Festival tal-Eurovision 2007

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mt">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedija</sitename>
    <dbname>mtwiki</dbname>
    <base>https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medja</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Speċjali</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Diskussjoni</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Utent</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Diskussjoni utent</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedija</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Diskussjoni Wikipedija</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Stampa</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Diskussjoni stampa</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Diskussjoni MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Mudell</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Diskussjoni mudell</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Għajnuna</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Diskussjoni għajnuna</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorija</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Diskussjoni kategorija</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Diskussjoni portal</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Festival tal-Eurovision 2007</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5098</id>
    <revision>
      <id>333510</id>
      <parentid>278958</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20263" sha1="t0ekdx2oh6rqyx0mwkbxzbaqoa1czqc" xml:space="preserve">{{Infobox Eurovision
|isem                = Festival tal-Eurovision 2007
|tema                = ''&quot;True Fantasy&quot;''
|stampa              = [[Stampa:Helsinki ESC 2007.png|250px]]
|semifinali          = 10 ta' Mejju 2007
|finali              = 12 ta' Mejju 2007
|preżentaturi        = [[Jaana Pelkonen]]&lt;br /&gt;[[Mikko Leppilampi]]&lt;br /&gt;[[Krisse Salminen]] (mistiedna)
|ospitu              = {{flagicon|Finlandja}} [[YLE]]
|sala                = [[Hartwall Areena]], [[Ħelsinki]], [[Finlandja]]
|rebbieħ             = {{esc|Serbja}}&lt;br /&gt;&quot;[[Molitva]]&quot;
|votazzjoni          = In-nies minn kull pajjiż jistgħu jivvutaw permezz tat-telefown jew SMS. L-għaxar kanzunetti favoriti ta' kull pajjiż jingħataw 12, 10, u minn 8 sa punt skond il-voti tal-popolazzjoni ta' kull pajjiż. Kull pajjiż parteċipat fis-semifinali u l-finali jridu jagħtu l-punti tagħhom fil-finali.
|parteċipanti        = 42
|debutt              = {{esc|GEO}}&lt;br /&gt;{{esc|MNE}}&lt;br /&gt;{{esc|CZE}}&lt;br /&gt;{{esc|SRB}}
|pajjiżi_rritornaw   = {{esc|AUT}}&lt;br /&gt;{{esc|HUN}}
|pajjiżi_rtiraw      = {{esc|MON}}
|null                = 
|ftuħ                = Vidjo ta' [[Lordi]] minn [[Rovaniemi]]
|intervall           = [[Apocalyptica]]
|kon                 = Festival tal-Eurovision
|pre                 = 2006
|suċ                 = 2008
}}
Il-'''Festival tal-Eurovision 2007''' kienet it-52 edizzjoni tal-[[Eurovision|Festival tal-Eurovision]] u ġie organizzat fil-[[Hartwall Areena]] ġewwa [[Ħelsinki]], [[Finlandja]] fl-[[10 ta’ Mejju]] (għas-semifinali) u fit-[[12 ta’ Mejju]] (il-finali). Il-[[Finlandja]] kisbet id-dritt li torganiżża il-Festival meta rebħet il-[[Festival tal-Eurovision 2006|festival ta’ l-2006]] ġewwa [[Ateni]], il-[[Greċja]]. Din kienet l-ewwel darba li l-festival sar fil-Finlandja u r-rebbieħ kien il-pajjiż debuttant tas-[[Serbja]].&lt;ref&gt;[http://www.eurovision.tv/index/main?page=66uevent=435 Marija from Serbia wins Helsinki 2007] (Ingliż). Eurovision.tv&lt;/ref&gt;

Baġit ta’ €13-il miljun ġie propost biex jitlesta l-festival. Bliet oħra li riedu jorganizzaw kienu [[Espoo]], [[Turku]] u [[Tampere]]. L-ospiti taż-żewġ serati kienu [[Jaana Pelkonen]], personalita fil-qasam televiżiv Finlandiż, u [[Mikko Leppilampi]], mużiċist u attur. [[Krisse Salminen]] kienet parti mill-preżentazzjoni tas-serata hekk kif iltaqgħet mal-kantanti fil-[[green room]] u anki man-nies barra fil-pjazez.

Kien hemm rekord ta' 42 pajjiż parteċipant fejn l-[[European Broadcasting Union|EBU]] marret kontra l-limitu ta' 40 pajjiż.

== Format ==

Fit-[[12 ta' Marzu]] [[2007]] kien hemm il-poloz għall-postijiet li fihom il-kantanti kienu se jinterpretaw id-diska fis-semifinali u fil-finali, kif ukoll il-proċedura ta' kif il-pajjiżi kienu se jivvutaw. Kien hemm idea ġdida hekk kif ħames pajjiżi mis-semifinali u tlieta mill-finali ntgħażlu biex jagħżlu l-post fejn riedu jintepretaw il-kanzunetta tagħhom. Fis-semifinali, l-Awstrija, l-Andorra, it-Turkija, l-iSlovenja u l-Latvja kellhom iċ-ċans li jagħżlu waqt li fil-finali x-xorti messet lill-Armenja, l-Ukrajna u l-Ġermanja. Il-pajjiżi kollha għażlu li jkantaw id-diska fit-tieni nofs taż-żewġ serati. Wara l-poloz, kull kanzunetta kienet approvata mill-EBU, fejn spiċċat il-possibilita ta' diskwalifikazzjoni għall-kanzunetta Iżraelita. Ir-Renju Unit għażlu l-kanzunetta wara ż-żmien stipulat hekk kif l-EBU tathom dispensazzjoni speċjali.

Is-sistemà tal-voti kienet l-istess bħall-2006, però kien hemm żieda ta' ħames minuti ma' l-għaxar minuti li kien hemm diġà. Fil-finali, ir-riżultati minn kull pajjiż kienu dehru għal darb'oħra minn wieħed sa seba' punti awtomatikament fuq l-iskrin u t-tmienja, l-għaxra u t-tnax-il punt kienu maqruha mill-persuni li kienu qed jippreżentaw il-voti tal-pajjiż. Ir-rebbieħ ngħata ''tour'' promozzjonali madwar l-Ewropa fejn żar id-[[Danimarka]], [[Spanja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]], l-[[Olanda]], il-[[Greċja]] u l-[[Ġermanja]]. Dan sar bejn is-[[16 ta' Mejju]] u l-[[21 ta' Mejju]].

== Pajjiżi parteċipanti ==
[[Stampa:ESC 2007 hosts.jpg|thumb|180px|[[Jaana Pelkonen]] u [[Mikko Leppilampi]]]]
Pajjiżi parteċipanti fil-Festival tal-Eurovision iridu jkunu membri attivi tal-[[European Broadcasting Union|EBU]]

42 pajjiż bagħtu applikazzjonijiet preliminarji. Minkejja li fis-snin ta' qabel in-numru massimu ta' pajjiżi parteċipanti kien ta' 40, l-EBU approvat l-42 pajjiż fl-2007. Ir-[[Repubblika Ċeka]], is-[[Serbja]], il-[[Montenegro]] u l-[[Ġeorġja (pajjiż)|Ġeorġja]] daħlu għall-ewwel darba fl-edizzjoni tal-2007.&lt;ref name=&quot;esckaz.com&quot;/&gt; [[Monako]] ħabbret l-irtirar tagħha fit-[[12 ta' Diċembru]] [[2006]],&lt;ref name=&quot;esckaz.com&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20070421024023/http://esckaz.com/2007/event.htm ESC 2007 Event page] (Ingliż). ESCKaz.com&lt;/ref&gt; u l-EBU ħabbret il-formazzjoni ta' kif se jitkantaw il-kanzunetti fil-[[15 ta' Diċembru]] [[2006]].

=== Semifinali ===

Is-semifinali saret nhar fl-[[10 ta' Mejju]] [[2007]]. Għall-ewwel darba, 28 pajjiż tħallew jipparteċipaw fis-semifinali, u l-42 pajjiż parteċipant ivvota.

''Il-kanzunetti li kkwalifikaw huma kkuluriti u b'tipa ħoxna.''

&lt;!-- Jekk jogħġobkhom iżżidux artikli fl-isem tal-pajjiż.--&gt;
{| {{tablabonita}} class=&quot;sortable wikitable&quot; width=98%
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! #
! Pajjiż 
! Artist/a/i
! Kanzunetta 
! Traduzzjoni għall-[[Lingwa Maltija|Malti]] 
! Pożizzjoni
! Punti
|- bgcolor=&quot;#FFDEAD&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|{{esc|Bulgarija}}
|'''Elitsa Todorova u Stoyan Yanukoulov'''
|'''Water'''
|'''Ilma'''
|align=&quot;center&quot;|'''6'''
|align=&quot;center&quot;|'''146'''
|-
|align=&quot;center&quot;|2
|{{esc|Iżrael}}
|Teapacks
|Push the button
|Agħfas il-buttuna
|align=&quot;center&quot;|24
|align=&quot;center&quot;|17
|-
|align=&quot;center&quot;|3
|{{esc|Ċipru}}
|Evridiki u D. Korgialas
|Comme çi, comme ça
|Hekk u hekk
|align=&quot;center&quot;|15
|align=&quot;center&quot;|65
|- bgcolor=&quot;#FFDEAD&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''4'''
|{{esc|Belarus}}
|'''Koldun'''
|'''Work your magic'''
|'''Ħaddem il-maġija tiegħek'''
|align=&quot;center&quot;|'''4'''
|align=&quot;center&quot;|'''176'''
|-
|align=&quot;center&quot;|5
|{{esc|Iżlanda}}
|Eiríkur Hauksson
|Valentine lost
|Valentinu mitluf
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|77
|- bgcolor=&quot;#FFDEAD&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''6'''
|{{esc|Ġeorġja}}
|'''Sopho'''
|'''Visionary dream'''
|'''Ħolma viżjonarja'''
|align=&quot;center&quot;|'''8'''
|align=&quot;center&quot;|'''12'''
|-
|align=&quot;center&quot;|7
|{{esc|Montenegro}}
|Stevan Faddy
|’Ajde kroci
|Ejja, idħol
|align=&quot;center&quot;|23
|align=&quot;center&quot;|33
|-
|align=&quot;center&quot;|8
|{{esc|Żvizzera}}
|DJ Bobo
|Vampires are alive
|Il-vampiri huma ħajjin
|align=&quot;center&quot;|20
|align=&quot;center&quot;|40
|- bgcolor=&quot;#FFDEAD&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''9'''
|{{esc|Moldova}} '''Moldova'''
|'''Natalia Barbu'''
|'''Fight'''
|'''Iġġieled'''
|align=&quot;center&quot;|'''10'''
|align=&quot;center&quot;|'''91'''
|-
|align=&quot;center&quot;|10
|{{esc|Olanda}}
|Edsilia Rombley
|On top of the world
|Fuq il-għoli tad-dinja
|align=&quot;center&quot;|21
|align=&quot;center&quot;|38
|-
|align=&quot;center&quot;|11
|{{esc|Albanija}} Albanija
|Frederik Ndoci u Aida
|Hear my plea
|Isma it-talba tiegħi
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|49
|-
|align=&quot;center&quot;|12
|{{esc|Danimarka}}
|DQ
|Drama queen
|Reġina ta’ reċta
|align=&quot;center&quot;|19
|align=&quot;center&quot;|45
|-
|align=&quot;center&quot;|13
|{{esc|Kroazja}}
|Dragonfly u Dado Topić
|Vjerujem u ljubav
|Nemmen fl-imħabba
|align=&quot;center&quot;|16
|align=&quot;center&quot;|54
|-
|align=&quot;center&quot;|14
|{{esc|Polonja}}
|The Jet Set
|Time to party
|Ħin li niddevertu
|align=&quot;center&quot;|14
|align=&quot;center&quot;|75
|- bgcolor=&quot;#FFDEAD&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''15'''
|{{esc|Serbja}}
|'''Maria Šerifović'''
|'''Molitva'''
|'''Talba'''
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot;|'''298'''
|-
|align=&quot;center&quot;|16
|{{esc|Repubblika Ċeka}}
|Kabát
|Mála dáma
|Tfajla żgħira
|align=&quot;center&quot;|28
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|align=&quot;center&quot;|17
|{{esc|Portugall}}
|Sabrina
|Dança comigo
|Iżfen miegħi
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|88
|- bgcolor=&quot;#FFDEAD&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''18'''
|{{esc|Maċedonja}}
|'''Karolina'''
|'''Mojot svet'''
|'''Id-dinja tiegħi'''
|align=&quot;center&quot;|'''9'''
|align=&quot;center&quot;|'''97'''
|-
|align=&quot;center&quot;|19
|{{esc|Norveġja}}
|Guri Schanke
|Ven a bailar conmigo
|Ejja iżfen miegħi
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|48
|-
|align=&quot;center&quot;|20
|{{esc|Malta}} Malta
|[[Olivia Lewis]]
|Vertigo
|Sturdament
|align=&quot;center&quot;|25
|align=&quot;center&quot;|15
|-
|align=&quot;center&quot;|21
|{{esc|Andorra}}
|Anonymous
|Salvem el món
|Ejja nsalvaw id-dinja
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|80
|- bgcolor=&quot;#FFDEAD&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''22'''
|{{esc|Ungerija}}
|'''Magdi Rúzsa'''
|'''Unsubstantial blues'''
|'''Dwejjaq insustanzjali'''
|align=&quot;center&quot;|'''2'''
|align=&quot;center&quot;|'''224'''
|-
|align=&quot;center&quot;|23
|{{esc|Estonja}}
|Gerli Padar
|Partners in crime
|Imsieħba f’kriminalità
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|33
|-
|align=&quot;center&quot;|24
|{{esc|Belġju}}
|The KMG’s
|Love power
|Poter ta’ l-imħabba
|align=&quot;center&quot;|26
|align=&quot;center&quot;|14
|- bgcolor=&quot;#FFDEAD&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''25'''
|{{esc|Slovenja}}
|'''Alenka Gotar'''
|'''Cvet z juga'''
|'''Fjura tan-Nofs in-Nhar'''
|align=&quot;center&quot;|'''7'''
|align=&quot;center&quot;|'''140'''
|- bgcolor=&quot;#FFDEAD&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''26'''
|{{esc|Turkija}}
|'''Kenan Doğulu'''
|'''Shake it up şekerim'''
|'''Ħawdu qalbi'''
|align=&quot;center&quot;|'''3'''
|align=&quot;center&quot;|'''197'''
|-
|align=&quot;center&quot;|27
|{{esc|Awstrija}}
|Eric Papilaya
|Get a life – Get alive
|Ħu ħajja – Ħu l-għixien
|align=&quot;center&quot;|27
|align=&quot;center&quot;|4
|- bgcolor=&quot;#FFDEAD&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''28'''
|{{esc|Latvja}}
|'''Bonaparti.lv'''
|'''Questa notte'''
|'''Dan il-lejl'''
|align=&quot;center&quot;|'''5'''
|align=&quot;center&quot;|'''168'''
|}

=== Finali ===

Il-pajjiżi fil-finali kienu:
*l-erba' pajjiżi li jikkwalifikaw awtomatikament kull sena li huma [[Franza]], il-[[Ġermanja]], [[Spanja]] u r-[[Renju Unit]];
*l-ewwel għaxra mill-finali tal-2006;
*l-ewwel għaxra mis-semifinali.

Il-finali saret fit-[[12 ta' Mejju]] [[2007]].

&lt;!-- Jekk jgħoġobkhom iżżidux artikli fl-isem tal-pajjiż.--&gt;
{| {{tablabonita}} class=&quot;sortable wikitable&quot; width=98%
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! #
! Pajjiż 
! Artist/a/i 
! Kanzunetta 
! Traduzzjoni għall-[[Lingwa Maltija|Malti]]
! Pożizzjoni 
! Punti
|-
|align=&quot;center&quot;|1
|{{esc|Bożnija u Ħerżegovina}}
|Marija
|Rijeka bez imena
|Xmara mingħajr isem
|align=&quot;center&quot;|11
|align=&quot;center&quot;|106
|-
|align=&quot;center&quot;|2
|{{esc|Spanja}}
|D’NASH
|I love you mi vida
|Inħobbok qalbi
|align=&quot;center&quot;|20
|align=&quot;center&quot;|43
|-
|align=&quot;center&quot;|3
|{{esc|Belarus}}
|Koldun
|Work your magic
|Ħaddem il-maġija tiegħek
|align=&quot;center&quot;|6
|align=&quot;center&quot;|145
|- 
|align=&quot;center&quot;|4
|{{esc|Irlanda}}
|Dervish
|They can’t stop the Spring
|Ma jistawx iwaqqfu ir-rebbiegħa
|align=&quot;center&quot;|24
|align=&quot;center&quot;|5
|-
|align=&quot;center&quot;|5
|{{esc|Finlandja}}
|Hanna Pakarinen
|Leave me alone
|Ħallini waħdi
|align=&quot;center&quot;|17
|align=&quot;center&quot;|63
|- 
|align=&quot;center&quot;|6
|{{esc|Maċedonja}}
|Karolina
|Mojot svet
|Id-dinja tiegħi
|align=&quot;center&quot;|14
|align=&quot;center&quot;|73
|-
|align=&quot;center&quot;|7
|{{esc|Slovenja}}
|Alenka Gotar
|Cvet z juga
|Fjura tan-Nofs in-Nhar
|align=&quot;center&quot;|15
|align=&quot;center&quot;|66
|-
|align=&quot;center&quot;|8
|{{esc|Ungerija}}
|Magdi Rúzsa
|Unsubstantial blues
|Dewjjaq insustanzjali
|align=&quot;center&quot;|9
|align=&quot;center&quot;|128
|- 
|align=&quot;center&quot;|9
|{{esc|Litwanja}}
|[[4FUN]]
|Love or leave
|Ħobb jew itlaq
|align=&quot;center&quot;|21
|align=&quot;center&quot;|28
|-
|align=&quot;center&quot;|10
|{{esc|Greċja}}
|Sarbel
|Yiassou Maria
|Aw Marija!
|align=&quot;center&quot;|7
|align=&quot;center&quot;|139
|-
|align=&quot;center&quot;|11
|{{esc|Ġeorġja}}
|Sopho
|Visionary dream
|Ħolma viżjonarja
|align=&quot;center&quot;|12
|align=&quot;center&quot;|97
|-
|align=&quot;center&quot;|12
|{{esc|Żvezja}}
|The Ark
|The worrying kind
|It-tip li ninkwieta
|align=&quot;center&quot;|18
|align=&quot;center&quot;|51
|-
|align=&quot;center&quot;|13
|{{esc|Franza}}
|Les Fatals Picards
|L'amour à la française
|L-imħabba, stil Franċiż
|align=&quot;center&quot;|22
|align=&quot;center&quot;|19
|-
|align=&quot;center&quot;|14
|{{esc|Latvja}}
|Bonaparti.lv
|Questa notte
|Dan il-lejl
|align=&quot;center&quot;|16
|align=&quot;center&quot;|54
|- 
|align=&quot;center&quot;|15
|{{esc|Russja}}
|[[Serebro]]
|Song #1
|Diska numru 1
|align=&quot;center&quot;|3
|align=&quot;center&quot;|207
|-
|align=&quot;center&quot;|16
|{{esc|Ġermanja}}
|Roger Cicero
|Frauen regier’n die Welt
|In-nisa jmexxu d-dinja
|align=&quot;center&quot;|19
|align=&quot;center&quot;|49
|- bgcolor=&quot;#FFDEAD&quot;
|align=&quot;center&quot;|'''17'''
|{{esc|Serbja}}
|'''Marija Šerifović'''
|'''Molitva'''
|'''Talba'''
|align=&quot;center&quot;|'''1'''
|align=&quot;center&quot;|'''268'''
|- 
|align=&quot;center&quot;|18
|{{esc|Ukrajna}}
|Verka Serduchka
|Dancing lasha tumbai
|Niżfnu lasha tumbai
|align=&quot;center&quot;|2
|align=&quot;center&quot;|235
|-
|align=&quot;center&quot;|19
|{{esc|Renju Unit}}
|[[Scooch]]
|Flying the flag (for you)
|Intajru il-bandiera (għalik)
|align=&quot;center&quot;|23
|align=&quot;center&quot;|19
|-
|align=&quot;center&quot;|20
|{{esc|Rumanija}}
|Todomondo
|Liubi, liubi, I love you
|Qalbi, qalbi, inħobbok
|align=&quot;center&quot;|13
|align=&quot;center&quot;|84
|-
|align=&quot;center&quot;|21
|{{esc|Bulgarija}}
|Elitsa Todorova u Stoyan Yankoulov
|Water
|Ilma
|align=&quot;center&quot;|5
|align=&quot;center&quot;|157
|- 
|align=&quot;center&quot;|22
|{{esc|Turkija}}
|Kenan Doğulu
|Shake it up şekerim
|Ħawdu qalbi
|align=&quot;center&quot;|4
|align=&quot;center&quot;|163
|-
|align=&quot;center&quot;|23
|{{esc|Armenja}}
|Hayko
|Anytime you need
|Kull meta jkollok bżonn
|align=&quot;center&quot;|8
|align=&quot;center&quot;|138
|-
|align=&quot;center&quot;|24
|{{esc|Moldova}}
|Natalia Barbu
|Fight
|Iġġieled
|align=&quot;center&quot;|10
|align=&quot;center&quot;|109
|}

== Xandara internazzjonali ==

{{flagicon|AUS}} '''Awstralja'''
:Minkejja l-[[Awstralja]] mhijiex eliġibbli biex tieħu sehem, il-festival jixxandar fuq l-[[Special Broadcasting Service|SBS]].&lt;ref&gt;[http://www.esctoday.com/news/read/8130 Eurovision to be aired in Australia] (Ingliż). ESCtoday.com&lt;/ref&gt; Il-festival ma jixxandarx fil-ħin li jixxandar fl-Ewropa, iżda, fil-każ tal-edizzjoni ta' din is-sena s-semifinali xxandret fit-[[12 ta' Mejju]] u l-finali fit-[[13 ta' Mejju]]. L-Awstralja xxandar mill-istazzjoni tar-Renju Unit, fejn jinkludi kommentarju ta' [[Paddy O'Connell]] u [[Terry Wogan]]. Ikun hemm madwar 432,000 persuna li jsegwu l-festival.[http://www20.sbs.com.au/sbscorporate/media/documents/1824sbs_ar067_section1.pdf ]

{{flagicon|AZE}} '''Ażerbajġan'''
:L-[[Ażerbajġan]] kienu mistennija li jagħmlu d-debutt, però dan ma sarx minħabba [[AzTV]] applika biex jingħaqad ma' l-EBU imma dan kien miċħud nhar it-[[18 ta' Ġunju]] [[2007]] u għalhekk kellhom jistennew sakemm jiġu aċċettati. Stazzjon ieħor mill-Ażerbajġan, OTV, xandar is-serata. Hu hu membru passiv tal-EBU u ilu jxandar il-festival sentejn. Dan kien l-uniku stazzjon, din is-sena, li bagħat il-kummentaturi tiegħu f'Ħelsinki minkejja li pajjiżu ma kienx qed jieħu sehem.[http://www.esctoday.com/news/read/8730 ]

{{flagicon|ITA}} '''Italja'''
:It-televiżjoni [[Italja|Taljana]] ma tiħux sehem minħabba li r-[[RAI]], l-istazzjon nazzjonali, huwa f'kompetizzjoni qawwija ma' stazzjonijiet televiżivi kummerċjali u huma jemmnu li l-Eurovision ma jkunx popolari f'pajjiżhom, minkejja l-fatt li l-edizzjoni tal-1991 kienet segwita minn 6 miljun persuna.

{{flagicon|MON}} '''Monako'''
:[[Monako]] xandru l-finali fuq [[Télé Monte Carlo|TMC]] wara li rtiraw mill-kompetizzjoni f'[[Diċembru]] [[2006]].

'''Madwar id-dinja'''
:Xandira diretta saret permezz tas-satellita minn madwar id-dinja kollha bħal [[Channel One Russia]], [[ERT World]], [[TVE Inernacional]], [[TVP Polonia]], [[RTP Internacional]] and [[TVR i]]. Is-[http://www.eurovision.tv sit uffiċjali tal-Festival tal-Eurovision] ipprovda xandira diretta fuq l-internet permezz ta' [[Octoshape]].

== Mapep ==

=== Parteċipazzjoni ===

[[Image:ESC 2007 detailed.svg|thumb|600px|centre|
{{leġġenda|#566e00|Pajjiżi tal-&quot;Big 4&quot;, li awtomatikament jikkwalifikaw għall-finali}}
{{leġġenda|#7ba800|Pajjiżi li kkwalifikaw direttament minħabba r-riżultat fl-2006}}
{{leġġenda|#a0e200|Pajjiżi li kkwalifikaw mis-semifinali}}
{{leġġenda|#e22000|Pajjiżi li ma kkwalifikawx mis-semifinali}}
{{leġġenda|#e2df00|Pajjiżi li pparteċipaw fil-passat imma mhux f'din is-sena}}
'''*''' Pajjiżi debuttanti&lt;br /&gt;
'''†''' Pajjiżi li rritornaw]]

=== Pożizzjonijiet ===

[[Stampa:ESC 2007 east west.svg|thumb|600px|centre|Riżultati finali (semifinali [11-28] u l-finali flimkien). L-aħmar hu l-ewwel post, u blu l-aħħar post.]]

== Kontroversja ==

Ħafna pajjiżi pprotestaw kontra s-sistema tal-voti fil-festival tal-2007. Robert Abela, kap tal-kontinġent Malti, ippropona li r-riżultati ma kinux &quot;bbażati biss mill-vot pubbliku&quot;, fejn ammetta wkoll li t-tnax-il punt ta' Malta ngħata lir-Renju Unit bħala protesta. &quot;Il-mod li l-voti huwa pproċessat fl-EBU hu ħażin, u hemm bżonn li jkun ristrutturat&quot;, qalu ħafna segwaċi tal-Eurovision.&lt;ref name=Malta01&gt;{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6654719.stm |titlu=Malta slates Eurovision's voting |pubblikatur=BBC News |data=2007-05-14 |data-aċċess=2007-05-17 |lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt;

== Gallerija ==

&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Image:ESC 2007 Andorra - Anonymous - Salvem el mon.jpg|[[Anonymous (grupp)|Anonymous]] ikantaw &quot;[[Salvem el món]]&quot; għall-'''[[Andorra]]'''
Image:ESC 2007 Armenia - Hayko - Anytime you need.jpg|[[Hayko]] jkanta &quot;[[Anytime you need]]&quot; għall-'''[[Armenja]]'''
Image:Kolduneurovision2007.jpg|[[Dmitry Koldun|Koldun]] ikanta &quot;[[Work Your Magic]]&quot;  għall-'''[[Belarus]]'''
Image:ESC 2007 Bosnia and Herzegovina - Maria Sestic - Rijeka bez imena.jpg|[[Marija Šestić]] tkanta &quot;[[Rijeka bez imena]]&quot; għall-'''[[Bosnia u Ħerżegovina]]'''
Image:ESC 2007-Elitsa Todorova-Stovan Yankulov.jpg| [[Elitsa Todorova]] u [[Stoyan Yankulov]] ikantaw &quot;[[Voda]]&quot; għall-'''[[Bulgarija]]'''
Image:Evridiki 2007 Eurovision.jpg|[[Evridiki]] tkanta &quot;[[Comme Ci, Comme Ça]]&quot; għal '''[[Ċipru]]'''
Image:ESC 2007 Estonia - Gerli Padar - Partners in crime.jpg|[[Gerli Padar]] tkanta &quot;[[Partners in crime]]&quot; għall-'''[[Estonja]]'''
Image:ESC 2007 Finland - Hanna Pakarinen - Leave me alone.jpg|[[Hanna Pakarinen]] tkanta &quot;[[Leave Me Alone (kanzunetta ta' Hanna Pakarinen)|Leave Me Alone]]&quot; għall-'''[[Finlandja]]'''
Image:ESC 2007 France - Fatals Picards - L'amour à la française.jpg|[[Les Fatals Picards]] ikantaw &quot;[[L'amour à la française]]&quot; għal '''[[Franza]]'''
Image:ESC 2007 Germany - Roger Cicero - Frauen regieren die Welt.jpg|[[Roger Cicero]] ikanta &quot;[[Frauen regier'n die Welt]]&quot; għall-'''[[Ġermanja]]'''
Image:ESC 2007 Greece - Sarbel-Yassou Maria2.jpg| [[Sarbel]] ikanta &quot;[[Yassou Maria]]&quot; għall-'''[[Greċja]]'''
Image:ESC 2007-Magdi Rusza-IMG 1375.jpg|[[Magdi Rúzsa]] tkanta &quot;[[Unsubstantial Blues]]&quot; għall-'''[[Ungerija]]'''
Image:Bonaparti 2007 Eurovision.jpg|[[Bonaparti.lv]] ikantaw &quot;[[Questa Notte]]&quot; għal-'''[[Latvja]]'''
Image:Goceva-ESC2007.jpg|[[Karolina Gočeva]] tkanta &quot;[[Mojot Svet]]&quot; għall-'''[[Maċedonja]]'''
Image:ESC 2007 Moldova - Natalia Barbu - Fight.jpg|[[Natalia Barbu]] tkanta &quot;[[Fight (kanzunetta)|Fight]]&quot; għall-'''[[Moldova]]'''
Image:ESC 2007 Poland - The Jet Set - Time to party.jpg|[[The Jet Set]] ikantaw &quot;[[Time To Party]]&quot; għall-'''[[Polonja]]'
Image:ESC 2007 Portugal - Sabrina - Dança comigo.jpg|[[Sabrina]] tkanta &quot;[[Dança comigo]]&quot; għall-'''[[Portugal]]'
Image:ESC 2007 Russia - Serebro - Song No 1.jpg|[[Serebro]] ikantaw &quot;[[Song Number 1|Song #1]]&quot; għar-'''[[Russja]]'''
Image:Alenka Gotar 2007 Eurovision.jpg|[[Alenka Gotar]] tkanta &quot;[[Cvet z juga]]&quot; għall-'''[[Slovenja|Islovenja]]'''
Image:ESC 2007 Spain - D'Nash - I love you mi vida.jpg|[[D'NASH]] ikantaw &quot;[[I Love You Mi Vida]]&quot; għal '''[[Spanja]]'''
Image:ESC 2007 Switzerland - DJ Bobo - Vampires are alive.jpg|[[DJ Bobo]] jkanta &quot;[[Vampires Are Alive]]&quot; għall-'''[[Svizzera|iSvizzera]]'''
Image:ESC 2007 Turkey - Kenan Doğulu - Shake it up Shekerim.jpg|[[Kenan Doğulu]] jkanta &quot;[[Shake It Up Shekerim]]&quot; għat-'''[[Turkija]]'''
Image:Ukraineeurovision2007.jpg|[[Verka Serduchka]] tkanta &quot;Dancing Lasha Tumbai&quot; għall-'''[[Ukrajna]]'''
Image:ESC 2007 UK Scooch - Flying the flag (for you).jpg|[[Scooch]] ikantaw &quot;[[Flying the Flag (for You)]]&quot; għar-'''[[Renju Unit]]'''
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Referenzi ==

{{referenzi}}

== Ħoloq esterni ==
{{wikinewspar|Serbia wins Eurovision Song Contest 2007}}
*[http://www.eurovision.tv/ Sit uffiċjali]

{{Snin tal-Eurovision}}

[[Kategorija:Edizzjonijiet tal-Festival tal-Eurovision]]
[[Kategorija:Mużika fl-2007]]</text>
      <sha1>t0ekdx2oh6rqyx0mwkbxzbaqoa1czqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Miley Cyrus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6873</id>
    <revision>
      <id>333525</id>
      <parentid>332324</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18871" sha1="p7unhrxkgcspi5ztbg7ikco77j5vwjv" xml:space="preserve">{{Infobox Artist Mużikali
|kulur = solo_singer
|isem = Miley Cyrus
|stampa = Miley Cyrus Primavera19 -226 (48986293772) (cropped).jpg
|stampa_daqs = 220px
|stampa_desk =
|landscape = 
|isem_sħiħ = Destiny Hope Cyrus
|magħruf =
|twelid = {{dte|1992|11|23|df=yes}}&lt;br /&gt;[[Nashville (Tennessee)|Nashville]], [[Tennessee]], [[Stati Uniti]]
|oriġini = [[Los Angeles]], [[California]], [[Stati Uniti]]
|ġeneru = [[Teen pop]], [[dance-pop]], [[bubblegum pop]], [[pop rock]]
|okkupazzjoni = [[Kantanta]], [[attur|attriċi]], [[liriċista]], [[kitarrist]]a
|strumenti = [[Vokali]], [[kitarra]]
|snin_attivita = 2003–preżent
|tikketti = [[Walt Disney Records|Walt Disney]] (2006-2008)&lt;br /&gt;[[Hollywood Records|Hollywood]] (2006- )
|atti_assoċjati = [[Billy Ray Cyrus]], [[Trace Cyrus]], [[Emily Osment]], [[Mitchel Musso]], [[Ashley Tisdale]], [[Jonas Brothers]]
|URL = [http://www.mileycyrus.com/ www.mileycyrus.com]
}}
'''Miley Ray Cyrus'''&lt;ref name=&quot;name change&quot;&gt;{{ċita web|url=http://www.eonline.com/uberblog/b134281_Miley_Turns_Her_Back_on_Destiny.html|titlu=Miley Turns Her Back On Destiny|pubblikatur=E! Online|data=2008-05-21|data-aċċess=2008-05-12|lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt; (twieldet bħala '''Destiny Hope Cyrus''' fit-13 ta' Novembru 1992)&lt;ref name=&quot;mileybio&quot;&gt;{{ċita web|titlu=Miley Cyrus biography|url=http://music.aol.com/artist/miley-cyrus/823418/biography|pubblikatur=AOL|data-aċċess=2008-08-04|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080521162515/http://music.aol.com/artist/miley-cyrus/823418/biography|arkivju-data=2008-05-21|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, magħrufa aktar bl-isem tal-arti '''Miley Cyrus''', hi [[attur|attriċi]], [[kantant]]a, u [[liriċist]]a [[Stati Uniti|Amerikana]]. Cyrus hi magħrufha aktar fl-irwol prinċipali bħala [[Miley Stewart|Miley Stewart/&quot;Hannah Montana&quot;]] fis-serje televiżiva ''[[Hannah Montana]]'' fuq [[Disney Channel]].

Cyrus kisbet il-popolarità speċjalment wara li s-serje ''Hannah Montana'' ddebutta f'Marzu tal-2006. Wara dan is-suċċess, f'Ottubru tal-istess sena, ħarġet CD bi tmien kanzunetti tagħha li kantat matul is-serje. F'Diċembru 2007, skont [[Forbes]], hi kienet is-sbatax il-persuna l-aktar sinjura ta' taħt il-25 sena, bi qligħ annwali ta' [[dollaru Amerikan|US$]]3.5 miljun.&lt;ref name=&quot;Forbes Magazine 07&quot;&gt;{{ċita web |url =http://www.forbes.com/2007/12/01/celebrity-hollywood-media-cz_lg_1204kidstars_slide_18.html |titlu =Forbes Magazine Top 20 Under 25 | data-aċċess = 2008-08-04|lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt; Minn Diċembru 2007, hi qed taħdem f'film bħala parti minn ''Hannah Montana'', bl-isem ta' ''[[Hannah Montana: The Movie]]'' li se joħroġ fl-1 ta' Mejju 2009.&lt;ref&gt;{{ċita aħbar|isem=Pamela|kunjom=McClintock|titlu=Disney unveils 2009 schedule|pubblikatur=Variety|data=2008-02-20|url=http://www.variety.com/article/VR1117981211.html?categoryid=13&amp;cs=1|data-aċċess=2008-08-04|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080226195151/http://www.variety.com/article/VR1117981211.html?categoryid=13&amp;cs=1|arkivju-data=2008-02-26|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Il-karriera bħala solista bdiet permezz tal-album debuttanti, ''[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus|Meet Miley Cyrus]]'' fit-23 ta' Ġunju 2007. It-tieni album tagħha, ''[[Breakout]]'' ħareġ fit-18 ta' Ġunju 2008, li kien l-ewwel album ta' Miley li ma kellux il-konċessjoni ta' Hannah Montana.

== Il-ħajja tal-bidu ==

Cyrus twieldet f'[[Nashville (Tennesse)|Nashville]], [[Tennessee]],&lt;ref name=&quot;ecourtdocs&quot;&gt;Dokumenti mill-Qorti Superjuri ta' Los Angeles fuq il-bidla tal-isem. [https://web.archive.org/web/20080820170057/http://images.eonline.com/static/news/pdf/miley_cyrus_name_change_2.pdf PDF (paġna 4)].&lt;/ref&gt; it-tifla ta' Leticia &quot;Tish&quot; (née Finley) u l-kantant tal-[[mużika country|country]] [[Ray Cyrus]].&lt;ref name=&quot;braced&quot;/&gt; Hi għandha żewġt aħwa subien, Trace, kitarrista u korista mal-grupp Amerikan [[Metro Station]], u Braison, kif ukoll żewġt aħwa bniet, Noah, li hi wkoll attriċi, u Brandi, kitarrista ta' Hannah Montana. L-isem veru ta' Miley hu Destiny Hope (tradott bil-Malti għal ''destin u speranza''), minħabba li l-ġenituri tagħha kienu jaħsbu li meta tikber għad tagħmel affarijiet kbar.&lt;ref name=&quot;braced&quot;/&gt; Cyrus kisbet il-laqam &quot;Miley&quot; minħabba li meta kienet żgħira kienet kontinwament titbissem, u mill-kelma bil-lingwa Ingliża ''Smiley'' (li tfisser titbissem) ħareġ dan il-laqam.&lt;ref name=&quot;braced&quot;/&gt;

== Karriera bħala attriċi ==
[[Stampa:Miley Wants To Play Too!.jpg|200px|thumb|Miley waqt kunċert]]
Cyrus bdiet tinteressa ruħha fir-reċtar fl-età ta' disa' snin meta l-familja kienet residenti għal ftit f'[[Toronto]], [[Ontario]], fil-[[Kanada]]. L-ewwel rwol bħala attriċi kien fis-serje televiż ''[[Doc (serje televiżiv)|Doc]]'' ta' missierha, fejn hi ħadmet il-parti ta' tifla żgħira bl-isem ta' Kylie.&lt;ref name=&quot;braced&quot;&gt;{{ċita web|url=http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20060520/news_1c20hannah.html|titlu=Miley Cyrus braced for Disney stardom|data-aċċess=2008-08-05|isem=David|kunjom=Hiltbrand|data=2006-05-20|pubblikatur=signonsandiego.com|lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=mileybio/&gt; Fl-2003, hi ħadmet fil-film ta' [[Tim Burton]] ''[[Big Fish]]'', u wara kienet ukoll parti mill-vidjo mużikali ta' [[Rhonda Vincent]] mis-silta &quot;If Heartaches Have Wings&quot;.

