to Government and Notarial Archives|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180107001630/https://justice.gov.mt/en/ntg/Pages/Kantilena.aspx|arkivju-data=7 January 2018}}</ref> F'April 2025, ''Il-Kantilena'' ġiet miżjuda mar-Reġistru tal-Memorja tad-Dinja tal-[[UNESCO]]. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/oldest-work-maltese-literature-added-prestigious-unesco-heritage-list.1108425|titlu=Oldest work of Maltese literature added to prestigious UNESCO heritage list|isem=James|awtur=Cummings|data=2025-04-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-04-19}}</ref> Għalkemm miktub bil-Malti, bl-iskritt Latin, kien forma bikrija ħafna li kienet għadha ma ġietx influwenzata ħafna mil-[[lingwi Rumanzi]], u għalhekk huwa eżempju tal-[[Lingwa Maltija|Malti Antik]]. Dan it-test fih ħafna morfemi Għarab. L-uniċi kliem [[Lingwi Rumanzi|Rumanz]] huma ''vintura'' 'fortuna', u ''et'' 'u'. B'mod ġenerali, testi bikrin bil-Malti fihom ftit li xejn vokabularju mhux [[Lingwa Għarbija|Għarbi]]; anke f'testi aktar tard, il-poeżija għandha t-tendenza li tuża aktar vokabularju Għarbi milli jagħmel l-użu ġenerali tal-lingwa, għalhekk filwaqt li ċertament hija ta' interess storiku, ''Il-Kantilena'' x'aktarx ma tirriflettix il-lingwa mitkellma tal-Maltin komuni ta' dak iż-żmien, iżda pjuttost dik tal-eliti li kienu jitkellmu forma aktar restrittiva li kienet aktar pjaċevoli għall-klassi dominanti. Madankollu, evidenza letterarja tissuġġerixxi li l-lingwa mitkellma fis-seklu 13 kienet l-Għarbi peress li qam rabja meta l-isqof ta’ Malta residenti fi Sqallija ħatar qassisin li jitkellmu bit-Taljan fil-gżira. Iż-żewġ gżejjer kienu okkupati mill-Għarab fil-bidu tal-perjodu medjevali, iżda l-iżolament relattiv ta' Malta illimita t-tixrid ta' kliem Taljan simili sa ħafna aktar tard. F'Diċembru 2024, l-[[Università ta' Malta]] żvelat mural kbir fil-mina taħt Triq Reġjonali, immexxi minn Pep Walls u miżbugħ mill-istudenti Sherise Attard, Edera Muscat, Kristine Saliba Caruana, Peter Aquilina, Carlos Cutajar, Aden Cacciattolo, u Mikael Scicluna. <ref>{{Ċita aħbar|data=December 19, 2024|titlu=New Mural at the University of Malta: Exploring Malta's Identity through Arts and Science|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2024/12/new-mural-at-the-university-of-malta-exploring-maltas-identity-through-arts-and-science|url-status=live|pubblikazzjoni=UM Newspoint|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> Ibbażat fuq l-identità Maltija u l-qerda tal-fawna Maltija, fih versi mill-''Kantilena'' . L-essenza tiegħu hija li "tikkomunika s-sens ta' moviment kif ukoll il-bidla fil-ġenetika tagħna li ngħaddu maż-żmien", fi kliem Scicluna, <ref>{{Ċita aħbar|data=December 28, 2024|titlu=Students add splash of colour to tunnel in the vicinity of University of Malta|url=https://tvmnews.mt/en/news/students-add-splash-of-colour-to-tunnel-in-the-vicinity-of-university-of-malta/|url-status=live|pubblikazzjoni=TVM News|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> u l-vers " ''Waqgħet hi, imrammti (binijieti), l'ili żmien'' nibni" tevoka r-rabja immaġinarja ta' granċ għat-telf tal-ħabitatt tiegħu. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=December 18, 2024|titlu=Overdevelopment and Malta's oldest poem feature on University's new mural|url=https://timesofmalta.com/article/overdevelopment-malta-oldest-poem-feature-university-new-mural.1102626|url-status=live|pubblikazzjoni=Times of Malta|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> ==Test== ===Ortografija oriġinali=== Dan huwa t-test hekk kif jidher oriġinarjament:<br> ''Xideu il cada ye gireni tale nichadithicum''<br> ''Mensab fil gueri uele nisab fo homorcom''<br>''Calb mehandihe chakim soltan ui le mule''<br>''Bir imgamic rimitne betiragin mucsule''<br>''Fen hayran al garca nenzel fi tirag minzeli''<br>''Nitla vu nargia ninzil deyem fil bachar il hali.'' ''Huakit hi mirammiti lili zimen nibni''<br>''Mectatilix mihallimin me chitali tafal morchi''<br>''fen timayt insib il gebel sib tafal morchi''<br>''vackit hi mirammiti.'' ''Huakit by mirammiti Nizlit hi li sisen'' <br>''Mectatilix li mihallimin ma kitatili li gebel''<br> ''fen tumayt insib il gebel sib tafal morchi''<br> ''Huakit thi mirammiti lili zimen nibni''<br> ''Huec ucakit hi mirammiti vargia ibnie''<br> ''biddilihe inte il miken illi yeutihe''<br> ''Min ibidill il miken ibidil i vintura''<br> ''haliex liradi ’al col xibir sura''<br> ''hemme ard bayad v hemme ard seude et hamyra''<br> ''Hactar min hedann heme tred mine tamara.'' ===Ortografija moderna=== It-test bil-Malti hekk kif niktbuh illum: <br> ''Xidew il-qada, ja ġirieni, talli nħadditkom,'' <br>''Ma nsab fil-weri u la nsab f’għomorkom'' <br>''Qalb m’għandha ħakem, sultan u la mula'' <br>''Bir imgħammiq irmietni, b’turġien muħsula,'' <br>''Fejn ħajran għall-għarqa, ninżel f’taraġ minżeli'' <br>''Nitla’ u nerġa’ ninżel dejjem fil-baħar il-għoli''. ''Waqgħet hi, imrammti, l’ili żmien nibni,'' <br>''Ma ħtatlix mgħallmin, ’mma qatagħli tafal merħi;'' <br>''Fejn tmajt insib il-ġebel, sibt tafal merħi;'' <br>''Waqgħet hi, imrammti.'' ''Waqgħet hi, imrammti, niżżlet hi s-sisien,'' <br>''Ma ħtatlix l-imgħallmin, ’mma qatagħli l-ġebel;'' <br>''Fejn tmajt insib il-ġebel, sibt tafal merħi;'' <br>''Waqgħet hi, imrammti, l’ili żmien nibni.'' <br>''U hekk waqgħet hi, imrammti! w erġa’ ibniha!'' <br>''Biddilha inti l-imkien illi jewtiha;'' <br>''Min ibiddel l-imkien ibiddel il-vintura;'' <br>''Għaliex l-iradi għal kull xiber sura:'' <br>''Hemm art bajda, w hemm art sewda u ħamra.'' <br>''Aktar minn hedawn hemm trid minnha tmarra.'' ===Noti=== Dan it-test huwa kważi esklussivament [[Lingwi Semitiċi|Semitiku]]. L-unika kelma mhux Semitika hija ''vintura'' li ġejja mill-[[Lingwa Siċiljana|Isqalli]] u ''et'', konġunzjoni Latina. Ġeneralment, testi antiki Maltin ftit li xejn jużaw vokabularju mhux Semitiku; anke f'xogħlijiet letterarji li ġew wara, hemm predominanza ta' kliem Semitiku. ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20060222065029/http://www.my-malta.com/interesting/cantilena.html Il Cantilena] *[https://web.archive.org/web/20060222064936/http://www.my-malta.com/interesting/mejjugie.html Mejju ġie bil-Ward u Zaħar], it-tieni l-eqdem dokument bil-Malti (ta' l-inqas 200 sena iżgħar mill-Kantilena) [[Kategorija:Letteratura bil-Malti|Cantilena]] [[Kategorija:Lingwi Semitiċi|Cantilena]] [[Category:Letteratura Medjevali|Cantilena]] scukcosj0syym57tdspx6fosuacfo1j 333398 333397 2026-10-29T17:25:23Z MalteseFalconnfirn 24800 333398 wikitext text/x-wiki [[File:Il-Kantilena.png|lemin|daqsminuri|441x441px| Il-Kantilena]] '''''Il-Kantilena''''' hija l-eqdem test letterarju magħruf bil-[[lingwa Maltija]]. Tmur lura għas-seklu 15 (mhux aktar tard mill-1485, il-mewt tal-awtur tiegħu, u probabbilment mis-snin 1470iet), iżda ma nstabx qabel l-1966 mill-istoriku [[Mikiel Fsadni]]. Il-poeżija hija attribwita lil [[Pietru Caxaro]], u ġiet irreġistrata min-neputi ta' Caxaro, Brandano, fir-reġistru notarili tiegħu (Diċ. 1533 – Mej 1563). Huwa ppreservat fl-Arkivji Notarili fil-Belt [[Valletta]].<ref>{{Ċita web|url=https://justice.gov.mt/en/ntg/Pages/Kantilena.aspx|titlu=Kantilena|sit=Office of the Notary to Government and Notarial Archives|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180107001630/https://justice.gov.mt/en/ntg/Pages/Kantilena.aspx|arkivju-data=7 January 2018}}</ref> F'April 2025, ''Il-Kantilena'' ġiet miżjuda mar-Reġistru tal-Memorja tad-Dinja tal-[[UNESCO]]. <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/oldest-work-maltese-literature-added-prestigious-unesco-heritage-list.1108425|titlu=Oldest work of Maltese literature added to prestigious UNESCO heritage list|isem=James|awtur=Cummings|data=2025-04-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-04-19}}</ref> Għalkemm miktub bil-Malti, bl-iskritt Latin, kien forma bikrija ħafna li kienet għadha ma ġietx influwenzata ħafna mil-[[lingwi Rumanzi]], u għalhekk huwa eżempju tal-[[Lingwa Maltija|Malti Antik]]. Dan it-test fih ħafna morfemi Għarab. L-uniċi kliem [[Lingwi Rumanzi|Rumanz]] huma ''vintura'' 'fortuna', u ''et'' 'u'. B'mod ġenerali, testi bikrin bil-Malti fihom ftit li xejn vokabularju mhux [[Lingwa Għarbija|Għarbi]]; anke f'testi aktar tard, il-poeżija għandha t-tendenza li tuża aktar vokabularju Għarbi milli jagħmel l-użu ġenerali tal-lingwa, għalhekk filwaqt li ċertament hija ta' interess storiku, ''Il-Kantilena'' x'aktarx ma tirriflettix il-lingwa mitkellma tal-Maltin komuni ta' dak iż-żmien, iżda pjuttost dik tal-eliti li kienu jitkellmu forma aktar restrittiva li kienet aktar pjaċevoli għall-klassi dominanti. Madankollu, evidenza letterarja tissuġġerixxi li l-lingwa mitkellma fis-seklu 13 kienet l-Għarbi peress li qam rabja meta l-isqof ta’ Malta residenti fi Sqallija ħatar qassisin li jitkellmu bit-Taljan fil-gżira. Iż-żewġ gżejjer kienu okkupati mill-Għarab fil-bidu tal-perjodu medjevali, iżda l-iżolament relattiv ta' Malta illimita t-tixrid ta' kliem Taljan simili sa ħafna aktar tard. F'Diċembru 2024, l-[[Università ta' Malta]] żvelat mural kbir fil-mina taħt Triq Reġjonali, immexxi minn Pep Walls u miżbugħ mill-istudenti Sherise Attard, Edera Muscat, Kristine Saliba Caruana, Peter Aquilina, Carlos Cutajar, Aden Cacciattolo, u Mikael Scicluna. <ref>{{Ċita aħbar|data=December 19, 2024|titlu=New Mural at the University of Malta: Exploring Malta's Identity through Arts and Science|url=https://www.um.edu.mt/newspoint/news/2024/12/new-mural-at-the-university-of-malta-exploring-maltas-identity-through-arts-and-science|url-status=live|pubblikazzjoni=UM Newspoint|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> Ibbażat fuq l-identità Maltija u l-qerda tal-fawna Maltija, fih versi mill-''Kantilena'' . L-essenza tiegħu hija li "tikkomunika s-sens ta' moviment kif ukoll il-bidla fil-ġenetika tagħna li ngħaddu maż-żmien", fi kliem Scicluna, <ref>{{Ċita aħbar|data=December 28, 2024|titlu=Students add splash of colour to tunnel in the vicinity of University of Malta|url=https://tvmnews.mt/en/news/students-add-splash-of-colour-to-tunnel-in-the-vicinity-of-university-of-malta/|url-status=live|pubblikazzjoni=TVM News|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> u l-vers " ''Waqgħet hi, imrammti (binijieti), l'ili żmien'' nibni" tevoka r-rabja immaġinarja ta' granċ għat-telf tal-ħabitatt tiegħu. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=December 18, 2024|titlu=Overdevelopment and Malta's oldest poem feature on University's new mural|url=https://timesofmalta.com/article/overdevelopment-malta-oldest-poem-feature-university-new-mural.1102626|url-status=live|pubblikazzjoni=Times of Malta|data-aċċess=March 30, 2026}}</ref> ==Test== ===Ortografija oriġinali=== Dan huwa t-test hekk kif jidher oriġinarjament: ''Xideu il cada ye gireni tale nichadithicum''<br>''Mensab fil gueri uele nisab fo homorcom''<br>''Calb mehandihe chakim soltan ui le mule''<br>''Bir imgamic rimitne betiragin mucsule''<br>''Fen hayran al garca nenzel fi tirag minzeli''<br>''Nitla vu nargia ninzil deyem fil bachar il hali.'' ''Huakit hi mirammiti lili zimen nibni''<br>''Mectatilix mihallimin me chitali tafal morchi''<br>''fen timayt insib il gebel sib tafal morchi''<br>''vackit hi mirammiti.'' ''Huakit by mirammiti Nizlit hi li sisen'' <br>''Mectatilix li mihallimin ma kitatili li gebel''<br>''fen tumayt insib il gebel sib tafal morchi''<br>''Huakit thi mirammiti lili zimen nibni''<br>''Huec ucakit hi mirammiti vargia ibnie''<br>''biddilihe inte il miken illi yeutihe''<br>''Min ibidill il miken ibidil i vintura''<br>''haliex liradi ’al col xibir sura''<br>''hemme ard bayad v hemme ard seude et hamyra''<br>''Hactar min hedann heme tred mine tamara.'' ===Ortografija moderna=== It-test bil-Malti hekk kif niktbuh illum: ''Xidew il-qada, ja ġirieni, talli nħadditkom,'' <br>''Ma nsab fil-weri u la nsab f’għomorkom'' <br>''Qalb m’għandha ħakem, sultan u la mula'' <br>''Bir imgħammiq irmietni, b’turġien muħsula,'' <br>''Fejn ħajran għall-għarqa, ninżel f’taraġ minżeli'' <br>''Nitla’ u nerġa’ ninżel dejjem fil-baħar il-għoli''. ''Waqgħet hi, imrammti, l’ili żmien nibni,'' <br>''Ma ħtatlix mgħallmin, ’mma qatagħli tafal merħi;'' <br>''Fejn tmajt insib il-ġebel, sibt tafal merħi;'' <br>''Waqgħet hi, imrammti.'' ''Waqgħet hi, imrammti, niżżlet hi s-sisien,'' <br>''Ma ħtatlix l-imgħallmin, ’mma qatagħli l-ġebel;'' <br>''Fejn tmajt insib il-ġebel, sibt tafal merħi;'' <br>''Waqgħet hi, imrammti, l’ili żmien nibni.'' <br>''U hekk waqgħet hi, imrammti! w erġa’ ibniha!'' <br>''Biddilha inti l-imkien illi jewtiha;'' <br>''Min ibiddel l-imkien ibiddel il-vintura;'' <br>''Għaliex l-iradi għal kull xiber sura:'' <br>''Hemm art bajda, w hemm art sewda u ħamra.'' <br>''Aktar minn hedawn hemm trid minnha tmarra.'' ===Traduzzjoni Maltija Moderna=== Araw din il-qagħda, ħbieb, li se naqsam magħkom,<br>rigward dak li qatt ma nstab fl-imgħoddi u lanqas f'għomorkom.<br>Qalb bla ħakkiem, sultan u lanqas sid<br>li f'bir fond ramietni, b’turġien immermrin,<br>Fejn magħmul għall-għarqa, ninżel taraġ wieqaf<br>Nitla’ u nerġa’ ninżel dejjem fil-baħar għoli. Waqa', is-sur, li ili żmien nibni,<br>Mhux tort il-bennejja, imma kien it-tafal ċeda;<br>Fejn ridt insib il-ġebel, sibt tafal jċedi;<br>Waqa', is-sur. Waqa', is-sur, waqgħulu s-sisien,<br>Mhux tort il-bennejja, imma kien it-tafal ċeda;<br>Fejn ridt insib il-ġebel, sibt tafal jċedi;<br>Waqa', is-sur, li ili żmien nibni<br>U hekk waqa', is-sur! u se nerġa’ nibnih!<br>Tbiddillu int il-post illi jixraqlu;<br>Min ibiddel l-post ibiddel ix-xorti;<br>Għaliex hemm artijiet ta' kull sura:<br>Hemm art bajda, u hemm art sewda u anka ħamra.<br>Imma warakollox, li trid minnhom huwa il-frott. ===Noti=== Dan it-test huwa kważi esklussivament [[Lingwi Semitiċi|Semitiku]]. L-unika kelma mhux Semitika hija ''vintura'' li ġejja mill-[[Lingwa Siċiljana|Isqalli]] u ''et'', konġunzjoni Latina. Ġeneralment, testi antiki Maltin ftit li xejn jużaw vokabularju mhux Semitiku; anke f'xogħlijiet letterarji li ġew wara, hemm predominanza ta' kliem Semitiku. ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20060222065029/http://www.my-malta.com/interesting/cantilena.html Il Cantilena] *[https://web.archive.org/web/20060222064936/http://www.my-malta.com/interesting/mejjugie.html Mejju ġie bil-Ward u Zaħar], it-tieni l-eqdem dokument bil-Malti (ta' l-inqas 200 sena iżgħar mill-Kantilena) [[Kategorija:Letteratura bil-Malti|Cantilena]] [[Kategorija:Lingwi Semitiċi|Cantilena]] [[Category:Letteratura Medjevali|Cantilena]] 8evr7pn405a3d9bgwrimcn8ygpce5f6 1 6118 333378 333201 2026-10-29T16:57:37Z ToniSant 4257 ToniSant mexxa l-paġna [[Diskussjoni:Il-Kantliena]] għal [[Diskussjoni:Il-Kantilena]] mingħajr ma ħalla rindirizz: Titlu korrett 234678 wikitext text/x-wiki Jekk għal li jista' jkun, xi ħadd jaf b'xi traduzzjoni aħjar minn dik li wżajt hawnhekk, nitolbu ipoġġiha minflok din :) Grazzi --[[User:Roderick Mallia|Roderick Mallia]] 09:22, 26 Ġunju 2007 (UTC) 4l9urvjvusa0kogg1q5k5v3tb1hap1p 0 11428 333381 333204 2026-10-29T17:02:31Z ToniSant 4257 typo 333381 wikitext text/x-wiki #RINDIRIZZA [[Il-Kantilena]] s80sp5f274x5flwlkko4ukemyfdfffe 0 16045 333411 274079 2026-10-30T00:21:40Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333411 wikitext text/x-wiki {{stub|Ġeografija}} {{infobox city}} '''Concepcion''' hi belt ta' madwar 216,000 ruħ fiċ-[[Ċili]]. == Demografija == Fl-2002 kienet tgħodd 216,061 ir-ruħ. Erja: 221.6km² == Gallerija == <gallery perrow=4> Stampa:Arco de Medicina UdeC.jpg| Stampa:Moderno Edificio en Concepción.jpg| Stampa:Desembocadura del Biobío.jpg| Stampa:Ex Catedral de Concepción.jpg| Stampa:Biobus01.jpg| Stampa:Hotel El Araucano.JPG| Stampa:Plaza de Armas Concepción.jpg| </gallery> == Ħoloq esterni == {{Commons|Category:Concepcion, Chile}} * {{es}} [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Sit uffiċjali] [[Kategorija:Ċili]] lx0jq8q4ruqvq3v2tk7w0q0togjumkh 0 20391 333412 318449 2026-10-30T01:32:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333412 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Bloch Sphere.svg|thumb|L-isfera ta' Bloch hi rappreżentazzjoni ta' [[qubit]], il-blokka fundamentali għall-kompjuters kwantistiċi.]] '''Kompjuter kwantistiku''' hu apparat ta' komputazzjoni li juża direttament [[Mekkanika kwantistika|fenomeni kwantistiċi]], bħas-soprapożizzjoni<ref group="N">Il-'''prinċipju tas-soprapożizzjoni kwantistika''' jgħid li jekk sistema fiżika tista' tkun f'waħda minn ħafna konfigurazzjonijiet, imbagħad l-istat l-iżjed ġenerali hu taħlita ta' dawn il-possibbiltajiet kollha, fejn l-amont ta' kull waħda mill-configurazzjonijiet hu speċifikat min-[[numru kompless]]. Pereżempju jekk hemm żewġ konfigurazzjonijiet immarkati b'0 u 1, l-istat l-iżjed ġenerali jkun c₀|0⟩ + c₁|1⟩ fejn il-koeffiċjenti huma numri komplessi li jindikaw kemm imur f'kull waħda mill-konfigurazzjonijiet.</ref> u t-tħabbil<ref group="N">It-'''tħabbil kwantistiku''' jew il-korrelazzjoni kwantistika hu fenomenu kwantistiku, li m'għandux analogu klassiku, li fih kull stat kwantistiku ta' sett ta' żewġ sistemi fiżiċi jew iżjed jiddependi mill-istat ta' kull sistema, anki jekk is-sistemi jkunu mifrudin spazjalment. Kultant jintuża t-terminu "non-separabbiltà".</ref>, biex jaħdem fuq id-[[data]]<ref group="N">'''Data''' jew '''Dejta''' hi rappreżentazzjoni simbolika (numerika, alfabetika, algoritmika, eċċ) ta' attribut jew varjabbli kwantitattiva. Id-data tiddeskrivi fatti empiriċi, grajjiet jew entitajiet.</ref>. Il-kompjuters kwantistiċi huma differenti mill-kompjuters diġitali li huma bbażati fuq [[tranżister]]s. Waqt li fil-kompjuters diġitali d-data trid tiġi kodifikata f'ċifri binarji ([[bit]]s), il-kompjuters kwantistiċi jużaw il-proprjetajiet kwantistiċi biex jirrapreżentaw id-data u biex jagħmlu operazzjonijiet fuq din id-data.<ref>"[http://phm.cba.mit.edu/papers/98.06.sciam/0698gershenfeld.html Quantum Computing with Molecules]" artiklu f' ''Scientific American'' ta' [[Neil Gershenfeld]] u [[Isaac L. Chuang]]</ref> Bħala mudell teoretiku hemm il-[[magna kwantistika ta' Turing]] <ref group="N">'''Magna kwantistika ta' Turing''' hi magna astratta użata biex timmudella l-effett ta' kompjuter kwantistiku. Din tipprovdi mudell sempliċi li jħaddan fih il-qawwa kollha tal-komputazzjoni quantistika. Kull algoritmu kwantistiku jista' jiġi espress formalment bħala magna kwantistika ta' Turing partikolari. Il-magna kwantistika ta' Turing ipproponiha għall-ewwel darba David Deutsch f'artiklu tal-1985.</ref>, magħrufa wkoll bħala l-kompjuter kwantistiku universali. Il-kompjuters kwantistiċi għandhom proprjetajiet li jixbhu 'l dawk tal-kompjuters mhux deterministiċi u probabilistiċi, pereżempju l-ħila li jkun f'iżjed minn stat wieħed fl-istess ħin. Il-qasam tal-komputazzjoni kwantistika introduċewh għall-ewwel darba [[Yuri Manin]] fl-1980<ref name="manin1980vychislimoe">[http://publ.lib.ru/ARCHIVES/M/MANIN_Yuriy_Ivanovich/Manin_Yu.I._Vychislimoe_i_nevychislimoe.Manin, Yu. I., ''Vychislimoe i nevychislimoe'' (Komputabbli u mhux komputabbli) 1980 Sov.Radio ]</ref> u [[Richard Feynman]] fl-1981.<ref name="Feynman82">Feynman R. P., ''Simulating physics with computers'' International Journal of Theoretical Physics, 1982 vol. 21 ħarġa 6 pp 467–488</ref><ref>David Deutsch, ''Quantum computation'', Physics World, 1992</ref> Minkejja li l-komputazzjoni kwantistika għadha fit-tfulitha, diġà twettqu xi esperimenti li fihom saru operazzjonijiet komputazzjonali kwantistiċi fuq numru żgħir ħafna ta' [[qubits]].<ref>[http://phys.org/news/2013-01-qubit-bodes-future-quantum.html ''New qubit control bodes well for future of quantum computing'']</ref> Ir-riċerka fil-prattika u fit-teorija qiegħda tkompli u ħafna gvernijiet nazzjonali u aġenziji ta' finanzjament militari qegħdin jiffinanzjaw il-komputazzjoni kwantistika biex jiġu żviluppati kompjuters kwantistiċi għal skopijiet ċivili kif ukoll għas-sigurtà nazzjonali, bħall-[[krittanalisi]].<ref group="N">Il-''' krittanalisi''' (Mill-Grieg kryptós, "moħbi", u analýein, "taqsam, tħoll"), hi l-istudju tal-metodi biex wieħed jikseb xi tfisser informazzjoni ċifrata mingħajr ma jkollu aċċess għall-informazzjoni sigrieta li s-soltu tkun meħtieġa biex isseħħ l-operazzjoni. Tipikamente tkun meħtieġa ċavetta sigrieta. Il-krittanalisi hi l-oppost tal-krittografija, jiġifieri l-istudju ta' tekniki għall-ħeba tal-messaġġi. Flimkien jiffurmaw il-krittologija, ix-xjenza tal-kitba moħbija.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110810190657/http://qist.lanl.gov/qcomp_map.shtml ''Quantum Information Science and Technology Roadmap''] biex wieħed jieħu idea ta' fejn sejra r-riċerka.</ref> Il-kompjuters kwantistiċi fuq skala kbira 'l quddiem ħa jkunu kapaċi li jsolvu ċerti problemi ħafna iżjed malajr mill-kompjuters klassiċi anki meta dawn tal-aħħar jużaw l-aħjar algoritmi magħrufin bħal issa, bħall-fattorizzazzjoni tan-numri interi jew sħaħ permezz tal-algoritmu ta' Shor<ref group="N">L-'''algoritmu tal-fattorizzazzjoni ta' Shor''' hu algoritmu li tah Peter Shor fl-1994 għas-soluzzjoni tal-fattorizzazzjoni tan-numri sħaħ f'numri primi. Fuq kompjuter kwantistiku permezz ta' dan l-algoritmu il-fatturi jistgħu jinstabu b'marġni ta' żball arbitrarjament żgħir fi żmien polinomjali fit-tul tan-numru sħiħ li jiġi mitmugħ.</ref> u s-simulazzjoni ta' sistemi kwantistiċi b'ħafna korpi. Hemm algoritmi kwantistiċi li jiġru iżjed minn kull algoritmu klassiku probabbilistiku.<ref name=Simon1994>Simon, D.R., ''On the power of quantum computation'', 1994, Foundations of Computer Science, 1994, ISBN 0-8186-6580-7</ref> B'riżorsi komputazzjonali biżżejjed, kompjuter klassiku jista' jissimula kull logaritmu kwantistiku; il-komputazzjoni kwantistika ma tiksirx it-teżi ta' Church–Turing.<ref group="N"> It-'''Teżi ta' Church–Turing''' tgħid li funzjoni hi komputabbli permezz ta' algoritmu jekk u jekk biss hi kompuabbli permezz ta' magna ta' Turing.</ref><ref>Nielsen Michael A. u Chuang, Isaac L., ''Quantum Computation and Quantum Information'', p.202</ref> Però, il-bażi komputazzjonali ta' 500 qubit, pereżempju, diġà kbira wisq biex tiġi rappreżentata fuq kompjuter klassiku għax tkun trid 2⁵⁰⁰ valur kompless (2⁵⁰¹ bit) maħżun.<ref>Nielsen Michael A. u Chuang, Isaac L., ''Quantum Computation and Quantum Information'', p.20217</ref> (Għal paragun, terabyte ta' informazzjoni diġitali fiha 2⁴³ bit biss.) ==Bażi== Il-kompjuter klassiku għandu memorja magħmula minn [[bit]]s, fejn kull bit tirrappreżenta jew wieħed jew żero. Il-kompjuter kwantistiku għandu sensiela ta' [[qubit]]s. Qubit jista' jirrappreżenta wieħed, żero u kull soprapożizzjoni kwantistika ta' dawn iż-żewġ stati tal-qubit; barra minn hekk, par qubits jista' jkun f'kwalinkwe soprapożizzjoni kwantistika ta' erba' stati, tliet qubits f'kwalinkwe soprapożizzjoni ta' 8 stati. In ġenerali, kompjuter kwantistiku b' ''n'' qubit jista' jkun f'soprapożizzjoni arbitrarja ta' 2^''n'' stat differenti fl-istess ħin, (waqt li kompjuter normali jista' jkun fi stat ''wieħed'' biss minn dawn it-2^''n'' stat f'waqt wieħed). Kompjuter kwantistiku jopera billi jiffissa l-qubits fi stat inizjali kkontrollat li jrrappreżenta l-problema ta' dak il-ħin u mbagħad jimmanipula dawn il-qubits b'sensiela fissa ta' bibien loġiċi kwantistiċi<ref group="N">'''Bieb loġiku kwantistiku'' hu ċirkuwitu kwantistiku loġiku li jopera fuq numru żgħir ta' qubits. Dawn huma l-blokki fundamentali taċ-ċirkuwiti kwantistiċi bħal ma huma l-bibien klassiċi loġiċi għaċ-ċirkuwiti diġitali konvenzjonali.</ref>. Is-sensiela ta' bibien li tiġi applikata jsejħulha "algoritmu kwantistiku". Il-kalkolu jintemm bil-kejl tal-istati kollha billi kull qubit jitwaqqa' f'wieħed miż-żewġ stati puri, u hekk ir-riżultat jista' jkun l-iżjed ''n'' bit klassiku ta' informazzjoni. L-iżjed realizzazzjoni sempliċi tal-qubits għal kompjuter kwantistiku hi bl-użu ta' partiċelli b'żewġ stati ta' spin: "isfel" u "fuq" (is-soltu dawn jinkitbu |↓⟩ u |↑⟩, jew |0⟩ u |1⟩). Imma infatti kwalunkwe sistema li għandha kwantità osservabbli ''A'', li hi ''konservata'' taħt l-evoluzzjoni tal-ħin u li hi hekk li ''A'' għandha mill-inqas żewġ awtovaluri diskreti wara xulxin li huma mbegħdin minn xulxin biżejjed, hi sistema adattata biex tkun realizzazzjoni ta' qubit. Dan hu hekk għax kull sistema bħal din nistgħu nassoċjawha ma' sistema effettiva ta' spin 1/2. ==Bits kontra qubits== Kompjuter kwantistiku b'numru fiss ta' qubits hu differenti fundamentalment minn kompjuter klassiku magħmul mill-istess numru ta' bits klassiċi. Pereżempju biex nirrappreżentaw l-istat ta' sistema b' ''n'' qubits fuq kompjuter klassiku irridu naħżnu 2^''n'' koeffiċjenti komplessi. Minkejja li dan il-fatt jista' jindika li l-qubits jistgħu jikkontienu informazzjoni li hi ikbar esponenzjalment mill-ekwivalenti klassiċi, irridu noqgħodu attenti li ma ninsewx li l-qubits huma f'superimpożizzjoni probabbilistika tal-istati kollha tagħhom biss. Dan ifisser li meta jitkejjel l-istat finali tal-qubits, dawn ħa nsibuhom f'waħda mill-konfigurazzjonijiet li kienu fihom qabel il-kejl biss. Barra minn hekk, inkunu qegħdin nagħmlu żball jekk il-qubits inqisuhom fi stat wieħed partikolari qabel il-kejl ladarba l-fatt li l-qubits ikunu f'superimpożizzjoni ta' stati qabel sar il-kejl għandu effett dirett fuq ir-riżultati possibbli. [[Stampa:Quantum computer.svg.png|thumb|200px|Qubits huma magħmulin minn partiċelli kkontrollati (pereżempju apparati li jaqbdu l-partiċelli u jbiddlulhom l-istat minn wieħed għal ieħor).<ref>Waldner Jean-Baptiste ''Nanocomputers and Swarm Intelligence'' International Society for Technology in Education, Londra, 2007, ISBN 2-7462-1516-0</ref>]] Pereżemju: Ejjew inħarsu l-ewwel lejn kompjuter klassiku li juża reġistru ta' tliet bits. L-istat tal-kompjuter f'kull ħin hu distribuzzjoni probabbilistika fuq 2³=8 sniesel differenti ta' tliet bits <tt>000, 001, 010, 011, 100, 101, 110, 111</tt>. Fil-każ li l-kompjuter hu deterministiku, ikun f'wieħed minn dawn l-istati bi probabbiltà ta' 1. Imma jekk hu kompjuter probabbilistiku, jista' jkun f'kull "wieħed" minn numru ta' stati differenti. Nistgħu niddeskrivu dan l-istat probabbilistiku permezz ta' tmien numri mhux negattivi ''A'',''B'',''C'',''D'',''E'',''F'',''G'',''H'' (fejn ''A'' = probabbiltà li l-kompjuter hu fl-istat <tt>000</tt>, ''B'' = probabbiltà li l-kompjuter hu fl-istat <tt>001</tt>, eċċ.). Hemm ir-restrizzjoni li s-somma ta' dawn il-probabbilitajiet trid tkun 1. Bl-istess mod l-istat ta' kompjuter kwantistiku ta' tliet qubits hu vettur ta' tmien dimensjonijiet (''a'',''b'',''c'',''d'',''e'',''f'',''g'',''h'') li jissejjaħ "ket". Imma minflok li s-somma ta' dawn in-numri hi 1, is-somma tal-''kwadrat'' tal-moduli tal-koeffiċjenti, |''a''|² + |''b''|² + ... + |''h''|² trid tkun ugwali għal 1. Barra minn hekk, il-koeffiċjenti jistgħu ikollhom [[numru kompless|valuri komplessi]]. Billi il-kwadrat assolut ta' dawn il-koeffiċjenti b'valuri komplessi jiddenotaw l-ampjezzi tal-probabbiltà tal-istati mogħtija, il-fażi bejn kull żewġ koeffiċjenti (stati) tirrappreżenta parametru li għandu tifsira. Dan jippreżenta differenza fundamentali bejn il-komputazzjoni kwantistika u l-komputazzjoni klassika probabbilistika.<ref name="DiVincenzo 1995">David P. DiVincenzo ''Quantum Computation'' Science, vol. 270, ħarġa 5234, p. 255–261, 1995.</ref> Jekk tkejjel it-tliet qubits, ir-riżultat ikun sensiela ta' tliet bits. Il-probabbiltà li l-kejl itik ċertu sensiela hi l-modulu kwadrat tal-koeffiċjent tas-sensiela (i.e., il-probabbiltà li r-riżulat ikun <tt>000</tt> = |''a''|², il-probabbiltà li jkun <tt>001</tt> = |''b''|², eċċ..). Mela, il-kejl ta' stat kwantistiku deskrit mill-koeffiċjenti komplessi (''a'',''b'',...,''h'') jirriżulta fid-distribuzzjoni probabbilistika klassika (|''a''|², |''b''|², ..., |''h''|²) u ngħidu li l-istat kwantistiku "jikkollassa" fi stat klassiku meta jitkejjel. Ta' min jinnota li vettur bi tmien dimensjonijiet nistgħu nispeċifikawh b'ħafna modi differenti li jiddependu mill-bażi ti tkun għażilt għall-ispazju. Il-bażi ta' sniesel ta' bit (pereżempju 000, 001, ..., 111) hi magħrufa bħala l-bażi komputazzjonali. Il-bażijiet possibbli l-oħra huma vetturi ortogonali ta' tul ugwali għal 1 u l-awtovetturi tal-matriċi ''x'' ta' Pauli. In-notazzjoni Ket sikwit tintuża biex turi espliċitament l-għażla tal-bażi. Pereżempju l-istat (''a'',''b'',''c'',''d'',''e'',''f'',''g'',''h'') fil-bażi komputazzjonali jista' jinkiteb: <br> <center> ''a''|000⟩ + ''b''|001⟩ + ''c''|010⟩ + ''d''|011⟩ + ''e''|100⟩ + ''f''|101⟩ + ''g''|110⟩ + ''h''|111⟩ </center> u allura pereżempju |010⟩ = (0,0,1,0,0,0,0,0). Il-bażi komputazzjonali ta' qubit wieħed (żewġ dimensjonijiet) hi |0⟩ = (1,0) u |1⟩ = (0,1). Bl-użu tal-awtovetturi tal-operatur ''x'' ta' Pauli, qubit waħda tiġi |+⟩ = 2^-1/2(1,1) u |-⟩ = 2^-1/2(1,-1). ==Operazzjonijiet== Waqt li stat klassiku ta' tliet bits u stat kwantistiku ta' tliet bits huma t-tnejn vetturi ta' tmien diminensjonijiet, dawn jiġu mmanipulati b'modi differenti għall-komputazzjoni klassika u kwantistika. Fiż-żewġ każi is-sistema trid tiġi mibdija, pereżempju fis-sensiela ta' żerijiet biss, |000⟩, li tikkorrispondi mal-vettur (1,0,0,0,0,0,0,0). F'komputazzjoni randomizzata klassika, is-sistema tevolvi skont l-applikazzjoni tal-matriċi stokastiċi, li jikkonservaw il-proprjetà li s-somma tal-probabbilitajiet hi wieħed. F'komputazzjoni kwantistika min-naħa l-oħra, l-operazzjonijiet possibbli huma l-matriċi unitarji, li effettivament huma tidwir (li jikkonservaw il-proprjetà li s-somma tal-kwadrati hi wieħed). Għalhekk, la tidwira tista' tiġi annullata b'tidwira bil-kontra, il-komputazzjonijiet kwantistiċi huma reversibbli. Fl-aħħar meta jintemm l-algoritmu, irridu naqraw ir-riżultat. Fil-każ ta' kompjuter klassiku, nieħdu ''kampjun'' mid-distribuzzjoni probabbilistika fuq ir-reġistru ta' tliet bits biex niksbu sensiela ta' tliet bits waħda, ngħidu aħna 000. Fil-każ kwantistiku, ''inkejlu'' l-istat ta' tliet qubits, li hu bħalli kieku nikkollassaw l-istat kwantistiku għal distribuzzjoni klassika (fejn il-koeffiċjenti fl-istat klassiku huma l-moduli kwadrati tal-koeffiċjenti tal-istat kwantistiku, kif iddeskrivejna iżjed 'l fuq. Ninnotaw li dan jeqred l-istat kwantistiku li kien hemm oriġinalment. Ħafna algoritmi jagħtu riżultat korrett b'ċertu probabbiltà biss. Però il-probabbiltà li jkollna riżultat korrett nistgħu inżiduha billi nirrepetu kollox ħafna drabi. ==Il-potenzjal== Jaħsbu li l-fattorizzazzjoni tal-interi<ref>a</ref> mhux komputazzjonalment possibbli b'kompjuter ordinarju għal numri sħaħ kbar jekk ma jkunux il-prodott ta' ftit numri primi (pereżempju l-prodott ta' żewġ numri primi bi 300 ċifra).<ref>[http://modular.fas.harvard.edu/edu/Fall2001/124/misc/arjen_lenstra_factoring.pdf] Arjen K. Lenstra, ''Integer Factoring'', Designs, Codes and Cryptography, vol. 19 pp. 101–128, 2000</ref> Min-naħa l-oħra, kompjuter kwantistiku jista' jsolvi din il-problema b'mod effiċjenti bl-użu tal-algoritmu ta' Shor biex isib il-fatturi tal-interi. B'din il-kapaċità kompjuter kwantistiku jkun jista' jiddekodifika ħafna mis-sistemi krittografiċi li nużaw illum, fis-sens li jkun hemm algoritmu li jsolvi l-problema fi żmien polinomjali (fin-numru ta' ċifri tan-numru interu). B'mod partikolari ħafna mill-kodiċi l-iżjed popolari b'krittografija asimmetrika, magħrufa wkoll bħala krittografija b'żewġ kwievet, huma bbażati fuq id-diffikultà tal-fattorizzazzjoni tan-numri sħaħ (jew il-problema assoċjata tal-problema tal-algoritmu diskret, li wkoll nistgħu insolvuha permezz tal-algoritmu ta' Shor). Dawn jintużaw biex jipproteġu paġni tal-web żġuri, emejls kodifikati, u tipi oħra ta' dati. Id-deċiframent ta' dawn il-kodiċi jkollhom konsegwenzi importanti għall-privatezza elettronika u s-sigurtà. Però, hemm algoritmi krittografiċi oħra li mid-dehra ma jistgħux jinħallu permezz ta' dawn l-algoritmi.<ref name="pqcrypto_survey">Daniel J. Bernstein, [http://pqcrypto.org/www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783540887010-c1.pdf Introduction to Post-Quantum Cryptography]. ''Introduction to Post-quantum cryptography'', Daniel J. Bernstein, Johannes Buchmann, Erik Dahmen (edituri). Springer, Berlin, 2009. ISBN 978-3-540-88701-0</ref><ref>Ara wkoll [http://pqcrypto.org/ pqcrypto.org], bibljografija miżmuma minn Daniel J. Bernstein u Tanja Lange fuq il-krittografija li m'hemmx metodu għad-deċiframent tagħha permezz tal-komputazzjoni kwantistika.</ref> Xi algoritmi asimmetriċi mhumiex ibbażati fuq problemi tal-fattorizzazzjoni tal-interi u l-logaritmu diskret li l-algoritmu ta' Shor japplika għalihom, bħall-krittosistema ta' McEliece li hi bbażata fuq problema fit-[[Teorija tal-kodiċi]].<ref name="pqcrypto_survey" /><ref>Robert J. McEliece. "[http://ipnpr.jpl.nasa.gov/progress_report2/42-44/44N.PDF A public-key cryptosystem based on algebraic coding theory]." Jet Propulsion Laboratory DSN Progress Report 42–44, 114–116.</ref> Hu magħruf li l-krittosistemi li huma bbażati fuq ir-retikoli jistgħu jinħallu minn kompjuters kwantistiċi, u t-tfittxija għal algoritmu li jieħu żmien polinomjali għas-soluzzjoni tal-problema tal-sottogrupp diedrali moħbi, li, li kieku jinstab iħoll il-krittosistemi bbażati fuq ir-retikoli, hi problema miftuħa studjata ħafna.<ref>[http://www.jstage.jst.go.jp/article/imt/1/1/1_178/_article] Kobayashi H., Gall F.L., ''Dihedral Hidden Subgroup Problem: A Survey'', Information and Media Technologies, vol. 1. ħarġa 1, pp. 178–185, 2006 </ref> Ġie ppruvat li applikazzjoni tal-algoritmu ta' Grover biex tħoll algoritmu simmetriku b'metodu primittivi jieħu madwar 2^n/2 invokazzjonijiet tal-algoritmu krittografu bażiku, waqt li fil-każ klassiku jieħu madwar 2ⁿ, <ref name=bennett_1997>Bennett C.H., Bernstein E., Brassard G., Vazirani U., ''[http://www.cs.berkeley.edu/~vazirani/pubs/bbbv.ps The strengths and weaknesses of quantum computation]''. [[SIAM Journal on Computing]] 26(5): 1510–1523 (1997).</ref> li jfisser li effettivament it-tulijiet ta' ċwievet simmetriċi jsiru nofs tal-każ klassiku. Il-Krittografija Kwantistika għandha l-potenzjal li jkollha l-istess funzjonijiet bħall-krittografija asimmetrika. Barra għall-fattorizzazzjoni u l-logaritmi diskreti, instabu xi logaritmi kwantistiċì li jgħaġġlu bosta problemi b'rata 'l fuq minn polinomjali iżjed mill-algoritmu klassiku,<ref>[http://math.nist.gov/quantum/zoo/ Quantum Algorithm Zoo] – Stephen Jordan's Homepage</ref> fosthom is-simulazzjoni ta' proċessi fiżiċi kwantistiċi mill-kimika u l-fiżika tal-istat solidu, l-approssimazzjoni tal-polinomjali ta' Jones u s-soluzzjoni tal-ekwazzjoni ta' Pell. M'hemmx prova li ma jistax jinsab algoritmu klassiku li għandu l-istess rata, għalkemm dan hu meqjus improbabbli. Għal xi problemi, il-kompjuters kwantistiċi jgħaġġluhom b'rata polinomjali. L-eżempju l-iżjed magħruf hu tat-''tfittxija tal-ġabradata kwantistika'', li tista' tiġi solvuta bl-algoritmu ta' Grover b'numru ta' domandi għall-ġabradati inqas kwadratikalment minn dak meħtieġ mill-algoritmi klassiċi. F'dan il-każ hemm prova ta' dan il-vantaġġ. Wara li nstabet din, instabu bosta eżempji ta' problemi ta' tfittxija li għalihom wieħed jista' jipprova li jistgħu jitgħaġġlu permezz ta' mezzi kwantistiċi. Ejja nħarsu lejn problema li għandha dawn l-erbga' propjetajiet: #Hemm mod wieħed biss biex insolvu din il-problema u dan billi naqtghu it-tweġibiet u niċċekkjawhom, #In-numru ta' tweġibiet huwa daqs in-numru ta' karattri, #Kull tweġiba possibli toħdilna l-istess żmien biex niċċekkjawha, u #M'għandniex ħjiel liema tista' tkun l-aħjar tweġiba: il-ġenerazzjoni każwali tal-possibiltajiet hi tajba daqs kieku niċċekkjawhom f'ordni speċjali. Wieħed mill-eżempji ta' din hu l-problem tal-ħall tal-kelma tad-dħul<ref>''password''</ref> billi nipprovaw naqtgħuha (waqt li nassumu li l-kelma tad-dħul għandha l-itwal tul possibbli). Għall-problemi b'dawn l-erba' proprejtajiet, iż-żmien li jieħu kompjuter kwantistiku biex isolvihom ħa jkun proporzjonali għar-radiċi kwadrat tan-numru ta' karattri. Dan jista' jkun taqsir kbir fi-żmien, f'ċerti problemi taqsir minn snin għal sekondi. Allura jista' jintuża għall-ċifrati simmettriċi bħal ''Triple DES''<ref>Fil-krittografija, it-''Triple DES'' (DES triplu) hu ċifrarju bil-blokki bbażat fuq ripetizzjoni tad-''Data Encryption Standard'' (DES) għal tliet darbiet.</ref> u l-''AES''<ref>Fil-krittografija, l-''Advanced Encryption Standard'' (AES), hu algoritmu ta' ċifratura bil-blokki użat bħala standard mill-gvern tal-Istati Uniti tal-America.</ref> billi jipprova jaqta' iċ-ċavetta sigrieta. L-algoritmu ta' Grover jista' jintuża wkoll biex jgħaġġel b'rata kwadratika, paragunat mal-metodu klassiku, it-tfittxija fil-każ ta' klassi ta' problemi magħrufa bħala ''NP-complete''. Billi l-kimika u nanoteknoloġija jiddependu milli wieħed jifhemm sewwa s-sistemi kwantistiċi, u sistemi bħal dawn ma jistgġux jiġu simulati b'mod effiċjenti b'mod klassiku, ħafna jemmnu li s-simulazzjoni kwantistika ħa tkun waħda mill-iżjed applikazzjonijiet importanti tal-komputazzjoni kwantistika.<ref>[http://www.wired.com/science/discoveries/news/2007/02/72734 The Father of Quantum Computing] By Quinn Norton 02.15.2007, Wired.com</ref> Għad baqa' bosta intoppi tekniċi qabel ma jkun jista' jinbena kompjuter kwantistiku fuq skala kbira, u s'issa l-kompjuters kwantistiċi għadhom ma solvew l-ebda problem iżjed malajr minn kompjuter klassiku. David DiVincenzo, ta' IBM, għamel din il-lista ta' ħtiġijiet għal kompjuter kwantistiku prattiku:<ref>David P. DiVincenzo ''The Physical Implementation of Quantum Computation'' IBM, 13-04-2000</ref> *l-iskala tiegħu trid tkun tista' tinbidel biex jiżdiedu n-numru ta' qubits; *il-qubits iridu jkunu jistgħu jibdew minn valuri arbitrarji; *il-bibien kwantistiċ jridu jkunu jistgħu jinfetħu u jingħalqu fi żmien inqas miż-żmien tad-dekoerenza; *ikollu set ''universali'' ta' bibien; *il-qubits ikunu jistgħu jinqraw faċilment. ===Dekoerenza Kwantistika=== Waħda mill-ikbar sfidi fil-komputazzjoni kwantistika hi l-kontroll jew tneħħija tad-dekoerenza kwantistika. Dan is-soltu jfisser l-iżolazzjoni tas-sistema mill-ambjent tagħha bill l-interazzjonijiet mad-dinja barra jagħmlu s-sitema li dekoerenti. Dan l-effett mhux reversibbli, billi mhuwiex unitarju, u s-soltu hu ħaġa li għanha tiġi kkontrollata sewwa, jekk mhux evitata għal kollox. Iż-żmien tad-dekoerenza għal sistemi li jistgħu ikunu kandidati, b'mod partikolari iż-żmien tar-rilassament trasversali T₂ (fit-teknoloġiji tal-NMR (Riżonanza Manjetika Nukleari) u MRI (Imaging bir-Riżonanza Nukleari)), tipikament għandhom firxa bejn nanosekondi u sekondi f'temperaturi baxxi.<ref name="DiVincenzo 1995" /> Dawn il-problemi huma iżjed diffiċli fl-approċċi ottiċi billi fihom l-iskalai taż-żmien huma iqsar b'xi ordnijiet tal-kobor u l-metodu li jiġi kkwotat spiss biex dawn jiġi superati hu l-mudellar ottiku tal-impulsi<ref>optical pulse shaping</ref>. Ir-rati ta' żbalji tipikament huma proporzjonali għar-rapport bejn iż-żmien ta' operazzjoni u ż-żmien ta' dekoerenza, allura kull operazzjoni trid tiġi kompluta iżjed malajr miż-żmien tad-dekoerenza. Jekk ir-rata tal-iżbalji tkun żgħira biżżejjed, jaħsbu li tista' ssir korrezzjoni tal-iżbalji kwantistiċi li tikkoreġi l-iżbalji kkawżati mid-dekoerenza, u hekk tippermetti iż-żmien totali tal-komputazzjoni jkun itwal miż-żmien tad-dekoerenza. Iċ-ċifra li jikkwotaw is-soltu għar-rata tal-iżbalji meħtieġa f'kull bieb hi ta' 10⁻⁴. Dan ifisser li kull bieb irid jagħmel l-operazzjoni fl-għaxart elef parti taż-żmien tad-dekoerenza. Hemm medda wiesgħa ta' sistemi li jistgħu jissodisfaw din il-kondizzjoni. Però l-użu tal-korrezzjoni tal-iżbalji ġġib magħha l-bżonn ta' żieda kbira fin-numru ta' qubits meħtieġa. In-numru meħtieġ għall-fattorizzazzjoni tal-interi bl-użu tal-algoritmu ta' Shor mhux iżjed minn polinomijali, u jaħsbu li hu bejn ''L'' u ''L''², fejn ''L'' hu n-numru ta' bits fin-numru li ħa jiġi fattorizzat: l-algoritmi tal-korrezzjoni tal-iżbalji jtellgħu din iċ-ċifra b'fattur ieħor ta' ''L''. Għal numru ta' 1000 bit, dan ifisser li jkunu meħtieġa madwar 10⁴ qubit mingħajr il-korrezzjoni tal-iżbalji.<ref>M. I. Dyakonov, Université Montpellier (2006-10-14). "Is Fault-Tolerant Quantum Computation Really Possible?". Fi: ''Future Trends in Microelectronics. Up the Nano Creek, S. Luryi, J. Xu, and A. Zaslavsky (edituri), Wiley'' , pp.: 4–18. </ref> Bil-korrezzjoni tal-iżbalji, iċ-ċifra titla' sa madwar 10⁷ qubit. Ninnotaw li ż-żmien tal-komputazzjoni hu madwar L² jew madwar 10⁷ pass u fuq 1 MHz, xi għaxar sekondi. ==Żviluppi== Hemm numru ta' mudelli ta' komputazzjoni kwantistika li niddistingwuhom mill-elementi bażiċi li tinqasam fihom il-komputazzjoni. L-erba' mudelli ewlenin ta' importanza prattika huma: * Is-''sekwenza ta' bibien kwantistiċi'' (Il-komputazzjoni tinqasam f'sensiela ta' bibien kwantistiċi ta' ftit qubits) * Il-''kompjuter kwantistiku f'sens wieħed'' (il-komputazzjoni tinqasam f'sensiela ta' kejlijiet ta' qubit wieħed applikati għal stat inizjali mħabbel ħafna.) * Il-''kompjuter kwantistiku adiabatiku'' (il-komputazzjoni hi maqsuma f'trasformazzjoni bilmod kontinwa ta' Hamiltonjan inizjali f'Hamiltonjan finali li s-soluzzjoni hi fost l-istati fundamentali tiegħu<ref>Das, A.; Chakrabarti, B. K. (2008). "Quantum Annealing and Analog Quantum Computation". ''Rev. Mod. Phys.'' '''80''' (3): 1061–1081.</ref>) * Il-kompjuter kwantistiku topoloġiku<ref name="Nayaketal2008">Nayak, Chetan; Simon, Steven; Stern, Ady; Das Sarma, Sankar (2008). "Nonabelian Anyons and Quantum Computation". ''Rev Mod Phys.'' '''80''' (3): 1083.</ref> Il-''Magna Kwantistika ta' Turing'' hi importanti teoretikament imma ħadd ma jipprova jimplementaha. Intwera li l-erba' mudelli ta' komputazzjoni huma ekwivalenti għal xulxin fis-sens li kull waħda tista' tissimula l-oħra b'żieda mhux iżjed minn polinomjali. Għall-iskop ta' implementazzjoni fiżika ta' kompjuter kwantistiku, ħafna kandidati qegħdin jiġu studjati (li niddistingwuhom mis-sistema fiżika użata biex jiġu realizzati l-qubits), fosthom: *Kompjuters kwantistiċi bbażati fuq superkondutturi (fosthom kompjuters kwantistiċi bbażati fuq SQUID<ref group="N">'''SQUID''' hu l-akronimu bl-Ingliż għal ''Superconducting Quantum Interference Device'': apparat superkonduttur bl-interferenza kwantistika</ref>).<ref name="ClarkeWilhelm2008">Clarke, John; Wilhelm, Frank (June 19, 2008). "Superconducting quantum bits". ''Nature'' '''453''' (7198): 1031–1042. [http://www.nature.com/nature/journal/v453/n7198/full/nature07128.html]</ref> <ref>William M Kaminsky (2004). "Scalable Superconducting Architecture for Adiabatic Quantum Computation".</ref> (il-qubit hu implementat permezz ta' stat ta' ċirkuwiti superkonduttivi żgħar (ġunzjonijiet ta' Josephson).) *Kompjuter kwantistiku bil-joni ristretti (il-qubits jiġu implementati bl-istati interni tal-joni ristretti) *Retikoli ottiċi (il-qubits jiġu implementati bl-istati interni ta' atomi newtrali maqbudin ġo retikolu ottiku.) *Tikek kwantistiċi definiti elettrikament jew awto-mlaqqgħin (pereżempju il-kompjuter kwantistiku ta' Loss-DiVincenzo jew <ref>Imamoğlu, Atac; Awschalom, D. D.; Burkard, Guido; DiVincenzo, D. P.; Loss, D.; Sherwin, M.; Small, A. (1999). "Quantum information processing using quantum dot spins and cavity-QED". ''Physical Review Letters'' '''83''' (20): 4204. </ref>) (qubit tikkorispondi mal-istati ta' spin ta' elettron maqbud ġo tikka kwantistika.) *Kompjuter kwantistiku semikonduttur ibbażat fuq tikek quantistiċi (il-qubit hu l-pożizzjoni tal-elettron f'tikka kwantistika doppja.)<ref>Fedichkin, Leonid; Yanchenko, Maxim; Valiev, Kamil (2000). "Novel coherent quantum bit using spatial quantization levels in semiconductor quantum dot". ''Quantum Computers and Computing'' '''1''': 58–76. </ref> *Reżonanza manjetika nukleari (NMR) fl-istat likwidu fuq molekuli f'soluzzjoni (il-qubit jipprovduh l-ispins nukleari fil-molekula maħlula fis-sluzzjoni.) *Reżonanza manjetika nukleari (NMR) fl-istat solidu, il-kompjuter kwantistiku ta' Kaney (il-qubit hu realizzat mill-istat tal-ispin nukleari ta' donaturi (tal-elettroni) tal-[[fosfru]] fis-[[siliċju]].) *Kompjuters kwantistiċi bl-elettroni fuq l-[[elju]] (il-qubit hu l-ispin tal-elettron.) *Elettrodinamika kwantistika f'kavità (CQED) (il-qubit jipprovduh l-istati interni tal-atomi maqbudin f'kavitajiet) *Kalamita molekolari *Kompjuter kwantistiku b'reżonanza paramanjetika elettronika bbażata fuq il-Fullereni (il-qubit hu bbażat fuq l-ispin elettroniku ta' atomi jew molekoli magħluqin fi struttura ta' fullereni.) *Kompjuter kwantistiku bbażat fuq l-ottika kwantistika (il-qubits huma realizzati bi stati adattati ta' modi differenti tal-kamp elettromanjetiku, pereżempju<ref name="KLM2001">Knill, G. J.; Laflamme, R.; Milburn, G. J. (2001). "A scheme for efficient quantum computation with linear optics". ''Nature'' '''409''' (6816): 46–52.</ref>) *Kompjuter kwantistiku bbażat fuq id-djamanti<ref name="Nizovtsevetal2004">Nizovtsev, A. P. et al. (October 19, 2004). "A quantum computer based on NV centers in diamond: Optically detected nutations of single electron and nuclear spins". ''Optics and Spectroscopy'' '''99''' (2): 248–260. </ref><ref>Wolfgang Gruener, TG Daily (2007-06-01). "Research indicates diamonds could be key to quantum storage" [http://www.tgdaily.com/content/view/32306/118/ ]|title=Research indicates diamonds could be key to quantum storage |accessdate=2007-06-04 |author=Wolfgang Gruener, TG Daily |date=2007-06-01}}</ref><ref name="Neumannetal2008">Neumann, P. et al. (June 6, 2008). "Multipartite Entanglement Among Single Spins in Diamond". ''Science'' '''320''' (5881): 1326–1329.</ref> (il-qubit hu realizzat mill-ispin elettroniku jew nukleari ta' "ċentri Nitroġenu-Vojt"<ref group="N">'''Ċentru Nitroġenu-Vojt''' hu difett fid-djamanti fejn atomu tal-karbonu jiġi sostitwit b'par li jikkonsisti b'atomu tan-nitroġenu u vojt.</ref>) *Kompjuter kwantistiku bbażat fuq il-kondensat ta' Bose-Einstein<ref>Rene Millman, IT PRO (2007-08-03). "Trapped atoms could advance quantum computing" [https://web.archive.org/web/20070927191354/http://www.itpro.co.uk/news/121086/trapped-atoms-could-advance-quantum-computing.html]</ref> (il-qubit hu realizzat mill-istat eletroniku intern ta' impuritajiet fil-fibri ottiċi.) In-numru kbir ta' kandidati juri li s-suġġett, minkejja l-progress mgħaġġel li qiegħed isir, għadu fi tfulitu. Imma fl-istess ħin il-flessibbiltà hi immensa. Fl-2001, xi riċerkaturi użaw l-algoritmu ta' Shor biex jiffattorizzaw in-numru 15 permezz ta' kompjuter bl-NMR ta' 7 qubits. Fl-2005, xi riċerkaturi fl-Università ta' Michigan ħalqu chip semikonduttur li jaħdem bħal [[ion trap]]. Apparati bħal dawn, magħmulin b'tekniki standard tal-litografija, jistgħu jkunu l-mod kif jistgħu jsiru għodda skalabbli għall-komputazzjoni kwantistika.<ref>[https://web.archive.org/web/20090526195837/http://www.umich.edu/news/index.html?Releases/2005/Dec05/r121205b] ''U-M develops scalable and mass-producible quantum computer chip''</ref> Fl-2006 saret verżjoni aħjar. Fl-2009, xi riċerkaturi fl-Università ta' Yale rnexxielhom joħolqu l-ewwel proċessur rudimentali bl-istat solidu. Dan iċ-chip superkonduttur ta' żewġ qubits seta' jipproċessa algoritmi elementari. Kull wieħed mill-atomi artifiċjali (jew qubits) kien magħmul minn xi biljun atomu tal-[[aluminju]] li jaġġixxu bħala atomu wieħed li seta' jokkupa żewġ stati differenti ta' enerġija.<ref>Vandersypen, Lieven M. K.; Steffen, Matthias; Breyta, Gregory; Yannoni, Costantino S.; Sherwood, Mark H.; Chuang, Isaac L. (2001). "Experimental realization of Shor's quantum factoring algorithm using nuclear magnetic resonance". ''Nature'' '''414''' (6866): 883–7. [http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/pdf/nature08121.pdf] </ref> Tim ieħor, fl-Università ta' Bristol, ħolqu wkoll chip għall-komputazzjoni kwantistika ibbażat fuq is-siliċju, li jaħdem bl-ottika kwantistika. It-tim irnexxielu jipproċessa l-algoritmu ta' Shor fuq iċiż-chip.