=== Karriera ma' Disney ===

Cyrus kellha tnax-il sena meta għamlet l-awdizzjoni għal Disney għall-irwol prinċipali ta' [[Miley Stewart|Miley Stewart/Hannah Montana]] u kif ukoll għall-irwol tal-aqwa ħbieb tal-istess serje,&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://www.ultimatedisney.com/hannahmontana-livin.html|titlu=&quot;'Hannah Montana' Livin' the Rock Star Life! DVD Review&quot;|data-aċċess=2008-08-05|data=2006-10-20|pubblikatur=Disney DVD Reviews|lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt; imma l-eżekuttiv ta' Disney Channel iġġudikawaha li hi wisq żgħira. Madanakollu, Cyrus kienet persistenti fix-xewqa tagħha li tkun parti ta' ''[[Hannah Montana]]'', u għalhekk Disney għajtulha lura għal aktar awdizzjonijiet. Skond l-Viċi-President Eżekuttiv ta' Disney [[Gary Marsh]], Cyrus kienet magħżulha minħabba l-enerġija u l-vivaċità li kienet toffri u kienet tidher bħala persuna li &quot;tħobb kull minuta tal-ħajja&quot;.&lt;ref name=&quot;hollywoodrecords&quot;&gt;{{ċita web |kunjom=Oldenburg |isem=Ann |pubblikatur=USA Today |data=2006-03-23 |url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2006-03-23-miley-cyrus_x.htm |titlu=Lifelong work pays off, says Miley Cyrus, 13. |data-aċċess=2008-08-05 |lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt; Hi qattgħet diversi snin biex taqtal-aċċent tan-Nofsinhar, imma fl-aħħar Disney riedu li terġa' tqajmu. Cyrus, attwalment, għandha l-irwol prinċipali ta' [[Miley Stewart]] f'''Hannah Montana''. Hi wkoll tesebixxi fil-karattru ta' Hannah Montana għall-albums u l-kunċerti tagħha.

Cyrus, fl-2007, għamlet gamew żgħir fil-film għat-televiżjoni ''[[High School Musical 2]]'', fejn żifnet qabel it-tmiem. Cyrus kienet ukoll ospitu bħala Yatta fis-serje ''[[The Emperor's New School]]'' ta' Disney Channel.

Fl-1 ta' Mejju 2009 mistenni li joħroġ il-film ta' Hannah Montana, ''[[Hannah Montana: The Movie]] '', fejn se jkun prodott minn missier Cyrus (kemm fis-serje u anki fil-ħajja reali), [[Billy Ray Cyrus]].&lt;ref&gt;[http://www.buddytv.com/articles/hannah-montana/hannah-montana-film-in-develop-8116.aspx?show=hannah-montana.aspx 'Hannah Montana' Film In Development] (Ingliż)&lt;/ref&gt; 

Cyrus kienet mistiedna biex tippreżenta l-kanzunetta &quot;That's How You Know&quot; mill-film ''[[Enchanted]]'' fil-[[Premji Oscar 2008]]. Fid-[[9 ta' April]] [[2008]], Miley Cyrus dehret fis-serata ta' ġbir ta' fondi ta' ''[[American Idol]]'' f'''[[Idol Gives Back]]'', u hi stqarret lill-udjenza li kienet il-ħolma tagħha li xi darba tidher fuq ''American Idol''. F'[[Ġunju]] [[2008]], kien ġie mħabbar li Miley se tospita u tkanta fit-[[Teen Choice Awards]].&lt;ref name=test&gt;{{ċita web|url=http://www.teenchoiceawards.com/|titlu=Official Teen Choice Awards|pubblikatur=teenchoiceawards.com|data-aċċess=2008-08-05|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110711152356/http://www.teenchoiceawards.com/|arkivju-data=2011-07-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Karriera mużikali ==

=== Albums ===

[[Walt Disney Records]] ħarġu l-ewwel album ta' ''[[Hannah Montana (album)|Hannah Montana]]'', fl-24 ta' Ottubru 2006. Dan kien jinkludi tmienja mill-kanzunetti li Cyrus kantat bħala Hannah Montana. Cyrus iffirmat ftehim rekord ta' erba' albums ma' [[Hollywood Records]] għall-albums tagħha. L-album wara kien reġa' ħareġ darbtejn. Cyrus fetħet għal [[The Cheetah Girls (grupp)|The Cheetah Girls]] fl-2006, fejn esebixxiet f'20 data mid-39 serata li kellhom ippreparti.&lt;ref name=&quot;post&quot;&gt;{{ċita aħbar|awtur = Craig Rosen|titlu = Disney's Cheetah Girls keep girl power alive|pubblikatur = Washington Post| data = 2006-09-25 |url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/25/AR2006092500033.html|data-aċċess = 2008-08-06 |lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Miley Cyrus Concert.jpg|200px|thumb|left|Miley Cyrus waqt kunċert]]
Fis-26 ta' Ġunju 2007, eżattament tmien xhur wara l-publikazzjoni tal-ewwel album, Cyrus ħarġet album doppju, ''[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus]]''. L-ewwel disk serba bħala t-tieni album ta' ''Hanna Montana'', waqt li t-tieni disk kien l-album debuttanti ta' Cyrus bħala solista. Hi kitbet tmien kanzunetti minn għaxra, li kienu mniżżlin taħt l-isem tat-twelid Destiny Hope Cyrus.

Sena wara, Cyrus ħarġet it-tieni album taħt isimha. ''[[Breakout]]'' hu l-ewwel album ta' Miley Cyrus mingħajr ebda konnessjoni ma' Hannah Montana, fejn dan l-album kien jinvolvi s-silta &quot;[[7 Things]]&quot; li għenitha titla' fil-quċċatta tal-klassifiki.

=== Kunċerti ===

Cyrus kantat kemm bħala hi nnifisha u kemm ukoll bħala l-karattru ta' [[Hannah Montana]] fil-''[[Best of Both Worlds Tour]]'' fl-Amerika ta' Fuq li beda mit-18 ta' Ottubru 2007 f'[[Saint Louis (Missouri)|St. Louis, Missouri]]; dan kien estiż sal-31 ta' Jannar 2008 minħabba d-domanda kbira li kien hemm, fejn spiċċa biex saru 69 data, 14 aktar min-numru previst. Il-[[Jonas Brothers]] kienu l-att tal-ftuħ għal ħafna mill-kunċerti.&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://www.pr-inside.com/the-hannah-montana-miley-cyrus-r345470.htm|titlu=The Hannah Montana / Miley Cyrus ``Best of Both Worlds Tour'' Confirms 14 New Dates to Sold-Out Nationwide Tour|data-aċċess=2008-08-06|sena=2007|awtur=Walt Disney Records u Hollywood Records|pubblikatur=Business Wire 2007|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120612082118/http://www.pr-inside.com/the-hannah-montana-miley-cyrus-r345470.htm|arkivju-data=2012-06-12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Il-biljetti ta' kull kunċert kienu jiġu mibjugħa f'rekord ta' ħin wara li jkunu ħarġu għall-bejgħ, fejn iddiżappunta numru kbir ta' ammiraturi.&lt;ref&gt;{{ċita web|kunjom=Westbrook|isem=Bruce|titlu=How much would you pay for Hannah Montana tickets?|pubblikatur=Houston Chronicle|data=2007-08-17|url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/ent/5142413.html|kwotazzjoni=... every show in every city, no matter how small, has sold out in minutes.|data-aċċess=2008-08-06|lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt; Dawn il-kunċerti li saru ġew irrikordjati u ħarġu fiċ-ċinema, fejn il-film ġabar [[dollaru Amerikan|$]]8,651,758 fil-ġurnata tal-ftuħ u kompla sakemm wasal sa $31,117,834 sa tmiem il-ġimgħa, fejn b'hekk sar l-aktar film bi qligħ mal-ewwel tmiem il-ġimgħa li ħareġ f'inqas minn 1000 ċinema. Fis-26 ta' Lulju 2008, kien maħruġ minn [[Disney Channel]].&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/weekends/fewesttheatersatno1.htm | titlu=Movies With the Fewest Theaters to Debut at #1 at the Box Office |pubblikatur=boxofficemojo.com | data-aċċess=2008-08-06 |lingwa=Ingliż }}&lt;/ref&gt; Minkejja li l-film baqa' sejjer biss għal ġimgħa, Disney estendew il-wiri tal-film indefinitivament minħabba domanda mill-ammiraturi.&lt;ref name=&quot;extend&quot;&gt;{{ċita web|awtur=Scott Bowles |data=2008-02-03 |url=http://www.usatoday.com/life/movies/news/2008-02-03-boxoffice_N.htm |titlu=''Hannah Montana'' concert film earns extended theater stay |pubblikatur=USA Today|data-aċċess=2008-08-06|lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt;

== Kontroversji u skandli ==

Fl-24 ta' Settembru 2007, kien hemm għajdut jiċċirkonda li Cyrus kienet tqila.&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://www.transworldnews.com/NewsStory.aspx?storyid=23558&amp;ret=news.aspx&amp;cat=Entertainment|titlu=Miley Cyrus Pregnancy Rumors Circulating|data-aċċess=2008-08-06|data=2007-09-24|pubblikatur=transworldnews.com}}&lt;/ref&gt; Il-kawża ta' dan l-għajdut kienet stampa fuq paġna ta' [[J-14 Magazine]] li kienet qed tiċċirkonda fuq l-internet, fejn kien hemm ukoll li Miley kienet stqarret l-għajdut fuq it-tqala waqt intervista ma' J-14.&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://gaysocialites.com/2007/09/is_hanna_montana_star_miley_cy.html|titlu=Is Hanna Montana star Miley Cyrus really pregnant?|data-aċċess=2008-08-06|awtur=Charles Winters|data=2007-09-23|pubblikatur=gaysocialites.com|lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt; J-14 stqarrew li din l-istorja kienet &quot;kompletament fabbrikata&quot;.&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/20957841/|titlu=Despite rumors, Miley Cyrus Is Not Pregnant|data-aċċess=2008-08-06|pubblikatur=MSNBC News|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071011214805/http://www.msnbc.msn.com/id/20957841/|arkivju-data=2007-10-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; L-istorja vera kienet dwar id-drawwiet ta' Miley, li ntqalu min-nies tal-produzzjoni fis-set ta' ''Hannah Montana''.

F'Jannar 2008, deher fuq [[YouTube]], vidjo li juri lil Cyrus, fil-parti ta' Hannah Montana, li tkanta fil-''[[Best Of Both Worlds Tour]]''. Wara ftit minuti fil-vidjo, il-ballerin jgħin lil Cyrus toħroġ minn fuq il-palk fejn għattiha permezz ta' biċċa drapp sewda. Wara ftit sekondi, minn bieb, tidħol tfajla oħra liebsa bħalha li tieħu postha u tispiċċa l-kanzunetta li Miley kienet qed tkanta. Fil-11 ta' Jannar 2008, il-maniġer ta' Miley ikkonferma li l-vidjo ma kienx falz u li effettivament kienet tiġi wżata sostituta fl-aħħar żewġ minuti tal-kanzunetta &quot;[[We Got The Party]]&quot; biex b'hekk Miley tkun tista' tneħħi l-parrokka ta' Hanna Montana u terġa' tilbes b'mod li terġa' takkwista l-personalità ta' Miley.

Fi Frar 2008, Miley għamlet servizz fotografiku għal [[Vanity Fair (rivista)|Vanity Fair]] b'liżar tas-sodda biss jagħtti l-parti ta' fuq tal-ġisem, b'darha jkun viżibbli.&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23608789-5001026,00.html|titlu=Miley Cyrus topless controversy|data=2008-08-28|data-aċċess=2008-08-06|pubblikatur=news.com.au|lingwa=Ingliż|arkivju-data=2008-05-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080501145339/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23608789-5001026,00.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; L-intenzjoni vera tar-ritratt kien dak li jipproponi serje ta' ritratti ta' nudità artistika, imma l-pubbliku ma tantx laqa' tajjeb il-messaġġ ''artistiku'' u b'hekk, f'Mejju 2008, qam skandlu li spiċċa bl-iskużi min-naħa tal-istilla.&lt;ref name=&quot;NYT VF&quot;&gt;{{ċita web|url=http://www.nytimes.com/2008/04/28/business/media/28hannah.html|titlu=A Topless Photo Threatens a Major Disney Franchise|awtur=Brook Barnes|data=2008-04-28|data-aċċess=2008-08-06|pubblikatur=nytimes.com|lingwa=Ingliż}}&lt;/ref&gt;

== Filmografija ==
[[Stampa:Mileydog.PNG|200px|thumb|Cyrus mal-kelba tagħha 'Roadie']]
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Sena || Titlu || Rwol
|-
| rowspan=1 | 1999 || ''[[Big Daddy]]'' || Julian McGrath
|-
| rowspan=2 | 2003 || ''[[Doc (serje televiżiva)|Doc]]'' ||  Kylie
|-
|  ''[[Big Fish]]'' || Ruthie (8 snin)
|-
| 2006–preżent || ''[[Hannah Montana]]'' || [[Miley Stewart|Miley Stewart/Hannah Montana]]
|-
| 2006 || ''[[The Suite Life of Zack and Cody]]'' ||Miley Stewart/Hannah Montana
|-
| rowspan=3 | 2007 || ''[[The Replacements (serje animata)|The Replacements]]'' ||  Ċelebrità (vuċi)
|-
|  ''[[High School Musical 2]]'' ||Tifla fil-pixxina
|-
|  ''[[The Emperor's New School]]'' || Yata (vuċi)
|-
| rowspan=3 | 2008 || ''[[Hannah Montana &amp; Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert|Best of Both Worlds Concert]]'' || Hannah Montana/Hi stess
|- 
|  ''[[Bolt (film)|Bolt]]'' || Penny (vuċi)
|-
|  ''[[Disney Channel Games]] || Hi stess
|- 
| rowspan=1 | 2009 || ''[[Hannah Montana: The Movie]]'' ||Miley Stewart/Hannah Montana
|}

== Diskografija ==

=== Albums ===

{| border=&quot;4&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
!align=&quot;left&quot;|Informazzjoni fuq l-album
!align=&quot;left&quot;|Kanzunetti tal-album
|- 
|align=&quot;left&quot;|'''''[[Hannah Montana (album)|Hannah Montana OST]]'''''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(bħala [[Hannah Montana]])&lt;/small&gt;
* Publikazzjoni: 24 ta' Ottubru 2006 &lt;small&gt;([[Stati Uniti|USA]])&lt;/small&gt;
* Produttur: [[Walt Disney Records]]
* Pożizzjoni tal-klassifika ''Billboard'': '''1''' &lt;small&gt;([[Stati Uniti|USA]] - ġimgħatejn)&lt;/small&gt;
* Kopji mibjugħa: 4,000,000+
* Ċertifikazzjoni RIAA: '''Doppju Plàtinu
|align=&quot;left&quot;|
* &quot;This Is the Life (Hannah Montana)&quot; (2006)
* &quot;The Other Side of Me&quot; (2006)
* &quot;I Got Nerve&quot; (2006)
* &quot;If We Were a Movie&quot; (2006)
* &quot;Pumpin' Up the Party&quot; (2006)
* &quot;Just Like You (Hannah Montana)&quot;(2006)
* &quot;Who Said&quot; (2006)
* &quot;Best of Both Worlds&quot; (2006)
|-
|align=&quot;left&quot;|'''''[[Hannah Montana 2:Meet Miley Cyrus]]'''''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(bħala Hannah Montana)&lt;/small&gt;
* Publikazzjoni: 26 ta' Ġunju 2007 &lt;small&gt;([[Stati Uniti|USA]])&lt;/small&gt;
* Tikketta: [[Hollywood|Hollywood Records]]
* Pożizzjoni tal-klassifika ''Billboard'': '''1'''
* Kopji mibjugħa: 3,500,000+
* Ċertifikazzjoni RIAA: Plàtinu
|align=&quot;left&quot;|
* &quot;Nobody's Perfect&quot;
* &quot;Make Some Noise&quot;
* &quot;Life's What You Make It&quot;
* &quot;We Got the Party&quot;
* &quot;One in a Million&quot;&quot;
* &quot;Bigger Than Us&quot;
* &quot;True Friend&quot;
|-
|align=&quot;left&quot;|'''''[[Breakout]]'''''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(bħala Miley Cyrus)&lt;/small&gt;
* Publikazzjoni: 22 ta' Lulju 2008 &lt;small&gt;([[Stati Uniti|USA]])&lt;/small&gt;
* Tikketta: [[Hollywood|Hollywood Records]]
* Pożizzjoni tal-klassifika ''Billboard'': '''1''' Billboard 200 Chart
* Kopji mibjugħa: 371,000,000
* Ċertifikazzjoni RIAA: 
|align=&quot;left&quot;|
* &quot; 7 Things&quot;
|-
|'''''Can't Be Tamed'''''
|
|-
|'''''Bangerz'''''
|
|-
|'''''Miley Cyrus &amp; Her Dead Petz'''''
|
|-
|'''''Younger Now'''''
|
|-
|'''''She Is Coming'''''
|
|-
|'''''Plastic Hearts'''''
|
|-
|'''''Endless Summer Vacation'''''
|
|-
|'''''Something Beautiful'''''
|
|}

== Referenzi ==
{{referenzi}}

== Ħoloq esterni ==
{{commonscat}}
* {{Sit uffiċjali}}
* {{imdb}}

{{DEFAULTSORT:Cyrus, Miley}}
[[Kategorija:Nies ħajjin]]
[[Kategorija:Twieldu fl-1992]]
[[Kategorija:Kantanti Amerikani]]
[[Kategorija:Atturi Amerikani]]
[[Kategorija:Kantanti-atturi Amerikani]]
[[Kategorija:Kantanti tal-pop Amerikani]]</text>
      <sha1>p7unhrxkgcspi5ztbg7ikco77j5vwjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Franz Schubert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7319</id>
    <revision>
      <id>333512</id>
      <parentid>330603</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:15:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9272" sha1="nzjlad09zni61046btpmchuqqb1dvsj" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija|caption=}}
'''Franz Peter Schubert''' (twieled 31 ta' Jannar 1797 – miet 19 ta' Novembru 1828) kien kompożitur [[Awstrija]]k. Għalkemm miet ta' 31 sena, Schubert kien wieħed mill-kompożituri l-kbar tas-seklu XIX u l-aqwa kompożitur tal-[[lied]] bl-ilsien Ġermaniż.
[[Stampa:Franz Schubert.jpg|thumb|right|250 px|Franz Schubert]]
= Bijografija =

Franz Peter Schubert twieled Lichtenthal, ħdejn [[Vjenna]]. Kien it-tnax-il wieħed minn familja ta' 14-il tifel u tifla. Missieru, Franz Theodor, li kien għalliem, tah l-ewwel lezzjonijiet tal-[[alto]], waqt li ħuh Ignaz għallmu l-pjanu. Mill-1808 sal-1813, kien kantant fil-kor tal-kappella imperjali ta' Vjenna u studja ''Konvikt'' (skola għall-kantanti tal-kappella tal-Qorti Rjali) u hekk kien student ta' [[Antonio Salieri]], direttur tal-mużika tal-Qorti.

Matul dan il-perijodu ta' formazzjoni, beda jikkomponi minkejja l-problemi fil-familja; missieru ma kienx iħallih imur id-dar għax ommu kienet qiegħda tmut (1811-1813). Schubert beda jikteb l-ewwel għall-pjanu (mill-1810), imbagħad mhux inqas minn tmien kwartetti għall-kordi, xi [[Ouverture|ouvertures]] u xi [[Lied|lieder]]. Fl-1812, sar l-istudent ta' [[Antonio Salieri|Salieri]], li baqa' jirrispetta għal ħajtu kollha. Fl-1813, taħt l-influwenza qawwija ta' [[Joseph Haydn|Haydn]] u [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] imma fuq kollox ta' [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]], ikkompona l-ewwel sinfonija; sentejn wara (Schubert kellu sbatax-il sena) ġew l-ewwel opra tiegħu, l-ewwel quddiesa u l-ewwel kapulavur tiegħu fil-qasam tal-[[lied]] : ''Margerita fuq ir-Raddiena tal-Għażil'' (''Gretchen am Spinnrade'') (19 ta' Ottubru 1814.)

Ftiet snin wara, fl-1818, mar l-[[Ungerija]], fejn sar l-għalliem tal-mużika tat-tfal tal-konti Esterházy. Reġa' lura fl-1824.

Ħlief dan iż-żmien l-Ungerija u xi vjaġġi fl-Awstrija stess fosthom għal Graz, Linz, Steyer, Gmünden u Salzbourg, Schubert għadda l-ħajja qasira tiegħu Vjenna u meta telaq il-professjoni tiegħu ta' għalliem u ta' assistent ta' missieru, kien joqgħod kważi il-ħin kollu għand il-ħbieb u ddedika ħajtu kollha għall-kompożizzjoni. Kien jorganizza laqgħat mużikali bejn il-ħbieb‚ li saru mlaqqma ''schubertiade'' fejn il-''lieder'' tiegħu kellhom l-ewwel suċċess.

Fl-1822-23, Schubert qabditu s-[[sifilide]], u saħħtu baqgħet sejra lura. Mill-mard tiegħu ħareġ mużika iżjed profonda u emoventi, iżjed qrib it-tbatija u l-mewt li kienu jhedduh (''Il-Mewt u t-Tfajla'', ''Vjaġġ Xitwi''). Franz Schubert miet bit-tifu fid-19 ta' Novembru 1828, sena u nofs wara [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] li kellu għalih, matul ħajtu kollha, rispett u ammirazzjoni bla-tarf.

= Il-Mużika =
[[Stampa:Franz Schubert by Wilhelm August Rieder 1875.jpg|thumb|right|250 px|Franz Schubert, pittura ta' Wilhelm August Rieder 1875]]
Fil-ħajja qasira tiegħu, Franz Schubert kien dejjem nieqes mill-flus, imma dan qatt ma kien jinkwitah, sakemm ħbiebu kienu lesti biex jgħinuh, kif hu kien dejjem lest biex jgħinhom. Għalkemm miet bit-tifu fl-età ta' 31 sena biss, kellu żmien biżżejjed biex jikkomponi 'il fuq minn 1000 xogħol, fosthom xi 600 lied. Dawn tal-aħħar huma fost l-iżjed importanti mix-xogħlijiet tiegħu. Huma komposti fuq versi tal-ikbar poeti tal-ilsien Ġermaniż ([[Friedrich Gottlieb Klopstock|Klopstock]], [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], [[Friedrich Schiller|Schiller]], [[Friedrich Rückert|Rückert]], [[Heinrich Heine|Heine]]), ta' xi ħbieb tiegħu (Mayrhofer, Körner, Spaun, Schober, Senn, Collin, Schwind) jew poeti li baqgħu magħrufin minħabba l-lieder tiegħu (Müller).
Il-baritonu Johann Michael Vogl, famuż ħafna f'dik l-epoka, sar ħabib u ammiratur ta' Schubert, u għamel kontribuzzjoni qawwija biex il-lieder isiru magħrufin, bħal ma għamlu l-baruni Carl von Schönstein u l-kantanta Anna Milder. Xi lieder kellhom suċċess tremend.

Schubert kiteb għal kull forma mużikali, barra kunċerti. Minkejja li kien influwenzat ħafna minn [[Franz Joseph Haydn|Haydn]] u [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]], il-mużika tiegħu baqgħet differenti. Il-kompożizzjonijiet qishom improvizzati, poetiċi u melodiċi ħafna, fihom sbuħija naturali u immaġinazzjoni kbira, imma fl-istess ħin jistgħu jkunu fantastiċi, tal-ħolm u sikwit ta' qsim il-qalb, l-iżjed wara li l-kompożitur marad bla tama ta' fejqan.

L-importanza tal-mużika kommoventi tiegħu, li ġustament daż-żmien tintuża ħafna fiċ-ċinema, ma kinitx rikonoxxuta f'ħajtu; infatti ħafna xogħlijiet indaqqu għall-ewwel darba wara mewtu.

= Nota fuq il-katalgu =

In-numerazzjoni tradizzjonali tax-xogħlijiet ta' Schubert qiegħda ftit ftit tinbidel għan-notazzjoni mogħtija fil-katalgu editjat minn Otto Erich Deutsch u ppubblikat għall-ewwel darba fl-1951. In-notazzjoni hi magħmula mill-ittra ''D'' segwita minn ''numru Għarbi'' u wara b'ittra żgħira jekk ikun hemm xi tibdil. Pereżempju ''D 759'' tindika s-Sinfonija nru 8 &quot;L-Inkompluta&quot;''.

= Kompożizzjonijiet prinċipali =

== Mużika għall-pjanuforti ==

* Fantasija fuq Do maġġuri ''&quot;Wanderer&quot;' D 760
* 4 Improvviżi op. 90 D 899
* 4 Improvviżi op. 142 D 935
* 15-il Sonata

== Mużika ''da camera'' ==
[[Stampa:Schuberts last home.jpg|thumb|right|250px|Id-dar fejn miet Franz Schubert, Kettenbrückengasse 6, Vjenna.]]
* Trio għall-vjolin, vjola u vjolinċell fis-Si bemoll maġġuri D 581
* Trio għall-vjolin, vjola u vjolinċell fis-Si bemoll maġġuri D 471
* Trii għall-pjanuforti u kordi:
:Trio għall-pjanuforti, vjolin u vjolinċell nru 1 fis-Si bemoll maġġuri D 898
:Trio għall-pjanuforti, vjolin u vjolinċell nru 2 fil-Mi bemoll maġġuri D 929
:Trio għall-pjanuforti, vjolin u vjolinċell fis-Si bemoll maġġuri D 28 (Sonata)
:Adagio għall-pjanuforti, vjolin u vjolinċell fil-Mi bemoll maġġuri D 897 (Notturn)
* Kwartetti għall-kordi:
:Kwartett għall-kordi nru 10 fil-Mi bemoll maġġuri D 087 ''(ippublikata wara mewtu 125)''
:Kwartett għall-kordi fis-Si bemoll maġġuri op. 168 D 112
:Kwartett għall-kordi nru 12 fid-Do minuri D 703
:Kwartett għall-kordi nru 13 fil-La minuri ''&quot;Rożamunda&quot;'' D 804
:Kwartett għall-kordi nru 14 fir-Re minuri ''&quot;Il-Mewt u t-Tfajla&quot;'' D 810
:Kwartett għall-kordi nru 15 fis-Sol maġġuri D 887 ''(ippublikata wara mewtu 161)''
* Sonata fil-La minuri għall-[[arpeggione]], (vjolinċell) u pjanuforti D 821
* Kwintett għall-pjanuforti u kordi fil-La maġġuri ''&quot;It-Trota&quot;'' op. 114 D 667
* Kwintett għall-kordi fid-Do maġġuri D 956 ''(ippublikata wara mewtu 163)''
* Ottett fil-Fa maġġuri għall-klarinett, fagott, kornu, żewġ violini, vjola, vjolinċell u kuntrabaxx D 803 ''(ippublikata wara mewtu 166)''

== Mużika sagra ==
* Quddiesa Ġermaniża fil-Fa maġġuri D 872
* Quddiesa fil-La bemoll D 621
* ''Stabat Mater''
* ''Magnificat'' D 486
* ''Salve Regina''
* ''Ave Maria'' D 839

== Mużika sinfonika ==
* Sinfonija nru 1 fir-Re maġġuri D 82 ([[1813]])
* Sinfonija nru 2 fis-Si bemoll maġġuri D 125 ([[1815]])
* Sinfonija nru 3 fir-Re maġġuri D 200 ([[1815]])
* Sinfonija nru 4 fid-Do minuri ''&quot;It-Traġika&quot;'' D 417 ([[1816]])
* Sinfonija nru 5 fis-Si bemoll maġġuri D 485 ([[1816]])
* Sinfonija nru 6 fid-Do maġġuri ''&quot;Iż-Żgħira&quot;'' D 589 ([[1818]])
* Sinfonija nru 8 fis-Si minuri ''&quot;L-Inkompluta&quot;'' D 759 ([[1822]])
* Sinfonija nru 9 fid-Do maġġuri ''&quot;Il-Kbira&quot;'' ([[1825]]-[[1828]])
* Ouverture ''&quot;Rożamunda prinċipessa ta' [[Ċipru]]&quot;'', ''musica di scena'' ([[1823]])
* Ouverture &quot;fl-istil Taljan&quot; fuq do maġġuri
* Ouverture ''&quot;Alfonsu u Estrella&quot;''

== Mużika vokali ==

* ''Margerita fuq ir-Raddiena tal-Għażil (Gretchen am Spinnrade ) D 118''
* ''Ir-Re tal-Elfi (Erlkönig)'' D 328
* ''Minn kant fuq l-ilma (Auf dem Wasser zu singen)'' D 774
* ''It-Tfajla Sbejħa tal-Mitħna (Die Schöne Müllerin )'' D 795
* ''Vjaġġ Xitwi (Winterreise)'' D 911
* ''L-Għanja taċ-Ċinju (Schwanengesang)'' D 957

== Opri liriċi ==
* ''Alfonsu u Estrella''
* ''It-Tewmin''
* ''Fierrabras''
* ''L-Arpa Msaħħra''
* ''Claudine von Villa Bella''

= Ħoloq esterni =
* [http://www.musicologie.org/Biographies/schubert.html musicologie.org] : bijografija, katalgu tax-xogħlijiet, bibljografija, diskografija, partituri
* [http://perso.wanadoo.fr/garry.holding/schubert perso.wanadoo.fr/garry.holding/schubert] : bijografija dettaljata jew imqasra, sors dokumentarju importanti, informazzjoni diretta lejn dawk li għadhom jibdew
* [http://www.pianobleu.com/schubert.html pianobleu.com] : bijografija, diskografija
* [https://web.archive.org/web/20090130013609/http://www.trovar.com/Deutsch.html Katalgu sħieħ tax-xogħlijiet]
* [https://web.archive.org/web/20120118032035/http://www.angelfire.com/tn3/papazacharias/schubert.html Mużika għall-pjanu]
{{commons|Franz Schubert}}
* [http://www.notesonfranzschubert.com/schubert.htm Noti fuq on Franz Schubert mill-pjanista Bart Berman]
* [http://www.symphozik.info/index.php?page=bcd_bacf11 Studju tal-lied ''Ihr Bild'']
* [https://web.archive.org/web/20201030080214/https://schubert-online.at/ Manuskritti tal-partituri ta' Schubert]

{{DEFAULTSORT:Schubert, Franz}}

[[Kategorija:Twieldu fl-1797]]
[[Kategorija:Mietu fl-1828]]
[[Kategorija:Kompożituri Awstrijaċi]]</text>
      <sha1>nzjlad09zni61046btpmchuqqb1dvsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Id-Dsatax-il Emenda għall-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14769</id>
    <revision>
      <id>333516</id>
      <parentid>329082</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4943" sha1="bu1edcdtwo79btei1tbk8l4uomqm9z1" xml:space="preserve">[[Stampa:The 19th amendment..jpg|thumb|Emenda XIX fl-Arkivji Nazzjonali]]
'''Id-Dsatax-il Emenda''' tal-[[Kostituzzjoni tal-Istati Uniti]] tipprojbixxi kull stat u gvern federali milli jiċħad d-[[dritt tal-vot]] lil xi ċittadin minħabba s-sess tiegħu. Din ġiet ratifikata fit-18 ta' Awwissu, 1920.

== Test ==

{{cquote|Id-dritt taċ-ċittadini tal-Istati Uniti li jivvutaw m'għandux jiġi miċħud jew imnaqqas mill-Istati Uniti jew minn kwalunkwe Stat ieħor minħabba s-sess.

Il-Kungress għandu jkollu s-saħħa li jinforsza dan l-artiklu permezz tal-leġislatura approprjata.}}

== Storja ==

Nhar id-9 ta' Jannar, 1918, il-President [[Woodrow Wilson]] ħabbar li kien jappoġġa din l-emenda. L-għada, il-[[Kamra tar-Rappreżentanti tal-Istati Uniti|Kamra tar-Rappreżentanti]] għaddiet bi ftit din l-emenda, imma s-[[Senat tal-Istati Uniti|Senat]] irrifjuta li jiddibattiha sa Ottubru. Meta s-Senat ivvota fuq din l-emenda f'Ottubru, din falliet bi tliet voti.

B'riżultat t'hekk, il-''Partit Nazzjonali tan-Nisa'' ħeġġeġ liċ-ċittadini sabiex fl-elezzjonijiet tal-1918 jivvutaw kontra Senaturi li kienu kontra s-[[suffraġju]]. Wara dawn l-elezzjonijiet, il-parti l-kbira tal-membri tal-Kungress kienu favur is-suffraġju. Fil-21 ta' Mejju, 1919, il-Kamra tar-Rappreżentanti għaddiet din l-emenda b'vot ta' 304 favur u 89 kontra u s-Senat fl-4 ta' Ġunju vvota 56 favur u 25 kontra.

Fit-18 ta' Awwissu, 1920, l-Assemblea Ġenerali ta' Tennessee saret is-sitta u tletin leġislatura tal-istat li rratifikat din l-emenda proposta, biex din saret id-Dsatax-il Emenda tal-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti.

== Proposta u ratifika ==

Il-Kungress ippropona d-Dsatax-il Emenda fl-4 ta' Ġunju, 1919 u l-istati segwenti rratifikaw din l-emenda:&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.usconstitution.net/constamrat.html |titlu=Ratification of Constitutional Amendments |data-aċċess=2007-02-24 |kunjom=Mount |isem=Steve |sena=2007 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130126164031/http://www.usconstitution.net/constamrat.html |arkivju-data=2013-01-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

# Illinois (10 ta' Ġunju, 1919, affermata mill-ġdid fis-17 ta' Ġunju, 1919)
# Michigan (10 ta' Ġunju, 1919)
# Wisconsin (10 ta' Ġunju, 1919)
# Kansas (16 ta' Ġunju, 1919)
# New York (16 ta' Ġunju, 1919)
# Ohio (16 ta' Ġunju, 1919)
# Pennsylvania (24 ta' Ġunju, 1919)
# Massachusetts (25 ta' Ġunju, 1919)
# Texas (28 ta' Ġunju, 1919)
# Iowa (2 ta' Lulju, 1919)
# Missouri (3 ta' Lulju, 1919)
# Arkansas (28 ta' Lulju, 1919)
# Montana (2 ta' Awwissu, 1919)
# Nebraska (2 ta' Awwissu, 1919)
# Minnesota (8 ta' Settembru, 1919)
# New Hampshire (10 ta' Settembru, 1919)
# Utah (2 ta' Ottubru, 1919)
# Kalifornja (1 ta' Novembru, 1919)
# Maine (5 ta' Novembru, 1919)
# North Dakota (1 ta' Diċembru, 1919)
# South Dakota (4 ta' Diċembru, 1919)
# Colorado (15 ta' Diċembru, 1919)
# Kentucky (6 ta' Jannar, 1920)
# Rhode Island (6 ta' Jannar, 1920)
# Oregon (13 ta' Jannar, 1920)
# Indiana (16 ta' Jannar, 1920)
# Wyoming (27 ta' Jannar, 1920)
# Nevada (7 ta' Frar, 1920)
# New Jersey (9 ta' Frar, 1920)
# Idaho (11 ta' Frar, 1920)
# Arizona (12 ta' Frar, 1920)
# New Mexico (21 ta' Frar, 1920)
# Oklahoma (28 ta' Frar, 1920)
# West Virginia (10 ta' Marzu, 1920, konfermata fil-21 ta' Settembru, 1920)
# Washington (22 ta' Marzu, 1920)
# Tennessee (18 ta' Awwissu, 1920)

Ir-ratifika kompliet fit-18 ta' Awwissu, 1920. L-emenda ġiet sussegwentament ratifikata minn dawn l-istati segwenti:
&lt;ol start=&quot;37&quot;&gt;
&lt;li&gt;Connecticut (14 ta' Settembru, 1920, affermata mill-ġdid fil-21 ta' Settembru, 1920)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Vermont (8 ta' Frar, 1921)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Delaware (6 ta' Marzu, 1923, wara li ġiet rifjutata fit-2 ta' Ġunju, 1920)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Maryland (29 ta' Marzu, 1941, wara li ġiet rifjutata fl-24 ta' Frar, 1920; ma ġietx ċertifikata sal-25 ta' Frar, 1958)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Virginia (21 ta' Frar, 1952, wara li ġiet rifjutata fit-12 ta' Frar, 1920)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Alabama (8 ta' Settembru, 1953, wara li ġiet rifjutata fit-22 ta' Settembru, 1919)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Florida (13 ta' Mejju, 1969)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;South Carolina (1 ta' Lulju, 1969, wara li ġiet rifjutata fit-28 ta' Jannar, 1920; ma ġietx ċertifikata qabel it-22 ta' Awwissu, 1973)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Georgia (20 ta' Frar, 1970, wara li ġiet rifjutata fl-24 ta' Lulju, 1919)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Louisiana (11 ta' Ġunju, 1970, wara li ġiet rifjutata fl-1 ta' Lulju, 1920)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;North Carolina (6 ta' Mejju, 1971)&lt;/li&gt;
&lt;li&gt;Mississippi (22 ta' Mejju, 1984, wara li ġiet rifjutata fid-29 ta' Marzu, 1920)&lt;/li&gt;
&lt;/ol&gt;

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

== Ħoloq esterni ==

*[https://web.archive.org/web/20130526170111/http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_amendments_11-27.html#19 Arkivji Nazzjonali: Id-Dsatax-il Emenda]
*[http://www.gpoaccess.gov/constitution/pdf2002/007.pdf Emendi tal-Kostituzzjoni, b'informazzjoni fuq ir-ratifika]

[[Kategorija:Emendi għall-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti|19]]</text>
      <sha1>bu1edcdtwo79btei1tbk8l4uomqm9z1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Johann Bernoulli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15830</id>
    <revision>
      <id>333520</id>
      <parentid>303446</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:24:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6876" sha1="0647ply08si7w2ywqdxz89ru5cw96i1" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija}}

'''Johann Bernoulli''' ([[Bażel]], [[27 ta' Lulju]] [[1667]] – [[Bażel]], [[1 ta' Jannar]] [[1748]]; magħruf ukoll bħala ''Jean'') kien [[matematika|matematiku]] [[Żvizzera|Żvizzeru]]  u wieħed mill-aktar matematiċi prominenti fil-[[familja Bernoulli]]. Hu magħruf għall-kontribuzzjonijiet tiegħu fil-[[Derivata|kalkulu infiniteżmali]] u għallem lil [[Leonhard Euler]] f'żgħożitu.

== Żgħożija u edukazzjoni ==
Johann twieled f'[[Bażel]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], u beda jistudja l-mediċina fl-Università ta' Bażel. Missieru xtaqu jistudja l-kummerċ biex ikun jista' jieħu f'idejh in-negozju tal-ħwawar li kellha l-familja, iżda 'l Johann Bernoulli ma kienx jogħġbu l-kummerċ u kkonvinċa 'l missieru li jħallih jistudja l-mediċina minflok. Madankollu, 'il Johann Bernoulli lanqas il-mediċina ma għoġbitu u beda jistudja l-matematika fil-ħin liberu ma' ħuh il-kbir [[Jacob Bernoulli|Jacob]].&lt;ref&gt; V. Sanford, Houghton, ''A Short History of Mathematics'', Mifflin Company, (1958)&lt;/ref&gt; Matul l-edukazzjoni ta' Johann Bernoulli fl-Università ta' Bażel l-aħwa Bernoulli kienu jaħdmu flimkien u jqattgħu ħafna mill-ħin tagħhom jistudjaw l-iskoperta l-ġdida tal-[[kalkulu infiniteżmali]]. Dawn kienu fost l-ewwel matematiċi li mhux biss studjaw u fehmu l-kalkulu iżda applikawh għal bosta problemi.&lt;ref&gt; H. Bernhard, Doubleday, ''The Bernoulli Family'' (Il-Familja Bernoulli), Page &amp; Company, (1938)&lt;/ref&gt;

== Ħajja adulta==
Wara li ħa l-lawrja mill-Università ta' Bażel Johann Bernoulli telaq minn hemm biex jgħallem l-[[Ekwazzjoni differenzjali|ekwazzjonijiet differenzjali]]. Aktar tard, fl-1694, Johann Bernoulli iżżewweġ lil Dorothea Falkner u ftit wara aċċetta il-pożizzjoni ta' professur tal-matematika fl-[[Università ta' Groningen]]. Fuq talba ta' ħatnu Johann Bernoulli, fl-1705, Johann Bernoulli telaq lura lejn Basel. Meta kien għadu kif telaq sar jaf bil-mewt ta ħuh bit-[[tuberkulożi]]. Johann Bernoulli kien bi ħsiebu jsir professur tal-Grieg fl-Università ta' Basel meta jmur lura, imma minflok seta' jiehu post ħuh bħala professur tal-matematika. Bħala student tal-kalkulu ta' [[Leibniz]], Johann Bernoulli kien iżomm miegħu fl-1713 fil-kontroversja bejnu u [[Isaac Newton]] dwar minn kien jixraqlu l-iżjed mertu għall-iskoperta tal-kalkulu. Johann Bernoulli iddefenda lil Leibniz billi wera li hu kien solva ċerti problemi bil-metodi tiegħu li Newton ma kienx irnexxielu jsolvi. Però, minħabba l-oppożizzjoni tiegħu għal [[Isaac Newton|Newton]] u l-istudju li għamel taħt is-segwaċi ta' [[René Descartes|Descartes]], Johann Bernoulli ppromwova wkoll it-Teorija tal-Vortiċi ta' Descartes kontra t-[[Teorija tal-Gravità]] ta' Newton li dawmet l-aċċettazzjoni tat-teorija ta' Newton fl-[[Ewropa kontinentali]] &lt;ref&gt;J.O. Fleckstein ''Johann and Jacob Bernoulli'',  Mathematical Association of America, (1949)&lt;/ref&gt;.

Fl-1724 daħal f'kompetizzjoni taħt il-patroċinju tal-[[Académie Royale des Sciences]] ta' Franza, li pproponiet il-mistoqsija:

: Liema huma l-liġijiet li skonthom korp perfettament iebes li jkun miexi, iċaqlaq korp ieħor tal-istess natura wieqaf jew miexi li jiltaqa' miegħu fil-vojt jew fil-[[plenum]]?

Fid-difiża tal-opinjoni li kien iħaddan Leibniz, ippropona l-eżistenza ta' forza esterna infinita meħtieġa biex il-korp tagħmlu elastiku billi tegħleb il-forza interna infinita li tagħmlu iebes. Minħabba dan ġie skwalifikat mill-premju, li ntrebaħ minn [[Colin Maclaurin|Maclaurin]]. Madankollu, l-artiklu ta' Bernoulli ġie aċċettat wara. fl-1726 meta l-Académie kkunsidrat dokumenti dwar il-korpi elastiċi, li għalihom il-premju ngħata lil [[Pierre Mazière|Mazière]]. Bernoulli isemma bl-unur fiż-żewġ kompetizzjonijiet.

=== Piki fil-familja ===
Għalkemm Jakob u Johann kien jaħdmu flimkien qabel Johann ħa l-lawrja mill-Università ta' Basel, ftit wara daħlet l-għira u l-pika bejniethom. Johann kien jgħir għall-pożizzjoni ta' Jakob u t-tnejn spiss ippruvaw jgħaddu l-xulxin. Wara l-mewt ta' Jakob, l-għira ta' Johann daret fuq ibnu stess, Daniel, li kellu talent kbir. Fl-1738 il-missier u ibnu ippubblikaw kważi fl-istess ħin xogħlijiet separati dwar l-[[idrodinamika]]. Johann Bernoulli ipprova jieħu priorità fuq ibnu billi apposta niżżel id-data ta' sentejn qabel ta' ibnu fuq ix-xogħol tiegħu.

== Kontribuzzjonijiet għall-matematika ==
Fl-1691 Johann Bernoulli għal darb'oħra saħħan il-pika bejnu u ħuh meta solva l-problema tal-[[katenarja]] proposta minn Jakob. Fl-1696 Johann Bernoulli ppropona l-problema tal-[[brakistokrona]], minkejja li l-problema kien diġà solviha hu stess. Fi żmien sentejn irċieva ħames soluzzjonijiet li fosthom kien hemm waħda minn ħuh il-kbir, Jakob. Bernoulli ppropona wkoll magna ta' [[moviment perpetwu]] taħdem bl-[[enerġija]] tal-[[fluwidu]].

== Il-kontroversja ta' L'Hôpital ==
Bernoulli kien imqabbad minn [[Guillaume de L'Hôpital|Guillaume François Antoine de L'Hôpital]] biex jgħallmu l-matematika. Bernoulli u L'Hôpital ffirmaw kuntratt li ta 'l L'Hôpital id-dritt li juża l-iskoperti ta' Bernoulli kif jogħġbu. L'Hôpital kien l-awtur l-ewwel manwal tal-[[kalkulu infiniteżmali]], &quot;[[Analyse des Infiniment Petits pour l'Intelligence des Lignes Courbes]]&quot;, li prinċipalment kien jikkonsisti fix-xogħol ta' Bernoulli, inkluża dik li issa hi magħrufa bħala r-[[Regola ta' L'Hôpital]]. &lt;ref&gt; Eli Maor, ''The Story of a Number'' (L-iStorja ta' Numru), Princeton University Press, Princeton, (1998) p. 116, ISBN 0-691-05854-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Julian Lowell Coolidge, ''The Mathematics of Great Amateurs'' (Il-Matematika ta' Dilettanti Kbar), Dover, New York, (1963), pp. 154–163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''A Source Book in Mathematics, 1200–1800'', ed. D. J. Struck, Harvard University Press, Cambridge, MA, (1969), pp.312–316&lt;/ref&gt;.

== Referenzi==
{{referenzi}}

== Ħoloq esterni ==
{{portal|Matematika|P_math.png}}
* [https://web.archive.org/web/20100706032248/http://www.genealogy.ams.org/id.php?id=53410 Maths Genealogy Project]
* [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bernoulli_Johann.html Bijografija fuq MacTutor]
* Golba, Paul, &quot;''[https://web.archive.org/web/20040414104220/http://www.shu.edu/projects/reals/history/bernoull.html Bernoulli, Johan]'''&quot;
* [http://scienceworld.wolfram.com/biography/BernoulliJohann.html Bijografija fuq Wolfram]
* C. Truesdell [http://links.jstor.org/sici?sici=0021-1753%28195803%2949%3A1%3C54%3ATNBE%3E2.0.CO%3B2-1 The New Bernoulli Edition] Isis, Vol. 49, Nru. 1. (Mar., 1958), paġni 54-62, jiddiskutui l-ftehim stramb bejn Bernoulli u de l'Hôpital fil-paġni 59-62.

{{Familja Bernoulli}}

{{DEFAULTSORT:Bernoulli, Johann}}
[[Kategorija:Twieldu fl-1667]]
[[Kategorija:Mietu fl-1748]]
[[Kategorija:Matematiċi Żvizzeri]]
[[Kategorija:Akkademiċi]]</text>
      <sha1>0647ply08si7w2ywqdxz89ru5cw96i1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jacob Bernoulli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15845</id>
    <revision>
      <id>333518</id>
      <parentid>252605</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3927" sha1="c9zd8mahfvi33x00xbrtggey4ua5m59" xml:space="preserve">{{Infobox biography}}
'''Jacob Bernoulli''' (magħruf ukoll bħala jew '''Jacques''') (27 Diċembru, 1654 - Awissu 16, 1705) kien wieħed mill-matematiċi prominenti ħafna fil-[[Familja Bernoulli|familja Bernoulli]].

Jacob Bernoulli twieled f'[[Basel]], fl-[[Iżvizzera]]. Mexa ma' xewqet missieru u studja t-[[teoloġija]] u daħal fil-ministeru tal-knisja Kalvinista. Imma kontra xewqat il-ġenituri tiegħu, studja wkoll il-[[matematika]] u l-[[astronomija]]. Ivvjaġġa madwar l-[[Ewropa]] mill-1676 sal-1682 fejn tgħallem dwar l-aħħar skoperti fil-matematika u x-xjenzi, li fosthom kien hemm ix-xogħol ta' [[Robert Boyle]] u [[Robert Hooke]].

[[Image:Basel - Grabstein Bernoulli.jpg|thumb|left|Il-qabar ta' Jacob Bernoulli]]
Sar jaf dwar il-[[Kalkulu|kalkulu]] mill-korrispondenza li kellu ma' [[Gottfried Leibniz]], u wara kkollabora ma' ħuh [[Johann Bernoulli|Johann]] fuq bosta applikazzjonijiet, u partikolarment ippubblika artikli dwar il-[[kurvi traxxendenti]] (1696 ) u l-[[isoperimetrija]] (1700, 1701). Fl-1690, Jacob Bernoulli sar l-ewwel persuna li żviluppat it-teknika għas-soluzzjoni tal-[[ekwazzjonijiet differenzjali separabbli]].

Meta rritorna lejn [[Basel]] fl-1682, waqqaf skola għall-[[matematika]] u x-xjenzi. Inħatar professur tal-matematika fl-[[Università ta' Basel]] fl-1687 u baqa' f'din il-kariga għall-bqija ta' ħajtu.

Jacob Bernoulli huwa magħruf l-iżjed għax-xogħol ''[[Ars Conjectandi]]'' (L-Arti tal-konġettura), ippubblikat tmien snin wara mewtu fl-1713 minn neputih Nicholas. F'dan ix-xogħol iddeskriva r-riżultati magħrufa fit-teorija tal-[[probabbiltà]] u fl-enumerazzjoni, u spiss ipprovda provi alternattivi ta' riżultati magħrufa. Dan ix-xogħol jinkludi wkoll l-applikazzjoni tat-teorija tal-probabbiltà għal-logħob tal-azzard u l-introduzzjoni tiegħu għat-teorema magħrufa bħala l-[[liġi tan-numri kbar]]. It-termini [[prova ta' Bernoulli]] u [[numri ta' Bernoulli]] ġejjin minn dan ix-xogħol. Il-kratere tal-qmar [[Bernoulli(Kratere)|Bernoulli]] huwa wkoll msemmi għalih flimkien ma ħuh Johann.

Bernoulli għażel il-figura ta' [[spirali logaritmika]] u l-motto ''[[Eadem mutata resurgo]]'' (Mibdul imma l-istess, nerġa' nirxoxta&quot;) għal-lapida tal-qabar tiegħu; però l-ispirali fuq il-lapida hi [[spirali Arkimedeja]]&lt;ref&gt;[http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Bernoulli_Jacob.html Jacob (Jacques) Bernoulli], [http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/ The MacTutor History of Mathematics archive], School of Mathematics and Statistics, [[University of St Andrews]], UK.&lt;/ref&gt;.  &quot;[Jacques Bernoulli] kiteb li l-ispirali logaritmika tista' tintuża bħala simbolu, jew ta' fortitudni u l-kostanza fl-diffikultajiet, jew tal-ġisem uman, li wara l-bidliet kollha tiegħu, anki wara l-mewt, se jiġi restawrat eżatt u perfett’ ”&lt;ref&gt;Livio, Mario, 2002, ''The golden ratio: the story of Phi, the extraordinary number of nature, art, and beauty''  Londra .p.116&lt;/ref&gt;. Jacob kellu tmien ulied, ħamsa bniet u tlieta subien.

==Referenzi==
{{referenzi}}

==Bibljografija==
*Hoffman J.E., ''Bernoulli, Jakob (Jacques) I'' Vol 2, paġni 46–51
*Schneider, I., ''Ars conjectandi'' f' ''Landmark Writings in Western Mathematics'' ed. Ivor Grattan-Guinness, Elsevier 2005, paġni 88–104.

== Ħoloq esterni ==
{{portal|Matematika|P_math.png}}
*[https://web.archive.org/web/20101106083555/http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=54440 Mathematics Genealogy Project]
*[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bernoulli_Jacob.html Bijografija fuq MacTutor]
* Jakob Bernoulli: [http://www.kubkou.se/pdf/mh/jacobB.pdf Tractatus de Seriebus Infinitis] (pdf)
*[http://scienceworld.wolfram.com/biography/BernoulliJakob.html Weisstein, Eric W., Bernoulli, Jakob (1654–1705) fuq ScienceWorld]

{{Familja Bernoulli}}

[[Kategorija:Twieldu fl-1654]]
[[Kategorija:Mietu fl-1705]]
[[Kategorija:Matematiċi Żvizzeri]]</text>
      <sha1>c9zd8mahfvi33x00xbrtggey4ua5m59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daniel Bernoulli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16270</id>
    <revision>
      <id>333506</id>
      <parentid>304722</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7417" sha1="1svtyw1pwxndmovhbzo1ah906w626ir" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija}}
'''Daniel Bernoulli''' (twieled fit-8 ta' Frar 1700 – miet fit-8 ta' Marzu 1782) kien [[matematiku]] [[Olanda|Olandiż]]-[[Żvizzera|Żvizzeru]] u wieħed mill-ħafna matematiċi prominenti fil-[[familja Bernoulli]]. Hu miftakar l-iżjed għall-applikazzjonijiet tal-matematika għall-mekkanika, speċjalment il-[[mekkanika tal-fluwidi]], u għal xogħol pijunier tiegħu fil-[[probabbiltà]] u l-[[statistika]]. Xogħol Bernoulli għadu studjat serjament f'ħafna istitutuzzjonijiet xjentifiċi madwar id-dinja.

== Ħajja bikrija == 
[[Stampa:HYDRODYNAMICA, Danielis Bernoulli.png|thumb|200px| Frontispizju dritt ta' ''Hydrodynamica''(1738)]] 
Bernoulli twieled Groningen fil-[[Olanda|Pajjiżi l-Baxxi]] għand familja ta' matematiċi famużi&lt;ref name=Rothbard&gt;Murray Rothbard [https://web.archive.org/web/20130728151840/http://mises.org/daily/4941/Daniel-Bernoulli-and-the-Founding-of-Mathematical-Economics Daniel Bernoulli and the Founding of Mathematical Economics], ''[[Mises Institute]]'' (meħud minn ''[[An Austrian Perspective on the History of Economic Thought]]'')&lt;/ref&gt;. Kien bin [[Johann Bernoulli]] (wieħed minn ta' l-ewwel li żviluppaw il-[[Derivata|kalkulu]])&lt;ref name=Rothbard/&gt;, in-neputi ta' [[Jakob Bernoulli]] (li kien l-ewwel li skopra t-teorija tal-[[Probabbiltà]]&lt;ref name=Rothbard/&gt;) u ħu [[Johann II Bernoulli|Johann II]] il-kbir. Jgħidu li Daniel Bernoulli ma' kienx jaqbel ma' missieru. Meta t-tnejn daħlu u kkompetew għall-ewwel post f'kompetizzjoni xjentifika fil-[[Università ta' Pariġi]], Johann, ma setax iġerragħha li kien qiegħed jiġi mqabbel ma' ibnu Daniel bħala wieħed daqsu, u keċċa 'l Daniel minn daru. Barra minn hekk Johann Bernoulli pplaġja ideat fundamentali mill-ktieb ta' Daniel ''Hydrodynamica'' fil-ktieb tiegħu ''Hydraulica'' li għamillu data qabel minn ''Hydrodynamica''. Minkejja li Daniel ipprova jagħmel rikonċiljazzjoni ma' missieru baqgħu miġġildin sa' mewtu&lt;ref name=&quot;mactutor&quot;&gt;O'Connor &amp; Robertson (1998)&lt;/ref&gt;. 

Meta Daniel kellu għaxar snin twieled ħuh [[Johann II Bernoulli]]. Meta beda l-iskola, missieru, Johann Bernoulli, ħeġġu biex jistudja n-negozju, għax ma kienx hemm flus fil-matematika. Madankollu, Daniel irrifjuta, għax ried jistudja l-matematika imma aktar tard ċeda għax-xewqat ta' missieru u beda jistudja n-negozju. Missieru imbagħad riedu jistudja l-[[mediċina]], u Daniel aċċetta bil-kundizzjoni li missieru jgħallmu l-matematika privatament u komplew jagħmlu dan għal xi żmien&lt;ref name=&quot;mactutor&quot;/&gt;.

Kien ħabib tal-qalb ta' [[Leonhard Euler]]. Fl-1724 mar [[San Pietruburgu]] bħala professur tal-matematika, iżda ma kienx kuntent hemm, u marda qasira fl-1733 tagħtu skuża biex jitlaq&lt;ref name=&quot;mactutor&quot;/&gt;. Mar lura l-Università ta' [[Basel]], fejn  kellu l-katedri tal-[[mediċina]], il-[[metafiżika]] u [[filosofija naturali]] waħda wara l-oħra sa mewtu&lt;ref name=&quot;eb&quot;/&gt;.

F'Mejju tal-1750 ġie elett ''[[Fellow of the Royal Society]]'' ta' Londra&lt;ref&gt;[http://www2.royalsociety.org/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&amp;dsqApp=Archive&amp;dsqCmd=Show.tcl&amp;dsqDb=Persons&amp;dsqPos=0&amp;dsqSearch=%28Surname%3D%27bernoulli%27%29]&lt;/ref&gt;.

== Xogħol matematiku == 
L-ewwel xogħol matematiku tiegħu l-''Exercitationes'' (''Eżerċizzji matematiċi'') ġie ppubblikat fl-1724. Sentejn wara, wera għall-ewwel darba kemm hi spiss utli li mozzjoni komposta tinqasam f'mozzjoni ta' trażlazzjoni u mozzjoni ta' rotazzjoni. Ix-xogħol ewlieni tiegħu hu ''Hydrodynamique'' (''Hydrodynamica''), ippubblikat fl-1738. Dan jixbah il-''Mécanique Analytique'' ta' [[Joseph Louis Lagrange]] fis-sens li hu mqassam b'mod li r-riżultati kollha joħorġu minn prinċipju wieħed, il-[[konservazzjoni tal-enerġija]]. Warajh ħareġ monografija fuq it-teorija tal-frugħ u l-mili tal-baħar, li għalih rebaħ premju tal-Akkademja Franċiża, li qasam ma' Euler u [[Colin Maclaurin]] għall-monografiji tagħhom. Dawn it-tliet momografiji fihom dak kollu li kien sar fuq dan is-suġġett bejn il-pubblikazzjoni ta'  ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' ta' [[Isaac Newton]] u r-riċerki ta' [[Pierre-Simon Laplace]]. Bernoulli kiteb ukoll numru kbir ta' artikli dwar kwistjonijiet mekkaniċi varji, speċjalment dwar il-problemi konnessi mal-vibrazzjoni ta' korda u s-soluzzjonijiet li kienu taw [[Brook Taylor]] u [[Jean le Rond d'Alembert]]&lt;ref name=&quot;ball&quot;&gt;Rouse Ball (1908) (Ara l-bibljografija)&lt;/ref&gt;.

== Statistika== 
Fl-1738, Daniel Bernoulli kien ukoll l-awtur ta' ''Specimen theoriae novae de mensura sortis (Spjegazzjoni ta' teorija ġdida dwar il-kalkulu tar-riskju&gt; )'',&lt;ref&gt;Traduzzjoni ġdida f' ''Econometrica'' '''22''' (1954) ''pp''23-36&lt;/ref&gt; fejn għamel il-paradoss ta' San Pietruburgu l-bażi tat-teorija ekonomika tal-[[avversjoni għar-riskju]], [[premju għar-riskju]] u l-[[utilità]]&lt;ref&gt;Martin (2004)&lt;/ref&gt;.

Wieħed mill-ewwel attentati fl-analiżi tal-problema statistika madwar iċ-[[ċensura statistika]] kien l-analiżi tad-data tal-[[morbożità]] u tal-[[rata tal-mortalità|mortalità]] tal-[[ġidri]] li għamel Bernouilli fl-1766 biex juri l-effikaċja tat-[[tilqim]]&lt;ref&gt;Stampata mill-ġdid f'Blower (2004) (Ara l-bibljografija)&lt;/ref&gt;.

== Fiżika == 
Kien l-ewwel xjenzjat li pprova jifformula [[teorija ċinetika tal-gassijiet]], u applika l-idea biex jispjega l-[[liġi ta' Boyle]]&lt;ref name=&quot;ball&quot;/&gt;.

Ħadem ma' Euler fuq l-[[Elastiċità (fiżika)|elastiċità]] u l-iżvilupp tal-[[ekwazzjoni ta' travu ta' Euler Bernoulli]]&lt;ref&gt;Timoshenko (1983) (Ara l-bibljografija)&lt;/ref&gt;. Il-[[prinċipju ta' Bernoulli]] hu fundamentali fl-[[aerodinamika]]&lt;ref name=&quot;eb&quot;&gt;[Anon.] (2001) &quot;Daniel Bernoulli&quot;, ''[[Encyclopaedia Britannica]]''&lt;/ref&gt;.

==Referenzi==
{{referenzi}}

==Bibljografija==
*[Anon.] (1911) &quot;[http://www.1911encyclopedia.org/Bernoulli Bernoulli], ''[[Encyclopaedia Britannica]]''
*[Anon.] (2001) &quot;Daniel Bernoulli&quot;, ''[[Encyclopaedia Britannica]]''
*Blower, S. (2004), ''An attempt at a new analysis of the mortality caused by smallpox and of the advantages of inoculation to prevent it, D, Bernoulli'', 'Reviews of Medical Virolology, vol. 14, pp. 275–288
*{{Ċita ktieb |kunjom=Cardwell |isem=D.S.L. |titlu=From Watt to Clausius: The Rise of Thermodynamics in the Early Industrial Age |pubblikatur=Heinemann |post=Londra |sena=1971 |isbn=0-435-54150-1 |lingwa=en}}
*Mikhailov, G.K., 2005, &quot;Hydrodynamica&quot; f'Grattan-Guinness, I., ed., ''Landmark Writings in Western Mathematics''. Elsevier: 131-42.
*Pacey, A.J. &amp; Fisher, S.J. (1967) &quot;Daniel Bernoulli and the ''vis viva'' of compressed air&quot;, ''British Journal for the History of Science'' '''3''', 388-92
*Rouse Ball, W. W. [1908] (2003) [https://web.archive.org/web/20161213102847/http://www.maths.tcd.ie/pub/HistMath/People/Bernoullis/RouseBall/RB_Bernoullis.html ''The Bernoullis''] f' ''A Short Account of the History of Mathematics'', 4th ed., Dover, {{ISBN|0486206300}}
* Straub Hans, ''Bernoulli, Daniel'' f' ''Dictionary of Scientific Biography''', vol. 2, pp. 36–46, Charles Scribner's Sons, New York, 1970, {{ISBN|0684101149}}
*{{Ċita ktieb |titlu=History of Strength of Materials |kunjom=Timoshenko |isem=S. P. |sena=1983 |isbn=0486611876 |post=New York |pubblikatur=Dover Publications |lingwa=en}}

{{Familja Bernoulli}}

{{DEFAULTSORT:Bernoulli, Daniel}}
[[Kategorija:Twieldu fl-1700]]
[[Kategorija:Mietu fl-1782]]
[[Kategorija:Matematiċi Żvizzeri]]</text>
      <sha1>1svtyw1pwxndmovhbzo1ah906w626ir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ħaiti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20388</id>
    <revision>
      <id>333504</id>
      <parentid>330916</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>257</id>
      </contributor>
      <comment>[[c:COM:CDC|Bot]]: il-fajl Cour-de-cassation-haiti-actunews7.jpg ġie mħassar minn fuq [[Wikimedia Commons|Commons]] minn [[c:User:AFBorchert|AFBorchert]] minħabba: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Cour-de-cassation-haiti-actunews7.jpg|]]</comment>
      <origin>333504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95222" sha1="6zmmasllhwbiv17tzhzqob3y1622me9" xml:space="preserve">{{Infobox Pajjiż
|isem_twil_konvenzjonali     = Repubblika tal-Ħaiti
|isem_nattiv                 =  ''République d'Haïti'' {{fr}}
|isem_komuni                 = Ħaiti
|stampa_bandiera             = Flag of Haiti.svg
|stampa_emblema              = Coat of arms of Haiti.svg
|stampa_mappa                = Haiti (orthographic projection).svg
|deskrizzjoni_mappa          =
|ħolqa_bandiera              = Bandiera tal-Ħaiti
|ħolqa_emblema               = Emblema tal-Ħaiti
|ħolqa_demografija           = Demografija tal-Ħaiti
|mottu_nazzjonali            = [[Liberté, Égalité, Fraternité]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Libertà, Ugwaljanza, Fraternità&lt;/small&gt;
|innu_nazzjonali             = ''[[La Dessalinienne]]''
|lingwi_uffiċjali            = [[Lingwa Franċiża|Franċiż]]&lt;br /&gt;[[Lingwa Ħaitjana|Ħaitjan]]
|gruppi_etniċi               = 
|kapitali                    = [[Port-au-Prince]]
|l-ikbar_belt                = [[Port-au-Prince]]
|latd=18 |latm=32 |latNS=N |lonġd=72 |lonġm=20 |lonġEW=W
|tip_gvern                   = [[Repubblika]] [[Repubblika semi-presidenzjali|semi-presidenzjali]] [[Stat unitarju|unitarja]]
|titlu_kap1                  = [[President tal-Ħaiti|President]]
|titlu_kap2                  = [[Lista ta' Prim Ministri tal-Ħaiti|Prim Ministru]]
|isem_kap1                   = [[Claude Joseph]]
|isem_kap2                   = [[Ariel Henry]]
|żona_kklassifika            = 140
|poż_erja                    = 140 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|erja_km2                    = 27,750
|erja_mi_kw                  = 10,714
|perċentwal_ilma             = 0.7
|sena_stima_popolazzjoni     = 2011
|stima_popolazzjoni          = 9,719,932
|poż_stima_popolazzjoni      = 87 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|ċensiment_popolazzjoni      = 
|sena_ċensiment_popolazzjoni = 
|densità_popolazzjoni_km2    = 350.27
|densità_popolazzjoni_mi_kw  = 907.22
|poż_densità_popolazzjoni    = 45 &lt;!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--&gt;
|sena_PGD_PSX                = 2012
|PGD_PSX                     = $12.942 biljun
|poż_PGD_PSX                 = 
|PGD_PSX_per_capita          = $1,242
|poż_PGD_PSX_per_capita      =
|sena_IŻU                    = 2013
|IŻU                         = {{decrease}} 0.456&lt;ref name=&quot;UNDP_2010&quot;&gt;{{ċita web |pubblikatur=Programm ta' Żvilupp tan-Nazzjonijiet Uniti |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130529235147/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/HTI.html |arkivju-data=2013-05-29 |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/HTI.html |titlu=International Human Development Indicators: Haiti |sena=2008 |lingwa=en |data-aċċess=2013-05-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|poż_IŻU                     = 161
|kategorija_IŻU              = &lt;span style=&quot;color:#e0584e;white-space:nowrap;&quot;&gt;bax&lt;/span&gt;
|tip_sovranità               = [[Storja tal-Ħaiti|Formazzjoni]]
|avveniment_stabbilit1       = [[Imperu kolonjali Franċiż|Kolonja Franċiża]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;([[Trattat ta' Ryswick]])&lt;/small&gt;
|data_stabbilit1             = 30 ta' Ottubru 1697
|avveniment_stabbilit2       = Indipendenza iddikjarata
|data_stabbilit2             = 1 ta' Jannar 1804
|avveniment_stabbilit3       = [[Rivoluzzjoni tal-Poplu fuq il-Gvern (Grenada)|Rivoluzzjoni Grenadiża]]
|data_stabbilit3             = 13 ta' Marzu 1979
|avveniment_stabbilit4       = Rikonoxxuta minn [[Franza]]
|data_stabbilit4             = 17 ta' April 1825
|valuta                      = [[Gourde tal-Ħaiti|Gourde]]
|kodiċi_valuta               = HTG
|żona_ħin                    = [[Żona tal-Ħin tal-Lvant|EST]]
|differenza_ħku              = -5
|żona_ħin_legali             = [[Ħin tal-Lvant ta' Bi nhar|EDT]]
|differenza_żona_ħin_legali  = -4
|cctld                       = [[.ht]]
|kodiċi_telefoniku           = +509
|sena_PGD_nominali           = 2012
|PGD_nominali                = $7.902 biljun
|poż_PGD_nominali            = 
|PGD_nominali_per_capita     = $758
|poż_PGD_nominali_per_capita = 
|noti                        = 
}}
[[Stampa:Haiti with departments borders (numbered).svg|thumb|Ħaiti bil-fruntieri tad-dipartimenti (numerati)]]
[[Stampa:Haiti location map.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali (Departaments)]]
[[Stampa:Frontera actual entre la República Dominicana y Haití .jpg|thumb|Mappa ta' Ħaiti]]
[[Stampa:Banque of Haiti.webp|thumb|Il-kwartieri ġenerali tal-Bank of Ħaiti fl-2022]]
[[Stampa:Gonave.jpg|thumb|Gżira Gonâve, fil-Golf ta' Gonâve, Ħaiti. Il-Bank Rochelois bilkemm huwa dixxernibbli fil-kanal tan-Nofsinhar bejn il-gżira u l-kontinent.]]
[[Stampa:Citadelle Laferrière Aerial View.jpg|thumb|Veduta taċ-ċittadella Laferrière mibnija taħt il-gvern ta' Enriku I ta' Ħaiti.]]
[[Stampa:EGLISE DE MIRAGOANE-vi.jpg|thumb|Katidral Kattoliku ta' San Ġwann Battista f'Miragoâne, Ħaiti]]
[[Stampa:Commune de Dessalines.jpg|thumb|Il-Komun ta' Dessalines, id-Dipartiment ta' l-Artibonit ([[Lingwa Franċiża|Franċiż]]) jew Latibonit ([[Lingwa Ħaitjana|Ħaitjan]])]]

Il-'''Ħaiti''' ({{awdjo|En-us-Haiti.ogg|ˈheɪti}}) ([[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: ''Haïti''; [[Lingwa Ħaitjana|Ħaitjan]]: ''Ayiti''), uffiċjalment ir-'''Repubblika tal-Ħaiti''' ''(République d'Haïti; Repiblik Ayiti)''&lt;ref&gt;[http://ufdc.ufl.edu/AA00000626/00001/5j Konstitisyon Repiblik Ayiti 1987]&lt;/ref&gt;, huwa pajjiż fil-[[Karibew]]. Huwa jokkupa l-punent u porzjon żgħir tal-gżira ta' [[Ħispanjola]], fl-arċipelagu tal-[[Antilli Kbar]], li jaqsam mar-[[Repubblika Dominikana|Repubblika Dominicana]]. ''Ayiti'' (''art ta' muntanji għoljin'') kienu l-indiġeni [[Poplu Taino|Taino]] jew Amerindjani li taw l-isem għall-gżira. L-ogħla punt tal-pajjiż hu [[Pic la Selle]], b'2,680 metri (8,793 ft). L-erja totali tal-Ħaiti hija ta' 7,750 kilometru kwadru (10,714 mi kw) u l-kapitali hija [[Port-au-Prince]]. Il-[[Lingwa Ħaitjana|Ħaitjan]] u l-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] huma l-lingwi uffiċjali.

Ħaiti, uffiċjalment ir-Repubblika tal-Ħaiti (Franċiż: République d'Haïti, Kreol Ħaitis: Repiblik d'Ayiti) huwa pajjiż Amerikan li jinsab fuq Hispaniola; Huwa wieħed mit-tlettax-il Stat li jiffurmaw l-Amerika Insulari, Antilli jew Gżejjer tal-Baħar Karibew. Il-belt kapitali u l-aktar popolata tagħha hija Port-au-Prince. Ħaiti hija magħrufa bħala l-ewwel “repubblika sewda” fid-dinja li stabbiliet ruħha u saret indipendenti u, ekonomikament, talli hija l-ifqar pajjiż fl-Ameriki.

Lingwistikament, il-pajjiż tal-Karibew huwa l-Amerika Latina, peress li l-lingwi maġġoritarji tiegħu, il-Kreoli tal-Ħaiti u l-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], huma lingwi Rumanzi. Ħaiti u l-Kanada huma l-uniċi pajjiżi fl-Ameriki fejn il-[[lingwa Franċiża]] hija uffiċjali u titkellem minn parti sinifikanti tal-popolazzjoni. Għalkemm fil-każ tal-Ħaiti, kważi l-popolazzjoni kollha tagħha titkellem prinċipalment il-krejol Ħaiti, fil-każ tal-Kanada, l-[[Ingliż]] (lingwa uffiċjali l-oħra tagħha) hija l-aktar mitkellma mill-abitanti tagħha. L-uniku pajjiż li jaqsam miegħu l-fruntieri tal-art huwa r-[[Repubblika Dominikana]]

Ħaiti għandha 36% tal-wiċċ tal-Gżira ta' Hispaniola.

Fronetars tal-Ħaiti totali: 376 km, pajjiżi tal-fruntiera (1): Repubblika Dominikana 376 km.

== Popolazzjoni ==
Ħaiti għandha popolazzjoni ta' madwar 11.58 miljun abitant (stima tal-Bank Dinji għall-2022).

Port-au-Prince: Dipartiment: Punent; Is-Sindku Ralph Youri: Chevry; Żona: 36.04 km²; Altitudni Medja: 15 m 'il fuq. n. m.; Popolazzjoni (2019): 1,164,236 abitant, Densità. 32,339.88 abitant/km²; Kodiċi Postali: HT6110.

==Indiċi tal-Paċi Globali ==
Ħaiti jinsab 12-il post inqas fil-129 post b'punteġġ ta' 2,395, wara li waqa' 17-il post.

== Etimoloġija ==
Il-kelma &quot;Ħaiti&quot; ġejja minn Arawak, il-lingwa tal-abitanti indiġeni tal-gżira, u tfisser &quot;art tal-muntanji.&quot; Dan l-isem ingħata lill-parti tal-punent tal-gżira mis-settlers Taíno tal-qedem, li huwa fejn tinsab din ir-repubblika.Meta Columbus ħa l-pussess tal-gżira fl-1492, sejjaħha “La Isla Española”. Bartolomé de las Casas qassar l-isem għal &quot;Española&quot; u aktar tard Pedro Mártir de Anglería semmieh &quot;La Española&quot;. L-isem Haïti ġie adottat mir-rivoluzzjonarju Haiti Jean-Jacques Dessalines bħala l-isem uffiċjali wara l-indipendenza ta' Saint-Jacques. Domingue. , bħala ġieħ lill-antenati indiġeni Taino.

== Storja ==
Qabel il-wasla tal-ewwel Ewropej, dik li iktar tard kienet se tissejjaħ il-Gżira Hispaniola kienet abitata minn żewġ gruppi etniċi: l-Arawaks, li l-fergħa lokali tagħhom hija magħrufa bħala t-Tainos, u l-Karibs. Dawn tal-aħħar kienu bdew id-dħul tagħhom fil-gżira ftit qabel il-wasla tal-punent, u kienu qed iwarrbu lit-Tainos mill-pożizzjonijiet tagħhom; Madankollu, fit-taqsima tal-punent tal-gżira, bħalissa Ħaiti, il-maġġoranza l-kbira tal-popolazzjoni kienet ta' oriġini Taíno, miġbura fil-kapijiet ta' Marién u Jaragua.

Ħaiti pproklamat l-indipendenza tagħha fl-1 ta' Jannar, 1804, billi kienet it-tieni pajjiż fil-kontinent Amerikan li għamel dan, u l-ewwel fl-Amerika Latina li ssieħbet magħha wara proċess rivoluzzjonarju singular ta' natura abolizzjonista, mibdi fl-1791, li wassal għal ġlieda fit-tul armata kontra Franza, il-qawwa kolonizzanti mill-aħħar tas-seklu 17. Il-bażi etnika tal-popolazzjoni tagħha hija ta' oriġini Afrikana-sub-Saħarjana.

Huwa l-ewwel każ fl-Istorja Universali fejn ir-ribelljoni ta' popolazzjoni soġġetta għas-sistema tal-jasar wasslet għall-emanċipazzjoni tagħha, li stabbiliet preċedent definittiv għat-trażżin tal-kummerċ transatlantiku tan-nies. Dan l-episodju huwa mfakkar speċifikament min-Nazzjonijiet Uniti permezz tar-Riżoluzzjoni 29/C40, li tfakkar kull 23 ta' Awwissu, u l-istituzzjoni tal-midalja Toussaint L’Ouverture, b'ġieħ lil wieħed mill-mexxejja tar-rivoluzzjoni ta' Ħaiti.