<ref>[http://www.newscientist.com/article/dn17736-codebreaking-quantum-algorithm-run-on-a-silicon-chip.html] ''Code-breaking quantum algorithm runs on a silicon chip'' New Scientist 2009-09-04</ref> Fl-2010 saru żviluppi oħra.<ref>[http://insti.physics.sunysb.edu/itp/conf/simons-qcomputation2/program.html] ''New Trends in Quantum Computation'' </ref> Fl-2011, tim ta' xjenzati mill-Awstralja u l-Ġappun għamlu skoperta fundamentali fit-teleportazzjoni kwantistika. Irnexxielhom jitrasferixxu sett kompless ta' data kwantistika b'integrità sħiħa fit-trażmissjoni. Il-qubits ġew distrutti f'post u rxuxtaw fl-istess ħin f'post ieħor mingħajr tibdil fis-soprapożizzjon.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-05-24 |titlu=Archive copy |url=http://www.unsw.edu.au/news/pad/articles/2011/apr/Quantum_teleport_paper.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110418200747/http://www.unsw.edu.au/news/pad/articles/2011/apr/Quantum_teleport_paper.html |arkivju-data=2011-04-18 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.engadget.com/2011/04/18/first-light-wave-quantum-teleportation-achieved-opens-door-to-u/ ] ''First light wave quantum teleportation achieved, opens door to ultra fast data transmission''</ref> [[Stampa:DWave 128chip.jpg|thumb|Fotografija ta' chip maħluqa minn D-Wave Systems Inc. Il-proċessur ta' D-Wave hu pjanat biex juża 128 element loġiku superkonduttur li għandu "coupling" kontrollabbli u regolabbli jista' jagħmel xi operazzjonijiet.]] Fl-2011, ''D-Wave Systems'' ħabbru l-ewwel kompjuter kwantistiku kommerċjali li jisfrutta r-rikottura kwantistika, ''D-Wave one''. Il-kumpanija ssostni li s-sistema chipset kwantistiku ta' 128 quibit.<ref>[http://dwave.wordpress.com/2011/05/11/learning-to-program-the-d-wave-one/] ''Learning to program the D-Wave One'' </ref> f'Mejju tal-2011 D-Wave ħabbru li l-''Korporazzjoni Lockheed Martin'' ftehmu li jixtru s-sistema ''D-Wave one''.<ref>[https://web.archive.org/web/20201222041457/https://www.dwavesys.com/en/pressreleases.html#lm_2011] ''D-Wave Systems sells its first Quantum Computing System to Lockheed Martin Corporation''</ref> L-inġinieri ta' ''D-Wave'' jużaw sistema empirika fid-disinn taċ-chips kwantistiċi u aktarx jiffokaw fuq jekk iċ-chips jistgħux isolvu problemi partikolari milli jippruvaw jifhmu kompletament il-prinċipji kwantistiċi involuti. L-atitudni tagħhom għoġbot lill-investituri iżjed milli għoġbot lil xi kritiċi akkademiċi, li qalu li ''D-Wave'' kienu għadhom ma jwrewx biżżejjed li veru kienu ħolqu kompjuter kwantistiku. Din il-kritika ma baqgħetx hekk ħarxa wara li ''D-Wave'' ippubblikaw artiklu fir-rivista ''Nature'' fejn taw iżjed dettalji u għalhekk il-kritiċi ammettew li ċ-chips tal-kumpanija veru kellhom xi proprjrtajiet kwantistiċi meħtieġa għall-komputazzjoni kwantistika.<ref>[http://www.nature.com/nature/journal/v473/n7346/full/nature10012.html Quantum annealing with manufactured spins] ''Nature'' 473, 194–198, 12 May 2011</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150428010814/http://www.technologyreview.com/news/429429/the-cia-and-jeff-bezos-bet-on-quantum-computing/ The CIA and Jeff Bezos Bet on Quantum Computing] ''Technology Review'' October 4, 2012 by Tom Simonite</ref> Matul l-istess sena, xi riċerkaturi fl-Università ta' Bristol ħolqu sistema ottika all-bulk li setgħet tipproċessa verżjoni iterattiva tal-algoritmu ta' Shor. Irnexxielhon jifattorizzaw in-numru 21.<ref>Enrique Martin Lopez, Anthony Laing, Thomas Lawson, Roberto Alvarez, Xiao-Qi Zhou, Jeremy L. O'Brien, ''Implementation of an iterative quantum order finding algorithm'' Enrique Martin Lopez, Anthony Laing, Thomas Lawson, Roberto Alvarez, Xiao-Qi Zhou, Jeremy L. O'Brien </ref> F'Settembru tal-2011 xi riċerkaturi taw prova li jista' jinbena kompjuter kwantistiku bl-arkitettura ta' Von Neumann.<ref>[http://arxiv.org/abs/1109.3743 Kompjuter kwantistiku with Von Neumann architecture]</ref> F'Novembru tal-2011 xi riċerkaturi ffattorizzaw in-numru 143 permezz ta' 4 qubits.<ref>[http://arxiv.org/abs/1111.3726 Quantum Factorization of 143 on a Dipolar-Coupling NMR system]</ref> Fi Frar tal-2012, xjenzati tal-[[IBM]] qalu li għamlu xi skoperti fundamentali fil-komputazzjoni kwantistika u kienu "fil-punt li setgħu jibnu sistemi li jieħdu l-komputazzjoni għal-livel ġdid għal kollox."<ref>[http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2400930,00.asp IBM Says It's 'On the Cusp' of Building a Quantum Computer]</ref> F'April tal-2012 tim multinazzjonali mill-Università ta' Southern California]], l-Università Teknoloġika ta' Delft, l-Università għax-Xjenza u t-Teknoloġija tal-Istat ta' Iowa, u l-Università ta' California, Santa Barbara, bnew kompjuter kwantistiku ta' żewġ bits fuq kristall tad-djamanti mniġġeż b'xi tip ta' impurità, li jista' faċilment jitkabbar fil-qis u fil-funzjonalità fit-temperatura tal-ambjent. Bħala qubits intużaw iż-żewġ direzzjonijiet tal-ispin tal-elettron u dawk tal-kernels tan-Nitroġenu. Ġiet żviluppata sistema li ffurmat impuls ta' radjazzjoni ta' mikromewġ li dum għal ċertu ħin biex tipproteġi kontra d-dekoerenza. Permezz ta' dan il-kompjuter l-agoritmu ta' Grover għal erba' varjanti ta' tfittxija ġġenera r-riżultat korrett, mal-ewwel, f'95% mil-każi.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-05-24 |titlu=quantum compjuter built inside diamond |url=http://www.futurity.org/science-technology/quantum-computer-built-inside-diamond/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120413225209/http://www.futurity.org/science-technology/quantum-computer-built-inside-diamond/ |arkivju-data=2012-04-13 |url-status=dead }}</ref> F'Settembru tal-2012, grupp ta' riċerkaturi Awstraljani fl-Università ta' New South Wales qalu li l-ewwel kompjuter kwantistiku fid-dinja ħa jinbena bejn 5 jew 10 snin oħra, wara li ħabbru skoperta importanti li tagħmel possibbli l-manufattura tal-blokki fundamentali tal-memorja. Tim riċerkatur immexxi minn inġinieri Awstraljani ħolqu l-ewwel "bit kwantistika" bbażata fuq atomu wieħed tas-siliċju, b'teknoloġija simili għal dik użata għall-blokki fundamentali tal-kompjuters tal-lum. <ref>[https://web.archive.org/web/20130513071449/http://www.theaustralian.com.au/australian-it/government/australian-engineers-write-quantum-computer-qubit-in-global-breakthrough/story-fn4htb9o-1226477592578] ''Australian engineers write quantum computer 'qubit' in global breakthrough'' 2012</ref> <ref>[http://newsroom.unsw.edu.au/news/technology/breakthrough-bid-create-first-quantum-computer] ''Breakthrough in bid to create first quantum computer'' 2012</ref> F'Ottobru tal-2012, il-[[Premju Nobel]] ingħata lil [[David J. Wineland]] u [[Serge Haroche]] għax-xogħol fundamentali li għamlu biex nfihmu d-dinja kwantistika - xogħol li 'l quddiem jista' jagħmel possibbli l-''Komputazzjoni Kwantistika''.<ref name="NYT-20121014"> Frank Adam, ''Cracking the Quantum Safe'' [http://www.nytimes.com/2012/10/14/opinion/sunday/the-possibilities-of-quantum-information.html]</ref><ref name="NYT-20121009">Overbye Dennis, ''A Nobel for Teasing Out the Secret Life of Atoms'' [http://www.nytimes.com/2012/10/10/science/french-and-us-scientists-win-nobel-physics-prize.html ]</ref> F'Novembru tal-2012, tħabbret l-ewwel teleportazzjoni kwantistika minn oġġett makroskopiku għal ieħor.<ref name="MIT-TR-20121115">[http://www.technologyreview.com/view/507531/first-teleportation-from-one-macroscopic-object-to-another/] ''First Teleportation from One Macroscopic Object to Another'' </ref><ref name="Arxiv-20121113">Bao Xiao-Hui, Xu Xiao-Fan, Che-Ming Yuan, Zhen-Sheng, Lu Chao-Yang, Jian-wei, ''Quantum teleportation between remote atomic-ensemble quantum memories'', [http://arxiv.org/abs/1211.2892] </ref> Fi Frar tal-2013, tħabbret teknika ġdida ta' Kampjunatura tal-Bosoni minn żewġ gruppi li użaw fotoni f'retikolu ottiku li mhuwiex kompjuter kwantistiku universali imma tajjeb biżżejjed għal problemi prattiċi (''Science'', 15 ta' Frar, 2013) F'Mejju tal-2013, Google Inc. ħabbar li ħa jiftaħ l-ewwel Laboratorju għall-Intelligenza Artifiċjali Kwantistika li ħa jkun fiċ-ċentru tar-riċerka ta. Nasa, Ames. Il-laboratorju ħa jkun fih kompjuter kwantistiku ta' 512 qubit min għand D-Wave Systems, u ħa jkunu mistiedna riċerkaturi minn madwar id-dinja biex jaħdmu fuqu għal xi żmien. L-għan ħa jkun l-istudju ta ' kif il-komputazzjoni kwantistika tista' tavvanza it-Tagħlim Awtomatiku<ref group="N">It-'''Tagħlim Awtomatiku''' hu qasam tal-intelliġenza artifiċjali li għandha x'taqsam mal-ħolqien u l-istudju ta' sistemi li jistgħu jitgħallmu mid-data.</ref> <ref>[http://googleresearch.blogspot.co.uk/2013/05/launching-quantum-artificial.html] ''Launching the Quantum Artificial Intelligence Lab'' </ref> ==Bibljografija== *Nielsen, Michael u Chuang, Isaac ''Quantum Computation and Quantum Information'', Cambridge University Press 2000, ISBN 0-521-63503-9. == Noti == <div class="references-small"> <references group=N/> </div> == Referenzi == {{referenzi|2}} ==Ħoloq esterni== *Stanford Encyclopedia of Philosophy: "[http://plato.stanford.edu/entries/qt-quantcomp/ Quantum Computing]" ta' Amit Hagar. *[https://web.archive.org/web/20100403075759/http://www.quantiki.org/ Quantiki] – [[Wiki]] u portal b'kontenut aċċessibbli għal kulħadd li għandu x'jaqsam mal-informatika kwantistika. {{DEFAULTSORT:Kompjuter kwantistiku}} [[Kategorija:Kompjuter]] knbuozic77qaw936awz4r757dm91mlo 0 21936 333380 333205 2026-10-29T16:58:59Z ToniSant 4257 +typo 333380 wikitext text/x-wiki #RINDIRIZZA [[Il-Kantilena]] s80sp5f274x5flwlkko4ukemyfdfffe 0 23223 333415 330623 2026-10-30T03:01:04Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333415 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Salvador Dali NYWTS.jpg|thumb|lemin|200px|Salvador Dalí fl-1965]] '''Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Markiż ta' Púbol''' ([[Figueres]], [[11 ta' Mejju]] [[1904]] – [[Figueres]], [[23 ta' Jannar]] [[1989]]) kien pittur [[Spanja|Spanjol]] [[Surrealiżmu|surrealista]] li ħadem ukoll bħala skultur, kittieb, fotografu, reġista, disinjatur u xeneġġjatur. Dalí kellu ħila kien fil-pittura u fid-disinn<ref>S. Dalí - M. Vescovo, ''Salvator Dalí: la vita è sogno'', Electa, Milano, 1996.</ref>, imma famuż ukoll għall-immagini suġġestivi u bizzarri tax-xogħlijiet [[Surrealiżmu|surrealisti]] tiegħu. Is-sengħa pittorika tiegħu ġiet attribwita għall-influwenza li kellhom fuqu il-maestri tar-[[Rinaxximent]]<ref>[http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-03.html Phelan, Joseph, ''The Salvador Dalí Show]</ref><ref name="Dali">Dalí, Salvador. (2000) ''Dalí: 16 Art Stickers'', Courier Dover Publications. {{ISBN|0-486-41074-9}}.</ref>. Waħda mix-xogħlijiet l-aktar famużi tiegħu, ''[[Il-persistenza tal-memorja]],'' pinġieha fl-1931. It-talent artistiku tiegħu, Dalí esprimieh f'bosta oqsma oħra, fosthom iċ-[[ċinema]], l-[[skultura|iskultura]] u l-[[fotografija]], fejn ikkollabora ma' artisti ta' kull settur. Kien jattribwixxi "''l-imħabba għal kull mhu indurat u eċċessiv, il-passjoni tiegħi għal-lussu u l-imħabba għall-ilbies orjentali''"<ref>Ian Gibson, ''The Shameful Life of Salvador Dalí'', 1997, W. W. Norton & Company [http://www.nytimes.com/books/first/g/gibson-dali.html] Gibson skopra li "Dalí" (u l-varjanti tiegħu) hu kunjom mifrux ħafna fil-pajjiżi Għarab bħall-[[Marokk]], it-[[Tuneżija]], l-[[Alġerija]] u l-[[Eġittu]]. Min-naħa l-oħra, dejjem skont Gibson, il-familja ta' omm Dalí, il-familja Domènech ta' [[Barċellona]], kellha nisel Lhudi.</ref> għal "''dixxendenza Għarbija''", għax kien isostni li l-antenati tiegħu kienu ġejjin mill-Għarab ta' Spanja. Dalí kien mogħni b'immaġinazzjoni kbira u kien iħobb l-imġiba stramba u grandjuża. Il-maniera eċċentrika tiegħu u l-imġiba diretta biex tattira l-attenzjoni tal-pubbliku xi minn daqqiet iżjed kienu jiġbdu aktar attenzjoni mill-arti tiegħu. Dan kien jinkwieta lil dawk li kienu japprezzaw l-arti tiegħu u jdejjaq lill-kritiċi.<ref>Meisler, Stanley (April tal-2005). "The Surreal World of Salvador Dalí". Smithsonian.com. Smithsonian Magazine. [http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/] </ref>. == Bijografija == === Tfulija u żgħożija === Salvador Dalí twieled fil-11 ta' Mejju 1904<ref>Ċertifikat tat-twelid u [https://web.archive.org/web/20080827090340/http://www.salvadordalimuseum.org/history/biography.html ''Biografia ta' Dalí'']</ref> fil-belt ta' Figueres, fir-reġjun tal-Alt Empordà fil-[[Katalonja]], qrib il-fruntiera [[Franza|Franċiża]]<ref>Dalí, The Secret Life of Salvador Dalí, 1948, Londra: Vision Press, p.33</ref>. Ħuh il-kbir, li ukoll kien jismu Salvador (twieled fit-12 ta' Ottubru 1901), miet bil-[[meninġite]] disa' xhur qabel, fl-1 ta' Awwissu 1903. Missieru, Salvador Dalí i Cusí, avukat u nutar<ref name="Llongueras">Llongueras, Lluís. (2004) ''Dalí'', Ediciones B — Mexico. {{ISBN|84-666-1343-9}}.</ref>, kien jemmen fid-dixxiplina, imma r-riġidità tiegħu kienet ittaffiha ommu, Felipa Domènech i Ferrés, li kienet tinkoraġġixxi l-aspirazzjonijiet artistiċi ta' binha<ref name="Rojas">Rojas, Carlos. ''Salvador Dalí, Or the Art of Spitting on Your Mother's Portrait'', Penn State Press (1993). {{ISBN|0-271-00842-3}}.</ref>. <includeonly> A cinque anni Dalí fu condotto sulla tomba del fratello dai genitori, i quali gli fecero credere di esserne la reincarnazione<ref name=sina>[http://edu.sina.com.cn/en/2004-06-17/22707.html Salvador Dalí]. ''[[SINA.com]]''. Verificato il 15 aprile 2009.</ref>, delirio del quale si convinse<ref>[http://www.astrodatabank.com/NM/DaliSalvador.htm Biografia di Salvador Dalí] su astrodatabank.com. Verificato il 15 aprile 2009.</ref> e lo fece impazzire. Di suo fratello Dalí disse: "''Ci somigliavamo come due gocce d'acqua, ma rilasciavamo riflessi diversi. Probabilmente lui era una prima versione di me, ma concepito in termini assoluti''"<ref name="Dalí, Secret Life, p.2">Dalí, Secret Life, p.2</ref>. Dalì era talmente afflitto dalla morte di suo fratello che alcune notti andava alla tomba a pregarlo per ore. Dalí aveva anche una sorella, Ana María, di tre anni più giovane<ref name=Llongueras />, che nel [[1949]] pubblicò un libro sul fratello, ''Dalí visto da sua sorella''<ref>{{Cita web|url=http://www.artelino.com/articles/dali.asp|titolo=Dalí Biography 1904–1989 — Part Two|publisher:artelino.com|accesso = 15 aprile 2009}}</ref>. Tra i suoi amici d'infanzia vi erano i futuri [[calcio (sport)|calciatori]] del [[Futbol Club Barcelona|Barcellona]] [[Emilio Sagi Liñan|Sagibarbá]] e [[Josep Samitier]]. Dalí frequentò una [[scuola d'arte]]. Nel [[1919]] durante una vacanza a Cadaqués con la famiglia di [[Ramon Pichot]], un artista locale che faceva regolarmente viaggi a [[Parigi]], scoprì la pittura moderna<ref name=Llongueras />. L'anno seguente il padre di Dalí organizzò nella residenza di famiglia una mostra dei suoi disegni a [[carboncino]]. La prima vera esposizione pubblica la tenne nel [[1919]] al Teatro Municipale di Figueres. Nel febbraio del [[1921]] la madre di Dalí morì di tumore. Dalí aveva sedici anni; in seguito disse che la morte della madre "''è stata la disgrazia più grande che mi sia capitata nella vita. La adoravo... Non potevo rassegnarmi alla perdita di una persona su cui contavo per rendere invisibili le inevitabili imperfezioni della mia anima.''"<ref>Dalí, Secret Life, pp. 152–153</ref> Poco dopo il padre sposò la sorella della moglie morta. Dalí non si risentì per le nuove nozze, perché amava e rispettava molto la zia<ref name=Llongueras />. Nel [[1923]] Dalì fu accusato d'avere organizzato una protesta (finita con l'intervento della polizia) all'[[Accademia]] di San Fernando. In seguito fu espulso per un anno e nel [[1924]] fu arrestato, episodio che lo portò a dipingere [[Il Bambino Malato]]. === Madrid e Parigi === [[File:Man Ray Salvador Dali.jpg|thumb|Dalí (a sinistra) e l'amico, anch'egli surrealista, [[Man Ray]] a [[Parigi]] il 16 giugno [[1934]], fotografati da [[Carl Van Vechten]].]] Nel [[1922]] Dalí andò a vivere nella [[Residencia de Estudiantes]] di [[Madrid]]<ref name=Llongueras /> e studia all'''Academia de San Fernando'' (Accademia di belle arti). Dalí attirava già interesse su di sé con i suoi modi da eccentrico [[dandy]]. Portava i capelli e le basette lunghe, si vestiva con giacche, calze lunghe e [[Pantaloni alla zuava|calzoni alla zuava]] come gli esteti britannici della fine del [[XIX secolo]]. Erano però i suoi dipinti, nei quali mostrava di accostarsi al [[cubismo]], a guadagnargli l'attenzione dei suoi compagni di corso. Nei suoi primi lavori Dalí probabilmente non aveva ancora compreso pienamente i concetti del movimento cubista, poiché all'epoca a Madrid non esistevano aderenti al movimento, e le uniche informazioni di cui disponeva provenivano da articoli di giornale e da un catalogo datogli da [[Ramon Pichot]]. Nel [[1924]] l'ancora sconosciuto Salvador Dalí realizzò per la prima volta illustrazioni per un libro, l'edizione in [[Lingua catalana|catalano]] del poema ''Les bruixes de [[Llers]]'' del suo amico e compagno di studi [[Carles Fages de Climent]]. Dalí si accostò anche al movimento [[Dadaismo|dadaista]], che lo influenzò per tutta la sua vita. Alla Residencia diventò intimo amico di [[Pepín Bello]], di [[Luis Buñuel]] e di [[Federico García Lorca]]. L'amicizia con García Lorca era un autentico trasporto amoroso reciproco<ref>Per informazioni più approfondite sulla relazione Lorca-Dalí vedi ''Lorca-Dalí: el amor que no pudo ser'' e ''The Shameful Life of Salvador Dalí'', entrambi di [[Ian Gibson]].</ref>, anche se Dalí respinse vigorosamente gli approcci erotici del poeta<ref name="conversations">Bosquet, Alain, ''[http://www.ubu.com/historical/dali/dali_conversations.pdf Conversations with Dalí]'', 1969. p. 19-20. (PDF format) (su Garcia Lorca) S.D.:"''Era omosessuale, come tutti sanno, e follemente innamorato di me. Tentò due volte un approccio con me... Ero molto infastidito perché non ero omosessuale e non avevo intenzione di concedermi. A parte tutto, fa pure male. Così non se ne fece nulla. Mi sentivo però terribilmente lusingato, e dentro di me sentivo che lui era un grande poeta e che gli dovevo un pezzettino del divino buco del culo di Dalí.''"</ref>. Nel [[1926]] Dalí fu espulso dall'Academia poco prima di sostenere gli esami finali, poiché aveva affermato che nessuno nell'istituto era abbastanza competente da esaminare uno come lui<ref name=olga>[https://web.archive.org/web/20160413060418/http://www.abcgallery.com/D/dali/dalibio.html Salvador Dalí: Olga's Gallery]. Verificato il 16 aprile 2009.</ref>. La sua maestria nella pittura era già evidente dal notevole realismo del ''Cesto di pane'', dipinto in quello stesso anno<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2015-12-07 |titlu=L'opera su Dalí Paintings Gallery |url=http://www.dali-gallery.com/html/galleries/painting05.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100827234135/http://www.dali-gallery.com/html/galleries/painting05.htm |arkivju-data=2010-08-27 |url-status=dead }}</ref>. Sempre in quell'anno visitò per la prima volta Parigi, dove incontrò [[Pablo Picasso]], che ammirava profondamente. Picasso aveva già sentito parlare molto bene di Dalí da [[Joan Miró]]. Negli anni successivi, mentre sviluppava un proprio stile, Dalí realizzò diverse opere fortemente influenzate dall'arte di Picasso e di Miró. Nelle opere di Dalí alcune tendenze, che rimarranno costanti nel corso degli anni, erano già evidenti negli [[anni 1920|anni venti]]. Egli assorbì influssi da moltissimi stili, dalla pittura classica all'[[avanguardia]] più estrema<ref>Hodge, Nicola, and Libby Anson. ''The A–Z of Art: The World's Greatest and Most Popular Artists and Their Works''. California: Thunder Bay Press, 1996. [https://web.archive.org/web/20060921144258/https://ucmshare.ucmerced.edu/docushare/dsweb/Get/Document-94961/Dali+Salvador.doc Citazione online].</ref>. Nelle sue prime opere ci fu l'impronta di [[Rafael Barradas]]<ref>[http://www.uruguayeduca.edu.uy/Portal.Base/Web/verContenido.aspx?ID=206087 Uruguay Educational]</ref>. Tra le influenze in stile classico artisti come [[Raffaello Sanzio|Raffaello]], [[Agnolo Bronzino|Bronzino]], [[Francisco de Zurbarán]], [[Jan Vermeer|Vermeer]] e [[Diego Velázquez|Velázquez]]<ref>[http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-03.html Phelan, Joseph]</ref>. Si serviva sia di tecniche classiche che moderne, talvolta impiegandole di volta in volta in opere singole, talvolta usandole tutte nello stesso dipinto. A [[Barcellona]] le esposizioni delle sue opere attrassero attenzione, e i critici si divisero tra entusiasti e parecchio perplessi. Dalí si fece crescere vistosi [[Baffo (peli del viso)|baffi]], ispirati a quelli del grande maestro del Seicento spagnolo Diego Velázquez, e finirono per diventare un tratto inconfondibile e caratteristico del suo aspetto per il resto della vita. === Dal 1929 alla fine della Seconda guerra mondiale === Nel [[1929]] Dalí collaborò con il regista surrealista [[Luis Buñuel]] alla realizzazione del [[cortometraggio]] ''[[Un chien andalou]]''. Il suo contributo principale consistette nell'aiutare Buñuel a scrivere la sceneggiatura, anche se in seguito affermò di aver avuto un ruolo significativo anche nella realizzazione tecnica del progetto, fatto che non trovò riscontro nelle testimonianze dell'epoca<ref>Koller, Michael. [https://web.archive.org/web/20101225061923/http://archive.sensesofcinema.com/contents/cteq/01/12/chien.html {{lang|fr|''Un Chien Andalou''}}]. ''senses of cinema'' Gennaio 2001. Verificato il 17/4/2009.</ref>. Nell'agosto di quello stesso anno incontrò la sua musa, fonte di ispirazione e futura moglie [[Gala Éluard Dalí|Gala]]<ref name=unbound>Shelley, Landry. [https://web.archive.org/web/20171108082607/http://www.tcnj.edu/~unbound/spring2005/articles/a2 "Dalí Wows Crowd in Philadelphia"]. ''Unbound'' ([[The College of New Jersey]]) Primavera 2005. Verificato il 17/4/2009.</ref>, il cui vero nome era Elena Ivanovna Diakonova. Era un'espatriata [[Russia|russa]] di undici anni più vecchia di lui, allora moglie del poeta surrealista [[Paul Éluard]]. In quell'anno Dalí realizzò i mostre importanti, e si unì ufficialmente al gruppo dei surrealisti di [[Montparnasse]]. Erano già due anni che il suo lavoro ne era pesantemente influenzato: i surrealisti apprezzavano molto quello che Dalí definì il suo ''[[metodo paranoico-critico]]'' per esplorare il subconscio e raggiungere un maggior livello di creatività<ref name=Llongueras /><ref name=Rojas />. Nel frattempo i rapporti tra il pittore e il padre erano vicini alla rottura: Don Salvador Dalí y Cusí disapprovava con forza la storia d'amore tra il figlio e Gala e riteneva che la sua vicinanza ai surrealisti avesse un pessimo effetto sul suo senso morale. Lo strappo definitivo avvenne quando Don Salvador lesse su un quotidiano di Barcellona che a Parigi il figlio aveva appena esposto un disegno del "''Sacro Cuore di Gesù Cristo''" insieme ad una scritta provocatoria "''Qualche volta, per divertimento, sputo sul ritratto di mia madre''". Indignato, Don Salvador pretese che il figlio smentisse pubblicamente. Dalí rifiutò, forse per timore di essere allontanato dai surrealisti, e il 28 dicembre 1929 fu cacciato a forza dalla casa paterna. Il padre gli disse che intendeva diseredarlo e gli intimò di non mettere mai più piede a Cadaqués. In seguito Dalí sostenne che, in risposta, mise in mano al padre un [[preservativo]] contenente il suo [[sperma]] dicendogli "''Tieni. Ora non ti devo più nulla!''" L'estate successiva Dalí e Gala affittarono un piccolo capanno di pescatori in una baia nei pressi di Port Lligat. In seguito lo acquistò, e nel corso degli anni lo fece ingrandire trasformandolo poco a poco nella sua adorata villa sul mare. Nel [[1931]] Dalí dipinse una delle sue opere più famose, ''[[La persistenza della memoria]]''<ref>[http://www.salvadordalimuseum.org/education/documents/clocking_in.pdf Clocking in with Salvador Dalí: Salvador Dalí's Melting Watches] (PDF) dal museo Salvador Dalí. Verificato il 17/4/2009.</ref>. È la surrealistica immagine di alcuni [[Orologio da tasca|orologi da taschino]], flosci e sul punto di liquefarsi: gli orologi che si sciolgono rappresentano la memoria, che invecchiando negli anni perde forza e resistenza. Tale idea è sostenuta anche da altre immagini, come l'ampio paesaggio dai confini indefiniti e un altro orologio, raffigurato mentre è divorato dagli insetti<ref name=Conquete>Salvador Dalí, {{lang|fr|''La Conquête de l'irrationnel''}} (Paris: Éditions surréalistes, 1935), p. 25.</ref>. Dalí e Gala, dopo aver convissuto a partire dal 1929, si sposarono nel [[1934]] con una cerimonia civile. Nel [[1958]] si risposeranno con rito [[cattolicesimo|cattolico]]. Dalí fu presentato negli [[Stati Uniti d'America|Stati Uniti]] nel [[1934]] dal mercante d'arte Julian Levy. La sua esposizione di [[New York]], che includeva ''La persistenza della memoria'', creò subito scalpore e interesse. L'alta società lo accolse organizzando uno speciale "''Ballo in onore di Dalí''", al quale presenziò portando sul petto una scatola di vetro contenente un [[reggiseno]]<ref>Current Biography 1940, pp219-220</ref>. Dalí e Gala parteciparono anche ad una festa mascherata a New York, organizzata per loro dall'ereditiera [[Caresse Crosby]]: come costume scelsero di vestirsi come il figlioletto di [[Charles Lindbergh|Lindbergh]] e il suo rapitore. La conseguente reazione scandalizzata della stampa fu tale che Dalí dovette scusarsi. Quando tornò a Parigi i surrealisti lo rimproverarono d'essersi scusato di un gesto surrealista<ref>Luis Buñuel, ''My Last Sigh: The Autobiography of Luis Buñuel'', Vintage 1984. ISBN 0-8166-4387-3</ref>. Mentre la maggior parte dei surrealisti tendeva ad assumere posizioni di sinistra, Dalí si mantenne ambiguo sul giusto rapporto tra politica e arte. [[André Breton]], uno dei capofila del surrealismo, lo accusò di difendere il "''nuovo''" e l'"''irrazionale''" del "''fenomeno [[Adolf Hitler|Hitler]]''", ma Dalí respinse queste affermazioni dicendo: "''Non sono un seguace di Hitler né nei fatti né nelle intenzioni''"<ref>Robin Adèle Greeley, ''Surrealism and the Spanish Civil War'', Yale University Press, 2006, p.81. ISBN 0-300-11295-5</ref>. Dalí insistette sul concetto che il surrealismo può esistere anche in un contesto apolitico e si rifiutò di condannare esplicitamente il [[fascismo]], uno dei fattori che creò dei problemi con i suoi colleghi. Più tardi, sempre nel 1934, Dalí fu sottoposto a un "processo" a seguito del quale fu formalmente espulso dal gruppo dei surrealisti<ref name=unbound />. Come reazione Dalí dichiarò: "''Il surrealismo sono io''"<ref name=olga />. [[File:Salvador Dalí 1939.jpg|thumb|Salvador Dalí nel [[1939]], fotografato da [[Carl Van Vechten]].]] Nel [[1936]] Dalí partecipò all'[[Esposizione internazionale surrealista#International Surrealist Exhibition, Londra 1936|Esposizione internazionale surrealista di Londra]]. Tiene la sua conferenza, intitolata ''Fantômes paranoïaques authentiques'', vestito con tuta e casco da [[palombaro]]<ref>Jackaman, Rob. (1989) ''Course of English Surrealist Poetry Since the 1930s'', Edwin Mellen Press. ISBN 0-88946-932-6.</ref>. Arrivò tenendo in mano una [[stecca da biliardo]] e con due [[levriero russo|levrieri russi]] al guinzaglio. Si dovrà poi togliere il casco da palombaro perché rimasto senza fiato. Commenta: "''Ho solo voluto mostrare che mi stavo 'immergendo a fondo' nella mente umana.''"<ref>Current Biography 1940, p. 219</ref> In quel periodo il principale mecenate di Dalí è il ricchissimo [[Edward James]], che lo aiuta ad emergere nel mondo dell'arte acquistando molte sue opere e supportandolo finanziariamente per due anni. I due diventano buoni amici e il ritratto di James viene anche inserito da Dalí nel dipinto ''[[Cigni che riflettono elefanti]]''. Artista e mecenate collaborano anche nella realizzazione di due delle più celebri icone del movimento surrealista: il ''[[Telefono aragosta]]'' e il ''[[Divano a forma di labbra di Mae West]]''. Nel [[1939]] Breton conia per il pittore spagnolo il denigratorio soprannome di "''Avida Dollars''", anagramma di ''Salvador Dalí'' che può essere tradotto come ''bramoso di dollari''<ref name=artcyclopedia>[http://www.artcyclopedia.com/artists/dali_salvador.html Artcyclopedia: Salvador Dalí]. Verificato il 19/4/2009.</ref>. Si tratta di un modo per deridere la crescente commercializzazione delle opere di Dalí e la percezione che Dalí stesso abbia cercato di ingrandire la propria figura grazie alla fama e al denaro. Alcuni surrealisti da allora in poi parlano di Dalí solo al passato remoto, come se fosse morto. Il movimento surrealista e alcuni suoi membri (come [[Ted Joans]]) continueranno a polemizzare duramente con Dalí fino al momento della sua reale morte e anche oltre. In Europa scoppia la [[seconda guerra mondiale]] e così i Dalí si trasferiscono negli Stati Uniti, dove vivono per otto anni. Dopo il trasferimento Dalí si riavvicina alla pratica del [[Cattolicesimo]]. Robert e Nicolas Descharnes hanno scritto "''In questo periodo Dalí non ha mai smesso di scrivere''"<ref name="Descharnes (1993) p. 35.">Descharnes, Robert and Nicolas. ''Salvador Dalí''. New York: Konecky & Konecky, 1993. p. 35.</ref>. L'anno seguente Dalí imposta il [[canovaccio]] di un film per [[Jean Gabin]] intitolato ''[[Ondata d'amore]]''. Nel [[1942]] pubblica la propria autobiografia, ''La vita segreta di Salvador Dalí''. Scrive i cataloghi delle sue esposizioni, come quella alla Knoedler Gallery di New York del [[1943]]. In quel testo spiega: "''Il surrealismo perlomeno sarà servito a fornire la prova sperimentale che la completa sterilità e i tentativi di automatizzazione si sono spinti troppo in là e hanno condotto ad un sistema totalitario. ... La pigrizia dei nostri giorni e la totale mancanza di tecnica hanno raggiunto il loro parossismo nel valore psicologico dell'attuale uso che si fa del college.''" Scrive anche un romanzo, pubblicato nel [[1944]], che parla di un salone di moda per automobili. Edwin Cox, sul [[The Miami Herald|Miami Herald]] ne fa una vignetta che ritrae Dalí mentre veste un'automobile con un abito da sera<ref name="Descharnes (1993) p. 35."/>. Incontrerà la famosa [[Amanda Lear]], che sarà sua fonte di ispirazione, la sua musa prediletta, ma anche amante, ad insaputa di Gala. Un [[frate]] italiano, [[Gabriele Maria Berardi]], sostiene di aver praticato un [[esorcismo]] su Dalí nel [[1947]], mentre si trovava in [[Francia]]<ref name="exorcist-gift">[https://web.archive.org/web/20071011193554/http://cathnews.com/news/510/72.php Dalí's gift to exorcist uncovered] Catholic News 14 ottobre 2005</ref>. Nel [[2005]] tra le proprietà del frate è stata trovata una scultura che rappresenta Cristo crocefisso; alcuni sostengono che Dalí l'avrebbe data al religioso in segno di gratitudine<ref name="exorcist-gift"/> e due esperti d'arte spagnoli confermano che ci sono fondate ragioni, analizzando lo stile dell'opera, per poterla attribuire a Dalí<ref name="exorcist-gift"/>. === Gli ultimi anni in Catalogna e la morte === A partire dal [[1951]] Dalí tornò a vivere nella sua amata [[Catalogna]]. La scelta di vivere in Spagna mentre questa era ancora governata da [[Francisco Franco|Franco]] gli attirò critiche da parte dei progressisti e pure da diversi altri artisti<ref name=navarro>Navarro, Vicente, Ph.D. [https://web.archive.org/web/20080411161227/https://www.counterpunch.org/navarro12062003.html "The Jackboot of Dada: Salvador Dalí, Fascist"]. ''Counterpunch''. 6 dicembre 2003. Verificato il 19/4/2009.</ref>. È anche probabile che il diffuso rifiuto delle ultime opere di Dalí da parte di alcuni surrealisti e critici d'arte sia in parte da attribuirsi a ragioni politiche più che ad una valutazione artistica delle opere stesse. Nel [[1959]] [[André Breton]] organizza una mostra chiamata ''Omaggio al surrealismo'', fatta per celebrare il quarantesimo anniversario del movimento, che comprende opere di Dalí, [[Joan Miró]], [[Enrique Tábara]] e [[Eugenio Granell]]. L'anno seguente però, Breton si batté con forza contro l'inserimento della ''Madonna Sistina'' di Dalí nell'Esposizione internazionale surrealista di New York<ref name=lopez>López, Ignacio Javier. ''The Old Age of William Tell (A study of Buñuel's ''Tristana'')''. ''[[Modern Language Notes|MLN]]'' 116 (2001): 295–314.</ref>. In questa parte della sua carriera Dalí non si limita ad esprimersi con la pittura, ma sperimenta anche nuove tecniche artistiche e di comunicazione mediatica: realizza opere sviluppando macchie d'inchiostro casuali lanciate sulla tela<ref name=bp>[https://web.archive.org/web/20060528084739/http://www.bonjourparis.com/Articles/Museums_and_Sights/The_Phantasmagoric_Universe_%E2%80%94_Espace_Dal%C3%AD_%C3%80_Montmartre/ The Phantasmagoric Universe—Espace Dalí À Montmartre]. Verificato il 22 agosto 2006 - Non più disponibile il 19/4/2009.</ref> ed è tra i primi artisti a servirsi di [[olografia|olografie]]<ref name=holo>[http://www.holophile.com/history.htm The History and Development of Holography]. ''Holophile''. Verificato il 19/4/2009.</ref>. Molte delle sue opere comprendono [[Illusione ottica|illusioni ottiche]]. Nei suoi ultimi anni, giovani artisti come [[Andy Warhol]] definiscono Dalí una delle più importanti influenze sulla [[Pop art]]<ref name=warhol>[http://www.carnegiemuseums.org/cmag/bk_issue/1998/mayjun/feat2.htm Hello, Dalí]. ''Carnegie Magazine''. Verificato il 19/4/2009.</ref>. Dalí si interessa molto anche di [[scienze naturali]] e di [[matematica]]. Quest'interesse si vede in diversi dei suoi dipinti, specialmente quelli degli [[anni 1950|anni cinquanta]], in cui dipinge i propri soggetti come se fossero composti da corni di [[rinoceronte]]. Secondo Dalí il corno di rinoceronte rappresenta la [[geometria]] divina perché cresce secondo una [[spirale logaritmica]]. Lega il tema del rinoceronte anche a quello della [[castità]] e della Vergine Maria<ref>Elliott H. King in Dawn Ades (ed.), ''Dalí'', Bompiani Arte, Milan, 2004, p. 456.</ref>. Dalí è affascinato anche dal [[DNA]] e dall'[[ipercubo]] (un [[cubo]] a quattro dimensioni); uno sviluppo dell'ipercubo è ben visibile nel dipinto ''[[Corpus Hypercubus|Crocefissione (Corpus Hypercubus)]]''. Il periodo di Dalí successivo alla seconda guerra mondiale si caratterizza per il suo virtuosismo tecnico e per l'interesse per le illusioni ottiche, la scienza e la religione. La sua devozione per la religione cattolica aumenta e, allo stesso tempo, rimane profondamente impressionato da quanto successo ad [[Bombardamenti atomici di Hiroshima e Nagasaki|Hiroshima]] e dalla nascita dell'"era atomica". Di conseguenza Dalí definisce questo periodo come quello del ''Misticismo nucleare''. In dipinti come ''La Madonna di Port-Lligat'' (prima versione, [[1949]]) e ''Corpus Hypercubus'' ([[1954]]) Dalí cerca di sintetizzare l'[[iconografia]] cristiana con immagini di disintegrazione materiale ispirate dalla [[fisica nucleare]]<ref>[https://web.archive.org/web/20060504050531/http://www.arton5th.com/Dali/bio.html Salvador Dalí Bio, Art on 5th] Verificato il 22 luglio 2006 - Non più disponibile il 19/4/2009.</ref>. Nel periodo del ''Misticismo nucleare'' si inseriscono anche lavori notevoli come ''La stazione di Perpignan'' ([[1965]]) e ''[[Torero allucinogeno]]'' ([[1968]]-[[1970|70]]). [[File:Dali museum.jpg|thumb|left|Il [[Museo Dalí|Teatro-Museo Dalí]] a [[Figueres]], dove si trova la sua tomba.]]Nel [[1960]] Dalí inizia a lavorare al [[Museo Dalí|Teatro-Museo Dalí]] nella sua cittadina natale di [[Figueres]]; si tratta del suo progetto più grande e richiede la maggior parte delle sue energie fino al [[1974]]. Continuerà poi a fare altre occasionali aggiunte fino alla metà degli [[anni 1980|anni ottanta]]. In questo periodo Dalì si occupa anche di Arte Postale . vedi il libro di Eraldo Di Vita "Mailart-Il recupero della memoria". [[File:Salvador Dali The Rainbow 1972.jpg|thumb|upright=0.8|''The Rainbow'' (1972), [[Centro M.T. Abraham per le Arti Visuali]].]]Nel [[1968]] Dalí realizza un filmato pubblicitario per la televisione per conto della [[cioccolata]] Lanvin<ref>[https://web.archive.org/web/20071011211226/http://ehotelier.com/browse/news_item.php?id=P12135 Salvador Dalí at Le Meurice Paris and St Regis in New York] Andreas Augustin, ehotelier.com, 2007</ref> e l'anno successivo disegna il logo dei celebri [[lecca lecca]] [[Chupa Chups]]. Sempre nel [[1969]] è responsabile della campagna pubblicitaria dell'[[Eurovision Song Contest 1969|Eurofestival]] e crea una grande scultura metallica che viene posta sul palco del Teatro Real di [[Madrid]] dove si svolge la manifestazione canora. Nel [[1980]] la salute di Dalí riceve un colpo durissimo; la moglie Gala, colpita da una forma lieve di [[Demenza|demenza senile]], probabilmente gli somministra un pericoloso cocktail di medicinali senza che gli fossero prescritti, danneggiandogli il [[sistema nervoso]] e provocando la precoce fine delle sue capacità artistiche. All'età di 76 anni Dalí è ridotto a un relitto e la sua mano destra trema in maniera terribile in preda a sintomi molto simili a quelli della [[malattia di Parkinson]]<ref>Ian Gibson (1997). ''The Shameful Life of Salvador Dalí''. W. W. Norton & Company.</ref>. Nel [[1982]] Re [[Juan Carlos I di Spagna]] concede a Dalí il titolo di [[Marchese]] di [[Púbol]], che più tardi il pittore ripagherà donando al Re un disegno (che sarà anche il suo ultimo) quando il Re gli farà visita sul letto di morte. [[File:20061227-Figueres Sant Pere MQ.jpg|thumb|La chiesa di Sant Pere a [[Figueres]], dove Dalí è stato [[battesimo|battezzato]], ha ricevuto la [[prima comunione]], e dove si è svolto il suo [[funerale]]]] La moglie Gala morì il 10 giugno [[1982]]. Dopo la morte di Gala Dalí perse la maggior parte della voglia di vivere. Si lasciò deliberatamente [[disidratazione|disidratare]], forse un tentativo di [[suicidio]]. Si trasferì da Figueres al [[Castello di Púbol]], che aveva comprato per Gala e dove lei era morta. Nel [[1984]], in circostanze non del tutto chiare, scoppiò un incendio nella sua camera da letto<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9905E1DB1038F932A3575AC0A962948260 "Dalí Resting at Castle After Injury in Fire"]. ''[[The New York Times]]''. 1º settembre 1984. Verificato il 19/4/2009</ref>. Forse si trattava di un altro tentativo di suicidio di Dalí o forse semplicemente una negligenza del personale<ref name=olga />. In ogni caso Dalí fu salvato e tornò a Figueres, dove un gruppo di suoi amici, protettori e colleghi artisti ritenevano fosse meglio trascorrere i suoi ultimi anni, nel suo Teatro-museo. Alcune voci sostengono che Dalí sia stato forzato dai suoi tutori a firmare tele vuote, usate anche dopo la sua morte, per produrre falsi<ref name="scandal">{{Cita libro | titolo=The Dalí Scandal: An Investigation | autore=Mark Rogerson | isbn=0-575-03786-5 | editore=Victor Gollancz | anno=1989}}</ref>. Il risultato fu che i mercanti d'arte tendono a diffidare delle opere attribuite a Dalí e risalenti all'ultimo periodo. Nel novembre [[1988]] Dalí fu ricoverato in ospedale per un attacco di cuore e il 5 dicembre ricevette la visita di Re Juan Carlos che rivelò di essere sempre stato un suo grande ammiratore<ref>Etherington -Smith, Meredith [http://books.google.com/books?id=soncxLrkYX0C&dq The Persistence of Memory: A Biography of Dalí] p. 411, 1995 Da Capo Press, ISBN 0-306-80662-2</ref>. Il 23 gennaio [[1989]], mentre sta ascoltando il suo disco preferito, ''[[Tristano e Isotta (opera)|Tristano e Isotta]]'' di [[Richard Wagner|Wagner]], morì per un altro attacco di cuore. Aveva 84 anni. Fu sepolto all'interno del suo Teatro-Museo di Figueres, dall'altro lato della strada rispetto alla chiesa in cui era stato battezzato e dove si svolse il suo funerale, e solo a tre isolati dalla casa in cui era nato<ref>Etherington -Smith, Meredith [http://books.google.com/books?id=soncxLrkYX0C&dq The Persistence of Memory: A Biography of Dalí] pp. xxiv, 411-412, 1995 Da Capo Press, ISBN 0-306-80662-2</ref>. == Il simbolismo == Nel suo lavoro Dalí si è ampiamente servito del simbolismo. Ad esempio, il simbolo caratteristico degli "orologi molli" apparso per la prima volta in ''La persistenza della memoria'' si riferisce alla teoria di [[Albert Einstein|Einstein]] che [[Relatività ristretta|il tempo è relativo]] e non qualcosa di fisso<ref name=Conquete />. L'idea di servirsi degli orologi in questo modo venne a Dalí mentre in una calda giornata d'agosto osservò un pezzo di formaggio [[Camembert]] che si scioglieva e gocciolava<ref>Salvador Dalí, ''The Secret Life of Salvador Dalí'' (New York: Dial Press, 1942), p. 317.</ref>. Quella dell'[[elefante]] è un'altra delle immagini ricorrenti nelle opere di Dalí. Comparve per la prima volta nell'opera del [[1944]] ''[[Sogno causato dal volo di un'ape intorno a una melagrana un attimo prima del risveglio]]''. L'elefante, ispirato al piedistallo di una scultura di [[Gian Lorenzo Bernini]] che si trova a [[Roma]] e rappresenta un elefante che trasporta un antico [[obelisco]]<ref>Michael Taylor in Dawn Ades (ed.), ''Dalí'' (Milan: Bompiani, 2004), p. 342</ref> viene ritratto con le "''lunghe gambe del desiderio, con molte giunture e quasi invisibili''"<ref name=countycollection>[http://www.countyhallgallery.com/education/dali_collection.htm Dalí Universe Collection]. ''County Hall Gallery''. Verificato il 28 luglio 2006 - Non disponibile il 20/4/2009</ref> e con un obelisco sulla schiena. Grazie all'incongrua associazione con le zampe sottili e fragili, questi goffi animali, noti anche per essere un tipico simbolo fallico, creano un senso di irrealtà. ''L'elefante rappresenta la distorsione dello spazio'' ha spiegato una volta Dalí, ''le zampe lunghe ed esili contrastano l'idea dell'assenza di peso con la struttura''<ref name=countycollection />. "''Dipingo immagini che mi riempiono di gioia, che creo con assoluta naturalezza, senza la minima preoccupazione per l'estetica, faccio cose che mi ispirano un'emozione profonda e tento di dipingerle con onestà''"<ref>Ades, Dawn ''Dalí and Surrealism''</ref>. L'uovo è un'altra delle immagini tipiche di cui si serviva Dalí. Associa all'uovo il periodo prenatale e intrauterino, usandolo per simboleggiare la speranza e l'amore<ref name=symb>[http://www.countyhallgallery.com/education/dali_symbols.htm "Salvador Dalí's symbolism"]. ''County Hall Gallery''.Verificato il 28 luglio 2006 - Non disponibile il 21/4/2009</ref>; l'uovo compare ad esempio ne ''[[Il grande masturbatore]]'' e ne ''[[La metamorfosi di Narciso]]''. Nelle sue opere compaiono inoltre varie specie animali: le formiche rappresentano la morte, la decadenza e uno smisurato desiderio sessuale; la chiocciola è in stretta connessione con la testa umana (la prima volta che incontrò [[Sigmund Freud]] Dalí aveva visto una chiocciola su una bicicletta appoggiata fuori dalla sua casa), mentre le locuste sono per lui un simbolo di distruzione e paura<ref name=symb />. == Interessi e attività al di fuori della pittura == [[File:Salvador Dali A (Dali Atomicus) 09633u.jpg|thumb|upright=1.4|''Il Dalí Atomico'', fotografia di [[Philippe Halsman]] ([[1948]]), realizzata durante la preparazione dell'opera]] Dalí fu un artista molto versatile. Alcune delle sue opere più celebri sono sculture o altro tipo di installazioni, e si distinse anche per i suoi contributi al [[teatro]], alla [[moda]], alla [[fotografia]] e altre discipline. === Arredamento e gioielleria === Due degli oggetti più famosi lasciatici dal movimento surrealista sono il ''[[Telefono aragosta]]'' e il ''[[Divano - labbra di Mae West]]'', realizzati da Dalí nel [[1936]] e [[1937]] rispettivamente. Entrambe le opere gli furono commissionate dall'artista surrealista e mecenate [[Edward James]]: James aveva ereditato una vasta proprietà in [[Inghilterra]], a [[West Dean]] nel [[West Sussex]], quando aveva 5 anni e negli [[anni 1930|anni trenta]] era diventato uno dei principali sostenitori del movimento surrealista<ref name=natgalaust>[http://www.nga.gov.au/International/Catalogue/Detail.cfm?IRN=2607 Lobster telephone]. ''National Gallery of Australia''. Verificato il 29 aprile 2009.</ref>. La descrizione del ''Telefono aragosta'' in esposizione alla [[Tate Gallery]] riporta che ''secondo Dalí le [[aragosta|aragoste]] e i [[telefono|telefoni]] avevano entrambi una forte connotazione sessuale ed egli individuò una stretta analogia tra il cibo e il sesso''<ref name=tate>[http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?workid=2988 Tate Collection | Lobster Telephone by Salvador Dalí]. ''Tate Online''. Verificato il 29 aprile 2009.</ref> Il telefono era perfettamente funzionante e James ne acquistò quattro da Dalí per sostituire gli apparecchi di casa sua. Uno di questi è attualmente esposto alla Tate Gallery di [[Londra]], il secondo si trova al ''Museo tedesco del telefono'' di [[Francoforte sul Meno|Francoforte]], il terzo appartiene alla Fondazione Edward James, mentre il quarto si trova esposto alla [[National Gallery of Australia]]<ref name=natgalaust />. Il ''Divano - labbra di Mae West'', realizzato in legno e [[Raso (tessuto)|raso]], riprende la forma delle labbra della [[Mae West|celebre attrice]], da cui Dalí sembrava essere affascinato<ref name=unbound />. La West già in precedenza era stata il soggetto di un'opera del pittore catalano, ovvero ''[[Il volto di Mae West]]'' del [[1935]]. Attualmente il ''Divano - labbra di Mae West'' si trova al Brighton and Hove Museum in Inghilterra. Tra il [[1941]] e il [[1970]] Dalí creò una collezione di 39 [[Gioielleria|gioielli]]. Sono pezzi particolarmente complessi e alcuni di essi hanno delle parti mobili. Il più famoso di questi, ''Il cuore reale'' è realizzato in [[oro]], ha 46 [[rubino|rubini]], 42 [[diamante|diamanti]] e 4 [[smeraldo|smeraldi]] incastonati ed è fatto in modo che il centro del gioiello ''batta'' come fosse un vero cuore. Dalí disse che "''Senza un pubblico, senza la presenza di spettatori, questi gioielli non compierebbero appieno la funzione per cui sono stati realizzati. Chi li guarda è, di conseguenza, il vero artista''"<ref>Dalí, 1959.)</ref>. "''I gioielli di Dalí''" sono esposti permanentemente al Teatro-Museo Dalí di Figueres, in Catalogna. === Teatro === Per il [[teatro]], nel [[1927]] Dalí realizzò la [[scenografia]] per la rappresentazione della commedia romantica di García Lorca ''[[Mariana Pineda]]''<ref>[http://www.kirjasto.sci.fi/fglorca.htm Federico García Lorca]. ''Pegásos''. Verificato il 2 maggio 2009.</ref>. Nel [[1939]] per la messa in scena di ''Baccanale'', un [[balletto]] realizzato sulle note dell'[[opera lirica|opera]] ''[[Tannhäuser (opera)|Tannhäuser]]'' di [[Richard Wagner]] ([[1845]]), Dalí creò sia le scene che il libretto dello spettacolo<ref name=designws>[http://www.designws.com/pagina/1dalieng.htm Dalí Rotterdam Museum Boijmans]. ''Paris Contemporary Designs''. Verificato il 2 maggio 2009.</ref>. Al lavoro per ''Baccanale'' seguirono la realizzazione delle scene per ''Labirinto'' del [[1941]] e per ''Il cappello a tre punte'' del [[1949]]<ref>[http://www.marquette.edu/haggerty/exhibitions/past/dalihat.html Past Exhibitions]. ''Haggerty Museum of Art''. Verificato il 2 maggio 2009.</ref>. === Cinema === Fin dalla giovinezza Dalí manifestò un vivo interesse per la cinematografia, e si recava al cinema quasi tutte le domeniche. Visse sia l'[[cinema muto|epoca del muto]] che il periodo in cui i film iniziarono a diventare molto popolari. Credeva che il cinema avesse due dimensioni diverse: "le cose in sé" - ovvero i fatti che sono ritratti dalla macchina da presa - e l'"immaginazione fotografica" - ovvero il modo in cui la macchina da presa trasforma le immagini in maniera creativa e fantasiosa<ref>"Dali & Film" Edt. Gale, Matthew. Salvador Dalí Museum Inc. St Petersburg, Florida. 2007.