Oriġinarjament il-Gżira ta' Hispaniola kienet imsejħa mit-Taínos (abitanti Aboriġinali) bħala Quisqueya u l-Kontinent tal-Amerika kien jissejjaħ Abya Yala.

=== Perjodu kolonjali ===
[[Stampa:15thcenturyhispaniola-2.JPG|thumb|Mappa tas-seklu 15 ta' &quot;La Isla Española&quot;.]]
[[Stampa:Copia de Cacicazgos de la Hispaniola.png|thumb|Il-ħames kapijiet tal-gżira ta' Hispaniola mal-wasla ta' Christopher Columbus.]]
[[Stampa:Columbus landing on Hispaniola adj.jpg|thumb|Christopher Columbus niżel fuq Hispaniola]]
Christopher Columbus wasal f'Hispaniola, illum ir-Repubblika ta' Ħaiti, fil-5 ta' Diċembru, 1492, f’żona li llum magħrufa bħala Môle-Saint-Nicolas, u talab il-gżira għall-Kuruna ta' Kastilja (Spanja). Dsatax-il jum wara, il-bastiment tiegħu Santa Marija inkalja qrib is-sit attwali ta' Cap Haitien. Columbus ħalla 39 raġel fuq il-gżira, li waqqfu l-insedjament ta' La Navidad (Milied), u b'hekk inkorporaw il-gżira fl-Imperu Spanjol.

Il-baħrin iġorru mard infettiv endemiku għall-Ewropa. L-indiġeni ma kellhomx immunità għal dan il-mard il-ġdid u mietu f'numru kbir minħabba l-epidemiji, l-ewwel epidemija tal-ġidri rreġistrata fl-Ameriki faqqgħet f'Hispaniola fl-1507. Fl-istess ħin, l-indiġeni kienu soġġetti għas-sistema encomienda, li għaqqad lill-indiġeni. biex jaħdmu bilfors fil-minjieri tad-deheb u l-pjantaġġuni; għalhekk ġew trasferiti mill-ibliet tagħhom biex jeħduhom fil-postijiet fejn kienu jaħdmu fil-pjantaġġuni jew industriji speċifiċi. Sussegwentement, il-Kuruna Spanjola approvat fl-1512 u l-1513 il-Liġijiet ta 'Burgos, li jipprojbixxu t-trattament ħażin tal-indiġeni, u ppromwoviet l-edukazzjoni fid-duttrina Nisranija, u tat ukoll lill-pakketti qafas legali li tejbet is-sitwazzjoni tal-ħaddiema. Madankollu, il-popolazzjoni awtoktona kompliet tonqos fi proporzjon mal-popolazzjoni immigranti, magħmula l-aktar minn Ewropej u skjavi Afrikani mixtrija minn Spanja.

Fil-bidu tas-seklu 17, minħabba l-isplużjoni li kien kiseb il-kummerċ informali tas-settlers Kreoli tal-gżira, u li mar kontra l-monopolju li l-metropoli fittxet, il-gvernatur Spanjol Antonio de Osorio ordna, bejn l-1605 u l-1606, id-depopolazzjoni. ta' taż-żona ċentrali u tal-punent tal-gżira sabiex titrażżan din il-prattika. Maż-żmien, il-bucanieri stabbilixxew fiż-żoni diżabitati tal-hekk imsejħa parti tal-punent, irġiel li kienu jgħixu bil-kaċċa tal-baqar u l-ħnieżer selvaġġi, il-kummerċ tal-pil u l-kultivazzjoni tat-tabakk, kif ukoll filibusters, it-tnejn ta' oriġini Franċiża. L-ewwel okkupaw l-Isla de la Tortuga u mbagħad Hispaniola proprja; fosthom kien hemm Bertrand d'Ogeron, li kellu suċċess fit-tkabbir tat-tabakk, u li rekluta ħafna familji kolonjali Franċiżi minn Martinique u Guadeloupe. Aktar tard, dawn l-insedjamenti ddeterminaw li l-parti tal-punent tal-gżira kienet mitluba minn Franza. Fl-1697, Spanja ċediet dik il-parti tal-gżira lil Franza bit-Trattat ta' Ryswick, li jikkostitwixxi l-Franċiż Saint-Domingue.

F’nofs is-seklu 18, Saint-Domingue kolonjali, okkupat minn Franza taħt sistema ta' skjavi tal-ħadid, bl-encomiendas diġà aboliti, kellu popolazzjoni ta’ 300,000 skjav u bilkemm 12,000 persuna ħielsa, l-aktar bojod u mulatti.

Fl-1790, Santo Domingo kienet l-aktar kolonja Franċiża sinjura fl-Ameriki grazzi għall-profitti enormi ġġenerati mix-xogħol tal-iskjavi fl-industriji taz-zokkor u l-indigo. Għexieren ta 'eluf ta' Afrikani kienu deportati kull sena bħala skjavi biex imexxu dawn l-industriji (sas-snin 1780, kienu qed jiġu deportati lejn il-kolonja bir-rata ta' 36,000 fis-sena biex jieħdu post il-predeċessuri tagħhom li kienu mietu fuq ix-xogħol); id-destin tagħhom kien regolat legalment minn Code Noir, iżda fil-prattika ħafna drabi kienu trattati agħar mill-kodiċi preskritt.

=== Rivoluzzjoni haitiana ===
[[Stampa:Fire in Saint-Domingo 1791, German copper engraving.jpg|thumb|Ribelljoni tal-iskjavi f'Saint-Domingue, fl-1791]]
[[Stampa:Battle for Palm Tree Hill.jpg|thumb|Battalja f'Santo Domingo, pittura ta' Jannar Suchodolski dwar konfront bejn truppi Pollakki għas-servizz ta' [[Franza]] u ribelli Ħaiti.]]
[[Stampa:Général Toussaint Louverture.jpg|thumb|Général Toussaint Louverture]]
[[Stampa:Le Serment des Ancêtres, 1823.jpg|thumb|Alexander Pétion u Jean Jacques Dessalines jaħilfu lealtà quddiem Alla; Pittura minn Guillon-Lethière.]]
Il-ġlieda għall-indipendenza f'Saint-Domingue seħħet f'diversi stadji: fl-ewwel, is-sidien kbar tal-art, skjavi, negozjanti, u bojod foqra ingħaqdu mal-moviment rivoluzzjonarju li kien faqqa' fil-metropoli Franċiża u ffurmaw assemblea lokali. , li sostna t-tmiem tal-patt kolonjali. Fit-tieni stadju, il-mulatti ħielsa bdew jappoġġjaw ir-rivoluzzjoni metropolitana, billi jemmnu li b'dan kienu se jiksbu ugwaljanza sħiħa ta' drittijiet għall-irġiel ħielsa, irrispettivament mill-kulur, mir-residenti bojod tal-kolonja. Fl-1790 il-pjanti bojod irażżnu t-talbiet tal-ħieles u ma kellhomx għażla ħlief li jallijaw ruħhom mar-ribelli.

Fl-14 ta’ Awwissu 1791, kienet issir ċerimonja mill-qassis voodoo Boukman f’Bois-Cayman, li hija meqjusa bħala l-punt tat-tluq tar-Rivoluzzjoni ta' Ħaiti. F’Novembru tal-istess sena, għexieren ta' eluf ta' skjavi rrivellaw. Il-proċess ta' emanċipazzjoni twil tmexxa minn François Dominique Toussaint-Louverture, li ddikjara l-abolizzjoni tal-iskjavitù, u li bejn l-1793 u l-1802 mexxa b'mod għaqli r-rivoluzzjoni ta' Ħaiti, waqt li kkonfronta lill-Ingliżi u lill-Franċiżi, sal-qabda, l-eżilju u l-mewt tiegħu fi Franza. .

Ispirat mir-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1789, mill-1791 sal-1803 il-Ġeneral Toussaint Louverture, eks skjav u mexxej tal-unika ribelljoni tal-iskjavi megħjuna mill-Istati Uniti ta’ suċċess, fl-aħħar keċċa lill-Franċiżi minn dak li llum huwa Ħaiti.

Fl-1791 l-iskjavi Afrikani bdew ribelljoni fit-Tramuntana ta’ Saint-Domingue u s-settlers bojod ħabtu ma’ mulatti ħielsa. Kien hemm ukoll ġlied bejn partitarji tar-repubblika u dawk tar-reġim l-antik. Fl-1792 il-gvern Franċiż bagħat tliet uffiċjali mas-suldati biex jistabbilixxu l-ħakma Franċiża u l-ugwaljanza ċivili għal suwed u mulatti ħielsa. Fl-1793 il-kummissarji tar-repubblika pproklamaw il-libertà tal-iskjavi kollha. Dan qajjem rifjut fost is-sidien bojod u mulatti ħielsa, li wħud minnhom kienu wkoll sidien tal-pjantaġġuni.

Fl-1795, Spanja ċediet il-parti tagħha tal-gżira lil Franza biex tagħmel paċi mar-Repubblika Franċiża, u għamlet il-gżira kollha Franċiża.

Mill-1799 sal-1800 suwed u mulatti ħielsa, immexxija minn André Rigaud, u Ħaitis ta' dixxendenza Afrikana mmexxija mill-Ġeneral Toussaint Louverture kellhom gwerra ċivili msejħa l-Gwerra tas-Skieken.

Fl-1802 Napuljun Bonaparte, meta ra li l-kolonji kienu qed jitbiegħdu mill-metropoli minħabba l-abolizzjoni u eqreb lejn il-Gran Brittanja u Spanja, reġa' stabbilixxa l-iskjavitù u kmanda 55,000 suldat, iżda 45,000 suldat mietu fil-gwerra biex jerġgħu jieħdu l-gżira, il-maġġoranza vasta. minħabba mard. Dik l-istess sena qabdu lill-Ġeneral Toussaint Louverture u tefgħuh il-ħabs fil-Forti de Joux, fejn miet. Fl-aħħar tas-sena Franza rtirat is-7,000 suldat li kien fadal.

Fl-1803, Jean Jacques Dessalines għeleb definittivament lit-truppi Franċiżi fil-battalja ta’ Vertières u fl-1804 iddikjara l-indipendenza tal-pajjiż, li sejjaħ bl-isem antik ta’ Ħaiti, u pproklama lilu nnifsu imperatur.

Il-gvern Franċiż wassal għal imblokk kontra z-zokkor Ħaiti, u l-antipatija ta 'l-Istati l-oħra kontra pajjiż iggvernat minn skjavi ta' qabel żammet il-kummerċ ma 'Franza milli jiġi sostitwit b'ċirkwiti kummerċjali oħra. Mela l-ekonomija tar-repubblika ż-żgħira kienet milquta ħażin, kemm għal raġunijiet kummerċjali kif ukoll bit-tnaqqis qawwi fil-produzzjoni tal-pjantaġġuni minħabba l-fatt li kienu ġew organizzati madwar l-iskjavitù; minflok, l-agrikoltura u l-bqija tal-ekonomija kienu organizzati fi skema ta' sussistenza fuq stil Afrikan.

Fil-11 ta' Lulju, 1825, ir-Re Karlu X ta' Franza ħareġ ordinanza li tirrikonoxxi l-indipendenza tal-pajjiż bi skambju għal kumpens ta' 90 miljun frank tad-deheb, għaxar darbiet id-dħul annwali ta' Ħaiti dak iż-żmien. L-isforzi ta' Ħaiti biex tħallas kumpens fixklu b'mod sinifikanti l-iżvilupp tagħha.

=== seklu XIX ===
[[Stampa:Citadelle Laferrière Aerial View.jpg|thumb|Laferrière Ċittadella mibnija bejn l-1805 u l-1820 taħt il-gvern ta 'Henri Christophe, awto-proklamat Henry I ta' Ħaiti.]]
[[Stampa:President Jean-Pierre Boyer of Haiti (Hispaniola Unification Regime) Portrait.jpg|thumb|Jean Pierre Boyer]]
Dessalines wettaq gvern despotiku. L-abjad ġew sterminati u s-superstiti tkeċċew. Dessalines eżekuta ħafna mill-abjad li baqgħu fil-gżira. Huwa kien maqtul min-naħa tiegħu minn rewwixta mulatta fis-17 ta' Ottubru, 1806, li bdiet tradizzjoni sekulari ta' konfronti bejn il-maġġoranza purament sewda u l-minoranza mulatta, li ġeneralment ġiet identifikata mal-klassi tan-nofs u l-elites ekonomiċi u soċjali kulturali.

Wara l-mewt ta' Dessalines, il-pajjiż kien maqsum fi tnejn: renju fit-tramuntana, ikkontrollat ​​mill-iswed Henri Christophe, u repubblika fin-nofsinhar, bil-mulattu Alexandre Pétion. Fl-1822, il-President Jean-Pierre Boyer għaqqad mill-ġdid iż-żewġ stati.

Boyer uża t-truppi li kienu ġġieldu lil xulxin biex jieħu vantaġġ mir-ribelli popolari fil-parti tal-lvant tal-gżira, li kienu wasslu biex l-hekk imsejħa Indipendenza Effimera tinvadiet dak it-territorju u inkorporat f'Ħaiti. Pétion kien beda negozjati ma' Franza għar-rikonoxximent tal-indipendenza ta' Ħaiti, iżda dan il-fatt ma seħħx qabel il-11 ta' Lulju, 1825, meta r-Re Karlu X ta' Franza ppromulga ordni li rrikonoxxa l-indipendenza tal-pajjiż bi skambju għal kumpens ta' 150 miljun frank; somma li kienet se titnaqqas għal 90 miljun frank minn Luis Felipe fl-1838.

Mill-1838, bdew konfoffazzjonijiet u rivolti fil-parti Spanjola tal-gżira, li kisbet l-indipendenza tagħha fl-1844, taħt l-isem tar-Repubblika Dominikana. Il-Ħaiti komplew il-gwerra kontra r-Repubblika l-ġdida sal-battalja ta' Sabana Larga, fl-1856.

Suċċessjoni twila ta' kolpijiet ta' stat wara t-tluq ta' Jean Pierre Boyer fl-1843 iddeterminat li ħames presidenti jiggvernaw matul is-sitt snin ta' wara; l-aħħar minnhom kellu lilu nnifsu nkurunat imperatur, fl-1849, bl-isem ta' Faustino I, u żamm il-poter sal-1859. Il-konfront kontinwu bejn fazzjonijiet tal-armata, elite razzjali mulatta u l-maġġoranza tal-popolazzjoni sewda, iffavorita wkoll mill- L-installazzjoni ta' negozjanti barranin Ġermaniżi, Amerikani, Franċiżi u Ingliżi li monopolizzaw il-kummerċ barrani, wasslet għal livell għoli ta' instabbiltà politika, filwaqt li l-pajjiż ma setax joħroġ mill-istat ta' faqar kroniku tiegħu.

=== Interventi u dittatorjati barranin ===
Mill-1906, il-pajjiż ilu fl-isfera tad-&quot;diplomazija tad-dollaru,&quot; u d-Dipartiment tal-Istat għamel pressjoni fuq Port-au-Prince fl-1910-11 biex jiżgura d-dħul ta' Citibank fil-kapital tal-Bank Nazzjonali. Minn dakinhar, National City Bank ilu jaħdem biex jirbaħ l-istituzzjoni minn ġewwa, filwaqt li jipprova jġiegħel lill-gvernijiet ta' Ħaiti midjunjin jaċċettaw il-kontroll doganali. F'Diċembru 1914, it-truppi Amerikani ħatfu l-fondi pubbliċi tal-bank u ttrasferewhom lejn l-Istati Uniti, minkejja l-protesti ta' Ħaiti kontra &quot;att ta' piraterija internazzjonali.&quot;

Il-viċi president tal-Bank Nazzjonali, Roger L. Farnham, iddefinixxa l-pjan li se jadotta d-Dipartiment tal-Istat. L-għan kien li tuża l-okkupazzjoni militari biex tikkontrolla l-amministrazzjoni kollha u b'hekk tippromwovi l-interessi ekonomiċi tal-Stati Uniti fil-pajjiż. Minkejja l-penetrazzjoni qawwija tal-kapital tal-Istati Uniti fl-ekonomija ta' Ħaiti (ferroviji, trasport urban, elettriku, eċċ.), il-Kostituzzjoni ċaħdet lill-barranin id-dritt li jkollhom proprjetà immobbli, u żammithom barra minn ħafna setturi (zokkor, kafè, qoton, tabakk, injam). , eċċ.).

Apparti l-indħil Amerikan, il-pajjiż kien fi stat ta' insurrezzjoni kważi permanenti. Mill-1910 sal-1915 kien hemm ħames presidenti, sitwazzjoni li laħqet il-qofol tagħha fl-eżekuzzjoni ta' 167 priġunier politiku fis-27 ta' Lulju, 1915, segwita minn rewwixta popolari li waqqgħet il-gvern u qatlet lill-President Vilbrun Guillaume Sam. Din ir-rivoluzzjoni, immexxija minn Rosalvo Bobo, li kienet kontra t-tqarrib tal-pajjiż mal-Stati Uniti, ma għoġbitx lil dawn tal-aħħar, iżda d-deċiżjoni li tinvadi lil Ħaiti kienet diġà ttieħdet qabel ma Vilbrun Guillaume Sam kien imwaqqa'.

Wara li żbarka fuq il-kap ta’ forza spedizzjonarja f’Port-au-Prince, l-Ammirall William B. Caperton impona konvenzjoni fuq il-gvern li l-klawsoli tiegħu kienu jinkludu amministrazzjoni ċivili u militari, finanzi, dwana, u l-bank tal-istat (mibdul mill-Bank Nazzjonali tal-Belt. ) f’idejn l-Amerikani. Biex tegħleb ir-reżistenza, Caperton iddikjara l-liġi marzjali fit-territorju kollu. Ħaiti kienet okkupata kważi b’mod permanenti mill-Istati Uniti bejn l-1915 u l-1934, perjodu li matulu l-gvernijiet ta' Haiti rnexxielhom inaddfu l-finanzi pubbliċi u joħolqu armata. Imma l-poplu Haiti kellu jiflaħ mar-razziżmu tal-Marines u sab ruħu soġġett għad-dominazzjoni tal-elite mulatta.L-Istati Uniti kitbet kostituzzjoni ġdida li ġiet introdotta fl-1918. Mill-1918 sal-1934, l-Ingliż sar it-tieni lingwa uffiċjali tal-pajjiż, wara l-Franċiż. L-introduzzjoni tax-xogħol sfurzat u r-razziżmu tal-marini kienu favur ir-reklutaġġ mir-reżistenza nazzjonalista, immexxija minn Carlomagno Peralta, li kellha 5,000 kumbattant permanenti u 15,000 irregolari. Iż-żona tal-gwerillieri affettwat prinċipalment it-tramuntana u l-grigal tal-pajjiż. Fi Franza, xi politiċi ħasbu li Ħaiti se ssir kolonja tal-Stati Uniti, bħat-territorji Spanjoli ta' Puerto Rico u l-Filippini, li kienu okkupati mill-Amerikani fl-1898, waqt il-gwerra tal-Stati Uniti kontra Spanja.

Wara ħafna ġlied fil-periferija ta' xi bliet kbar, ir-ribelli daħlu fil-kapitali, Port-au-Prince, fis-7 ta' Ottubru 1919. Il-forzi tal-okkupazzjoni Amerikani setgħu jistrieħu fuq il-vantaġġ materjali tagħhom: użu ta' machine guns, ajruplani ta' tkixxif, missjonijiet ta' għassa. u it-trafing tal-idrovol. Il-libertà tal-moviment fi ħdan il-pajjiż ġiet mrażżna mill-okkupanti bl-introduzzjoni tal-passaporti interni u, fuq kollox, ir-repressjoni laqtet regolarment lill-popolazzjoni ċivili, sal-punt li l-Kmand Ġenerali tal-Infanteria tal-Baħar irrikonoxxa r-realtà tal-&quot;qtil indiskriminat&quot; f'kampanji ta' kontroinsurġenza. Il-bdiewa ġew internati f'kampijiet ta' konċentrament bl-iskuża ta' ħtieġa militari. Jingħad li fi tliet snin hemm mietu 5,500 raħs. Charlemagne Péralte inqatel fl-1 ta' Novembru 1919, hekk kif spija mexxa lill-marini lejh. Benoît Batraville ħa l-kmand u rnexxielu jżomm l-attività tal-gwerillieri, iżda nqatel fil-ġlied fit-18 ta' Mejju 1920. Wara l-mewt tal-mexxejja tagħha, il-gwerilliera saret demoralizzata u fajbet. L-okkupazzjoni spiċċat fl-1934.

Wara l-intervent tal-Istati Uniti, Ħaiti setgħet tgawdi mill-inqas l-istabbiltà ta' erbgħin sena ta' gvernijiet ċivili, interrotti biss minn żewġ dittatorjati qosra mmexxija minn Franck Lavaud għal ftit xhur fl-1946 u fl-1950. Fl-aħħar sena, Paul Eugène Magloire, il- l-ewwel president elett, ħa l-kariga għall-vot universali, u li matulu l-gvern tiegħu Ħaiti kellha l-&quot;età tad-deheb&quot; tagħha; iżda ħadem ukoll b'daqqa ta' ħadid u sikket bil-forza lill-avversarji tiegħu, u dan wassal għat-twaqqigħ tiegħu fl-1956.

=== Reġim Duvalier ===
Wara l-waqgħa ta’ Magloire, Ħaiti waqgħet f'kaos istituzzjonali, bi gvernijiet proviżorji u militari suċċessivi, sal-elezzjoni presidenzjali ta' François Duvalier. Għall-elezzjoni u l-appoġġ tiegħu, huwa bbaża ruħu fuq it-talbiet tal-maġġoranza s-sewda kontra l-minoranza mulatta, u reġgħet ħajjata l-prattiċi tal-voodoo, li bihom afferma ruħu fil-popolazzjoni inqas edukata. Ħoloq milizzja popolari u pulizija sigrieta, kien se jmur għall-gwerra kontra r-Repubblika Dominikana u organizza elezzjonijiet fl-1961, li fihom kiseb 1,320,000 vot favur Duvalier u xejn kontra. Finalment, bħala dittatur tajjeb, wara li mmodifika l-kostituzzjoni, ġie elett president għal għomorhom fl-1964; wieħed mill-ewwel atti tiegħu bħala president għal għomru kien li joħroġ il-massakru ta' Jérémie Vespers, b'madwar 600 vittma. Il-pulizija sigrieta tiegħu, it-Tonton Macoute, suġġetta lill-pajjiż għal reġim ta' terrur sa wara mewtu fl-1971. Billi bbaża ruħu fuq il-klima tal-Gwerra Bierda u l-każ tar-rivoluzzjoni Kubana, huwa sfrutta l-biża' tal-komuniżmu biex jiġġustifika r-ripressjoni. l-appoġġ tal-Istati Uniti. Warajh ibnu Jean-Claude Duvalier, li kompla s-sistema dittatorjali tiegħu.

Ir-reġim Duvalier ħalla xi 50,000 mejta u l-pajjiż imħassar. Fl-1988, qorti ta' Miami ddikjarat li Jean-Claude Duvalier kien “serra aktar minn $504 miljun ta' flus pubbliċi”.

=== Wara d-Duvaliers ===
Fl-1986, kolp ta' stat waqqa' lil Duvalier, u l-elezzjonijiet f’Ġunju tal-1988 raw iż-żieda tal-ewwel ħakkiem demokratiku fi tliet deċennji, Leslie Manigat. Madankollu, kien imwaqqa minn kolp ta' stat ġdid erba’ xhur wara. Wara sensiela ta' gvernijiet militari u interim, fl-1991 kien elett Jean-Bertrand Aristide, li kien ukoll imwaqqa' xhur wara; iżda l-pressjoni internazzjonali rnexxielha tirrestawrah fil-presidenza fl-1994. Is-suċċessjoni ta' gvernijiet demokratiċi minn dakinhar tat lill-pajjiż ċerta stabbiltà waqt il-presidenzi ta' René Préval, għal darb’oħra Aristide, Boniface Alexandre, u għal darb’oħra Préval; Is-sitwazzjoni ekonomika ta' Ħaiti, madankollu, ma tjiebitx u l-pajjiż kompla jkun l-ifqar fl-Amerika.

Minkejja t-titjira ta' Duvalier, l-ex-Macoutes u l-paramilitari tiegħu komplew iwettqu operazzjonijiet punittivi kontra ġurnalisti u attivisti politiċi. Bejn l-1986 u l-1990, aktar minn 1,500 persuna nqatlu minn dawn il-gruppi.

Ħaiti hija kostitwita bħala repubblika semi-presidenzjali skont il-Kostituzzjoni approvata fl-1987, li l-validità tagħha ġiet sospiża f'diversi okkażjonijiet minħabba vjolenza politika, partikolarment wara żewġ kolpi ta' stat. L-ewwel kolp ta' stat ġie organizzat biex jiddepożita l-president elett demokratikament Jean-Bertrand Aristide; It-tieni kolp ta' stat seħħ fl-1991. It-tielet seħħ fl-2004 u ġiegħel l-intervent tan-NU permezz tal-istakkament tal-Missjoni ta' Stabbilizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti (MINUSTAH) f'Ħaiti. Wara proċess elettorali sorveljat mill-komunità internazzjonali, fl-2006 René Préval ġie elett kap tal-istat.

=== Terremot tal-2010 ===
[[Stampa:Haitian national palace earthquake.jpg|thumb|L-stat tal-Palazz Nazzjonali wara t-terremot tal-2010.]]
Fit-12 ta' Jannar, 2010, fl-21:53 UTC (16:53 ħin lokali), il-pajjiż tal-Karibew intlaqat minn terremot ta' qawwa 7 fuq l-iskala Richter, li kien l-aktar terremot devastanti li laqat il-pajjiż f'200 sena. . L-epiċentru tat-terremot kien qrib Port-au-Prince, il-kapitali tal-pajjiż. Ġie stmat li n-numru ta' mwiet laħaq aktar minn 300,000 u aktar minn miljun ruħ baqgħu bla dar.

Il-Palazz Nazzjonali, sede tal-presidenza tal-pajjiż, kien affettwat bil-kbir, bit-tieni sular jiġġarraf fuq l-ewwel. Il-bini tal-Parlament, l-uffiċċju tan-NU u l-katidral ta' Port-au-Prince ukoll ġarrbu ħsarat. Il-kwartieri ġenerali l-ġodda tal-gvern ta' Ħaiti se jinbnew fi Croix-Des-Bouquets, muniċipalità madwar 20 kilometru minn Port-au-Prince.

L-għajnuna internazzjonali, bi provvisti ta' ikel, ħwejjeġ, mediċini u kura medika, mibgħuta minn għexieren ta' pajjiżi, għamlitha possibbli li jittaffew parzjalment il-konsegwenzi diżastrużi tat-terremot, minkejja l-fatt li l-qerda tal-baċiri u r-rotot għamlitha diffiċli għall-għajnuna biex Minħabba l-inċertezza dwar l-identifikazzjoni tal-vittmi u s-superstiti, il-pajjiż kien immexxi biex jimmodernizza malajr ir-Reġistru Ċivili u s-sistema tal-Identità tiegħu.

[[Stampa:Skyline Leogane.jpg|thumb|Léogâne (Kreol Ħaitjan: Leyogàn) hija waħda mill-komuni kostali tal-Ħaiti. Hija tinsab fid-distrett omonimu ta 'Léogâne, li huwa parti mid-dipartiment tal-Punent. Il-belt tal-port tinsab madwar 30 km (19 mi) fil-punent tal-kapitali ta' Ħaiti, Port-au-Prince.]]

=== Qtil, kriżi politika u umanitarja ===
Fis-snin ta' wara t-terremot, Ħaiti bdiet irkupru bil-mod tal-ekonomija tagħha, għalkemm l-istabbiltà politika damet tistenna: wara l-presidenza ta' Michel Martelly, l-elezzjonijiet ma tawx riżultat definittiv u t-tieni rawnd ġie pospost għal sena, matul it-terremot. li s-Senatur Jocelerme Privert assuma l-presidenza provi]orja.

F'Novembru 2016, ġie elett in-negozjant Jovenel Moïse, li ħa l-presidenza fi Frar 2017. Fi Frar 2019, żieda sa 50% fil-prezz tal-fjuwil fil-pompi, ispirata mill-Fond Monetarju Internazzjonali (IMF), u l-iskandli ta' korruzzjoni li kienu jinvolvu diversi ministri u l-president innifsu, qanqlu protesti kbar kontra l-gvern.

Għalhekk, il-presidenza ta' Jovenel Moïse tkun ikkaratterizzata minn instabbiltà politika. B'dan il-mod, filgħodu tas-7 ta' Lulju, 2021, Moïse kien se jiġi assassinat fir-residenza tiegħu fil-viċinat Pelerin ta' Port-au-Prince. F'dan l-attakk, f'idejn grupp ta' rġiel armati, weġġgħet ukoll l-ewwel mara. Dan il-qtil seħħ inqas minn tliet xhur qabel l-elezzjonijiet presidenzjali u leġiżlattivi msejħa għas-26 ta’ Settembru, id-data li għaliha ssejjaħ ukoll referendum biex tiġi approvata Kostituzzjoni ġdida.

It-terremot ta' Ħaiti tal-2021 seħħ fl-14 ta' Awwissu u kellu kobor ta' 7.2 MW.Kellu ipoċentru fond ta' 10 kilometri qrib Petit-Trou-de-Nippes, madwar 150 kilometru (93 mi) fil-punent tal-kapitali, Port-au- Prince. Mill-inqas 136,800 bini ġew imħassra jew meqruda, filwaqt li numru stabbilit ta '2,248 mejta, 329 nieqsa, u 12,763 midruba.Kien l-aktar terremot fatali u l-aktar diżastru naturali fatali tal-2021, huwa l-agħar diżastru li laqat it-terremot ta' Ħaiti mit-terremot. L-UNICEF tikkalkula li aktar minn nofs miljun tifel u tifla ġew affettwati.Id-Direttorat Ġenerali tal-Protezzjoni Ċivili (DGPC) ta' Ħaiti wissa dwar kriżi umanitarja kbira li tirriżulta mit-terremot.

== Ġeografija ==
[[Stampa:PortauPrincesatellite.jpg|thumb|left|Il-korsa tal-golf Gonâve għas-satellita]]
[[Stampa:Haiti blank map with topography.svg|thumb|Mappa topografika tal-Ħaiti.]]
[[Stampa:ISS027-E-15713 - View of Haiti.jpg|thumb|left|Satellita tal-immaġni tal-presqu'île du Nord-Ouest lors de l'expédition 27 de l'ISS, fl-2011.]]
[[Stampa:Lac Peligre Haiti.jpg|thumb|Muntanji madwar Lake Peligre fil-Ħaiti]]
[[Stampa:Fleuves de la péninsule de Tiburon.png|thumb|left|Mappa tal-Peniżola Tiburon.]]
Hija tinsab fiż-żona ċentrali tal-Antilles, fit-terz tal-punent tal-gżira ta 'Hispaniola, li jmiss mal-Oċean Atlantiku fit-tramuntana; lejn il-lvant mar-Repubblika Dominikana, il-pajjiż l-ieħor li jinsab fuq Hispaniola; Hija mdawwar fin-nofsinhar mal-Baħar Karibew u lejn il-punent mal-Paso de los Vientos, li jifredha minn Kuba. B'27,755 km², huwa t-tielet l-akbar pajjiż fl-Antilles — wara Kuba u r-Repubblika Dominikana, it-tielet l-aktar popolat għal darb'oħra wara Kuba u r-Repubblika Dominikana u b'292.7 abitant/km², it-tielet l-aktar densament popolati, wara l-Barbados u San Vinċenz. u l-Grenadini.

It-territorju tiegħu barra minn Hispaniola jinkludi l-gżejjer ta' Gonâve, Tortuga, Vaches, l-arċipelagu tal-Gżejjer Cayemite, kif ukoll gżejjer oħra fl-ibħra territorjali tagħha. Il-gżira abitata ta 'Navaza hija mitluba minn Ħaiti qabel l-amministrazzjoni tal-Istati Uniti.

Ħaiti tinkludi terz tal-gżira ta' Hispaniola, fil-punent tar-Repubblika Dominikana u bejn il-Baħar Karibew u l-Atlantiku tat-Tramuntana. Il-koordinati ġeografiċi ta' Ħaiti huma 72° 25' lonġitudni tal-punent u 19° 00' latitudni tat-tramuntana. L-erja totali hija 27,750 km², li minnhom 27,560 km² huma art u 190 km² huma ilma, li jagħmilha komparabbli fid-daqs mal-Albanija jew il-Ginea Ekwatorjali jew kemmxejn akbar minn Iżrael jew Belize. Ħaiti għandha 1,771 km ta' kosta u 376 km ta’ fruntiera mar-Repubblika Dominikana.

L-iktar punt baxx f'Ħaiti jinsab fil-livell tal-baħar. L-ogħla punt tagħha jinsab fil-firxa tal-muntanji Chaine de la Selle f'2,680 m. M'hemmx xmajjar navigabbli. L-akbar lag huwa l-Lag Azuey transkonfinali (Étang Saumâtre jew Laz Azuei fil-Kreol Ħaiti), laguna tal-ilma mielaħ li tinsab fir-reġjun tal-punent.

Tokkupa l-parti tal-punent tal-gżira Hispaniola, li taqsam mar-Repubblika Dominikana, fil-Baħar Karibew jew fl-Antilles. Hija distinta minn żewġ peniżoli (Saint-Nicolas fit-tramuntana u Tiburón fin-nofsinhar) li jiffurmaw il-golf ta 'Guanaba. Fost gżejjer oħra li jappartjenu għall-Ħaiti hemm il-gżira ta' Guanaba, il-gżira ta' Tortuga, il-gżira ta' La Vaca u Los Caimitos.

Ir-reġjun tat-Tramuntana jikkonsisti mill-Massif du Nord (bl-Ispanjol Massif tat-Tramuntana) u l-Plaine du Nord (Llano del Norte). Il-Massif tat-Tramuntana huwa estensjoni tal-Kordillera Ċentrali tar-Repubblika Dominikana. Tibda fuq il-fruntiera tal-Lvant tal-Ħaiti, fit-tramuntana tax-Xmara Artibonite (Artibonite bil-Franċiż, Latibonit bil-Kreol), u testendi grigal permezz tal-Peniżola tat-Tramuntana. L-artijiet baxxi tal-Llano del Norte jinsabu fuq il-fruntiera tat-Tramuntana mar-Repubblika Dominikana, bejn il-Massif tat-Tramuntana u l-Oċean Atlantiku. Ir-reġjun ċentrali jikkonsisti minn żewġ pjanuri u żewġ sierras. Il-Plateau Ċentrali jestendi tul ix-xtut tax-Xmara Artibonite, fin-Nofsinhar tal-Massif tat-Tramuntana. Fil-Lbiċ tal-Plateau Ċentrali hemm il-Muntanji tat-Tramuntana, li l-parti l-aktar tat-Tramuntana tagħhom tgħaqqad mal-Massif tat-Tramuntana. L-aktar punt tal-punent huwa magħruf bħala Cap Carcasse.

Ir-reġjun tan-Nofsinhar jikkonsisti mill-Dead End Plane (lejn ix-Xlokk) u l-Peniżola Muntanjuża (magħrufa wkoll bħala l-Peniżola tax-Xelb). Il-Dead End Plane hija dipressjoni naturali li tagħti kenn lill-lagi salini tal-pajjiż, bħal Trou Caïman u l-akbar lag ta' Ħaiti, il-Lag Azuey. L-ogħla punt ta' Ħaiti jinsab fir-reġjun tal-Lbiċ, b’2680 m s.l.m. le. m..

L-aktar wied importanti fil-pajjiż f'termini ta' uċuħ tar-raba' huwa l-wied Artibonite, li jinsab fin-nofsinhar tal-Muntanji tat-Tramuntana. L-itwal xmara fil-pajjiż u l-gżira, ix-Xmara Artibonite, tinsab f'dan ir-reġjun. Din ix-xmara tibda fir-reġjun tal-punent tar-Repubblika Dominikana, issegwi l-biċċa l-kbira tal-vjaġġ tagħha miċ-ċentru ta' Ħaiti sakemm tiżvojta fil-Golf ta' Gonâve.

=== Ambjent ===
[[Stampa:Haiti deforestation.jpg|thumb|Immaġini bis-satellita tal-fruntiera ta' Ħaiti mar-Repubblika Dominikana (lemin), li turi d-deforestazzjoni tat-territorju ta' Ħaiti.]]
Fl-1925, Ħaiti kellha 60% tal-foresti oriġinali tagħha meqruda, illum iċ-ċifra hija diġà 98%, peress li dawn iż-żoni ntużaw biex jakkwistaw fjuwil tat-tisjir, u qerdu wkoll numru kbir ta 'ħamrija fertili f'dan il-proċess. Barra minn hekk, l-erożjoni mid-deforestazzjoni kkawża għargħar perjodiku bħal dak li seħħ fis-17 ta' Settembru, 2004. Il-Maltempata Tropikali Jeanne qatlet aktar minn 3,000 ruħ u qerdet toroq, l-aktar fil-belt ta' Gonaïves.

Il-pajsaġġ ta' Ħaiti b'mod ġenerali jista' jkun ikkaratterizzat minn xi wħud mill-elementi li ġejjin:

Il-Golf ta' Gonâve huwa golf lokali kbir li jifforma l-biċċa l-kbira tal-kosta tal-punent. Ix-xmara prinċipali, l-Artibonite, tgħaddi f'dan il-golf.

Il-Pjanura ta' Cul-de-Sac (magħrufa wkoll bħala d-Depressjoni ta' Cul-de-Sac) tifforma wied li darba kien daħla. Meta l-baħar naqas, l-ilma mielaħ kien maqbud fl-iktar punti baxxi tad-dipressjoni, u wassal għal żewġ lagi kbar tal-ilma salmastru: l-għadira Saumâtre fuq in-naħa ta' Ħaiti, u għadira żgħira tal-ilma ħelu msejħa Trou Caïman.

Il-peniżola Tiburón, li l-massif de la Hotte tagħha jkopri l-parti tal-punent tal-peniżola, u aktar speċifikament il-Massif de la Hotte, hija mgħottija minn foresta tropikali importanti u foresta sħaba li tkopri speċjalment il-qċaċet tal-quċċata Macaya (it-tieni l-ogħla quċċata. għoli ta' Ħaiti, bl-2347 metru ta' altitudni tiegħu).