</ref>. Fu coautore del film surrealista di [[Luis Buñuel]] ''[[Un chien andalou]]'', un cortometraggio di 17 minuti rimasto celebre per la sua particolare scena d'apertura in cui si vede un [[occhio]] umano squarciato con un [[rasoio]]( in realtà l'occhio era di un vitello morto , anche se il montaggio fa credere che appartenga alla donna a cui il regista stesso sta tenendo l'occhio sinistro ben aperto con la forza, dopo aver affilato un rasoio). Questo è in effetti il film per cui Dalí è rimasto celebre nella scena della cinematografia indipendente. ''Un Chien Andalou'' è un buon esempio del modo in cui Dalí riportava nel mondo reale il suo immaginario simile a quello dei sogni: le immagini cambiano all'improvviso e le scene si interrompono conducendo lo spettatore in una direzione completamente diversa da quella che stava seguendo solo un momento prima. Il secondo film prodotto insieme a Buñuel si intitola ''[[L'âge d'or]]'' e venne girato nel [[1930]] a Parigi nello [[Studio 28]]. Il film fu messo al bando per anni dopo che "''fascisti e gruppi di [[antisemitismo|antisemiti]] fecero irruzione violentemente nella sala parigina dove era proiettato lanciando bombette puzzolenti e inchiostro''"<ref>"L'âge d'or (The Golden Age)" Harvard Film Archive. 2006. 10 aprile 2008. http://hcl.harvard.edu/hfa/films/2000novdec/bunuel.html</ref>. Entrambi i film ebbero un grosso impatto sul movimento surrealista che si muoveva nel cinema indipendente. Il critico Robert Short ha scritto: "''Se 'Un chien andalou' si pone come la massima rappresentazione delle incursioni del surrealismo nel regno dell'inconscio, allora 'L'âge d'or' è forse la più incisiva e implacabile espressione del suo intento rivoluzionario''"<ref>Short, Robert. "The Age of Gold: Surrealist Cinema, Persistence of Vision", Vol. 3, 2002</ref>. Dalí lavorò anche con altri celebri cineasti come [[Alfred Hitchcock]]. La più conosciuta delle sue realizzazioni è forse la sequenza del sogno di ''[[Io ti salverò]]'' ([[1945]]), film che affronta il tema della [[psicanalisi]]. Hitchcock aveva bisogno di scene oniriche che comunicassero l'idea che un'esperienza repressa può scatenare una nevrosi, e sapeva che il lavoro di Dalí poteva aiutarlo a creare l'atmosfera che desiderava. Si impegnò nella realizzazione di un documentario intitolato ''Caos e creazione'', ricco di riferimenti utili a comprendere quale fosse il vero modo di intendere l'arte di Dalí. Collaborò anche alla produzione di un [[cartone animato]] della [[The Walt Disney Company|Disney]], ''[[Destino (film 2003)|Destino]]''. Il film, completato solo nel [[2003]] da Baker Bloodworth e [[Roy Disney]], contiene immagini oniriche di strani personaggi che volano e camminano in giro. È ispirato all'omonima canzone del cantautore [[Messico|messicano]] [[Armando Domínguez]]. Quando [[Walt Disney|Disney]] nel [[1946]] assunse Dalí per aiutarlo nella produzione, in realtà i due non erano preparati in modo adeguato al lavoro che avrebbero dovuto affrontare; per otto mesi continuarono a realizzare animazioni finché non furono costretti ad interrompere il lavoro quando si resero conto di aver finito i soldi del budget. Il film non fu completato ma fu ugualmente presentato in diversi festival cinematografici. Rappresenta un personaggio disneyano con le classiche fattezze della principessa, che interagisce con scene e figure tipiche dell'opera di Dalí. Nel corso della sua vita l'artista portò a termine un solo altro film, ''Impresiones de Mongolia Superior'' ([[1975]]), che racconta la storia di una spedizione organizzata per cercare degli strani ed enormi funghi allucinogeni<ref>Elliott H. King, [http://www.kamera.co.uk/article.php/895 ''Dalí, Surrealism and Cinema''], Kamera Books 2007, p. 169.</ref>. === Moda e fotografia === Dalí fu attivo anche nel mondo della [[moda]] e in quello della [[fotografia]]. Nell'ambito della moda è nota la sua collaborazione con la [[stilista]] italiana [[Elsa Schiaparelli]], quando l'artista fu ingaggiato dalla Schiaparelli per realizzare un abito bianco sul quale era raffigurata a stampa un'aragosta. Tra gli altri modelli che Dalí fece su sua commissione si ricordano un [[cappello]] a forma di [[scarpa]] ed una [[cintura]] rosa con la fibbia a forma di labbra. Curò anche il design di alcuni di tessuti e bottiglie di profumo. Nel [[1950]], insieme a [[Christian Dior]] creò un singolare "''abito per l'anno 2045''"<ref name=designws />. Tra i fotografi con cui collaborò si ricordano [[Man Ray]], [[Brassaï]], [[Cecil Beaton]] e [[Philippe Halsman]]. Con Man Ray e Brassaï Dalí scattò foto della natura, mentre con gli altri si addentrò in una serie di soggetti piuttosto oscuri tra cui la serie ''Dalí Atomica'' - realizzata nel [[1948]] insieme ad Halsman, ed ispirata al suo dipinto ''[[Leda Atomica]]'' - che in una fotografia ritrae "''il cavalletto di un pittore, tre gatti, una secchiata d'acqua e Dalí che volteggia nell'aria.''"<ref name=designws /> === Scienza === Per quanto riguarda il mondo della scienza, Dalí rimase affascinato dal cambiamento dei modelli di riferimento che nel corso del [[XX secolo]] accompagnarono la nascita della [[meccanica quantistica]] e nel [[1958]], ispirato dal [[principio di indeterminazione di Heisenberg]], scrisse il suo ''Manifesto Antimaterico'': "''Durante il periodo surrealista volevo creare l'iconografia del mondo interiore e del mondo del meraviglioso concepiti da mio padre Freud. Oggi, invece, il mondo esteriore e quello della fisica hanno superato quello della psicologia. oggi mio padre è il Dottor Heisenberg.''"<ref name=triangle>[https://web.archive.org/web/20071011075752/http://media.www.thetriangle.org/media/storage/paper689/news/2005/04/29/Entertainment/Dali-Explorations.Into.The.Domain.Of.Science-944328.shtml?norewrite200608080502&sourcedomain=www.thetriangle.org Dalí: Explorations into the domain of science]. ''The Triangle Online''. Verificato il 10 maggio 2009.</ref> In accordo con queste nuove convinzioni l'artista dipinse ''[[La disintegrazione della persistenza della memoria]]'', opera del [[1954]], con cui riprende ''La persistenza della memoria'' ma la rappresenta mentre va in frantumi e si scompone i tasselli, riassumendo chiaramente il suo riconoscimento delle nuove frontiere della scienza<ref name=triangle />. === Altro === In [[architettura|architettonico]] Dalí si dedicò alla costruzione della sua casa di Port Lligat, nei pressi di Cadaqués e del padiglione surrealista chiamato ''Sogno di Venere'' per l'[[Esposizione universale]] del [[1939]], che comprendeva molti stravaganti statue e sculture. Tra le sue opere letterarie si ricordano ''La vita segreta di Salvador Dalí'' ([[1942]]), ''Diario di un genio'' ([[1952]]-[[1963|63]]) e ''Oui: la rivoluzione critica-paranoide'' [[1927]]-[[1933|33]]) Fu molto attivo nelle arti grafiche, realizzando molte [[incisione|incisioni]] e [[Litografia (arte)|litografie]]. Mentre però le sue prime stampe erano di qualità paragonabile a quella dei dipinti, con il passar del tempo decise di vendere solo i diritti delle immagini e di non essere personalmente coinvolto nella realizzazione tecnica. Inoltre, negli anni ottanta e novanta furono prodotti un congruo numero di falsi e di opere non autorizzate, che contribuirono a rendere piuttosto insidioso il mercato delle stampe firmate Dalí. Nel [[1965]] in un locale notturno francese Dalí incontrò Amanda Tapp, in seguito [[Amanda Lear]], un'indossatrice inglese di origine cinese. La Lear diventò una sua pupilla e la sua musa<ref name = Prose/> che in seguito scrisse della loro relazione nella sua biografia autorizzata ''La mia vita con Dalí'' ([[1986]])<ref name="Lear">Lear, Amanda. (1986) ''My Life with Dalí''. Beaufort Books. ISBN 0-8253-0373-7.</ref>. Colpito dai modi mascolini e sopra le righe della Lear, Dalí ne guidò e supervisionò il passaggio dal mondo della moda a quello della musica, consigliandola sul modo di presentarsi e aiutandola a diffondere strane dicerie sulla sua origine. Secondo la Lear lei e Dalí era come se fossero uniti da una sorta di "''Matrimonio spirituale''"<ref name=Prose>Prose, ''The Lives of the Muses''.</ref>. Alcuni, parlandone come del "''Frankenstein''" di Dalí<ref name="Lozano">Lozano, Carlos. (2000) ''Sex, Surrealism, Dalí, and Me''. Razor Books Ltd. ISBN 0-9538205-0-5.</ref>, ritengono che anche il nome della Lear fosse un gioco di parole basato sul francese ''L'Amant Dalí'', ''L'amante di Dalí''. La Lear aveva preso il posto di una precedente musa-allieva, [[Isabelle Collin Dufresne]] (in arte Ultra Violet), che aveva lasciato Dalí per unirsi alla [[The Factory|Factory]] di [[Andy Warhol]]. {{citazione necessaria|In campo musicale, Dalí fu ammaliato dallo stile surrealista del cantante rock [[Alice Cooper]] al punto da creargli, come segno di apprezzamento per la sua vena creativa, un microfono molto particolare: una scultura che riproduceva le fattezze della [[Venere di Milo]]. }} == Posizione politica e personalità == La posizione politica di Salvador Dalí ha ricoperto un ruolo significativo nella sua affermazione come artista. È stato identificato come un sostenitore ideologico del regime [[Autoritarismo|autoritario]] di [[Francisco Franco]]<ref name=navarro /><ref>{{Cita pubblicazione |autore=Vicente Navarro | titolo=Salvador Dali, Fascist | rivista=[[CounterPunch]] |data=12 dicembre 2003 | url=http://www.countercurrents.org/dali-navarro121203.htm }}</ref>. [[André Breton]], il leader del movimento surrealista, si sforzò in ogni modo per mantenere il suo nome distinto da quello degli altri surrealisti. In realtà, probabilmente, una corretta ricostruzione dei fatti è più complessa di simili schematismi. In ogni caso è certo che Dalí non fu mai un [[antisemitismo|antisemita]] e fu amico del celebre architetto e designer [[Paul László]], che era di origine ebraica. Manifestò anche una profonda ammirazione nei confronti di Freud (quando ebbe modo di incontrarlo) e di Einstein, entrambi ebrei, e tutto questo può essere verificato nei suoi scritti. Riguardo alla personalità di Dalí, [[George Orwell]] in un saggio scrisse: {{citazione|Bisognerebbe essere capaci di tenere presente che Dalí è contemporaneamente un grande artista ed un disgustoso essere umano. Una cosa non esclude l'altra né, in alcun modo, la influenza. |''George Orwell'', ''Notes on Dalí''<ref>[https://web.archive.org/web/20151026052335/http://www.k-1.com/Orwell/site/work/essays/dali.html George Orwell, Notes on Dali], [[1944]]</ref> |One ought to be able to hold in one's head simultaneously the two facts that Dalí is a good draughtsman and a disgusting human being. The one does not invalidate or, in a sense, affect the other. |lingua=en}} Durante la gioventù Dalí fu in periodi diversi, sia [[anarchia|anarchico]] che [[comunismo|comunista]]. Nei suoi scritti ci sono numerosi aneddoti su come avesse assunto posizioni politiche radicali più per stupire gli ascoltatori che per reale convinzione, comportamento in linea con la sua adesione al [[dadaismo|movimento Dada]]. Una volta diventato più maturo, le sue posizioni politiche cambiarono, specialmente in conseguenza del fatto che il movimento surrealista era andato trasformandosi sotto la guida del [[Trotskismo|trotskista]] Breton, che si dice abbia estromesso Dalí contestando le sue posizioni. Nel suo libro del [[1970]] ''Dalí by Dalí'' si autodefinisce anarchico e monarchico, suscitando il dibattito su che cosa in effetti sia l'anarco-monarchia. Allo scoppio della [[guerra civile spagnola]] Dalí sfuggì i combattimenti, rifiutando di allinearsi con alcuno degli schieramenti. Dopo la [[seconda guerra mondiale]], George Orwell lo criticò per ''essere fuggito come un topo dalla nave che affondava non appena la Francia era stata in pericolo'' dopo che il pittore vi aveva prosperato per anni: {{citazione|Quando in Europa si avvicinano le guerre egli ha una sola preoccupazione: come riuscire a trovare un posto dove si mangi bene e da cui scappare in fretta se il pericolo si avvicina troppo.|''George Orwell''|When the European War approaches he has one preoccupation only: how to find a place which has good cookery and from which he can make a quick bolt if danger comes too near.|lingua=en}} Dopo il ritorno in Catalogna alla fine della guerra, Dalí si avvicinò al regime di Franco. Fece alcune dichiarazioni di sostegno al regime e si congratulò con Franco per le sue azioni intese a "''ripulire la Spagna dalle forze distruttive''"<ref>Vincente Navarro [http://www.countercurrents.org/dali-navarro121203.htm Salvador Dali, Fascist] Counterpunch.org, 12 dicembre 2003</ref> Riavvicinatosi alla fede [[cattolicesimo|cattolica]] e diventando sempre più religioso con il passare del tempo, Dalí con tale frase potrebbe essersi riferito ai comunisti, socialisti e anarchici<ref>[http://libro.uca.edu/payne2/payne26.htm Payne, Stanley G. THE A History of Spain and Portugal, Vol. 2, Ch. 26, pp. 648-651 (Print Edition: University of Wisconsin Press, 1973) (LIBRARY OF IBERIAN RESOURCES ONLINE verificato il 13 maggio 2009)]</ref><ref>De la Cueva, Julio Religious Persecution, Anticlerical Tradition and Revolution: On Atrocities against the Clergy during the Spanish Civil War, Journal of Contemporary History Vol XXXIII - 3, 1998</ref>. Dalí inviò dei telegrammi a Franco, pregandolo di firmare le condanne a morte per i prigionieri<ref name=navarro /> e incontrò personalmente il dittatore<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2015-12-07 |titlu=Salvador Dalí pictured with Francisco Franco |url=http://www.andrewcusack.com/blog/2005/07/franco_jokes.php |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080507170332/http://www.andrewcusack.com/blog/2005/07/franco_jokes.php |arkivju-data=2008-05-07 |url-status=dead }}</ref> realizzando inoltre il ritratto della nipotina. È impossibile stabilire quanto i suoi omaggi a Franco fossero sinceri o quanto frutto della sua stravaganza ed eccentricità; una volta mandò un telegramma pure al ''Conducător'' della [[Romania]], il comunista [[Nicolae Ceaușescu]] pregandolo di adottare uno [[scettro]] come simbolo del suo potere. Il quotidiano romeno ''[[Scînteia]]'' pubblicò il messaggio senza sospettare che potesse trattarsi di una beffa. Fece d'altra parte anche gesti di aperta disobbedienza nei confronti del regime, come continuare a lodare [[Federico García Lorca]] anche durante gli anni in cui le opere del poeta in Spagna erano messe al bando<ref name="conversations"/>. Dalí in ogni caso fu un vero personaggio e la sua immagine, con l'onnipresente mantello, il bastone da passeggio, l'espressione altezzosa e i baffi fissati con la brillantina e all'insù, resta nell'immaginario collettivo. Resta famosa la sua affermazione: {{citazione|Ogni mattina, appena prima di alzarmi, provo un sommo piacere: quello di essere Salvador Dalí !|Salvador Dalí<ref name=smithsonian>[http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2005/april/dali.php?page=3 The Surreal World of Salvador Dalí]. ''Smithsonian Magazine.'' 2005. verificato il 13 maggio 2009</ref>}} == Opere == Nel corso della sua carriera Dalí realizzò più di 1.500 dipinti<ref>{{Cita web | titolo=The Salvador Dalí Online Exhibit |sito=MicroVision | url=http://www.daliweb.tampa.fl.us/collection.htm | accesso = 13 maggio 2009}}</ref>, oltre ad illustrazioni per libri, litografie, scenografie e costumi teatrali, disegni, sculture e svariate altre opere. Questo elenco è quindi solo indicativo. {{div col}} * [[Paesaggio vicino Figueres]] (1910) * Vilabertran (1913) * Interno olandese (1914) * Paesaggio fluviale (1916) * Cadaqués (1917) * Anatra (1918) * Autoritratto nello studio (1919) * Cadaqués-Il giardino del Llane (1919) * Autoritratto con collo di Raffaello (1920) * [[Ritratto del violoncellista Ricardo Pichot]] ([[1920]]) * [[Ritratto di mio padre (Dalí 1920)|Ritratto di mio padre]] (1920-[[1921]]) * [[Autoritratto (Dalí)|Autoritratto]] (1921 circa) * Madrid-Architettura e pioppi (1922) * [[Orcio (Dalí)|Orcio]] ([[1922]]-[[1923]]) * [[Bagnanti della costa Brava|Bagnanti della Costa Brava (Bagnanti di Llané)]] (1923) * [[Autoritratto cubista]] (1923) * [[Il bambino malato|Il bambino malato – Autoritratto a Cadaqués]] (1923 circa) * [[Ritratto di mia sorella e figura picassiana contrapposta]] (1923-[[1924]]) * [[Natura morta (Dalí)|Natura morta]] (1924) * Anna Maria (1924) * [[Ritratto di Luis Buñuel]] (1924) * [[Port Alguer]] (1924) * [[Ragazza alla finestra (Dalì)|Ragazza alla finestra]] (Muchacha en la ventana) ([[1925]]) * [[Ritratto di mio padre (Dalí 1925)|Ritratto di mio padre]] (1925) * [[Venere e amorini]] (1925) * [[Donna sdraiata]] ([[1926]]) * Accademia neo-cubista-Composizione con tre figure (1926) * [[Donna davanti agli scogli|Donna davanti agli scogli (Penya-Segats)]] (1926) * [[Cestino di pane]] (1926) * Apparecchio e mano (1926-27) * Bagnante (1928) * [[Il grande masturbatore]] (1929) * Monumento imperial a la mujer niña (1929) * Gioco lugubre (1929) * Il rabarbaro e il seno (1929) * Donna-cavallo paranoica (1930) * [[La persistenza della memoria]] ([[1931]]) * Allucinazione diurna-ombra di un pianoforte che si avvicina (1931) * Sei apparizioni di Lenin su un pianoforte (1931) * Architettura surrealista (1932) * Burocrate medio atmosferocefalo munge un'arpa cranica (1933) * Mia cugina Carolinetta sulla spiaggia a Rosas (1934) * Reminiscenza archeologica dell'Angelus di Millet (1935) * Donna con testa di rose (1935) * Apparizione della città di Delft (1936) * [[Morbida costruzione con fagioli bolliti: premonizione di guerra civile]] ([[1936]]) * Anatomie-Serie di decalcomanie (1937) * [[Metamorfosi di Narciso]] (1936-[[1937]]) * Afgano invisibile con apparizione sulla spiaggia del volto di García Lorca in forma di fruttiera con tre fichi (1938) * L'enigma senza fine (1938) * [[Apparizione del volto e del piatto di frutta sulla spiaggia]] ([[1938]]) * Ballerina-Testa di morto (1939) * [[Shirley Temple, il più giovane mostro sacro del cinema]] (1939) * Due pezzi di pane esprimono il sentimento dell'amore (1940) * Allegoria dell'aria del tramonto (1941) * Volto della Guerra (1941) * Allegoria di un Natale americano (1943) * Bambino geopolitico osservante la nascita di un uomo nuovo (1943) * Danza-Le sette arti (1944) * [[Sogno causato dal volo di un'ape intorno a una melagrana un attimo prima del risveglio]] (1944) * Apoteosi di Omero (1945) * Ritratto di Mrs. Isabel Styler-Tas(1945) * Composizione-Ritratto di Miss Eva Kolsman (1946) * [[Tentazioni di sant'Antonio (Dalí)|La tentazione di Sant'Antonio]] (1946) * Battaglia intorno a un dente di leone (1947) * Ritratto di Miss. Mary Sigall (1948) * La Turbie-Sir James Dunn seduto (1949) * Leda atomica (1949) * [[Madonna di Port Lligat (1949)|Madonna di Port Lligat]] ([[1949]]) * [[Madonna di Port Lligat (1950)|Madonna di Port Lligat]] ([[1950]]) * [[Il Cristo di San Juan de la Cruz]] ([[1951]]) * [[Dalí nudo|Dalí nudo in contemplazione davanti a cinque corpi regolari metamorfizzati in corpuscoli, nei quali appare improvvisamente Leda di Leonardo cromosomatizzata nel viso di Gala]] * Galatea con sfere (1952) * Orologio molle al momento della prima esplosione (1954) * [[Corpus Hypercubus|Corpus Hypercubus (Crocifissione)]] ([[1954]]) * Vergine autosodomizzata dalla sua castità (1954) * [[Ultima Cena (Dalí)|L'Ultima Cena]] ([[1955]]) * Corna blu (1955) * Assumpta Canaveral (1956) * Cavalcata celeste (1957) * Dioniso sputa l'immagine completa di Cadaqués sulla punta della lingua di una donna a tre ripiani (1958) * Donna che si sveste (1959) * A proposito del 'Discorso sulla forma cubica' di Juan de Herrera (1960) * Arabi-Studio per 'La battaglia di Tetuán' (1961) * Arabo (1962) * Arabi acidodesossiribonucleici (1963) * Paesaggio con mosche (1964) * Crocifissione-Dedica per Gala dal divino Dalí (1965) * Tavole del Padre Nostro (1965) * Mosè e il Faraone (1966) * La pesca del tonno (1967) * Illustrazioni per [[Alice nel Paese delle Meraviglie]] di [[Lewis Carroll]], Mecenas Press, New York (1969) * Capo Creus con nudi (1970) * I cavalli di Dalí (1971) * Autoritratto-Fotomontaggio col famoso [[Mao-Marilyn]] creato da [[Philippe Halsman]] (1972) * Dalí di spalle dipinge Gala di spalle, eternizzata da sei cornee virtuali provvisoriamente riflessi da sei specchi veri (1973) * Esplosione della fede mistica nel mezzo di una cattedrale (1960-74) * Gala guarda il mar Mediterraneo che a venti metri si trasforma in ritratto di Abramo Lincoln-Omaggio a Rothko (due versioni, 1975 e 1976) * Opera per il deambulatorio del museo Dalí (1977) * Allegoria della primavera (1978) * Alla ricerca della quarta dimensione (1979) * Arabi (1980) * Amphitrite (1981) * Architettura e calligrafia catastrofiforme (1982) * Contorsione topologica di figura femminile (1983) * [[La coda di rondine]] (1983) {{div col end}} == Musei == {{div col}} * [[Art Gallery dell'Università di Yale]] * [[County Hall Gallery di Londra]] * Dalí Universe Venezia al [[Museo diocesano d'arte sacra Sant'Apollonia]] * [[Dalí Museum (Berlino)|Dalí Museum]] di [[Berlino]] * [[Espace Dalí di Montmatre Paris]] * [[Fondazione García Lorca di Madrid]] * [[Musée Royaux des Beaux-Arts di Bruxelles]] * [[Museo de Arte Moderno di Barcellona|Museu nacional d'art de Catalunya]] * [[Museo Dalí|Museo Dalí di Figueres]] * [[Musée des beaux-arts de Montréal]] * [[Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía di Madrid]] * [[Museum Folkwang di Essen]] * [[Peggy Guggenheim Collection di Venezia]] * [[Philadelphia Museum of Art]] * [[Pinakothek der Moderne di Monaco]] * [[Salvador Dalí Museum di Saint Petersburg]] * [[St. Mungo Museum di Glasgow]] * [[Tate Gallery]] * [[Museum of Modern Art|The Museum of Modern Art di New York]] * [[Wadsworth Atheneum|The Wadsworth Atheneum di Hartford]] * [[Kunstmuseum di Basilea]] * [[Kunstmuseum di Berna]] * [[MAB Cosenza]] (Museo all'aperto lungo Corso Mazzini. È presente l'opera San Giorgio e il Drago)<ref>[http://www.mapcosenza.it/ MAP Museo all'Aperto Carlo Bilotti Cosenza]</ref> {{div col end}} La più vasta collezione di opera di Dalí si trova al Teatro Museo Dalí di Figueres, in Catalogna, seguito dal [[Salvador Dalí Museum]] di [[St. Petersburg (Florida)|St. Petersburg]] in [[Florida]], che contiene la collezione di A. Reynolds Morse & Eleanor R. Morse, composta da più di 1.500 opere. Altre collezioni significative sono quelle del [[Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofia]] di [[Madrid]], della [[Salvador Dalí Gallery]] a [[Pacific Palisades (California)|Pacific Palisades]] in [[California]], dell'[[Espace Dalí]] di [[Parigi]] e del [[Dalí Universe]] di [[Londra]]. Una delle più improbabili sistemazioni di un'opera di Dalí fu la prigione di [[Rikers Island]] a [[New York]]; per 16 anni lo schizzo di una ''Crocefissione'' donata dall'artista al carcere fu appeso nel refettorio dei reclusi finché, per sicurezza, non fu spostato nell'atrio della prigione. Il disegno è stato rubato nel marzo [[2003]] e non è stato mai recuperato<ref name="jail">{{Cita news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/2812683.stm | titolo=Dalí picture sprung from jail | editore=BBC | data=2 marzo 2003}}</ref>. == Documentari su Dalí e citazioni == A Dalí sono dedicati numerosi film e documentari, tra cui: * ''[[Salvador Dalí (film 1966)|Salvador Dalí]]'' di [[Andy Warhol]] ([[1966]]) * ''[[Dalí (film 1986)|Dalí]]'' di [[Adam Low]] ([[1986]]) * ''[[Dalí (film 1990)|Dalí]]'' di [[Antonio Ribas]] ([[1990]]) * ''[[Dalí, être Dieu]]'' di [[Sergi Schaaff]] ([[2002]]) * ''[[Surrealissimo: The Trial of Salvador Dali]]'' di [[Richard Curson Smith]] ([[2002]]) * ''[[Dirty Dalí: A Private View]]'' di [[Guy Evans]] ([[2007]]) * ''[[Little Ashes]]'' di [[Paul Morrison]] ([[2009]]) È inoltre citato in numerosi altri contesti, tra cui: * "El Desierto Salvador Dalí" è il nome attribuito a una zona desertica sulle [[Ande]] [[bolivia]]ne, la cui atmosfera surreale ricorderebbe i paesaggi di molte sue opere. * Nel film [[Midnight in Paris]] ,Salvador Dalì fa parte della compagine di celebri artisti nella Parigi degli anni 20 che il protagonista incontra durante la notte ed è interpretato da [[Adrien Brody]]. * Il ''[[Salvador Dalí (Euronight)|Salvador Dalí]]'' era il nome di un treno notturno sulla tratta [[Barcellona]]-[[Torino]]-[[Milano]] attivo fino al 2012. * Nel 2010 il cantautore [[Roberto Tardito]] dedicò a Dalì un brano del suo album ''[[Se fossi Dylan]]'', dal titolo ''Gala in controluce''. * Nel film del [[2011]] di [[Martin Scorsese]] ''[[Hugo Cabret]]'', Salvator Dalí è uno degli avventori del bar della stazione in cui si svolge il film. * La canzone ''[[Millionaire (Beady Eye)|Millionaire]]'' dei [[Beady Eye]]. Pubblicata nel disco ''[[Different Gear, Still Speeding]]'' del [[2011]], la canzone descrive un viaggio della band da [[Cadaqués]] a [[Figueres]] e ha un verso che inizia con "Sweet Salvador, the shadows painted". * Il personaggio di Dalí è presente in un episodio della serie animata ''[[Lupin III]]''. == Curiosità == {{curiosità}} * Nel [[1972]] fu contattato dal gruppo rock inglese [[Emerson Lake & Palmer]] per la copertina del loro disco ''[[Trilogy (Emerson, Lake & Palmer)|Trilogy]]'', ma la cosa sfumò: il pittore chiese 150.000 dollari.<ref name=Rizzi>{{cita libro|titolo=Progressive & Underground|autore=Cesare Rizzi|editore=Giunti|anno=2003|pagine=34}}</ref> * Quando firmava autografi era sua abitudine intascarsi le penne che gli porgevano. == Autobiografia == * ''Diario di un genio'' Serra e Riva editori 1989. == Bibliografia == * ''Carré d'Art'' (Salvador Dali), [[Jean-Pierre Thiollet]], Parigi, Anagramme ed., 2008 ISBN 978-2-35035-189-6 * ''Dalí'', Linde Sabler, Haus Publishing, 2004 (paperback, ISBN 978-1-904341-75-8). * ''Dalí'', Robert Descharnes, Gilles Néret , [[Taschen]], 1991, ISBN 978-3-8228-5204-0. == Onorificenze == {{Onorificenze |immagine=ESP Charles III Order GC.svg |nome_onorificenza=Gran Croce dell'Ordine di Carlo III |collegamento_onorificenza=Ordine di Carlo III |motivazione= |luogo=5 gennaio [[1982]]<ref>[http://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1982-363 Bollettino Ufficiale di Stato]</ref> }} == Altri progetti == {{interprogetto|commons=Salvador Dalí|q}} == Collegamenti esterni == * [http://www.salvadordali.it/ ] * {{en}}[http://www.all-art.org/art_20th_century/dali1.html Quadri del periodo 1910–1928] * {{en}}[http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-2.html Quadri del periodo 1929–1935] * {{en}}[http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-3.html Quadri del periodo 1936–1939] * {{en}}[http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-4.html Quadri del periodo 1939–1946] * {{en}}[http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-5.html Quadri del periodo 1946–1962] * {{en}}[http://www.all-art.org/art_20th_century/dali-6.html Quadri del periodo 1962–1989] * {{Dmoz|World/Italiano/Arte/Arti_Visive/Pittura/Pittori/D/Dal%c3%ac,_Salvador/|Salvador Dalí}} * [http://www.dalisculpturecollection.com Collezione di sculture di Dali] * [https://web.archive.org/web/20140702194127/http://www.salvador-dali.org/museus/figueres/en_index.html Museo di Figueres] * [http://thedali.org/ Museo di St. Petersburg] * [http://www.dalivenice.com/ Dalí Universe Venezia] * [http://www.arte.rai.it/articoli/salvador-dalì-un-artista-un-genio/13919/default.aspx Salvador Dalí: un artista, un genio sul portale RAI Arte] {{Medalla d'Or de la Generalitat de Catalunya}} {{Controllo di autorità}} {{Portale|biografie|cinema|design|letteratura|scultura|teatro}} [[Categoria:Pittori catalani]] [[Categoria:Litografi spagnoli]] [[Categoria:Salvador Dalí|S]] [[Categoria:Spagna liberale]] [[Categoria:Cavalieri dell'Ordine di Isabella la Cattolica|S]] [[Categoria:Cavalieri di Gran Croce dell'Ordine di Carlo III|S]] </includeonly> == Referenzi == {{referenzi|2}} {{DEFAULTSORT:Dali, Salvador}} [[Kategorija:Twieldu fl-1904]] [[Kategorija:Mietu fl-1989]] [[Kategorija:Pitturi Spanjoli]] [[Kategorija:Pitturi Surrealisti]] jym6iylta4lxtef9pg9syn04ijujnor 0 29998 333403 328164 2026-10-29T21:38:27Z CommonsDelinker 257 [[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Mahir_Khalifa-zadeh.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:TheImaCow|TheImaCow]] minħabba: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Mahir Khalifa-zadeh.jpg|]] 333403 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 08.jpg|daqsminuri|It-Torri tax-Xebba.]] It-'''Torri tax-Xebba''' (bl-Ażerbajġani: ''Qız qalası''; bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]]: قلعه دختر; bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Maiden Tower'') huwa [[monument]] tas-seklu 12 li jinsab fiċ-ċentru storiku ta' [[Baku]], il-[[belt kapitali]] tal-[[Ażerbajġan]]. Flimkien mal-[[Palazz tax-Shirvanshah]] tas-seklu 15 jifforma grupp ta' monumenti storiċi li fl-2001 tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/958/|titlu=Walled City of Baku with the Shirvanshah&#x27;s Palace and Maiden Tower|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-11}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/958.pdf|titlu=Rapport ta' Evalwazzjoni}}</ref> It-torri huwa wieħed mill-iżjed monumenti nazzjonali ikoniċi tal-Ażerbajġan u jidher fuq il-karti tal-flus u d-dokumenti uffiċjali tal-Ażerbajġan. It-Torri tax-Xebba jospita [[mużew]] li jippreżenta l-[[Storja|istorja]] tal-evoluzzjoni storika tal-belt ta' Baku u fih ukoll ħanut fejn wieħed jista' jixtri xi tifkiriet. Mill-bejt wieħed ikollu veduta panoramika tat-toroq u tal-minareti taċ-ċentru storiku tal-belt, it-triq prinċipali ta' Baku, id-dar ta' Isa bek Hajinski u tal-Bajja ta' Baku. It-torri għandu wkoll sensiela ta' misteri u leġġendi marbuta miegħu, li nibtu mill-istorja u mill-[[kultura]] tal-Ażerbajġan.<ref>{{Ċita web|url=http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_maidentower.html|titlu=Baku's Maiden Tower: Legendary Monument of Mystery by Dr. Seyran Valiyev|sit=www.azer.com|data-aċċess=2023-04-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html|titlu=14.3 Maiden Tower - Secrets of the Maiden Tower - What They Reveal about Early Man's Beliefs|sit=www.azer.com|data-aċċess=2023-04-11}}</ref> Tabilħaqq, xi ġrajjiet saru t-tema għax-xenarji taż-[[żfin]] klassiku u tat-teatru. It-''Torri tax-Xebba'' (żfin klassiku) huwa kapulavur dinji taż-żfin klassiku tal-Ażerbajġan, maħluq mill-[[kompożitur]] [[Afrasiyab Badalbeyli]] fl-1940, u l-ispettaklu taż-żfin klassiku reġa' ttella' fl-1999. B'konsegwenza tat-treġġigħ lura tal-kosta tal-[[Baħar Kaspju]], tfaċċat biċċa art. Din l-art ġiet żviluppata bejn is-sekli 9 u 15, u nbnew is-swar taċ-ċentru storiku u l-palazz, inkluż il-bastjun il-kbir tat-Torri tax-Xebba.<ref>Blair, Sheila (1992). ''The monumental inscriptions from early Islamic Iran and Transoxiana''. BRILL. p. 155. ISBN <bdi>90-04-09367-2</bdi>.</ref> == Storja == [[Stampa:AzerbaijanP16-10Manat-(1993) f-1.jpg|xellug|daqsminuri|It-Torri tax-Xebba fuq il-karti tal-flus tal-Ażerbajġan.]] Xi sorsi [[Xjenza|xjentifiċi]] jindikaw li t-Torri tax-Xebba huwa eżempju importanti taż-[[Żoroastrijaniżmu]] u l-arkitettura pre-[[Iżlam|Iżlamika]] fl-[[Iran]] u fl-Ażerbajġan.<ref>D. A. Akhundov, On the origins, purposes and dating of the Baku tower-temple (qiz qalasi), in Russian, Baku, 1974, pp. 18-19.</ref><ref>Sara Ashurbeyli, New evidences on the history of Baku and the Maiden Tower, in Azerbaijani, Journal of Arts, N2 (14), Azerneshr publishing house, 1972, Ашурбейли С. Б. Новые изыскания по истории Баку и Девичьей башни. Гобустан. Альманах искусств №2(14). Азернешр, 1972 (на азерб. языке).</ref> Il-Professur Davud A. Akhundov jipprovdi evidenza [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] u arkitettonika u jsostni li t-torri kien it-Torri Sagru tan-Nar taż-Żoroastrijaniżmu li kellu seba' ħarġiet għan-nar fil-quċċata tiegħu.<ref>Davud A.Akhundov, The Architecture of the Ancient and Early-Medieval Azerbaijan, In Russian, Baku, 1986, ISBN 5-94628-118-6.</ref> Iż-Żoroastrijani kienu jemmnu li hemm Seba' Stadji jew Seba' Smewwiet li wieħed irid jgħaddi minnhom biex jilħaq il-[[ġenna]]. Skont Davud A. Akhundov u Hassan Hassanov dan it-Tempju Sagru tan-Nar imur lura għall-ħabta tas-seklu 8-7 [[Ante Christum natum|Q.K]].<ref>Davud A.Akhundov, The Architecture of the Ancient and Early Medieval Azerbaijan, In Russian, Baku, 1986, ISBN 5-94628-118-6.</ref><ref>Hassan Hassanov, Baku's Maiden Tower. A Pagan Monument of Baku, in Russian, ISBN 9789952273793.</ref><ref>Jonathan M. Bloom and Sheila S. Blair, The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Oxford University Press, 2009, Vol N2. ISBN 9780195309911.</ref> It-Torri tax-Xebba jinsab fil-parti tax-Xlokk ta' Icheri Sheher u għandu storja misterjuża u mimlija leġġendi marbuta ma' żewġ perjodi, għalkemm ma ġewx stabbiliti b'ċertezza. L-inħawi tat-torri ġew insedjati għall-ewwel darba fil-[[preistorja]], preċiżament fil-Paleolitiku.<ref>''Lonely Planet 1000 Ultimate Experiences''. Lonely Planet. 2009. p. 191. ISBN <bdi>978-1-74179-945-3</bdi>.</ref> Sara Ashurbeyli, professur u storiku prominenti tal-istorja ta' Baku kkalkulat li l-pedamenti tat-torri, estiżi għal 15-il metru taħt l-art, u l-ewwel tliet sulari ta' fuq l-art, oriġinarjament inbnew bejn is-sekli 4 u 6 [[WK|W.K]]. u tindika d-differenza ċara fil-ġebel li ntużaw fit-torri mqabbla mal-ġebel li ntużaw fil-belt [[Medjuevu|Medjevali]] ta' madwaru. Din il-konklużjoni hija parzjalment appoġġata mill-istoriku u Professur Bretanitskiy li sostna li t-torri nbena parzjalment fis-sekli 5 u 6 u mbagħad iktar 'il quddiem fis-seklu 12.<ref>Ibrahimov, Dr. Kamil. "The Mystery of the Maiden Tower". Visions of Azerbaijan. pp. 22–26.</ref> Huwa maħsub li s-sit oriġinarjament intuża matul żmien is-[[Sassanidi]] bħala tempju taż-Żoroastrijaniżmu.<ref>{{Ċita web|url=http://www.goroskop.8m.net/avesta1.html|titlu=A v e s t a|data=2010-04-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100428084721/http://www.goroskop.8m.net/avesta1.html|arkivju-data=2010-04-28|url-status=dead}}</ref> Hemm kitba mnaqqxa f'għoli ta' 14-il metru mal-ħajt tan-Nofsinhar li b'kalligrafija Kufika antika ssemmi lil Qubbeye Masud ibn Davud jew Kubey Mesud ibn Da’ud, [[arkitett]] li kien attiv fis-seklu 12; hu u missieru kienu l-arkitetti li bnew ukoll it-Torri Tond ta' Mardakan.<ref>Ашурбейли Сара. История города Баку: период средневековья. Баку, Азернешр, 1992, p. 149.</ref> Madankollu, hemm nuqqas ta' qbil peress li l-kitba mnaqqxa tat-Torri tax-Xebba, għad-differenza tal-kitba mnaqqxa tat-Torri ta' Mardakan, fil-fatt ma tiżvelahx tassew bħala l-arkitett, għalkemm hemm qbil ġenerali li l-biċċa l-kbira tat-torri modern tmur lura għas-seklu 12. Il-Professur Ahmadov jemmen li t-torri kien jintuża bħala osservatorju [[Astronomija|astronomiku]] minn żmien ir-rikostruzzjoni tiegħu, minħabba l-fatt li hemm 30 marka fil-ġebel tal-parti t'isfel tat-torri u 31 marka oħra fil-ġebel tal-parti ta' fuq tat-torri, ikkollegati flimkien b'qisu ċintorin tal-ġebel, li skontu huma marbuta mal-jiem tax-xahar. Skont skavi arkeoloġiċi reċenti, li twettqu fl-1962-1963 fil-pjan terran tal-mina, it-torri nbena fuq xaqliba kbira tal-blat orjentata lejn il-baħar, u l-istruttura riffieda li ġejja 'l barra mit-torri prinċipali pprovdiet stabbiltà għat-torri. Skavi ulterjuri żvelaw ukoll xorok tal-[[injam]] ta' 14-il metru (46 pied), fil-pedamenti tat-torri. Huwa maħsub li dan x'aktarx kien disinn biex il-binja tkun reżistenti għat-terremoti. Huwa maħsub ukoll li x'aktarx l-għamla ċilindrika tat-torri b'ħitan fil-bażi ħoxnin ħames metri (16-il pied) li jsiru 4.5 metri (15-il pied) u erba' metri (13-il pied) iktar 'il fuq ipprovdew pedamenti sodi li wasslu biex l-istruttura baqgħet teżisti tul is-sekli. Jissemma wkoll li t-torri nbena f'daqqa u mhux fi żminijiet differenti kif isostnu studjużi oħra.<ref>{{Ċita web|url=http://www.visions.az/baku,83/|titlu=Visions|sit=www.visions.az|data-aċċess=2023-04-11}}</ref> It-torri u strutturi oħra bil-ħitan tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u matul it-tmexxija [[Russja|Russa]] fl-1806 ġew imsaħħa u b'hekk waslu sa żminijietna.<ref>{{Ċita web|url=http://www.worldheritagesite.org/sites/baku.html|titlu=Baku - World Heritage Site - Pictures, info and travel reports|data=2004-03-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20040306045734/http://www.worldheritagesite.org/sites/baku.html|arkivju-data=2004-03-06|url-status=bot: unknown}}</ref> It-Torri tax-Xebba jidher ukoll fuq in-naħa ta' wara tal-karti tal-flus tal-Ażerbajġan ta' 1 sa 250 manat tal-1992-2006, fuq il-karta tal-flus tal-10 manat maħruġa mill-2006, kif ukoll fuq in-naħa ta' wara tal-munita ta' 50 qəpik izzekkata bejn l-1992 u l-2006 u tal-munita ta' 5 qəpik izzekkata mill-2006.<ref>{{Ċita web|url=https://www.cbar.az/|titlu=Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı|kunjom=Azerbaijan|isem=Central Bank of the Republic of|sit=www.cbar.az|lingwa=az|data-aċċess=2023-04-11}}</ref> == Leġġendi u misteri == Hemm diversi misteri u leġġendi marbuta mat-Torri tax-Xebba ta' Baku. Madankollu, il-misteru prinċipali hu d-disinn u l-iskop tat-torri. B'kollox hemm xi 20 leġġenda marbuta mat-Torri tax-Xebba ta' Baku. Għadd kbir minnhom huwa marbut mal-perjodu Iżlamiku u Medjevali tal-istorja ta' Baku. Iżda oħrajn għandhom għeruq fondi fiż-Żoroastrijaniżmu jew l-istorja, ir-[[reliġjon]] u l-kultura pre-Iżlamika tal-Ażerbajġan. X'aktarx li l-iżjed leġġenda famuża hi dik tat-tfajla verġni tax-xagħar aħmar li salvat lill-poplu ta' Baku mill-[[Skjavitù|iskjavitù]]. Il-ġrajja għandha għeruq marbuta mat-twemmin u mal-kultura Żoroastrijani tal-pajjiż u twasslet sa żminijietna.<ref>{{Ċita web|url=https://iranicaonline.org/|titlu=Welcome to Encyclopaedia Iranica|kunjom=Foundation|isem=Encyclopaedia Iranica|sit=iranicaonline.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-04-11}}</ref> === Leġġenda tat-tfajla tax-xagħar aħmar === [[File:Sokolova%25_20mitra%25_207%25_205.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sokolova%25_20mitra%25_207%25_205.jpg|daqsminuri|Rikostruzzjoni tat-Tempju Sagru tan-Nar ta' Baku bit-Torri tax-Xeba, ta' Davud Akhundov, 1986.]] Darba fost l-oħrajn, kien hemm raħal-fortizza tal-qedem jismu Baku. Il-fortizza kellha Tempju-Torri tan-Nar. Fil-qedem, l-għadu ċċirkonda l-fortizza u ordna lill-poplu ta' Baku jarrendi, iżda l-poplu rrifjuta. B'hekk l-għadu vara assedju biex iġarraf il-fortizza u qabad l-abitanti kollha bħala lsiera. Bosta difensuri tal-fortizza [[Mewt|mietu]] huma u jippruvaw iwaqqfu l-attakki tal-għadu. Sadanittant, il-kmandant tal-għadu ordna li l-provvisti tal-ilma jitkissru. B'hekk kull min kien fil-fortizza bata l-għatx. Ma kien hemm l-ebda ikel u xorb, iżda tixrid tad-[[demm]] u mwiet biss. Il-Maġi Supremi, flimkien ma' patrijiet oħra, talbu lin-Nar Imqaddes fit-Tempju-Torri tan-Nar tal-fortizza, u talbu lill-alla ta' Ahura Mazda biex jgħin lin-nies. Huma talbu lejl u nhar biex Ahura Mazda isalvalhom ħajjithom u biex jifilħu jirreżistu lill-għadu. Finalment, it-talb tagħhom instema'. L-għada, in-nies raw biċċa kbira min-Nar Imqaddes taqa' mill-quċċata tat-Tempju-Torri tan-Nar. Tfajla sabiħa ħarġet min-nar u kellha xagħar twil [[aħmar]] nar. Il-folla niżlet għarkopptejha minnufih u bdiet titlob. Hija qalet: "Tinkwetawx. Se ngħinkom u se nħariskom. Tuni xabla u elmu. L-għadu ma għandux jara x-xagħar tiegħi ta' tfajla, iftħu x-xatba tal-fortizza". Sadanittant, il-kmandant tal-għadu kien qed jistenna barra għall-''pahlevan'' tal-fortizza biex jiġġieldu wieħed kontra l-ieħor. Jekk jirbaħ il-ġlieda l-''pahlevan'' tal-fortizza, l-armata tal-għadu kellha tirtira. Iżda jekk jirbaħ l-għadu, allura jkunu ħakmu l-fortizza u l-abitanti ħajjin kollha jsiru lsiera. Ix-xatba tal-fortizza nfetħet u l-kmandant tal-għadu ra ''pahlevan'' ġej għall-ġlied. Għaldaqstant, bdiet battalja qalila. Darba minnhom, il-''pahlevan'' tal-fortizza rnexxielu jwaqqa' lill-għadu minn fuq iż-[[żiemel]] u ressaq sikkina direttament ma' għonq l-għadu. Il-kmandant tal-għadu werżaq: "Irbaħt inti! Min int? Neħħi l-elmu minn fuq rasek. Irrid nara wiċċek, ''pahlevan''!". Kif tneħħa l-elmu induna li l-''pahlevan'' tal-fortizza kienet it-tfajla sabiħa tax-xagħar aħmar twil. Maħsud stqarr: "O, inti tfajla! Inti tfajla qalbiena u sabiħa! Jekk it-tfajliet ta' Baku huma daqstant qalbiena, qatt mhu se naħkem il-fortizza tiegħek! Toqtolnix, ja sbejħa!". L-għadu ssaħħar quddiem is-sbuħija u l-qlubija tagħha u talabha tiżżewġu. It-tfajla ma qatlitux u saret tħobbu għax rat li kellu qalbu tajba. B'hekk, l-għadu ma ħakimx lil Baku u l-poplu lokali sejjaħ it-torri bħala t-Torri tax-Xebba.<ref name=":2">{{Ċita web|url=http://www.azglobalcontext.org/2017/02/the-legend-of-baku-maiden-tower_17.html|titlu=THE LEGEND OF BAKU MAIDEN TOWER (Zoroastran legends)|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-11}}</ref> === Leġġenda dwar il-waqfien tan-nirien === Il-leġġenda li jmiss għandha għeruq Żoroastrijani wkoll. Darba fost l-oħrajn, kien hemm għadu li assedja l-fortizza ta' Baku. Madankollu, il-poplu ta' Baku rrifjuta li jarrendi. Il-poplu ddeċieda li jiġġieled sal-aħħar u li jibqa' jiddefendi l-fortizza u l-għajxien tiegħu. B'hekk il-poplu ta' Baku ġġieled bi qlubija kbira iżda s-sitwazzjoni fi ħdan il-fortizza kompliet issir dejjem iktar perikoluża. L-għadu implimenta assedju aħrax kontra d-difensuri tal-fortizza billi kisser il-provvista tal-ilma. B'hekk mingħajr ikel u xorb, id-difensuri ma kellhom l-ebda ċans ta' għajxien. Sadanittant, il-Maġi Supremi flimkien ma' patrijiet oħra talbu fit-Tempju-Torri tan-Nar tal-fortizza. Kollha flimkien talbu lill-alla Ahura Mazda u talbuh jgħinhom. Wara diversi jiem ta' talb bla heda, it-talba tagħhom instema' u seħħ terremot qawwi u devastanti. Eluf ta' għedewwa mietu u b'hekk l-għedewwa l-oħra li baqgħu ħajjin ħarbu. Għaldaqstant, il-poplu ta' Baku ħeles mill-jasar iżda n-Nar Sagru tneħħa mill-quċċata tat-Tempju-Torri tan-Nar.<ref>Mahir Khalifa-zadeh, ''On the Problem of Ancient Baku's Location'', Prof. Ziya Bunyatov, Bakinsky Rabochiy.</ref> === Oriġini tal-isem === Il-Professur Mahir Khalifa-zadeh jemmen li apparti l-leġġendi, kienet biċċa xogħol diffiċli li jinstabu spjegazzjonijiet storiċi jew evidenza arkeoloġika jew bil-miktub għaliex it-torri ssejjaħ it-Torri tax-Xebba. Minbarra l-isfondi epiċi, huwa maħsub li t-terminu "xebba" jindika li t-torri ma nqeridx minn xi għadu u għaldaqstant mill-puntidivista reliġjuż iffisser li qatt ma ntmess mill-ħażen ta' Angra Mainyu u allura baqa' tempju-torri "verġni" tal-alla Ahura Mazda taż-Żoroastrijaniżmu.<ref name=":2" /> == Arkitettura == It-torri ġie deskritt bħala "l-iżjed monument maestuż u misterjuż ta' Baku, il-Gyz Galasy", mibni fuq pedamenti sodi tal-blat. Mibni direttament mal-linja tal-kosta, huwa xhieda ta' fużjoni ta' influwenzi [[Għarab]], [[Imperu Persjan|Persjani]] u [[Imperu Ottoman|Ottomani]]. Inbena biswit bir naturali taż-żejt.<ref>''Peoples of Western Asia''. Marshall Cavendish Corporation. 2006. p. 53. ISBN <bdi>0-7614-7677-6</bdi>.</ref> Huwa struttura ċilindrika ta' tmien sulari b'għoli ta' 29.5 metru (97 pied) u b'dijametru fil-bażi ta' 16.5-il metru (54 pied). L-ispazju intern disponibbli fit-torri jingħad li jesa' sa 200 ruħ. Orjentata lejn il-Lvant hemm biċċa twila u soda orjentata lejn iż-żerniq u tipponta lejn l-ekwinozji. Din wasslet għall-konklużjoni li t-torri kien inbena bħala torri astronomiku; filwaqt li r-riffieda tħares lejn il-Lvant, id-daħla tat-torri tħares lejn ix-Xlokk. Kull sular tat-torri għandu saqaf baxx bil-volti, b'"koppla tal-ġebel" b'fetħa ċentrali. Il-ħxuna tal-ħitan tvarja minn ħames metri (16-il pied) fil-bażi u ċilindrikament tonqos għal 3.2-4.2 metri (10-14-il pied) fis-sulari ta' fuq nett. Is-sulari kollha huma kkollegati b'garigor taraġ li jmiss mal-ħajt ċirkolari u huma mdawla bi twieqi dojoq jew niċeċ ġejjin 'il ġewwa. L-istruttura tal-ġebel fiha wċuħ f'finituri differenti, magħmula bil-[[ġebla tal-ġir]] griża lokali. Il-kisjiet fuq il-ġebel bi tkaħħil tal-ġibs jagħti effett li jvarja bejn l-[[iswed]] u l-[[abjad]]. Il-parti tal-Majjistral tat-torri għad għandha l-kisi oriġinali fil-wiċċ. It-torri għandu wkoll biċċa minnu ħierġa 'l barra, qisha riffieda kurva tal-ġebel. L-iżjed xogħol tal-ġebel bikri għandu rkejjen kwadri.<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Ċita web|url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/ai143_folder/143_articles/143_mt_secrets.html|titlu=14.3 Maiden Tower - Secrets of the Maiden Tower - What They Reveal about Early Man's Beliefs|sit=azer.com|data-aċċess=2023-04-11}}</ref> [[File:Maiden_towers_entry_old_city_baku_azerbaijan.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maiden_towers_entry_old_city_baku_azerbaijan.jpg|lemin|daqsminuri|Id-daħla tat-torri.]] Analiżi bir-reqqa tal-karatteristiċi tal-kostruzzjoni tat-torri mill-arkeologi tissuġġerixxi li x-xogħol tal-ġebel, kemm fuq ġewwa kif ukoll fuq barra tal-istruttura, għandu għamla ta' maqrut jew djamant u dan joħroġ fid-dieher kemm fin-naħa ta' fuq kif ukoll fin-naħa ta' isfel tal-ħajt tat-torri. Il-qatgħa b'għamla ta' djamant titqies bħala karatteristika dekorattiva, b'mod partikolari fuq in-naħa ta' barra tal-ħajt tal-Punent. Din il-karatteristika tul it-torri kollu tindika li milli jidher it-torri kien inbena f'daqqa f'perjodu wieħed. Madankollu, wieħed ma jistax jgħid b'ċertezza għaliex ir-rinnovazzjonijiet reċenti ma sarux bl-iżjed mod [[Xjenza|xjentifiku]].<ref name=":3" /> ; Bir tal-Ilma Struttura notevoli oħra fit-torri hi bir tal-ilma b'dijametru ta' 0.7 metri (2.3 piedi), fond 21 metru (69 pied) sal-akwifer ta' taħtu, li ġie skopert fit-tieni sular tat-torri. Għandu daħla wkoll fil-pjan terran li ġiet skoperta mill-arkeologu [[Abbas Islamov]] waqt studju reċenti tat-torri. Dan il-bir ġie interpretat bħala struttura għall-ħżin tal-ilma tax-xita u jingħad li l-ilma huwa nadif u frisk (għalkemm jinsab qrib il-baħar). Il-katusa taċ-ċeramika (b'dijametru ta' 30 ċentimetru (12-il pulzier)) li tinżel 'l isfel min-niċeċ tat-torri għal ġol-bir kienet is-sors tal-provvista tal-ilma. Peress li din is-sistema antika tal-ilma jingħad li hija oriġinali, jeħtieġ li titnaddaf u l-konfigurazzjoni tagħha għadha trid tiġi aċċertata minn studji oħra biex jiġi deskritt in-network tad-dranaġġ li oriġinarjament kien parti mit-torri. Iċ-ċeramika tas-sistema u s-sedimenti ddepożitati fiha jistgħu jgħinu biex tiġi stabbilita l-età tat-torri permezz tat-teknika tal-luminixxenza termika. Fit-torri wkoll, bejn it-tieni u s-seba' sular, hemm gandott bil-katusi b'għamla semiċirkolari f'kull sular. Huwa magħmul mill-katusi taċ-ċeramika mdaħħla f'xulxin waħda fuq l-oħra u ssiġillati bit-tkaħħil tal-ġibs. Il-katusi x'aktarx li ġew prodotti bl-idejn u għandhom dijametru ta' 20-25 ċentimetru (7.9-9.8 pulzier) b'ħitan ħoxnin 2.2 ċentimetri (0.87 pulzieri) u kull segment huwa twil 40-45 ċentimetru (16-18-il pulzier). Hemm gandotti simili bil-katusi mill-pjan terran sal-livell tal-pedamenti, iżda b'erba' katusi taċ-ċeramika fl-irkejjen, ta' 22 ċentimetru (8.7 pulzieri) bi 18-il ċentimetru (7.1 pulzieri), li jibqgħu sejrin 'il barra minn ġol-ħajt.<ref name=":3" /> == Restawr == [[File:Baku_Maiden_Tower_2010.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baku_Maiden_Tower_2010.jpg|daqsminuri|Dettalji arkitettoniċi tat-Torri tax-Xebba.]] Wara li t-Torri tax-Xebba ta' Baku sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO flimkien mas-swar u mal-Palazz tax-Shirvanshah, seħħ terremot fis-sena 2000 li ġarrab xi ħsarat fis-sit. L-UNESCO nnotata nuqqas ta' sforzi ta' konservazzjoni adegwati mill-awtoritajiet nazzjonali, u b'hekk niżżlet dan il-wirt kulturali mal-monumenti fil-"Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Periklu" mill-2004 sal-2009 minħabba "telf ta' awtentiċità parzjalment minħabba t-terremot tas-sena 2000 u parzjalment minħabba l-pressjoni tal-iżvilupp urban". Madankollu, wara li l-awtoritajiet ikkonċernati ħejjew Pjan Direzzjonali ta' Konservazzjoni u żguraw li jkun hemm konservazzjoni u ġestjoni xierqa tas-sit, l-UNESCO neħħiet lil dan is-Sit ta' Wirt Dinji mil-lista tas-siti fil-periklu fl-2009. Intalab ukoll biex sal-1 ta' Frar 2010 l-Ażerbajġan jibgħat rapport aġġornat dwar l-istat ta' konservazzjoni tas-sit u dwar il-progress li jkun sar biex il-Kumitat tal-Wirt Dinji jkun jista' jqisu fl-34 sessjoni tiegħu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/642/|titlu=27 COM 7B.59 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/170/|titlu=28 COM 15A.29 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/347/|titlu=29 COM 7A.28 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-11}}</ref> Fl-2011-2013 it-torri ġie rrestawrat. Waqt dan ir-restawr, fl-2011 twaħħlu panewijiet tal-plexiglass madwar il-pjattaforma ta' osservazzjoni tat-torri biex jiġu evitati s-suwiċidji.