==== Xmara Artibonito  ====
[[Stampa:Artibonite River in Haiti (2010).jpg|thumb|Ix-Xmara Artibonito]]
Ix-Xmara Artibonito ([[Ispanjol]]: Río Artibonito; [[Lingwa Ħaitjana|Ħaitjan]]: Latibonit) hija l-itwal xmara f'Ħaiti, u l-itwal fil-gżira ta' Hispaniola. Hija wkoll it-tieni l-itwal xmara fil-Karibew, wara x-Xmara Cauto f'Kuba. Li jiffurmaw parti mill-fruntiera internazzjonali bejn Ħaiti u r-Repubblika Dominikana, is-sorsi tax-xmara jinsabu fil-Medda tal-Muntanji Ċentrali tar-Repubblika Dominikana (68 km); madankollu, il-biċċa l-kbira tat-tul tiegħu jinsab f'Ħaiti (253 km). L-isem huwa derivat mill-isem Taíno tax-xmara, Hatibonico

=== Klima ===
[[Stampa:Grosse Roche Beach in Saint-Marc, Haiti.jpg|thumb|Il-Bajja Grosse Roche (Plaj Gwos Wòch) f'Saint-Marc, Ħaiti]]
Il-klima li nsibu fil-Ħaiti hija tat-tip savana tropikali, skont il-klassifikazzjoni Köppen.Dan ifisser li t-temperaturi medji annwali jvarjaw bejn 25 °C u 30 °C u dawk tal-baħar bejn 26 °C u 29 °C. Hemm żewġ staġuni distinti: wieħed xott, minn Novembru sa Marzu, u wieħed tax-xita, minn April sa Ottubru. Minn Ġunju sal-aħħar ta 'Novembru huwa l-istaġun tal-uragani.

Fid-dettall, skont il-post, il-klima se tippreżenta varjazzjonijiet notevoli, parzjalment spjegati mill-effett tal-kurrenti tal-baħar u l-eżenzjoni, iżda wkoll mill-effett tad-deforestazzjoni fl-intern tal-pajjiż. Tabilħaqq, il-klima fl-intern malajr issir aktar niexfa, u matul il-perjodi tas-sajf huwa frekwenti li t-termometru jaqbeż l-40 °C.

Għalhekk, minbarra l-klima ta' savana tropikali li tinsab fil-bliet ta' Jacmel, Leogâne jew Port-au-Prince, tista' tosserva wkoll:

klima semi-arida (Saint-Marc, Les Gonaïves);
klima subtropikali umda (Bois Paul, Seguin);
klima monsoon tropikali (Cap-Haïtien, Limonade);
klima oċeanika (Ternette, Carrefour Beraque).
Fil-massif ta’ Selle, it-temperatura medja annwali hija ta' madwar 20 °C u x-xita hija ta' madwar 2000 mm fis-sena, li hija wkoll l-aktar punt umdu fil-pajjiż.42

Ix-xita naqset mill-1980, iżda meta sseħħ, hija dejjem aktar intensa, u tikkawża għargħar spiss fatali. Għargħar ikkawżat minn ħamrija mwebbsa li malajr issir tajn.

Fit-18 ta' Settembru, 2004, l-Uragan Jeanne laħaq Ħaiti. Ġimgħa wara, il-bilanċ mhux definittiv kien ta' aktar minn 1,160 persuna mejta u 1,250 oħra nieqsa. L-effetti ta' din il-maltempata aggravaw il-kundizzjonijiet tal-għajxien diġà diffiċli fil-pajjiż, hekk kif ħallew 170,000 ruħ mingħajr ikel jew ilma. Il-klima hija tropikali fuq il-kosti u kiesħa fil-muntanji. Is-sħana tonqos grazzi għar-riħ tal-baħar.

=== Fawna ===
[[Stampa:Phyllidiopsis papilligera (Black-spotted Nudibranch - North Haiti) - CA edit.jpg|thumb|Ceratophyllidia papilligera, fit-Tramuntana ta' Ħaiti.]]
Fir-rigward tal-fawna tagħha, hemm friefet bħall-Abaeis nicippiformis jew il-Eurema pyro. Abaeis nicippiformis.Hemm ukoll ħafna speċi ta' brimb, bħal Cupiennius vodou jew Drymusa simoni, u skorpjuni bħal Centruroides tenuis jew Heteronebo pumilus.

Rigward il-kategorija tar-rettili, hemm il-kukkudrill Amerikan, diversi speċi ta' sriep, bħal Laltris parishi jew Typhlops agoralionis, geckos bħal Sphaerodactylus asterulus u, fl-aħħar nett, ħafna gremxul żgħir bħal Leiocephalus vinculum, li jinsab biss fil-gżira ta' La Gonave, jew l-Anolis breslini.

Ħaiti jgħixu diversi speċi ta' anfibji, pereżempju l-Eleutherodactylus corona li tinstab biss f’1,100 metru ta' altitudni u biss fil-massif ta' La Hotte. Tista' tara bosta għasafar bħal: it-trogon Hispaniola jew il-qliezet ta' taħt aħmar, li hija l-emblema tal-Ħaiti, il-flycatcher Hispaniola, iċ-ċawla Hispaniola, il-falkun pellegrin jew il-pellikan kannella.

Fost il-mammiferi, il-paradossal Almiqui, annimal velenuż li jinsab fil-periklu tal-estinzjoni. Fl-aħħarnett, fl-ilmijiet tal-Ħaiti, xi drabi huwa possibbli li jiġu osservati xi speċi ta' ċetaċji.

=== ġeoloġija ===
[[Stampa:Bassin Bleu, Haiti.jpg|thumb|Bassin Bleu (bi Creole Basenblé), laguna żgħira qrib Jacmel fil-Ħaiti]]
Hemm blind thrust faults assoċjati mas-sistema ta' difetti ta' Enriquillo-Plantain Garden li fuqha tpoġġi l-Ħaiti. Wara t-terremot tal-2010, ma kien hemm l-ebda evidenza ta' qsim tal-wiċċ u l-konklużjonijiet tal-ġeoloġi kienu bbażati fuq deformazzjoni siżmoloġika, ġeoloġika u tal-art.

Il-konfini tat-tramuntana tal-ħsara hija fejn il-pjanċa tettonika tal-Karibew qed tiċċaqlaq lejn il-lvant b'madwar 20 mm (0.79 in) fis-sena meta mqabbla mal-pjanċa tal-Amerika ta 'Fuq. Is-sistema ta 'slip fault tar-reġjun għandha żewġ fergħat fil-Ħaiti: il-ħsara Septentrional-Oriente fit-tramuntana u l-ħsara Enriquillo-Plantain Garden fin-nofsinhar.

Studju tal-2007 dwar ir-riskju tat-terremot innota li ż-żona tal-ħsara tal-Enriquillo-Plantain Garden tista 'tkun fl-aħħar taċ-ċiklu sismiku tagħha u kkonkluda li, fl-agħar każ, se jseħħ terremot ta' 7.2 Mw, simili fil-kobor tat-terremot tal-Ġamajka tal-1692.

Tim ta 'studju ppreżenta valutazzjoni tar-riskju tas-sistema ta' ħsara Enriquillo-Plantain Garden fit-18-il Konferenza Ġeoloġika tal-Karibew, li saret f'Marzu 2008, u nnota l-istress għoli li jeżisti. It-tim irrakkomanda studji ġeoloġiċi ta' qsim storiku ta' &quot;prijorità għolja&quot;, peress li t-tort kien imsakkar kompletament u kien irreġistra ftit terremoti fl-40 sena preċedenti. Artiklu ppubblikat fil-gazzetta Le Matin ta' Ħaiti f'Settembru 2008 ikkwota kummenti mill-ġeologu Patrick Charles li kien hemm riskju għoli ta' attività sismika kbira f'Port-au-Prince; u kif suppost it-terremot f’Ħaiti ta’ qawwa 7.0 fl-2010 seħħ f'din iż-żona tal-ħsara fit-12 ta' Jannar, 2010.

Ħaiti jippossjedi wkoll oġġetti rari bħad-deheb, li jistgħu jinstabu fil-minjiera tad-deheb Mont Organisé.

Ħaiti m'għandha l-ebda vulkani attivi fil-preżent. &quot;Fil-muntanji Terre-Neuve, madwar 12-il kilometru mill-Eaux Boynes, intrużjonijiet żgħar huma magħrufa mill-inqas mill-Oligocene u probabbilment mill-Miocene. L-ebda attività vulkanika oħra ta' data daqshekk tard mhi magħrufa ħdejn xi wieħed mis-sorsi sħun l-oħra.&quot; .

=== Żoni protetti ===
[[Stampa:Approche de la citadelle (1082440467).jpg|thumb|Citadelle Sans-Souci Ramiers Park Storiku Nazzjonali]]
[[Stampa:Forest on plateau of Morne d'Enfer in La Visite National Park.jpg|thumb|Park Nazzjonali La Visite]]
[[Stampa:Cloud forest on Deux Mamelles SBH 3327 copy.jpg|thumb|Il-Park Nazzjonali ta' Deux Mamelles]]
Minkejja d-deforestazzjoni fuq skala kbira madwar il-pajjiż kollu, Ħaiti għad għandha żoni forestali li jestendu fir-Repubblika Dominikana ġirien.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Żoni protetti ta' Ħaiti&lt;ref&gt;Żoni protetti ta' Ħaiti: Progress fl-2013 u perspettivi għall-2014, CIAT, 2014.&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; |Isem
! scope=&quot;col&quot; |Kategorija
! scope=&quot;col&quot; |Erja (ettari)
! scope=&quot;col&quot; |Data maħluqa b'digriet
|-
|Macaya Park Nazzjonali
|park nazzjonali
|8726
|2013
|-
|Park Nazzjonali Foret des Pins
|park nazzjonali
|18780
|1937
|-
|Citadelle Sans-Souci Ramiers Park Storiku Nazzjonali
|park nazzjonali
|2500
|1974
|-
|Park Nazzjonali La Visite
|park nazzjonali
|11426
|1983
|-
|Park Nazzjonali ta' Trois Baies
|park nazzjonali
|90359
|2013
|-
|Żona Protetta tal-Ħabitat/Speċi tal-Fond des Cayes
|Protezzjoni tad-diversità bijoloġika
|2365
|2013
|-
|Grosse Caye/Żona humide d’Aquin Ħabitat/Żona Protetta ta’ Speċi
|Protezzjoni tad-diversità bijoloġika
|10974
|2013
|-
|Olivier/Zanglais Ħabitat/Żona Protetta tal-Ispeċi
|Protezzjoni tad-diversità bijoloġika
|7553
|2013
|-
|Żona Protetta tal-Ħabitat/Speċi ta' Cahouane
|Protezzjoni tad-diversità bijoloġika
|5940
|2013
|-
|Żona Protetta tal-Ħabitat/Speċi ta' Pointe Abacou
|Protezzjoni tad-diversità bijoloġika
|1840
|2013
|-
|Pajsaġġ naturali tal-baħar u terrestri Port-Salut
|Protezzjoni tad-diversità bijoloġika
|1840
|2013
|-
|Marie-Jeanne Grotto
|Element ta' Eċċezzjoni Naturali
|31
|2013
|-
|Park Naturali Nazzjonali Ile-à-Vache
|park nazzjonali
|11235
|2013
|}

== Gvern u politika ==
[[Stampa:Hôtel de ville Cap-Haitien.jpg|thumb|Sede tal-gvern muniċipali ta' Cap Haitien (Cap-Haïtien)]]
Ħaiti hija repubblika presidenzjali b'president elett b'vot universali għal terminu ta' 5 snin, bl-ebda possibbiltà li jżomm żewġ mandati konsekuttivi jew li jikkontesta għal terz. Huwa jaħtar il-prim ministru u l-gvern tiegħu huwa responsabbli lejn l-Assemblea Nazzjonali. L-imsemmija Assemblea hija magħmula minn 99 deputat eletti ugwalment b'vot universali, u s-Senat ta' Ħaiti għandu 30 senatur. Il-Kostituzzjoni ġiet introdotta fl-1987 u hija bbażata fuq il-kostituzzjonijiet tal-Istati Uniti u dawk Franċiżi. Wara li ġiet sospiża għal ftit snin, reġgħet reġgħet reġgħet ġiet kompletament fl-1994.

Jean-Bertrand Aristide assuma t-tieni mandat presidenzjali fl-2001, wara li rebaħ elezzjonijiet ikkontestati kemm ġewwa kif ukoll barra l-pajjiż. Is-sitwazzjoni ekonomika u l-korruzzjoni ġġeneraw dimostrazzjonijiet u rewwixti kontra l-gvern fid-29 ta' Frar, 2004, u l-kriżi ġenerali laħqet il-qofol tagħha fit-twaqqigħ ta' Aristide.

L-elezzjoni presidenzjali tal-2006 issejħet biex tieħu post il-gvern interim tal-President Boniface Alexandre u l-Prim Ministru Gérard Latortue, li ħadu l-kariga wara t-tkeċċija ta' Jean-Bertrand Aristide fl-2004. L-elezzjonijiet ġew immonitorjati u organizzati min-NU. Ir-rebbieħ kien René Préval, partitarju ta' Aristide.

Fl-1957 ġie elett president François Duvalier, magħruf popolarment bħala Papa Doc, li mexxa b'mod dittatorjali b'għajnuna militari u finanzjarja mill-Istati Uniti u li fl-1964 kien ipproklama lilu nnifsu president għal għomru. Ibnu Jean-Claude Duvalier (Baby Doc) laħaq warajh wara mewtu fl-1971. F'Jannar 1986 insurrezzjoni popolari ġiegħlu jeżilja u l-Armata ħatfet il-kontroll tal-poter permezz tal-formazzjoni ta' Kunsill Nazzjonali tal-Gvern, ippresedut mill-Ġeneral Henri Namphy. .

F'Jannar tal-1988, Leslie François Manigat sar president, iżda kien depożitat f'Lulju tal-istess sena minn Namphy, li tkeċċa minn Prosper Avril. Wara presidenza provviżorja ta' Ertha Pascal Trouillot, imneħħija b'kolp ta' stat, Jean-Bertrand Aristide ġie elett president minn Frar 1991, li wkoll ġie mneħħi wara kriżi interna serja fl-2004, li kienet tinkludi episodji vjolenti li laħqu l-qofol tagħhom fl-intervent fil-pajjiż tal- Elmi Blu tan-NU. Fl-2006, René Préval ġie elett president tal-pajjiż.

L-elezzjonijiet ġenerali kienu skedati għal Jannar 2010, iżda ġew posposti minħabba t-terremot devastanti li laqat il-pajjiż. Fl-aħħarnett, l-elezzjonijiet saru fit-28 ta' Novembru, 2010. L-aktar kandidati ivvutati kienu Mirlande Manigat u Jude Célestin favur il-gvern, b'Michel Martelly jibqa' fit-tielet post. Dan il-fatt ipprovoka kriżi elettorali, għax kien allegat li Célestin kien iffavorit minn frodi li twettaq mill-Gvern. Fit-3 ta' Frar, 2011, tħabbar il-pass ta' Martelly għat-tieni rawnd, li kien se jsir fl-20 ta' Marzu, wara patt li fih Célestin ma baqax ikompli fit-tellieqa għall-presidenza. Fit-tieni rawnd bejn Michel Martelly u Mirlande Manigat, Martelly kien ir-rebbieħ u nħatar president.

Wara r-riżenja ta' Michel Martelly fi Frar 201652, Jocelerme Privert inħatar president interim. In-negozjant Jovenel Moïse ħa l-kariga bħala l-president kostituzzjonali l-ġdid wara li rebaħ l-elezzjoni presidenzjali tal-2016.

Fis-7 ta' Lulju 2021, il-President Jovenel Moïse ġie ttorturat u maqtul fir-residenza privata tiegħu.

L-Uffiċċju Nazzjonali d'Assurance Vieillesse huwa membru tal-Konferenza Inter-Amerikana dwar is-Sigurtà Soċjali (CISS).

=== Relazzjonijiet esterni ===
[[Stampa:Embajada de Haiti en Chile.jpg|thumb|Ambaxxata tal-Ħaiti fiċ-[[Ċili]]]]
[[Stampa:AmbassadedeFranceenHaïti.jpg|thumb|Ambaxxata ta' [[Franza]] f'Port-au-Prince]]
Ħaiti hija membru ta' bosta organizzazzjonijiet internazzjonali u reġjonali, bħan-Nazzjonijiet Uniti, il-CARICOM, il-Fond Monetarju Internazzjonali, l-Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani, l-Organizzazzjoni Internazzjonali tal-Francofonija, l-OPANAL, u l- Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ.

Fi Frar 2012, il-Ħaiti wriet li se tfittex li ttejjeb l-istatus tagħha minn osservatur għal membru assoċjat sħiħ tal-Unjoni Afrikana (UA). l-applikazzjoni kienet għadha ma ġietx ratifikata minn Mejju 2016.

Il-komunità internazzjonali ngħaqdet fid-difiża tal-Ħaiti matul il-perjodu 1991-94 ta' ħakma militari illegali. Wieħed u tletin pajjiż ipparteċipaw fil-Forza Multinazzjonali (MNF) immexxija mill-Istati Uniti, li, waqt li aġixxiet taħt l-awspiċji tan-NU, intervjenet f'Settembru 1994 biex tgħin biex terġa 'tiġi stabbilita gvern leġittimu u toħloq ambjent sigur u stabbli f'Ħaiti. Fl-aqwa tiegħu, l-MNF kien jgħodd madwar 21,000 suldat fil-biċċa l-kbira Amerikani u aktar minn 1,000 uffiċjal tal-pulizija internazzjonali. Fi żmien sitt xhur, in-numru tat-truppi tnaqqsu gradwalment hekk kif l-MNF evolviet f'forza ta' żamma tal-paċi b'saħħitha ta' 6,000, il-Missjoni tan-Nazzjonijiet Uniti f'Ħaiti (UNMIH). L-UNMIH kienet inkarigata li żżomm l-ambjent tas-sigurtà li l-MNF kien għen biex jistabbilixxi, kif ukoll li trawwem il-forza tal-pulizija ġdida ta' Ħaiti permezz tal-preżenza ta' 900 konsulent tal-pulizija. Total ta' 38 pajjiż ipparteċipaw fl-UNMIH.

Biex jixprunaw l-irkupru soċjali u ekonomiku ta' Ħaiti wara tliet snin ta' ħakma militari de facto u għexieren ta' snin ta' tmexxija ħażina, banek ta' żvilupp internazzjonali u aġenziji donaturi impenjaw ruħhom fl-1994 li jipprovdu aktar minn $2 biljun f'għajnuna sa l-1999. riforma. In-nuqqas ta' azzjoni parlamentari, l-aktar bħala konsegwenza tal-ġlidiet politiċi u l-imblokk li ilu ħati lil Ħaiti mill-1996, wasslet għall-imblukkar ta' ħafna minn din l-għajnuna minħabba li l-kundizzjonijiet tal-ħruġ ma ġewx issodisfati.

Il-kriżi elettorali li segwiet l-elezzjonijiet lokali u parlamentari tal-21 ta' Mejju, 2000 wasslet għall-imblokk tal-biċċa l-kbira tal-għajnuna multilaterali u bilaterali. Id-donaturi ewlenin huma mmexxija mill-Istati Uniti, bl-akbar programm ta' għajnuna bilaterali, u jinkludu wkoll il-Kanada, Franza, il-Ġermanja, il-Ġappun, l-Olanda, il-Perù, il-Filippini, il-Korea t'Isfel, ir-Repubblika ta' Iċ-Ċina (Tajwan) u r-Renju Unit. L-għajnuna multilaterali hija kkoordinata permezz ta' grupp informali ta' donaturi kbar taħt l-awspiċi tal-Bank Dinji, li, minbarra l-Bank Inter-Amerikan għall-Iżvilupp (IDB) u l-Unjoni Ewropea, huwa wkoll sors ewlieni ta' għajnuna għall-iżvilupp għall-Ħaiti.

=== Is-sistema tal-ħabs Ħaiti ===
[[Stampa:Members of the Haitian National Police Force marching band stand at parade.jpg|thumb|Membri tal-Marching Band tal-Pulizija Nazzjonali ta' Ħaiti waqt parata]]
Il-penitenzjarju ta' Port-au-Prince fih nofs il-priġunieri f’Ħaiti. Il-ħabs għandu kapaċità ta' 1,200 detenut, iżda f’Novembru 2017 il-penitenzjarju kien meħtieġ li jżomm 4,359 detenut, livell ta' okkupanza ta’ 454%.Dan jinvolvi konsegwenzi serji għall-ħabsin.

Ċellula tista' żżomm sa 60 priġunier, meta oriġinarjament kienet iddisinjata biss għal 18, u toħloq kundizzjonijiet ta' għajxien skomdi u skomdi. Il-priġunieri huma sfurzati joħolqu hammocks improvvisati mill-ħajt u s-saqaf. L-irġiel huma msakkra fiċ-ċelluli 22/23 siegħa, għalhekk ir-riskju ta 'mard huwa għoli ħafna.L-inkapaċità li jirċievu fondi suffiċjenti mill-gvern, peress li Ħaiti jsofri diżastri naturali severi li jassorbu l-attenzjoni u r-riżorsi tagħhom, bħat-terremot tal-2010 , ikkawża każijiet fatali ta' malnutrizzjoni, flimkien mal-kundizzjonijiet tal-ħajja ħorox, iżid ir-riskju ta' mard infettiv bħat-tuberkulożi, li kkawża 21 mewt fil-penitenzjarju ta 'Port-au-Prince biss f'Jannar 2017.

Il-liġi ta' Ħaiti tistabbilixxi li, ladarba tkun detenuta, persuna trid tidher quddiem imħallef fi żmien 48 siegħa; madankollu, dan huwa rari ħafna. F'intervista ma' Unreported World, id-direttur tal-ħabs stqarr li madwar 529 detenut qatt ma nstabu ħatja, hemm 3,830 detenut li jinsabu f'detenzjoni preventiva fit-tul. Għalhekk, 80% ma ġewx ikkundannati.

Sakemm il-familji ma jistgħux jipprovdu l-fondi meħtieġa biex iġibu priġunieri quddiem imħallef, ftit li xejn hemm ċans li l-priġunier ikollu proċess, bħala medja, fi żmien 10 snin. Brian Concannon, direttur tal-Istitut bla skop ta' qligħ għall-Ġustizzja u d-Demokrazija f'Ħaiti, jgħid li mingħajr tixħim sostanzjali biex jipperswadi lill-imħallfin, lill-prosekuturi u lill-avukati biex jissottomettu l-każ tiegħu, m'hemm l-ebda prospett li jsir proċess fi snin.​

Il-familji jistgħu jibagħtu l-ikel il-ħabs; madankollu, ħafna mill-ħabsin jiddependu fuq ikliet darbtejn kuljum. Madankollu, il-biċċa l-kbira tal-ikliet jikkonsistu minn razzjonijiet ta' ross, ħafur jew qamħirrum, li wassal għal każijiet fatali ta' mard relatat mal-malnutrizzjoni bħal beriberi u anemija. Priġunieri li huma dgħajfin wisq huma mimlijin fl-infermerija tal-penitenzjarju.

== Simboli nazzjonali ==
[[Stampa:Flag of Haiti in snow.jpg|thumb|Ritratt ta' bandiera ta' Ħaiti minjatura.]]
Il-Kostituzzjoni ta' Ħaiti tal-1987 tistabbilixxi l-bandiera, it-tarka u l-innu magħruf popolarment bħala La Dessalinienne bħala simboli nazzjonali tal-pajjiż.

Il-bandiera ta' Ħaiti ġiet adottata fil-25 ta' Frar 1986, iżda d-disinn tagħha jmur lura għall-bidu tas-seklu 19, fis-snin tal-indipendenza. Hija bandiera magħmula minn żewġ strixxi orizzontali tal-istess daqs, blu (dik ta' fuq) u ħamra (ta’ isfel). Għall-ewwel l-istrixxa blu kienet sewda. Fiċ-ċentru tal-istess figura, fi ħdan rettangolu abjad, l-istemma nazzjonali. Il-bandiera għall-użu ċivili hija nieqsa minn stemma.

L-istemma ta' Ħaiti tikkonsisti minn siġra tal-palm mirquma mill-kappa Friġjana bil-kuluri tal-bandiera ta' Ħaiti. F'riġlejn is-siġra tal-palm hemm rappreżentat tanbur u fuq kull naħa tagħha, tliet xkubetti b'bajonetti fissi, l-istess numru ta' bnadar nazzjonali u diversi armi, li jenfasizzaw żewġ kanuni, wieħed fuq kull naħa.

== Organizzazzjoni politiku-amministrattiva ==
[[Stampa:Haiti with departments borders (numbered).svg|thumb|Ħaiti bil-fruntieri tad-dipartimenti (numerati)]]
[[Stampa:Haiti location map.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali (Departaments)]]
Ħaiti hija maqsuma f'10 dipartimenti (bil-Franċiż, départements), 41 distrett (bil-Franċiż, arrondissements) u 133 komun. Dawn id-dipartimenti kienu jappartjenu għat-tliet provinċji oriġinali ta 'Saint-Domingue kolonjali, li kienu Tramuntana, Nofsinhar u Punent. Taħt Toussaint L'Ouverture, il-provinċji saru dipartimenti. Id-dipartiment ta' Nippes inħoloq fl-2003 wara diviżjoni tad-dipartiment ta' Grand'Anse.
[[Stampa:Iles Cayémite.jpg|thumb|Veduti tal-Gżejjer Cayemite fid-dipartiment ta' Grand'Anse]]
[[Stampa:Haiti Saut-d'Eau.JPG|thumb|Kaskata fid-Dipartiment taċ-Ċentru f'Ħaiti]]
&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background: #efefef;&quot;
| colspan=&quot;6&quot; |
{| style=&quot;background:none; border: solid 0px black&quot;
| style=&quot;background:none; border: solid 0px black&quot; |[[Stampa:Haiti with departments borders (numbered).svg|350px]]
| width=&quot;20&quot; style=&quot;background:none; border: solid 0px black&quot; |
| style=&quot;background:none; border: solid 0px black&quot; |
&lt;ol type=1&gt;
&lt;li&gt;HT-AR
&lt;li&gt;HT-CE
&lt;li&gt;HT-GA
&lt;li&gt;HT-NI
&lt;li&gt;HT-ND
&lt;li&gt;HT-NE
&lt;li&gt;HT-NO
&lt;li&gt;HT-OU
&lt;li&gt;HT-SD
&lt;li&gt;HT-SE
&lt;/ol&gt;
|}
|- style=&quot;background: #efefef;&quot;
| width=120 style=&quot;background:#efefef;&quot; align=center | '''Departamento'''
| width=&quot;100&quot; align=&quot;center&quot; background:#efefef;&quot; | '''Abreviatura'''&lt;br /&gt;'''[[ISO 3166-2|Código ISO]]'''
| width=120 style=&quot;background:#efefef;&quot; align=center | '''Capital'''
| width=&quot;80&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''Población&lt;br /&gt;(2003)'''
| width=&quot;80&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#efefef;&quot; | '''Área (km²)'''
|-
|bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;|[[Artibonito]]
| align=&quot;center&quot; | HT-AR
| [[Gonaïves]]
| align=&quot;right&quot; | 1&amp;nbsp;175&amp;nbsp;000
| align=&quot;right&quot; | 4984
|-
|bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;|[[Centro (Haití)|Centro]]
| align=&quot;center&quot; | HT-CE
| [[Hincha (ciudad)|Hincha]] (Hinche)
| align=&quot;right&quot; | 627&amp;nbsp;000
| align=&quot;right&quot; | 3675
|-
|bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;|[[Grand’Anse]]
| align=&quot;center&quot; | HT-GA
| [[Jérémie]]
| align=&quot;right&quot; | 345&amp;nbsp;000
| align=&quot;right&quot; | 2018
|-
|bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;|[[Nippes]]
| align=&quot;center&quot; | HT-NI
| [[Miragoâne]]
| align=&quot;right&quot; | 268&amp;nbsp;000
| align=&quot;right&quot; | 1219
|-
|bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;|[[Norte (Haití)|Norte]]
| align=&quot;center&quot; | HT-ND
|[[Cabo Haitiano]]
| align=&quot;right&quot; | 875&amp;nbsp;000
| align=&quot;right&quot; | 2175
|-
|bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;|[[Nordeste (Haití)|Nordeste]]
| align=&quot;center&quot; | HT-NE
| [[Fuerte Libertad]]
| align=&quot;right&quot; | 335&amp;nbsp;000
| align=&quot;right&quot; | 1805
|-
|bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;|[[Departamento Noroeste|Noroeste]]
| align=&quot;center&quot; | HT-NO
| [[Port-de-Paix]]
| align=&quot;right&quot; | 490&amp;nbsp;000
| align=&quot;right&quot; | 2176
|-
|bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;|[[Oeste (Haití)|Oeste]]
| align=&quot;center&quot; | HT-OU
| [[Puerto Príncipe]]
| align=&quot;right&quot; | 3&amp;nbsp;637&amp;nbsp;000
| align=&quot;right&quot; | 4827
|-
|bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;|[[Sur (Haití)|Sur]]
| align=&quot;center&quot; | HT-SD
| [[Les Cayes]]
| align=&quot;right&quot; | 653&amp;nbsp;000
| align=&quot;right&quot; | 2794
|-
|bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;|[[Departamento Sudeste|Sudeste]]
| align=&quot;center&quot; | HT-SE
| [[Jacmel]]
| align=&quot;right&quot; | 466&amp;nbsp;000
| align=&quot;right&quot; | 2077
|}
&lt;/center&gt;

== Ekonomija ==
[[Stampa:Rent-Cuba-Carib.png|thumb|Tqabbil storiku tal-PGD per capita ta' Ħaiti ma' pajjiżi ġirien oħra, ibbażat fuq il-Popolazzjoni Dinjija, il-PGD u l-PGD Per capita, 1-2003 AD.]]
[[Stampa:Amid rows of cabbage, Haiti.jpg|thumb|70% tal-Ħaiti jiddependu fuq l-Agrikoltura biex jgħixu]]
[[Stampa:Banque of Haiti.webp|thumb|Il-kwartieri ġenerali tal-Bank of Haiti fl-2022]]
Ħaiti għandha l-inqas dħul per capita fl-Emisfera tal-Punent kollu u hija l-ifqar pajjiż fl-Ameriki. L-indikaturi soċjali u ekonomiċi poġġew lill-Ħaiti fi gradi dixxendenti wara pajjiżi oħra li qed jiżviluppaw bi dħul baxx (partikolarment fl-emisfera) sa mis-snin 80. Ħaiti tikklassifika 145 minn 177 pajjiż fuq l-Indiċi tal-Iżvilupp tal-Bniedem tan-NU, u hija l-uniku wieħed kollu. kontinent b’HDI baxx. Madwar 80% tal-popolazzjoni tgħix fil-faqar.​

L-ekonomija ta' Ħaiti ġġenerat fl-2009 prodott gross domestiku ta’ 6.908 biljun dollaru u dħul per capita ta' 772 dollaru. 73​ huwa l-ifqar fil-kontinent Amerikan u wieħed mill-aktar żvantaġġati fid-dinja. Skont The World Factbook, 80% tal-popolazzjoni tagħha tgħix taħt il-linja tal-faqar. Żewġ terzi minnha huma dipendenti fuq is-settur primarju. L-agrikoltura u s-sajd huma tradizzjonalment organizzati f'azjendi agrikoli żgħar ta' sussistenza, imdgħajfa min-nuqqas u t-tfaqqir ta' art disponibbli, li huma dipendenti fuq l-għajnuna barranija. L-isfruttament żejjed u l-erożjoni tal-art huma l-konsegwenza ta' deforestazzjoni intensiva u mhux ikkontrollata li ħadet iż-żona forestata ta’ Ħaiti minn 60 % fl-1923 għal inqas minn 2 % fl-2006.

Il-maltempati tropikali devastanti li seħħew matul l-2008, u l-attakk tal-Uragan Matthew f'Ottubru 2016, affettwaw l-infrastrutturi tal-komunikazzjoni skarsi li, bħas-setturi industrijali u tas-servizzi, isofru minn nuqqas ta' investiment sostnut minħabba l-instabilità u l-vjolenza. L-iktar settur industrijali importanti huwa t-tessuti, li jirrappreżenta aktar minn 75% tal-volum tal-esportazzjoni u 90% tal-PGD, iżda li jiddependi ħafna fuq id-domanda u l-għajnuna tariffarja barranija, partikolarment mill-Istati Uniti.Haiti hija inkluża fil-Highly- Programm ta' Pajjiż Foqra Debted (HIPC) tal-Fond Monetarju Internazzjonali u l-Bank Dinji.

Madwar 70% tal-Ħaiti jiddependu fuq l-agrikoltura, li tikkonsisti prinċipalment fi biedja ta' sussistenza fuq skala żgħira u timpjega madwar żewġ terzi tal-popolazzjoni ekonomikament attiva. Il-pajjiż kellu ftit impjiegi ġodda, għalkemm l-ekonomija informali qed tikber. In-nuqqas li jintlaħqu ftehimiet ma' sponsors internazzjonali żamm lil Ħaiti milli tikseb għajnuna għal baġit u programmi ta' żvilupp.

Il-faqar huwa estrem f'parti kbira tal-popolazzjoni, tant li d-dħul tagħhom mhux biżżejjed biex jixtru ftit ross jew ikel bażiku ieħor, ikollhom jieklu lilhom infushom biex jgħixu b'tip ta' cookies magħmula mit-tajn (tajn), tqassir tal-ħaxix. u melħ, li jinbiegħ bi prezz baxx, li jwassal għal malnutrizzjoni u mard fiżiku ieħor. Il-FAO tikkalkula li nofs il-popolazzjoni tgħix f’faqar estrem, u taqla' inqas minn dollaru kuljum.

Tliet kwarti tat-territorju Ħaiti huwa magħmul minn ħamrija muntanjuża, u l-pjanuri huma magħmulin minn artijiet deforestati u li bħalissa huma għerja. Il-kawża ewlenija tat-tfaqqir tat-territorju hija l-qtugħ eċċessiv tas-siġar minn popolazzjoni li dejjem titlob ħatab u injam, li kkawża l-erożjoni tal-ħamrija u nuqqas tremend ta 'ilma tax-xorb. Din is-sitwazzjoni tikkuntrasta ma' dik tar-Repubblika Dominikana ġirien, li, bi klima simili u kundizzjonijiet simili tal-bidu, ipprattikat politika ta' forestrija adegwata u bħalissa għandha kopertura ta' veġetazzjoni sostenibbli.

Fattur żejjed li jista 'jwaqqaf l-ekonomija milli titjieb huwa n-nuqqas ta' sewqan min-naħa tal-professjonisti, peress li huwa maħsub li 80% tal-Ħaiti b'livelli edukattivi għoljin emigraw fit-tfittxija ta 'alternattivi oħra, li jippromwovu l-eżodu tal-imħuħ. Huwa importanti wkoll li wieħed jinnota l-emigrazzjoni illegali qawwija lejn ir-Repubblika Dominikana lil hinn mill-fruntiera. Għalkemm in-natura informali tagħha ma tippermettix kalkolu preċiż, il-popolazzjoni ta' immigranti Ħaiti fin-nazzjon ġar hija stmata għal aktar minn miljun ruħ.

L-aktar portijiet importanti għall-kummerċ huma Port-au-Prince, Gonaïves u Cap Haitien. Il-port privat ta' Gonaïves huwa partikolarment adattat għal bastimenti b'fundar sa 6 metri.

=== Għajnuna barranija ===
[[Stampa:AMARRADO GONAIVES.jpg|thumb|Ħatt ta' għajnuna umanitarja fil-Port Privat ta' Gonaïves.]]
Ħaiti kull sena tirċievi kooperazzjoni u għajnuna umanitarja minn pajjiżi żviluppati kemm fl-Amerika kif ukoll minn partijiet oħra tad-dinja, importanti li nsemmu l-Istati Uniti (permezz tal-programm USAID), l-Unjoni Ewropea (permezz tal-programm FED (Fond Européen de Développement) f'liema Franza hija l-akbar donatur b'19.55% tat-total ikkontribwit),7 il-Kanada, l-Arġentina, il-Brażil, iċ-Ċilì, il-Messiku, il-Kolombja u l-pajjiż ġar ir-Repubblika Dominikana.

L-għajnuna barranija tagħmel madwar 30-40% tal-baġit tal-gvern nazzjonali. L-akbar donatur huwa l-Istati Uniti, segwita mill-Kanada u l-Unjoni Ewropea.Mill-1990 sal-2003, Ħaiti rċeviet aktar minn $4 biljun f'għajnuna. L-Istati Uniti pprovdew $1.5 biljun minn din l-għajnuna.Il-Venezwela u Kuba jikkontribwixxu wkoll xi għajnuna għall-ekonomija ta’ Ħaiti, speċjalment wara li ġeddew l-alleanzi tagħhom fl-2006 u l-2007. F’Jannar 2010, iċ-Ċina wegħdet $4.2 miljun biex tgħin fir-rikostruzzjoni tal-gżira wara li it-terremot sofra,80 u l-President Amerikan Barack Obama wiegħed mitt miljun dollaru f għajnuna.In-nazzjonijiet tal-Unjoni Ewropea wiegħdu aktar minn 400 miljun ewro (616-il miljun dollaru) f għajnuna ta emerġenza u fondi għar-rikostruzzjoni tal-Ħaiti.

L-għajnuna tal-Istati Uniti lill-gvern ta' Ħaiti twaqqfet kompletament bejn l-2001 u l-2004, wara l-elezzjonijiet tal-2000 u l-akkuża tal-President Aristide għal diversi qtil. Wara mill-inqas erba’ snin ta’ riċessjoni li spiċċaw fl-2004, l-ekonomija kibret b’1.5% fl-2005.

Fl-2005 id-dejn estern totali ta' Ħaiti kien stmat għal 1.3 biljun dollaru,[ċitazzjoni meħtieġa] li jfisser dejn per capita ta' 169 dollaru. F'Settembru 2009, Ħaiti ssodisfat il-kundizzjonijiet stabbiliti mill-IMF u l-Programm tal-Bank Dinji għall-Pajjiżi Foqra b'Dejn Għoli sabiex tikkanċella d-dejn estern tagħha.

B'konsegwenza ta' din il-miżura, iż-żieda fil-prezzijiet internazzjonali taż-żejt kellha impatt negattiv fuq il-bilanċ tal-pagamenti u żiedet id-defiċit fiskali ta' Ħaiti, u ħoloq deprezzament kontinwu tal-gourde. Il-gvern ta’ Ħaiti ilu xhur sħaħ ikollu diffikultajiet biex jassumi dawn is-sussidji, u għalhekk kienu l-importaturi li kellhom jagħmlu dan, u b’hekk l-industrija tal-fjuwil issib ruħha f’sitwazzjoni fejn mhux possibbli għaliha li tkompli tassumi dan. sussidju fuq l-importazzjoni tal-gażolina u diesel.Din is-sitwazzjoni ġġenerat protesti fit-toroq u pressjoni fuq il-President Jovenel Moïse.