<ref>{{Ċita web|url=http://anl.az/down/meqale/exo/2011/iyun/av309.htm|titlu=Первая за две тысячи лет реставрация Девичьей башни|sit=anl.az|data-aċċess=2023-04-11}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Belt Iffortifikata ta' Baku bil-Palazz tax-Shirvanshah u t-Torri tax-Xebba ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Kultura popolari == Il-ġrajja leġġendarja tar-re li jġiegħel lil bintu tiżżewweġ lil raġel li ma tħobbx, u li mbagħad taħrab mid-destin tagħha impost minn missierha billi titolbu jibnilha torri u meta jitlesta tagħmel suwiċidju billi taqbeż minn fuq għal isfel, issemmiet f'diversi [[Poeżija|poeżiji]] u reċti tal-Ażerbajġan. Iż-żfin klassiku msejjaħ "''Torri tax-Xebba''", kien l-ewwel spettaklu taż-żfin klassiku fl-Ażerbajġan tal-kompożitur Afrasiyyab Badalbayli fl-1940. Dan l-ispettaklu taż-żfin klassiku jsir fit-Teatru tal-Opri ta' Baku u fit-Teatru taż-Żfin Klassiku ta' Baku. Madankollu, il-ġrajja taż-żfin klassiku hija verżjoni mmodifikata tal-leġġenda. Skont din il-verżjoni mmodifikata taż-żfin klassiku, malli r-re reġa' lura mill-kampanja militari tiegħu sab li martu kienet welldet bint minflok iben. B'hekk inkorla u ordna li bintu tinqatel minnufih. Madankollu, il-qaddejja li kienet tieħu ħsieb it-tarbija ħaditha f'post sigriet fejn għexet, kibret u saret mara sabiħa. Meta għalqet sbatax-il sena tgħarrset ma' maħbub. F'dan il-mument, ir-re kumbinazzjoni ltaqa' magħha u kif raha ried jiżżewiġha u għalhekk ħadha u sakkarha fit-Torri tax-Xebba. Il-maħbub tat-tfajla rrabja ferm minħabba kif żvolġew l-affarijiet u rnexxielu joqtol lir-re. Imbagħad mar jiġri lejn it-Torri tax-Xebba biex isalva lill-maħbuba tiegħu. Madankollu, meta t-tfajla semgħet il-ħoss tal-passi resqin lejha fit-torri, ħasbet li kienu tar-re li kien ġej biex jaraha u minnufih għamlet suwiċidju billi qabżet mit-torri għal isfel. Mill-2011 'l hawn, it-torri jipparteċipa wkoll fis-"Siegħa tad-Dinja", kampanja kontra t-[[tibdil fil-klima]] li matulha binjiet kbar jintfew għal siegħa biex titrawwem kuxjenza dwar dan is-suġġett.<ref>{{Ċita web|url=http://www.1news.az/society/20110324035120563.html|titlu=Подсветка Девичьей Башни будет отключена в рамках кампании Earth Hour - 1NEWS.AZ|data=2011-03-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110326054316/http://www.1news.az/society/20110324035120563.html|arkivju-data=2011-03-26|url-status=bot: unknown}}</ref> == Gallerija == <gallery widths="160" heights="120"> Stampa:Maidentt.jpg|It-Torri tax-Xebba fiċ-ċentru storiku ta' Baku. Stampa:Torre de la Doncella, Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 215-217 HDR.jpg|It-Torri tax-Xebba mdawwal billejl. Stampa:Giz galasi.JPG Stampa:Pg055 Baku, with maiden's tower.jpg Stampa:Gyz-galasy-devichja-bashnja-azerbajdzhan-10.jpg </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Monumenti]] [[Kategorija:Torrijiet]] [[Kategorija:Arkitettura tal-Ażerbajġan]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] [[Kategorija:Baku]] faiezovos2bkaroc67o6qern6qzjlt3 0 30082 333404 332607 2026-10-29T22:31:57Z JovalQC 21720 /* */ stampa bidla 333404 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|image=[[File:Montage-Lyon-2023.jpg|300px]]|caption=Fil-quċċata, [[Notre-Dame de Fourvière]] u Place des Terreaux. Fiċ-ċentru, [[Vieux Lyon]], il-Parc de la Tête d'Or, u d-distrett ta' Confluence. Fil-qiegħ, il-Pont Lafayette fuq ir-Rhône u t-torrijiet tad-distrett ta' Part-Dieu.}} '''Lyon''', ġieli spelluta wkoll '''Lyons''' (l-iktar bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]), hija t-tielet l-ikbar belt fi [[Franza]]. Tinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar [[Rhône]] u [[Saône]], lejn il-Majjistral tal-Alpi Franċiżi, 391 kilometru (243 mil) fix-Xlokk ta' [[Pariġi]], 278 kilometru (173 mil) fit-Tramuntana ta' [[Marsilja]], 113-il kilometru (70 mil) fix-Xlokk ta' [[Ġinevra]], u 50 kilometru (31 mil) fil-Grigal ta' [[Saint-Étienne]]. Il-belt ta' Lyon kellha popolazzjoni ta' 522,228 ruħ fl-2020 fi ħdan it-territorju muniċipali żgħir tagħha ta' 48 km² (19-il mil kwadru)<ref>{{Ċita web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/3698339|titlu=Historique des populations communales {{!}} Insee|sit=www.insee.fr|data-aċċess=2023-04-18}}</ref>, iżda flimkien mas-subborgi u l-irħula tal-madwar tagħha, iż-żona metropolitana ta' Lyon kellha popolazzjoni ta' 2,293,180 f'dik l-istess sena, jiġifieri t-tieni l-iżjed popolata fi Franza. Mill-2015, Lyon u 58 muniċipalità sottourbani ffurmaw il-Metropoli ta' Lyon, awtorità metropolitana eletta direttament li issa hija responsabbli għall-biċċa l-kbira tal-kwistjonijiet urbani, b'popolazzjoni ta' 1,416,545 ruħ fl-2020.<ref>{{Ċita web|url=https://statistiques-locales.insee.fr/#bbox=386507,5834640,312575,189027&c=indicator&i=pop_legales.popmun&s=2020&selcodgeo=200046977&t=A01&view=map4|titlu=Insee - Statistiques locales|sit=statistiques-locales.insee.fr|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> Lyon hija l-prefettura tar-reġjun ta' Auvergne-Rhône-Alpes u s-sede tal-Kunsill Dipartimentali ta' Rhône (il-ġurisdizzjoni tiegħu iżda ma għadhiex estiża sal-Metropoli ta' Lyon mill-2015). Lyon kienet il-[[belt kapitali]] tal-[[Galli]] matul żmien l-[[Imperu Ruman]], u Lyon għadha s-sede ta' arċiveskovat li d-detentur tiegħu għandu t-titlu ta' Primat tal-Galli. Lyon saret ċentru ekonomiku ewlieni matul ir-[[Rinaxximent]]. Il-belt hija magħrufa għall-kċina u l-gastronomija tagħha, kif ukoll għall-attrazzjonijiet storiċi u arkitettoniċi tagħha; fil-fatt, id-distretti taċ-Ċentru Storiku ta' Lyon, l-għolja ta' Fourvière, Presqu'île u x-xaqlibiet ta' Croix-Rousse tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/872/|titlu=Historic Site of Lyon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> Lyon kienet żona importanti storikament għall-produzzjoni u għall-insiġ tal-ħarir. Lyon kellha rwol sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] taċ-ċinema minn mindu [[Auguste Lumière|Auguste]] u [[Louis Lumière]] ivvintaw it-tagħmir ċinematografu hemmhekk. Il-belt hija magħrufa wkoll għall-festival tad-dwal tagħha, il-Fête des Lumières, li tibda kull sena fit-8 ta' Diċembru u ddum għal erbat ijiem; b'hekk Lyon ingħatat it-titlu ta' "Kapitali tad-Dwal".<ref>{{Ċita web|url=https://www.fetedeslumieres.lyon.fr/en|titlu=Fete des lumieres|sit=www.fetedeslumieres.lyon.fr|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> Ekonomikament, Lyon hija ċentru ewlieni tal-industriji bankarji, kimiċi, farmaċewtiċi u bijoteknoloġiċi. Il-belt tħaddan industrija sinifikanti tas-software b'enfasi partikolari fuq il-logħob elettroniku; f'dawn l-aħħar snin rawmet settur ta' kumpaniji innovattivi lokali li qed jikber.<ref>{{Ċita web|url=http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1|titlu=Entrepreneurship support network businesses start up funding Europe France Lyon - Greater Lyon|data=2010-03-08|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100308131020/http://www.business.greaterlyon.com/city-business-support-lyon-entrepreneurship-system.85.0.html?&L=1|arkivju-data=2010-03-08|url-status=bot: unknown}}</ref> Lyon tospita universitajiet u skejjel tal-[[edukazzjoni]] għolja rinomati, u hija t-tieni l-ikbar belt studenteska fi Franza, b'popolazzjoni universitarja ta' 200,000 student fi ħdan il-Metropoli ta' Lyon.<ref>{{Ċita web|url=https://www.investirlmnp.fr/actualites/classement-2019-des-villes-etudiantes-les-plus-importantes-en-france-146|titlu=Classement 2019 des villes étudiantes par nombre d'étudiants|sit=www.investirlmnp.fr|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> Lyon tospita l-kwartieri ġenerali internazzjonali tal-[[Interpol]], tal-Aġenzija Internazzjonali għar-Riċerka dwar il-Kanċer, kif ukoll ta' Euronews. Skont l-Istitut tar-Riċerka dwar il-Globalizzazzjoni u l-Klassifikazzjonijiet Dinjin, Lyon titqies bħala belt "beta" mill-2018. Ġiet fit-tieni post fi Franza u fl-40 post globalment fil-klassifikazzjonijiet tal-2019 ta' Mercer fost l-aħjar bliet biex wieħed jgħix fihom.<ref>{{Ċita web|url=https://mobilityexchange.mercer.com/Insights/quality-of-living-rankings|titlu=Quality of Living City Ranking {{!}} Mercer|sit=mobilityexchange.mercer.com|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> == Ġeografija == Lyon tinsab fl-[[Ewropa]] kontinentali, fil-kwart tax-Xlokk ta’ [[Franza]], fil-konfluwenza tax-xmajjar Saône u [[Rhône]]. Il-belt hija mdawra b’diversi firxiet ta’ muntanji: il-[[Massif Central]] lejn il-punent, l-[[Alpi]] lejn ix-Xlokk, u l-Muntanji Jura lejn il-Grigal, u tinsab fil-pjanura ta’ Lyon. Lyon u r-reġjun tagħha jinsabu f’salib it-toroq tal-Ewropa tal-Punent, u jgħaqqdu l-[[Baħar tat-Tramuntana]] mal-[[Baħar Mediterran]], u l-[[Ewropa]] tal-Lvant mal-[[Oċean Atlantiku]]; Il-belt tinsab 26 kilometru fin-nofsinhar ta’ [[Vjenna]] f’linja dritta, u bit-triq 54 km minn [[Saint-Étienne]], 106 km minn [[Grenoble]], 151 km minn [[Ġinevra]], 306 km minn [[Turin]], 313 km minn [[Marsilja]], 441 km minn [[Milan]], 463 km minn [[Pariġi]], 333 km minn [[Bażel]], 495 km minn [[Strasburgu]], 537 km minn [[Toulouse]], 637 km minn [[Barċellona]], 684 km minn [[Nantes]], 698 km minn [[Frankfurt am Main]], 737 km minn [[Munich]], u 972 km minn [[Brest]]. Ir-reġjun ta’ [[Auvergne-Rhône-Alpes]], li l-belt kapitali amministrattiva tiegħu hija Lyon, ikopri erja ta’ 69,711 km². L-eks reġjun ta' Rhône-Alpes, li l-belt kienet il-prefettura tiegħu, kien parti mir-Reġjun Urban ta' Lyon (RUL), li ġie xolt fl-2015. L-RUL kien jinkludi t-territorji organizzati madwar il-metropoli (b'raġġ ta' influwenza ta' 50 sa 100 km) u kellu popolazzjoni ta' 2.9 miljun (stima tal-2004). Lyon naturalment saret is-sede tal-Metropoli ta' Lyon, awtorità lokali bi status speċjali, li teżerċita s-setgħat kemm ta' dipartiment kif ukoll ta' korp intermuniċipali. == Storja == [[Stampa:Lion place Sathonay Lyon.JPG|nofs|daqsminuri|L-iljun, li huwa prominenti ħafna fil-belt, huwa s-simbolu ta' Lyon.]] '''<big>Lyon il-Qadim</big>''' Skont l-istoriku Dio Cassius, fis-sena 43 QK, is-Senat Ruman ordna l-ħolqien ta’ insedjament għar-refuġjati Rumani tal-gwerra mal-Allobroges. Dawn ir-refuġjati kienu tkeċċew minn Vienne u issa kienu kkampjati fil-konfluwenza tax-xmajjar Saône u Rhône. Il-pedament inbena fuq l-għolja Fourvière u uffiċjalment ingħata l-isem ta’ ''Colonia Copia Felix Munatia'', isem li jinvoka l-prosperità u l-barka tal-allat. Il-belt bdiet tissejjaħ dejjem aktar bħala ''Lugdunum'' (u kultant ''Lugudunum''). L-eqdem traduzzjoni ta’ dan l-isem tal-post Galliku bħala "Muntanja Mixtieqa" hija offruta mill-Glossarju Endlicher tas-seklu 9. B’kuntrast, xi studjużi moderni pproponew fortizza Gallika fuq l-għolja bl-isem ta’ ''Lug[o]dunon'', għall-alla Ċeltiku Lugus (konness mal-Irlandiż Antik Lugh, l-[[Lingwa Irlandiża|Irlandiż]] ''Modern Lú''), u ''dúnon'' (fortizza fuq l-għolja)<ref>{{Ċita web|url=https://www.visiterlyon.com/decouvrir/les-incontournables-de-lyon/l-histoire-de-lyon|titlu=L’histoire de Lyon - Office du tourisme de Lyon|sit=www.visiterlyon.com|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-10-01}}</ref>. Ir-Rumani rrikonoxxew li l-post strateġiku ta’ Lugdunum fil-konverġenza ta’ żewġ xmajjar navigabbli għamilha ċentru naturali ta’ komunikazzjoni. Il-belt saret il-punt tat-tluq tat-toroq Rumani ewlenin fiż-żona, u malajr saret il-kapitali tal-provinċja, Gallia Lugdunensis. Żewġ Imperaturi twieldu f’din il-belt: Claudius, li d-diskors tiegħu huwa ppreservat fit-Tavla ta’ Lyon li fiha jiġġustifika n-nomina tas-Senaturi Galliċi, u Caracalla. L-ewwel Kristjani f’Lyon ġew martrijati għat-twemmin tagħhom taħt ir-renji ta’ diversi imperaturi Rumani, l-aktar Marcus Aurelius u Septimius Severus. Qaddisin lokali minn dan il-perjodu jinkludu lil Blandina, Pothinus, u Epipodius, fost oħrajn. Il-Grieg Irenaeus kien it-tieni isqof ta’ Lyon matul l-aħħar parti tat-tieni seklu. Sal-lum, l-arċisqof ta’ Lyon għadu jissejjaħ "Primat des Gaules"<ref>{{Ċita web|url=https://tribunedelyon.fr/societe/breve-histoire-de-lyon-de-lepoque-romaine-a-aujourdhui/|titlu=Brève histoire de Lyon, de l'époque romaine à aujourd'hui|kunjom=rédaction|isem=La|data=2023-08-22|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-10-01}}</ref>. Il-Burgundjani li ħarbu mill-qerda ta’ Worms mill-Unni fl-437 ġew stabbiliti mill-ġdid fil-Lvant tal-Gallja. Fl-443 ir-Rumani stabbilew ir-Renju tal-Burgundjani, u Lugdunum saret il-belt kapitali tagħha fl-461. Fl-843, skont it-Trattat ta’ Verdun, Lyon marret għand l-Imperatur Ruman Sagru Lotarju I. Aktar tard saret parti mir-Renju ta’ Arles li ġie inkorporat fl-Imperu Ruman Sagru fl-1033. Lyon ma waqgħetx taħt kontroll Franċiż qabel is-seklu 14<ref>{{Ċita web|url=https://lacivilisationlyonnaise.wordpress.com/lhistoire-lyonnaise-en-bref/|titlu=L’histoire de Lyon en bref|data=2013-02-09|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-10-01}}</ref>. '''<big>Lyon Moderna</big>''' Fernand Braudel irrimarka, "L-istoriċi ta' Lyon mhumiex konxji biżżejjed tad-bipolarità bejn Pariġi u Lyon, li hija struttura kostanti fl-iżvilupp Franċiż... mill-aħħar tal-Medju Evu sar-[[Rivoluzzjoni Industrijali]]". Fl-aħħar tas-seklu 15, il-fieri introdotti mill-merkanti Taljani għamlu lil Lyon id-dar tal-kontijiet ekonomiċi ta' [[Franza]]. Anke l-Borża (teżor), mibnija fl-1749, kienet tixbaħ bazaar pubbliku fejn il-kontijiet kienu jiġu ssetiljati fil-beraħ. Meta l-banek internazzjonali mxew lejn [[Ġenova]], imbagħad [[Amsterdam]], Lyon baqgħet iċ-ċentru bankarju ta' [[Franza]]. Matul ir-Rinaxximent, l-iżvilupp tal-belt kien immexxi mill-kummerċ tal-ħarir, li saħħaħ ir-rabtiet tagħha mal-Italja. L-influwenza Taljana fuq l-arkitettura ta' Lyon għadha viżibbli fost il-bini storiku. Fl-aħħar tas-seklu 14 u s-seklu 15, Lyon kienet ukoll ċentru ewlieni ta' attività letterarja u pubblikazzjoni ta' kotba, kemm ta' kittieba Franċiżi (bħal Maurice Scève, Antoine Héroet, u Louise Labé) kif ukoll ta' Taljani fl-eżilju (bħal Luigi Alamanni u Gian Giorgio Trissino). Fl-1572, Lyon kienet xena ta’ vjolenza tal-massa mill-Kattoliċi kontra l-Ugonotti Protestanti fil-Massakru ta’ Jum San Bartilmew. Żewġ sekli wara, Lyon reġgħet intlaqtet mill-vjolenza matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża, meta ċ-ċittadini qamu kontra l-Konvenzjoni Nazzjonali u appoġġjaw lill-Ġirondini. Il-belt ġiet assedjata mill-armati Rivoluzzjonarji għal aktar minn xahrejn qabel ma ċediet f’Ottubru 1793. Ħafna bini nqered, speċjalment madwar il-[[Place Bellecour]], u Jean-Marie Collot d'Herbois u Joseph Fouché amministraw l-eżekuzzjoni ta’ aktar minn 2,000 ruħ. Il-Konvenzjoni ordnat li isimha jinbidel għal "Belt Liberata", u twaqqfet plakka li ddikjarat "Lyon għamlet gwerra fuq il-Libertà; Lyon ma teżistix aktar". Għaxar snin wara, [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] ordna r-rikostruzzjoni tal-bini kollu li twaqqa’ matul dak il-perjodu<ref>{{Ċita web|url=https://www.patrimoine-lyon.org/accueil/histoire-de-la-ville|titlu=Lyon Histoire de la Ville|kunjom=reserves)|isem=Association Historical-Cities 69005 Lyon France- (tous droits|sit=www.patrimoine-lyon.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-01}}</ref>. Il-konvenzjoni ma kinitx l-unika mira f’Lyon matul ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Wara li l-Konvenzjoni spiċċat fl-istorja, tfaċċa d-Direttorju Franċiż u jiem wara l-Kolp ta' Stat tat-18 ta' Fructidor tal-4 ta' Settembru 1797, kummissarju tad-Direttorju ġie assassinat f'Lyon. Il-belt saret belt industrijali importanti fis-seklu 19. Fl-1831 u l-1834, il-kanuts (ħaddiema tal-ħarir) ta’ Lyon għamlu żewġ irvellijiet kbar għal kundizzjonijiet tax-xogħol u pagi aħjar. Fl-1862, bdiet topera l-ewwel waħda min-netwerk estensiv ta’ ferroviji funikulari ta’ Lyon. Matul ir-repressjoni ta’ Jannar u Frar 1894, il-pulizija wettqet mill-inqas għexieren ta’ rejds immirati lejn l-anarkisti li kienu jgħixu hemm, mingħajr wisq suċċess. Xi xhur wara, f’Ġunju 1894, il-kumpann Sante Caserio qatel lill-president Franċiż responsabbli għar-repressjoni, Sadi Carnot. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Lyon kienet ċentru għall-forzi Nazisti okkupanti, inkluż Klaus Barbie, il-“Biċċier ta’ Lyon” infami. Madankollu, il-belt kienet ukoll fortizza tar-Reżistenza Franċiża, il-ħafna passaġġi sigrieti magħrufa bħala traboules, ippermettew lin-nies jaħarbu mir-rejds tal-Gestapo. Fit-3 ta’ Settembru 1944, Lyon ġiet illiberata mill-1 Diviżjoni Franċiża Ħielsa u l-Forces Françaises de l'Intérieur. Il-belt issa hija d-dar ta’ mużew tar-Reżistenza<ref>{{Ċita web|url=https://www.patrimoine-lyon.org/accueil/histoire-de-la-ville|titlu=Lyon Histoire de la Ville|kunjom=reserves)|isem=Association Historical-Cities 69005 Lyon France- (tous droits|sit=www.patrimoine-lyon.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-01}}</ref>. == Trasport == [[Stampa:Lyon Autoroutes.svg|nofs|daqsminuri|Triq ċirkolari ta' Lyon]] L-[[Ajruport ta’ Lyon–Saint-Exupéry]], li jinsab fil-Lvant ta’ Lyon, iservi bħala bażi għal titjiriet domestiċi u internazzjonali. Huwa faċilità ewlenija tat-trasport għar-reġjun kollu ta’ Rhône-Alpes, b’konnessjonijiet tal-kowċis ma’ bliet oħra fiż-żona. L-istazzjon tal-ferrovija intern Gare de Lyon Saint-Exupéry jgħaqqad l-ajruport man-netwerk nazzjonali tat-TGV. Il-monopolju tat-tramm Rhônexpress jgħaqqad l-ajruport mal-kwartier tan-negozju ta’ La Part Dieu f’inqas minn 30 minuta, u joffri konnessjonijiet mal-Underground A & B, it-Tramway T1, T3 & T4, u linji tal-karozzi tal-linja. It-trasport pubbliku ta’ Lyon Sytral joffri servizz tal-karozzi tal-linja, Route 47, li jgħaqqad l-ajruport ma’ Meyzieu fejn il-passiġġieri jistgħu jibdlu għat-Tram T3. Il-prezz regolari tat-trasport pubbliku huwa ta’ €1.90, għall-kuntrarju ta’ €15 direzzjoni waħda għar-Rhonexpress. Fis-subborg ta’ Bron, l-Ajruport iżgħar ta’ Lyon-Bron jipprovdi alternattiva għall-avjazzjoni domestika. Lyon għandha żewġ stazzjonijiet ferrovjarji ewlenin: [[Stazzjon Lyon-Part-Dieu|Lyon-Part-Dieu]], li nbniet biex takkomoda t-[[TGV]], u [[Stazzjon Lyon-Perrache|Lyon-Perrache]], stazzjon eqdem li issa jipprovdi l-aktar servizz reġjonali. Stazzjonijiet ferrovjarji iżgħar jinkludu Lyon-Gorge-de-Loup, Lyon-Vaise, Lyon-Saint-Paul u Lyon-Jean Macé. Lyon kienet l-ewwel belt li ġiet konnessa ma' [[Pariġi]] permezz tat-[[TGV]] fl-1981. Minn dak iż-żmien 'l hawn, in-netwerk ferrovjarju tat-[[TGV]] kiber u jgħaqqad lil Lyon direttament ma' [[Perpignan]], [[Toulouse]], [[Nizza]], [[Marsilja]], [[Nantes]] u [[Lille]]. Ferroviji internazzjonali joperaw direttament lejn [[Madrid]], [[Barċellona]], [[Milan]], [[Turin]], [[Ġinevra]], [[Frankfurt am Main|Frankfurt]], [[Lussemburgu (belt)|Lussemburgu]], [[Brussell]] (qabel lejn [[Londra]], issa rtirata). Il-belt tinsab fil-qalba ta’ netwerk dens ta’ toroq u tinsab fil-punt fejn jiltaqgħu diversi awtostradi: A6 lejn Pariġi, A7 Marseille, A42 lejn Ġinevra, u A43 lejn Grenoble. Il-belt issa hija evitata mill-A46. Mina doppja tal-awtostrada tgħaddi minn taħt Fourvière, u tgħaqqad l-awtostradi A6 u A7, li t-tnejn jiffurmaw l-"Autoroute du Soleil". L-istazzjon tal-ferrovija ta’ Perrache jservi bħala ċentru ta’ trasport intermodali għat-trammijiet, ferroviji lokali u reġjonali u karozzi tal-linja tal-belt, it-terminus tal-linja A tal-Metro, tat-Tramway T2, is-servizz tar-roti Vélo'v, u t-taxis. [[Stampa:Lyon transports lignes 2025.svg|nofs|daqsminuri|Mappa tat-trasport pubbliku ta' Lyon]] It-Transports en commun lyonnais (TCL), is-sistema ta’ trasport pubbliku ta’ Lyon, li tikkonsisti minn [[Metro ta' Lyon|metro]], tramijiet u karozzi tal-linja, isservi 62 komunali tal-metropoli ta’ Lyon. In-netwerk tal-[[Metro ta' Lyon|metro]] għandu erba’ linji (A, B, C u D), 42 stazzjon, u jopera bi frekwenza sa ferrovija kull żewġ minuti. Minn Novembru 2020 'l hawn hemm tmien linji tat-[[tramm ta' Lyon]]: T1 minn Debourg fin-nofsinhar sa IUT-Feyssine fit-tramuntana, [[Tramm ta' Lyon|Tramm]] T2 minn Hôtel de région Montrochet sa Saint-Priest fix-xlokk, [[Tramm ta' Lyon|Tramm]] T3 minn Part-Dieu sa Meyzieu, [[Tramm ta' Lyon|Tramm]] T4 minn 'Hôptial Feyzin Venissieux' sa La Doua Gaston Berger. [[Tramm ta' Lyon|Tramm]] T5 minn Grange Blanche, fix-xlokk sa Eurexpo fin-nofsinhar tal-punent. [[Tramm ta' Lyon|Tramm]] T6 minn Debourg, fin-nofsinhar sa Hôpitaux Est-Pinel fil-lvant. [[Tramm ta' Lyon|Tramm]] T7 minn Vaux-en-Velin la soie, fil-grigal sa Décines – OL Vallée fil-lvant. U l-linja tat-tramm Rhône Express minn Part-Dieu sal-[[Ajruport ta' Lyon–Saint-Exupéry]]. In-netwerk tal-karozzi tal-linja ta' Lyon jikkonsisti mis-sistema tat-trolleybus ta' Lyon, karozzi tal-linja bil-mutur, u kowċis għal żoni barra miċ-ċentru. Hemm ukoll żewġ linji tal-funikular minn [[Vieux Lyon]] sa Saint-Just u Fourvière. Is-sistema tal-biljetti hija relattivament sempliċi peress li l-belt għandha operatur wieħed biss tat-trasport pubbliku, is-SYTRAL. == Sit ta' Wirt Dinji == Iċ-Ċentru Storiku ta' Lyon ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1998.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, [[L-Arti|l-arti]] [[Monument|monumentali]], l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Attrazzjonijiet prinċipali == [[Stampa:Lyon - Lugdunum - Théatre Romain.jpg|daqsminuri|It-Teatru Ruman ta' Lyon.]] === Żmien il-Qedem === * Il-fdalijiet [[Imperu Ruman|Rumani]] man-naħa tal-għolja qrib il-Bażilika ta' Fourvière, bit-Teatru Antik ta' Fourvière, l-Odeon ta' Lyon u l-[[mużew]] Gallo-Ruman. * L-Anfiteatru tat-Tliet Galli – il-fdalijiet ta' anfiteatru Ruman. === [[Medjuevu|Medju Evu]] u Rinaxximent === * Il-[[Katidral]] ta' [[San Ġwann Appostlu u Evanġelista|San Ġwann]], knisja Medjevali b'elementi arkitettoniċi tas-sekli 13, 14 u 15, kif ukoll l-istruttura [[Reliġjon|reliġjuża]] prinċipali fil-belt u s-sede tal-Arċisqof ta' Lyon; * il-Bażilika ta' San Martin d'Ainay, waħda mill-knejjes rari li għadhom jeżistu bi stil ta' bażilika [[Rumanesk|Rumaneska]] f'Lyon; * il-Knisja ta' [[Pawlu l-Appostlu|San Pawl]], knisja Rumaneska (is-sekli 12 u 13) u [[Gotika]] (is-sekli 15 u 16); * il-Knisja ta' San Bonaventura, knisja Gotika tas-sekli 14 u 15; * il-Knisja ta' San Nizier, knisja Gotika tas-seklu 15, li għandha daħla mnaqqxa fis-seklu 16 minn [[Philibert Delorme]]; * iż-żona taċ-Ċentru Storiku ta' Lyon, kwartier Medjevali u Rinaxximentali bil-ħwienet, bir-ristoranti u bit-toroq biċ-ċagħaq; * il-bosta ''hôtels particuliers'' Rinaxximentali taċ-ċentru storiku ta' Lyon, bħall-''Hôtel de Bullioud'', inbnew ukoll minn Philibert Delorme. === Seklu 19 u żminijiet moderni === * L-Opéra Nouvel (1831), teatru tal-opri rinnovat fl-1993 minn [[Jean Nouvel]]; * it-Théâtre des Célestins (1877), teatru ddisinjat minn [[Gaspard André]]; * il-Bażilika tal-Madonna ta' Fourvière, bażilika kbira tas-seklu 19 fil-quċċata tal-Għolja ta' Fourvière; * it-Torri tal-[[Ħadid]] ta' Fourvière (1894); * is-Suq tal-Laħam u l-Biċċerija ta' ''La Mouche'' (1914, 1928), iddisinjati minn [[Tony Garnier]]; * il-Monasteru ta' Santa Marija de La Tourette (1960), iddisinjat minn [[Le Corbusier]]; * l-Ajruport Internazzjonali ta' [[Antoine de Saint-Exupéry|Saint-Exupéry]] (li qabel kien l-Ajruport ta' Satolas), iddisinjat minn [[Guillaume Gilbert]]; * l-Istazzjon ta' Lyon Saint-Exupéry (1994), iddisinjat minn [[Santiago Calatrava]]; * il-Palazz tal-Kungress ta' Lyon (1998), iddisinjat minn [[Renzo Piano]] u grupp ta' binjiet għal diversi funzjonijiet differenti; * it-Tour du Crédit Lyonnais; * it-Tour Oxygène; * it-Tour Incity. === Mużewijiet === * Musée des beaux-arts de Lyon (Mużew tal-Belle Arti), il-mużew prinċipali tal-belt u wieħed mill-ikbar galleriji tal-[[arti]] fi Franza. Ospitat fil-Palais Saint Pierre, eks kunvent tas-[[seklu 17]], issa fih kollezzjoni kbira ta' [[Pittura|pitturi]] ta' artisti bħal [[Tintoretto]]; [[Paolo Veronese]]; [[Nicolas Poussin]]; [[Rubens]]; [[Rembrandt]]; [[Zurbaran]]; [[Canaletto]]; [[Delacroix]]; [[Monet]]; [[Paul Gauguin|Gauguin]]; [[Vincent van Gogh|Van Gogh]]; [[Cézanne]]; [[Matisse]]; [[Pablo Picasso|Picasso]]; [[Francis Bacon]]...); kollezzjonijiet ta' [[Skultura|skulturi]], tpinġijiet u opri stampati, arti dekorattiva, antikitajiet Rumani u Griegi; it-tieni l-ikbar kollezzjoni ta' antikitajiet [[Eġittu|Eġizzjani]] fi Franza wara dik tal-[[Louvre]]; u kollezzjoni ta' 50,000 medalja u munita. * Il-Mużew Gallo-Ruman jesponi bosta oġġetti tal-arti u ta' valur li nstabu fis-sit Ruman ta' Lyon (''Lugdunum'') bħall-mużajk tal-logħob taċ-ċirklu, il-kalendarju ta' Coligny u l-artal Tawroboliku. * Is-Centre d'histoire de la résistance et de la déportation (Ċentru Storiku tar-Reżistenza u tad-Deportazzjoni). * Il-Musée des Confluences, mużew ġdid tax-[[Xjenza|xjenzi]] u tal-[[antropoloġija]], li nfetaħ għall-pubbliku fl-20 ta' Diċembru 2014. * La Sucrière, ċentru tal-arti kontemporanja. * Il-Hôtel-Dieu de Lyon jospita l-"Musée des Hospices Civils", wirja permanenti dwar l-istorja u l-prattika tal-[[mediċina]] mill-Medju Evu saż-żminijiet moderni. * Il-Musée des Tissus et des Arts décoratifs, mużew tal-arti dekorattiva u tat-tessuti, li fih waħda mill-ikbar kollezzjonijiet ta' tessuti fid-dinja b'2.5 miljun opra. * Il-Musée d'art contemporain de Lyon, mużew tal-arti kontemporanja. * Il-Musée de L'imprimerie, mużew tal-istampar. * Il-Musée Gadagne, mużew tal-istorja ta' Lyon ospitat f'binja storika fiċ-ċentru storiku ta' Lyon, li jinkludi kollezzjoni kbira ta' pupazzi. * Il-Musée des Automates, mużew tal-pupazzi awtomatizzati fiċ-ċentru storiku ta' Lyon, li infetaħ fl-1991. * Il-Musée Miniature & Cinéma, mużew dwar minjaturi tax-xeni ċinematografiċi, tal-oġġetti ċinematografiċi u tal-effetti speċjali taċ-ċinema. === Parks u ġonna === * Parc de la Tête d'or, magħruf ukoll bħala l-Park tar-Ras tad-Deheb, fiċ-ċentru ta' Lyon huwa l-ikbar park urban fi Franza b'117-il ettaru (290 akru). Jinsab fis-sitt ''arrondissement'', u fih lag kbir li fih ikun hemm id-dgħajjes matul ix-xhur tas-sajf. * Jardin botanique de Lyon (tmien ettari (20 akru)), inkluż fil-Parc de la Tête d'Or, huwa ġnien botaniku muniċipali u huwa miftuħ mit-Tnejn sal-Ġimgħa mingħajr ħlas. Il-ġnien ġie stabbilit fl-1857 bħala suċċessur ta' ġonna botaniċi iktar bikrin li jmorru lura għall-1796, u issa jista' jiġi deskritt bħala l-ikbar ġnien botaniku muniċipali ta' Franza. * Parc de Gerland, fin-Nofsinhar tal-belt (80 ettaru (200 akru)). * Parc des hauteurs, f'Fourvières. * Parc de Miribel-Jonage (2,200 ettaru (5,400 akru)). * Parc de Lacroix-Laval (115-il ettaru (280 akru)). * Parc de Parilly (178 ettaru (440 akru)). == Relazzjonijiet internazzjonali == Lyon hija belt pilota tal-[[Kunsill tal-Ewropa]] u tal-programm "Bliet interkulturali" tal-[[Kummissjoni Ewropea]]. Lyon hija ġemellata ma': * [[Addis Ababa]], l-[[Etjopja]]; * [[Bamako]], il-[[Mali]]; * [[Barċellona]], [[Spanja]]; * [[Beersheba]], [[Iżrael]]; * [[Birmingham]], l-Ingilterra, ir-[[Renju Unit]]; * [[Boston]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]; * [[Craiova]], ir-[[Rumanija]]; * [[Curitiba]], il-[[Brażil]]; * [[Frankfurt]], il-[[Ġermanja]], mill-1960; * [[Gothenburg]], l-[[Żvezja|Iżvezja]]; * [[Guangzhou]], iċ-[[Ċina]], mill-1988; * [[Haute Matsiatra]], il-[[Madagaskar|Madagascar]]; * il-[[Ho Chi Minh (belt)|Belt ta' Ho Chi Minh]], il-[[Vjetnam]], mill-1997; * [[Ġeriko]], il-[[Palestina]]; * [[Leipzig]], il-Ġermanja, mill-1981; * [[Łódź]], il-[[Polonja]], mill-1991; * [[Milan]], l-[[Italja]], mill-1966; * [[Montreal]], il-[[Kanada]], mill-1979; * [[Oran]], l-[[Alġerija]]; * [[Osaka]], il-[[Ġappun]], mill-1984; * [[Ouagadougou]], il-[[Burkina Faso]]; * [[Porto-Novo]], il-[[Benin]]; * [[Rabat (Marokk)|Rabat]], il-[[Marokk]]; * [[St. Louis]], l-Istati Uniti; * [[San Pietruburgu]], ir-[[Russja]]; * [[Sétif]], l-Alġerija; * [[Tinca]], ir-Rumanija; * [[Torino]], l-Italja; * [[Yerevan]], l-[[Armenja]], mill-1992; * [[Yokohama]], il-Ġappun, mill-1959. == Referenzi == [[Kategorija:Bliet Ewropej]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Bliet ta' Franza]] [[Kategorija:Franza]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] dnk9fpcudvvm0zts89dcl42joke9jt4 0 30824 333405 314749 2026-10-29T23:11:02Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333405 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Religious Complex at Abu Mena (XIII).jpg|daqsminuri|Fdalijiet ta' kumpless reliġjuż f'Abu Mena.]] '''Abu Mena''' (spellut ukoll ''Abu Mina''; bil-Koptiku: ⲁⲃⲃⲁ ⲙⲏⲛⲁ; bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: أبو مينا, pronunzjata [æbuˈmæyːnæ]) kien raħal, kumpless monastiku u ċentru tal-pellegrinaġġi [[Kristjaneżmu|Kristjani]] fl-[[Eġittu]] Antik Aħħari, li jinsab madwar 50 kilometru (31 mil) fil-Lbiċ ta' [[Lixandra]], qrib il-belt ġdida ta' Borg El Arab. Il-fdalijiet tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1979 minħabba l-importanza tas-sit fil-Kristjaneżmu bikri.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/90/|titlu=Abu Mena|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-10-11}}</ref> Ma tantx fadal wisq fdalijiet sħaħ, iżda l-pedamenti tal-biċċa l-kbira tal-binjiet ewlenin, bħall-bażilika l-kbira, jidhru faċilment. Sforzi agrikoli reċenti fl-inħawi wasslu għal żieda sinifikanti fil-livell tal-ilma tal-pjan, u dan wassal biex għadd ta' binjiet tas-sit iċedu jew jitilfu l-istabbiltà tagħhom. Is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-periklu fl-2001. L-awtoritajiet b'hekk ġew obbligati jagħmlu r-ramel fil-bażi tal-binjiet li l-iktar kienu fil-periklu fi ħdan is-sit. == Storja == [[Menas ta' Lixandra]] miet martri fl-aħħar tas-seklu 3 jew fil-bidu tas-seklu 4.<ref>Room, Adrian (2008). ''African placenames : origins and meanings of the names for natural features, towns, cities, provinces, and counties''. Internet Archive. Jefferson, N.C. : McFarland & Co. ISBN <bdi>978-0-7864-3546-3</bdi>. p. 16.</ref> Diversi ġrajjiet tas-seklu 5 jew wara jagħtu verżjonijiet kemxejn differenti dwar id-difna tiegħu u l-istabbiliment sussegwenti tal-knisja tiegħu. L-elementi essenzjali huma li l-katavru tiegħu ttieħed minn Lixandra fuq ġemel, lejn id-deżert lil hinn mil-Lag ta' Mareotis. F'daqqa waħda, il-ġemel irrifjuta li jkompli jimxi, minkejja l-isforzi kollha. Dan tqies bħala sinjal tar-rieda divina, u l-katavru tiegħu ġie midfun f'dak il-punt. Il-biċċa l-kbira tal-verżjonijiet tal-ġrajja jsostnu li l-pożizzjoni tal-qabar imbagħad intesiet sal-iskoperta mill-ġdid mirakoluża minn [[ragħaj]] lokali. Mis-''Synaxarium'' [[Etjopja|Etjopjan]] (traduzzjoni mhux uffiċjali):<blockquote>U [[Alla l-Missier|Alla]] xtaq jiżvela l-post fejn kien midfun il-katavru ta' San Mînâs. Fid-deżert kien hemm ċertu ragħaj, u darba fost l-oħrajn waħda min-[[Nagħġa|nagħġiet]] tiegħu mardet bl-iskabbja u marret f'dak il-post, u kif daħlet fl-ilma tal-fawwara żgħira li kien hemm fil-qrib, tqallbet fih u fieqet minnufih. Meta r-ragħaj ra x'kien ġara, u fehem il-miraklu, huwa baqa' mistagħġeb ferm. Imbagħad ħa ftit trab minn dak is-santwarju, ħalltu bl-ilma, dilku fuq in-nagħġiet morda bl-iskabbja, u kienu jfiequ minnufih. U kien jagħmel hekk anke mal-bnedmin morda li kienu jiġu għandu.</blockquote> [[File:Abu_Mena_Modern_Monastery_01.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Abu_Mena_Modern_Monastery_01.JPG|daqsminuri|Il-monasteru Kristjan modern ta' San Menas, li jinsab fit-Tramuntana tas-sit antik.]] Il-kelma dwar ir-ragħaj fejjieq inxterdet malajr. Is-''Synaxarium'' jiddeskrivi lil [[Kostantinu I]] li bagħat lil bintu marida għand ir-ragħaj biex ifejjaqha, u jsostni li sabet il-katavru ta' Menas. Imbagħad Kostantinu ordna l-kostruzzjoni ta' knisja f'dak is-sit. Xi verżjonijiet tal-ġrajja jissostitwixxu lil Kostantinu mal-Imperatur [[Żenu]] tal-aħħar tas-seklu 5, iżda l-arkeologi jsostnu li l-pedamenti oriġinali jmorru lura għall-aħħar tas-seklu 4.<ref>Grossmann, Peter (1998). "The Pilgrimage Center of Abû Mînâ". in D. Frankfurter (ed.), ''Pilgrimage & Holy Space in Late Antique Egypt''. Leiden-Boston-Köln, Brill: p. 282.</ref><ref>{{Ċita web|url=http://csla.history.ox.ac.uk/record.php?recid=E01223|titlu=Record {{!}} The Cult of Saints|sit=csla.history.ox.ac.uk|data-aċċess=2023-10-11|arkivju-data=2023-08-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230812215547/http://csla.history.ox.ac.uk/record.php?recid=E01223|url-status=dead}}</ref> Sal-aħħar tas-seklu 4, is-sit sar sit sinifikanti tal-pellegrinaġġi magħruf bħala Martyroupolis, fejn il-Kristjani kienu jmorru għall-fejqan u għal mirakli oħra.<ref>Talbot, Alice-Mary (2002). "Pilgrimage to Healing Shrines: The Evidence of Miracle Accounts". ''Dumbarton Oaks Papers''. Dumbarton Oaks, Trustees for Harvard University. '''56''': 153–173.</ref><ref>Armstrong, Gregory T. (1967). "Constantine's Churches". ''Gesta''. International Center of Medieval Art. '''6''': 1–9.</ref> Ir-reċipjenti ta' Menas huma tip partikolari ta' anfori żgħar tat-terrakotta li kienu jinbigħu lill-pellegrini bħala reċipjenti għall-ilma mbierek jew għaż-żejt imbierek u dawn instabu b'mod mifrux madwar il-Punent tal-[[Mediterran]], u jmorru lura bejn wieħed u ieħor għal seklu u nofs qabel il-ħakma [[Iżlam|Musulmana]]. Kellhom produzzjoni pjuttost sempliċi iżda kienu jiġu mmarkati b'immaġnijiet tal-qaddis li huma sinifikanti fl-istudju tal-ikonografiji; huwa maħsub li kienu jiġu prodotti fl-inħawi tar-raħal.<ref>Anderson, William. ''An Archaeology of Late Antique Pilgrim Flasks'', Anatolian Studies, Vol. 54, (2004), pp. 79-93, British Institute at Ankara.</ref><ref>Bagnall, Roger S. (2001). "Archaeological Work on Hellenistic and Roman Egypt, 1995–2000". ''American Journal of Archaeology''. Archaeological Institute of America. '''105''' (2): 227–243.</ref> Matul ir-renju ta' [[Arkadju]], l-arċisqof lokali osserva li l-knisja ż-żgħira kienet żgħira wisq biex tibqa' tlaħħaq mal-folol. Huwa kiteb lill-imperatur tal-Lvant, li ordna t-tkabbir tal-faċilitajiet, li kien l-ewwel minn tliet fażijiet ta' tkabbir tal-knisja li seħħew eventwalment. Sal-aħħar tal-Antikità Aħħarija, Abu Mena kien sar is-sit ewlieni tal-pellegrinaġġi fl-Eġittu.<ref>Weitzmann, Kurt (1977). "The Late Roman World". ''The Metropolitan Museum of Art Bulletin''. The Metropolitan Museum of Art. '''35''' (2): 2–96.</ref> Abu Mena nqered matul il-bidu tal-ħakmiet Musulmani ta' nofs is-seklu 7. == Skavi arkeoloġiċi == Is-sit ġie skavat għall-ewwel darba mill-1905 sal-1907. Dawn l-isforzi żvelaw bażilika kbira, knisja biswit fejn x'aktarx kien indifen il-katavru tal-qaddis, u banjijiet [[Imperu Ruman|Rumani]].<ref>Wilber, Donald N. (1940). "The Coptic Frescoes of Saint Menas at Medinet Habu". ''The Art Bulletin''. College Art Association. '''22''' (2): 86–103.</ref> Iktar 'il quddiem, saru sensiela ta' skavi mid-DAI li ntemmu fl-1998. L-iżjed skavi reċenti żvelaw dormitorju kbir għall-pellegrini foqra, b'sezzjonijiet separati għall-[[Raġel|irġiel]] kif ukoll għan-[[Mara|nisa]] u għat-tfal. Kumpless lejn in-Nofsinhar tal-bażilika l-kbira x'aktarx li kien ir-residenza tal-''hegoumenos'' jew tal-patri superjuri. L-iskavi jissuġġerixxu li l-''xenodocheion'' il-kbira, żona fejn kienu jintlaqgħu l-pellegrini, oriġinarjament jaf kienet ċimiterju. Battisterju, biswit is-sit tal-knisja oriġinali, milli jidher kienu sarulu mill-inqas tliet fażijiet ta' żvilupp. Ġie żvelat ukoll kumpless ta' preses tal-għeneb għall-inbid, inkluż kmamar taħt l-art għall-ħżin, li jmorru lura għas-sekli 6 u 7. == Sit ta' Wirt Dinji == Abu Mena ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Theddidiet == Is-sit ta' Abu Mena żdied fil-lista tas-siti fil-periklu tal-UNESCO fl-2001 minħabba t-theddida taż-żieda fil-livell lokali tal-ilma tal-pjan. Din iż-żieda fil-livell tal-ilma hija minħabba l-programmi ta' żvilupp agrikolu mmirati lejn l-irkupru tal-art. Il-ħamrija taflija iebsa madwar is-sit tista' tirfed il-binjiet meta tkun niexfa. Madankollu, ma tibqax stabbli ladarba tixxarrab u dan wassal għaċ-ċediment ta' ċisterni u strutturi oħra madwar ir-raħal antik. Maċ-ċediment tal-art, hemm it-theddida li jiffurmaw ħofor kbar taħt l-istrutturi. Ittieħdet azzjoni immedjata biex dawn il-ħofor fil-bażi ta' binjiet partikolarment importanti jimtlew bir-ramel u ngħalqu għall-pubbliku. F'tentattivi biex tinstab soluzzjoni għal dan il-fenomenu, il-Kunsill Suprem tal-Antikitajiet nefaq 45 miljun lira Eġizzjana għat-tħaffir ta' trunċieri u għaż-żieda ta' pompi, bit-tama li tittaffa l-pressjoni tal-irrigazzjoni. Barra minn hekk, żdied ċint madwar is-sit biex jimblokka l-aċċess għall-pubbliku. Dawn l-azzjonijiet kienu ta' suċċess u s-sit tneħħa mil-lista tas-siti fil-periklu tal-UNESCO fl-2009.<ref>{{Ċita web|url=https://egyptindependent.com/funding-issues-threaten-preservation-christian-sanctuary/|titlu=Funding issues threaten preservation of Christian sanctuary|kunjom=Ramadan|isem=Ragab|data=2011-11-09|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-10-11}}</ref> Minn dak iż-żmien, il-livell tal-ilma tal-pjan baqa' tiela' u dan ikkawża l-qerda ta' xi [[Monument|monumenti]] oħra. B'hekk is-sit reġa' żdied fil-lista tas-siti fil-periklu tal-UNESCO. Fost il-fatturi li fl-2018 instab li kellhom impatt negattiv fuq is-sit hemm l-abitazzjonijiet, l-attivitajiet tal-immaniġġjar, is-sistemi/il-pjan tal-immaniġġjar tas-sit, u l-ilma. == Konservazzjoni == Il-gvern Eġizzjan implimenta pjanijiet ta' emerġenza u tabilħaqq solva l-problema taż-żieda fil-livell tal-ilma tal-pjan, iżda attwalment il-gvern ma għandux pjan rigoruż tal-immaniġġjar tas-sit jew xi ħaġa relatata. Peress li l-UNESCO tirrikjedi pjan ta' ġestjoni għas-siti kulturali u naturali kollha, saru diversi proposti. L-iżjed opzjoni affidabbli hi l-użu ta' membrana sostenibbli u intelliġenti. Din ġiet iddisinjata biex jissolvew il-kwistjonijiet marbuta mal-ventilazzjoni, mal-enerġija u mal-ilma fis-sit. Dan il-pjan jinvolvi membrana intelliġenti b'għamla ta' koppla, li permezz tagħha s-sit ikollu fluss xieraq tal-arja (kif inhu meħtieġ għal kull Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO). Din il-membrana intelliġenti b'għamla ta' koppla tipprovdi wkoll provvista tal-enerġija sostenibbli awtosuffiċjenti permezz ta' pannelli [[Xemx|solari]] fuq is-saff ta' barra tal-koppla. Il-membrana hija ddisinjata wkoll biex ikollha sistema ta' filtrazzjoni għad-deumidifikazzjoni tal-arja billi l-ilma jiġi ffiltrat 'il barra biex is-sit jiġi ppreservat aħjar. == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:Artifacts_at_Abu_Mena_(II).jpg|Artefatti f'Abu Mena File:Artifacts_at_Abu_Mena_(IV).jpg|Artefatti f'Abu Mena File:Artifacts_at_Abu_Mena_(VII).jpg|Artefatti f'Abu Mena File:Basilica_of_The_Crypt_at_Abu_Mena_(II).jpg|Il-kripta tal-Bażilika ta' Abu Mena File:Basilica_of_The_Crypt_at_Abu_Mena_(III).jpg|Il-kripta tal-Bażilika ta' Abu Mena File:Basilica_of_The_Crypt_at_Abu_Mena_(V).jpg|Il-kripta tal-Bażilika ta' Abu Mena File:Baths_at_Abu_Mena_(II).jpg|Il-banjijiet Rumani ta' Abu Mena File:Baths_at_Abu_Mena_(V).jpg|Il-banjijiet Rumani ta' Abu Mena File:Baths_at_Abu_Mena_(XXI).jpg|Il-banjijiet Rumani ta' Abu Mena File:Landscape_at_Abu_Mena_(II).jpg|Il-pajsaġġ ta' Abu Mena File:Pilgrimage_Center_at_Abu_Mena_(II).jpg|Iċ-ċentru tal-pellegrinaġġi ta' Abu Mena File:Pilgrimage_Center_at_Abu_Mena_(IV).jpg|Iċ-ċentru tal-pellegrinaġġi ta' Abu Mena File:Religious_Complex_at_Abu_Mena_(VI).jpg|Kumpless reliġjuż f'Abu Mena File:Ruins_of_the_Great_Basilica_at_Abu_Mena_(III).jpg|Fdalijiet tal-Bażilika l-Kbira ta' Abu Mena File:Ruins_at_Abu_Mena_(VIII).jpg|Fdalijiet f'Abu Mena </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Eġittu]] [[Kategorija:Kristjaneżmu]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] 9w7fwo5sqx3vgtx029d9cojekerrq65 0 30902 333406 328900 2026-10-29T23:13:55Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333406 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Agadir''' hija waħda mill-bliet prinċipali fil-[[Marokk]], fuq ix-xatt tal-[[Oċean Atlantiku]] ħdejn il-[[Muntanji Atlas]], fit-tramuntana tal-punt fejn ix-[[Xmara Sous|Xmara Souss]] tiżbokka fl-oċean, u {{Convert|316|mi|km}} fin-nofsinhar ta' [[Casablanca]]. Agadir hija l-kapitali tal-Prefettura ta' Agadir Ida-U-Tanan u tar-reġjun ekonomiku ta' Souss-Massa. Agadir hija waħda miċ-ċentri urbani ewlenin tal-Marokk. Il-muniċipalità ta' Agadir irreġistrat popolazzjoni ta' 924,000 fiċ-ċensiment tal-Marokkin tal-2014. Skont iċ-ċensiment tal-2004, f'dik is-sena kien hemm 346,106 abitant<ref name="RGHP">{{Ċita web|url=http://www.lavieeco.com/documents_officiels/Recensement%20population.pdf|titlu=Ċensiment Ġenerali tal-popolazzjoni 2004|sit=web.archive.org|lingwa=fr|data-aċċess=2023-11-11|arkivju-data=2015-05-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150501072416/http://www.lavieeco.com/documents_officiels/Recensement%20population.pdf|url-status=dead}}</ref> u l-popolazzjoni tal-Prefettura ta' Agadir-Ida Outanane kienet ta' 487,954 abitant.<ref name="RGHP" /> Agadir hija magħrufa bħala l-kapitali tal-kultura [[Amażigh]] fil-Marokk.<ref>{{Ċita web|url=https://agadir.ma/news/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%AA%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%A7%D8%B2/|titlu=جماعة أكادير تحتفي بحلول السنة الأمازيغية الجديدة2973 ببرنامج ثقافي غني ومتنوع|sit=Agadir.ma|data-aċċess=15 April 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230415153203/https://agadir.ma/news/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%AA%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%A7%D8%B2/|arkivju-data=15 April 2023|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maptourisme.ma/actualites/agadir-lancement-de-lappel-a-candidature-au-14e-festival-issni-nourgh-international-du-film-amazigh/|titlu=Agadir: Lancement de l’appel à candidature au 14è Festival Issni N’Ourgh International du Film Amazigh|sit=Maptourisme.ma|data-aċċess=15 April 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230415153204/https://maptourisme.ma/actualites/agadir-lancement-de-lappel-a-candidature-au-14e-festival-issni-nourgh-international-du-film-amazigh/|arkivju-data=15 April 2023|url-status=dead}}</ref> Hija waħda mill-ftit bliet kbar Marokkini fejn it-tamazight, waħda miż-żewġ lingwi uffiċjali tal-Marokk, hija mitkellma minn aktar minn nofs il-popolazzjoni. Il-varjetà indiġena tar-reġjun, [[Lingwa Taxelħita|Tachelhit]], hija mitkellma minn 222,000 kelliem,<ref>{{Ċita web|url=https://tafra.ma/ya-til-un-vote-tachelhit/|titlu=Y a-t-il un « vote tachelhit » ?|sit=Tafra.ma|data-aċċess=15 April 2023|arkivju-data=21 April 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230421191245/http://tafra.ma/ya-til-un-vote-tachelhit/|url-status=dead}}</ref> li jirrappreżentaw 53.7% tal-popolazzjoni kollha.<ref>{{Ċita web|url=http://rgphentableaux.hcp.ma/|titlu=Recensement population (RGPH) 2014|sit=Haut Commissariat au Plan|data-aċċess=15 April 2023|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171006080706/http://rgphentableaux.hcp.ma/|arkivju-data=6 October 2017}}</ref> Agadir huwa wkoll post għal ħafna festivals relatati mal-kultura Amażigh, bħas-Sena l-Ġdida Amażigh, iċċelebrata fit-13 ta’ Jannar ta’ kull sena fil-belt kollha, speċjalment fiċ-ċentru tal-belt.<ref>{{Ċita web|url=https://www.mjtnews.com/2020/01/15/more-than-45000-people-celebrate-the-amazigh-year-in-agadir/|titlu=More than 45,000 People Celebrate the Amazigh Year in Agadir|sit=Mjtnews.com|data-aċċess=15 April 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230929233606/https://www.mjtnews.com/2020/01/15/more-than-45000-people-celebrate-the-amazigh-year-in-agadir/|arkivju-data=29 September 2023|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://agadir.ma/news/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%AA%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%A7%D8%B2/|titlu=جماعة أكادير تحتفي بحلول السنة الأمازيغية الجديدة2973 ببرنامج ثقافي غني ومتنوع|sit=Agadir.ma|data-aċċess=15 April 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230415153203/https://agadir.ma/news/%D8%AC%D9%85%D8%A7%D8%B9%D8%A9-%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D8%AA%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%A7%D8%B2/|arkivju-data=15 April 2023|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://aujourdhui.ma/culture/nouvel-an-amazigh-une-semaine-de-festivites-a-agadir|titlu=Nouvel An amazigh: Une semaine de festivités à Agadir|sit=Aujourdhui.ma|data-aċċess=15 April 2023}}</ref> Il-Festival Bilmawen huwa tradizzjoni Berbera antika oħra ċċelebrata fis-subborgi tal-belt.<ref>{{Ċita web|url=https://www.hespress.com/%D9%83%D8%B1%D9%86%D9%81%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D9%88%D8%AC%D9%84%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D8%A3%D9%83%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%B1-2-1016289.html|titlu=كرنفال "بوجلود" بأكادير|sit=Hespress.com|data-aċċess=15 April 2023}}</ref> Barra minn hekk, il-festival Internazzjonali Issni N'Ourgh huwa festival għall-films Amażigh. <ref>{{Ċita web|url=https://maptourisme.ma/actualites/agadir-lancement-de-lappel-a-candidature-au-14e-festival-issni-nourgh-international-du-film-amazigh/|titlu=Agadir: Lancement de l’appel à candidature au 14è Festival Issni N’Ourgh International du Film Amazigh|sit=Maptourisme.ma|data-aċċess=15 April 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230415153204/https://maptourisme.ma/actualites/agadir-lancement-de-lappel-a-candidature-au-14e-festival-issni-nourgh-international-du-film-amazigh/|arkivju-data=15 April 2023|url-status=dead}}</ref> Agadir hija wkoll il-post fejn twieldu ħafna mill-figuri prominenti tal-mużika Shilha u Amażigh, bħal Izenzaren, Oudaden, u ħafna oħrajn. Il-belt rat il-Kriżi ta’ Agadir fl-1911 li kixfet it-tensjonijiet bejn Franza u l-Ġermanja, u b’hekk ipprevediet l-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. Il-belt kienet meqruda minn [[Terremot ta’ Agadir fl-1960|terremot]] fl-1960; u wara nbniet kompletament mill-ġdid bi standards sismiċi obbligatorji. Issa hija l-akbar attrazzjoni turistika ħdejn il-baħar fil-Marokk, fejn turisti barranin u ħafna residenti huma attirati minn klima moderata aktar mis-soltu matul is-sena kollha. Ilha mill-2010 moqdija tajjeb minn titjiriet bi prezz baxx u awtostrada minn [[Tangier]]. Il-klima moderata tax-xitwa (temperatura medja f'Jannar: 20.5°C/69°F) u bajjiet tajbin għamluha destinazzjoni ewlenija għax-"xemx fix-xitwa" għall-Ewropej tat-Tramuntana. == Etimoloġija == L-isem ''Agadir'' huwa nom Berberu komuni, li jfisser 'ħajt, kompartiment, bini fortifikat, jew ċittadella'. Dan in-nom huwa attestat fil-biċċa l-kbira tal-lingwi Berberi.<ref>See K. Naït-Zerrad, ''Dictionnaire des racines berbères, Ḍ-G'', Louvain: Peeters, 2002, p. 734.</ref> Jista' jiġi mill-kelma Tuareg ''aǧādir'' ('ħajt' jew 'xatt')<ref name="Ad01">{{Ċita ktieb|kunjom=Room|isem=Adrian|data=2008|titlu=African placenames : origins and meanings of the names for natural features, towns, cities, provinces, and counties|url=http://archive.org/details/africanplacename0000room|iktar=Internet Archive|pubblikatur=Jefferson, N.C. : McFarland & Co.|paġni=17–18|isbn=978-0-7864-3546-3}}</ref> jew minn ''gadir'' fil-lingwa tal-[[Lingwa Feniċi|Feniċi]] ('ħajt' jew 'fortizza') <ref name="Ad01" /> Il-kelma ta' qabel tista' tkun ukoll kelma b'self minn ta' l-aħħar.<ref>Compare Hebrew ''gādēr'' 'wall, place fortified with a wall' (see S.P. Tregelles, ''Gesenius' Hebrew-Chaldee lexicon'', Grand Rapids: Eerdmans, 1949, p. 160, which also mentions Classical Arabic ''jadīr'' 'a place surrounded by a wall').</ref> L-etimoloġija tal-Feniċi, jekk hija korretta, tkun l-istess bħal dik ta’ [[Cádiz]] fi Spanja.<ref name="Ad01" /> Hemm ħafna aktar bliet fil-Marokk imsejħa Agadir.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://journals.openedition.org/encyclopedieberbere/903|titlu=Agadir|isem=G.|awtur=Camps|data=1985|sit=Enyclopédie Berbère [En ligne]|data-aċċess=3 April 2023}}</ref> L-isem sħiħ tal-belt ta' Agadir [[Lingwa Taxelħita|f'Tashelhit]] huwa ''Agadir Ighir''<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Tourneau|isem=Roger le|sena=1960|titlu=Agadir-Ighir|lingwa=fr}}</ref> jew ''Agadir-n-Irir'',<ref name=":0" /> litteralment 'il-fortizza tal-Kap', <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Taquin|isem=Arthur|data=1902|kapitlu=Les iles canariens et les parages de pêche canariens|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=O6tJAQAAMAAJ&dq=agadir+irir&pg=PA428|titlu=Host Bibliographic Record for Boundwith Item Barcode 30112051992938 and Others|lingwa=fr|paġni=427–328}}</ref> b'referenza għall-promontorju fil-qrib jismu Cape Ighir fuq il-mapep (isem pleonastiku, litteralment 'Cape Cape'). == Storja == === Okkupazzjoni bikrija === L-eqdem mappa magħrufa li tinkludi indikazzjoni ta’ Agadir hija mill-1325: fil-post approssimattiv tal-belt moderna, issemmi post li ssejjaħ ''Porto Mesegina'', wara isem ta’ tribù Berbera li kienet ġiet irreġistrat sa minn seklu 12, il-''Mesguina''. (magħruf ukoll bħala l-''Ksima'' ).{{Bżonn refererenza}} Fl-aħħar tal-perjodu medjevali, Agadir kienet belt ta' ċerta fama. L-ewwel referenza magħrufa ta’ isimha, ''Agadir al-harba'', ġiet irreġistrata fl-1510.{{Nota|L-isem jindika li jista' jkun kien hemm suq nhar ta' Erbgħa - ''souk el-arba'' qrib il-fosos.. ''Chronique de Santa-Cruz du Cap de Gué'' (in French), Paris, 1934}}{{Bżonn refererenza}} === Okkupazzjoni Portugiża === Fl-aħħar tas-seklu 15 il-[[Portugall|Portugiżi]] bdew jokkupaw pożizzjonijiet tul il-kosta Marokkina. Fl-1505 in-nobbli Portugiż João Lopes de Sequeira okkupa ż-żona fl-1505.<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Agadir-Morocco|titlu=Agadir {{!}} Morocco {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-18}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Abun-Nasr|isem=Jamil M.|sena=1987|titlu=A History of the Maghrib in the Islamic Period|url=https://books.google.com/books?id=_NDLCgAAQBAJ&dq=agadir+history+portuguese&pg=PA211|lingwa=en|pubblikatur=Cambridge University Press|paġni=207–208|isbn=978-1-316-58334-0}}</ref><ref name=":12">{{Ċita ktieb|kunjom=Newitt|isem=Malyn|sena=2004|titlu=A History of Portuguese Overseas Expansion 1400–1668|url=https://books.google.com/books?id=HDODAgAAQBAJ&dq=agadir+history+portuguese+santa+cruz&pg=PA66|lingwa=en|pubblikatur=Routledge|paġni=35–36, 66|isbn=978-1-134-55304-4}}</ref> Huwa bena kastell tal-injam f'riġlejn għoljiet, ħdejn nixxija,<ref name=":02">{{EI2|title=Agadir-Ighir|last=Tourneau|first=Roger le|volume=1|pages=244–245}}</ref> u nħolqot kolonja Portugiża bl-isem ta' ''Santa Cruz do Cabo do Gué''.<ref name=":12" /> Is-sit għadu jġib l-isem ta' Funti<ref name=":02" /> jew Founti (mill-kelma Portugiża ''fonte,'' li tfisser "funtana"). Il-kastell aktar tard inxtara mir-Re tal-Portugall fil-25 ta’ Jannar 1513.<ref name=":02" /> Il-preżenza Portugiża qanqlet ostilità dejjem tikber mill-popolazzjoni lokali tar-reġjun ta’ Sous, li bdiet imblokk ekonomiku u militari tal-port għal snin twal. Fl-1510 Muhammad al-Qa'im, il-mexxej ta' familja Sharifian li kienet stabbiliet lilhom infushom fis-Sous, ġie ddikjarat mexxej tal-isforzi militari lokali kontra s-Sous. Id-dixxendenti tiegħu komplew waqqfu d-dinastija Sa'di li telgħet għall-poter matul id-deċennji ta' wara u eventwalment stabbilixxew il-kapital tagħhom [[Marrakesh|f'Marrakexx]] . Fl-1540 is-sultan Sa'di Muhammad al-Shaykh okkupa l-għoljiet prinċipali (issa Agadir Oufla ) 'l fuq mill-Portugiż u installa artillerija biex jipprepara attakk fuq il-fortizza ta' taħt. L- assedju tal-kolonja beda fis-16 ta’ Frar 1541 u ġie konkluż b’suċċess fit-12 ta’ Marzu tal-istess sena.<ref name=":02" /> === Ħakma Marokkina === Wara r-rebħa ta' Sa'di, is-sit tħalla mhux okkupat għal snin sħaħ sakemm is-suċċessur ta' Muhammad al-Shaykh, Abdallah al-Ghalib (r. 1557–1574), bena fortizza ġdida (jew kasbah ) fuq l-għoljiet Issa kien jissejjaħ ''Agadir N'Ighir'' (litteralment: "fosos fortifikat tal-għoljiet" [[Lingwa Taxelħita|f'Tachelhit]]. {{Nota|''Ighir'' (pronunzja: ''irrhir'') aktar tard tfisser spalla jew għoli.}} Fis-seklu 17, matul ir-renju tad-dinastija Berber ta ' Tazerwalt, Agadir kien port ta' xi importanza, u jespandi l-kummerċ tiegħu mal-Ewropa. Ma kien hemm, iżda, la port reali u lanqas moll. Agadir kien jinnegozja l-aktar f’zokkor, xama’, ram, u ġlud.<ref>Charles-André Julien, ''History of North Africa'', Paris, 1994 (Fr)</ref> Bi skambju, l-Ewropej biegħu l-oġġetti manifatturati tagħhom hemmhekk, partikolarment l-armi u t-tessuti. Taħt ir-renju tas-Sultan Moulay Ismail (1645–1727) u s-suċċessuri tiegħu, il-kummerċ ma’ Franza, li qabel kienet sieħba attiva, naqas, u l-kummerċ mal-Ingliżi u l-Olandiżi żdied. Fl-1731, il-belt inqerdet kompletament minn terremot. <ref>{{Ċita web|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/events/1960_02_29.php|titlu=Historic Earthquakes|pubblikatur=Earthquake.usgs.gov|data-aċċess=2012-03-14|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120508031843/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/events/1960_02_29.php|arkivju-data=2012-05-08}}</ref> Wara dan, il-port ta' Agadir ġie ordnat li jingħalaq, u alternattiva, [[Essaouira]], ġiet stabbilita aktar fit-tramuntana. Wara perjodu twil ta’ prosperità matul ir-renji tad-dinastiji Saadian u Alawita, Agadir naqset fir-relevanza tagħha mill-1760 minħabba l-preeminenza mogħtija lill-port kompetitur ta’ Essaouira mis-Sultan Alawita Mohammed ben Abdallah li ried jikkastiga lis-Souss talli rribella kontra tiegħu. awtorità. Dan it-tnaqqis dam seklu u nofs. Fl-1789, vjaġġatur Ewropew ta deskrizzjoni qasira ta’ Agadir: “Issa hija belt ghost, m’hemmx aktar minn ftit djar u dawn qed jitfarrku f’fdalijiet”. Fl-1881, is-Sultan Moulay Hassan reġa' fetaħ il-port għall-kummerċ sabiex iforni l-ispedizzjonijiet li ppjana fin-nofsinhar. Dawn l-ispedizzjonijiet, li kellhom jerġgħu jsostnu l-awtorità tiegħu fuq it-tribujiet Souss u jikkumbattu l-pjanijiet tal-Ingliżi u l-Ispanjoli, saru fl-1882 u l-1886.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Maurice Barbier|sena=1982|titlu=Le conflit du Sahara occidental|url=https://books.google.com/books?id=Gyx8UA0oRfoC&pg=PA48|lingwa=fr|pubblikatur=Harmattan|paġna=48|isbn=978-2-85802-197-0}}</ref> [[Stampa:Plan_d'Agadir_en_1885.jpg|daqsminuri| Mappa ta' Agadir fl-1885 minn Jules Erckmann]] Bl-iskuża ta’ sejħa għall-għajnuna minn kumpaniji Ġermaniżi fil-wied tas-Souss, il-Ġermanja ddeċidiet fl-1 ta’ Lulju 1911, li testendi l-interessi tagħha fil-Marokk u ssostni pretensjoni fuq il-pajjiż. Bagħtet lill-bajja ta’ Agadir, (liema port kien, sal-1881, magħluq għall-kummerċ barrani) l- SMS Panther li malajr ingħaqdet mill-cruiser ''Berlin'' . Reazzjoni internazzjonali qawwija ħafna, partikolarment mill-Gran Brittanja, ssorprendiet lill-Ġermanja u tat bidu għall- Kriżi ta' Agadir bejn Franza u l-Ġermanja. Gwerra mhedda. Wara negozjati iebsa, fl-4 ta’ Novembru 1911 fl-aħħar ġie ffirmat trattat Franko-Ġermaniż, li ta idejhom ħielsa lil Franza, li tkun tista’ tistabbilixxi l-protettorat tagħha fuq il-Marokk bi tpattija biex iċedu xi kolonji fl-Afrika. Kien f’dak iż-żmien biss li l-gunboat ''Panther'' u l-cruiser ''Berlin'' telqu mill-bajja ta’ Agadir. Minħabba kalkolu ħażin, ir-rappreżentant tal-bejgħ Ġermaniż Hermann Wilberg, li ntbagħat biex jipprovdi l-iskuża għall-intervent, wasal biss f'Agadir tlett ijiem wara li waslet il-''Panther'' . Fl-1913, il-bliet (Agadir N'Ighir u Founti) kienu jammontaw għal inqas minn elf abitant. Fil-15 ta’ Ġunju 1913 it-truppi Franċiżi niżlu Agadir. Fl-1916, inbena l-ewwel moll ħdejn Founti – moll sempliċi, aktar tard magħruf bħala l-“moll Portugiż”, li baqa’ sa tmiem is-seklu 20. Wara l-1920, taħt il-protettorat Franċiż, inbena port u l-belt rat l-ewwel żvilupp tagħha bil-bini tad-distrett l-antik Talborjt li jinsab fuq il-plateau f’qiegħ l-għolja. Sentejn wara, ħdejn Talborjt tul il-fawlline tax-xmara Tildi bdiet il-kostruzzjoni tad-distrett popolari ta 'Yahchech. Madwar l-1930, Agadir kienet waqfa importanti għas-servizz tal-posta bl-ajru Franċiż Aéropostale u kienet iffrekwentata minn [[Antoine de Saint-Exupéry|Saint-Exupéry]] u Mermoz . Fis-snin mill-1930, bdiet tinbena belt ċentrali moderna skont il-pjanijiet tal-pjanifikatur urban Henri Prost, direttur tad-Dipartiment tal-Ippjanar Urban tal-Protettorat, u d-deputat tiegħu Albert Laprade: forma ta' nagħla<ref>[http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k377753/f369.r=tome+39.langEN Scheme of the Future City] in the magazine ''La Géographie'' on Gallica</ref> madwar vjal kbir perpendikolari max-xatt – l-Avenue Lyautey, minn meta ssemmiet Avenue du Général Kettani. Fis-snin ħamsin, l-iżvilupp urban kompla taħt id-direzzjoni tad-Direttur tal-Ippjanar Urban tal-Marokk, Michel Ecochard. Wara l-1950 u l-ftuħ tal-port kummerċjali l-ġdid, il-belt kibret bis-sajd, il-bottiljar, l-agrikoltura u l-minjieri. Bdiet ukoll tiftaħ għat-turiżmu minħabba l-klima u l-infrastruttura tal-lukandi tagħha. Bosta snin wara mill-1950 sal-1956 Agadir organizza l-Grand Prix of Agadir u, mill-1954 sal-1956, il-Grand Prix tal-Marokk . Fl-1959, żar il-port il-jott tal-kummerċjant tal-bastimenti Grieg [[Aristotle Onassis]] u l-mistieden tiegħu, [[Winston Churchill]]. Sal-1960, Agadir kien jgħodd aktar minn 40,000 resident meta fi 15-il minuta qabel nofs il-lejl tad-29 ta’ Frar 1960, reġa’ nqerdet kważi totalment minn [[Terremot ta’ Agadir fl-1960|terremot]] ta’ qawwa 5.7 fuq l-iskala Richter li dam 15-il sekonda. Dan qereb il-belt kważi kompletament u qatel aktar minn terz ta’ il-popolazzjoni.<ref name="bensimon">[https://web.archive.org/web/20101107051142/http://www.nfb.ca/film/once_agadir/ Documentary film, Jacques Bensimon, Once Agadir], [[National Film Board of Canada]], consulted 1 November 2010</ref> In-numru ta’ mwiet kien stmat għal 15,000.<ref>{{Ċita web|url=http://www.agadir1960.com/|titlu=Agadir et le tremblement de terre du 29 février 1960|sit=www.agadir1960.com|data-aċċess=2023-11-11}}</ref> It-terremot qered il-Kasbah il-qadima. === Agadir wara l-1960 === [[Stampa:Agadir_1960.jpg|daqsminuri| Agadir fl-1960, wara t-terremot]] Il-belt attwali reġgħet inbniet {{Convert|1|mi}} aktar fin-nofsinhar, immexxija mill-periti assoċjati ma' GAMMA, inklużi Jean-François Zevaco, Elie Azagury, [[Pierre Coldefy]], u [[Claude Verdugo]], <ref name=":82">{{Ċita ktieb|kunjom=Dahmani|isem=Iman|kunjom2=El moumni|isem2=Lahbib|kunjom3=Meslil|isem3=El mahdi|sena=2019|titlu=Modern Casablanca Map|post=Casablanca|pubblikatur=[[MAMMA.|MAMMA Group]]|isbn=978-9920-9339-0-2}}</ref> b'konsultazzjoni minn [[Le Corbusier]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.ina.fr/contenus-editoriaux/articles-editoriaux/le-corbusier-urbaniste-visionnaire/|titlu=Le Corbusier, urbaniste visionnaire - Archives vidéo et radio Ina.fr|isem=Institut National de l'Audiovisuel-|awtur=Ina.fr|sit=Ina.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2020-05-02}}</ref> Agadir saret belt kbira ta’ aktar minn nofs miljun sal-2004, b’port kbir b’erba’ baċiri: il-port kummerċjali b’fundar ta’ 17-il metru, sajd trijangolu, port tas-sajd, u port tad-dgħajjes tad-divertiment b’marina. Agadir kien il-port ewlieni tas-sardin fid-dinja fis-snin tmenin u għandu bajja li tifrex fuq 10km mal-baħar. Il-klima tagħha għandha 340 jum ta’ xemx fis-sena li tippermetti l-għawm is-sena kollha. Ix-xitwa hija sħuna u fis-sajf, iċ-ċpar huwa komuni. Flimkien ma' Marrakech, Agadir hija ċentru importanti ħafna għat-turiżmu lejn il-Marokk, u l-belt hija l-aktar port tas-sajd importanti fil-pajjiż. In-negozju qed jisplodu wkoll bl-esportazzjoni ta' frott u ħaxix taċ-ċitru prodotti fil-wied fertili ta' Souss. Fit-12 ta’ Diċembru 2022, terremot ta’ qawwa ta’ 4.5 laqat il-Provinċja ta’ Agadir. It-terremot seħħ f’fond ta’ tliet kilometri taħt l-epiċentru, ‘il barra mill-kosta ta’ Agadir.<ref>{{Ċita web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2022/12/352972/earthquake-of-magnitude-4-5-hits-near-agadir|titlu=Earthquake of Magnitude 4.5 Hits Agadir Province|isem=Majda|awtur=Elajmi|sit=moroccoworldnews|lingwa=en|data-aċċess=2023-01-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://en.hespress.com/54907-agadir-hit-by-a-4-5-degrees-earthquake.html|titlu=Agadir hit by a 4.5 degrees earthquake|data=2022-12-12|sit=HESPRESS English - Morocco News|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-01-27}}</ref> == Noti == {{Noti}} == Referenzi == {{Referenzi|30em}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Bliet tal-Marokk]] [[Kategorija:Turiżmu]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] kabe7pfjrxp6zf4dknz9mfrfozhmiwn 0 31511 333413 332320 2026-10-30T01:56:28Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333413 wikitext text/x-wiki Il-'''Marokkini''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: المغاربة, <small>trażlitterat:</small> ''al-Magħāriba'') huma ċ-ċittadini tar-[[Marokk|Renju tal-Marokk]]. Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija magħmula prinċipalment minn [[Għarab]] u [[Berbers|Berberi]] (Amazigh). It-terminu japplika wkoll b'mod aktar wiesa' għal kwalunkwe persuna ta' nazzjonalità Marokkina, li tħaddan [[Kultura tal-Marokk|kultura u identità komuni]], kif ukoll dawk li jitkellmu b'mod nattiv l-[[Għarbi Marokkin]] jew [[Lingwi tal-Marokk|lingwi oħra tal-Marokk]].<ref name="CIA WF-2021">{{Ċita web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|titlu=Morocco - The World Factbook|sit=Central Intelligence Agency|data-aċċess=2021-01-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221202191738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|arkivju-data=2022-12-02|url-status=dead}}</ref><ref name="peoplegroups-2022">{{Ċita web|url=https://www.peoplegroups.org/Explore/groupdetails.aspx?peid=11863|titlu=Moroccan Arabs of Morocco|sit=peoplegroups.org|data-aċċess=2022-03-18}}</ref> Minbarra s-37 miljun resident tal-Marokk, hemm [[diaspora Marokkina|dijaspora Marokkina]] kbira. Popolazzjonijiet Marokkini konsiderevoli jistgħu jinstabu fi [[Marokkini fi Franza|Franza]], [[Marokkini fi Spanja|Spanja]], [[Marokkini fil-Belġju|il-Belġju]], [[Marokkini fl-Italja|l-Italja]], u l-[[Marokkini fl-Olanda|Olanda]]; b'konċentrazzjonijiet notevoli iżgħar fi [[dinja Għarbija|stati Għarab]] oħra kif ukoll [[Marokkini fil-Ġermanja|fil-Ġermanja]], ir-[[Marokkini Brittaniċi|Renju Unit]], l-[[Amerikani Marokkini|Istati Uniti]], u l-[[Kanadiżi Marokkini|Kanada]].<ref>{{Ċita rivista|data=2020|editur-kunjom1=Lafleur|editur-isem1=Jean-Michel|editur-kunjom2=Vintila|editur-isem2=Daniela|titlu=Migration and Social Protection in Europe and Beyond (Volume 3)|url=https://doi.org/10.1007/978-3-030-51237-8|rivista=IMISCOE Research Series|lingwa=en}}</ref> == Gruppi etniċi == Il-Marokkini huma primarjament ta' oriġini [[Għarab|Għarbija]] u [[Berberi|Berbera]]<ref name="CIA WF-2021" /><ref>{{Ċita web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/morocco-population|titlu=Morocco Population 2020 (Demographics, Maps, Graphs)|sit=worldpopulationreview.com|data-aċċess=2021-01-25}}</ref> bħan-nies f'pajjiżi ġirien oħra fir-reġjun tal-[[Magreb]].<ref>Bosch, Elena et al. "Genetic structure of north-west Africa revealed by STR analysis." European Journal of Human Genetics (2000) 8, 360–366. </ref> [[Għarab|L-Għarab]] jammontaw għal 67 % tal-popolazzjoni tal-Marokk, filwaqt li l-[[Berberi]] jammontaw għal 31 % u s-[[nies Sahrawi|Saħrawi]] jiffurmaw 2 %.<ref name="EB-2022b">{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Morocco/Climate|titlu=Morocco - Climate {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-09-23}}</ref> Soċjalment, hemm żewġ gruppi kontrastanti ta' Marokkini: dawk li jgħixu fl-ibliet u dawk fiż-żoni rurali. Fost dawk rurali, iffurmaw diversi klassijiet bħal sidien tal-artijiet, [[Bidwi|bdiewa]], u bdiewa kerrejja. Il-Marokkini jgħixu l-aktar fit-Tramuntana u l-Punent tal-Marokk. Madankollu, jippreferu jgħixu fir-reġjuni l-aktar fertili ħdejn il-[[Baħar Mediterran]]. Il-popolazzjoni Għarbija tal-Marokk hija riżultat tal-influss ta' tribujiet Għarab nomadi mill-[[Peniżola]] tal-Arabja mill-[[konkwista Musulmana tal-Magreb]] fis-seklu 7 b'mewġa kbira fis-seklu 11.<ref name="stearns">{{Ċita ktieb|kunjom=Stearns|isem=Peter N.|kunjom2=Leonard Langer|isem2=William|sena=2001|titlu=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged|edizzjoni=6|pubblikatur=[[Houghton Mifflin Harcourt]]|paġni=129–131|isbn=978-0-395-65237-4}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/13819/MO|titlu=Arab, Moroccan in Morocco|isem=Joshua|awtur=Project|sit=joshuaproject.net|lingwa=en|data-aċċess=2022-09-23}}</ref> Il-migrazzjoni ewlenija lejn ir-reġjun minn tribujiet Għarab kienet fis-seklu 11 meta t-tribujiet ta' [[Banu Hilal|Bni Hilal]] u [[Banu Sulaym|Bni Sulejm]], flimkien ma' oħrajn, intbagħtu mill-[[Kalifat Fatimid|Fatimidi]] biex jegħlbu ribelljoni [[Berberi|Berbera]] u mbagħad baqgħu joqogħdu fil-Magreb.<ref name="el-Hasan-2019b">{{Ċita ktieb|kunjom=el-Hasan|isem=Hasan Afif|data=2019-05-01|titlu=Killing the Arab Spring|url=https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&dq=arab+tribe+migration+to+the+maghreb&pg=PA82|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Algora Publishing|paġni=82|isbn=978-1-62894-349-8|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220826054223/https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&dq=arab+tribe+migration+to+the+maghreb&pg=PA82|arkivju-data=2022-08-26|data-aċċess=2022-08-25}}</ref> Bejn ix-[[Xmara Nil]] u l-[[Baħar l-Aħmar]] kien hemm tribujiet Għarab imkeċċija mill-Arabja għat-taqlib tagħhom, Banu Hilal u Banu Sulaym, li ħafna drabi serqu żoni tal-biedja fil-[[Wied tan-Nil]].<ref name="Le Tourneau-1966">{{Ċita rivista|kunjom1=Le Tourneau|isem1=Roger|data=1966|titlu=Ibn Khaldun, laudateur et contempteur des Arabes|url=https://www.persee.fr/doc/remmm_0035-1474_1966_num_2_1_933|rivista=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|volum=2|numru=1|paġni=155–168}}</ref> Skont [[Ibn Khaldun|Iben Ħaldun]], tribujiet sħaħ telqu bin-[[Mara|nisa]], tfal, antenati, [[Annimal|annimali]] u tagħmir għall-ikkampjar.<ref name="Le Tourneau-1966" /> Dawn it-tribujiet, li waslu fir-reġjun tal-Marokk madwar is-sekli 12-13, u aktar tard il-[[Maqil|Magħqil]] fis-seklu 14, ikkontribwew għall-Għarabizzazzjoni etnika, ġenetika, kulturali u lingwistika aktar estensiva tal-Marokk matul iż-żmien,<ref name="Nelson-1985">{{Ċita ktieb|kunjom=Nelson|isem=Harold D.|data=1985|titlu=Morocco, a Country Study|url=https://books.google.com/books?id=Pqxf5uJMBvkC&dq=arabic+spread+to+the+countryside+morocco&pg=PA14|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Headquarters, Department of the Army|paġni=14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220826054257/https://books.google.com/books?id=Pqxf5uJMBvkC&dq=arabic+spread+to+the+countryside+morocco&pg=PA14|arkivju-data=2022-08-26|data-aċċess=2022-08-25}}</ref> speċjalment lil hinn miċ-ċentri urbani ewlenin u r-reġjuni tat-Tramuntana li kienu s-siti ewlenin tal-Għarabizzazzjoni sa dak il-punt.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Cressier|isem=Patrice|kunjom2=Vicente|isem2=Angeles (ed.)|sena=1998|editur-isem1=|editur-ħolqa1=|editur-kunjom2=|editur-isem2=|titlu=Peuplement et arabisation au Maghreb occidental : dialectologie et histoire|post=Zaragoza|pubblikatur=Casa de Velazquez|paġni=|isbn=}}</ref><ref name="peoplegroups-2022" /> [[Stampa:Morocco_ethno_1973_all.svg|daqsminuri| Mappa etnika tal-Marokk (1973).<ref>{{Ċita web|url=https://geodata.lib.utexas.edu/catalog/princeton-fq977x643|titlu=Morocco - University of Texas Libraries GeoData|sit=geodata.lib.utexas.edu|data-aċċess=2022-09-28}}</ref>]] Il-popolazzjoni Berbera tgħix prinċipalment fir-reġjuni muntanjużi tal-Marokk fejn xi wħud jippreservaw il-[[kultura]] Berbera, u huma maqsuma fi tliet gruppi; [[Riffjani|Riffin]] (Riffjani), [[nies Shilha|Xilħa]] u [[Żajaniżi|Żajanin]] (Zayanes), li jgħixu [[Rif|fil-muntanji Rif]], [[Anti-Atlas|muntanji Anti-Atlas]], u [[Atlas Nofsani|muntanji Atlas tan-Nofs]] rispettivament.<ref name="EB-2022b" /><ref name="EB-2022a">{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Berber|titlu=Berber {{!}} Definition, People, Languages, & Facts {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-18}}</ref> Il-Berberi kienu amalgamazzjoni ta' Ibero-Mawritani u minoranza ta' stokk [[Kapsjan]] imħallta ma' intrużjoni aktar reċenti assoċjata mar-[[rivoluzzjoni Neolitika]].<ref>J. Desanges, "The proto-Berbers" 236–245, at 237, in ''General History of Africa, v.II Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1990).</ref> Minn dawn il-popolazzjonijiet, it-tribujiet proto-Berberi ffurmaw matul l-aħħar tal-era Paleolitika.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. ''</ref> Il-Berberi Għarabizzati li jikkostitwixxu madwar kwart tal-popolazzjoni huma l-Berberi li kienu Għarabizzati prinċipalment bħala riżultat tal-influss ta' nomadi Għarab, u adottaw il-kultura Għarbija u l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] bħala l-lingwa nattiva tagħhom, speċjalment dawk li fittxew il-protezzjoni tal-[[Bedouin|Bedwin]].<ref name="Nelson-1985" /> Minoranza żgħira tal-popolazzjoni hija identifikata bħala [[Haratin]] u [[Gnawa]].<ref name="Morocco.com-2022">{{Ċita web|url=https://www.morocco.com/business/demographics/|titlu=Demographics of Morocco|sit=Morocco.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-18}}</ref> Dawn huma bdiewa sedentarji ta' oriġini mhux Għarbija u mhux Berbera, li jgħixu fl-oażi tan-Nofsinhar u tal-Lvant u jitkellmu jew Berberu jew Għarbi. Xi partijiet tal-popolazzjoni huma dixxendenti ta' refuġjati li ħarbu minn [[Spanja]] wara r-[[Reconquista]] fis-seklu 15. Il-kummerċ tal-iskjavi Trans-Saħarjani ġab popolazzjoni ta' Afrikani Sub-Saħarjani lejn il-Marokk. Wara t-[[Dikjarazzjoni ta' Indipendenza Iżraeljana|twaqqif ta' Iżrael]] u l-bidu tal-[[Konflitt Għarbi-Iżraeljan|kunflitt Għarbi-Iżraeljan]] fl-1948, ħafna [[Lhud]] ħassewhom imġiegħla jitilqu mill-Marokk speċjalment wara l-[[1948 Irvellijiet kontra l-Lhud f'Oujda u Jerada|irvellijiet kontra l-Lhud f'Oujda]], u ħafna ħarbu lejn l-[[Iżrael]], l-[[Ewropa]] u [[l-Amerika ta' Fuq]]. Sal-1967, 250,000 persuna Lhudija kienu telqu mill-Marokk.<ref name="EB-2022b" /> == Storja == === Era Għarbija Bikrija (670–1031) === Fis-sena 670 [[WK|W.K]]., l-ewwel konkwista Għarbija tal-pjanura kostali tat-Tramuntana tal-Afrika seħħet taħt [[Uqba ibn Nafi|Għuqba bin Nafi]], ġeneral li kien imexxi taħt il-[[Kalifat tal-Umayyad|Kalifat Umawi]], li torbot mal-ewwel mewġa ta' migrazzjoni Għarbija lejn il-Marokk. Tribujiet Għarab bħal [[Banu Muzaina|Bni Mużejna]] emigraw, u l-Musulmani Għarab fir-reġjun kellhom aktar impatt fuq il-kultura tal-Magreb mill-ħakkiema tar-reġjun qabel u warajhom.<ref name="el-Hasan-2019a">{{Ċita ktieb|kunjom=el-Hasan|isem=Hasan Afif|data=2019-05-01|titlu=Killing the Arab Spring|url=https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&pg=PA82|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Algora Publishing|paġni=82|isbn=978-1-62894-349-8|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220826054223/https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&dq=arab+tribe+migration+to+the+maghreb&pg=PA82|arkivju-data=2022-08-26|data-aċċess=2022-08-25}}</ref> L-Umawin ġabu l-[[lingwa]] tagħhom, is-sistema ta' governanza tagħhom, u l-[[Iżlam]] lejn il-Marokk u ħafna Berberi kkonvertew għall-Iżlam. L-ewwel stat indipendenti fiż-żona tal-Marokk modern kien l-Emirat ta' Nekor, emirat Għarbi fit-Tramuntana tal-Marokk li tmexxa bħala stat klijent tal-Kalifat Umawi.<ref name="Picard-2018">{{Ċita ktieb|kunjom=Picard|isem=Christophe|data=2018-01-21|titlu=Sea of the Caliphs|url=https://books.google.com/books?id=4KdFDwAAQBAJ&q=himyarit&pg=PA166|lingwa=en|pubblikatur=Harvard University Press|paġni=247|isbn=978-0-674-66046-5}}</ref> Din twaqqfet mid-dixxendent tal-Ħimjari [[Salih I ibn Mansur|Saliħ bin Mansur]] fis-710.<ref name="Picard-2018" /> Wara li faqqa' l-[[Irvell tal-Berber|Irvell tal-Berberi]] fis-739, il-Berberi ffurmaw stati indipendenti oħra bħall-[[Dinastija Midrarija|Imara Siġilmasa]] (Emirat ta' Sijilmasa) u l-[[Barghawata|Konfederazzjoni ta' Barghawata]].<ref name="Duby">Georges Duby, ''Atlas Historique Mondial'', Larousse Ed. </ref> Wara l-Battalja ta' Fakhkh fis-786, Idris bin Għabdalla, li kellu lil Għali bin Abi Talib fost l-antenati tiegħu, ħarab mill-Peniżola tal-Arabja lejn il-Marokk.<ref name="Eustache1031">''Idris I'', D. Eustache, The Encyclopaedia of Islam, Vol. </ref> L-ewwel mar [[Tanġier]] qabel mar [[Volubilis|Walili]] u waqqaf id-dinastija Għarbija Idrisida fis-788, li ħakmet il-biċċa l-kbira tal-Marokk. Id-dinastija Idrisida stabbiliet [[Fes]] bħala l-kapitali tagħha u l-Marokk sar ċentru ta' tagħlim [[Iżlam|Musulman]] u qawwa reġjonali ewlenija. L-Idrisidi tkeċċew fid-927 mill-Kalifat Fatimid u l-alleati tagħhom il-Miknasa. Wara li l-Miknasa kissru r-relazzjonijiet mal-Fatimidi fid-932, dawn tneħħew mill-poter mill-Magħrawa ta' Sijilmasa fid-980.<ref>{{Ċita enċiklopedija|kunjom1=Benchekroun|isem1=Chafik T.|titlu=Idrīsids|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/idrisids-COM_32374?s.num=46&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.start=40&s.q=Basra4|data-aċċess=2024-02-16|lingwa=en|data=2018-07-01|pubblikatur=Brill}}</ref> Fid-973, il-Kalifat ta' [[Córdoba, Spanja|Cordoba]] taħt l-Umawin ħa f'idejh partijiet mill-Marokk.<ref name="Abun-Nasr-1987">{{Ċita ktieb|kunjom=Abun-Nasr|isem=Jamil|sena=1987|titlu=A history of the Maghrib in the Islamic period|url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC&q=A%20history%20of%20the%20Maghrib%20in%20the%20Islamic%20period&pg=PP1|post=Cambridge|pubblikatur=Cambridge University Press|paġni=75|isbn=0521337674}}</ref> === Dinastiji Berberi (1053-1549) === Mis-seklu 11 'il quddiem, tfaċċaw sensiela ta' dinastiji ta' oriġini Berbera.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ramirez-Faria|isem=Carlos|data=2007-01-01|titlu=Concise Encyclopaedia of World History|url=https://books.google.com/books?id=gGKsS-9h4BYC&pg=PT861|pubblikatur=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-269-0775-5}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.universalis.fr/encyclopedie/almoravides/|titlu=ALMORAVIDES|kunjom=Universalis|isem=Encyclopædia|sit=Encyclopædia Universalis|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Marinid-dynasty|titlu=Marīnid dynasty {{!}} Morocco, Almohad, Maghreb {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-02-16}}</ref> Id-[[Almoravidi|dinastija Almoravida]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418538/North-Africa/46490/The-Maghrib-under-the-Almoravids-and-the-Almohads|titlu=The Maghrib under the Almoravids and the Almohads|pubblikatur=Britannica.com|data-aċċess=2011-08-01}}</ref> u d-[[Kalifat Almohad|dinastija Almohad]] iddominaw il-Magreb, ħafna minn Spanja u l-[[Portugall]] tal-lum, u r-reġjun tal-Punent tal-[[Mediterran]]. Fis-sekli 13 u 14 il-[[Marinidi]] kellhom il-poter fil-Marokk u stinkaw biex jirreplikaw is-suċċessi tal-[[Kalifat Almohad|Almohadin]] permezz ta' kampanji militari fl-Alġerija u l-Iberja. Huma kienu segwiti mill-[[Dinastija Wattasida|Wattasin]]. Fis-seklu 15, ir-Reconquista temmet il-ħakma Musulmana fiċ-ċentru u fin-Nofsinhar tal-Iberja u ħafna Musulmani u Lhud ħarbu lejn il-Marokk.<ref name="brit">{{Ċita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/392604/Morocco|titlu=Morocco – History|pubblikatur=Britannica.com|data-aċċess=2011-08-01}}</ref> L-isforzi Portugiżi biex jikkontrollaw il-kosta tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] fis-seklu 15 ma affettwawx ħafna in-naħat interni tal-Marokk. Skont [[Elizabeth Allo Isichei]], "Fl-1520, kien hemm [[ġuħ|il-ġuħ]] fil-Marokk li tant kien kbir li għal żmien twil avvenimenti oħra ġew iddatati minnu. Ġie ssuġġerit li l-popolazzjoni tal-Marokk niżlet minn 5 miljuni għal taħt it-3 miljun ruħ bejn il-bidu tas-sekli sittax u dsatax".<ref>Allo Isichei, Elizabeth (1997). </ref> === Dinastiji Għarab (1549-preżent) === Il-migrazzjoni ewlenija lejn ir-reġjun minn tribujiet Għarab kienet fis-seklu 11 meta t-tribujiet ta' Bni Hilal u Bni Sulejm, flimkien ma' oħrajn, intbagħtu mill-Fatimidi biex jegħlbu rvellijiet Berberi u mbagħad jibqgħu jgħixu fil-Magreb.<ref name="el-Hasan-2019b" /> Dawn it-tribujiet avvanzaw f'numri kbar għal għonq it-triq kollha lejn [[Marokk|il-Marokk]], u kkontribwew għal Għarabizzazzjoni etnika, ġenetika, kulturali u lingwistika aktar estensiva tar-reġjun.<ref name="Nelson-1985" /> It-tribujiet Għarab ta' Maqil emigraw lejn il-Maghreb seklu wara u saħansitra emigraw aktar lejn in-Nofsinhar sal-[[Mawritanja]]. Mill-1549, tfaċċaw sensiela ta' dinastiji [[Għarab]]. L-ewwel id-[[Sultanat Saadi|dinastija Sagħdija]]<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Greengrass|isem=Mark|data=2015|titlu=Christendom destroyed : Europe, 1517-1648|url=http://worldcat.org/oclc/1002916874|pubblikatur=Penguin Books|paġni=503|isbn=978-0-14-197852-9|oclc=1002916874}}</ref> li ħakmet mill-1549 sal-1659, u mbagħad id-[['Dinastija Alawi|dinastija Għalawija]],<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Abitbol|isem=Michel|data=2009|titlu=Histoire du Maroc|url=https://books.google.com/books?id=b1mAPgAACAAJ|lingwa=fr|pubblikatur=Perrin|paġni=231|isbn=978-2-262-02388-1}}</ref> li baqgħet fil-poter għall-bqija tas-seklu 17. Iż-żewġ dinastiji huma [[Sharif|Xierefin]] (Xarifjani, dixxendenti tal-Profeta [[Muħammed|Muħammad]]).<ref name="Garcia-Arenal-2012">{{Ċita ktieb|kunjom=Garcia-Arenal|isem=Mercedes|sena=2012|titlu=Ahmad al-Mansur: the beginnings of modern Morocco|url=https://books.google.com/books?id=Xhu9DwAAQBAJ&q=Ahmad+al-Mansur+%3A+the+beginnings+of+modern+Morocco&pg=PP1|pubblikatur=Simon and Schuster|isbn=9781780742083}}</ref> Taħt id-dinastija Sagħdija, il-pajjiż għeleb attakki mill-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] u tentattiv ta' invażjoni Portugiża fil-Battalja ta' Ksar el Kebir fl-1578. Ir-renju ta' [[Ahmad al-Mansur|Aħmad il-Mansur]] ġab ġid u prestiġju ġdid lis-Saltna, u spedizzjoni kbira lejn il-Punent tal-Afrika wasslet għal telfa kbira għall-[[Imperu Songhay]] fl-1591. Madankollu, il-ġestjoni tat-territorji madwar is-[[Saħara]] kienet diffiċli wisq. Wara l-[[mewt]] tal-Mansur, il-pajjiż inqasam fost uliedu.<ref name="Garcia-Arenal-2012" /> Fl-1666, il-Marokk reġa' ngħaqad mid-[['Dinastija Alawi|dinastija Għarbija Għalawija]], li saret il-ħakkiema tat-tmexxija tal-Marokk sal-lum. Fl-ewwel żminijiet ta' dan il-perjodu, il-Marokk kien qed jiffaċċja aggressjoni minn Spanja, filwaqt li l-Imperu Ottoman kompla jagħfas lejn il-Punent. L-Għalawi rnexxielhom jistabbilizzaw il-pożizzjoni tagħhom, u filwaqt li r-renju kien iżgħar minn dawk preċedenti fir-reġjun, xorta baqa' pjuttost sinjur. Kontra l-oppożizzjoni tat-tribujiet lokali [[Ismail Ibn Sharif|Ismagħel bin Xarif]] (1672-1727) beda joħloq stat magħqud.<ref>"[https://web.archive.org/web/20091030183303/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572952_8/Morocco.html Morocco (Page 8 of 9)]". </ref> Il-Marokk kien l-ewwel pajjiż li rrikonoxxa lill-Istati Uniti li kien għadu jitwieled bħala nazzjon indipendenti fl-1777.<ref>{{Ċita web|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2013/11/22/joint-statement-united-states-america-and-kingdom-morocco|titlu=Joint Statement by the United States of America and the Kingdom of Morocco|data=2013-11-22|sit=[[whitehouse.gov]]|via=[[NARA|National Archives]]}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|sena=2004|titlu=Morocco Foreign Policy and Government Guide|url=https://books.google.com/books?id=5V77mdCXHJcC&pg=PA114|pubblikatur=International Business Publications, USA|isbn=9780739760000}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=41811|titlu=Defense Department News|data-aċċess=2024-02-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100228080125/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=41811|arkivju-data=2010-02-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=41811|titlu=Cohen Renews U.S.-Morocco Ties|awtur=Kozaryn, Linda D.|sit=U.S. Department of Defense|data-aċċess=2009-03-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100228080125/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=41811|arkivju-data=2010-02-28|url-status=dead}}</ref> Fil-bidu tar-[[Rivoluzzjoni Amerikana]], bastimenti merkantili [[Stati Uniti|Amerikani]] fl-Oċean Atlantiku kienu soġġetti għal attakk mill-[[pirati ta' Barbarija]]. Fl-20 ta' Diċembru 1777, is-Sultan [[Moħammed III tal-Marokk]] iddikjara li l-bastimenti merkantili Amerikani kienu se jkunu taħt il-protezzjoni tas-sultanat u b'hekk setgħu jgawdu passaġġ sikur. It-[[Trattat ta' Ħbiberija Marokkina-Amerikana]], iffirmat fl-1786, huwa l-eqdem trattat ta' ħbiberija mhux miksur fl-Istati Uniti.<ref>Roberts, Priscilla H. and Richard S. Roberts, ''Thomas Barclay (1728–1793): Consul in France, Diplomat in Barbary'', Lehigh University Press, 2008, pp. 206–223 {{ISBN|093422398X}}.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://2009-2017.state.gov/s/d/rm/rls/perfrpt/2002/html/18995.htm|titlu=Milestones of American Diplomacy, Interesting Historical Notes, and Department of State History|sit=U.S. Department of State|data-aċċess=2007-12-17}}</ref> == Kultura == [[Stampa:Fantasia_in_Morocco_1.JPG|daqsminuri|200x200px| [[Fantasia (prestazzjoni)|Taburida]] fil-Marokk.]] Il-[[kultura tal-Marokk]] hija taħlita ta' kulturi [[Kultura Għarbija|Għarab]], [[Berbers|Berberi]], [[kultura Lhudija|Lhud]] u [[Kultura tal-Ewropa|tal-Ewropa tal-Punent]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.thetimes.co.uk/static/magical-maroc/morocco-rich-blend-cultures/|titlu=Morocco: a rich blend of cultures|sit=The Times & The Sunday Times|lingwa=en|data-aċċess=2022-09-26}}</ref> Matul l-[[storja tal-Marokk|istorja tal-Marokk]], il-pajjiż kellu ħafna influwenzi kulturali (l-[[Ewropa]], il-Lvant Nofsani u l-Afrika sub-Saħarjana). Il-kultura tal-Marokk għandha karatteristiċi simili għal dawk tal-pajjiżi ġirien, partikolarment l-Alġerija u t-[[Tuneżija]] u sa ċertu punt Spanja.<ref>{{Ċita web|url=http://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeraworld/2015/01/return-morocco-2015120124346751467.html|titlu=Return to Morocco|sit=www.aljazeera.com|data-aċċess=27 October 2017}}</ref> Kull reġjun għandu l-uniċità partikolarli tiegħu li tikkontribwixxi għall-kultura nazzjonali. Il-Marokk stabbilixxa fost l-ogħla prijoritajiet nazzjonali l-ħarsien tad-diversità tiegħu u l-preservazzjoni tal-wirt kulturali tiegħu. Il-libsa tradizzjonali għall-irġiel u n-nisa tissejjaħ ''djellaba'' (جلابة, ġillāba), ilbies twil, maħlul, bil-kappa u bi kmiem twal. Għal okkażjonijiet speċjali, l-irġiel jilbsu wkoll kappa ħamra msejħa ''bernousse'', magħrufa aktar bħala l-kappell [[Feż (kappell)|Feż]] jew it-[[Feż (kappell)|Tarbux]]. In-nisa jilbsu l-kaftan imżejna bl-ornamenti. Kważi l-irġiel kollha, u ħafna nisa, jilbsu l-''balgħa'' (بلغة). Dawn huma papoċċi tal-ġilda ratba mingħajr għarqub, ħafna drabi miżbugħin [[isfar]]. In-nisa wkoll jilbsu sandlijiet b'takkuna għolja, ħafna drabi bil-fidda jew żmontor tad-deheb. L-istil Marokkin huwa xejra ġdida fid-dekorazzjoni, li tieħu l-għeruq tagħha mill-arkitettura tal-Għarab Iberiċi. Din saret popolari mill-moda ta' rinnovazzjoni tar-[[Riad Marokkin|riad]] f'[[Marrakesh]]. Dar huwa l-isem mogħti lil wieħed mill-aktar tipi komuni ta' strutturi domestiċi fil-Marokk; hija dar li tinsab f'[[Mdina (kwartier)|imdina]], jew żona urbana b'ħitan ta' belt. In-naħa ta' barra tad-djar tkun tipikament nieqsa minn ornamenti u twieqi, ħlief fetħiet żgħar okkażjonali fi kwartieri sekondarji, bħal turġien u żoni tas-servizz. Dawn il-fetħiet jipprovdu dawl u ventilazzjoni. Il-[[kċina Marokkina]] tikkonsisti primarjament f'taħlita ta' influwenzi Għarab, Berberi u Andalusjani. Hija magħrufa għal platti bħal [[kuskus]] u [[pastilla]], fost oħrajn. Ħwawar bħall-[[kannella]] jintużaw ukoll fit-tisjir Marokkin. Ħelu bħall-[[Halwa|ħalwa]] huwa popolari, kif inhuma ħlewwiet oħra. Il-gastronomija minn żoni ġirien influwenzat it-tradizzjonijiet gastronomiċi tal-pajjiż ukoll. Barra minn hekk, is-[[Sengħa|snajja]]' Marokkini għandhom tradizzjoni rikka ta' manifattura ta' ġojjellerija, fuħħar, xogħol tal-ġilda u xogħol tal-[[injam]]. Il-[[mużika tal-Marokk]] tvarja skont id-diversi żoni tal-pajjiż. Il-[[mużika]] Marokkina għandha varjetà ta' stili minn mużika orkestrali sofistikata kumplessa għal mużika sempliċi li tinvolvi biss vuċi u tnabar. Hemm tliet varjetajiet ta' mużika tradizzjonali: mużika tar-raħħala u għar-ritwali, u l-mużika interpretata minn mużiċisti professjonali. [[Chaabi (Marokk)|Chaabi]] (الشعبي, ix-Xagħabi) hija mużika li tikkonsisti f'bosta varjetajiet li jinżlu mill-forom diversi ta' mużika folkloristika Marokkina. Ix-Chaabi kien oriġinarjament jindaqq fis-swieq, iżda issa ssibu fi kwalunkwe ċelebrazzjoni jew laqgħa. [[Mużika gnawa|Gnawa]] hija forma ta' mużika lmistika. Inġiebet gradwalment fil-Marokk mill-Gnawa u aktar tard saret parti mit-tradizzjoni Marokkina. Il-fratellanzi [[Sufiżmu|Sufi]] ([[tariqa|triqa]]) huma komuni fil-Marokk, u l-mużika hija parti integrali mit-tradizzjoni spiritwali tagħhom. Din il-mużika hija tentattiv biex jintlaħaq stat ta' trance li jwassal għal estasi mistika. == Lingwi == [[Stampa:Morocco_-_Linguistic_map.png|lemin|daqsminuri|200x200px| Mappa lingwistika tal-Marokk.]] Il-lingwi uffiċjali tal-Marokk huma l-[[Għarbi Standard Modern]] u l-[[Amazigh Marokkin Standard]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|titlu=Kostituzzjoni tal-Marokk|sit=web.archive.org|lingwa=fr|data-aċċess=2024-02-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120229085131/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|arkivju-data=2012-02-29|url-status=dead}}</ref> Il-maġġoranza tal-popolazzjoni titkellem l-[[Għarbi Marokkin]], mitkellma minn 92.2 % tal-popolazzjoni, 37.3 miljun ruħ.<ref name="RGPH 2014">{{Ċita web|url=http://rgphentableaux.hcp.ma/Default1/|titlu=2014 General Population and Habitat Census|sit=rgphentableaux.hcp.ma|data-aċċess=2019-09-15}}</ref> 8.8 miljun<ref>{{Ċita web|url=https://tafra.ma/ya-til-un-vote-tachelhit/|titlu=Y a-t-il un " vote tachelhit " ? – Tafra|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2022-09-27|arkivju-data=2023-04-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230421191245/http://tafra.ma/ya-til-un-vote-tachelhit/|url-status=dead}}</ref> Marokkin jitkellmu varjetajiet Berberi li jiffurmaw 26 % tal-popolazzjoni tal-Marokk,<ref name="rgphentableaux-2014">{{Ċita web|url=http://rgphentableaux.hcp.ma/Default1/|titlu=RGPH 2014|sit=rgphentableaux.hcp.ma|data-aċċess=2021-08-10}}</ref> jew bħala l-ewwel lingwa jew bilingwi mal-Għarbi. Tliet [[Djalett|djaletti]] Berberi differenti huma mitkellma: [[Tarifit]], mitkellem minn 1.27 miljun l-aktar fil-muntanji Rif, [[Lingwa Taxelħita|Taxelħita]], mitkellem minn 3 sa 4.5 miljun l-aktar fil-muntanji Anti-Atlas, u Tamazight tal-Atlas Ċentrali, mitkellem minn 2.3 miljun l-aktar fl-Atlas Nofsani.<ref name="rgphentableaux-2014" /> L-[[Għarbi Ħassanija]] huwa mitkellem fin-Nofsinhar tal-pajjiż minn aktar minn 200,000 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ethnologue.com/language/mey|titlu=Hassaniyya|sit=Ethnologue|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-06}}</ref> Il-Marokk inkluda l-protezzjoni tal-Ħassanija fil-kostituzzjoni bħala parti mir-riformi ta' Lulju 2011. Il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] huwa mgħallem b'mod universali u għadu jservi bħala l-lingwa ewlenija tal-kummerċ u l-ekonomija tal-Marokk; jintuża wkoll fl-[[edukazzjoni]], ix-[[Xjenza|xjenzi]], il-gvern u l-biċċa l-kbira tal-oqsma tal-edukazzjoni. L-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] huwa mitkellem ukoll fil-partijiet tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar tal-pajjiż bħala lingwa barranija sekondarja wara l-Franċiż. Intant, l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] qed isir dejjem aktar popolari fost in-nies edukati, partikolarment fl-oqsma tax-xjenza. == Referenzi == {{Referenzi}} {{commonscat}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Marokk]] [[Kategorija:Nies mill-Marokk]] [[Kategorija:Magreb]] h2g8b1x1pagn2zti1ow40a0tofsw0kr 0 34731 333379 333200 2026-10-29T16:58:49Z ToniSant 4257 +typo 333379 wikitext text/x-wiki #RINDIRIZZA [[Il-Kantilena]] s80sp5f274x5flwlkko4ukemyfdfffe 0 34733 333399 333251 2026-10-29T17:54:13Z Trigcly 17859 /* Ir-raba' jum */ 333399 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cappella dello zodiaco, agostino di duccio, segni e pianeti 10,3 giove 2.jpg|daqsminuri|Bassoriliev fil-[[Kappella]] tal-[[Pjaneta|Pjaneti]] tat-Tempju ta' Malatesta, li juri rappreżentazzjoni ta' Ġove, il-pjaneta tal-Ħamis li tħaddan fiha ix-xorti, il-benesseri u r-rikkezza (opra ta' Agostino di Duccio).]] '''Il-Ħamis''' huwa l-jum fil-ġimgħa bejn [[l-Erbgħa]] u l-[[Il-Ġimgħa|Ġimgħa]]. Skont l-istandard internazzjonali ISO 8601, dan huwa r-raba' jum tal-ġimgħa. Fil-pajjiżi li jadottaw il-konvenzjoni tal-[[Il-Ħadd|Ħadd]] bħala l-ewwel jum, fosthom [[Malta]], il-Ħamis huwa l-ħames jum tal-ġimgħa. == [[Etimoloġija]] == === Il-Jum ta' Thunor === Isem il-jum bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ''Thursday'' jew bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ''Donnerstag'' oriġina mill-Ingliż Antik ''þunresdæg'' u mill-Ingliż Nofsani ''Thuresday''. Il-jum ingħata isem l-alla ''Thunor'' bl-Ingliż Antik. ''Thunor'' u ''Thor'' oriġinaw minn isem l-alla Ġermaniku tar-ragħad, *''Thunraz'', li huwa l-ekwivalenti ta' Ġove fl-''interpretatio romana''. Fil-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Rumanzi]], il-jum ingħata isem l-alla [[Imperu Ruman|Ruman]] Ġove, li kien l-alla tas-sema u tar-ragħad. Bil-[[Lingwa Latina|Latin]], il-jum kien magħruf bħala ''Iovis Dies'', jiġifieri "il-Jum ta' Ġove". Bil-Latin, il-ġenitiv jew il-possessiv ta' Ġove kien ''Iovis''/''Jovis'' u b'hekk fil-biċċa l-kbira tal-lingwi Rumanzi sar isem il-jum tal-Ħamis: bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]] ''giovedì'', bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] ''jueves'', bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] ''jeudi'', bil-lingwa Sarda ''jòvia'', bil-Katalan ''dijous'', bil-Galizjan ''xoves'' u bir-Rumen ''joi''. Dan huwa rifless ukoll fil-Welsh ''dydd Iau''. Is-simbolu astroloġiku u astronomiku tal-pjaneta [[Ġove (pjaneta)|Ġove]] {{nowrap|(♃ [[File:Jupiter symbol (fixed width).svg|16px|Jupiter]])}} xi kultant jintuża biex jirrappreżenta l-Ħamis. Il-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Ġermaniċi]] jsejħu l-jum għall-alla Ġermaniku tar-ragħad: ''Torsdag'' bid-Daniż, bin-Norveġiż u bl-Iżvediż, ''Hósdagur''/''Tórsdagur'' bil-lingwa tal-[[Gżejjer Faroe]], ''Donnerstag'' bil-Ġermaniż jew ''Donderdag'' bl-Olandiż. Il-Finlandiż u s-Sami tat-Tramuntana, żewġ lingwi mhux Ġermaniċi (Uraliċi), jisselfu l-kliem "Torstai" u "Duorastat". Bil-[[Lingwi Slavi|lingwa Slava]] estinta tal-Polabjan, isem il-jum kien ''peründan'', fejn Perun kien l-ekwivalenti Slav ta' Thor. === Il-Jum ta' Vixnu/Buddha/Dattatrey === Fil-biċċa l-kbira tal-lingwi tal-[[Indja]], isem il-jum huwa ''गुरुवार (Guruvāra)'' jew ''बृहस्पतिवार (bŕhaspativār)'' – ''vāra'' li jfisser jum u ''Guru'' li huwa l-istil għal Bṛhaspati, guru tal-allat u reġġenti tal-pjaneta Ġove. Dan il-jum jimmarka l-qima ta' Vixnu u l-avatars tiegħu bħal Rama, Satjanarajana, Paraxurama, Narasima u l-Buddha, kif ukoll id-divinità Dattatreja fl-[[Ħinduiżmu|Induiżmu]]. Bis-Sanskritu, isem il-jum huwa Bṛhaspativāsaram (il-jum ta' Bṛhaspati). Bin-Nepaliż, isem il-jum huwa ''Bihivāra'', fejn ''Bihi'' oriġinat mill-forma iqsar ta' "Brhi" tal-kelma Bṛhaspati. Bit-Tajlandiż, isem il-jum huwa ''Wan Pharuehatsabodi'', filwaqt li bil-Ġavaniż Antik huwa ''Respati'' u bil-Baliniż huwa ''Wraspati'' – b'referenza għad-divinità Induista Bṛhaspati, assoċjata wkoll ma' Ġove. En kien divinità Ilirjana tal-qedem u f'ġieħu l-jum bl-Albaniż huwa "Enjte". Bil-lingwa Nahuatl, il-Ħamis huwa Tezcatlipotōnal (nah) li jfisser "il-jum ta' Tezcatlipoca". Bil-Ġappuniż, isem il-jum huwa 木曜日 (木 tirrappreżenta Ġove, 木星), skont it-tradizzjoni tal-Lvant tal-[[Asja]]. === Ir-raba' jum === Bil-[[lingwi Slavi]] u biċ-Ċiniż, isem il-jum ifisser "ir-raba'" (bis-[[Lingwa Slovakka|Slovakk]]: ''štvrtok'', biċ-Ċek: ''čtvrtek'', bis-Sloven: ''četrtek'', bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: ''czwartek'', bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: четверг ''chetverg'', bil-Bulgaru: четвъртък, bis-Serbo-Bożnijaku u bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]]: четвртак / ''četvrtak'', bil-Maċedonjan: четврток, bl-[[Lingwa Ukrena|Ukren]]: четвер ''chetver''). L-Ungeriż juża l-kelma Slava missellfa "csütörtök". Biċ-Ċiniż, isem il-jum huwa 星期四 ''xīngqīsì'' ("ir-raba' jum solari"). Bl-Estonjan isem il-jum huwa ''neljapäev'', li jfisser "ir-raba' jum" jew "ir-raba' jum tal-ġimgħa". Il-lingwi Baltiċi l-oħra wkoll jużaw it-terminu li jfisser "ir-raba' jum" (bil-[[Lingwa Latvjana|Latvjan]]: ''ceturtdiena'', bil-Litwan: ''ketvirtadienis''). === Il-ħames jum === Il-Griegi jużaw numru għal dan il-jum: Πέμπτη ''Pémpti'' jiġifieri "l-ħames", l-istess bħall-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]] (''quinta-feira'', jiġifieri "l-ħames jum"), l-[[Ebrajk]]: יום חמישי (''Yom Khamishi'' – il-ħames jum) spiss miktub bħala 'יום ה ("Yom Hey"), u l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: يوم الخميس (''Yaum al-Khamīs'' – il-ħames jum). B'għerq mill-Għarbi, il-kelma bl-Indoneżjan għall-Ħamis hija ''Kamis'', u b'mod simili ''Khamis'' bil-Malażjan u ''Kemis'' bil-Ġavaniż. Fil-liturġija Kattolika, il-Ħamis bil-Latin huwa ''feria quinta''. Bil-Portugiż, għad-differenza ta' [[lingwi Rumanzi]] oħra, il-Ħamis huwa ''quinta-feira,'' jiġifieri "l-ħames jum taċ-ċelebrazzjoni liturġika", li ġej mil-Latin ''feria quinta'' użat fit-testi [[Reliġjon|reliġjużi]] fejn il-jiem ma setgħux jiġu kkonsagrati lil allat pagani. Bl-Iżlandiż isem il-jum ifisser ukoll "il-ħames jum" (''Fimmtudagur''). Bil-[[lingwa Persjana]], il-Ħamis huwa ''panj-shanbeh'', li jfisser "il-ħames jum tal-ġimgħa". Bil-Vjetnamiż il-Ħamis huwa Thứ năm (li litteralment ifisser "il-jum numru ħamsa"). Tradizzjonalment il-Quakers kienu jirreferu għall-Ħamis bħala l-"Ħames Jum" sabiex jevitaw li jużaw l-isem Ingliż ta' ''Thursday'' b'oriġini pagani. == Prattiki kulturali u reliġjużi == === Btajjel Kristjani === Fit-tradizzjoni Kristjana, il-Ħamis Imqaddes huwa l-Ħamis ta' qabel l-[[Għid]] — il-jum li fih seħħet l-Aħħar Ċena. Fir-[[Renju Unit]] dan il-jum partikolari huwa magħruf ukoll bħala ''Sheer Thursday'', u tradizzjonalment huwa jum li fih isir it-tindif u li fih isir l-għoti tal-flus għall-karità. Il-Ħamis Imqaddes jagħmel parti mill-Ġimgħa Mqaddsa. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, il-Ħamis huwa ddedikat lill-Appostli u lil San Nikola. L-''Octoechos'' fih innijiet dwar dawn it-temi, irranġati f'ċiklu ta' 8 ġimgħat, li jiġu kantati nhar ta' Ħamis matul is-sena kollha. Fl-aħħar tas-Servizzi Divini ta' nhar ta' Ħamis, l-aħħar tislima tibda bil-kliem: "J'Alla Kristu Sidna li hu Alla, permezz tal-interċessjonijiet ta' Omm Alla, tal-Appostli mqaddsa, glorjużi u li jistħoqqilhom kull tifħir, u ta' Missierna fost il-qaddisin Nikola, l-Arċisqof ta' Myra f'Lycia, li wettaq l-għeġubijiet…". Il-Ħamis tat-Tlugħ is-Sema jiġi ċċelebrat 40 jum wara l-Għid, meta Kristu tela' fis-Smewwiet. === Induiżmu === In Hinduism, Thursday is associated with the Navagraha Brihaspati, whom devotees of this graha will fast pray and fast on Thursdays. The day is dedicated to the deity Vishnu or his avatars, such as Rama, Parshurama, Narasimha, Satyanarayan, and Buddha. However, Wednesday is dedicated to his avatars of Krishna and Vithoba. Devotees usually fast on this day in honor of Vishnu and his avatars, especially Vaishnava Hindus. In Hinduism, Thursday (Guruvar or Brihaspativar) is associated with Brihaspati (Guru), the deity identified with the planet Jupiter.In Hindu tradition, many devotees wear yellow on Thursday (Guruvar) as part of the observance associated with Brihaspati (Guru). === Iżlam === In Islam, Thursdays are one of the days in a week in which Muslims are encouraged to do voluntary fasting, the other being Mondays. === Ġudaiżmu === In Judaism, Thursdays are considered auspicious days for fasting. The Didache warned early Christians not to fast on Thursdays to avoid Judaizing, and suggested Fridays instead. In Judaism the Torah is read in public on Thursday mornings, and special penitential prayers are said on Thursday, unless there is a special occasion for happiness which cancels them. === Fidi tad-Drużi === [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:DrusischerTempel.jpg|daqsminuri|Druze Prayer house in Daliyat al-Karmel]] Formal Druze worship is confined to weekly meeting on Thursday evenings, during which all members of community gather together to discuss local issues before those not initiated into the secrets of the faith (the juhhāl, or the ignorant) are dismissed, and those who are "uqqāl" or "enlightened" (those few initiated in the Druze holy books) remain to read and study their holy scriptures. === Prattiki internazzjonali === In Finland and Sweden, pea soup is traditionally served on Thursdays. In Indonesia and Malaysia, in a week, batik clothing is usually worn on Thursday, especially at education and civil servant institutions. For Thai Buddhists, Thursday is considered the "Teacher's Day", and it is believed that one should begin one's education on this auspicious day. Thai students still pay homages to their teachers in specific ceremony always held on a selected Thursday. And graduation day in Thai universities, which can vary depending on each university, almost always will be held on a Thursday. In the Thai solar calendar, the colour associated with Thursday is orange. In the United States, Thanksgiving Day is an annual festival celebrated on the fourth Thursday in November. === Avvenimenti konvenzjonali ta' kull ġimgħa === In Australia, most cinema movies premieres are held on Thursdays. Also, most Australians are paid on a Thursday, either weekly or fortnightly. Shopping malls see this as an opportunity to open longer than usual, generally until 9 pm, as most pay cheques are cleared by Thursday morning. In Norway, Thursday has also traditionally been the day when most shops and malls are open later than on the other weekdays, although the majority of shopping malls now are open until 8 pm or 9 pm every weekday. In the USSR of the 1970s and 1980s Thursday was the "Fish Day" ({{langx|ru|[[:ru:Рыбный день|Рыбный день]]}}, ''Rybny den''), when the nation's foodservice establishments were supposed to serve fish (rather than meat) dishes. For college and university students, Thursday is sometimes referred to as the new Friday. There are often fewer or sometimes no classes on Fridays and more opportunities to hold parties on Thursday night and sleep in on Friday. As a consequence, some call Thursday "thirstday" or "thirsty Thursday". === Elezzjonijiet fir-Renju Unit === In the United Kingdom, all general elections since 1935 have been held on a Thursday, and this has become a tradition, although not a requirement of the law — which merely states that an election may be held on any day "except Saturdays, Sundays, Christmas Eve, Christmas Day, Good Friday, bank holidays in any part of the United Kingdom and any day appointed for public thanksgiving and mourning". Additionally, local elections are usually held on the first Thursday in May. The Electoral Administration Act 2006 removed Maundy Thursday as an excluded day on the electoral timetable, therefore an election can now be held on Maundy Thursday; prior to this elections were sometimes scheduled on the Tuesday before as an alternative. == [[Astroloġija]] == Thursday is aligned by the planet Jupiter and the astrological signs of Pisces and Sagittarius.{{citation needed|date=October 2021}} == Referenzi == {{Ġranet tal-ġimgħa}} [[Kategorija:Ġranet]] r19yqxdjybu6eyk2j3ghdtv8rly6u9h 0 34734 333408 333239 2026-10-29T23:29:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333408 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Alfie Guillaumier''' huwa awtur Malti magħruf għall-ktieb Rabta Ċoff, li rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-letteratura fittizja.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|titlu=L-storja tal-premju tal-ktieb|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261012160710/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|arkivju-data=2026-10-12|data-aċċess=2026-10-27|url-status=dead}}</ref> == Rabta Ċoff == Rabta Ċoff ġie kklassifikat fl-ewwel post fil-kategorija tal-Proża Letterarja fil-Premju Nazzjonali tal-Ktieb tal-2000. Il-lista uffiċjali tal-premjijiet tidentifika lil Alfie Guillaumier bħala l-awtur tax-xogħol.<ref name=":1" /> == Referenzi == {{Referenzi}} 3fj8890c60xg39tyofz52oc0uvx5tm1 0 34735 333407 333238 2026-10-29T23:25:03Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333407 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Aldo E. Azzopardi''' huwa awtur Malti li kiteb dwar l-istorja, il-preistorja u l-kultura ta' Malta. Fl-2000, rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb|Premju]] Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-proża mhux fittizja bil-ktieb ''Il-Kaċċa'', ippubblikat fl-1999 minn [[Klabb Kotba Maltin]].<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |arkivju-data=2026-10-12 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261012160710/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |data-aċċess=2026-10-27 |url-status=dead}}</ref> == Kitba == Il-kitba ta' Azzopardi tinkludi xogħlijiet dwar il-kaċċa, l-istorja u l-wirt kulturali Malti. Il-ktieb ''Il-Kaċċa: Tagħrif Prattiku għall-Kaċċatur'', ippubblikat fl-1999 minn Klabb Kotba Maltin, huwa manwal prattiku dwar il-kaċċa u jinkludi tagħrif dwar it-terminoloġija marbuta ma' din l-attività.<ref>{{Ċita web |url=https://malti.mt/rizorsi-terminologici/ |titlu=Riżorsi Terminoloġiċi – Il-Kaċċa: Tagħrif Prattiku għall-Kaċċatur |pubblikatur=Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti}}</ref> Azzopardi kiteb ukoll xogħlijiet dwar il-gżejjer Maltin għall-qarrejja barranin. Fost dawn hemm ''The Maltese'', ippubblikat fl-2018 minn Miller Publishers. Il-ktieb jippreżenta l-istorja tal-poplu Malti permezz tal-perspettiva ta' Xmun, karattru li jgħix f'perjodi differenti tal-istorja tal-gżejjer.<ref>{{Ċita web |url=https://bdlbooks.com/product/the-maltese-2/ |titlu=The Maltese |pubblikatur=BDL Books}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet l-oħra attribwiti lil Azzopardi hemm kotba gwida dwar Malta u l-gżejjer tagħha, fosthom ''Malta: A New Coloured Guide'', ippubblikat minn Plurigraf fl-1993, u ''Malta and Its Islands'', li deher f'edizzjonijiet differenti matul is-snin disgħin.<ref>{{Ċita web |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD07748964 |titlu=Malta: A New Coloured Guide |pubblikatur=CiNii Books}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://biblioteche.cultura.gov.it/export/sites/dgbid/it/documenti/Servizio_III/Bollettino_1995.pdf |titlu=Bollettino delle opere moderne straniere acquisite dalle biblioteche pubbliche statali |pubblikatur=Ministero della Cultura, l-Italja}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} miob2tf054rpobj2l117et29b0y43d9 0 34736 333417 333357 2026-10-30T03:30:37Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333417 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ġorġ Peresso''' (imwieled fl-1939 fil-Birgu) huwa kittieb, poeta u xandar Malti. Huwa magħruf għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija u fix-xandir, fejn ħadem għal aktar minn ħamsin sena. Kiteb rumanzi, poeżiji, drammi u xogħlijiet għar-radju, u rċieva diversi premjijiet letterarji u rikonoxximenti għax-xogħol tiegħu fix-xandir. Fl-2018 ingħata l-Midalja għall-Qadi tar-Repubblika għall-kontribut tiegħu fil-kultura u fix-xandir.<ref name=":1">{{Ċita |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/91656/republic_day_2018__honours_and_awards |titlu=Republic Day 2018: Honours and Awards |pubblikatur=MaltaToday}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Peresso twieled il-Birgu fl-1939. Huwa studja fil-Kulleġġ De La Salle fil-Kottonera u kompla l-istudji tiegħu f'istituzzjonijiet tat-tagħlim reliġjuż f'Malta u barra minn Malta. Studja l-letteratura u l-filosofija fl-Italja, f'Treviso u Brescia, u kiseb grad ta' master's fit-teoloġija spiritwali mit-Teresianum f'Ruma. Studja wkoll il-komunikazzjoni f'St Gabriel's College fl-Ingilterra.<ref name=":1" /> == Karriera fix-xandir == Peresso kellu karriera ta' aktar minn ħamsin sena fix-xandir. Ħadem fil-Public Broadcasting Services (PBS), fejn okkupa diversi karigi amministrattivi u editorjali, fosthom Viċi Kap tal-Programmi tat-Televiżjoni, Kap tat-Taqsima tal-Kultura u d-Drama, u Kap Eżekuttiv ta' Radju Malta. Kellu wkoll sehem fit-tmexxija u l-iżvilupp tal-istazzjon tar-radju kulturali FM Bronja. Bħala xandar, kiteb, ipproduċa u ppreżenta programmi għar-radju u t-televiżjoni. Huwa magħruf ukoll bħala kummentatur ta' avvenimenti nazzjonali u reliġjużi. Ix-xogħol tiegħu fix-xandir ġie rikonoxxut mill-Awtorità tax-Xandir f'Malta f'diversi okkażjonijiet.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/news-en/taht-il-qoxra-gorg-peresso/ |titlu=Taħt il-Qoxra: Ġorġ Peresso |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb}}</ref> == Kitba letterarja == Il-produzzjoni letterarja ta' Peresso tinkludi rumanzi storiċi, soċjali u psikoloġiċi, ġabriet ta' poeżiji, kotba għat-tfal u xogħlijiet għat-teatru u r-radju. Huwa ppubblika wkoll poeżiji bit-Taljan u bl-Ingliż. Fost l-ewwel xogħlijiet tiegħu hemm il-kotba għat-tfal ''Karamella Karamellu'' u ''Kikku u Sika'', it-tnejn ippubblikati fl-1980 u marbuta ma' karattri televiżivi. Fil-qasam tal-poeżija, ippubblika ''Għażilt li Nħobb'' (1987), ''Silenzi per una notte'' (1998), magħruf ukoll bħala ''Is-Silenzji ta' Lejl Wieħed'', u ''Ħsibijiet Sempliċi'' (2018), li deher ukoll bl-isem Ingliż ''Simple Thoughts''. Peresso kkontribwixxa wkoll għall-opra Maltija permezz tal-kitba tal-librett tal-opra ''Swar'', parti mit-triloġija ''Belt il-Bniedem''. <ref name=":1" /> == Premjijiet u rikonoxximenti == Matul il-karriera tiegħu, Peresso rċieva diversi premjijiet għall-kitba letterarja u għax-xogħol tiegħu fix-xandir. Fl-2000, il-ktieb tiegħu ''Ħajja ta' Kelb'' ingħata Premju Speċjali mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |arkivju-data=2026-10-12 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261012160710/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |data-aċċess=2026-10-27 |url-status=dead}}</ref> Fl-2019, ir-rumanz ''Il-Wiċċ l-Ieħor'', ippubblikat minn Horizons, rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tar-rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż. Ix-xogħol ġie tradott għall-Ingliż minn Irene Mangion bit-titlu ''The Other Face''.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |arkivju-data=2026-10-13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261013014742/https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |data-aċċess=2026-10-27 |url-status=dead}}</ref> Minbarra l-premjijiet letterarji, Peresso rebaħ il-Premju Francis Ebejer għall-kitba ta' drammi għar-radju u x-xogħlijiet tiegħu ġew rikonoxxuti mill-Awtorità tax-Xandir f'Malta f'diversi okkażjonijiet. Fl-2016 ingħata l-premju One Tribute għall-kontribut tiegħu fil-kultura u fix-xandir. Fl-2018 ġie onorat bil-Midalja għall-Qadi tar-Repubblika.<ref name=":1" /> == Referenzi == {{Referenzi}} {{DEFAULTSORT:Peresso, Ġorġ}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Xandara Maltin]] [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1939]] [[Kategorija:Nies mill-Birgu]] ebjl7xbccr7ugmmcnybfpyygaqd33oa 0 34737 333414 333262 2026-10-30T02:47:24Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333414 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Pawlu Mizzi''' (28 ta' Ottubru 1929 – 5 ta' Awwissu 2019 ) kien pubblikatur [[Maltin|Malti]] u wieħed mill-pijunieri tal-industrija tal-ktieb f'Malta. Huwa waqqaf il-[[Klabb Kotba Maltin]] fl-1970 u kellu sehem ewlieni fl-iżvilupp tal-pubblikazzjoni ta' kotba bil-Malti. Permezz tal-ħidma tiegħu, ippubblika bosta xogħlijiet letterarji, storiċi u akkademiċi u kkontribwixxa għat-tixrid tal-ilsien u l-kultura Maltija. Fl-2009 ingħata l-Premju għall-Kontribut Siewi fil-Letteratura mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb”:]].<ref>{{Ċita web|url=https://akkademjatalmalti.org/pawlu-mizzi/|titlu=Pawlu Mizzi|pubblikatur=Akkademja tal-Malti|}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb|pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|4=|arkivju-data=2026-10-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261012160710/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|data-aċċess=2026-10-28|url-status=dead}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Mizzi twieled fit-28 ta' Ottubru 1929 fir-[[Rabat (Għawdex)|Rabat]], [[Għawdex]]. Huwa studja fis-Seminarju ta' Għawdex u fil-Kulleġġ tal-Għalliema. Fl-1966 iggradwa fil-Baċellerat tal-Arti mill-Università Rjali ta' Malta u aktar tard kiseb diploma bħala assistent librar mill-MCAST.<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/pawlu-mizzi/ |titlu=Pawlu Mizzi |pubblikatur=Akkademja tal-Malti |}}</ref> Bejn l-1948 u l-1968 ħadem bħala għalliem fi skejjel tal-gvern u privati. Bejn l-1968 u l-1973 serva bħala assistent librar fil-MCAST. F'dan il-perjodu kien ukoll korrispondent mal-Allied Malta Newspapers u ħadem fil-produzzjoni u l-preżentazzjoni ta' programmi televiżivi dwar Għawdex.<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/pawlu-mizzi/ |titlu=Pawlu Mizzi |pubblikatur=Akkademja tal-Malti |}}</ref> == Karriera fil-pubblikazzjoni == Fl-1970 Mizzi waqqaf il-[[Klabb Kotba Maltin]], inizjattiva li kellha l-għan li twessa' l-aċċess għall-kotba bil-Malti u tħeġġeġ il-pubblikazzjoni ta' xogħlijiet oriġinali u tradotti. Aktar tard waqqaf u mexxa Midsea Publications Ltd, magħrufa wkoll bħala Midsea Books, li ppubblikat kotba dwar il-letteratura, l-istorja, l-arti u l-kultura Maltija.<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/pawlu-mizzi/ |titlu=Pawlu Mizzi |pubblikatur=Akkademja tal-Malti |}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet li ħarġu taħt it-tmexxija tiegħu hemm xogħlijiet ta' referenza u studju, fosthom ''Il-Miklem Malti'' ta' [[Erin Serracino Inglott|Erin Serracino Inglot]]<nowiki/>t, id-dizzjunarju Malti-Ingliż ta' [[Ġużè Aquilina]] u l-enċiklopedija ''Heritage'', li ttrattat il-wirt storiku u kulturali tal-gżejjer Maltin. Huwa ħadem ukoll fuq sensiliet ta' pubblikazzjonijiet marbuta mal-istudji soċjali u l-istorja, fosthom il-ġurnal ''Archivum''.<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/pawlu-mizzi/ |titlu=Pawlu Mizzi |pubblikatur=Akkademja tal-Malti |}}</ref> Il-katalgu tal-pubblikazzjonijiet tiegħu jinkludi wkoll ''Rajt Malta Tinbidel'' ta' [[Herbert Ganado]], ''Della Descrizione di Malta'' ta' [[Ġan Franġisk Abela]] u xogħlijiet storiċi oħra. Dawn il-pubblikazzjonijiet għenu biex jinżammu disponibbli studji u dokumenti importanti dwar il-passat ta' Malta.<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/pawlu-mizzi/ |titlu=Pawlu Mizzi |pubblikatur=Akkademja tal-Malti}}</ref> == Attivitajiet oħra == Minbarra x-xogħol tiegħu fil-pubblikazzjoni, Mizzi kellu sehem fil-ġurnaliżmu u fix-xandir. Kien direttur tal-istamperija ''[[Il-Ħajja]]'' bejn l-1978 u l-1981, u bejn l-1987 u l-1990 serva bħala konsulent u direttur tal-Mediterranean Film Studios. Fl-1989 kien ir-rapporteur uffiċjali tal-[[Gvern ta' Malta|Gvern Malti]] waqt is-summit bejn il-President Amerikan George H. W. Bush u l-mexxej Sovjetiku Mikhail Gorbachev, li sar f'Malta.<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/pawlu-mizzi/ |titlu=Pawlu Mizzi |pubblikatur=Akkademja tal-Malti}}</ref> Mizzi kien ukoll membru tal-[[Akkademja tal-Malti]] u ta kontribut għall-promozzjoni tal-ilsien Malti permezz tal-pubblikazzjoni ta' kotba ta' referenza u xogħlijiet letterarji. Il-ħidma tiegħu ffukat fuq it-titjib tal-kwalità tal-produzzjoni tal-kotba u fuq it-twessigħ tas-suġġetti indirizzati mill-pubblikazzjoni Maltija.<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/pawlu-mizzi/ |titlu=Pawlu Mizzi |pubblikatur=Akkademja tal-Malti}}</ref> == Premjijiet u unuri == Fl-1992, Mizzi ngħata l-[[Midalja għall-Qadi tar-Repubblika]] b'rikonoxximent tal-kontribut tiegħu. Fl-2009, fl-okkażjoni ta' għeluq it-tmenin sena tiegħu, ingħata l-Premju għall-Kontribut Siewi fil-Letteratura mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]]. Dan il-premju rrikonoxxa l-ħidma tiegħu fit-tixrid tal-kotba u fl-iżvilupp tal-pubblikazzjoni f'Malta.<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/pawlu-mizzi/ |titlu=Pawlu Mizzi |pubblikatur=Akkademja tal-Malti |}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |arkivju-data=2026-10-12 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261012160710/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |data-aċċess=2026-10-28 |url-status=dead}}</ref> == Ħajja personali == Pawlu Mizzi kien miżżewweġ lil Maria, imwielda Scicluna, u kellu tliet ulied: Annamaria, Ginette u Joseph.<ref>{{Ċita web |url=https://akkademjatalmalti.org/pawlu-mizzi/ |titlu=Pawlu Mizzi |pubblikatur=Akkademja tal-Malti}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} dgi5p1gih3ayviqyrv9h6hytnsobihv 0 34738 333410 333273 2026-10-30T00:05:42Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333410 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Charles Briffa''' (1951 – 21 ta' Settembru 2024) kien akkademiku, kritiku letterarju, lingwista, [[Traduzzjoni|traduttur]] u xandar [[Maltin|Malti]]. Huwa kien magħruf għall-istudji tiegħu dwar il-[[letteratura Maltija]], il-lingwa u t-traduzzjoni, kif ukoll għall-ħidma tiegħu bħala għalliem u lettur fl-[[Università ta' Malta]]. Bejn l-2000 u l-2004 serva bħala president tal-[[Akkademja tal-Malti]]. Matul il-karriera tiegħu rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] ħames darbiet, fosthom fl-2000 għall-ktieb ta' riċerka ''In-Novella Maltija''.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/il-knk-isellem-lil-charles-briffa-xempju-ta-serjeta-fir-ricerka-u-responsabbilta-lejn-il-malti/ |titlu=Il-KNK isellem lil Charles Briffa – xempju ta' serjetà fir-riċerka u responsabbiltà lejn il-Malti |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb }}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/academic-literary-critic-charles-briffa-dies-aged-73.1098382|titlu=Academic and literary critic Charles Briffa dies aged 73|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2024-09-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-28}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Briffa twieled fl-1951. Huwa attenda l-Liċeo u kompla l-istudji tiegħu fl-Università Rjali ta' Malta, fejn fl-1973 kiseb il-Baċellerat bl-Unuri fl-Ingliż u fl-1980 il-Master of Arts. Studja wkoll fl-Università Statali ta' Oklahoma fl-[[Stati Uniti]] u kiseb diploma postgradwatorja fit-tagħlim tal-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]. Fl-1996 kiseb id-dottorat fl-Università ta' Malta b'riċerka dwar il-letteratura Maltija u l-mudelli ritmiċi tagħha.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/academic-literary-critic-charles-briffa-dies-aged-73.1098382 |titlu=Academic and literary critic Charles Briffa dies aged 73 |pubblikatur=Times of Malta}}</ref> == Karriera akkademika == Briffa beda l-karriera tiegħu fit-tagħlim fil-Kulleġġ Stella Maris u wara ħadem bħala għalliem fi skejjel tal-gvern. Għallem diversi suġġetti, fosthom il-Malti, l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], l-Għarbi u l-Oqsma tal-Għerf. Aktar tard ħadem mal-Matsec Support Unit tal-Università ta' Malta, fejn ta wkoll lekċers fil-letteratura Maltija u fil-kritika letterarja. Fl-Università ta' Malta għallem fil-livell undergraduate u postgraduate, fosthom it-traduzzjoni u l-kitbiet ta' awturi Maltin. Kien ukoll involut fix-xandir universitarju, fejn ipparteċipa fi programmi dwar il-lingwa Maltija u l-istorja tagħha.<ref>{{Ċita |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/131308/charles_briffa_literary_critic_who_championed_maltese_language_passes_away |titlu=Charles Briffa, literary critic who championed Maltese language, passes away |pubblikatur=MaltaToday |}}</ref> == Ħidma fil-lingwa u fil-letteratura == Briffa ppubblika bosta studji dwar il-letteratura Maltija, il-kritika letterarja, il-lingwistika kulturali u t-traduzzjoni. Ix-xogħol tiegħu kien jinkludi analiżi tal-istil letterarju, studji dwar il-lingwa u dizzjunarji. Huwa kien magħruf ukoll għat-traduzzjonijiet tiegħu ta' xogħlijiet letterarji minn lingwi oħra għall-Malti. Fl-1986 sar membru akkademiku tal-[[Akkademja tal-Malti|Akkademja tal-Malt]]<nowiki/>i. Wara li serva fil-kunsill u fuq il-bord editorjali tagħha, inħatar president tal-Akkademja tal-Malti, kariga li okkupa bejn l-2000 u l-2004. Bejn l-2005 u l-2008 kien membru tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti.<ref>{{Ċita web |url=https://www.gov.mt/en/Government/DOI/Press%20Releases/PublishingImages/Pages/2020/December/13/pr202562/pr202562b.pdf |titlu=Prof Charles Briffa MOM |pubblikatur=Gvern ta' Malta |}}</ref> '''In-Novella Maltija''' Fl-2000 Briffa rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tar-riċerka bil-ktieb ''In-Novella Maltija'', ippubblikat bħala parti mis-sensiela ''Kullana Kulturali''. Ix-xogħol huwa studju dwar in-novella fil-letteratura Maltija u l-iżvilupp tagħha.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb – Sena 2000: Kotba tal-1999 |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |4= |arkivju-data=2026-10-13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261013014742/https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |data-aċċess=2026-10-28 |url-status=dead}}</ref> Briffa rebaħ dan il-premju f'okkażjonijiet oħra wkoll: fl-2009 għall-ktieb ''Il-Letteratura Maltija: L-Istorja tan-Narrattiva''; fl-2011 għat-traduzzjoni ta' ''Beowulf'' u għall-ktieb ''Il-Lingwa'', maħsub għat-tfal u ż-żgħażagħ; u fl-2013 għall-ktieb ''Joseph Vella Bondin: Drammaturgu''.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/il-knk-isellem-lil-charles-briffa-xempju-ta-serjeta-fir-ricerka-u-responsabbilta-lejn-il-malti/ |titlu=Il-KNK isellem lil Charles Briffa – xempju ta' serjetà fir-riċerka u responsabbiltà lejn il-Malti |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |}}</ref> == Mewt == Charles Briffa miet fil-21 ta' Settembru 2024, fl-età ta' 73 sena. Wara mewtu, il-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] u l-Università ta' Malta sellmu l-memorja tiegħu u rrikonoxxew il-kontribut tiegħu għat-tagħlim, ir-riċerka u l-iżvilupp tal-letteratura u l-lingwa Maltija.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/academic-literary-critic-charles-briffa-dies-aged-73.1098382 |titlu=Academic and literary critic Charles Briffa dies aged 73 |pubblikatur=Times of Malta}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Kittieba Maltin bil-Malti]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] o43s8w3rp6artjw0ff72075sdmwhig7 0 34739 333389 333285 2026-10-29T17:06:43Z ToniSant 4257 added [[Category:Reġisti]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333389 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Carmel S. Aquilina''' (1946 – Diċembru 2020) kien [[kittieb]], [[direttur teatrali]] u għalliem tad-drama Malti. Twieled f'[[Ħal Għargħur|Għargħur]] u ħadem fit-[[teatru]], fil-letteratura u fix-xandir. Kien magħruf għall-kitba ta' drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet teatrali. Fl-2000, il-ktieb tiegħu ''Il-Ġnien u l-Arka'' rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal, għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref>{{Ċita|url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625|titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74|pubblikatur=Times of Malta|}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb|pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Aquilina twieled f'Għargħur fl-1946. Huwa ġie edukat fis-Seminarju tal-Arċisqof u fil-Kulleġġ St Michael's, u attenda wkoll korsijiet fid-drama fir-[[Renju Unit]]. Fl-1998 inħatar assistent kap ta' skola.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Karriera teatrali == Fl-1975 Aquilina waqqaf il-[[purċissjoni]] tal-[[Ġimgħa l-Kbira]] f'Għargħur. Fl-1979 inħatar membru tal-unità tad-drama tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni u għalliem-direttur fl-Akkademja tal-Arti Drammatika tat-[[Teatru Manoel]]. Fl-1985 kien wieħed mill-membri fundaturi tal-grupp teatrali Koperaturi, u aktar tard kien ukoll membru fundatur tal-XXX Theatre Group.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Bħala direttur, ħadem fuq produzzjonijiet ta' drammi Maltin u barranin. Fost ix-xogħlijiet li dderieġa kien hemm ''Menz'' ta' [[Francis Ebejer]] fl-1991, ''Richard III'' ta' [[William Shakespeare]] fl-1993 u ''Is-Surmast'' ta' [[Trevor Żahra]] fl-1994. Idderieġa wkoll produzzjonijiet operistiċi, fosthom ''Suor Angelica'' ta' [[Giacomo Puccini]] fl-1990.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Aquilina kellu wkoll sehem fid-drama għar-radju u kien direttur residenti tad-drammi tar-radju f'Radju Università. Fl-1995 u fl-1996 irċieva l-premju tal-Awtorità tax-Xandir għad-direzzjoni tad-drammi ''Makbet'' u ''Is-Soru li m'emmnitx''.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Kitba == Aquilina kiteb drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet letterarji oħra. Fl-1997 rebaħ l-ewwel premju fil-Premju Francis Ebejer għad-dramm ''Meta tgħajjar il-Kokka bil-lejl''. Fl-1999 irċieva aċċenn onorevoli fl-istess kompetizzjoni għax-xogħol ''Tal-Malti Please''.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Bejn l-1999 u l-2000 kiteb madwar 170 storja għat-tfal li nqraw fuq il-programm televiżiv ''Max Plus''. Kiteb ukoll stejjer qosra b'ambjent Malti li xxandru fuq ir-Radju Voice of the Mediterranean. Barra minn hekk, kien kontributur regolari ta' artikli kulturali għas-sezzjonijiet ''Spektrum'' u ''Fokus'' tal-gazzetta ''il-Mument''.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Fl-2000, il-ktieb ''Il-Ġnien u l-Arka'' ta' Aquilina rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal. Il-premju kien għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0003/514074/JCLrecentaccessionsMarch-April2023.pdf |titlu=JCL Recent Accessions: March–April 2023 |pubblikatur=Università ta' Malta}}</ref> == Mewt == Aquilina miet f'Diċembru 2020, fl-età ta' 74 sena. Wara mewtu, it-Teatru Manoel sellem il-memorja tiegħu u rrikonoxxa l-kontribut tiegħu lit-teatru Malti, partikolarment it-tagħlim u l-inkoraġġiment li ta lil ġenerazzjonijiet ta' atturi.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625 |titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74 |pubblikatur=Times of Malta |}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Reġisti]] t9ppwwrj7ba9uwoccpyy195ql1uff81 333390 333389 2026-10-29T17:06:54Z ToniSant 4257 added [[Category:Drammaturgi Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333390 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Carmel S. Aquilina''' (1946 – Diċembru 2020) kien [[kittieb]], [[direttur teatrali]] u għalliem tad-drama Malti. Twieled f'[[Ħal Għargħur|Għargħur]] u ħadem fit-[[teatru]], fil-letteratura u fix-xandir. Kien magħruf għall-kitba ta' drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet teatrali. Fl-2000, il-ktieb tiegħu ''Il-Ġnien u l-Arka'' rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal, għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref>{{Ċita|url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625|titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74|pubblikatur=Times of Malta|}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb|pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Aquilina twieled f'Għargħur fl-1946. Huwa ġie edukat fis-Seminarju tal-Arċisqof u fil-Kulleġġ St Michael's, u attenda wkoll korsijiet fid-drama fir-[[Renju Unit]]. Fl-1998 inħatar assistent kap ta' skola.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Karriera teatrali == Fl-1975 Aquilina waqqaf il-[[purċissjoni]] tal-[[Ġimgħa l-Kbira]] f'Għargħur. Fl-1979 inħatar membru tal-unità tad-drama tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni u għalliem-direttur fl-Akkademja tal-Arti Drammatika tat-[[Teatru Manoel]]. Fl-1985 kien wieħed mill-membri fundaturi tal-grupp teatrali Koperaturi, u aktar tard kien ukoll membru fundatur tal-XXX Theatre Group.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Bħala direttur, ħadem fuq produzzjonijiet ta' drammi Maltin u barranin. Fost ix-xogħlijiet li dderieġa kien hemm ''Menz'' ta' [[Francis Ebejer]] fl-1991, ''Richard III'' ta' [[William Shakespeare]] fl-1993 u ''Is-Surmast'' ta' [[Trevor Żahra]] fl-1994. Idderieġa wkoll produzzjonijiet operistiċi, fosthom ''Suor Angelica'' ta' [[Giacomo Puccini]] fl-1990.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Aquilina kellu wkoll sehem fid-drama għar-radju u kien direttur residenti tad-drammi tar-radju f'Radju Università. Fl-1995 u fl-1996 irċieva l-premju tal-Awtorità tax-Xandir għad-direzzjoni tad-drammi ''Makbet'' u ''Is-Soru li m'emmnitx''.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Kitba == Aquilina kiteb drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet letterarji oħra. Fl-1997 rebaħ l-ewwel premju fil-Premju Francis Ebejer għad-dramm ''Meta tgħajjar il-Kokka bil-lejl''. Fl-1999 irċieva aċċenn onorevoli fl-istess kompetizzjoni għax-xogħol ''Tal-Malti Please''.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Bejn l-1999 u l-2000 kiteb madwar 170 storja għat-tfal li nqraw fuq il-programm televiżiv ''Max Plus''. Kiteb ukoll stejjer qosra b'ambjent Malti li xxandru fuq ir-Radju Voice of the Mediterranean. Barra minn hekk, kien kontributur regolari ta' artikli kulturali għas-sezzjonijiet ''Spektrum'' u ''Fokus'' tal-gazzetta ''il-Mument''.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Fl-2000, il-ktieb ''Il-Ġnien u l-Arka'' ta' Aquilina rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal. Il-premju kien għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0003/514074/JCLrecentaccessionsMarch-April2023.pdf |titlu=JCL Recent Accessions: March–April 2023 |pubblikatur=Università ta' Malta}}</ref> == Mewt == Aquilina miet f'Diċembru 2020, fl-età ta' 74 sena. Wara mewtu, it-Teatru Manoel sellem il-memorja tiegħu u rrikonoxxa l-kontribut tiegħu lit-teatru Malti, partikolarment it-tagħlim u l-inkoraġġiment li ta lil ġenerazzjonijiet ta' atturi.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625 |titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74 |pubblikatur=Times of Malta |}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Reġisti]] [[Kategorija:Drammaturgi Maltin]] onlrd9p6yk55eo66mb6xyjt7obpg5ph 333391 333390 2026-10-29T17:07:10Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1946]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333391 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Carmel S. Aquilina''' (1946 – Diċembru 2020) kien [[kittieb]], [[direttur teatrali]] u għalliem tad-drama Malti. Twieled f'[[Ħal Għargħur|Għargħur]] u ħadem fit-[[teatru]], fil-letteratura u fix-xandir. Kien magħruf għall-kitba ta' drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet teatrali. Fl-2000, il-ktieb tiegħu ''Il-Ġnien u l-Arka'' rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal, għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref>{{Ċita|url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625|titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74|pubblikatur=Times of Malta|}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb|pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Aquilina twieled f'Għargħur fl-1946. Huwa ġie edukat fis-Seminarju tal-Arċisqof u fil-Kulleġġ St Michael's, u attenda wkoll korsijiet fid-drama fir-[[Renju Unit]]. Fl-1998 inħatar assistent kap ta' skola.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Karriera teatrali == Fl-1975 Aquilina waqqaf il-[[purċissjoni]] tal-[[Ġimgħa l-Kbira]] f'Għargħur. Fl-1979 inħatar membru tal-unità tad-drama tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni u għalliem-direttur fl-Akkademja tal-Arti Drammatika tat-[[Teatru Manoel]]. Fl-1985 kien wieħed mill-membri fundaturi tal-grupp teatrali Koperaturi, u aktar tard kien ukoll membru fundatur tal-XXX Theatre Group.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Bħala direttur, ħadem fuq produzzjonijiet ta' drammi Maltin u barranin. Fost ix-xogħlijiet li dderieġa kien hemm ''Menz'' ta' [[Francis Ebejer]] fl-1991, ''Richard III'' ta' [[William Shakespeare]] fl-1993 u ''Is-Surmast'' ta' [[Trevor Żahra]] fl-1994. Idderieġa wkoll produzzjonijiet operistiċi, fosthom ''Suor Angelica'' ta' [[Giacomo Puccini]] fl-1990.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Aquilina kellu wkoll sehem fid-drama għar-radju u kien direttur residenti tad-drammi tar-radju f'Radju Università. Fl-1995 u fl-1996 irċieva l-premju tal-Awtorità tax-Xandir għad-direzzjoni tad-drammi ''Makbet'' u ''Is-Soru li m'emmnitx''.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Kitba == Aquilina kiteb drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet letterarji oħra. Fl-1997 rebaħ l-ewwel premju fil-Premju Francis Ebejer għad-dramm ''Meta tgħajjar il-Kokka bil-lejl''. Fl-1999 irċieva aċċenn onorevoli fl-istess kompetizzjoni għax-xogħol ''Tal-Malti Please''.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Bejn l-1999 u l-2000 kiteb madwar 170 storja għat-tfal li nqraw fuq il-programm televiżiv ''Max Plus''. Kiteb ukoll stejjer qosra b'ambjent Malti li xxandru fuq ir-Radju Voice of the Mediterranean. Barra minn hekk, kien kontributur regolari ta' artikli kulturali għas-sezzjonijiet ''Spektrum'' u ''Fokus'' tal-gazzetta ''il-Mument''.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Fl-2000, il-ktieb ''Il-Ġnien u l-Arka'' ta' Aquilina rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal. Il-premju kien għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0003/514074/JCLrecentaccessionsMarch-April2023.pdf |titlu=JCL Recent Accessions: March–April 2023 |pubblikatur=Università ta' Malta}}</ref> == Mewt == Aquilina miet f'Diċembru 2020, fl-età ta' 74 sena. Wara mewtu, it-Teatru Manoel sellem il-memorja tiegħu u rrikonoxxa l-kontribut tiegħu lit-teatru Malti, partikolarment it-tagħlim u l-inkoraġġiment li ta lil ġenerazzjonijiet ta' atturi.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625 |titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74 |pubblikatur=Times of Malta |}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Reġisti]] [[Kategorija:Drammaturgi Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] ekelzgyznswbftbpvm60u4pqbwkak9n 333392 333391 2026-10-29T17:07:19Z ToniSant 4257 added [[Category:Mietu fl-2020]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333392 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Carmel S. Aquilina''' (1946 – Diċembru 2020) kien [[kittieb]], [[direttur teatrali]] u għalliem tad-drama Malti. Twieled f'[[Ħal Għargħur|Għargħur]] u ħadem fit-[[teatru]], fil-letteratura u fix-xandir. Kien magħruf għall-kitba ta' drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet teatrali. Fl-2000, il-ktieb tiegħu ''Il-Ġnien u l-Arka'' rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal, għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref>{{Ċita|url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625|titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74|pubblikatur=Times of Malta|}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb|pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Aquilina twieled f'Għargħur fl-1946. Huwa ġie edukat fis-Seminarju tal-Arċisqof u fil-Kulleġġ St Michael's, u attenda wkoll korsijiet fid-drama fir-[[Renju Unit]]. Fl-1998 inħatar assistent kap ta' skola.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Karriera teatrali == Fl-1975 Aquilina waqqaf il-[[purċissjoni]] tal-[[Ġimgħa l-Kbira]] f'Għargħur. Fl-1979 inħatar membru tal-unità tad-drama tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni u għalliem-direttur fl-Akkademja tal-Arti Drammatika tat-[[Teatru Manoel]]. Fl-1985 kien wieħed mill-membri fundaturi tal-grupp teatrali Koperaturi, u aktar tard kien ukoll membru fundatur tal-XXX Theatre Group.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Bħala direttur, ħadem fuq produzzjonijiet ta' drammi Maltin u barranin. Fost ix-xogħlijiet li dderieġa kien hemm ''Menz'' ta' [[Francis Ebejer]] fl-1991, ''Richard III'' ta' [[William Shakespeare]] fl-1993 u ''Is-Surmast'' ta' [[Trevor Żahra]] fl-1994. Idderieġa wkoll produzzjonijiet operistiċi, fosthom ''Suor Angelica'' ta' [[Giacomo Puccini]] fl-1990.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Aquilina kellu wkoll sehem fid-drama għar-radju u kien direttur residenti tad-drammi tar-radju f'Radju Università. Fl-1995 u fl-1996 irċieva l-premju tal-Awtorità tax-Xandir għad-direzzjoni tad-drammi ''Makbet'' u ''Is-Soru li m'emmnitx''.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Kitba == Aquilina kiteb drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet letterarji oħra. Fl-1997 rebaħ l-ewwel premju fil-Premju Francis Ebejer għad-dramm ''Meta tgħajjar il-Kokka bil-lejl''. Fl-1999 irċieva aċċenn onorevoli fl-istess kompetizzjoni għax-xogħol ''Tal-Malti Please''.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Bejn l-1999 u l-2000 kiteb madwar 170 storja għat-tfal li nqraw fuq il-programm televiżiv ''Max Plus''. Kiteb ukoll stejjer qosra b'ambjent Malti li xxandru fuq ir-Radju Voice of the Mediterranean. Barra minn hekk, kien kontributur regolari ta' artikli kulturali għas-sezzjonijiet ''Spektrum'' u ''Fokus'' tal-gazzetta ''il-Mument''.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> Fl-2000, il-ktieb ''Il-Ġnien u l-Arka'' ta' Aquilina rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal. Il-premju kien għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0003/514074/JCLrecentaccessionsMarch-April2023.pdf |titlu=JCL Recent Accessions: March–April 2023 |pubblikatur=Università ta' Malta}}</ref> == Mewt == Aquilina miet f'Diċembru 2020, fl-età ta' 74 sena. Wara mewtu, it-Teatru Manoel sellem il-memorja tiegħu u rrikonoxxa l-kontribut tiegħu lit-teatru Malti, partikolarment it-tagħlim u l-inkoraġġiment li ta lil ġenerazzjonijiet ta' atturi.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625 |titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74 |pubblikatur=Times of Malta |}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Reġisti]] [[Kategorija:Drammaturgi Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2020]] 5y9psj163pi3ykxs9oqfbue8zan61lf 333393 333392 2026-10-29T17:08:47Z ToniSant 4257 /* Karriera teatrali */ tindif ta' refs 333393 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Carmel S. Aquilina''' (1946 – Diċembru 2020) kien [[kittieb]], [[direttur teatrali]] u għalliem tad-drama Malti. Twieled f'[[Ħal Għargħur|Għargħur]] u ħadem fit-[[teatru]], fil-letteratura u fix-xandir. Kien magħruf għall-kitba ta' drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet teatrali. Fl-2000, il-ktieb tiegħu ''Il-Ġnien u l-Arka'' rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal, għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref>{{Ċita|url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625|titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74|pubblikatur=Times of Malta|}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb|pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Aquilina twieled f'Għargħur fl-1946. Huwa ġie edukat fis-Seminarju tal-Arċisqof u fil-Kulleġġ St Michael's, u attenda wkoll korsijiet fid-drama fir-[[Renju Unit]]. Fl-1998 inħatar assistent kap ta' skola.<ref name=":1">{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Karriera teatrali == Fl-1975 Aquilina waqqaf il-[[purċissjoni]] tal-[[Ġimgħa l-Kbira]] f'Għargħur. Fl-1979 inħatar membru tal-unità tad-drama tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni u għalliem-direttur fl-Akkademja tal-Arti Drammatika tat-[[Teatru Manoel]]. Fl-1985 kien wieħed mill-membri fundaturi tal-grupp teatrali Koperaturi, u aktar tard kien ukoll membru fundatur tal-XXX Theatre Group.<ref name=":1" /> Bħala direttur, ħadem fuq produzzjonijiet ta' drammi Maltin u barranin. Fost ix-xogħlijiet li dderieġa kien hemm ''Menz'' ta' [[Francis Ebejer]] fl-1991, ''Richard III'' ta' [[William Shakespeare]] fl-1993 u ''Is-Surmast'' ta' [[Trevor Żahra]] fl-1994. Idderieġa wkoll produzzjonijiet operistiċi, fosthom ''Suor Angelica'' ta' [[Giacomo Puccini]] fl-1990.<ref name=":1" /> Aquilina kellu wkoll sehem fid-drama għar-radju u kien direttur residenti tad-drammi tar-radju f'Radju Università. Fl-1995 u fl-1996 irċieva l-premju tal-Awtorità tax-Xandir għad-direzzjoni tad-drammi ''Makbet'' u ''Is-Soru li m'emmnitx''.<ref name=":1" /> == Kitba == Aquilina kiteb drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet letterarji oħra. Fl-1997 rebaħ l-ewwel premju fil-Premju Francis Ebejer għad-dramm ''Meta tgħajjar il-Kokka bil-lejl''. Fl-1999 irċieva aċċenn onorevoli fl-istess kompetizzjoni għax-xogħol ''Tal-Malti Please''.<ref name=":1" /> Bejn l-1999 u l-2000 kiteb madwar 170 storja għat-tfal li nqraw fuq il-programm televiżiv ''Max Plus''. Kiteb ukoll stejjer qosra b'ambjent Malti li xxandru fuq ir-Radju Voice of the Mediterranean. Barra minn hekk, kien kontributur regolari ta' artikli kulturali għas-sezzjonijiet ''Spektrum'' u ''Fokus'' tal-gazzetta ''il-Mument''.<ref name=":1" /> Fl-2000, il-ktieb ''Il-Ġnien u l-Arka'' ta' Aquilina rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal. Il-premju kien għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0003/514074/JCLrecentaccessionsMarch-April2023.pdf |titlu=JCL Recent Accessions: March–April 2023 |pubblikatur=Università ta' Malta}}</ref> == Mewt == Aquilina miet f'Diċembru 2020, fl-età ta' 74 sena. Wara mewtu, it-Teatru Manoel sellem il-memorja tiegħu u rrikonoxxa l-kontribut tiegħu lit-teatru Malti, partikolarment it-tagħlim u l-inkoraġġiment li ta lil ġenerazzjonijiet ta' atturi.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625 |titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74 |pubblikatur=Times of Malta |}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Reġisti]] [[Kategorija:Drammaturgi Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2020]] rou5qmowcdvtbgmsv00dnssmeza9ttx 333394 333393 2026-10-29T17:09:20Z ToniSant 4257 /* Mewt */ +ref 333394 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Carmel S. Aquilina''' (1946 – Diċembru 2020) kien [[kittieb]], [[direttur teatrali]] u għalliem tad-drama Malti. Twieled f'[[Ħal Għargħur|Għargħur]] u ħadem fit-[[teatru]], fil-letteratura u fix-xandir. Kien magħruf għall-kitba ta' drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet teatrali. Fl-2000, il-ktieb tiegħu ''Il-Ġnien u l-Arka'' rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal, għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref name=":2">{{Ċita|url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625|titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74|pubblikatur=Times of Malta|}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb|pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Aquilina twieled f'Għargħur fl-1946. Huwa ġie edukat fis-Seminarju tal-Arċisqof u fil-Kulleġġ St Michael's, u attenda wkoll korsijiet fid-drama fir-[[Renju Unit]]. Fl-1998 inħatar assistent kap ta' skola.<ref name=":1">{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Karriera teatrali == Fl-1975 Aquilina waqqaf il-[[purċissjoni]] tal-[[Ġimgħa l-Kbira]] f'Għargħur. Fl-1979 inħatar membru tal-unità tad-drama tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni u għalliem-direttur fl-Akkademja tal-Arti Drammatika tat-[[Teatru Manoel]]. Fl-1985 kien wieħed mill-membri fundaturi tal-grupp teatrali Koperaturi, u aktar tard kien ukoll membru fundatur tal-XXX Theatre Group.<ref name=":1" /> Bħala direttur, ħadem fuq produzzjonijiet ta' drammi Maltin u barranin. Fost ix-xogħlijiet li dderieġa kien hemm ''Menz'' ta' [[Francis Ebejer]] fl-1991, ''Richard III'' ta' [[William Shakespeare]] fl-1993 u ''Is-Surmast'' ta' [[Trevor Żahra]] fl-1994. Idderieġa wkoll produzzjonijiet operistiċi, fosthom ''Suor Angelica'' ta' [[Giacomo Puccini]] fl-1990.<ref name=":1" /> Aquilina kellu wkoll sehem fid-drama għar-radju u kien direttur residenti tad-drammi tar-radju f'Radju Università. Fl-1995 u fl-1996 irċieva l-premju tal-Awtorità tax-Xandir għad-direzzjoni tad-drammi ''Makbet'' u ''Is-Soru li m'emmnitx''.<ref name=":1" /> == Kitba == Aquilina kiteb drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet letterarji oħra. Fl-1997 rebaħ l-ewwel premju fil-Premju Francis Ebejer għad-dramm ''Meta tgħajjar il-Kokka bil-lejl''. Fl-1999 irċieva aċċenn onorevoli fl-istess kompetizzjoni għax-xogħol ''Tal-Malti Please''.<ref name=":1" /> Bejn l-1999 u l-2000 kiteb madwar 170 storja għat-tfal li nqraw fuq il-programm televiżiv ''Max Plus''. Kiteb ukoll stejjer qosra b'ambjent Malti li xxandru fuq ir-Radju Voice of the Mediterranean. Barra minn hekk, kien kontributur regolari ta' artikli kulturali għas-sezzjonijiet ''Spektrum'' u ''Fokus'' tal-gazzetta ''il-Mument''.<ref name=":1" /> Fl-2000, il-ktieb ''Il-Ġnien u l-Arka'' ta' Aquilina rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal. Il-premju kien għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0003/514074/JCLrecentaccessionsMarch-April2023.pdf |titlu=JCL Recent Accessions: March–April 2023 |pubblikatur=Università ta' Malta}}</ref> == Mewt == Aquilina miet f'Diċembru 2020, fl-età ta' 74 sena. Wara mewtu, it-Teatru Manoel sellem il-memorja tiegħu u rrikonoxxa l-kontribut tiegħu lit-teatru Malti, partikolarment it-tagħlim u l-inkoraġġiment li ta lil ġenerazzjonijiet ta' atturi.<ref name=":2" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Reġisti]] [[Kategorija:Drammaturgi Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2020]] m91nlwwdp3md9pl2tcmrw9dxduhfdk7 333395 333394 2026-10-29T17:09:44Z ToniSant 4257 /* Kitba */ +ref 333395 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Carmel S. Aquilina''' (1946 – Diċembru 2020) kien [[kittieb]], [[direttur teatrali]] u għalliem tad-drama Malti. Twieled f'[[Ħal Għargħur|Għargħur]] u ħadem fit-[[teatru]], fil-letteratura u fix-xandir. Kien magħruf għall-kitba ta' drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet teatrali. Fl-2000, il-ktieb tiegħu ''Il-Ġnien u l-Arka'' rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal, għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref name=":2">{{Ċita|url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625|titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74|pubblikatur=Times of Malta|}}</ref><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb|pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Aquilina twieled f'Għargħur fl-1946. Huwa ġie edukat fis-Seminarju tal-Arċisqof u fil-Kulleġġ St Michael's, u attenda wkoll korsijiet fid-drama fir-[[Renju Unit]]. Fl-1998 inħatar assistent kap ta' skola.