Fir-rapport tagħha ta' Marzu 2019, il-Missjoni tan-NU ta' Appoġġ għall-Ġustizzja f'Ħaiti tinnota li &quot;l-kundizzjonijiet tal-għajxien tal-popolazzjoni ta' Ħaiti jiddeterjoraw dejjem aktar.&quot; Fil-pajjiż kollu, 5.5% u 27% tan-nies jinsabu f'sitwazzjoni ta' emerġenza u kriżi tal-ikel, rispettivament; 2.26 miljun ruħ huma kklassifikati bħala insigurtà fl-ikel &quot;u jeħtieġu għajnuna umanitarja f'dan ir-rigward.&quot;

=== Turiżmu ===
[[Stampa:The Allure of the Seas 2012.jpg|thumb|Il-vapur tal-kruċieri Allure of the Seas jittrakka f'Labadee, Ħaiti]]
[[Stampa:Aerial 2.jpeg|thumb|Kumpless turistiku f'Cote des Arcadins, Ħaiti]]
Is-suq tat-turiżmu ta' Ħaiti huwa sottożviluppat u l-Gvern qed jippromwovi ħafna dan is-settur. Ħaiti għandha ħafna mill-karatteristiċi li jattiraw turisti lejn destinazzjonijiet oħra tal-Karibew, bħal bajjiet tar-ramel abjad, pajsaġġi muntanjużi, u klima sħuna matul is-sena kollha. Madankollu, l-immaġini fqira tal-pajjiż barra minn Malta, xi drabi esaġerata, fixklu l-iżvilupp ta' dan is-settur.Fl-2014, il-pajjiż irċieva 1,250,000 turist (l-aktar minn vapuri tal-kruċieri), u s-settur ġġenera 200 miljun dollaru fl-2014.

Diversi lukandi fetħu fl-2014, inkluż lussu Best Western Premier, lukanda Royal Oasis ta' ħames stilel minn Occidental Hotel and Resorts f'Pétion-Ville, lukanda Marriott ta' erba' stilel fiż-żona Turgeau ta' Port-au-Prince, u żviluppi oħra ta' lukandi ġodda f’Port-au-Prince, Les Cayes, Cap-Haïtien u Jacmel.

Il-Karnival Ħaiti (Kanaval) huwa wieħed mill-aktar popolari fil-Karibew. Fl-2010, il-Gvern iddeċieda li jorganizzaha kull sena f'belt differenti barra minn Port-au-Prince, f’tentattiv biex jiddeċentralizza l-pajjiż.Les Cayes), isegwi l-Karnival ta' Jacmel ukoll popolari ħafna, li jsir ġimgħa qabel, fi Frar jew Marzu.

Mit-tieni nofs tas-seklu 20, it-turiżmu f'Ħaiti ġie affettwat mit-taqlib politiku tal-pajjiż. Infrastruttura inadegwata llimitat ukoll iż-żjarat fil-gżira. Wara t-tneħħija tal-President Jean-Bertrand Aristide fl-1991, it-turiżmu rkupra bil-mod. L-Organizzazzjoni tat-Turiżmu tal-Karibew (CTO) ingħaqdet mal-gvern ta' Ħaiti fl-isforzi tagħha biex tirrestawra l-immaġni tal-gżira bħala destinazzjoni turistika. Fl-2001, 141,000 barrani żaru Ħaiti. Ħafna ġew mill-Istati Uniti. Għad hemm bżonn ta' aktar titjib fil-lukandi, ristoranti, u infrastruttura oħra biex it-turiżmu jsir industrija importanti għall-Ħaiti.

Minħabba l-instabilità politika riċenti, it-turiżmu (li darba kienet industrija ewlenija) sofra f'Ħaiti, bl-eċċezzjoni ta' Labadee, port fuq il-kosta tat-tramuntana tal-pajjiż. Labadee huwa resort mikrija fit-tul minn Royal Caribbean International. Għalkemm kultant deskritta fir-reklami bħala gżira fiha nnifisha, fil-fatt hija kontigwa mal-bqija ta 'Hispaniola. Labadee huwa magħluq miż-żona tal-madwar. Il-vapuri tal-kruċieri jittrakkjaw fil-moll, u l-passiġġieri jinżlu direttament fil-resort mingħajr ma jkollhom l-opportunità li jżuru partijiet oħra tal-pajjiż. L-attrazzjonijiet jinkludu suq tal-briegħed Ħaiti, wirjiet tradizzjonali taż-żfin Ħaiti, bajjiet numerużi, sports tal-ilma, u park tal-ilma.

Il-belt ta' Jacmel, minħabba r-reputazzjoni tagħha li hija inqas volatili politikament, l-arkitettura tagħha ta' l-era kolonjali Franċiża, il-karnival kulturali ikkulurit tagħha, il-bajjiet verġni tagħha u festival tal-films li għadu żgħir, ġibdet turisti lokali u ammont żgħir ta' turiżmu internazzjonali. .​

Minkejja l-ostakli, il-kultura u l-istorja rikka ta' Ħaiti ppermettew lill-pajjiż iżomm industrija tat-turiżmu modesta u li potenzjalment qed tikber.

=== Dejn ===
[[Stampa:Haitańskie banknoty.jpg|thumb|Karti tal-flus Haitian Gourdes il-munita uffiċjali tal-pajjiż]]
Fis-17 ta' April, 1825, ir-Re Franċiż Karlu X ta “indipendenza sħiħa” lill-eks kolonja tal-iskjavi Franċiżi bi skambju għal 150 miljun frank tad-deheb (is-somma tnaqqset għal 90 miljun frank fl-1838). Din is-somma nkisbet wara li kkuntratta dejn li ma tħallasx lura kollu sal-1972.

Fl-1880, il-finanzi pubbliċi kienu f'diżordni estrem, minħabba instabbiltà politika persistenti. Id-dħul kien stmat għal 21.5 miljun frank u l-ispejjeż id-doppju. Id-dejn pubbliku mbagħad kien jammonta għal 12-il miljun piastres fortes (1 piastre kienet tiswa 5 franki), li minnhom 308,000 piastres kienu jikkorrispondu għall-bilanċ tad-dejn Franċiż (1,540,000 frank).

Fis-7 ta' April, 2003, dak iż-żmien il-President Jean-Bertrand Aristide talab uffiċjalment madwar 21.7 biljun dollaru minn [[Franza]] fil-kunċett ta' &quot;restituzzjoni u riparazzjoni&quot; tad-dejn.

Fl-istess ħin, dejn barrani totali ta '$1.2 biljun &quot;kien mibni fuq id-dejn tal-indipendenza,&quot; partikolarment taħt &quot;id-dittatorjat Duvalier bejn l-1957 u l-1986.&quot;

Mingħajr ma jiċħdu li [[Franza]] għandha dejn ma' pajjiżhom, l-oppożizzjoni u l-intellettwali tad-dijaspora jirrifjutaw li jassoċjaw ruħhom ma' talba għal reġim korrott u mhux demokratiku bħal dak tal-President Aristide.

Fl-2009, bis-saħħa tal-Inizjattiva tal-Pajjiżi Foqra B'Dejn Tqil, il-Bank Dinji u l-IMF ikkanċellaw $1.2 biljun ta' dejn.

Fil-bidu tal-2010, Oxfam International stmat id-dejn barrani għal 890 miljun dollaru jew 734 miljun ewro.

=== Industrija ===
[[Stampa:Meds &amp; Food for Kids (7761623656).jpg|thumb|Fabbrika li tipproduċi ikel u mediċina f'Ħaiti]]
L-agrikoltura tirrappreżenta 22.1% tal-PGD (fl-2017) Madwar żewġ terzi tal-popolazzjoni ta' Ħaiti jgħixu mill-agrikoltura. Il-prodotti ewlenin huma l-kafè, il-mangu, iz-zokkor tal-kannamieli, is-sorgu tal-millieġ u l-injam. Kważi l-ikel l-ieħor kollu jrid jiġi importat fuq skala kbira. Ross, qamħirrum, mango, kafè u kawkaw huma wkoll esportati. Madwar terz tal-pajjiż huwa ddedikat għall-agrikoltura, iżda meded vasti ta 'art li tinħarat intilfu minħabba d-deforestazzjoni u l-erożjoni. Il-mango u l-kafè jitkabbru prinċipalment għall-esportazzjoni.

Ħaiti tipproduċi madwar nofs iż-żejt tal-vetiver tad-dinja. Togħmiet u Fwejjaħ tal-Karibew, b'50 impjegat, huwa l-akbar produttur u esportatur fil-Ħaiti ta' dan iż-żejt użat għall-produzzjoni ta' fwejjaħ, aromaterapija u mediċina naturali mill-2013. L-esportazzjoni ta' prodotti agrikoli tista' ssir biss permezz tal-port ta 'Port-au -Prinċep, iżda ħafna drabi jonqos minħabba konnessjonijiet tat-trasport inadegwati miż-żoni li qed jikbru sal-port.L-industrija tirrappreżenta madwar nofs iż-żejt tal-vetiver tad-dinja.

L-industrija tammonta għal madwar 20.3% tal-PGD ta 'Ħaiti (mill-2017) Hemm biss industriji tat-tessuti, tal-artiġjanat, tal-assemblaġġ tal-elettronika, tal-ipproċessar tal-ikel, tax-xorb, tat-tabakk, tal-għamara, tal-kimika u tal-azzar.

Is-servizzi huma responsabbli għal madwar 57.6% tal-PDG (fl-2017) Minbarra l-kummerċ, hemm lukandi u ristoranti, kif ukoll it-turiżmu.

=== Dħul personali ===
[[Stampa:Bas-Ravine.jpg|thumb|Bas-Ravine settur umli ta' Cap Haitien]]
Ħaiti tbati minn nuqqas ta' ħaddiema tas-sengħa, qgħad mifrux u impjieg baxx. Il-maġġoranza tal-Ħaiti li huma parti mill-popolazzjoni attiva għandhom impjiegi informali. Tliet kwarti tal-popolazzjoni jgħixu b'$2 jew inqas kuljum.

Ir-rimessi minn Ħaitis li jgħixu barra huma s-sors ewlieni ta' kambju barrani, li jammontaw għal wieħed minn ħamsa (20%) tal-PGD u aktar minn ħames darbiet il-qligħ mill-esportazzjoni fl-2012.107 Fl-2004, 80% jew aktar tal-gradwati universitarji Ħaiti kienu jgħixu barra.

Kultant, familji li ma jistgħux jipprovdu għal uliedhom finanzjarjament jistgħu jibagħtuhom jgħixu ma' familja aktar sinjura bħala restavek, jew qaddej domestiku. Bi tpattija, il-familja trid tiżgura li t-tifel jirċievi edukazzjoni, ikel u kenn. Madankollu, din is-sistema hija miftuħa għall-abbuż u kienet kontroversjali, b'uħud iqabbluha mal-iskjavitù tat-tfal.

== Demografija ==
[[Stampa:Haiti-demographie.png|thumb|Evoluzzjoni demografika ta' Ħaiti bejn l-1800 u l-2021. Popolazzjoni f'miljuni ta' abitanti.]]

Fl-2007 Ħaiti kellha popolazzjoni ta' 8,706,497 abitant. Aktar minn 90% tal-Haiti huma ta' dixxendenza Afrikana u l-10% li jifdal huma magħmula minn dixxendenti Ewropej u mestiż. Gruppi etniċi oħra fil-pajjiż jinkludu Asjatiċi, prinċipalment mil-Lvant Nofsani, l-aktar Libaniżi, Sirjani, u Palestinjani.110 L-istennija tal-ħajja hija ta' 61 sena. In-numru medju ta' tfal għal kull mara huwa ta' 2.69. Ir-rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni hija ta '1.7% fis-sena Għalkemm Ħaiti medja ta' madwar 270 ruħ kull kilometru kwadru, il-popolazzjoni tagħha hija kkonċentrata aktar f'żoni urbani, pjanuri kostali, u widien.

==== Gruppi etniċi ====
* 95%-Iswed
* 5% Imħallat jew Abjad

=== Diaspora ta' Ħaiti ===
[[Stampa:EscombrosBelAir7.jpg|thumb|Port-au-Prince f'Jannar 2010.]]
Mill-Haitis li jgħixu barra, il-maġġoranza jinsabu fir-Repubblika Dominikana, l-Istati Uniti, il-Kanada (prinċipalment fil-Quebec) u l-Baħamas Mill-2013, il-migrazzjoni lejn iċ-Ċili kibret ħafna. Ukoll, iżda sa ċertu punt, jgħixu fi Franza, l-Antilles Franċiżi, il-Gżejjer Turks u Caicos, il-Ġamajka, il-Gujana Franċiża, Puerto Rico, il-Messiku, il-Kosta Rika, u l-Panama.

Fir-Repubblika Dominikana, 11,000 Ħaiti jgħixu legalment u madwar żewġ miljuni jgħixu illegalment, li jfisser li d-dijaspora Ħaitisa tirrappreżenta 12% tal-popolazzjoni tar-Repubblika Dominikana, u 25% tal-forza tax-xogħol li tispikka fis-setturi tal-agrikoltura u l-kostruzzjoni. , fejn jirrappreżentaw 60 % u 80 % tal-forza tax-xogħol rispettivament.114 Huwa stmat li madwar 200,000 Ħaiti emigraw lejn ir-Repubblika Dominikana matul l-10 xhur wara t-terremot f'Jannar 2010. Fl-2012, l-Istitut Nazzjonali tal-Istatistika tad-Dumnikani Ir-Repubblika wettqet l-ewwel stħarriġ tal-immigranti u sabet li hemm mill-inqas 668,145 immigranti Ħaitis tal-ewwel jew tat-tieni ġenerazzjoni fil-pajjiż (madwar 7% tal-popolazzjoni) tal-pajjiż), jiġifieri, jittratta biss mal-immigranti u t-tfal. , ma tinkludix neputijiet jew proneputijiet li m'għandhomx status legali fil-pajjiż, peress li l-ħakkiema ta 'Ħaiti ma jiddokumentawx l-abitanti tagħha, u lanqas iżommu rekord ta' dawk li twieldu f'nazzjon ieħor, iżda huma għadhom Ħaitis, skond l-art. 11 tal-kostituzzjoni ta' Ħaiti.

Hemm madwar 600,000 Ħaiti fl-[[Stati Uniti]]; ħafna minnhom jgħixu fin-Nofsinhar ta' Florida, l-aktar f'Miami. New Orleans u Louisiana għandhom ħafna rabtiet storiċi mal-Ħaiti, li jmorru lura għar-Rivoluzzjoni Ħaitisa u ż-żewġ territorji huma kolonji Franċiżi fl-istess ħin. New York City Belt għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni ta' Ħaiti fl-Istati Uniti. Bliet oħra tal-Istati Uniti li għandhom popolazzjonijiet ta' Ħaiti sinifikanti huma Boston, Washington D.C. fost oħrajn; Bl-istess mod, fl-stat ta' New Jersey hemm preżenza qawwija tal-komunità ta' Ħaiti.

Huwa stmat li hemm aktar minn 100,000 fil-Kanada, prinċipalment f'Montreal u Quebec, l-ibliet ewlenin tal-pajjiż li jitkellmu bil-Franċiż, u madwar 80,000 Ħaiti jgħixu fil-Baħamas.

Huwa stmat li bejn l-2013 u l-2017, waslu fiċ-Ċili madwar 112,000 Ħaiti, li l-aktar jinsabu f’Santiago de Chile, f'komuni bħal Quilicura, Independencia, Recoleta u Estación Central.Qabel l-2013, kien stmat li kien hemm 1,700 immigrant Ħaiti fiċ-Ċili. .

Hemm ukoll komunitajiet kbar ta' Ħaiti f'Kingston u Marsilja.

=== Lingwi ===
[[Stampa:Cange, Haiti Water System Plaque.JPG|thumb|Pjanċa fil-Ħaiti miktuba bil-Franċiż]]
[[Stampa:Timoun Syèj (Creole).jpg|thumb|Tagħrif bil-Kreol Ħaitjan f'bank tal-kiri tal-karozzi fi Florida, l-Istati Uniti]]
Iż-żewġ lingwi uffiċjali tal-Ħaiti huma l-Kreoli tal-Ħaiti u l-Franċiż. Il-Kriolju Ħaiti ilu lingwa ko-uffiċjali mill-1961 u huwa mitkellem prattikament mill-popolazzjoni kollha tal-pajjiż (99.9%). Il-Kreoli tal-Ħaiti huwa wieħed mil-lingwi krejoli bbażati fuq il-Franċiż, li fih influwenzi tal-vokabularju Taino, Afrikani, Spanjol u Ingliż. L-użu tiegħu fil-letteratura huwa żgħir iżda qed jikber. Hemm gazzetti u programmi tar-radju u tat-televiżjoni bil-Kreol. Is-sistema edukattiva f'Ħaiti hija mgħallma prinċipalment bil-Kreoli tal-Ħaiti, għalkemm jintuża wkoll il-Franċiż.

Il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] huwa l-lingwa awtorizzata amministrattivament; huwa mitkellem minn Ħaitis edukati u l-aktar użat fis-settur tan-negozju, iżda l-Ingliż huwa wkoll preżenti f'dan is-settur. Fost il-popolazzjoni ġenerali, huwa stmat li 40% jistgħu jitkellmu bil-Franċiż, u għalhekk hija lingwa minoritarja fil-pajjiż. Ħaiti jappartjeni għall-Organizzazzjoni Internazzjonali ta' la Francophonie. Minħabba l-ambjent tagħha fil-pajjiżi li jitkellmu bl-Ispanjol, parti mill-popolazzjoni għandha livell intermedju jew superjuri tal-Ispanjol.

Id-dħul tagħha fl-Unjoni Pan-Amerikana, illum l-OAS (Organizzazzjoni tal-Istati Amerikani), ippermetta lill-Franċiż isir waħda mil-lingwi ta' ħidma uffiċjali ta’ din l-organizzazzjoni. Bħal fil-konferenza ta' Bretton Woods, meta l-użu tal-Franċiż bħala lingwa ta' ħidma fin-Nazzjonijiet Uniti li għadhom żgħar ġie deċiż b'vot ta' maġġoranza waħda, grazzi għall-vot favorevoli ta' Ħaiti.Haiti kienet ukoll membru fundatur tal-Aġenzija għall-Kooperazzjoni Kulturali u Teknika ( ACCT) meta nħolqot fl-20 ta’ Marzu, 1970.

Kull kapital dipartimentali għandha ċentru tal-Alliance Française. U minkejja l-influwenza dejjem tikber tal-Ingliż, minħabba l-prossimità ġeografika tiegħu mal-Stati Uniti, il-Franċiż jibqa’ lingwa ħajja u użata ħafna fil-Ħaiti.

F'Diċembru 2010, Max Jean-Louis, żagħżugħ Ħaiti ta' 20 sena, ġie elett direttur taċ-Centre de la Francophonie de las Américas, li jinsab ta' Quebec, il-[[Kanada]].

Is-sindki tal-bliet Ħaiti ta' Cap Haitien, Pétion-Ville, Carrefour u Port-au-Prince huma membri tal-Assoċjazzjoni Internazzjonali tas-Sindki Francophones.

Fl-2013, il-kittieb Ħaitjan Dany Laferrière ġie elett fl-ewwel rawnd tal-Akkademja Franċiża. Awtur ta' bosta suċċessi, Laferrière beda l-karriera letterarja tiegħu bir-rumanz Comment faire l'amour avec un nègre sans se fatiguer. Fl-aħħarnett, ta 'min jinnota l-preżenza tal-Istitut Franċiż f'Ħaiti, li jiggarantixxi wkoll l-influwenza tal-lingwa Franċiża fil-pajjiż.

=== Saħħa ===
Ibbażat fuq l-istatistika tal-2012, il-kopertura tal-vaċċin BCG, DPT1, DPT3, Polio3 u MCV hija ta' 75 %, 81 %, 60 %, 60 % u 58 % tal-popolazzjoni rispettivament.125 Madwar 1.4 % tal-popolazzjoni ta’ Ħaiti hija pożittiva għall-HIV, li minnhom 55% għandhom aċċess għal terapija antiretrovirali.

Il-pajjiż għandu biss sodda waħda tal-isptar għal kull 1,502 ruħ, tabib wieħed għal kull 3,353 persuna, u sodod tal-kura intensiva madwar il-pajjiż. L-istituzzjonijiet tas-saħħa – l-aktar privati ​​– huma nieqsa minn kollox: tagħmir, materjal protettiv, mediċini, aċċess għall-ilma u l-elettriku, eċċ.

=== Reliġjon ===
[[Stampa:EGLISE DE MIRAGOANE-vi.jpg|thumb|Katidral Kattoliku ta' San Ġwann Battista f'Miragoâne (Eglise de Miragoâne), Ħaiti]]

Skont l-artikolu 30 tal-kostituzzjoni politika tal-pajjiż, «Ir-reliġjonijiet u l-kulti kollha huma ħielsa. Toute personne a le droit de professor sa religion et son culte, pourvu que l'exercice de cedroit ne trouble pas l'ordre et la paix publics&quot;. dritt li jistqarru r-reliġjon tagħhom u jipprattikaw il-fidi tagħhom, sakemm l-eżerċizzju ta' dak id-dritt ma jkunx. ma tfixkilx il-liġi u l-ordni&quot;).​

Fil-Ħaiti, 45% tal-abitanti huma Kattoliċi u ftit aktar minn 15% huma Protestanti. Il-voodoo Ħaiti, madankollu, huwa l-aktar reliġjon prattikata. Hija tradizzjoni assoċjata mal-wasla tal-iskjavi mill-Afrika lejn l-Amerika, li tagħmel il-pajjiż uniku, peress li hija pprattikata minn 40% tal-popolazzjoni.Il-prattika reliġjuża ħafna drabi tikkonfronta t-tradizzjonijiet tal-Ħaiti u d-dijaspora tagħha ma 'dawk ta' dawk in-nies li għandhom emigra u jġib tradizzjonijiet reliġjużi oħra lejn Ħaiti. Hemm ukoll knejjes Battisti fil-belt ta' Gonaïves.

==== Reliġjon (2020) ====
* 87.0% Kristjaneżmu
* 10.7% ebda reliġjon
* 2.1% reliġjonijiet folkloristiċi
* 0.2% oħrajn

=== Edukazzjoni ===
[[Stampa:Niñas de la Escuela República de Chile - Haití.jpg|thumb|Studenti tal-Iskola tar-Repubblika taċ-[[Ċili]] f'Port-au-Prince (2016).]]
[[Stampa:Universite henrichristophe.jpg|thumb|L-Università King Henri Christophe de Limonade (Université Roi-Henri-Christophe)]]
Mit-8,700,000 abitant tal-Ħaiti, 47% huma litterati, l-inqas persentaġġ fir-reġjun, għalkemm sal-2017 din iċ-ċifra kienet żdiedet għal 62%.Haiti għandha 15,200 skola primarja, li minnhom 90% huma privati, immexxija minn komunitajiet, organizzazzjonijiet reliġjużi. jew organizzazzjonijiet mhux governattivi. Ir-rata ta' reġistrazzjoni għall-iskejjel primarji hija ta' 67%, filwaqt li l-iskejjel sekondarji jirreġistraw biss 20% tal-popolazzjoni eliġibbli. Il-lingwi ta' studju huma uffiċjalment Franċiż u Kreol, mill-implimentazzjoni tar-riforma Bernard fl-1982.

Is-sistema edukattiva ta' Ħaiti hija bbażata fuq is-sistema Franċiża. L-edukazzjoni ogħla – taħt ir-responsabbiltà tal-Ministeru tal-Edukazzjoni – hija pprovduta minn universitajiet u istituzzjonijiet pubbliċi u privati ​​oħra.

Fit-12 ta' Jannar, 2012, ġiet inawgurata l-Università Henri Christophe, mibnija mill-gvern tar-[[Repubblika Dominikana]], b'kommemorazzjoni tat-traġedja tat-Terremot ta' Ħaiti 2010. Din l-università għandha kapaċità għal madwar 12,000 student, u nbniet fil-komunità Limonade, Cap. Haitien, b'estensjoni ta' 144,000 metru kwadru. Inbena b'investiment konġunt bejn l-awtoritajiet nazzjonali tar-Repubblika Dominikana u s-settur privat fl-ammont ta' 50 miljun dollaru Amerikan.

Is-sistema edukattiva ta' Ħaiti għadha tiffaċċja sfidi enormi minkejja l-qabża sinifikanti fl-attendenza tal-iskola (77 % fl-2012, EMMUS V, meta mqabbla ma' 50 % fl-2005, skont EMMUS 4), il-Programm Universali ta’ Skola Ħielsa u Obbligatorja (PSUGO), il- domanda qawwija għall-edukazzjoni u l-appoġġ tal-komunità internazzjonali.

L-aċċess għadu limitat u l-kwalità u l-governanza huma sfidi ewlenin. Fost il-fatturi li wasslu għal din is-sitwazzjoni hemm ir-restrizzjonijiet tal-baġit li jagħtu lok għal investiment pubbliku limitat ħafna fis-settur (madwar 10% tal-baġit bħala medja), il-faqar kbir ta' aktar minn 70% tal-popolazzjoni, leġiżlazzjoni inadegwata, normi u prattiki soċjali sfavorevoli, kriżijiet rikorrenti bħal diżastri naturali (speċjalment it-terremot tat-12 ta' Jannar 2010), kif ukoll il-kapaċità organizzattiva u maniġerjali limitata ħafna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni Nazzjonali.

Skont l-aħħar ċensiment tal-iskejjel (2011) 20% biss tal-offerta edukattiva ġejja mis-settur pubbliku, il-bqija jinsab f’idejn is-settur mhux pubbliku, l-aktar mhux regolat u jopera taħt l-istandards minimi ta’ kwalità. Minkejja l-importanza ppruvata tagħhom, l-aċċess għal attivitajiet immirati għal tfal żgħar (0-5 snin) għadu limitat ħafna (proporzjon gross ta' reġistrazzjoni ta' 67 % fi 3-5 snin qabel l-iskola, MENFP 2011). Il-kwalità baxxa hija riflessa f'rati medji ta' ripetizzjoni ta' 15% u rati ta' abbandun ta' madwar 13%. Flimkien ma' dħul tard, dawn il-fatturi jżidu l-proporzjon ta' tfal ta' età legali fl-iskola bażika (65 %).

Ir-rata ta' sopravivenza sal-grad 5 hija baxxa (25%). Din is-sitwazzjoni inkwetanti hija spjegata fil-biċċa l-kbira mill-proporzjon għoli ta' għalliema mhux kwalifikati (aktar minn 65%), il-kundizzjonijiet ta’ tagħlim mhux favorevoli u n-nuqqas ta' applikazzjoni ta' normi u standards li jistgħu jiggarantixxu edukazzjoni ta' kwalità. Fost it-tfal l-aktar milquta minn aċċess limitat u nuqqas ta' kwalità huma dawk minn żoni rurali, dawk minn familji foqra fil-viċinat marġinali ta' ċentri urbani kbar, tfal separati mill-familji tagħhom (ċentri residenzjali, tfal mis-servizz domestiku, tfal tat-triq), persuni b'diżabilità tfal u tfal spostati.

Is-sistema ta' edukazzjoni ogħla ta' Ħaiti hija rappreżentata minn 39 università bi 378 programm ta' studju.

Fil-Ħaiti hemm diversi universitajiet, inklużi l-Università Statali ta' Ħaiti, l-Università ta' Quisqueya, l-Institut des Sciences des Technologies et des Études Avancées d'Haïti, u l-Università Notre Dame d'Haiti.

== Infrastruttura ==
=== Enerġija ===
[[Stampa:CivicSolar 3.jpg|thumb|Proġett Solar Panel f'Ħaiti]]
Fl-1925, il-belt ta' Jacmel kienet l-ewwel żona f’din il-parti tal-Karibew li kellha l-elettriku, li għaliha kienet imlaqqma l-Belt tad-Dawl.

Fl-2017, fost il-pajjiżi kollha fl-Amerika, Ħaiti hija dik li tipproduċi l-inqas enerġija. Inqas minn kwart tal-pajjiż għandu kopertura tal-elettriku. Ħafna mir-reġjuni f'Ħaiti li għandhom l-enerġija huma mħaddma minn ġeneraturi. Dawn il-ġeneraturi huma ġeneralment għaljin u jipproduċu ħafna tniġġis. Żoni li għandhom l-elettriku jesperjenzaw qtugħ tad-dawl fuq bażi ta’ kuljum, u xi żoni huma limitati għal 12-il siegħa ta’ elettriku kuljum. L-elettriku huwa fornut minn ftit kumpaniji indipendenti: Sogener, E-power u Haytrac. M'hemm l-ebda grid nazzjonali tal-elettriku fil-pajjiż L-aktar sors ta' enerġija użat huwa l-injam, flimkien mal-faħam. F'Ħaiti jiġu kkunsmati madwar 4 miljun tunnellata metrika ta' prodotti tal-injam kull sena.Bħall-faħam u l-injam, iż-żejt huwa wkoll sors ewlieni ta' enerġija għall-Ħaiti. Peress li Ħaiti ma tistax tipproduċi l-fjuwil tagħha stess, il-fjuwil kollu huwa importat. Kull sena, madwar 691,000 tunnellata ta' żejt jiġu importati fil-pajjiż.

Fil-31 ta 'Ottubru 2018, Evenson Calixte, direttur ġenerali tar-regolamentazzjoni tal-enerġija (ANARSE) ħabbar il-proġett tal-elettriku ta' 24 siegħa. Biex jintlaħaq dan il-għan, huwa meħtieġ li jiġu installati 236 MW f'Port-au-Prince biss, u 75 MW addizzjonali fir-reġjuni l-oħra kollha tal-pajjiż. Bħalissa, 27.5% biss tal-popolazzjoni għandha aċċess għall-elettriku; Barra minn hekk, l-aġenzija nazzjonali tal-enerġija elettrika ta' Ħaiti (Ed'H) hija kapaċi biss tilħaq 62% tad-domanda totali tal-elettriku, skont Fritz Caillot, Ministru tax-Xogħlijiet Pubbliċi, Trasport u Komunikazzjoni (Travaux publics, transport et communication). , TPTC)) .

== Kultura ==
[[Stampa:Tap tap public transportation Haiti.jpg|thumb|Xarabank “Tap tap” f'Port-Salut.]]
Ħaiti għandha storja twila u leġġendarja, għalhekk tippreserva kultura rikka ħafna. Il-kultura ta' Ħaiti hija taħlita ta' Franċiż, Afrikan u Spanjol.

=== Mużika ===
Il-mużika ta’ Ħaiti hija influwenzata fuq kollox mir-rabtiet kolonjali Ewropej u l-migrazzjoni Afrikana (permezz tal-iskjavitù). Fil-każ tal-kolonizzazzjoni Ewropea, l-influwenza mużikali ġiet prinċipalment minn [[Franza]], madankollu l-mużika ta' Ħaiti għandha influwenza Spanjola sinifikanti, minħabba l-ġirien tagħha r-[[Repubblika Dominikana]] u [[Kuba]], li l-mużika tagħhom bl-Ispanjol ikkontribwiet għall-ħolqien ta' ġeneri mużikali oħra f'Ħaiti.

Il-compás (bil-Franċiż) jew kompa (bil-Kreolu Ħaitjan) hija mużika kumplessa, ġejja minn ritmi Afrikani u żfin tal-ballroom Ewropew, imħallat mal-kultura tal-bourgeoisie Ħaiti; Fost l-akbar esponenti ta' dan ir-ritmu hemm Tabou Combo. Ħaiti ma kellha l-ebda mużika reġistrata sal-1937, meta Guignard Jazz kien irreġistrat bħala impriża mingħajr skop ta' qligħ. Wieħed mill-artisti Ħaiti l-aktar popolari huwa Wyclef Jean, tal-istil [hip hop].

=== Wirt arkitettoniku ===
[[Stampa:Sans-Souci Palace front.jpg|thumb|Palazz Sans Souci.]]
[[Stampa:Citadelle Laferrière guns 2.jpg|thumb|Veduta parzjali taċ-ċittadella Laferrière, bil-kanuni u l-munizzjon.]]

L-aktar monumenti famużi ta' Ħaiti huma l-Palazz Sans Souci u ċ-Ċittadella Laferrière, iskritti bħala Siti ta' Wirt Dinji fl-1982.143 Jinsabu fit-tramuntana tal-Massif de la Hotte, f'wieħed mill-parks nazzjonali ta' Ħaiti, l-istruttura tmur mill-bidu tas-seklu 19. Il-bini kien wieħed mill-ewwel li nbena wara l-indipendenza ta' Ħaiti minn [[Franza]].

Jacmel, il-belt kolonjali li kienet fil-proċess li ssir sit ieħor ta' Wirt Dinji, ġarrbet ħsara kbira mit-terremot ta' Ħaiti fl-2010.

=== Gastronomija ===
[[Stampa:Ayiti&amp;DR 2007 085.jpg|thumb|Għażla ta' platti Ħaiti.]]
Il-kċina tal-Ħaiti għandha l-oriġini tagħha fl-istili kulinari varji tal-gruppi etniċi li għaddew mill-parti tal-punent tal-gżira ta' Hispaniola mill-iskoperta tagħha. Fost dawn il-gruppi etniċi jispikkaw il-Franċiżi, l-Afrikani, l-Amerindijani Taíno u l-Ispanjoli.

Il-gastronomija ta' Ħaiti hija simili għal dik tal-bqija tal-pajjiżi Latini tal-Karibew (il-pajjiżi li jitkellmu bl-Ispanjol u dawk li jitkellmu bil-Franċiż tal-Antilles), madankollu hija differenti f'diversi punti fil-preżentazzjonijiet reġjonali tagħha. L-influwenza ewlenija tagħha ġejja mill-gastronomija Franċiża, u l-gastronomija Afrikana. Bħal stili kulinari oħra fir-reġjun, tagħtiha togħma indiġena kollha waħedha u waħda li tidher li tattira ħafna viżitaturi lejn il-gżira. Il-Ħaiti spiss jużaw bżar u togħmiet qawwija oħra, it-tisjir tagħhom huwa meqjus bħala moderatament pikkanti. Fil-pajjiż, madankollu, ħafna eżekuttivi barranin bdew jintroduċu diversi kċejjen barranin fil-kultura Ħaiti. Bosta snin ta' kolonizzazzjoni wasslu biex dawn il-gastronomiji (pereżempju: il-Levantine miġjuba mill-immigranti Sefardi li waslu f’Ħaiti) jingħaqdu mal-kċina Ħaitisa.

Ir-ross u l-fażola fil-preżentazzjonijiet differenti tagħhom huma kkunsmati madwar il-pajjiż kollu, u jiffurmaw il-bażi tad-dieta Ħaiti. Id-dieta prinċipali tagħhom għalhekk tikkonsisti f'ikel b'ħafna lamtu u karboidrati. Fiż-żoni aktar rurali, jittiekel ikel ieħor, bħall-qamħ mitħun apprezzat ħafna; kompost qisu cornmeal li jista' jittiekel ma' salsa pois, zalza tal-fażola magħmula b’wieħed minn ħafna tipi ta' fażola bħal kidney, pinto, jew garbanzo beans, jew bi frijoles de palo (magħrufa f’pajjiżi oħra bħall-pigeon pea).

Il-qamħ mitħun jista 'jittiekel mal-ħut (spiss snapper aħmar), jew waħdu, skont il-preferenza personali. It-tadam, l-oriġnu, il-kaboċċi, l-avokado jew il-bżar qampiena huma wħud mit-tipi varji ta' ħxejjex użati fil-platti ta' Ħaiti. Il-Banane Pésée, huwa platt tipiku magħmul bil-laħam tal-banana moqli fiż-żejt tal-ġirasol (magħruf bħala tostones fir-Repubblika Dominikana u Puerto Rico), spiss jittiekel f'Ħaiti kemm bħala ikla ħafifa kif ukoll bħala akkumpanjament għal dixx. Normalment ikun akkumpanjat bi qxur jew moqli, li huma prodotti tal-majjal jew tal-mogħoż moqli għal żmien twil. Waħda mill-aktar preparazzjonijiet popolari fiċ-ċelebrazzjoni ta' Jum l-Indipendenza (l-1 ta' Jannar) hija soppa Joumou (soppa tal-qara ħamra) li tittiekel dakinhar għall-kolazzjon.

== Sports ==
[[Stampa:Haiti national football team training in Port-au-Prince 2004-08-16 1.jpg|thumb|It-tim tal-futbol Ħaiti fit-taħriġ f'Port-au-Prince.]]
Il-Lega ta' Ħaiti hija l-Ewwel Diviżjoni ta' Ħaiti mmexxija mill-Federazzjoni tal-Futbol ta' Ħaiti, li nħolqot fl-1937.

It-tim tal-futbol ta' Ħaiti huwa r-rappreżentant nazzjonali ta’ dan il-pajjiż. Hija kkontrollata mill-Federazzjoni tal-Futbol ta' Ħaiti, li tappartjeni għall-CONCACAF u l-FIFA.

Ħaiti kien wieħed mill-ftit rappreżentanti tal-gżejjer tal-Karibew fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol, ​​flimkien ma' [[Kuba]], [[Ġamajka]] u [[Trinidad u Tobago]].

Ħaiti huwa wieħed mill-ftit pajjiżi tal-Karibew fejn l-isport ewlieni huwa l-futbol.