<ref name=":1">{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Karriera teatrali == Fl-1975 Aquilina waqqaf il-[[purċissjoni]] tal-[[Ġimgħa l-Kbira]] f'Għargħur. Fl-1979 inħatar membru tal-unità tad-drama tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni u għalliem-direttur fl-Akkademja tal-Arti Drammatika tat-[[Teatru Manoel]]. Fl-1985 kien wieħed mill-membri fundaturi tal-grupp teatrali Koperaturi, u aktar tard kien ukoll membru fundatur tal-XXX Theatre Group.<ref name=":1" /> Bħala direttur, ħadem fuq produzzjonijiet ta' drammi Maltin u barranin. Fost ix-xogħlijiet li dderieġa kien hemm ''Menz'' ta' [[Francis Ebejer]] fl-1991, ''Richard III'' ta' [[William Shakespeare]] fl-1993 u ''Is-Surmast'' ta' [[Trevor Żahra]] fl-1994. Idderieġa wkoll produzzjonijiet operistiċi, fosthom ''Suor Angelica'' ta' [[Giacomo Puccini]] fl-1990.<ref name=":1" /> Aquilina kellu wkoll sehem fid-drama għar-radju u kien direttur residenti tad-drammi tar-radju f'Radju Università. Fl-1995 u fl-1996 irċieva l-premju tal-Awtorità tax-Xandir għad-direzzjoni tad-drammi ''Makbet'' u ''Is-Soru li m'emmnitx''.<ref name=":1" /> == Kitba == Aquilina kiteb drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet letterarji oħra. Fl-1997 rebaħ l-ewwel premju fil-Premju Francis Ebejer għad-dramm ''Meta tgħajjar il-Kokka bil-lejl''. Fl-1999 irċieva aċċenn onorevoli fl-istess kompetizzjoni għax-xogħol ''Tal-Malti Please''.<ref name=":1" /> Bejn l-1999 u l-2000 kiteb madwar 170 storja għat-tfal li nqraw fuq il-programm televiżiv ''Max Plus''. Kiteb ukoll stejjer qosra b'ambjent Malti li xxandru fuq ir-Radju Voice of the Mediterranean. Barra minn hekk, kien kontributur regolari ta' artikli kulturali għas-sezzjonijiet ''Spektrum'' u ''Fokus'' tal-gazzetta ''il-Mument''.<ref name=":1" /> Fl-2000, il-ktieb ''Il-Ġnien u l-Arka'' ta' Aquilina rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal. Il-premju kien għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref name=":3" /><ref>{{Ċita web |url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0003/514074/JCLrecentaccessionsMarch-April2023.pdf |titlu=JCL Recent Accessions: March–April 2023 |pubblikatur=Università ta' Malta}}</ref> == Mewt == Aquilina miet f'Diċembru 2020, fl-età ta' 74 sena. Wara mewtu, it-Teatru Manoel sellem il-memorja tiegħu u rrikonoxxa l-kontribut tiegħu lit-teatru Malti, partikolarment it-tagħlim u l-inkoraġġiment li ta lil ġenerazzjonijiet ta' atturi.<ref name=":2" /> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Reġisti]] [[Kategorija:Drammaturgi Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2020]] gj13e2y2g61qxdjkhe9e3wmlt3s4t9u 333396 333395 2026-10-29T17:11:44Z ToniSant 4257 +defaultsort +awtorità 333396 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Carmel S. Aquilina''' (1946 – Diċembru 2020) kien [[kittieb]], [[direttur teatrali]] u għalliem tad-drama Malti. Twieled f'[[Ħal Għargħur|Għargħur]] u ħadem fit-[[teatru]], fil-letteratura u fix-xandir. Kien magħruf għall-kitba ta' drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet teatrali. Fl-2000, il-ktieb tiegħu ''Il-Ġnien u l-Arka'' rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal, għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref name=":2">{{Ċita|url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625|titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74|pubblikatur=Times of Malta|}}</ref><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb|pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Aquilina twieled f'Għargħur fl-1946. Huwa ġie edukat fis-Seminarju tal-Arċisqof u fil-Kulleġġ St Michael's, u attenda wkoll korsijiet fid-drama fir-[[Renju Unit]]. Fl-1998 inħatar assistent kap ta' skola.<ref name=":1">{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Karriera teatrali == Fl-1975 Aquilina waqqaf il-[[purċissjoni]] tal-[[Ġimgħa l-Kbira]] f'Għargħur. Fl-1979 inħatar membru tal-unità tad-drama tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni u għalliem-direttur fl-Akkademja tal-Arti Drammatika tat-[[Teatru Manoel]]. Fl-1985 kien wieħed mill-membri fundaturi tal-grupp teatrali Koperaturi, u aktar tard kien ukoll membru fundatur tal-XXX Theatre Group.<ref name=":1" /> Bħala direttur, ħadem fuq produzzjonijiet ta' drammi Maltin u barranin. Fost ix-xogħlijiet li dderieġa kien hemm ''Menz'' ta' [[Francis Ebejer]] fl-1991, ''Richard III'' ta' [[William Shakespeare]] fl-1993 u ''Is-Surmast'' ta' [[Trevor Żahra]] fl-1994. Idderieġa wkoll produzzjonijiet operistiċi, fosthom ''Suor Angelica'' ta' [[Giacomo Puccini]] fl-1990.<ref name=":1" /> Aquilina kellu wkoll sehem fid-drama għar-radju u kien direttur residenti tad-drammi tar-radju f'Radju Università. Fl-1995 u fl-1996 irċieva l-premju tal-Awtorità tax-Xandir għad-direzzjoni tad-drammi ''Makbet'' u ''Is-Soru li m'emmnitx''.<ref name=":1" /> == Kitba == Aquilina kiteb drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet letterarji oħra. Fl-1997 rebaħ l-ewwel premju fil-Premju Francis Ebejer għad-dramm ''Meta tgħajjar il-Kokka bil-lejl''. Fl-1999 irċieva aċċenn onorevoli fl-istess kompetizzjoni għax-xogħol ''Tal-Malti Please''.<ref name=":1" /> Bejn l-1999 u l-2000 kiteb madwar 170 storja għat-tfal li nqraw fuq il-programm televiżiv ''Max Plus''. Kiteb ukoll stejjer qosra b'ambjent Malti li xxandru fuq ir-Radju Voice of the Mediterranean. Barra minn hekk, kien kontributur regolari ta' artikli kulturali għas-sezzjonijiet ''Spektrum'' u ''Fokus'' tal-gazzetta ''il-Mument''.<ref name=":1" /> Fl-2000, il-ktieb ''Il-Ġnien u l-Arka'' ta' Aquilina rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal. Il-premju kien għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref name=":3" /><ref>{{Ċita web |url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0003/514074/JCLrecentaccessionsMarch-April2023.pdf |titlu=JCL Recent Accessions: March–April 2023 |pubblikatur=Università ta' Malta}}</ref> == Mewt == Aquilina miet f'Diċembru 2020, fl-età ta' 74 sena. Wara mewtu, it-Teatru Manoel sellem il-memorja tiegħu u rrikonoxxa l-kontribut tiegħu lit-teatru Malti, partikolarment it-tagħlim u l-inkoraġġiment li ta lil ġenerazzjonijiet ta' atturi.<ref name=":2" /> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Aquilina, Carmel S.}} [[Kategorija:Reġisti]] [[Kategorija:Drammaturgi Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2020]] ccdo7p6t4asua25g34ccl9fkijf7zit 333409 333396 2026-10-30T00:01:54Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333409 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}'''Carmel S. Aquilina''' (1946 – Diċembru 2020) kien [[kittieb]], [[direttur teatrali]] u għalliem tad-drama Malti. Twieled f'[[Ħal Għargħur|Għargħur]] u ħadem fit-[[teatru]], fil-letteratura u fix-xandir. Kien magħruf għall-kitba ta' drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet teatrali. Fl-2000, il-ktieb tiegħu ''Il-Ġnien u l-Arka'' rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal, għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref name=":2">{{Ċita|url=https://timesofmalta.com/article/theatre-director-carmel-aquilina-dies-aged-74.835625|titlu=Theatre director Carmel Aquilina dies aged 74|pubblikatur=Times of Malta|}}</ref><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb|pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|4=|arkivju-data=2026-10-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261012160710/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/|data-aċċess=2026-10-28|url-status=dead}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Aquilina twieled f'Għargħur fl-1946. Huwa ġie edukat fis-Seminarju tal-Arċisqof u fil-Kulleġġ St Michael's, u attenda wkoll korsijiet fid-drama fir-[[Renju Unit]]. Fl-1998 inħatar assistent kap ta' skola.<ref name=":1">{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-27/local-news/Francis-Ebejer-Award-288314 |titlu=Francis Ebejer Award |pubblikatur=The Malta Independent |}}</ref> == Karriera teatrali == Fl-1975 Aquilina waqqaf il-[[purċissjoni]] tal-[[Ġimgħa l-Kbira]] f'Għargħur. Fl-1979 inħatar membru tal-unità tad-drama tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni u għalliem-direttur fl-Akkademja tal-Arti Drammatika tat-[[Teatru Manoel]]. Fl-1985 kien wieħed mill-membri fundaturi tal-grupp teatrali Koperaturi, u aktar tard kien ukoll membru fundatur tal-XXX Theatre Group.<ref name=":1" /> Bħala direttur, ħadem fuq produzzjonijiet ta' drammi Maltin u barranin. Fost ix-xogħlijiet li dderieġa kien hemm ''Menz'' ta' [[Francis Ebejer]] fl-1991, ''Richard III'' ta' [[William Shakespeare]] fl-1993 u ''Is-Surmast'' ta' [[Trevor Żahra]] fl-1994. Idderieġa wkoll produzzjonijiet operistiċi, fosthom ''Suor Angelica'' ta' [[Giacomo Puccini]] fl-1990.<ref name=":1" /> Aquilina kellu wkoll sehem fid-drama għar-radju u kien direttur residenti tad-drammi tar-radju f'Radju Università. Fl-1995 u fl-1996 irċieva l-premju tal-Awtorità tax-Xandir għad-direzzjoni tad-drammi ''Makbet'' u ''Is-Soru li m'emmnitx''.<ref name=":1" /> == Kitba == Aquilina kiteb drammi, stejjer għat-tfal u xogħlijiet letterarji oħra. Fl-1997 rebaħ l-ewwel premju fil-Premju Francis Ebejer għad-dramm ''Meta tgħajjar il-Kokka bil-lejl''. Fl-1999 irċieva aċċenn onorevoli fl-istess kompetizzjoni għax-xogħol ''Tal-Malti Please''.<ref name=":1" /> Bejn l-1999 u l-2000 kiteb madwar 170 storja għat-tfal li nqraw fuq il-programm televiżiv ''Max Plus''. Kiteb ukoll stejjer qosra b'ambjent Malti li xxandru fuq ir-Radju Voice of the Mediterranean. Barra minn hekk, kien kontributur regolari ta' artikli kulturali għas-sezzjonijiet ''Spektrum'' u ''Fokus'' tal-gazzetta ''il-Mument''.<ref name=":1" /> Fl-2000, il-ktieb ''Il-Ġnien u l-Arka'' ta' Aquilina rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-letteratura għat-tfal. Il-premju kien għall-kotba ppubblikati fl-1999.<ref name=":3" /><ref>{{Ċita web |url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0003/514074/JCLrecentaccessionsMarch-April2023.pdf |titlu=JCL Recent Accessions: March–April 2023 |pubblikatur=Università ta' Malta}}</ref> == Mewt == Aquilina miet f'Diċembru 2020, fl-età ta' 74 sena. Wara mewtu, it-Teatru Manoel sellem il-memorja tiegħu u rrikonoxxa l-kontribut tiegħu lit-teatru Malti, partikolarment it-tagħlim u l-inkoraġġiment li ta lil ġenerazzjonijiet ta' atturi.<ref name=":2" /> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Aquilina, Carmel S.}} [[Kategorija:Reġisti]] [[Kategorija:Drammaturgi Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2020]] lvyc0m22hh1b3jd0axl5cbs7y9o4eq7 0 34743 333416 333306 2026-10-30T03:24:11Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333416 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Vincent Vella''' huwa kittieb, drammaturgu u edukatur [[Maltin|Malti]], magħruf għall-kitbiet tiegħu bil-Malti u bl-Ingliż. Kiteb rumanzi, stejjer qosra u drammi għat-teatru u għar-radju. Huwa rebaħ diversi premjijiet letterarji f’[[Malta]] u barra minn Malta, fosthom il-Premju Speċjali tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb fl-2000 għall-ġabra ta’ stejjer għat-tfal ''Żiffa u Stejjer Oħra''. Kiseb ukoll rikonoxximent internazzjonali permezz tal-parteċipazzjoni tiegħu fil-kompetizzjoni tal-kitba ta’ drammi għar-radju tal-[[BBC]] World Service.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |4= |arkivju-data=2026-10-12 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261012160710/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |data-aċċess=2026-10-28 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/not-just-a-lot-of-drama.219202 |titlu=Not just a lot of drama |pubblikatur=Times of Malta |}}</ref> == Edukazzjoni u karriera == Vella studja fl-[[Università ta' Malta]] u fl-Università ta' Exeter fir-[[Renju Unit]]. Huwa kellu karriera twila fil-qasam tal-edukazzjoni u għallem il-pedagoġija fl-Università ta' Malta, fejn serva wkoll bħala direttur tal-programm tal-Istudji bażiċi. Barra minn hekk, ta lekċers dwar il-letteratura bil-lingwa Ingliża miktuba minn awturi Maltin.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/not-just-a-lot-of-drama.219202 |titlu=Not just a lot of drama |pubblikatur=Times of Malta ||lingwa=Ingliż}}</ref> == Kitbiet letterarji == Vella kiteb kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż, u xi xogħlijiet tiegħu ġew ippubblikati wkoll bis-Sloven. Il-kitbiet tiegħu jinkludu stejjer qosra, rumanzi u drammi li ġew ippubblikati, imtellgħin fit-teatru jew imxandra fuq ir-radju.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/not-just-a-lot-of-drama.219202 |titlu=Not just a lot of drama |pubblikatur=Times of Malta |lingwa=Ingliż}}</ref> Fost il-kotba tiegħu hemm ir-rumanz bl-Ingliż ''Inside the Horse'' u l-ġabra ta' stejjer ''Mark of Cain''. Fil-Malti ppubblika, fost xogħlijiet oħra, ''Żiffa u Stejjer Oħra'' u ''Donna Żukketta u Stejjer Oħra''. Il-ktieb ''Żiffa u Stejjer Oħra'' ġie ppubblikat minn Merlin Publishers fl-1999 u għandu 82 paġna.<ref>{{Ċita web |url=https://bdlbooks.com/product/ziffa-u-stejjer-ohra/ |titlu=Żiffa u stejjer oħra |pubblikatur=BDL Books}}</ref><ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2005-09-24/local/Vince-Vella-Wins-BBC-prize-for-second-time-81534 |titlu=Vince Vella Wins BBC prize for second time |pubblikatur=The Malta Independent |lingwa=Ingliż}}</ref> '''Żiffa u Stejjer Oħra''' hija ġabra ta' stejjer għat-tfal miktuba minn Vella u ppubblikata minn [[Merlin Publishers]] fl-1999. Il-ktieb ġie inkluż fil-kategorija tal-Premju Speċjali fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] tal-2000.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/ |titlu=The History of the National Book Prize |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Ingliż}}</ref> == Drammi == Vella kiseb reputazzjoni bħala drammaturgu permezz tax-xogħlijiet tiegħu għat-teatru u għar-radju. Huwa kien fost ir-rebbieħa tal-kompetizzjoni nazzjonali tal-kitba għat-teatru [[Francis Ebejer]] f'diversi okkażjonijiet. Fl-2005, il-ġabra ta' drammi tiegħu ''Bagalja Ħolm'' rebħet premju letterarju fil-kategorija tad-drama.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2005-09-24/local/Vince-Vella-Wins-BBC-prize-for-second-time-81534 |titlu=Vince Vella Wins BBC prize for second time |pubblikatur=The Malta Independent |lingwa=Ingliż}}</ref> Fil-qasam tad-drammi għar-radju, Vella rebaħ il-kompetizzjoni tal-BBC World Service Radio Playwriting Competition bħala rebbieħ reġjonali għall-Ewropa fl-1995, fl-2005 u fl-2007. Fost id-drammi tiegħu li kisbu dan ir-rikonoxximent hemm ''Ernesto Panza'', ''The Pardon Beggars'' u ''Valeriana – The Titan's Rock''. ''Ernesto Panza'' xxandar ukoll fuq il-BBC World Service fl-2000.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/not-just-a-lot-of-drama.219202 |titlu=Not just a lot of drama |pubblikatur=Times of Malta |lingwa=Ingliż}}</ref> Diversi drammi tiegħu ttellgħu f'Malta, fosthom fit-[[Teatru Manoel]] u f'postijiet teatrali oħra. Ix-xogħlijiet tiegħu jittrattaw esperjenzi umani u soċjali u jinkludu elementi ta' umoriżmu u kritika soċjali.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2005-04-15/news/lets-do-lunch-vince-vella-74247/cookie-declaration |titlu=Let's Do Lunch: Vince Vella |pubblikatur=The Malta Independent ||lingwa=Ingliż}}</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Matul il-karriera tiegħu, Vella kiseb diversi premjijiet għall-kitba letterarja u drammatika tiegħu. Fost dawn hemm: 2000: Premju Speċjali tal-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] għal ''Żiffa u Stejjer Oħra''. 2005: Premju letterarju fil-kategorija tad-drama għal ''Bagalja Ħolm''. 2011: Premju letterarju fil-kategorija tar-rumanzi għal ''Slippery Steps: A Maltese Odyssey''. 1995, 2005 u 2007: Rebbieħ reġjonali għall-Ewropa fil-kompetizzjoni tal-kitba ta' drammi għar-radju tal-BBC World Service.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/ |titlu=The History of the National Book Prize |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/not-just-a-lot-of-drama.219202 |titlu=Not just a lot of drama |pubblikatur=Times of Malta ||lingwa=Ingliż}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} p43d37ylo73bivz4u0zrwwh6pus7dwf 0 34750 333358 2026-10-29T12:17:40Z EnriqueTabone 15661 Intro 333358 wikitext text/x-wiki '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> 0jeb36n7g8en2l2o6kvhjg4q17pwgmm 333359 333358 2026-10-29T12:47:26Z EnriqueTabone 15661 Infobox 333359 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> o6c0swnkjb5rm9lz4ifxmxxrh4wojaj 333360 333359 2026-10-29T12:51:53Z EnriqueTabone 15661 Hajja 333360 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> qoiukq5zzt153x53f2qyo5vsnb3sgk7 333361 333360 2026-10-29T12:52:27Z EnriqueTabone 15661 Referenzi 333361 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Referenzi == <references /> q8md61uwyq2bzz5k6gyod58vum9bahp 333362 333361 2026-10-29T12:54:14Z EnriqueTabone 15661 karriera legali 333362 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-Università ta' Malta u beda jaħdem bħala avukat. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali. Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi Strasburgu. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin. Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Referenzi == <references /> 881vrpw40fvmk2hdv7qnxjmdvvrfsea 333363 333362 2026-10-29T12:55:11Z EnriqueTabone 15661 /* Karriera legali */ +cite 333363 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-Università ta' Malta u beda jaħdem bħala avukat. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi Strasburgu. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Referenzi == <references /> jssnp2c4rttixg02hmpgmr9yqw482j5 333364 333363 2026-10-29T12:57:26Z EnriqueTabone 15661 publikazzjoni 333364 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-Università ta' Malta u beda jaħdem bħala avukat. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi Strasburgu. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti. == Referenzi == <references /> p18tcb67rvf98z9fls3s99iidgalsjv 333365 333364 2026-10-29T12:58:12Z EnriqueTabone 15661 +cite 333365 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-Università ta' Malta u beda jaħdem bħala avukat. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi Strasburgu. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti. Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Referenzi == <references /> kmpm4r4zxtkf6fc07mnc35ncg2k6nqt 333366 333365 2026-10-29T12:59:04Z EnriqueTabone 15661 /* Pubblikazzjonijiet */ +cite 333366 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-Università ta' Malta u beda jaħdem bħala avukat. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi Strasburgu. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/at-home-with-history.364475|titlu=At home with history|kunjom=Contributors|data=2011-05-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Referenzi == <references /> hfrhvoaiebqy7shtyh5hp8oe6rllgpn 333367 333366 2026-10-29T13:02:55Z EnriqueTabone 15661 /* Pubblikazzjonijiet */ 333367 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-Università ta' Malta u beda jaħdem bħala avukat. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi Strasburgu. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/at-home-with-history.364475|titlu=At home with history|kunjom=Contributors|data=2011-05-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> L-ewwel volum tas-sensiela, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'', jinkludi studji dwar diversi aspetti tal-istorja Maltija, fosthom l-istorja postali u episodji politiċi u kulturali li ma tantx huma magħrufa mill-pubbliku ġenerali. Bonello kiteb ukoll artikli dwar l-istorja soċjali u kulturali ta' Malta li dehru f'gazzetti lokali, fosthom ''Times of Malta''. == Referenzi == <references /> jcn7uc3xi1c702j0ad52mrjy5qjatxc 333368 333367 2026-10-29T13:04:02Z EnriqueTabone 15661 /* Pubblikazzjonijiet */ cite 333368 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-Università ta' Malta u beda jaħdem bħala avukat. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi Strasburgu. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/at-home-with-history.364475|titlu=At home with history|kunjom=Contributors|data=2011-05-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> L-ewwel volum tas-sensiela, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'', jinkludi studji dwar diversi aspetti tal-istorja Maltija, fosthom l-istorja postali u episodji politiċi u kulturali li ma tantx huma magħrufa mill-pubbliku ġenerali.<ref name=":2" /> Bonello kiteb ukoll artikli dwar l-istorja soċjali u kulturali ta' Malta li dehru f'gazzetti lokali, fosthom ''Times of Malta''.<ref name=":1" /> == Referenzi == <references /> az9pfcq1jea16wrfifdfclwi2silve1 333369 333368 2026-10-29T13:06:13Z EnriqueTabone 15661 premji 333369 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-Università ta' Malta u beda jaħdem bħala avukat. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi Strasburgu. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/at-home-with-history.364475|titlu=At home with history|kunjom=Contributors|data=2011-05-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> L-ewwel volum tas-sensiela, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'', jinkludi studji dwar diversi aspetti tal-istorja Maltija, fosthom l-istorja postali u episodji politiċi u kulturali li ma tantx huma magħrufa mill-pubbliku ġenerali.<ref name=":2" /> Bonello kiteb ukoll artikli dwar l-istorja soċjali u kulturali ta' Malta li dehru f'gazzetti lokali, fosthom ''Times of Malta''.<ref name=":1" /> == Attivitajiet kulturali == Fl-2016 Bonello nħatar president tal-Kunsill tal-Amministrazzjoni tal-Fondazzjoni Strickland, li hija marbuta mal-promozzjoni tad-demokrazija, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertà tal-istampa. == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2001, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'' kiseb l-ewwel post fil-kategorija ''Book in another language'' tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb. Fl-istess sena l-ktieb ingħata wkoll premju speċjali għad-disinn ta' ktieb f'lingwa oħra. Fl-2003, Bonello ngħata l-Midalja tad-Deheb tas-Soċjetà Maltija tal-Arti, Manifattura u Kummerċ bħala rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fir-riċerka u fl-istorja tal-arti u l-kultura Maltija. Fl-2024, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb tah il-Premju għall-Kisba ta' Ħajja għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija. == Referenzi == <references /> s3122k1h6yjwly8vh16njbwzxtr2jgj 333370 333369 2026-10-29T13:09:08Z EnriqueTabone 15661 /* Premjijiet u rikonoxximenti */ cite 333370 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-Università ta' Malta u beda jaħdem bħala avukat. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi Strasburgu. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/at-home-with-history.364475|titlu=At home with history|kunjom=Contributors|data=2011-05-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> L-ewwel volum tas-sensiela, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'', jinkludi studji dwar diversi aspetti tal-istorja Maltija, fosthom l-istorja postali u episodji politiċi u kulturali li ma tantx huma magħrufa mill-pubbliku ġenerali.<ref name=":2" /> Bonello kiteb ukoll artikli dwar l-istorja soċjali u kulturali ta' Malta li dehru f'gazzetti lokali, fosthom ''Times of Malta''.<ref name=":1" /> == Attivitajiet kulturali == Fl-2016 Bonello nħatar president tal-Kunsill tal-Amministrazzjoni tal-Fondazzjoni Strickland, li hija marbuta mal-promozzjoni tad-demokrazija, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertà tal-istampa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/69380/judge_giovanni_bonello_appointed_strickland_foundation_chairma|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation chairman|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2001, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'' kiseb l-ewwel post fil-kategorija ''Book in another language'' tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb. Fl-istess sena l-ktieb ingħata wkoll premju speċjali għad-disinn ta' ktieb f'lingwa oħra. Fl-2003, Bonello ngħata l-Midalja tad-Deheb tas-Soċjetà Maltija tal-Arti, Manifattura u Kummerċ bħala rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fir-riċerka u fl-istorja tal-arti u l-kultura Maltija. Fl-2024, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb tah il-Premju għall-Kisba ta' Ħajja għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/giovanni-bonello-recipient-of-the-lifetime-achievement-award-for-his-contribution-to-maltese-literature-2024/ {{!}}website=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb {{!}}date=29 November 2024|titlu=recipient of the lifetime achievement award|lingwa=Mt}}</ref> == Referenzi == <references /> 7mhhb4wqab3pcqctm7eiqs0gfpay6aj 333371 333370 2026-10-29T13:10:58Z EnriqueTabone 15661 /* Premjijiet u rikonoxximenti */+cite 333371 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku Malti. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-Università ta' Malta u beda jaħdem bħala avukat. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi Strasburgu. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/at-home-with-history.364475|titlu=At home with history|kunjom=Contributors|data=2011-05-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> L-ewwel volum tas-sensiela, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'', jinkludi studji dwar diversi aspetti tal-istorja Maltija, fosthom l-istorja postali u episodji politiċi u kulturali li ma tantx huma magħrufa mill-pubbliku ġenerali.<ref name=":2" /> Bonello kiteb ukoll artikli dwar l-istorja soċjali u kulturali ta' Malta li dehru f'gazzetti lokali, fosthom ''Times of Malta''.<ref name=":1" /> == Attivitajiet kulturali == Fl-2016 Bonello nħatar president tal-Kunsill tal-Amministrazzjoni tal-Fondazzjoni Strickland, li hija marbuta mal-promozzjoni tad-demokrazija, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertà tal-istampa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/69380/judge_giovanni_bonello_appointed_strickland_foundation_chairma|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation chairman|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2001, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'' kiseb l-ewwel post fil-kategorija ''Book in another language'' tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb. Fl-istess sena l-ktieb ingħata wkoll premju speċjali għad-disinn ta' ktieb f'lingwa oħra.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/|titlu=National book prize}}</ref> Fl-2003, Bonello ngħata l-Midalja tad-Deheb tas-Soċjetà Maltija tal-Arti, Manifattura u Kummerċ bħala rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fir-riċerka u fl-istorja tal-arti u l-kultura Maltija.<ref name=":1" /> Fl-2024, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb tah il-Premju għall-Kisba ta' Ħajja għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/giovanni-bonello-recipient-of-the-lifetime-achievement-award-for-his-contribution-to-maltese-literature-2024/ {{!}}website=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb {{!}}date=29 November 2024|titlu=recipient of the lifetime achievement award|lingwa=Mt}}</ref> == Referenzi == <references /> soppcte7w0fm5rc7nn0c86dpftq6z1c 333372 333371 2026-10-29T13:22:22Z EnriqueTabone 15661 Links 333372 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku [[Maltin|Malti]]. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-[[Università ta' Malta]] u beda jaħdem bħala [[avukat]]. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi [[Strasburgu]]. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/at-home-with-history.364475|titlu=At home with history|kunjom=Contributors|data=2011-05-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> L-ewwel volum tas-sensiela, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'', jinkludi studji dwar diversi aspetti tal-istorja Maltija, fosthom l-istorja postali u episodji politiċi u kulturali li ma tantx huma magħrufa mill-pubbliku ġenerali.<ref name=":2" /> Bonello kiteb ukoll artikli dwar l-istorja soċjali u kulturali ta' Malta li dehru f'gazzetti lokali, fosthom ''[[Times of Malta]]''.<ref name=":1" /> == Attivitajiet kulturali == Fl-2016 Bonello nħatar president tal-Kunsill tal-Amministrazzjoni tal-Fondazzjoni Strickland, li hija marbuta mal-promozzjoni tad-demokrazija, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertà tal-istampa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/69380/judge_giovanni_bonello_appointed_strickland_foundation_chairma|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation chairman|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2001, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'' kiseb l-ewwel post fil-kategorija ''Book in another language'' tal-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]]. Fl-istess sena l-ktieb ingħata wkoll premju speċjali għad-disinn ta' ktieb f'lingwa oħra.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/|titlu=National book prize}}</ref> Fl-2003, Bonello ngħata l-Midalja tad-Deheb tas-Soċjetà Maltija tal-Arti, Manifattura u Kummerċ bħala rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fir-riċerka u fl-istorja tal-arti u l-kultura Maltija.<ref name=":1" /> Fl-2024, il-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] tah il-Premju għall-Kisba ta' Ħajja għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/giovanni-bonello-recipient-of-the-lifetime-achievement-award-for-his-contribution-to-maltese-literature-2024/ {{!}}website=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb {{!}}date=29 November 2024|titlu=recipient of the lifetime achievement award|lingwa=Mt}}</ref> == Referenzi == <references /> 6oa05dfghjqfj9yx06bugchje7k4ajg 333384 333372 2026-10-29T17:04:03Z ToniSant 4257 added [[Category:Ġudikatura Maltija]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333384 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku [[Maltin|Malti]]. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-[[Università ta' Malta]] u beda jaħdem bħala [[avukat]]. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi [[Strasburgu]]. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/at-home-with-history.364475|titlu=At home with history|kunjom=Contributors|data=2011-05-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> L-ewwel volum tas-sensiela, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'', jinkludi studji dwar diversi aspetti tal-istorja Maltija, fosthom l-istorja postali u episodji politiċi u kulturali li ma tantx huma magħrufa mill-pubbliku ġenerali.<ref name=":2" /> Bonello kiteb ukoll artikli dwar l-istorja soċjali u kulturali ta' Malta li dehru f'gazzetti lokali, fosthom ''[[Times of Malta]]''.<ref name=":1" /> == Attivitajiet kulturali == Fl-2016 Bonello nħatar president tal-Kunsill tal-Amministrazzjoni tal-Fondazzjoni Strickland, li hija marbuta mal-promozzjoni tad-demokrazija, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertà tal-istampa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/69380/judge_giovanni_bonello_appointed_strickland_foundation_chairma|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation chairman|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2001, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'' kiseb l-ewwel post fil-kategorija ''Book in another language'' tal-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]]. Fl-istess sena l-ktieb ingħata wkoll premju speċjali għad-disinn ta' ktieb f'lingwa oħra.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/|titlu=National book prize}}</ref> Fl-2003, Bonello ngħata l-Midalja tad-Deheb tas-Soċjetà Maltija tal-Arti, Manifattura u Kummerċ bħala rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fir-riċerka u fl-istorja tal-arti u l-kultura Maltija.<ref name=":1" /> Fl-2024, il-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] tah il-Premju għall-Kisba ta' Ħajja għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/giovanni-bonello-recipient-of-the-lifetime-achievement-award-for-his-contribution-to-maltese-literature-2024/ {{!}}website=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb {{!}}date=29 November 2024|titlu=recipient of the lifetime achievement award|lingwa=Mt}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Ġudikatura Maltija]] irpput8hmufd6pcqw6r2ruowsc9gilp 333385 333384 2026-10-29T17:04:15Z ToniSant 4257 added [[Category:Storiċi Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333385 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku [[Maltin|Malti]]. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-[[Università ta' Malta]] u beda jaħdem bħala [[avukat]]. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi [[Strasburgu]]. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/at-home-with-history.364475|titlu=At home with history|kunjom=Contributors|data=2011-05-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> L-ewwel volum tas-sensiela, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'', jinkludi studji dwar diversi aspetti tal-istorja Maltija, fosthom l-istorja postali u episodji politiċi u kulturali li ma tantx huma magħrufa mill-pubbliku ġenerali.<ref name=":2" /> Bonello kiteb ukoll artikli dwar l-istorja soċjali u kulturali ta' Malta li dehru f'gazzetti lokali, fosthom ''[[Times of Malta]]''.<ref name=":1" /> == Attivitajiet kulturali == Fl-2016 Bonello nħatar president tal-Kunsill tal-Amministrazzjoni tal-Fondazzjoni Strickland, li hija marbuta mal-promozzjoni tad-demokrazija, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertà tal-istampa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/69380/judge_giovanni_bonello_appointed_strickland_foundation_chairma|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation chairman|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2001, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'' kiseb l-ewwel post fil-kategorija ''Book in another language'' tal-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]]. Fl-istess sena l-ktieb ingħata wkoll premju speċjali għad-disinn ta' ktieb f'lingwa oħra.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/|titlu=National book prize}}</ref> Fl-2003, Bonello ngħata l-Midalja tad-Deheb tas-Soċjetà Maltija tal-Arti, Manifattura u Kummerċ bħala rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fir-riċerka u fl-istorja tal-arti u l-kultura Maltija.<ref name=":1" /> Fl-2024, il-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] tah il-Premju għall-Kisba ta' Ħajja għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/giovanni-bonello-recipient-of-the-lifetime-achievement-award-for-his-contribution-to-maltese-literature-2024/ {{!}}website=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb {{!}}date=29 November 2024|titlu=recipient of the lifetime achievement award|lingwa=Mt}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Ġudikatura Maltija]] [[Kategorija:Storiċi Maltin]] l2uv8t0zcxso0fwxrm4u59my811lj1n 333386 333385 2026-10-29T17:04:34Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1936]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333386 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku [[Maltin|Malti]]. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-[[Università ta' Malta]] u beda jaħdem bħala [[avukat]]. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi [[Strasburgu]]. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/at-home-with-history.364475|titlu=At home with history|kunjom=Contributors|data=2011-05-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> L-ewwel volum tas-sensiela, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'', jinkludi studji dwar diversi aspetti tal-istorja Maltija, fosthom l-istorja postali u episodji politiċi u kulturali li ma tantx huma magħrufa mill-pubbliku ġenerali.<ref name=":2" /> Bonello kiteb ukoll artikli dwar l-istorja soċjali u kulturali ta' Malta li dehru f'gazzetti lokali, fosthom ''[[Times of Malta]]''.<ref name=":1" /> == Attivitajiet kulturali == Fl-2016 Bonello nħatar president tal-Kunsill tal-Amministrazzjoni tal-Fondazzjoni Strickland, li hija marbuta mal-promozzjoni tad-demokrazija, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertà tal-istampa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/69380/judge_giovanni_bonello_appointed_strickland_foundation_chairma|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation chairman|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2001, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'' kiseb l-ewwel post fil-kategorija ''Book in another language'' tal-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]]. Fl-istess sena l-ktieb ingħata wkoll premju speċjali għad-disinn ta' ktieb f'lingwa oħra.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/|titlu=National book prize}}</ref> Fl-2003, Bonello ngħata l-Midalja tad-Deheb tas-Soċjetà Maltija tal-Arti, Manifattura u Kummerċ bħala rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fir-riċerka u fl-istorja tal-arti u l-kultura Maltija.<ref name=":1" /> Fl-2024, il-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] tah il-Premju għall-Kisba ta' Ħajja għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/giovanni-bonello-recipient-of-the-lifetime-achievement-award-for-his-contribution-to-maltese-literature-2024/ {{!}}website=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb {{!}}date=29 November 2024|titlu=recipient of the lifetime achievement award|lingwa=Mt}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Ġudikatura Maltija]] [[Kategorija:Storiċi Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1936]] axu7gidyl4wni1dlpd3o19n3veqqxio 333387 333386 2026-10-29T17:04:59Z ToniSant 4257 added [[Category:Kittieba Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333387 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku [[Maltin|Malti]]. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-[[Università ta' Malta]] u beda jaħdem bħala [[avukat]]. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi [[Strasburgu]]. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/at-home-with-history.364475|titlu=At home with history|kunjom=Contributors|data=2011-05-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> L-ewwel volum tas-sensiela, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'', jinkludi studji dwar diversi aspetti tal-istorja Maltija, fosthom l-istorja postali u episodji politiċi u kulturali li ma tantx huma magħrufa mill-pubbliku ġenerali.<ref name=":2" /> Bonello kiteb ukoll artikli dwar l-istorja soċjali u kulturali ta' Malta li dehru f'gazzetti lokali, fosthom ''[[Times of Malta]]''.<ref name=":1" /> == Attivitajiet kulturali == Fl-2016 Bonello nħatar president tal-Kunsill tal-Amministrazzjoni tal-Fondazzjoni Strickland, li hija marbuta mal-promozzjoni tad-demokrazija, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertà tal-istampa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/69380/judge_giovanni_bonello_appointed_strickland_foundation_chairma|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation chairman|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2001, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'' kiseb l-ewwel post fil-kategorija ''Book in another language'' tal-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]]. Fl-istess sena l-ktieb ingħata wkoll premju speċjali għad-disinn ta' ktieb f'lingwa oħra.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/|titlu=National book prize}}</ref> Fl-2003, Bonello ngħata l-Midalja tad-Deheb tas-Soċjetà Maltija tal-Arti, Manifattura u Kummerċ bħala rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fir-riċerka u fl-istorja tal-arti u l-kultura Maltija.<ref name=":1" /> Fl-2024, il-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] tah il-Premju għall-Kisba ta' Ħajja għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/giovanni-bonello-recipient-of-the-lifetime-achievement-award-for-his-contribution-to-maltese-literature-2024/ {{!}}website=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb {{!}}date=29 November 2024|titlu=recipient of the lifetime achievement award|lingwa=Mt}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Ġudikatura Maltija]] [[Kategorija:Storiċi Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1936]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] 9nqpvuyen4gnfm8of5on71a584hn79y 333388 333387 2026-10-29T17:05:31Z ToniSant 4257 +awtorità 333388 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni Bonello''' (imwieled fil-11 ta' Ġunju 1936 fil-[[Floriana]]) huwa ġurista, eks imħallef u storiku [[Maltin|Malti]]. Serva bħala mħallef fil-[[Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem]] fi Strasburgu u huwa magħruf għar-riċerka tiegħu dwar l-istorja, l-arti u l-kultura ta' Malta.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/giovanni-bonello-awarded-gold-medal.159534|titlu=Giovanni Bonello awarded Gold Medal|kunjom=Contributors|data=2003-01-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Ħajja == Bonello twieled fil-Floriana fil-11 ta' Ġunju 1936. Kien iben Vincenzo Bonello, studjuż tal-istorja tal-arti u kuratur tal-kollezzjoni nazzjonali tal-arti. Missieru kellu sehem importanti fl-istudju u fil-preservazzjoni tal-wirt artistiku Malti.<ref name=":1" /> == Karriera legali == Bonello studja l-liġi fl-[[Università ta' Malta]] u beda jaħdem bħala [[avukat]]. Matul il-karriera tiegħu ffoka fuq il-liġi kostituzzjonali u d-drittijiet tal-bniedem, u rrappreżenta kawżi quddiem qrati Maltin u istituzzjonijiet internazzjonali.<ref name=":1" /> Fl-1998 inħatar imħallef fil-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fi [[Strasburgu]]. Matul is-servizz tiegħu sar magħruf għall-opinjonijiet separati li kien jikteb f'kawżi fejn ma kienx jaqbel mar-raġunament jew mal-konklużjonijiet tal-maġġoranza tal-imħallfin.<ref>{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2016-09-12/newspaper-lifestyleculture/Judge-Giovanni-Bonello-appointed-Strickland-Foundation-Chairman-6736163648|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation Chairman - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Il-kitbiet tiegħu dwar il-ġurisprudenza jinkludu ''When Judges Dissent'', ippubblikat fl-2008. == Pubblikazzjonijiet == Minbarra l-karriera legali tiegħu, Bonello żviluppa reputazzjoni bħala riċerkatur tal-istorja u tal-arti ta' Malta. Il-kitbiet tiegħu jittrattaw episodji storiċi, persuni, dokumenti u xogħlijiet tal-arti li, skont ir-riċerka tiegħu, ma ngħatawx biżżejjed attenzjoni fil-kitbiet storiċi preċedenti.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/at-home-with-history.364475|titlu=At home with history|kunjom=Contributors|data=2011-05-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm ''Art in Malta – Discoveries and Recoveries'' u s-sensiela ''Histories of Malta'', ippubblikata mill-Fondazzjoni Patrimonju Malti.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//books/histories-of-malta-deceptions-and-perceptions-vol-1|titlu=FPM {{!}} Publications {{!}} Books {{!}} Deceptions and Perceptions|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> L-ewwel volum tas-sensiela, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'', jinkludi studji dwar diversi aspetti tal-istorja Maltija, fosthom l-istorja postali u episodji politiċi u kulturali li ma tantx huma magħrufa mill-pubbliku ġenerali.<ref name=":2" /> Bonello kiteb ukoll artikli dwar l-istorja soċjali u kulturali ta' Malta li dehru f'gazzetti lokali, fosthom ''[[Times of Malta]]''.<ref name=":1" /> == Attivitajiet kulturali == Fl-2016 Bonello nħatar president tal-Kunsill tal-Amministrazzjoni tal-Fondazzjoni Strickland, li hija marbuta mal-promozzjoni tad-demokrazija, id-drittijiet tal-bniedem u l-libertà tal-istampa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/69380/judge_giovanni_bonello_appointed_strickland_foundation_chairma|titlu=Judge Giovanni Bonello appointed Strickland Foundation chairman|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2001, ''Histories of Malta – Deceptions & Perceptions Vol. I'' kiseb l-ewwel post fil-kategorija ''Book in another language'' tal-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]]. Fl-istess sena l-ktieb ingħata wkoll premju speċjali għad-disinn ta' ktieb f'lingwa oħra.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/|titlu=National book prize}}</ref> Fl-2003, Bonello ngħata l-Midalja tad-Deheb tas-Soċjetà Maltija tal-Arti, Manifattura u Kummerċ bħala rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fir-riċerka u fl-istorja tal-arti u l-kultura Maltija.<ref name=":1" /> Fl-2024, il-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] tah il-Premju għall-Kisba ta' Ħajja għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija.<ref>{{Ċita web|url=www.ktieb.org.mt/news-en/giovanni-bonello-recipient-of-the-lifetime-achievement-award-for-his-contribution-to-maltese-literature-2024/ {{!}}website=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb {{!}}date=29 November 2024|titlu=recipient of the lifetime achievement award|lingwa=Mt}}</ref> == Referenzi == <references /> {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Bonella, Giovanni}} [[Kategorija:Ġudikatura Maltija]] [[Kategorija:Storiċi Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1936]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] ep39yg9qh8fc89en41041cj8tktvaoa 0 34752 333400 2026-10-29T20:45:11Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/240820360|Łódź]]" 333400 wikitext text/x-wiki '''Łódź''' ( {{MSAPI|/wut͡ɕ/}} {{Awdjo|Pl-Łódź-3.ogg}} ), spiss miktuba mingħajr dijakritiċi '''Lodz''' bl- [[Lingwa Franċiża|Ingliż]], hija r-raba' l-akbar belt fil-Polonja <ref>{{Ċita web|url=https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/123316/Wroclaw-wyprzedzil-Lodz-i-jest-trzecim-najwiekszym-miastem-Polski|titlu=Wrocław wyprzedził Łódź i jest trzecim największym miastem Polski|sit=Radio Wrocław|lingwa=pl|data-aċċess=2022-09-30}}.</ref> skont il-popolazzjoni u l- belt kapitali tal- powiat ta' Łódź-Lvant u l- vojvodati ta' Łódź . L-istorja tiegħu hija dik ta’ raħal żgħir ’il bogħod mir-rotot ewlenin tal-komunikazzjoni li f’inqas minn seklu sar ċentru industrijali kbir u t-tieni l-akbar belt fil-Polonja. Din is-sitwazzjoni hija marbuta mal-pożizzjoni tal-fruntiera tal-Polonja mill-1815 'il quddiem. Huwa responsabbli għal diversi żvantaġġi li jispjegaw it-tnaqqis qawwi tal-belt.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Chabert Louis |date=Journées d'études des 27-29 septembre 1983 |title=Les paradoxes de Lodz, métropole industrielle, Les métropoles des villes d'activité spécifique |journal=Centre d'études des espaces industriels de Bordeaux |language=français |page=159-192}}.</ref> == Storja == '''<big>Medju Evu</big>''' Fil-Medju Evu, Łódź kien raħal żgħir ta’ madwar 400 abitant f’żona miftuħa. L-ewwel rekord bil-miktub dwaru jmur lura għall-1332. Kien jinsab ħdejn is-sors tax-Xmara Łódka, nixxiegħa żgħira li l-ilmijiet tagħha, billi jiffurmaw għadira wara diga, jiċċirkolaw lejn il-punent lejn ix-Xmara Warta fil-baċir tal-Oder. Il-korsa tagħha sussegwentement ġiet midfuna. Iż-żewġ bliet l-eqreb kienu Zgierz fit-tramuntana u Pabianice; Piotrków Trybunalski, il-belt kapitali tal-vojvodati, kienet madwar 40 kilometru aktar fin-nofsinhar. 4jxdp897pwbvrs7mq7ymz60949hh9r2 333401 333400 2026-10-29T21:20:08Z JovalQC 21720 Infobox city create 333401 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Łódź''' ( {{MSAPI|/wut͡ɕ/}} {{Awdjo|Pl-Łódź-3.ogg}} ), spiss miktuba mingħajr dijakritiċi '''Lodz''' bl- [[Lingwa Franċiża|Ingliż]], hija r-raba' l-akbar belt fil-Polonja <ref>{{Ċita web|url=https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/123316/Wroclaw-wyprzedzil-Lodz-i-jest-trzecim-najwiekszym-miastem-Polski|titlu=Wrocław wyprzedził Łódź i jest trzecim największym miastem Polski|sit=Radio Wrocław|lingwa=pl|data-aċċess=2022-09-30}}.</ref> skont il-popolazzjoni u l- belt kapitali tal- powiat ta' Łódź-Lvant u l- vojvodati ta' Łódź . L-istorja tiegħu hija dik ta’ raħal żgħir ’il bogħod mir-rotot ewlenin tal-komunikazzjoni li f’inqas minn seklu sar ċentru industrijali kbir u t-tieni l-akbar belt fil-Polonja. Din is-sitwazzjoni hija marbuta mal-pożizzjoni tal-fruntiera tal-Polonja mill-1815 'il quddiem. Huwa responsabbli għal diversi żvantaġġi li jispjegaw it-tnaqqis qawwi tal-belt.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Chabert Louis |date=Journées d'études des 27-29 septembre 1983 |title=Les paradoxes de Lodz, métropole industrielle, Les métropoles des villes d'activité spécifique |journal=Centre d'études des espaces industriels de Bordeaux |language=français |page=159-192}}.</ref> == Ġeografija == Łódź tkopri erja ta’ madwar 293 kilometru kwadru u tinsab fiċ-ċentru tal-[[Polonja]]. Il-belt tinsab fl-artijiet baxxi tal-Pjanura Ewropea Ċentrali, b’elevazzjoni li ma taqbiżx it-300 metru. Topografikament, ir-reġjun ta’ Łódź ġeneralment huwa kkaratterizzat minn pajsaġġ ċatt, b’diversi artijiet għoljin biss li ma jaqbżux il-50 metru ’l fuq mil-livell tat-terren. Il-ħamrija hija predominantement ramlija (62%) segwita minn tafal (24%), ħama (8%), u formazzjonijiet organoġeniċi (6%) minn artijiet mistagħdra reġjonali. Il-kopertura tal-foresta (ekwivalenti għal 4.2% tal-pajjiż kollu) hija konsiderevolment baxxa meta mqabbla ma’ bliet, reġjuni u provinċji oħra tal-[[Polonja]]. == Storja == '''<big>Medju Evu</big>''' Fil-[[Medjuevu|Medju Evu]], Łódź kien raħal żgħir ta’ madwar 400 abitant f’żona miftuħa. L-ewwel rekord bil-miktub dwaru jmur lura għall-1332. Kien jinsab ħdejn is-sors tax-Xmara Łódka, nixxiegħa żgħira li l-ilmijiet tagħha, billi jiffurmaw għadira wara diga, jiċċirkolaw lejn il-punent lejn ix-Xmara Warta fil-baċir tal-Oder. Il-korsa tagħha sussegwentement ġiet midfuna. Iż-żewġ bliet l-eqreb kienu Zgierz fit-tramuntana u Pabianice; Piotrków Trybunalski, il-belt kapitali tal-vojvodati, kienet madwar 40 kilometru aktar fin-nofsinhar<ref>{{Ċita web|url=https://culture.pl/en/article/lodz-a-city-built-on-peaceful-co-existence|titlu=Łódź: The City Built by Many Cultures|sit=Culture.pl|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. '''<big>L-era kontemporanja</big>''' Fl-1815, il-[[Kungress ta’ Vjenna]] rxoxta lill-Polonja bħala saltna, iżda taħt il-ħakma taż-Żar Alessandru I, li kien il-monarka tagħha. Ħuh, il-Gran Duka Kostantinu Pavlovich, ingħata l-kompitu mill-Ministru tal-Finanzi Drucki-Lubecki li jindustrijalizza l-pajjiż. Peress li Łódź kienet miżmuma bħala fewdu mill-kuruna rjali, il-kontroll tal-art hemmhekk ma kienx problema. Il-foresta fil-lvant, barra minn hekk, kellha status ta’ “gvern” (stat). Fl-1823, belt rettangolari li tkejjel 450 x 370 metru, bi pjazza ċentrali, twaqqfet fin-nofsinhar tax-xmara. Il-kumpless għadu jeżisti llum madwar Pjazza ''Wolności''. Il-popolazzjoni laħqet l-4,700 abitant fl-1831. Kienet magħmula minn 82% artiġjani ta’ oriġini Ġermaniża, inkluża minoranza żgħira Lhudija. Kienu primarjament impjegati fil-manifattura tal-ħwejjeġ<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Łódź|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_%C5%81%C3%B3d%C5%BA&oldid=1373486039|data-aċċess=2026-10-29|lingwa=en|data=2026-09-06|iktar=Page Version ID: 1373486039}}</ref>. Imbagħad ġiet ir-[[Rivolta ta’ Novembru]], li ġiet soppressa brutalment. Il-[[Polonja]] tilfet, flimkien mal-istatus tagħha bħala saltna, il-ftit awtonomija li kienet ingħatatilha mit-[[Trattat ta’ Vjenna]]. L-ibliet ta’ Zgierz u Pabianice, li kienu ddedikati għall-produzzjoni tas-suf, tilfu l-klijentela tagħhom għaliex l-armata Pollakka, li kienu fornituri ewlenin għaliha, ġiet xolta. B’kuntrast, Łódź rat il-vokazzjoni tagħha għat-tkabbir tal-qoton ikkonfermata. Din l-industrija żviluppat lil hinn mill-aspettattivi kollha grazzi għal influss konsiderevoli ta’ nies, prinċipalment mir-[[Renju tal-Prussja]], li l-fruntiera tiegħu kienet inqas minn 100 kilometru lejn il-punent. Fl-1865, mill-35,000 abitant irreġistrati, 44% kienu Ġermaniżi u 21% Lhud. Il-forza tax-xogħol Pollakka kienet għadha tikkostitwixxi minoranza sinifikanti ta’ 36%. L-aktar suċċess simboliku kien dak ta’ Ludwig Gayer, sid ta’ fabbrika żgħira fis-Sassonja, li lilu l-awtoritajiet taw kull faċilità bħala premju għal attitudni kompliċi matul ir-rivolta<ref>{{Ċita web|url=https://www.isbomc27.uni.lodz.pl/the-story-of-lodz|titlu=The story of Lodz|sit=www.isbomc27.uni.lodz.pl|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. Dan it-tkabbir jippresupponi ppjanar spazjali. L-aktar teorija aċċettata b'mod wiesa' hija li t-tieni ċentru urban inħoloq madwar tliet kilometri aktar fin-nofsinhar biex jieħu vantaġġ mill-ilmijiet tal-Jasien, nixxiegħa żgħira oħra li wkoll tisfa' fil-Warta. L-għaqda taż-żewġ żoni tirriżulta mill-iżvilupp konverġenti ta' kull ċentru, mill-Jasien lejn it-tramuntana u mil-Łódka lejn in-nofsinhar. Il-qafas spazjali, implimentat mill-1840 'il quddiem, għandu forma simmetrika bħal żigarella fuq kull naħa tat-triq li twassal għal Piotrków Trybunalski, li saret l-arterja ewlenija tal-metropoli, twila erba' kilometri, taħt l-isem Piotrkowska. Il-pjan taċ-ċentru ta' Łódź tal-lum huwa wirt minn din iż-żonazzjoni agro-pastorali ġerarkika: l-uċuħ tar-raba' tal-kittien ġew relegati għall-periferija; lejn iċ-ċentru kien hemm imtieħen tal-kittien u mbagħad imtieħen tal-insiġ li jikkombinaw il-kittien u l-qoton. F'kull blokk, l-urbanizzazzjoni b'ħafna aspetti (djar, workshops, ħwienet, imħażen) isseħħ fil-fond sakemm l-ispazju jkun saturat<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Łódź|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_%C5%81%C3%B3d%C5%BA&oldid=1373486039|data-aċċess=2026-10-29|lingwa=en|data=2026-09-06|iktar=Page Version ID: 1373486039}}</ref>. '''<big>Punteġġi u żviluppi (1815–1918)</big>''' Fl-1820, il-gvern tar-Renju tal-Kungress għażel lil Łódź u l-inħawi rurali tagħha għal żvilupp industrijali ppjanat ċentralment. Rajmund Rembieliński, kap tal-Kunsill Amministrattiv u prefett ta' Masovia, sar il-president ta' kummissjoni li suddividiet ix-xogħlijiet f'żewġ fażijiet ewlenin; l-ewwel waħda (1821–23) kienet tinkludi l-ħolqien ta' ċentru tal-belt ġdid bi kwadru ottagonali (post kontemporanju Wolności; Pjazza tal-Libertà) u rranġa allotments ta' djar fuq art ħadra li tinsab fin-nofsinhar tas-suq il-qadim; it-tieni stadju (1824–28) kien jinvolvi l-istabbiliment ta' kolonji ta' fabbriki tal-qoton u sistema ta' toroq lineari flimkien ma' triq arterjali mit-tramuntana għan-nofsinhar, Piotrkowska. Ħafna mid-djar bikrija kienu kmamar żgħar tal-injam mibnija għal akkomodazzjoni ta' nissieġa (domy tkaczy). Matul dan iż-żmien, numru kbir ta' artiġjani Ġermaniżi stabbilew ruħhom fil-belt, imħeġġa minn eżenzjonijiet minn obbligi fiskali. L-istabbiliment tagħhom fil-Polonja kien imħeġġeġ mill-filosfu u statista rinomat Stanisław Staszic, li kien jaġixxi bħala d-direttur tad-Dipartiment tal-Kummerċ, l-Artiġjanat u l-Industrija. Fl-1851, l-awtoritajiet imperjali Russi abolixxew barriera doganali li kienet imposta fuq il-Kungress tal-Polonja wara r-Rivolta ta' Novembru (1830–1831) li falliet. Is-soppressjoni tat-tariffi ppermettiet lill-belt tesporta liberament il-prodotti tagħha lejn ir-Russja, fejn id-domanda għat-tessuti kienet għolja. L-ewwel newl tal-[[Polonja]] li jaħdem bil-fwar beda jopera fil-Fabbrika Bajda ta' Ludwik Geyer fl-1839. Matul l-ewwel ġimgħat tar-Rivolta ta' Jannar (1863–1864), unità ta' 300 ribellu Pollakk daħlet fil-belt mingħajr reżistenza u ħatfet l-armi, u aktar tard, kien hemm ukoll ġlied bejn ribelli Pollakki u truppi Russi fil-belt. Fl-1864, l-abitanti tal-irħula biswit tħallew joqogħdu f'Łódź mingħajr restrizzjonijiet. L-iżvilupp tal-ferroviji fir-reġjun kien strumentali wkoll fl-espansjoni tal-industrija tat-tessuti; fl-1865 infetħet il-linja Łódź–Koluszki, fergħa tal-ferrovija Varsavja–Vjenna, u b'hekk ipprovdiet konnessjoni ferrovjarja ma' swieq akbar. Fl-1867, il-belt ġiet inkorporata fil-Gvernatorat ta' Piotrków, provinċja lokali. L-infrastruttura u l-bini ta’ Łódź inbnew għad-detriment tal-industrijalisti u l-magnati tan-negozju, l-aktar Karl Wilhelm Scheibler u Izrael Poznański, li sponsorjaw skejjel, sptarijiet, orfanatrofji, u postijiet ta’ qima. Mill-1872 sal-1892, Poznański stabbilixxiet manifattura ewlenija tat-tessuti magħmula minn tnax-il fabbrika, impjanti tal-enerġija, djar għall-ħaddiema, stazzjon privat tat-tifi tan-nar, u palazz eklettiku kbir. Sa tmiem is-seklu, il-Księży Młyn ta’ Scheibler saret waħda mill-akbar kumplessi industrijali tal-[[Ewropa]], li kienet timpjega 5,000 ħaddiem f’faċilità waħda. Is-snin 1870–1890 raw l-aktar industrijalizzazzjoni intensa, li kienet immarkata minn inugwaljanzi soċjali u kundizzjonijiet tax-xogħol ħorox. Łódź malajr saret ċentru notevoli tal-moviment soċjalista u l-hekk imsejħa ribelljoni ta’ Łódź f’Mejju 1892 ġiet imrażżna b’intervent militari. Il-bidu tas-seklu 20 ikkoinċida mal-progress kulturali u teknoloġiku; fl-1899, l-ewwel ċinema stazzjonarja fil-[[Polonja]] (Gabinet Iluzji) infetaħ f'Łódź. Fl-istess sena, Józef Piłsudski, il-futur Marixxall tal-[[Polonja]], stabbilixxa ruħu fil-belt u beda jistampa r-Robotnik (Il-Ħaddiem; p. 1894–1939), gazzetta klandestina ppubblikata mill-Partit Soċjalista Pollakk. Matul il-Jiem ta' Ġunju (1905), madwar 100,000 ħaddiem bla xogħol għamlu strajk tal-massa, imbrikkaw it-toroq u ħabtu mat-truppi. Uffiċjalment, 151 dimostrant inqatlu u eluf indarbu. Fl-1912, l-Arkatidral ta' San Stanislaw Kostka tlesta u t-torri tiegħu ta' 104 metri huwa wieħed mill-ogħla fil-[[Polonja]]. Minkejja l-kriżi imminenti ta’ qabel [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], Łódź kibret b’mod esponenzjali u kienet waħda mill-ibliet industrijali l-aktar popolati fid-dinja, b’densità ta’ popolazzjoni ta’ 13,200 abitant kull kilometru kwadru sal-1914. Wara l-[[:en:Battle_of_Łódź_(1914)|Battalja ta’ Łódź]] (1914), il-belt waqgħet taħt l-okkupazzjoni Imperjali Ġermaniża fis-6 ta’ Diċembru. Bl-indipendenza Pollakka restawrata f’Novembru 1918, il-popolazzjoni lokali żżarmat lill-armata Ġermaniża. Sussegwentement, l-industrija tat-tessuti ta’ Łódź waqfet u l-popolazzjoni tagħha naqset fil-qosor hekk kif il-Ġermaniżi etniċi telqu mill-belt<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Battle of Łódź (1914)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_%C5%81%C3%B3d%C5%BA_(1914)&oldid=1370603101|data-aċċess=2026-10-29|lingwa=en|data=2026-08-22|iktar=Page Version ID: 1370603101}}</ref>. '''<big>Polonja Restawrata (1918–1939)</big>''' Minkejja l-popolazzjoni kbira u l-produzzjoni ekonomika tagħha, Łódź ma servietx bħala s-sede tal-provinċja tagħha qabel is-seklu 20. Wara t-twaqqif tat-Tieni Repubblika Pollakka, saret il-belt kapitali tal-Voivodeship ta' Łódź fl-1919. Il-perjodu bikri bejn iż-żewġ gwerer kien ikkaratterizzat minn tbatija ekonomika konsiderevoli u staġnar industrijali. Id-Depressjoni l-Kbira u l-gwerra doganali bejn il-[[Ġermanja]] u l-Pollakk għalqu s-swieq tal-Punent għat-tessuti Pollakki filwaqt li r-Rivoluzzjoni Bolxevika u [[l-Gwerra Ċivili fir-Russja]] temmew l-aktar kummerċ profittabbli mal-Lvant. Minħabba żvilupp mgħaġġel u, konsegwentement, kaotiku fis-seklu ta’ qabel, Łódź ma kellhiex l-infrastruttura u l-istandards tal-għajxien adegwati għall-abitanti tagħha. It-tniġġis kien akut, il-kundizzjonijiet sanitarji kienu fqar u l-awtoritajiet ma investewx f’sistema ta’ trattament tad-drenaġġ qabel l-1920ijiet. Mill-1918 sal-1939, inħolqu ħafna istituzzjonijiet kulturali, edukattivi u xjentifiċi, inklużi skejjel elementari, mużewijiet, galleriji tal-arti u libreriji pubbliċi li qabel [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]] ma kinux jeżistu. Łódź bdiet ukoll tiżviluppa xena ta’ divertiment, b’34 ċinema miftuħa sal-1939. Fit-13 ta’ Settembru 1925, l-ewwel ajruport tal-belt, Lublinek, beda jopera. Fl-1930, seħħet l-ewwel trasmissjoni bir-radju minn stazzjon tax-xandir li kien għadu kif twaqqaf. L-orjentazzjoni ideoloġika ta’ Łódź kienet tax-xellug bil-qawwa u l-belt kienet ċentru notevoli ta’ attività soċjalista, komunista u bundista fil-politika Pollakka matul l-interbellum. '''<big>It-Tieni Gwerra Dinjija (1939–1945)</big>''' Matul [[l-invażjoni tal-Polonja]] f'Settembru 1939, il-forzi Pollakki tal-Armata ta' Łódź tal-Ġeneral Juliusz Rómmel iddefendew il-belt kontra l-attakk Ġermaniż billi ffurmaw linja ta' reżistenza bejn Sieradz u Piotrków Trybunalski. L-attakk twettaq mit-8 Armata ta' Johannes Blaskowitz, li ċċirkonda l-belt bl-X Korp tal-Armata. Wara reżistenza ħarxa, delegazzjoni Pollakka ċediet lill-Ġermaniżi fit-8 ta' Settembru, u l-ewwel truppi tal-Wehrmacht daħlu fis-sigħat bikrin tad-9 ta' Settembru. L-iskwadra tal-mewt paramilitari Ġermaniża Einsatzgruppe III daħlet fil-belt fit-12 ta' Settembru. Arthur Greiser inkorpora lil Łódź f'suddiviżjoni amministrattiva ġdida tal-Ġermanja Nażista msejħa Reichsgau ''Wartheland'' fid-9 ta' Novembru 1939, u fil-11 ta' April 1940 il-belt ingħatat l-isem ġdid ta' ''Litzmannstadt'' wara l-Ġeneral Ġermaniż u membru tal-NSDAP [[Karl Litzmann]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/en/guilt-without-atonement-when-nazi-germany-occupied-lodz/a-51906058|titlu=When Nazi Germany occupied Lodz|sit=dw.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. Il-belt ġiet soġġetta għal Ġermanizzazzjoni immedjata, bl-istabbilimenti Pollakki u Lhud jingħalqu, u l-istampa bil-lingwa Pollakka tiġi pprojbita. Xogħol furzat bi ħlas baxx ġie impost fuq l-abitanti tal-belt ta’ bejn is-16 u s-60 sena; ħafna minnhom ġew deportati lejn il-[[Ġermanja]]. Bħala parti mill-Intelligenzaktion, intellettwali Pollakki mill-belt u r-reġjun intbagħtu l-ħabs f’Radogoszcz u mbagħad jew intbagħtu f’kampijiet ta’ konċentrament jew inqatlu fil-foresti ta’ Łagiewniki u r-raħal ta’ Lućmierz-Las. Tfal Pollakki ttieħdu bil-forza mingħand il-ġenituri tagħhom, u mill-1942 sal-1945 is-Sicherheitspolizei Ġermaniża mexxiet kamp għal tfal Pollakki maħtufa minn diversi reġjuni f’Łódź<ref>{{Ċita web|url=https://beyondtheghetto.commons.gc.cuny.edu/thelodzghetto/lifeafterthewar/|titlu=Life After the War – Spatial and Collective Memories of Jewish Heritage Sites|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. L-awtoritajiet Ġermaniżi stabbilew il-Ghetto ta' Łódź (''Ghetto Litzmannstadt'') fil-belt u mlewh b'aktar minn 200,000 Lhudi mir-reġjun, li ntbagħtu sistematikament lejn kampijiet ta' sterminazzjoni Ġermaniżi. Kien it-tieni l-akbar ghetto fl-[[Ewropa]] okkupata, u l-aħħar ghetto ewlieni li ġie likwidat, f'Awwissu 1944. Il-moviment ta' reżistenza Pollakk (''Żegota'') opera fil-belt u għen lill-poplu Lhudi matul l-eżistenza kollha tagħha. Madankollu, 877 Lhudi biss kienu għadhom ħajjin sal-1945. Mill-223,000 Lhudi f'Łódź qabel l-invażjoni, 10,000 baqgħu ħajjin mill-Olokawst f'postijiet oħra. Il-Ġermaniżi ħolqu wkoll kampijiet għal dawk li mhumiex Lhud, inklużi n-nies Romani deportati minn barra l-pajjiż, li fl-aħħar mill-aħħar inqatlu f'[[Chełmno]], kif ukoll kamp ta' xogħol furzat penali, erba' kampijiet ta' tranżitu għal Pollakki mkeċċija mill-belt u r-reġjun, u kamp ta' riċerka razzjali<ref>{{Ċita web|url=https://www.theholocaustexplained.org/the-camps/case-study-lodz-ghetto/|titlu=Case Study: Łódź Ghetto – The Holocaust Explained: Designed for schools|data=1933-04-10|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. '''<big>Wara t-Tieni Gwerra Dinjija (1945–1989)</big>''' Wara l-liberazzjoni mill-forzi Sovjetiċi fid-19 ta' Jannar 1945, u t-tmiem tat-[[Tieni Gwerra Dinjija]], Łódź ħadet f'idejha informalment u temporanjament il-funzjonijiet tal-kapitali tal-Polonja, u l-biċċa l-kbira tal-gvern u l-amministrazzjoni tal-pajjiż kienu residenti fil-belt qabel ir-rikostruzzjoni ta' [[Varsavja]]. Łódź esperjenzat ukoll influss ta' refuġjati minn Kresy. Ħafna emigraw lejn is-subborgi u okkupaw il-proprjetajiet vojta. Taħt ir-Repubblika Popolari Pollakka, l-industrija u l-kumpaniji privati tal-belt kienu soġġetti għal nazzjonalizzazzjoni. Fl-24 ta' Mejju 1945, ġiet inawgurata l-Università ta' Łódź. Fit-8 ta' Marzu 1948, infetħet l-Iskola Nazzjonali tal-Films, li aktar tard saret l-akkademja primarja tad-drama u ċ-ċinema tal-[[Polonja]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dziswlodzi.pl/en/explore/history-of-lodz/post-war-lodz-or-how-the-city-changed-after-liberation-from-german-occupation|titlu=Post-war Łódź, or how the city changed after liberation from German occupation - Discover Łódź|sit=Today in Łódź|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. L-ippjanar spazjali u urban wara [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]] twettaq skont il-[[Karta ta' Ateni]], fejn il-popolazzjoni mill-qalba l-qadima ġiet rilokata f'żoni residenzjali ġodda. Madankollu, b'riżultat ta' dan, iż-żoni ta' ġewwa l-belt u storiċi tilfu l-importanza tagħhom u ddeġeneraw fi slum. Inbnew għadd ta’ żoni residenzjali estensivi f’blokki ta’ pannelli, inklużi Retkinia, Teofilów, Widzew, Radogoszcz, u Chojny. Dawn iż-żoni residenzjali nbnew bejn l-1960 u l-1990, ikopru erja ta’ kważi 30 kilometru kwadru u jakkomodaw parti kbira mill-popolazzjoni<ref>{{Ċita web|url=https://beyondtheghetto.commons.gc.cuny.edu/thelodzghetto/lifeafterthewar/|titlu=Life After the War – Spatial and Collective Memories of Jewish Heritage Sites|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. F’nofs l-1981 Łódź saret famuża għad-dimostrazzjoni massiva tal-ġuħ tal-ommijiet lokali u t-tfal tagħhom. '''<big>Storja kontemporanja (1990–preżent)</big>''' Wara l-1989 l-industrija tat-tessuti f'Łódź waqgħet u l-belt sofriet minn tnaqqis soċjali u ekonomiku. Il-wirt industrijali tal-belt u l-eżempji tal-''Art Nouveau Pollakk'' saru attrazzjoni turistika bikrija. Fis-snin 2000, it-triq prinċipali tal-belt, ''Triq Piotrkowska'', ġiet rivitalizzata, u pprovdiet spazju għal ħwienet u ristoranti. Sal-2011, il-belt ospitat madwar 60 festival fis-sena<ref>{{Ċita web|url=https://visitlodz.com/lodz-museums/|titlu=Łódź Museums|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. L-isforzi tal-gvern lokali biex jittrasforma l-eks belt industrijali f'ambjent urban u destinazzjoni turistika li qed tiffjorixxi ffurmaw il-bażi għall-offerta falluta tal-belt li torganizza l-wirja Internazzjonali EXPO tal-2022 dwar is-suġġett tat-tiġdid urban<ref>{{Ċita web|url=https://visitlodz.com/|titlu=Visit Lodz – Your Lodz Travel Guide|sit=Visit Lodz|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|GER}} [[Ċemnitz]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Stuttgart]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Lyon]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|LIT}} [[Vilnius]] ([[Litwanja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Ivanovo]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Kaliningrad]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Odessa]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|ISR}} [[Tel Aviv-Jaffa]] ([[Iżrael]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Tianjin]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|GEO}} [[Roustavi]] ([[Ġeorġja]]) ; * {{Flagicon|POR}} [[Barreiro]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|FIN}} [[Tampere]] ([[Finlandja]]) ; * {{Flagicon|SPA}} [[Murtja]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|SWE}} [[Örebro]] ([[Żvezja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Los Angeles]] ([[Stati Uniti]]). == Referenzi == feulzig23owal9r0uc6iwccp5zr7u7d 333402 333401 2026-10-29T21:24:35Z JovalQC 21720 "Ekonomija" żid. 333402 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Łódź''' ( {{MSAPI|/wut͡ɕ/}} {{Awdjo|Pl-Łódź-3.ogg}} ), spiss miktuba mingħajr dijakritiċi '''Lodz''' bl- [[Lingwa Franċiża|Ingliż]], hija r-raba' l-akbar belt fil-Polonja <ref>{{Ċita web|url=https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/123316/Wroclaw-wyprzedzil-Lodz-i-jest-trzecim-najwiekszym-miastem-Polski|titlu=Wrocław wyprzedził Łódź i jest trzecim największym miastem Polski|sit=Radio Wrocław|lingwa=pl|data-aċċess=2022-09-30}}.</ref> skont il-popolazzjoni u l- belt kapitali tal- powiat ta' Łódź-Lvant u l- vojvodati ta' Łódź . L-istorja tiegħu hija dik ta’ raħal żgħir ’il bogħod mir-rotot ewlenin tal-komunikazzjoni li f’inqas minn seklu sar ċentru industrijali kbir u t-tieni l-akbar belt fil-Polonja. Din is-sitwazzjoni hija marbuta mal-pożizzjoni tal-fruntiera tal-Polonja mill-1815 'il quddiem. Huwa responsabbli għal diversi żvantaġġi li jispjegaw it-tnaqqis qawwi tal-belt.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Chabert Louis |date=Journées d'études des 27-29 septembre 1983 |title=Les paradoxes de Lodz, métropole industrielle, Les métropoles des villes d'activité spécifique |journal=Centre d'études des espaces industriels de Bordeaux |language=français |page=159-192}}.</ref> == Ġeografija == Łódź tkopri erja ta’ madwar 293 kilometru kwadru u tinsab fiċ-ċentru tal-[[Polonja]]. Il-belt tinsab fl-artijiet baxxi tal-Pjanura Ewropea Ċentrali, b’elevazzjoni li ma taqbiżx it-300 metru. Topografikament, ir-reġjun ta’ Łódź ġeneralment huwa kkaratterizzat minn pajsaġġ ċatt, b’diversi artijiet għoljin biss li ma jaqbżux il-50 metru ’l fuq mil-livell tat-terren. Il-ħamrija hija predominantement ramlija (62%) segwita minn tafal (24%), ħama (8%), u formazzjonijiet organoġeniċi (6%) minn artijiet mistagħdra reġjonali. Il-kopertura tal-foresta (ekwivalenti għal 4.2% tal-pajjiż kollu) hija konsiderevolment baxxa meta mqabbla ma’ bliet, reġjuni u provinċji oħra tal-[[Polonja]]. == Storja == '''<big>Medju Evu</big>''' Fil-[[Medjuevu|Medju Evu]], Łódź kien raħal żgħir ta’ madwar 400 abitant f’żona miftuħa. L-ewwel rekord bil-miktub dwaru jmur lura għall-1332. Kien jinsab ħdejn is-sors tax-Xmara Łódka, nixxiegħa żgħira li l-ilmijiet tagħha, billi jiffurmaw għadira wara diga, jiċċirkolaw lejn il-punent lejn ix-Xmara Warta fil-baċir tal-Oder. Il-korsa tagħha sussegwentement ġiet midfuna. Iż-żewġ bliet l-eqreb kienu Zgierz fit-tramuntana u Pabianice; Piotrków Trybunalski, il-belt kapitali tal-vojvodati, kienet madwar 40 kilometru aktar fin-nofsinhar<ref>{{Ċita web|url=https://culture.pl/en/article/lodz-a-city-built-on-peaceful-co-existence|titlu=Łódź: The City Built by Many Cultures|sit=Culture.pl|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. '''<big>L-era kontemporanja</big>''' Fl-1815, il-[[Kungress ta’ Vjenna]] rxoxta lill-Polonja bħala saltna, iżda taħt il-ħakma taż-Żar Alessandru I, li kien il-monarka tagħha. Ħuh, il-Gran Duka Kostantinu Pavlovich, ingħata l-kompitu mill-Ministru tal-Finanzi Drucki-Lubecki li jindustrijalizza l-pajjiż. Peress li Łódź kienet miżmuma bħala fewdu mill-kuruna rjali, il-kontroll tal-art hemmhekk ma kienx problema. Il-foresta fil-lvant, barra minn hekk, kellha status ta’ “gvern” (stat). Fl-1823, belt rettangolari li tkejjel 450 x 370 metru, bi pjazza ċentrali, twaqqfet fin-nofsinhar tax-xmara. Il-kumpless għadu jeżisti llum madwar Pjazza ''Wolności''. Il-popolazzjoni laħqet l-4,700 abitant fl-1831. Kienet magħmula minn 82% artiġjani ta’ oriġini Ġermaniża, inkluża minoranza żgħira Lhudija. Kienu primarjament impjegati fil-manifattura tal-ħwejjeġ<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Łódź|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_%C5%81%C3%B3d%C5%BA&oldid=1373486039|data-aċċess=2026-10-29|lingwa=en|data=2026-09-06|iktar=Page Version ID: 1373486039}}</ref>. Imbagħad ġiet ir-[[Rivolta ta’ Novembru]], li ġiet soppressa brutalment. Il-[[Polonja]] tilfet, flimkien mal-istatus tagħha bħala saltna, il-ftit awtonomija li kienet ingħatatilha mit-[[Trattat ta’ Vjenna]]. L-ibliet ta’ Zgierz u Pabianice, li kienu ddedikati għall-produzzjoni tas-suf, tilfu l-klijentela tagħhom għaliex l-armata Pollakka, li kienu fornituri ewlenin għaliha, ġiet xolta. B’kuntrast, Łódź rat il-vokazzjoni tagħha għat-tkabbir tal-qoton ikkonfermata. Din l-industrija żviluppat lil hinn mill-aspettattivi kollha grazzi għal influss konsiderevoli ta’ nies, prinċipalment mir-[[Renju tal-Prussja]], li l-fruntiera tiegħu kienet inqas minn 100 kilometru lejn il-punent. Fl-1865, mill-35,000 abitant irreġistrati, 44% kienu Ġermaniżi u 21% Lhud. Il-forza tax-xogħol Pollakka kienet għadha tikkostitwixxi minoranza sinifikanti ta’ 36%. L-aktar suċċess simboliku kien dak ta’ Ludwig Gayer, sid ta’ fabbrika żgħira fis-Sassonja, li lilu l-awtoritajiet taw kull faċilità bħala premju għal attitudni kompliċi matul ir-rivolta<ref>{{Ċita web|url=https://www.isbomc27.uni.lodz.pl/the-story-of-lodz|titlu=The story of Lodz|sit=www.isbomc27.uni.lodz.pl|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. Dan it-tkabbir jippresupponi ppjanar spazjali. L-aktar teorija aċċettata b'mod wiesa' hija li t-tieni ċentru urban inħoloq madwar tliet kilometri aktar fin-nofsinhar biex jieħu vantaġġ mill-ilmijiet tal-Jasien, nixxiegħa żgħira oħra li wkoll tisfa' fil-Warta. L-għaqda taż-żewġ żoni tirriżulta mill-iżvilupp konverġenti ta' kull ċentru, mill-Jasien lejn it-tramuntana u mil-Łódka lejn in-nofsinhar. Il-qafas spazjali, implimentat mill-1840 'il quddiem, għandu forma simmetrika bħal żigarella fuq kull naħa tat-triq li twassal għal Piotrków Trybunalski, li saret l-arterja ewlenija tal-metropoli, twila erba' kilometri, taħt l-isem Piotrkowska. Il-pjan taċ-ċentru ta' Łódź tal-lum huwa wirt minn din iż-żonazzjoni agro-pastorali ġerarkika: l-uċuħ tar-raba' tal-kittien ġew relegati għall-periferija; lejn iċ-ċentru kien hemm imtieħen tal-kittien u mbagħad imtieħen tal-insiġ li jikkombinaw il-kittien u l-qoton. F'kull blokk, l-urbanizzazzjoni b'ħafna aspetti (djar, workshops, ħwienet, imħażen) isseħħ fil-fond sakemm l-ispazju jkun saturat<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Łódź|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_%C5%81%C3%B3d%C5%BA&oldid=1373486039|data-aċċess=2026-10-29|lingwa=en|data=2026-09-06|iktar=Page Version ID: 1373486039}}</ref>. '''<big>Punteġġi u żviluppi (1815–1918)</big>''' Fl-1820, il-gvern tar-Renju tal-Kungress għażel lil Łódź u l-inħawi rurali tagħha għal żvilupp industrijali ppjanat ċentralment. Rajmund Rembieliński, kap tal-Kunsill Amministrattiv u prefett ta' Masovia, sar il-president ta' kummissjoni li suddividiet ix-xogħlijiet f'żewġ fażijiet ewlenin; l-ewwel waħda (1821–23) kienet tinkludi l-ħolqien ta' ċentru tal-belt ġdid bi kwadru ottagonali (post kontemporanju Wolności; Pjazza tal-Libertà) u rranġa allotments ta' djar fuq art ħadra li tinsab fin-nofsinhar tas-suq il-qadim; it-tieni stadju (1824–28) kien jinvolvi l-istabbiliment ta' kolonji ta' fabbriki tal-qoton u sistema ta' toroq lineari flimkien ma' triq arterjali mit-tramuntana għan-nofsinhar, Piotrkowska. Ħafna mid-djar bikrija kienu kmamar żgħar tal-injam mibnija għal akkomodazzjoni ta' nissieġa (domy tkaczy). Matul dan iż-żmien, numru kbir ta' artiġjani Ġermaniżi stabbilew ruħhom fil-belt, imħeġġa minn eżenzjonijiet minn obbligi fiskali. L-istabbiliment tagħhom fil-Polonja kien imħeġġeġ mill-filosfu u statista rinomat Stanisław Staszic, li kien jaġixxi bħala d-direttur tad-Dipartiment tal-Kummerċ, l-Artiġjanat u l-Industrija. Fl-1851, l-awtoritajiet imperjali Russi abolixxew barriera doganali li kienet imposta fuq il-Kungress tal-Polonja wara r-Rivolta ta' Novembru (1830–1831) li falliet. Is-soppressjoni tat-tariffi ppermettiet lill-belt tesporta liberament il-prodotti tagħha lejn ir-Russja, fejn id-domanda għat-tessuti kienet għolja. L-ewwel newl tal-[[Polonja]] li jaħdem bil-fwar beda jopera fil-Fabbrika Bajda ta' Ludwik Geyer fl-1839. Matul l-ewwel ġimgħat tar-Rivolta ta' Jannar (1863–1864), unità ta' 300 ribellu Pollakk daħlet fil-belt mingħajr reżistenza u ħatfet l-armi, u aktar tard, kien hemm ukoll ġlied bejn ribelli Pollakki u truppi Russi fil-belt. Fl-1864, l-abitanti tal-irħula biswit tħallew joqogħdu f'Łódź mingħajr restrizzjonijiet. L-iżvilupp tal-ferroviji fir-reġjun kien strumentali wkoll fl-espansjoni tal-industrija tat-tessuti; fl-1865 infetħet il-linja Łódź–Koluszki, fergħa tal-ferrovija Varsavja–Vjenna, u b'hekk ipprovdiet konnessjoni ferrovjarja ma' swieq akbar. Fl-1867, il-belt ġiet inkorporata fil-Gvernatorat ta' Piotrków, provinċja lokali. L-infrastruttura u l-bini ta’ Łódź inbnew għad-detriment tal-industrijalisti u l-magnati tan-negozju, l-aktar Karl Wilhelm Scheibler u Izrael Poznański, li sponsorjaw skejjel, sptarijiet, orfanatrofji, u postijiet ta’ qima. Mill-1872 sal-1892, Poznański stabbilixxiet manifattura ewlenija tat-tessuti magħmula minn tnax-il fabbrika, impjanti tal-enerġija, djar għall-ħaddiema, stazzjon privat tat-tifi tan-nar, u palazz eklettiku kbir. Sa tmiem is-seklu, il-Księży Młyn ta’ Scheibler saret waħda mill-akbar kumplessi industrijali tal-[[Ewropa]], li kienet timpjega 5,000 ħaddiem f’faċilità waħda. Is-snin 1870–1890 raw l-aktar industrijalizzazzjoni intensa, li kienet immarkata minn inugwaljanzi soċjali u kundizzjonijiet tax-xogħol ħorox. Łódź malajr saret ċentru notevoli tal-moviment soċjalista u l-hekk imsejħa ribelljoni ta’ Łódź f’Mejju 1892 ġiet imrażżna b’intervent militari. Il-bidu tas-seklu 20 ikkoinċida mal-progress kulturali u teknoloġiku; fl-1899, l-ewwel ċinema stazzjonarja fil-[[Polonja]] (Gabinet Iluzji) infetaħ f'Łódź. Fl-istess sena, Józef Piłsudski, il-futur Marixxall tal-[[Polonja]], stabbilixxa ruħu fil-belt u beda jistampa r-Robotnik (Il-Ħaddiem; p. 1894–1939), gazzetta klandestina ppubblikata mill-Partit Soċjalista Pollakk. Matul il-Jiem ta' Ġunju (1905), madwar 100,000 ħaddiem bla xogħol għamlu strajk tal-massa, imbrikkaw it-toroq u ħabtu mat-truppi. Uffiċjalment, 151 dimostrant inqatlu u eluf indarbu. Fl-1912, l-Arkatidral ta' San Stanislaw Kostka tlesta u t-torri tiegħu ta' 104 metri huwa wieħed mill-ogħla fil-[[Polonja]]. Minkejja l-kriżi imminenti ta’ qabel [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], Łódź kibret b’mod esponenzjali u kienet waħda mill-ibliet industrijali l-aktar popolati fid-dinja, b’densità ta’ popolazzjoni ta’ 13,200 abitant kull kilometru kwadru sal-1914. Wara l-[[:en:Battle_of_Łódź_(1914)|Battalja ta’ Łódź]] (1914), il-belt waqgħet taħt l-okkupazzjoni Imperjali Ġermaniża fis-6 ta’ Diċembru. Bl-indipendenza Pollakka restawrata f’Novembru 1918, il-popolazzjoni lokali żżarmat lill-armata Ġermaniża. Sussegwentement, l-industrija tat-tessuti ta’ Łódź waqfet u l-popolazzjoni tagħha naqset fil-qosor hekk kif il-Ġermaniżi etniċi telqu mill-belt<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Battle of Łódź (1914)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_%C5%81%C3%B3d%C5%BA_(1914)&oldid=1370603101|data-aċċess=2026-10-29|lingwa=en|data=2026-08-22|iktar=Page Version ID: 1370603101}}</ref>. '''<big>Polonja Restawrata (1918–1939)</big>''' Minkejja l-popolazzjoni kbira u l-produzzjoni ekonomika tagħha, Łódź ma servietx bħala s-sede tal-provinċja tagħha qabel is-seklu 20. Wara t-twaqqif tat-Tieni Repubblika Pollakka, saret il-belt kapitali tal-Voivodeship ta' Łódź fl-1919. Il-perjodu bikri bejn iż-żewġ gwerer kien ikkaratterizzat minn tbatija ekonomika konsiderevoli u staġnar industrijali. Id-Depressjoni l-Kbira u l-gwerra doganali bejn il-[[Ġermanja]] u l-Pollakk għalqu s-swieq tal-Punent għat-tessuti Pollakki filwaqt li r-Rivoluzzjoni Bolxevika u [[l-Gwerra Ċivili fir-Russja]] temmew l-aktar kummerċ profittabbli mal-Lvant. Minħabba żvilupp mgħaġġel u, konsegwentement, kaotiku fis-seklu ta’ qabel, Łódź ma kellhiex l-infrastruttura u l-istandards tal-għajxien adegwati għall-abitanti tagħha. It-tniġġis kien akut, il-kundizzjonijiet sanitarji kienu fqar u l-awtoritajiet ma investewx f’sistema ta’ trattament tad-drenaġġ qabel l-1920ijiet. Mill-1918 sal-1939, inħolqu ħafna istituzzjonijiet kulturali, edukattivi u xjentifiċi, inklużi skejjel elementari, mużewijiet, galleriji tal-arti u libreriji pubbliċi li qabel [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]] ma kinux jeżistu. Łódź bdiet ukoll tiżviluppa xena ta’ divertiment, b’34 ċinema miftuħa sal-1939. Fit-13 ta’ Settembru 1925, l-ewwel ajruport tal-belt, Lublinek, beda jopera. Fl-1930, seħħet l-ewwel trasmissjoni bir-radju minn stazzjon tax-xandir li kien għadu kif twaqqaf. L-orjentazzjoni ideoloġika ta’ Łódź kienet tax-xellug bil-qawwa u l-belt kienet ċentru notevoli ta’ attività soċjalista, komunista u bundista fil-politika Pollakka matul l-interbellum. '''<big>It-Tieni Gwerra Dinjija (1939–1945)</big>''' Matul [[l-invażjoni tal-Polonja]] f'Settembru 1939, il-forzi Pollakki tal-Armata ta' Łódź tal-Ġeneral Juliusz Rómmel iddefendew il-belt kontra l-attakk Ġermaniż billi ffurmaw linja ta' reżistenza bejn Sieradz u Piotrków Trybunalski. L-attakk twettaq mit-8 Armata ta' Johannes Blaskowitz, li ċċirkonda l-belt bl-X Korp tal-Armata. Wara reżistenza ħarxa, delegazzjoni Pollakka ċediet lill-Ġermaniżi fit-8 ta' Settembru, u l-ewwel truppi tal-Wehrmacht daħlu fis-sigħat bikrin tad-9 ta' Settembru. L-iskwadra tal-mewt paramilitari Ġermaniża Einsatzgruppe III daħlet fil-belt fit-12 ta' Settembru. Arthur Greiser inkorpora lil Łódź f'suddiviżjoni amministrattiva ġdida tal-Ġermanja Nażista msejħa Reichsgau ''Wartheland'' fid-9 ta' Novembru 1939, u fil-11 ta' April 1940 il-belt ingħatat l-isem ġdid ta' ''Litzmannstadt'' wara l-Ġeneral Ġermaniż u membru tal-NSDAP [[Karl Litzmann]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/en/guilt-without-atonement-when-nazi-germany-occupied-lodz/a-51906058|titlu=When Nazi Germany occupied Lodz|sit=dw.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. Il-belt ġiet soġġetta għal Ġermanizzazzjoni immedjata, bl-istabbilimenti Pollakki u Lhud jingħalqu, u l-istampa bil-lingwa Pollakka tiġi pprojbita. Xogħol furzat bi ħlas baxx ġie impost fuq l-abitanti tal-belt ta’ bejn is-16 u s-60 sena; ħafna minnhom ġew deportati lejn il-[[Ġermanja]]. Bħala parti mill-Intelligenzaktion, intellettwali Pollakki mill-belt u r-reġjun intbagħtu l-ħabs f’Radogoszcz u mbagħad jew intbagħtu f’kampijiet ta’ konċentrament jew inqatlu fil-foresti ta’ Łagiewniki u r-raħal ta’ Lućmierz-Las. Tfal Pollakki ttieħdu bil-forza mingħand il-ġenituri tagħhom, u mill-1942 sal-1945 is-Sicherheitspolizei Ġermaniża mexxiet kamp għal tfal Pollakki maħtufa minn diversi reġjuni f’Łódź<ref>{{Ċita web|url=https://beyondtheghetto.commons.gc.cuny.edu/thelodzghetto/lifeafterthewar/|titlu=Life After the War – Spatial and Collective Memories of Jewish Heritage Sites|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. L-awtoritajiet Ġermaniżi stabbilew il-Ghetto ta' Łódź (''Ghetto Litzmannstadt'') fil-belt u mlewh b'aktar minn 200,000 Lhudi mir-reġjun, li ntbagħtu sistematikament lejn kampijiet ta' sterminazzjoni Ġermaniżi. Kien it-tieni l-akbar ghetto fl-[[Ewropa]] okkupata, u l-aħħar ghetto ewlieni li ġie likwidat, f'Awwissu 1944. Il-moviment ta' reżistenza Pollakk (''Żegota'') opera fil-belt u għen lill-poplu Lhudi matul l-eżistenza kollha tagħha. Madankollu, 877 Lhudi biss kienu għadhom ħajjin sal-1945. Mill-223,000 Lhudi f'Łódź qabel l-invażjoni, 10,000 baqgħu ħajjin mill-Olokawst f'postijiet oħra. Il-Ġermaniżi ħolqu wkoll kampijiet għal dawk li mhumiex Lhud, inklużi n-nies Romani deportati minn barra l-pajjiż, li fl-aħħar mill-aħħar inqatlu f'[[Chełmno]], kif ukoll kamp ta' xogħol furzat penali, erba' kampijiet ta' tranżitu għal Pollakki mkeċċija mill-belt u r-reġjun, u kamp ta' riċerka razzjali<ref>{{Ċita web|url=https://www.theholocaustexplained.org/the-camps/case-study-lodz-ghetto/|titlu=Case Study: Łódź Ghetto – The Holocaust Explained: Designed for schools|data=1933-04-10|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. '''<big>Wara t-Tieni Gwerra Dinjija (1945–1989)</big>''' Wara l-liberazzjoni mill-forzi Sovjetiċi fid-19 ta' Jannar 1945, u t-tmiem tat-[[Tieni Gwerra Dinjija]], Łódź ħadet f'idejha informalment u temporanjament il-funzjonijiet tal-kapitali tal-Polonja, u l-biċċa l-kbira tal-gvern u l-amministrazzjoni tal-pajjiż kienu residenti fil-belt qabel ir-rikostruzzjoni ta' [[Varsavja]]. Łódź esperjenzat ukoll influss ta' refuġjati minn Kresy. Ħafna emigraw lejn is-subborgi u okkupaw il-proprjetajiet vojta. Taħt ir-Repubblika Popolari Pollakka, l-industrija u l-kumpaniji privati tal-belt kienu soġġetti għal nazzjonalizzazzjoni. Fl-24 ta' Mejju 1945, ġiet inawgurata l-Università ta' Łódź. Fit-8 ta' Marzu 1948, infetħet l-Iskola Nazzjonali tal-Films, li aktar tard saret l-akkademja primarja tad-drama u ċ-ċinema tal-[[Polonja]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dziswlodzi.pl/en/explore/history-of-lodz/post-war-lodz-or-how-the-city-changed-after-liberation-from-german-occupation|titlu=Post-war Łódź, or how the city changed after liberation from German occupation - Discover Łódź|sit=Today in Łódź|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. L-ippjanar spazjali u urban wara [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]] twettaq skont il-[[Karta ta' Ateni]], fejn il-popolazzjoni mill-qalba l-qadima ġiet rilokata f'żoni residenzjali ġodda. Madankollu, b'riżultat ta' dan, iż-żoni ta' ġewwa l-belt u storiċi tilfu l-importanza tagħhom u ddeġeneraw fi slum. Inbnew għadd ta’ żoni residenzjali estensivi f’blokki ta’ pannelli, inklużi Retkinia, Teofilów, Widzew, Radogoszcz, u Chojny. Dawn iż-żoni residenzjali nbnew bejn l-1960 u l-1990, ikopru erja ta’ kważi 30 kilometru kwadru u jakkomodaw parti kbira mill-popolazzjoni<ref>{{Ċita web|url=https://beyondtheghetto.commons.gc.cuny.edu/thelodzghetto/lifeafterthewar/|titlu=Life After the War – Spatial and Collective Memories of Jewish Heritage Sites|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. F’nofs l-1981 Łódź saret famuża għad-dimostrazzjoni massiva tal-ġuħ tal-ommijiet lokali u t-tfal tagħhom. '''<big>Storja kontemporanja (1990–preżent)</big>''' Wara l-1989 l-industrija tat-tessuti f'Łódź waqgħet u l-belt sofriet minn tnaqqis soċjali u ekonomiku. Il-wirt industrijali tal-belt u l-eżempji tal-''Art Nouveau Pollakk'' saru attrazzjoni turistika bikrija. Fis-snin 2000, it-triq prinċipali tal-belt, ''Triq Piotrkowska'', ġiet rivitalizzata, u pprovdiet spazju għal ħwienet u ristoranti. Sal-2011, il-belt ospitat madwar 60 festival fis-sena<ref>{{Ċita web|url=https://visitlodz.com/lodz-museums/|titlu=Łódź Museums|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. L-isforzi tal-gvern lokali biex jittrasforma l-eks belt industrijali f'ambjent urban u destinazzjoni turistika li qed tiffjorixxi ffurmaw il-bażi għall-offerta falluta tal-belt li torganizza l-wirja Internazzjonali EXPO tal-2022 dwar is-suġġett tat-tiġdid urban<ref>{{Ċita web|url=https://visitlodz.com/|titlu=Visit Lodz – Your Lodz Travel Guide|sit=Visit Lodz|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. == Ekonomija == Qabel l-1990, l-ekonomija ta’ Łódź kienet tiddependi ħafna fuq l-industrija tat-tessuti, li kienet żviluppat fil-belt fis-seklu dsatax minħabba l-abbundanza ta’ xmajjar użati biex iħaddmu l-imtieħen tal-fullatura, l-impjanti tal-ibbliċjar u makkinarju ieħor tal-industrija. Minħabba t-tkabbir f’din l-industrija, il-belt xi kultant tissejjaħ il-“Manchester Pollakka” u l-“kapitali tal-lingerie tal-Polonja”. B’riżultat ta’ dan, Łódź kibret minn popolazzjoni ta’ 13,000 fl-1840 għal aktar minn 500,000 fl-1913. Sa żmien eżatt qabel [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], Łódź kienet saret waħda mill-ibliet industrijali l-aktar popolati fid-dinja, bi 13,280 abitant għal kull km2, u wkoll waħda mill-aktar imniġġsa. L-industrija tat-tessuti naqset drastikament fl-1990 u l-1991, u l-ebda kumpanija ewlenija tat-tessuti ma tibqa’ teżisti f’Łódź. Madankollu, għadd kbir ta’ kumpaniji żgħar għadhom jipprovdu produzzjoni sinifikanti ta’ tessuti, l-aktar għall-esportazzjoni. Łódź m'għadhiex ċentru industrijali sinifikanti, iżda saret ċentru ewlieni għas-settur tas-servizzi tan-negozju fil-[[Polonja]] minħabba d-disponibbiltà ta' ħaddiema b'ħiliet għoljin u l-kooperazzjoni attiva bejn l-universitajiet lokali u s-settur tan-negozju<ref>{{Ċita web|url=https://atlasarena.pl/en/lodz-wysoko-w-rankingach/|titlu=Łódź Ranks High. The City Is Highly Regarded by Tourists, Experts, and the International Media - Atlas Arena Łódź Ranks High. The City Is Highly Regarded by Tourists and Experts|kunjom=Szynter|isem=Patrycja|data=2026-09-01|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. Fl-aħħar snin rajna ħafna kumpaniji barranin jiftħu u jistabbilixxu l-uffiċċji tagħhom f'Łódź. Il-kumpanija Indjana tal-IT Infosys għandha wieħed miċ-ċentri tagħha fil-belt. F'Jannar 2009, [[Dell]] ħabbret li se ċċaqlaq il-produzzjoni mill-impjant tagħha f'[[Limerick]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], għall-impjant tagħha f'Łódź. Il-politiki tal-belt favur l-investituri ġibdu 980 investitur barrani sa Jannar 2009. L-investiment barrani kien wieħed mill-fatturi li naqqas ir-rata tal-qgħad f'Łódź għal 6.5 fil-mija f'Diċembru 2008, minn 20 fil-mija erba' snin qabel<ref>{{Ċita web|url=https://invest-in-poland.eu/lodz-special-economic-zone/|titlu=Invest in Lodz Special Economic Zone|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. == Trasport == == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|GER}} [[Ċemnitz]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Stuttgart]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Lyon]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|LIT}} [[Vilnius]] ([[Litwanja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Ivanovo]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Kaliningrad]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Odessa]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|ISR}} [[Tel Aviv-Jaffa]] ([[Iżrael]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Tianjin]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|GEO}} [[Roustavi]] ([[Ġeorġja]]) ; * {{Flagicon|POR}} [[Barreiro]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|FIN}} [[Tampere]] ([[Finlandja]]) ; * {{Flagicon|SPA}} [[Murtja]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|SWE}} [[Örebro]] ([[Żvezja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Los Angeles]] ([[Stati Uniti]]). == Referenzi == 2oh0ylr0wjuz60r96opi6vozsggh33g 10 34753 333418 2026-10-30T08:45:45Z JovalQC 21720 Paġna ġdida: <includeonly>{| class="infobox vcard" style="width: 22em; margin-left: auto; margin-right: auto; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; border-spacing: 2px;" |+ class="fn org" style="font-size: 125%; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #e0e0e0; padding: 5px;" | {{{isem|{{PAGENAME}}}}} {{#if:{{{stemma|}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align: center; padding: 5px;" {{!}} [[Fitxur:{{{stemma}}}|{{{stemma_daqs|150px}}}|alt={{{isem|}}}]]... 333418 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox vcard" style="width: 22em; margin-left: auto; margin-right: auto; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; border-spacing: 2px;" |+ class="fn org" style="font-size: 125%; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #e0e0e0; padding: 5px;" | {{{isem|{{PAGENAME}}}}} {{#if:{{{stemma|}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align: center; padding: 5px;" {{!}} [[Fitxur:{{{stemma}}}|{{{stemma_daqs|150px}}}|alt={{{isem|}}}]] }} {{#if:{{{stampa|}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align: center; padding: 0;" {{!}} [[Fitxur:{{{stampa}}}|{{{stampa_daqs|350px}}}|frameless|center|alt={{{dettall_stampa|}}}]] {{#if:{{{dettall_stampa|}}}|<br /><small>{{{dettall_stampa}}}</small>}} }} {{#if:{{{pajjiż|}}}{{{belt|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; width: 40%; padding: 3px;" | Post {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{#if:{{{belt|}}}|{{{belt}}}, }}{{{pajjiż|}}} }} {{#if:{{{tip|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Tip ta' trasport {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{tip}}} }} {{#if:{{{linji|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Numru ta' linji {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{linji}}} }} {{#if:{{{stazzjonijiet|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Stazzjonijiet {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{stazzjonijiet}}} }} {{#if:{{{tul|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Tul tas-sistema {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{tul}}} }} {{#if:{{{ftuħ|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Ftuħ {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{ftuħ}}} }} {{#if:{{{operatur|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Operatur {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{operatur}}} }} {{#if:{{{passiġġieri|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Passiġġieri {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{passiġġieri}}} }} {{#if:{{{mappa|}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align: center; border-top: 1px solid #aaa; padding-top: 5px;" {{!}} '''Mappa tas-sistema'''<br />[[Fitxur:{{{mappa}}}|{{{mappa_daqs|260px}}}|frameless|center|alt=Mappa tas-sistema]] }} |}</includeonly><noinclude> aswacynqr738tb8gmt4t7d8n6n3h108 333419 333418 2026-10-30T11:53:55Z JovalQC 21720 /* */ 333419 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox vcard" style="width: 22em; margin-left: auto; margin-right: auto; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; border-spacing: 2px;" |+ class="fn org" style="font-size: 125%; font-weight: bold; text-align: center; background-color: #e0e0e0; padding: 5px;" | {{{isem|{{PAGENAME}}}}} {{#if:{{{stemma|}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align: center; padding: 5px;" {{!}} [[File:{{{stemma}}}|{{{stemma_daqs|150px}}}|alt={{{isem|}}}]] }} {{#if:{{{stampa|}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align: center; padding: 0;" {{!}} [[File:{{{stampa}}}|{{{stampa_daqs|350px}}}|frameless|center|alt={{{dettall_stampa|}}}]] {{#if:{{{dettall_stampa|}}}|<br /><small>{{{dettall_stampa}}}</small>}} }} {{#if:{{{pajjiż|}}}{{{belt|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; width: 40%; padding: 3px;" | Post {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{#if:{{{belt|}}}|{{{belt}}}, }}{{{pajjiż|}}} }} {{#if:{{{tip|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Tip ta' trasport {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{tip}}} }} {{#if:{{{linji|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Numru ta' linji {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{linji}}} }} {{#if:{{{stazzjonijiet|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Stazzjonijiet {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{stazzjonijiet}}} }} {{#if:{{{tul|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Tul tas-sistema {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{tul}}} }} {{#if:{{{ftuħ|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Ftuħ {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{ftuħ}}} }} {{#if:{{{operatur|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Operatur {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{operatur}}} }} {{#if:{{{passiġġieri|}}}| {{!}}- style="vertical-align: top;" ! style="background-color: #f2f2f2; padding: 3px;" | Passiġġieri {{!}} style="padding: 3px;" {{!}} {{{passiġġieri}}} }} {{#if:{{{mappa|}}}| {{!}}- {{!}} colspan="2" style="text-align: center; border-top: 1px solid #aaa; padding-top: 5px;" {{!}} '''Mappa tas-sistema'''<br />[[Fitxur:{{{mappa}}}|{{{mappa_daqs|260px}}}|frameless|center|alt=Mappa tas-sistema]] }} |}</includeonly><noinclude> penf9rpr8bwstmeit0op6esor9cagfu