==Referenzi==
{{Referenzi}}

{{Amerika ta' Fuq}}
[[Kategorija:Ħaiti]]
[[Kategorija:Repubbliki]]
[[Kategorija:Pajjiżi tal-Karibew]]
[[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]]
[[Kategorija:Terremoti]]</text>
      <sha1>6zmmasllhwbiv17tzhzqob3y1622me9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Studju Esperanto tas-Sajf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24884</id>
    <revision>
      <id>333533</id>
      <parentid>299833</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6355" sha1="5hl1k330ngr4di4iaaah5ksasfs1wxd" xml:space="preserve">'''Summer Study Study''' ( Esperanto:''Somera Esperanto-Studado'', '''SES''' ) huwa l-akbar avveniment internazzjonali annwali bil-għan ta' tagħlim tal-[[Esperanto]]. &lt;ref name=&quot;martin20132&quot;&gt;{{Ċita web |data-aċċess=2020-04-30 |titlu=The biggest summer Esperanto school will take place in Martin this year |url=http://www.martin.sk/najvacsia-medzinarodna-skola-esperanta-bude-tento-rok-v-martine/d-28396/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181130122723/http://www.martin.sk/najvacsia-medzinarodna-skola-esperanta-bude-tento-rok-v-martine/d-28396 |arkivju-data=2018-11-30 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Beda iseħħ kull sajf mill-2007, dan idum għal ġimgħa u jattira sa 250 parteċipant minn 30 pajjiż, &lt;ref name=&quot;nitra20143&quot;&gt;[http://nitra.sme.sk/c/7282782/najvacsia-letna-skola-esperanta-na-svete-je-uz-v-plnom-prude.html/ The biggest summer Esperanto school in the world is in full swing]&lt;/ref&gt; huwa mmirat kemm għal dawk li għadhom jibdew u kemm jitkellmu fluwenti il-lingwa. &lt;ref name=&quot;transparent2011&quot;&gt;{{Ċita web |arkivju-data=2016-05-13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160513142203/http://blogs.transparent.com/esperanto/summer-studies-in-slovakia-super/ |data-aċċess=2020-04-30 |titlu=The biggest summer Esperanto school in the world is in full swing |url=http://blogs.transparent.com/esperanto/summer-studies-in-slovakia-super/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; L-avveniment huwa organizzat minn [[ E @ I|E@I]] u ġeneralment jieħu post fis-[[Slovakkja]], bl-eċċezzjoni tal-2014 meta seħħet fir-Russja. Ġie appoġġat diversi drabi mill-ministeru ta' l-edukazzjoni Slovakk u s-sindku lokali. &lt;ref name=&quot;nitra20122&quot;&gt;[http://www.teraz.sk/zo-skol/mesto-nitra-vita-esperantistov-bonven/16283-clanok.html/ The city of Nitra welcomes Esperantist]&lt;/ref&gt; Fl-ewwel sena tiegħu, l-avveniment kien iktar iffukat u ġie msejjaħ Slavic Esperanto Study ( Esperanto: S''lava Esperanto-Studado'').[[Stampa:Somera_Esperanto-Studado_emblemo.jpg|daqsminuri| Logo tal-SES ]]

== Programm ==
[[Stampa:SES_2011_instruistoj.jpg|daqsminuri| L-għalliema f'SES 2011 ]]L-għan ewlieni tas-SES huwa li jgħallem l- [[Esperanto]] u tlett sigħat jintużaw kull filgħodu fi klassijiet tal-Esperanto f'ħames livelli differenti, li jvarjaw mill-livell [[ Qafas Komuni Ewropew ta ’Referenza għal-Lingwi|tas-CEFR]] A1 sa C1. Matul wara nofsinhar, ikun hemm lezzjonijiet, ''workshops'' u logħob. Fil-għaxija ikun hemm kunċerti u bar; artisti li għamlu fis-SES jinkludu [[ Kim J. Henriksen|Kim Henriksen]], [[ Jean-Marc Leclercq|JoMo]] &lt;ref name=&quot;esperantistoslovaka&quot;&gt;{{Ċita web |data-aċċess=2020-04-30 |titlu=ES 2014 in Slovakia, successful again |url=http://ses.ikso.net/pmwiki/uploads/EsperantistoSlovaka3_2014reta.pdf/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210305221708/https://ses.ikso.net/pmwiki/uploads/EsperantistoSlovaka3_2014reta.pdf |arkivju-data=2021-03-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; u [[ La Perdita Generacio|La Perdita Generacio]] . Matul il-ġimgħa, iseħħu wkoll ħarġiet għall-inħawi. &lt;ref name=&quot;nitra20143&quot;&gt;&lt;/ref&gt; L-għalliema jinkludu esperantisti ta’ fama bħal [[ Bertilo Wennergren|Bertilo Wennergren]] u [[ Stano Marček|Stano Marček]]. &lt;ref&gt;[http://sezonoj.ru/2014/08/ses-4/ SES from the point of view of a co-organizer]&lt;/ref&gt;

== Storja ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Le 
! Sena 
! Belt 
! Parteċipanti 
|-
| 12 
| 2018 
| Liptovský Mikuláš 
| align=&quot;right&quot; | 258 
|-
| 11 
| 2017 
| Banská Štiavnica 
| align=&quot;right&quot; | 173 
|-
| 10 
| 2015 
| Martin &lt;ref name=&quot;martin2015&quot;&gt;[http://martin.dnes24.sk/letna-skola-esperanta-v-martine-210947/ Summer Esperanto school again in Martin]&lt;/ref&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 190 
|-
| 9 
| 2014 
| Koltyshevo , ir-Russja 
| align=&quot;right&quot; | 87 
|-
| 8 
| 2014 
| Nitra &lt;ref name=&quot;nitra20143&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 248 
|-
| 7 
| 2013 
| Martin &lt;ref name=&quot;transparent2011&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 230 
|-
| 6 
| 2012 
| Nitra &lt;ref name=&quot;nitra20122&quot;&gt;&lt;/ref&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 250 
|-
| 5 
| 2011 
| Nitra 
| align=&quot;right&quot; | 191 
|-
| 4 
| 2010 
| Piešťany 
| align=&quot;right&quot; | 190 
|-
| 3 
| 2009 
| Modra -Harmónia 
| align=&quot;right&quot; | 90 
|-
| 2 
| 2008 
| Modra -Harmónia 
| align=&quot;right&quot; | 105 
|-
| 1 
| 2007 
| Pribylina &lt;ref&gt;[http://www.sme.sk/c/3403413/v-pribyline-bude-od-soboty-letna-skola-esperanta.html/ The summer Esperanto school will begin on Saturday in Pribylina]&lt;/ref&gt; 
| align=&quot;right&quot; | 50 
|}

=== 2014 ===
[[Stampa:2007-11-24_camacho.JPG|daqsminuri| Jorge Camacho ]]Fl-2014, SES ġara darbtejn għall-ewwel darba. Iż-żewġ avvenimenti kienu appoġġjati mill-[[ Assoċjazzjoni Dinjija tal-Esperanto|Assoċjazzjoni Dinjija tal-Esperanto]] u l-[[ Organizzazzjoni Dinjija taż-Żgħażagħ Esperanto|Organizzazzjoni Dinjija taż-Żgħażagħ Esperanto]]. L-ewwel u akbar avveniment seħħ mit-12 ta' Lulju sal-20 ta' Lulju [[ Nitra|f'Nitra]], is-Slovakkja u kien appoġġjat uffiċjalment mill-ministru tal-edukazzjoni Slovakk, [[ Dušan Čaplovič|Dušan Čaplovič]], il-president tar[[ Reġjun Nitra|-Reġjun]] ta ' Nitra, Milan Belica, u s-sindku ta' Nitra, Jozef Dvonč. Attendew 248 persuna minn 28 pajjiż. Minbarra l-lezzjonijiet tradizzjonali ta' l-Esperanto, din l-edizzjoni ta' SES inkludiet għall-ewwel darba kors tal-letteratura u kultura tal-[[ Letteratura tal-Esperanto|Esperanto]] mmexxija mill-kittieba [[ Jorge Camacho (kittieb)|Jorge Camacho]] u [[ Nicola Ruggiero|Nicola Ruggiero]].&lt;ref name=&quot;esperantistoslovaka&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

Mis-17 ta' Awwissu sal-25 ta' Awwissu, it-tieni SES seħħ għall-ewwel darba barra s-Slovakkja, f'Kolysysvo, Distrett ta' Solnechnogorsky, Oblast ta' Moska. 87 persuna minn 10 pajjiżi attendew l-avveniment li kien ko-organizzat mill-Assoċjazzjoni tal-Esperanto f'Moska u l-Unjoni tal-Esperantisti Russi. Minbarra lezzjonijiet tal-Esperanto, hija inkludiet kors ta’ traduzzjoni u kors tal-lingwa Russa.&lt;ref&gt;[http://sezonoj.ru/2014/08/ses-5/ &quot;La unua SES ekster Slovakio]&lt;/ref&gt;

=== 2015 ===
L-għaxar SES seħħ mill-11 ta' Awwissu sad-19 ta' Awwissu [[ Martin, is-Slovakkja|f'Martin]], is-Slovakkja. Kien appoġġjat mill-ministru ta' l-edukazzjoni Slovakka, Juraj Draxler, il-president tar-[[ Reġjun Žilina|Reġjun]] ta' [[ Reġjun Žilina|Žilina]], Juraj Blanár, u s-sindku ta' Martin, Andrej Hrnčiar.&lt;ref name=&quot;martin2015&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== Referenzi ==
&lt;references/&gt;

[[Kategorija:Lingwistika]]</text>
      <sha1>5hl1k330ngr4di4iaaah5ksasfs1wxd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pitagora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25023</id>
    <revision>
      <id>333529</id>
      <parentid>308411</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84152" sha1="nfak4fxumxhhm7n0gc0qucrak2w5ews" xml:space="preserve">{{ infobox
| bodyclass  = vcard
| title      = Pitagora
| abovestyle = {{#if:{{{kulur|}}}|background-color:{{{kulur}}}}}
| above      = {{#if:{{{reġjun|}}}|{{{reġjun}}}}}{{#if:{{{era|}}}|&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{{era}}}&lt;/small&gt;}}
| image      = [[Stampa:Kapitolinischer_Pythagoras_adjusted.jpg|200px]]
| caption    = Bust ta' Pitagora. Kopja Rumana ta' oriġinal Grieg. Musei Capitolini, Ruma.
| label1     = Isem sħiħ
| class1     = fn
| data1      = {{{isemsħiħ|{{{isem|}}}}}}
| label2     = Twelid
| data2      = Samos, madwar 580 QK
| label3     = Mewt
| data3      = madwar 495 QK
| label4     = Skola/tradizzjoni
| data4      = Skola Pitagorika
| label5     = Interessi prinċipali
| data5      = Etika, Loġika,[[Matematika]], [[Mużika]], [[Filosofija]], [[Politika]]
| label6     = Ideat
| data6      = [[Skala Pitagorika]], [[Armonija tal-Isferi]], [[Numru tad-deheb]], [[Teorema ta' Pitagora]]
| label7       = Influwenzat minn
| data7     = Skola ta' Miletu
| label8   = Influwenza lil
| data8           = [[Platon]], [[Archytas de Tarente]], [[Cicéron]], [[Porphyre de Tyr|Porphyre]], [[Jamblique]], [[Jean Pic de la Mirandole|Pic de la Mirandole]]
}}
'''Pitagora''' (bil-[[Grieg antik]] Πυθαγόρας, ''Pythagóras'') kien riformatur reliġjuż u [[filosfu]] presokratiku li twieled madwar il-580 QK. f'[[Samos]], gżira fil-[[Baħar Eġew]] fil-Lbiċ tal-belt ta’ [[Ateni]]; ġie stabbilit li miet madwar l-495 QK, fl-età ta’ 85 sena. Kien ukoll [[matematiku]] u [[xjenzat]] skont it-tradizzjoni tardiva. L-isem ta' Pitagora (etimoloġikament, ''Pyth-agoras'': &quot;dak li kien imħabbar minn [[Pizja]]&quot;), ġej mit-tħabbira tat-twelidu li għamlet lil missieru waqt vjaġġ lejn [[Delfi]].

Il-ħajja enigmatika ta' Pitagora tagħmilha diffiċli li nkunu ċerti dwar l-istorja ta' dan ir-riformatur reliġjuż, matematiku, filosfu u tawmaturgu. Qatt ma kiteb xejn, u l-wieħed u sebgħin vers tal-''Versi tad-Deheb'' attribwiti lilu huma apokrifi u juru l-iżvilupp immens tal-leġġenda minsuġa madwar ismu &lt;ref&gt; Carl Huffman, &quot;'Pythagorisme&quot;', f' &quot;Le savoir grec&quot;, Jacques Brunschwig u Geoffrey Lloyd, Flammarion, 1996, p. 983. &lt;/ref&gt;.

Madankollu n-[[Neopitagoriżmu]] mimli mistika tan-numri &lt;ref&gt;Il-pentagramma mistika jew pentalfa hi stilla b'ħames fergħat. Din kienet l-emblema tal-Pitagorjani.&lt;/ref&gt;, li diġà kienet preżenti fil-ħsieb ta' Pitagora. [[Erodotu]] meta jsemmih, jgħid ''wieħed mill-ikbar spirti tal-Greċja, l-għaref Pitagora'' &lt;ref&gt; Erodotu, '' L-Inkjesta ''&lt;/ref&gt;. Dejjem kellu prestiġju kbir; [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]] qal li kien ''l-ewwel għaref universali''. &lt;ref&gt; Georg Wilhelm Friedrich Hegel, ''Lezzjonijiet dwar l-istorja tal-filosofija'', Vol I &lt;/ref&gt;.

Skont [[Eraklide Pontiku]], Pitagora kien l-ewwel ħassieb Grieg li beda jsejjah lilu nnifsu &quot;filosfu&quot; &lt;ref&gt; [[Eraklide Pontiku]], framment 88. &lt;/ref&gt;. [[Ċiċerun]] jirrakkonta l-ġrajja famuża dwar il-ħolqien tal-kelma φιλόσοφος ('' philosophos '', &quot;wieħed li jħobb l-għerf&quot;) minn Pitagora:
{{iċċita| ''Għall-istess raġuni, mingħajr dubju, dawk kollha li sa dak iż-żmien kienu ntefgħu fuq ix-xjenzi kontemplattivi, kienu jitqisu bħala Għorrief, u kienu jissejħu hekk saż-żmien ta' Pitagora, li kien l-ewwel wieħed li għamel popolari l-isem ta' &quot;filosfu&quot;. Eraklide Pontiku, dixxiplu ta’ Platun, u raġel intelliġenti ħafna hu wkoll, jirrakkonta l-istorja hekk. Jum minnhom, Leon, sultan tal-Filażjani, sema. lil Pitagora jitkellem fuq ċerti punti b’tant għerf u elokwenza, li dan il-prinċep, mitluf bl-ammirazzjoni, staqsieh x’kienet l-arti tal-professjoni li kien jipprattika. Għal dil-mistoqsija Pitagora wieġeb, li hu kien filosfu. U wara dit-tweġiba, ir-re, skantat bin-novità tagħha, talbu jgħidlu min kienu l-filosfi u kif kienu differenti minn nies oħra.''|[[Ċiċerun]], ''Tusculanae disputationes'', V, 3, § 8}}

== Bijografija ta' Pitagora ==

Hemm ħafna dokumenti dwar il-ħajja ta' Pitagora, peró dawn inkitbu aktar 800 sena wara mewtu.&lt;ref&gt;[[Dijoġene Laerzju]], ''Ħajjiet, dottrini u sentenzi tal-filosfi famużi'', miktub madwar is-sena 200, ktieb VIII. &lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;[[Porfirju]], ''Il-Ħajja ta' Pitagora'' miktub madwar is-sena 270.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;[[Ġambliku]], ''Il-Ħajja ta' Pitagora'', miktub madwar is-sena 310. &lt;/ref&gt;
[[Stampa:Buste de Pitagore (parc pincio).JPG|thumb|200px|lemin|Bust ta' Pitagora fil-Pincio, [[Ruma]]]] 

=== Twelid ===

Pitagora twieled [[Samos]] fil-569 QK jew fis-606 QK skont [[Eratostene]] u [[Dijoġene Laerzju]], fil-590 skont [[Ġambliku]], u fl-580 skont [[Porfirju]]. 

Missieru, Mneżarku&lt;ref&gt;[[Erodotu]], IV, 95.&lt;/ref&gt;, ċiżillatur taċ-ċrieket u ommu, Parteni, li skont il-mita kienet l-isbaħ fost in-nisa ta' Samos, kienu t-tnejn imnisslin mill-eroj [[Anċeju]], iben  [[Posejdone]], li kien waqqaf il-belt ta' Samos. Dan Mneżarku ta' Samos ikkonsulta l-[[Pizja]] ta' Delfi u kiseb din risposta li skontha:

{{Iċċita|1=''... martu kienet tqila u welldet tifel li għaġġibhom bis-sbuħija u l-għaqal tiegħu. Minn dak iż-żmien biddel l-isem ta' martu minn &quot;Parteni&quot; għal &quot;Pythaïs&quot;, il-Pizjana, u semma 'l ibnu  &quot;Pitagora&quot;, (Πυθαγόρας, &quot;imbassar minn Pizja&quot; jew &quot;imħabbar minn Pizja&quot; jew &quot;imħabbar mill-alla Pizjan&quot;, minħabba li kien imħabbar mill-alla Pizjan).''|2=Ġambliku, ''Ħajja ta' Pitagora'', § 7&lt;ref&gt;Gambliku, ''Ħajja ta' Pitagora'', § 7.&lt;/ref&gt;.}}

Aktar tard Pitagora stqar li kien ir-reinkarnazzjoni  ta' [[Etalide]] (iben [[Ermes]]), ta' [[Ewforbu]] (eroj tal-[[gwerra ta' Troja]]), ta' [[Ermotimu ta'  Clazomenae]] (xaman Apollinjan), u ta' Pirru (sajjied minn [[Delos]]), u li kien jiftakar dawn ir-reinkarnazzjonijiet ta' qabel&lt;ref&gt;Dijoġene Laerzju, VIII, 4-5.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Porfirju, ''Ħajja ta' Porfirju'', § 45.&lt;/ref&gt;.

=== Adolexxenza u maturitá ===

Pitagora kien atleta&lt;ref&gt;[[Wistin ta' Ippona]], ''Ittri'', III, 137, 3. [[Luċjanu ta' Samosata]], ''Il-Ħolma u s-Serduq'', 8.&lt;/ref&gt;. Hemm tradizzjoni li tgħid li Pitagora ħa sehem fil-Logħob Olimpiku meta kellu 17-il sena. Dawn kienu is-57 olimpjadi (552 QK) jew it-48 olimpjadi (588 QK) skont Eratostene. Rebaħ il-kompetizzjonijiet tal-puġilat &lt;ref&gt;Sport tal-Antikità li jixbah il-[[boksing]].&lt;/ref&gt; kollha. 

Fis-sorsi m'hemmx qbil dwar in-numru ta' wlied li kellu mill-filosfa Teano: tnejn jew erbgħa. L-ismijiet li jidhru huma: Telawġe (li skont xi wħud issuċċeda l-missieru u kien jgħallem fl-Empedokle), Mneżarku, Myïa (li żżewġet 'il Milone ta' Crotone) u Arignotè&lt;ref&gt;Porfirju, ''Ħajja ta' Pitagora'', § 3.&lt;/ref&gt;.

=== Edukazzjoni ===

[[Stampa:Sanzio 01 Pythagoras.jpg|thumb|Pitagora, detall ta' L-Iskola ta' Ateni ta' [[Raffaello Sanzio|Raffaello]], 1509.]]
L-ewwel inizjazzjonii: Meta kellu 18-il sena, fil-551 QK, telaq minn Samos biex imur Lesbos jistudja taħt l-għaref [[Fereċide ta' Siru]] (madwar l-585/499 QK)&lt;ref&gt;Dioġene Laerzju, VIII, 2, .&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Porfirju, ''Ħajja ta' Pitagora'', § 55.&lt;/ref&gt;, Dan kien l-ewwel wieħed li qal li &quot;l-erwieħ tal-bnedmin huma eterni,&quot;&lt;ref&gt;[[Ċiċerun]], ''Tusculanae disputationes'', I, 16, 3.&lt;/ref&gt; u kien l-ewwel wieħed li għallem li l-bniedem għandu żewġt erwieħ, waħda ta' nisel dinji u l-oħra ta' nisel divin. Barra minn hekk kien saħħar li kien ibassar il-ġejjieni.&lt;ref&gt;Dioġene Laerzju, I, 116-119.&lt;/ref&gt;. M'hemmx dubju li l-filosofiji tagħhom jixxibhu, imma mhuwiex ċert li ż-żewġ irġiel iltaqgħu. Però  t-teorija tar-ruħ immortali u individuali ta' Fereċide tat ċertu awtorità lit-teorija Pitagorizzjana tat-trasmigrazzjoni (bil-Grieg Antik παλιγγενεσία) tal-erwieħ.  

Imbagħad il-bijografi jgħidu li kellu kull tip ta' inizzjazzjoni li kienet possibbli dak iż-żmien ma' kull għaref u f'kull misteru. Iltaqa' mad-&quot;dixxendenti tal-profeta u naturalista Moksos&quot; u il-ġerofanti ta' [[Feniċja]], il-ġerogrammati tal-Eġittu, il-Maġi tal-[[Kaldea]], l-għorrief tal-muntanjs Ida, l-orfiċi ta' [[Traċi]], il-qassisin nisa ta' [[Delfi]].  

It-tieni inizjazoni, fis-Sirja jew Feniċja: Iltaqa' mad-dixxendenti tal-profeta u naturalista Moksos. Żar il-ġerofanti ta' [[Feniċja]]. Mar jitgħallem f'[[Tiru]] f'[[Binlo]] u f'postijiet oħra&lt;ref&gt;[[Ġambliku]], ''Ħajja ta' Pitagora'', § 14.&lt;/ref&gt;. Reġa' mar Samos fejn segwa t-tagħlim ta' Hermodamas ta' Samos, studjuż tax-xogħlijiet ta' Omeru&lt;ref&gt;Dioġene Laerzju, VIII, 2, {{p.|940-941}}.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;[[Porfirju]], ''Ħajja ta' Pitagora'', § 1.&lt;/ref&gt;.

It-tielet inizjazzoni: Minn [[Ekatew ta' Abdera]] 'l hemm l-istoriċi jsostnu li Pitagora telaq għall-Eġittu lejn il-547 QK, u mar Memphis u Diospolis ([[Tebe]]) għal xi snin.&lt;ref&gt;Pitagora fl-Eġittu: Plutarka, ''Taħdit ta' fuq il-Mejda'', VIII, 8, 2.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Porfirju, ''Il-Ħajja ta' Pitagora'', § 7-8 et 11-12. Dioġene Laerzju, VIII, 3. Isokrate, ''Busiris'', 28.&lt;/ref&gt;. F'din il-belt kien jinsab is-santwarju ta' Zeus Ammon&lt;ref&gt;Zeus Ammon (Bil-Grieg antik : Άμμωνα Δία / Ámmôna Día)1, kien alla Greko-Eġizzjana li jħallat il-karatteristiċi tal-alla Eġizzjan Ammon ma' dawk tal-alla Grieg grec Zeus. &lt;/ref&gt;. Ġie milqugħ mill-qassisin, taħt [[Amasi]], faragħun mill-568 sal-526 QK u magħruf minn [[Polikrate ta' Samos]]&lt;ref&gt;Isokrate, ''Busiris'', § 28.&lt;/ref&gt;. Tgħallem il-lingwa f'Memphis f'ċentru tal-interpretazzjoni mwaqqaf minn Psammetiku I ([[Faragħun]] fl-663 QK). Studja l-ġometrija u l-astronomija tal-Eġizzjani. Ġie introdott għall-Misteri ta' Diospolis u għad-dutrina tar-reżurezzjoni ta' [[Osiris]]. Skont Plutarku, il-qassisin waħħlulu fuq koxxtu id-disk bil-ġwienaħ ta' [[Atum]]-[[Ra]] bil-folja tad-deheb. Minn hemm ġie l-laqam ta' Pitagora &quot;tal-koxxa tad-deheb&quot;.

Ir-raba' inizzjazzjoni: Ċerti tradizzjonijiet jgħidu li tkeċċa mill-Eġittu minn [[Kambiże II]], re tal-Persja li kkonkwista l-Eġittu fil-525 QK, u mar il-Babilonja bħala lsir jew priġunier.&lt;ref&gt;J. Bidez et F. Cumont, ''Les mages hellénisés'', Les Belles Lettres, 1938, vol. 2 p.35-40.&lt;/ref&gt;. Dan l-episjodju hemm ħafna inqas xhieda għalih, u d-dati jqajmu problema, fuq kollox għax Antifonu jsostni li Pitagora dam 22 sena l-Eġittu (mill-547 sal-525 QK) u 12-il sena l-Babilonja (mill-525 sal-513 QK)&lt;ref&gt;Antifonu, ikkwotat minn [[Porfirju]], ''Ħajja ta' Pitagora'', § 7.&lt;/ref&gt;. Jista' jkun li ltaqa' ma' [[Zoroastru]]. [[Plutarka]] fl-ispjegazzjoni tiegħu ''Dwar il-ħolqien tad-dinja skont &quot;Timeu&quot; ta' Platun'' jsemmi wkoll l-għaref Zaratas tal-[[Assirja]], li ċerti awturi jaħsbu li hi deformazzjoni tal-isem Zoroastru.

Il-ħames inizjazzoni: Pitagora mar [[Kreta]], fl-għar tal-muntanja Ida, post eżoteriku li jgħidu li kien immexxi minn [[Epimenide]].&lt;ref&gt;Dioġene Laerzju, VIII, 3, {{p.|942}}.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Porfirju, ''Il-Ħajja ta' Pitagora'', § 16-17.&lt;/ref&gt;. Mar ukoll Traċja biex jiltaqa' mal-orfiċi.

Is-sitt inizjazzjoni : Iltaqa' ma' [[Temistoklea]], il-qassisa ta' Delfi.&lt;ref&gt;Dioġene Laerzju, VIII, 8 u 21.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Porfirju, ''Il-Ħajja ta' Pitagora'', § 41.&lt;/ref&gt;.

=== Vjaġġi u mewt ===
[[Stampa:Magna_Grecia_280aC.jpg|200 px|lemin|Magna Graecia fil-280 QK]]

Mar lura Samos għat-tieni darba. Beda jgħallem fl-anfiteatru miftuħ, l-Emiċiklu, mingħajr wisq suċċess. 
Imkeċċi minn [[Polikratu]], [[tiran]] ta' Samos mill-535 sal-522 QK, jew ħarab kif jgħid [[Aristossenu]], mit-&quot;tiranija ta' Polikratu&quot;&lt;ref&gt;Psewdo-Ġambliku, ''Théologoumènes arithmétiques'' IV S.), 6.&lt;/ref&gt;, ħalla Samos lejn il-535 QK mal-għalliem xiħ tiegħu, il-qassis Hermodamas. Mar [[Magna Graecia]] u żbarka [[Sibari]], belt għanja u lussuża fuq il-golf ta' Taranto.

Ipprefera li jmur joqgħod [[Crotone]], ukoll fuq il-golf ta' Taranto f'Calabria, għax kien hemm kult kbir ta' Apollo u skola tal-mediċina famuża. L-atleta famuż [[Milone ta' Crotone]] li kien rebbieħ tal-logħob Olimpiku għal sitt darbiet&lt;ref&gt;Dijodoru ta' Sqallija, XII, 9.&lt;/ref&gt;, u qassis ta' Hera Lacinia, iżżewweġ lil bintu, Myïa. Bil-laqgħat li kien jagħmel għat-tfal, l-adolexxenti u n-nisa, li kollha kienu jiġu jisimgħuh kellu influwenza kbira f'Crotone. 
It-taħdidiet pubbliċi tiegħu  kienu jattiraw xi 600 ruħ. Kien favur sistema politika ta' tip oligarkiku, jiġifieri infatti, aristokratiku, riżervat għal ''élite''. Kien kontra d-demokrazija, kien jaħseb li &quot;hi ħaġa bla sens li tagħti kas tal-opinjoni ta' numru kbir ta' nies.&quot; &lt;ref&gt;Ġambliku, ''Il-Ħajja ta' Pitagora'', § 200.&lt;/ref&gt;. It-300 dixxiplu tiegħu kienu jamministraw il-belt u l-Crotoniżi kienu jidentifikawh ma' Apollo [[Iperborea|Iperborean]]. &lt;ref&gt;Aristote, framment 191 &lt;/ref&gt;. [[Porfirju]]&lt;ref&gt;Porfirju, ''Il-Ħajja ta' Pitagora'', § 18.&lt;/ref&gt; jiddeskrivi l-nfluwenza tiegħu fuq Crotone hekk:

{{Iċċita|''Iċ-ċittadini ta' Crotone fehmu li kellhom x'jaqsmu ma' bniedem li kien ivvjaġġa ħafna, raġel eċċezzjonali, li kien mgħni mill-Fortuna b'ħafna vantaġġi fiżiċi: kien infatti, nobbli u grazzjuż, u minn leħnu, mill-karattru tiegħu, u mill-bqija tal-persuna tiegħu kienu joħorġu grazzja u sbuħija infinita.''}}

Waqqaf skola f'Crotone fil-532 QK&lt;ref&gt;Ġambliku, ''Il-Ħajja ta' Pitagora'', § 35.&lt;/ref&gt;. Kienet komunità, kważi setta. fl-istess ħin filosofika, xjentifika, politika, reliġjuża, inizjatika. Waqqaf komunitajiet oħra fl-Italja u l-Greċja: Taranto, Metaponto, Sibari, Caulonia, Locri, u, f'Sqallija, Rhegium, Tauromenium, Catania, Siracusa. Ma jidhirx li ried iwaqqaf federazzjoni politika tal-bliet tal-golf ta' Taranto (Taranto, Metaponto, Sibari, Crotone, fit-takkuna tal-Italja). F'Crotone iltaqa' ma' [[Abaris l-Iperborean]], saħħar u &quot;xaman&quot; kbir.

Fil-510 QK, revoluzzjoni popolari f'Sibari, immexxija mill-oratur demokratiku, Télys, immassakrat għad ta' Pitagoranjani, u 500 aristokrat kienu rrefuġjati f'Crotone. Bir-rakkomandazzjoni ta' Pitagora bdiet gwerra bejn Sibari u Crotone. L-aristokrazija ta' Crotone, immexxija minn Milone ta' Crotone, li issa huma mmassakraw il-populazzjoni ta' Sibari u qerdu l-belt&lt;ref&gt;Dijodoru ta' Sqallija, ''Bibbljoteka Storika'', XI, 9-10. &lt;/ref&gt;.

Kien inkwetat bil-progress tal-partit demokratiku u ħabbar lid-dixxipli tiegħu li kien ħa jkun hemm irvell.&lt;ref&gt;[[Apollonju Diskolu|Apollonju]], ''Stejjer maravilljużi'', 6&lt;/ref&gt;, u stidinhom biex jitilqu — skont Aristossenu — u jmorru [[Metaponto]], port tal-Lucania, ukoll fuq il-golf ta' Taranto. Hemm żgur sab komunità Pitagoranjana diġà mwaqqfa. Kien hemm xi dixxipli li saru famużi, fosthom it-tabib [[Alcmeone ta' Crotone]] u l-matematiku [[Ippażu ta' Metaponto]]&lt;ref&gt;Dioġene Laerzju, VIII, 83.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Ġambliku, ''Il-Ħajja ta' Pitagora'', § 104.&lt;/ref&gt;. L-abitanti ta' Metaponto kienu jsejħu d-dar tiegħu &quot;it-tempju ta' Demetra&quot;, u t-trejqa tiegħu &quot;it-tempju tal-mużi&quot;.

Jista' jkun li fl-499 Qk mar Delos, ċentru kbir reliġuż, biex jidfen l-għalliem tiegħu [[Fereċide ta' Siro]] li miet b'marda tal-ġilda&lt;ref&gt;Dijodoru ta' Sqallija X, 3, 4. Dioġene Laerzju, I, 118.&lt;/ref&gt;.

Pitagora miet f'Metaponto fl-497 QK. Ċiċerun jixhed hekk: “Mort miegħek f’Métaponto. Ma aċċettajtx li mmur għand l-ospiti tagħna qabel ma nara l-post fejn miet Pitagora u fejn kellu s-sede &lt;ref&gt; Ċiċerun, ''De finibus bonorum et malorum'' (-45), V, 2. &lt;/ref&gt;. &quot;

Bejn l-440 u l-454 QK, madwar l-450 QK, qamet rewwixta kontra l-Pitagorjani, amalgamata minn xi storiċi mal-gwerra favur il-Pitagorjani tal-510 QK. Nobbli minn Crotone, [[Ċilone ta' Crotone]], il-gvernatur ta' Sibaris, organizza komplott. Ried jivvendika ruħu minn Pitagora li ma kienx qisu adattat biex isegwi t-tagħlim tal-iskola tiegħu. Qajjem il-popolazzjoni kontra l-pitagorjani li kienu jappoġġjaw gverb aristokratiku u konservattiv. Id-dar ta’ [[Milone ta' Crotone]] fejn kienu miġburin 40 Pitagorjan ingħatat in-nar u tlieta biss irnexxielhom isalvaw ħajjin: [[Filolau ta' Crotone]], Liside ta' Taranto u Arkippu ta' Taranto &lt;ref&gt; Polibju, ''Stejjer'' (lejn il-150 QK), II, 39. Dijodoru ta' Sqallija , ''Bibblijoteka storika'' I, X, 11. Dijoġene Laerzju (madwar il-200), VIII, 39, p. 971. &lt;/ref&gt; {{,}} &lt;ref&gt; Porfiriju, &quot;Il-Ħajja ta' Pitagora'', § 54-56. &lt;/ref&gt; {{,}} &lt;ref&gt; Ġambliku, ''Il-Ħajja ta' Pitagora'', § 248-251. &lt;/ref&gt;. Dawn il-persekuzzjonijiet wasslu għat-tixrid tal-membri tal-iskola Pitagorjana, li waqqfu ċentri f'postijiet oħra, l-aktar importanti f'Rhegium, Fliunte u Tebe ta' Lucania&lt;ref&gt;{{en}} {{Lien|W. K. C. Guthrie}}, ''A History of Greek Philosophy'', Cambridge, 1962-1981, t. I, p.173-181.&lt;/ref&gt;. It-tnaqqis fl-influwenza Pitagorjana fl-[[Italja]] kien beda. L-aħħar bastjun kien [[Taranto]], bis-saħħa ta' [[Arkita ta’ Taranto]], strateġiku, filosfu, matematiku, inventur, imma wkoll ħabib u salvatur ta’ Platun fit-388 u fit-361 QK. Il-verżjonijiet l-oħra tal-mewt ta' Pitagora jidhru dubjużi: Dijoġene Laerzju u Porfirju jsostnu li Pitagora miet fin-nar tad-dar ta' Milone, Ermippu ta' Smirne jiddikjara li Pitagora qatluh is-Sirakużani, waqt li ħarab, quddiem għalqa fażola li huwa rrifjuta li jaqsamha minħabba tabù kontra l-fażola &lt;ref&gt; Dijoġene Laerzju, VIII, 40, 45. &lt;/ref&gt;.

Il-leġġenda (l-aktar skont Porfirju u Ġambliku) tattribwixxi 'l Pitagora qawwiet tal-għaġeb: immansa ors, f'Olimpja 
ġiegħel ajkla tinżel mis-sema, kien jaf l-eżistenzi tiegħu ta' qabel; bassar ir-revuluzzjonita' Crotone, bassar l-ammont ta' ħut li kienu ħa jaqbdu xi sajjieda, kien ifejjaq bis-seħer u l-mużika, kien jisma' l-armonija tal-isferi ċelesti, kien jikkmanda s-silġ u l-irjieħat, eċċ. Naturalment kien espert fl-aritmoloġija (arti okkulta tan-numri). aritmosofija (għarfien esoteriku tan-numri), aritmomanzija (tbassir permezz tan-numri): &quot;Bis-saħħa tan-numri kellu metodu ta' tbassir ammirabbli, u kien iqim l-allat skont in-numri għax għalihom in-antura tan-numri hi ċara&quot;&lt;ref&gt;Ġambliku, ''Il-Ħajja ta' Pitagora'', § 147.&lt;/ref&gt;. Fl-epoka Ellenistika l-aġġettiv &quot;Pitagorjan&quot;  (πυθαγόρειος) sar iffisser &quot;okkultist, esoterist, saħħar&quot;&lt;ref&gt;Walter Burkert, ''Hellenistische Pseudopythagorica'', ''[[Philologus]]'', 10 (1961), {{p.|232-235}}.&lt;/ref&gt;. Anki is-sobriju [[Aristotlu]] stqar:&quot; Pitagora qabel kollox ħadem ħafna fix-xjenxi matematiċi u madwar in-numri, imma aktar tard ġaralu li ma kienx jaf kif jirrinunnzja il-prattika mirakuluża ta' [[Fereċide ta' Siro]]&quot;&lt;ref&gt;Aristotlu, ''Dwar il-Pitagorjani'', framment 1&lt;/ref&gt;.

== Il-komunità Pitagorjana ==
L-iskola Pitagorjana ta' Crotone maż-żmien saret każin aristokratiċi (bil-Grieg antik ἑταιρεία, konftraternità)&lt;ref&gt;Ġambliku, “Il-Ħajja ta’ Pitagora”, § 30.&lt;/ref&gt;. Kienet konfraternià filosofika, reliġjuża u xjentifika, qrib l-[[orfiżmu]]. 

Il-komunità kellha erba' gradi inizjatiċi u ġerarkiċi&lt;ref&gt;Ġambliku, “Il-Ħajja ta’ Pitagora”, § 72.&lt;/ref&gt;, bħal ħafna organizazzjonijiet inizjatiċi. In-nisa u t-tfal kienu jistgħu jidħlu.

=== L-ewwel grad: il-postulanti ===
Pitagora kien jeżamina f'dawk li jippreżentaw ruħhom bħala kanditati il-fatizzi ta' wiċċhom (fiżjonomija) u l-ġesti tagħhom (ċineżika)&lt;ref&gt;Porfirju, “Il-Ħajja ta’ Pitagora”, § 54 ; &quot;Il-Ħajja ta' Plotinu&quot;, § 11. Ara E. Evans, ''Physiognomonics in the Ancient World'', f' ''Transactions of the American Philosophical Society'', Philadelphie, vol. 59, faxx. 5, 1969, p.26-28.&lt;/ref&gt;, kif ukoll ir-relazzjoni mal-ġenituri tagħhom, id-daħqa, ix-xewqat tagħom, fejn jiffrekwentaw. Kien imbagħad jiddeċiedi jidħlux jew le.&lt;ref&gt;Ġambliku, “Il-Ħajja ta’ Pitagora”, § 71.&lt;/ref&gt;.

=== It-tieni grad : in-neofiti ===
Il-perjodu ta' prova kien idum tliet snin. Matulu Pitagora kien jeżamina l-perseveranza  u x-xewqat tan-neofiti u wara kien jaċċetthom jew jirrifjuthom. Meta jiġu aċċettati kienu jieħdu l-vot tas-silenzju.&lt;ref&gt;''Versi tad-deheb. Χρυσά Έπη'', 47-48. Porfirju, “Il-Ħajja ta’ Pitagora”, § 20. Ġambliku, “Il-Ħajja ta’ Pitagora”, § 150 et 162.&lt;/ref&gt; :
{{Iċċita|''Le, b'dak Pitagora li sab it-tetraktys tal-għerf tagħna,&lt;br /&gt;Għajn li fih l-għeruq tan-natura eterna.''}}

=== It-tielet grad : l-akumastiċi ===

L-akumastiċi - (Grieg antik, άκουσματικοί : &quot;semmiegħa&quot;). Kienu jirċievu t-tagħlim għal ħames snin, mogħti f'għamla ta' preċetti orali (Grieg antik, κούσματα), li riedu jitgħallmu bl-amment; pereżempju: ''M'għandikx ikollok xi opinjonijiet jew xi kliem bla ħsieb fuq l-allat''.&quot; Dawn il-ħames snin kienu jgħadduhom fis-skiet. Is-semmiegħa kienu joqgħodu quddiem il-purtiera li warajha kien jinħeba Pitagora. Kienu jaqsmu l-ġid tagħhom bejniethom.&lt;ref&gt;Dijodoru ta' Sqallija, X, 3, 5. Ġambliku, “Il-Ħajja ta’ Pitagora”, § 32, 72, 74, 81, 92, 168, 257.&lt;/ref&gt;.

Il-postulanti, in-neofiti u s-semmiegħa kienu jiffurmaw il-grad tal- &quot;eksoteriċi&quot; (έξωτερικοί) jew novizzi.

=== Ir-raba' u l-aħħar grad : Il-matematiċi ===

Ir-raba' grad kien tal-matematiċi (Grieg antik: μαθηματικοί, &quot;għorrief&quot;) jew &quot;esoteriċi&quot; jew sindoniti (libsin l-għażel). &quot;Kienu jilħqu esoteriċi (Grieg antik: έσωτερικοί)&quot;&lt;ref&gt;Ġambliku, “Il-Ħajja ta’ Pitagora”, § 72.&lt;/ref&gt;, fis-sens li kellhom aċċess għall-għarfien interjuri, moħbi. Kienu jistgħu jidħlu jaraw lil Pitagora wara l-purtira. Hu stess kien jgħallimhom taħt forma ta' &quot;simboli&quot; (Grieg antik: σύμβολα), fis-sens ta' formoli kodifikati, kienu li kienu ppruvati, pereżempju : &quot;La tmissx serduq abjad.&quot; Skont Fotju&lt;ref&gt;Photius, ''Bibbljoteka'', codex 249&lt;/ref&gt; l-&quot;esoteriċi&quot; kienu maqsumin f'&quot;venerabbli&quot; (Grieg antik: σεβαστικοί, ''sebastikoi''), &quot;politiċi&quot; (Grieg antik: πολιτικοί}}, ''politikoi'') u &quot;komtemplattivi&quot;. Il-venerabbli jew devoti kienu jinteressaw ruħhom fir-reliġjon, il-politiċi fil-liġi, il-ħajja umana, kemm fil-komunità tal Pitagorjani kif ukoll fil-belt u l-kontemplattivi kienu jistudjaw l-aritmetika, il-mużika, il-ġometrija u l-astronomija, l-erba' xjenzi skont [[Archytas de Tarente|Archytas]], li kienu wkoll jiffurmaw il-[[quadrivium]] tal-Medjuevu. Irridu nżidu wkoll il-fiżiċi u n-naturalisti (φυσικοί), li kienu jikkonċentraw fuq ix-xjenzi konkreti: ġografija, meteorolġija, mediċina,mekkanika... imma wkoll grammatika, poeżija.... Hu aktar probabbli li l-&quot;akużmstiċi&quot; kienu &quot;politiċi, amministraturi jew leġiżlaturi&quot; u l-matematiċi&quot; kienu &quot;devoti&quot; jew&quot; kontemplattivi&quot;&lt;ref&gt;Ġambliku, “Il-Ħajja ta’ Pitagora”, § 89.&lt;/ref&gt;.

Kien hemm bosta regoli, biex ma ngħidux tabujiet, għal dwak li kienu jadottaw &quot;il-ħajja Pitagorjana&quot; (βίος πυθαγορικός)&lt;ref&gt;Ġambliku, “Il-Ħajja ta’ Pitagora., § 248&lt;/ref&gt;.
* regoli djetetiċi, minn veġeterjaniżmu pur sa veġeterjaniżmu selettif&lt;ref&gt;Veġeterjaniżmu: Dioġene Laerzju, VIII, 19-20, 34. Ġambliku, “Il-Ħajja ta’ Pitagora”, § 106-109, 150. J. Haussleiter, ''Der Vegetarismus in der Antike'', Berlin, 1935, p.97-157 : ''Pythagoras und die Pitagorar''.&lt;/ref&gt; : projbizzjoni li jieklu it-trill (ħut), il-qalb, il-moħħ u il-mudullun tal-annimali, il-ful, il-bajd ... fil-qosor kollox li jissimbolizza l-ħajja.  L-ikel tal-laħam tal-annimali sagrifikati jidher li kien awtorizzat minn ċerti Pitagorjani, bla dubju bħala konċessjoni għar-reliġjon uffiċjali.
* riti reliġjużi: sagrifiċċji bla demm u bla nar, qimu l-allat, evitar tal il-biċċiera u l-kaċċaturi, kult  lill-allat, dqiq, għasel, ftott, fjuri u prodotti oħra tl-art&lt;ref&gt;Porfirju, ''Dwar l-astinenza'', II, 36.&lt;/ref&gt;, purifikazzjonijiet, ħasil u traxxix u dlik purifikanti...
* eżerċizzi spiritwali: rispett tagħhom infushom, eżami tal-kuxjenza kull filgħaxija&lt;ref&gt;''Il-versi tad-deheb''.&lt;/ref&gt;, kontinenza sesswali, taħriġ tal-memorja, kant akkumpanjat mill-lira, qari flimkien ta' kotba edifikanti…
* eżerċizzi fiżiċi&lt;ref&gt;Porfirju, “Il-Ħajja ta’ Pitagora”, § 31.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Ġambliku, “Il-Ħajja ta’ Pitagora”, § 96.&lt;/ref&gt; : ġinnastika, atletiċiżmu, passeġġatti fi tnejn jew tlieta, żfin…
* oġġettti sagri : &quot;ilbies abjad&quot; tal-għażel (mhux tas-suf għax dak mill-annimali), signali biex jintgħarfu (il-pentagramma), simboli (it-tetraktys)…
 
&lt;includeonly&gt;Il ne s'agit plus de la hiérarchie novice/initié, mais de la polarité moraliste/scientifique. D'un côté, les acousmaticiens insistent sur les paroles (« acousmates ») léguées par Pitagora et privilégient la morale, les prescriptions rituelles, le « mode de vie pythagoricien » ; entre 420 et 350, les auteurs de comédies ([[Cratinos]], Mnésimaque, etc.) décrivent des « pythagoristes », dès [[Diodore d'Aspendos]] (vers -380) et Lycon d'Iasos, végétariens et buveurs d'eau, chevelus et barbus, pieds nus, vêtus d'un simple manteau (''tribôn''), un bâton à la main, faisant vœu de silence et ne se lavant pas. De l'autre côté, les « Mathématiciens » (Hippase, Philolaos, Archytas, Eurytos, [[Eudoxe de Cnide]]), au sens de savants, insistent sur les démonstrations et privilégient la science.


== Doctrine ==

De même que le personnage historique de Pythagore est mal connu, sa pensée s'assimile à l'école pythagoricienne. La pensée de Pythagore lui-même est ainsi recouverte par les apports successifs de ses disciples. Celle de l'école pythagoricienne couvre tous les domaines : « la science relative aux intelligibles et aux dieux ; ensuite la physique ; la philosophie éthique et la logique ; toutes sortes de connaissances en mathématiques et les sciences »&lt;ref&gt;Jamblique, ''Vie de Pythagore'', § 157-158.&lt;/ref&gt;. [[Archytas]], le premier, conçoit ce que sera le quadrivium : arithmétique, musique (arithmétique sensible), géométrie, enfin astronomie (géométrie sensible)&lt;ref&gt;Porphyre, ''Histoire de la philosophie'', fragment 20, in ''Vie de Pythagore. Lettre à Marcella'', Les Belles Lettres, {{p.|197}}. H.-I. Marrou, ''Patristique et Humanisme'', 1976, {{p.|37-63}} : « Les arts libéraux dans l'Antiquité classique. » [[Ilsetraut Hadot]], ''Arts libéraux et philosophie dans la pensée antique'', 1984.&lt;/ref&gt;. Pythagore voyait leurs liens : il ramenait les figures de la géométrie aux nombres de l'arithmétique, les sons des musiciens aux proportions des arithméticiens… Des correspondances (ὁμοιὠματα) sont établies, par exemple « {{nobr|le 1}} est le point, {{nobr|le 2}} la ligne, {{nobr|le 3}} le triangle [le plan], {{nobr|le 4}} la pyramide [le volume] »&lt;ref&gt;Philolaos de Crotone, fragment A 13 = Pseudo-Jamblique, ''Théologoumènes arithmétiques'' ({{IVe}} s.) : ''Les présocratiques'', ''Pléiade'', {{p.|494}}.&lt;/ref&gt;.

=== Arithmétique (et arithmologie) ===
« Tout est nombre. » Le grand apport de Pythagore, c'est l'importance de la notion de nombre et le développement d'une mathématique démonstrative (mais aussi religieuse)&lt;ref&gt;[http://villemin.gerard.free.fr/Esprit/Pythagor.htm Pythagore] sur le site personnel de G. Villemin.&lt;/ref&gt;. Pour un Grec de l'Antiquité, le nombre désigne toujours un nombre entier et signifie « système arrangé numériquement »&lt;ref&gt;{{Ouvrage|titre=Le Philèbe de Platon|sous-titre=Introduction à l'agathologie platonicienne|auteur=Sylvain Delcomminette|éditeur=[[Éditions Brill|Brill]]|year=2006|isbn=978-9-00415026-3|page=117}}.&lt;/ref&gt;, « pluralité ordonnée », « chose structurée » ; d'autre part, « un » n'est pas considéré comme un nombre avant Archytas&lt;ref&gt;''Les présocratiques'', coll. « Pléiade », {{p.|531}}, 1369.&lt;/ref&gt;. Chez les pythagoriciens, les choses sont des nombres, ou les choses consistent en nombres, ou les choses imitent les nombres (qui seraient des principes), ou les choses ont des nombres : un certain flou demeure.

Selon [[Aristote]], pour les pythagoriciens, les choses '''sont''' des nombres ; par exemple, un et esprit sont identiques, en musique les intervalles des tons sont des rapports de nombres&lt;ref&gt;Aristote, ''Métaphysique'', A, 6, 987 b 28 ; N, 3, 1090 a 22.&lt;/ref&gt; ; selon [[Philolaos de Crotone]] : les choses ont des nombres, sont faites de nombres ; par exemple, la pyramide contient le nombre 10, le ciel consiste en 10 corps célestes (étoiles, 8 planètes, Anti-Terre)&lt;ref&gt;Aristote, ''Métaphysique'', M, 7, 1083 b 11 ; N, 2, 1090 a 23. Philolaos : ''Les présocratiques'', coll. « Pléiade », {{p.|488-513}}.&lt;/ref&gt; ; selon Hippase, les choses ont pour modèles les nombres&lt;ref&gt;Jamblique, ''Commentaire sur l'Introduction à l'arithmétique de Nicomaque de Gérasa'' ; John Burnet, ''L'aurore de la philosophie grecque'', 1892, trad., Payot, 1970, {{p.|352}}.&lt;/ref&gt;.

La fameuse déclaration « Les choses sont nombre » signifie à la fois : a) c'est le nombre qui constitue la structure intelligible des choses (ce principe fonde en raison la physique mathématique) ; b) les éléments fondamentaux des mathématiques sont les éléments des choses (ce principe affirme la possibilité de définir une structure de l'esprit qui est une structure des choses et que constituent les notions de fini et d'infini, d'un et de multiple, etc.)&lt;ref&gt;[[François Le Lionnais]] (dir.), ''Les grands courants de la pensée mathématique'', Hermann, 1948, {{p.|374}}.&lt;/ref&gt;.

[[Aristote]]&lt;ref&gt;Aristote, ''Métaphysique'', A, 5, trad., Presses Pocket, {{p.|56-57}}.&lt;/ref&gt; : « Les Pythagoriciens s'appliquèrent tout d'abord aux mathématiques… Trouvant que les choses [dont les sons musicaux] modèlent essentiellement leur nature sur tous les nombres et que les nombres sont les premiers principes de la nature entière, les Pythagoriciens conclurent que les éléments des nombres sont aussi les éléments de tout ce qui existe, et ils firent du monde une harmonie et un nombre… Les éléments du nombre sont le pair et l'impair ; et l'un [impair] est fini [limité, structurant, comme une figure géométrique], tandis que l'autre [le pair] est infini [illimité, désordonné, comme l'air]. » Il y a « similitude du pair et du féminin, de l'impair et du mâle »&lt;ref&gt;Plutarque, ''L'E de DElphes'', 8 : ''Dialogues pythiques'', Garnier-Flammarion, 2006, {{p.|104}}.&lt;/ref&gt;.

[[Image:Tetractys.svg|vignette|La Tétraktys.]]

Pythagore donne des nombres une [[nombre figuré|représentation géométrique]]&lt;ref&gt;{{de}} [[David Engels]], ''Geometrie und Philosophie. Zur Visualisierung metaphysischer Konzepte durch räumliche Darstellungen in der pythagoreischen Philosophie'', dans [http://www.upress.uni-kassel.de/online/frei/978-3-89958-342-7.volltext.frei.pdf Vom Bild zur Erkenntnis? Visualisierungskonzepte in den Wissenschaften], D. Groß/S. Westermann (éd.), Kassel University Press, 2007, {{p.|113-129}}.&lt;/ref&gt;. Arithmétique et géométrie sont sœurs. Les démonstrations arithmétiques s'appuient sur des figures et cette méthode porte le nom d'[[algèbre géométrique|arithmétique géométrique]]. Chaque unité est figurée par un point, de sorte qu'on a des nombres plans (1, 4, 9, 16, etc. sont [[carré parfait|carrés]] ; 1, 3, 6, 10, etc. sont [[nombre triangulaire|triangulaires]]), rectangulaires, solides (cubiques, pyramidaux, etc.), linéaires, polygonaux. Le premier nombre pyramidal est 4 (selon Philolaos). Cette méthode permet le calcul de la somme des premiers entiers, des premiers entiers impairs ou encore le calcul de [[triplet pythagoricien|triplets pythagoriciens]]&lt;ref&gt;Les raisonnements sont explicités dans l'article « [[Algèbre géométrique]] ».&lt;/ref&gt;.

[[Photios Ier de Constantinople|Photius]] : « Ils proclamaient que tout est nombre et que le nombre complet est dix. Le nombre dix, la [décade], est un composé des quatre premiers nombres que nous comptons dans leur ordre. C'est pourquoi ils appelaient '''Tétraktys''' [Tétrade] le tout constitué par ce nombre&lt;ref&gt;Photius, ''Bibliothèque'', codex 249 : trad., t. VII, Les Belles Lettres, 1974, {{2e}} éd. 2003, {{p.|126-134}}.&lt;/ref&gt;. » 1 + 2 + 3 + 4 = 10 : nombre triangulaire de côté 4, où la tétrade vaut la décade et cache les rapports harmoniques des intervalles de quarte (3:4), quinte (2:3) et octave (1:2)&lt;ref&gt;Jamblique, ''Vie de Pythagore'', § 82, 150, 162.&lt;/ref&gt;. Dès [[Archytas]] peut-être ou après Platon, les pythagoriciens associent le 1 au point, le 2 à la ligne, le 3 à la surface (la figure géométrique à deux dimensions : cercle, triangle, carré, etc.), le 4 au solide (la figure géométrique à trois dimensions : cube, sphère, pyramide, etc.).

« Il a découvert les [[médiété]]s » : les proportions, les formules des moyennes&lt;ref&gt;Jamblique, ''Vie de Pythagore'', § 131.&lt;/ref&gt;. Pythagore découvre 3 des 11 proportions possibles entre 3 termes (a, b, c) : les proportions [[moyenne arithmétique|arithmétique]], [[moyenne géométrique|géométrique]] et [[Moyenne harmonique|harmonique]] ; les autres seront découvertes par d'autres pythagoriciens, dont [[Hippase de Métaponte]], [[Archytas]].
* La proportion arithmétique fait que le premier terme dépasse le second de la même quantité que celui-ci dépasse le troisième : a - b = b - c.
* La proportion géométrique (très importante en philosophie et en art) fait que le premier terme est au second ce que le second est au troisième : a/b = b/c.
* La proportion harmonique (essentielle en musique) fait que, « quelle que soit la part de lui-même dont le premier terme dépasse le deuxième, le deuxième dépasse le troisième de la même part de ce troisième » : (a - b)/a = (b - c)/c. Dans la proportion harmonique 12:8:6, on voit que 8:6 est la quarte, 12:8 la quinte, 12:6 l'octave. 8 est la moyenne harmonique de 12 et 6. Les pythagoriciens ont pu ainsi théoriser l'origine de la [[gamme musicale]].

La science des nombres est à la fois arithmétique, donc scientifique, et arithmologie, donc symbolique. Chaque nombre est un symbole. La justice est quatre, la vie (et le mariage) est cinq&lt;ref&gt;Platon, ''La République'', VIII, 546b-547b. Cinq est le « nombre nuptial » : Plutarque, ''L'E de Delphes'', 8 : ''Dialogus pythiques'', Garnier-Flammarion, 2006, {{p.|104}}. On consultera cependant à ce sujet l'article [[Nombre nuptial]] pour des opinions divergentes.&lt;/ref&gt;, la perfection est dix{{etc}}&lt;ref&gt;[http://villemin.gerard.free.fr/Wwwgvmm/Esoteris/Pythagor.htm Décade de Pythagore] sur le site personnel de G. Villemin.&lt;/ref&gt;. [[Philolaos de Crotone|Philolaos]] tient que le nombre 1 symbolise le point, le 2 la ligne, le 3 le triangle, le 4 le volume [voir Platon], le 5 les qualités et les couleurs, le 6 l'âme, le 7 l'esprit, la santé et la lumière, le 8 l'amour, l'amitié, la ruse et l'intellection, le 9 la gestation{{Note|group=&quot;n&quot;|Le 9 était le symbole de l'amour et de la gestation (en rapport avec la durée de la grossesse)&lt;ref&gt;{{harvsp|Jaén Sanchez|2018|p=99}}&lt;/ref&gt;}}, le 10 la perfection&lt;ref&gt;Philolaos, fragments A 13 et A 12 : ''Les Présocratiques'', [[Gallimard]], « Pléiade », {{p.|494}}, 492-493.&lt;/ref&gt;.

=== Musique ===
[[Image:Epogdoon.jpg|vignette|Diagramme [[Comma pythagoricien|pythagoricien]] montrant les relations entre ''[[epogdoon]]'', ''[[quarte (musique)|diatessaron]]'', ''[[quinte|diapente]]'', et ''[[octave (musique)|diapason]]''.]]
Tout commence avec la découverte qu'il existe une relation entre la longueur d'une corde vibrante et la hauteur du son émis. Soit quatre cordes tendues, la première vaut 1, la deuxième a une longueur représentant les 3/4 de la première, la troisième les 2/3 et la dernière la 1/2. Quand on pince successivement ces cordes, on entend le Do, puis la quarte du Do = le Fa, puis la quinte de Do = le Sol, enfin le Do à l'octave. Le son est mathématique.

« Les pythagoriciens affirment que la musique est une combinaison harmonique des contraires, une unification des multiples et un accord des opposés. » ([[Théon de Smyrne]])

Pythagore a découvert les lois de l'harmonique&lt;ref&gt;Aristoxène de Tarente, ''Éléments harmoniques'' (vers -350) ; Jamblique, ''Vie de Pythagore'', 114-121. F. Lasserre, in Plutarque, ''De la musique. Texte, traduction, commentaire, précédés d'une étude sur l'éducation musicale dans la Grèce antique'', Lausanne, 1954. A. Barker, ''Greek Musical Writings'', t. II : ''Harmonic and Acoustic Theory'', Cambridge University Press, 1989.&lt;/ref&gt;. [[Aristote]] : « Ces philosophes remarquèrent que tous les modes de l'harmonie musicale et les rapports qui la composent se résolvent dans des nombres proportionnels&lt;ref&gt;Aristote, ''Métaphysique'', A, 5, {{p.|57}}.&lt;/ref&gt;. » La proportion harmonique gouverne les intervalles musicaux. Dans la proportion harmonique 12, 8 et 6, le rapport 12/6 = 2 correspond à l'octave, le rapport 8/6 = 4/3 correspond à la quarte, le rapport 12/8 = 3/2 correspond à la quinte. L'[[accord pythagoricien]] est un système musical construit sur des intervalles de quintes justes, dont le rapport de fréquences vaut 3/2. Les fréquences pythagoriciennes de la note Do sont celles des [[puissance de deux|puissances de deux]]. Le rapport 9/8 donne également l'[[epogdoon]], c'est-à-dire la [[Seconde (musique)|seconde majeure]] ou le [[ton (musique)|ton]].

[[Diogène Laërce]] fait aussi de Pythagore l'inventeur du canon [[monocorde]], un instrument de musique monocorde, appelé « canon ». Il illustre la loi selon laquelle « la hauteur du son est inversement proportionnelle à la longueur de la corde ».

La musique a une valeur éthique et médicale. « Il faisait commencer l'éducation par la musique, au moyen de certaines mélodies et rythmes, grâce auxquels il produisait des guérisons dans les traits de caractère et les passions des hommes, ramenait l'harmonie entre les facultés de l'âme »&lt;ref&gt;Jamblique, ''Vie de Pythagore'', § 64.&lt;/ref&gt;.

La musique a une dimension cosmique, comme l'astronomie a une dimension musicale : [[Platon]] dira que musique et astronomie sont « sciences sœurs »&lt;ref&gt;Platon, ''La République'', VII, 530d.&lt;/ref&gt; (cf. L'harmonie des sphères, la musique planétaire)&lt;ref&gt;Sur l'harmonie des sphères : William K. Guthrie, ''A History of Greek Philosophy'', t. 1, 1962, {{p.|295-301}}.&lt;/ref&gt;. Pythagore aurait posé que les distances entre les orbites du Soleil, de la Lune et des [[Étoile fixe|étoiles fixes]] correspondent aux proportions réglant les intervalles de l'octave, de la quinte et de la quarte&lt;ref&gt;Sextus Empiricus, ''Esquisses pyrrhoniennes'' (vers 190), III, 155.&lt;/ref&gt;. Plus tard, « de la voix des sept planètes, de celle de la sphère des [étoiles] fixes » et, en outre, de celle de la sphère au-dessus de nous que l'on appelle « Anti-Terre », il faisait les neuf Muses. L'ordre est (pour Pythagore ou les premiers pythagoriciens)&lt;ref&gt;Théon de Smyrne, ''Exposé des connaissances mathématiques utiles à la connaissance de Platon'', édi. Hiller {{p.|138-140}}.&lt;/ref&gt; : sphère des étoiles fixes, Saturne, Jupiter, Mars, Soleil, Vénus, Mercure, Lune, Terre, Anti-Terre, Feu central, soit 10 unités. Pythagore retrouve la proportion harmonique où, pour 12 : 8 : 6, on voit que 12:6 est l'octave, 12:8 la quinte, 8:6 la quarte. Si le rayon du Feu central est 1, le rayon de l'orbite de l'Anti-Terre est 3, de la Terre 9, de la Lune 27, de Mercure 81, de Vénus 243, du Soleil 729. Entre la sphère des étoiles fixes et Saturne, entre Saturne et Jupiter, Jupiter et Mars il y a un demi-ton, un ton entre Mars et Soleil, et on obtient une quarte ; entre Soleil et Terre on obtient une quinte, entre étoiles fixes et Terre une octave&lt;ref&gt;Plutarque, ''Du déclin des oracles'', 422b. André Pichot, ''La naissance de la science'', t. 2 : ''Grèce présocratique'', [[Gallimard]], coll. « Folio Essais », 1991, {{p.|225-227}}.&lt;/ref&gt;. « Pythagore tendait son ouïe et fixait son intellect sur les accords célestes de l'univers. Lui seul, à ce qu'il paraissait, entendait et comprenait l'harmonie et l'unisson universels des sphères [planétaires] et des astres&lt;ref&gt;Jamblique, ''Vie de Pythagore'', § 65.&lt;/ref&gt;. »

=== Géométrie ===
{{Article détaillé|Algèbre géométrique}}
[[Fichier:Pythagore square(2).jpg|vignette|gauche|Une démonstration élémentaire d'un cas particulier du [[théorème de Pythagore]].]]
L'école de Pythagore hérite d'une double culture mathématique. La mathématique [[ionie]]nne, amorcée par [[Thalès|Thalès de Milet]], lui apporte une orientation géométrique, ainsi qu'une volonté de démonstration&lt;ref&gt;Voir le premier chapitre ''La percée des Ioniens'' : [[Maurice Caveing]], ''La figure et le nombre : recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', [[Presses universitaires du Septentrion]], 1998 {{ISBN|978-2-85939-494-3}}, {{p.|31-75}}.&lt;/ref&gt;. L'héritage mésopotamien offre des procédures de calcul permettant la résolution de l'[[équation du second degré]], ou encore l'évaluation approximative des racines carrées par des fractions&lt;ref&gt;{{en}} [[Otto Neugebauer]], ''The Exact Sciences in Antiquity'', Dover Publications, 1969 {{ISBN|978-0-486-22332-2}}, {{p.|145-176}}.&lt;/ref&gt;.

Ce double héritage s'associe sur une idée fausse, celle selon laquelle toute longueur peut s'exprimer comme une fraction : {{Citation|les Pythagoriciens sont partis de l’idée, naturelle à tout homme non instruit, que toute longueur est nécessairement commensurable à l’unité&lt;ref&gt;Paul Tannery, ''Mémoires scientifiques'', Paris-Toulouse, E. Privat, 1912, I. {{p.|268}}.&lt;/ref&gt;.}} Cette erreur est néanmoins fructueuse. Si toute longueur est une fraction et à condition de bien choisir l'unité de la figure, il devient possible de ne travailler que sur des figures dont les longueurs sont entières. Cette approche permet les premières preuves partielles, du [[théorème de Pythagore]], déjà connu par les Égyptiens et les Mésopotamiens mais probablement jamais démontré, dans le bassin méditerranéen. Le type de démonstration est explicité sur la figure de gauche&lt;ref&gt;Les informations de ce paragraphe sur le théorème de Pythagore se trouvent dans l'article : Eliane Cousquer, ''[http://ddata.over-blog.com/xxxyyy/2/78/40/05/histoire_des_maths/pythagore.pdf Le théorème de Pythagore]''.&lt;/ref&gt;. Un triangle rectangle dont les côtés autres que l'[[hypoténuse]] sont de longueurs 3 et 4, possède une hypoténuse de carré (en bleu sur la figure) égal à 25.

Le calcul mésopotamien permet d'autres progrès. Construire un [[pentagone régulier]] suppose la construction de la proportion d'extrême et de moyenne raison, maintenant appelée [[nombre d'or]]. Elle correspond au rapport entre une diagonale et un côté. Le calcul mésopotamien&lt;ref&gt;{{DahanPeiffer}}, {{p.|74}}.&lt;/ref&gt; permet d'en venir à bout et c'est probablement au pythagoricien [[Hippase de Métaponte]] que l'on doit cette découverte&lt;ref&gt;{{ouvrage|prénom1=Jean-Luc|nom1=Périllié|langue=fr|titre=Symmetria et rationalité harmonique : origine pythagoricienne de la notion grecques de symétrie|éditeur=Harmattan|lieu=Paris|année=2005|mois= |jour= |isbn=978-2-74758787-7|passage=144}}.&lt;/ref&gt;. Cependant, ici, la procédure mésopotamienne n'a plus pour objectif un calcul, mais une construction géométrique.

Cet usage du calcul, permettant de traiter des questions du second degré, met en évidence des proportions qui ne sont pas des fractions. On peut construire ainsi des longueurs, comme la diagonale et le côté d'un pentagone régulier, telles qu'il n'existe aucune unité permettant d'exprimer ces deux longueurs comme des entiers. De telles longueurs sont dites incommensurables. La découverte de ces proportions est probablement l'œuvre des premiers pythagoriciens&lt;ref&gt;Maurice Caveing, ''L'irrationalité dans les mathématiques grecques jusqu'à Euclide'', Presses universitaires du Septentrion, 1998 {{ISBN|978-2-85939-539-1}}, {{p.|117}}.&lt;/ref&gt;. On l'attribue parfois à Hippase à l'aide d'un raisonnement sur le pentagone&lt;ref&gt;L'attribution de la découverte à Hippase de Métaponte est néanmoins controversée. Cette thèse est défendue par [[Kurt von Fritz]], « The Discovery of Incommensurability by Hippasus of Metapontum », ''[[Annals of Mathematics]]'', 1945. Cependant, d'autres défendent une analyse à partir du rapport de la diagonale et du côté d'un carré : {{de}} [[Oskar Becker]], ''Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik, Astronomy und Physic'' B 3, 1934, {{p.|533-553}}.&lt;/ref&gt;. Cette découverte, que les historiens {{Lien|langue=it|fr=Paul-Henri Michel|texte=Michel}} et [[Jean Itard (historien)|Itard]] qualifient de ''viol fécond''&lt;ref&gt;Paul-Henri Michel et Jean Itard, ''[https://web.archive.org/web/20201130084219/https://perso.univ-rennes1.fr/alain.herreman/docs_licence_ehm/Historiographie_texte_Michel-Itard.html La science antique et médiévale, des origines à 1450]'' Quadrige 1994 {{p.|231-233}}.&lt;/ref&gt; engendre initialement une grave crise, puis nourrit et enrichit pendant deux siècles les mathématiques grecques.

=== Astronomie : le cosmos ===

Pythagore apporte une connaissance qui émerveille encore le logicien [[Frege]]&lt;ref&gt;{{de}} G. Frege, ''Über Sinn und Bedeutung (Sens et référence'', 1892).&lt;/ref&gt; : l'étoile du soir (celle qu'on voit en premier à la tombée de la nuit) et l'étoile du matin sont une seule et même : [[Vénus (planète)|Vénus]]&lt;ref&gt;Diogène Laërce, IX, 23.&lt;/ref&gt;. Cette identité était connue à Babylone depuis -685.

Pythagore « fut le premier à appeler le ciel ''cosmos'' (ordre) et à dire que la Terre est ronde »&lt;ref&gt;Diogène Laërce, VIII, 48, {{p.|978}}.&lt;/ref&gt; ; mais on attribue plus souvent la théorie de la sphéricité de la Terre à [[Parménide]]. Les disciples développent l'astronomie pythagoricienne&lt;ref&gt;{{de}} [[Bartel Leendert van der Waerden|B. L. van der Waerden]], ''Die Astronomie der Pythagoreer'', Amsterdam, 1951 ; ''Die Astronomie der Greichen'', Darmstadt, 1988.&lt;/ref&gt;.

[[Fichier:Pythagoras and Philolaus.png|vignette|Pythagore et Philolaos.]]
[[Philolaos de Crotone]] (-470/-fin -{{Ve}} s.) affirmerait, le premier, bien avant [[Nicolas Copernic|Copernic]], la mobilité de la Terre.
Philolaos dit : « C'est le Feu qui occupe le milieu. »&lt;ref&gt;Philolaos (fragment A 16) : ''Les présocratiques'', {{p.|497}}.&lt;/ref&gt;, {{référence nécessaire|or ce Feu central n'est pas le Soleil, il reste invisible, on ne perçoit sa lumière que reflétée par le Soleil, c'est une force physique située au milieu du monde. Donc le pythagorisme n'a pas découvert l'héliocentrisme|date=5 mai 2018}}. En revanche, la découverte de la rotation de la Terre sur elle-même revient à un autre pythagoricien, [[Hicétas de Syracuse]] (400-335), pour qui {{Citation|la Terre tourne et pivote sur son axe à très grande vitesse}}&lt;ref&gt;[[Cicéron]], ''Premiers Académiques'', II, 39, § 123.&lt;/ref&gt;. [[Ecphantos]], disciple d’[[Hicétas]] selon le philologue [[Allemagne|allemand]] [[August Böckh]], dit aussi que {{Citation|la Terre, centre du monde [géocentrisme], tourne sur elle-même d’Ouest en Est [rotation]}}. Copernic cite les pythagoriciens :
{{Citation bloc|D’autres pensent que la Terre se meut. Ainsi, Philolaos le Pythagoricien dit que la Terre se meut autour du Feu en un cercle oblique, de même que le Soleil et la Lune. [[Héraclide du Pont]] et [[Ecphantos]] le Pythagoricien ne donnent pas, il est vrai, à la Terre un mouvement de translation [mouvement autour du Soleil, héliocentrisme]… Partant de là, j'ai commencé, moi aussi, à penser à la mobilité de la Terre}}([[Copernic]] : Lettre au pape [[Paul III]], préface à ''Des révolutions des orbes célestes. De revolutionibus orbium caelestium'', 1543).

[[Aristarque de Samos]], astronome aristotélicien, affirmera le premier, vers [[-280]], la rotation de la Terre sur son propre axe et la translation de la Terre autour du Soleil.

=== L'âme, la transmigration des âmes ===
Pour Pythagore, le corps (''sôma'') est un tombeau (''sêma''), à la fois prison et « signe » ou « protection » de l'âme&lt;ref&gt;Platon, ''Cratyle'', 400b ; ''Gorgias'', 493a.&lt;/ref&gt; : cela est bien une thèse pythagoricienne, pas orphique&lt;ref&gt;{{en}} {{Lien|lang=de|Ivan M. Linforth}}, ''The Arts of Orpheus'', {{p.|147}} sq. [[Luc Brisson]], ''Platon, Phédon'', {{p.|47}}, 185.&lt;/ref&gt;. Philolaos : « Les anciens théologiens et devins témoignent eux aussi que c'est en punition de certaines fautes que l'âme a été attelée au corps et ensevelie en lui comme un tombeau. »

L'âme est un nombre, en ce sens qu'elle est harmonie, bonne proportion, combinaison des propriétés composant le corps (c'est la théorie du pythagoricien Simmias dans le ''Phédon'', 86 d, de Platon). Elle est vie, car mouvement.

Pythagore pensait « que l'âme est immortelle ; ensuite, qu'elle passe dans d'autres espèces animales ; en outre, qu'à des périodes déterminées ce qui a été renaît, que rien n'est absolument nouveau, qu'il faut reconnaître la même espèce à tous les êtres qui reçoivent la vie. […] À beaucoup de ceux qui l'abordaient il rappelait la vie antérieure que leur âme avait jadis vécue avant d'être enchaînée à leur corps actuel. Et lui-même, par des preuves irrécusables, démontrait qu'il réincarnait [[Euphorbe fils de Panthoos|Euphorbe]], fils de [[Panthoos]] »&lt;ref&gt;Porphyre, ''Vie de Pythagore'', § 19 et 26.&lt;/ref&gt;. L'intervalle entre incarnations serait 216 ans (6 au cube). Et l'explication vient de la nature de l'âme : il y a transmigration de l'âme parce que, par nature, elle est immortelle et mouvante, Pythagore ne fait pas intervenir la justice divine, une [[rétribution de l'âme]], puisque n'importe quelle âme peut entrer dans n'importe quel corps&lt;ref&gt;[[Aristote]], ''De l'âme'' (404a, 407b22) ; Diogène Laërce (VIII, 14).&lt;/ref&gt;.

D'où vient à Pythagore sa théorie de la transmigration ({{Citation|παλιγγενεσία}}) des âmes ? d'Orphée ? de Phérécyde de Syros ? depuis l'Inde ? On l'ignore. Pythagore a indiqué ses existences antérieures, dans une liste fixée par Héraclide du Pont&lt;ref&gt;W. Burkert, ''Lore and Science in Ancient Pythagoreanism'', trad., Cambridge (Mass.), Harvard University Press, 1972, {{p.|138}} sq.&lt;/ref&gt; : [[Éthalidès|Æthalidès]]&lt;ref&gt;Fils d'[[Hermès]] vivant en partie sur terre et en partie dans l'au-delà.&lt;/ref&gt;, Euphorbe (prêtre d'Apollon), Hermotime (chamane), Pyrrhus (simple pêcheur). Il est possible que Pythagore n'ait cru à la réincarnation que pour lui-même.

{{Citation bloc|Il (Pythagore) racontait sur lui-même les choses suivantes : il avait été autrefois Aithalidès et passait pour le fils d’Hermès ; Hermès lui avait dit de choisir ce qu’il voulait, excepté l’immortalité. Il avait donc demandé de garder, vivant comme mort, le souvenir de ce qui lui arrivait. Ainsi dans sa vie, il se souvenait de tout, et une fois mort il conservait des souvenirs intacts. Plus tard, il entra dans le corps d’Euphorbe et fut blessé par Ménélas. Et Euphorbe disait qu’il avait été Aithalidès [fils d'Hermès], et qu’il tenait d’Hermès ce présent et cette manière qu’avait l’âme de passer d’un lieu à un autre, et il racontait comment elle avait accompli ses parcours, dans quelles plantes et quels animaux elle s’était trouvée présente, et tout ce que son âme avait éprouvé dans l’Hadès, et ce que les autres y supportaient. Euphorbe mort, son âme passa dans Hermotime qui, voulant lui-même donner une preuve, retourna auprès des Branchidées et pénétrant dans le sanctuaire d’Apollon, montra le bouclier que Ménélas y avait consacré (il disait en effet que ce dernier, lorsqu’il avait appareillé de Troie, avait consacré ce bouclier à Apollon), un bouclier qui était dès cette époque décomposé, et dont il ne restait que la face en ivoire. Lorsque Hermotime mourut, il devint Pyrrhos, le pécheur délien ; derechef, il se souvenait de tout, comment il avait été auparavant Aithalidès, puis Euphorbe, puis Hermotime, puis Pyrrhos. Quand Pyrrhos mourut, il devint Pythagore et se souvint de tout ce qui vient d’être dit|[[Diogène Laërce]], VIII, 5.}}

Dans sa théorie de la [[transmigration des âmes]], Pythagore admet un type de [[réincarnation]] comparable à celle conçue dans l'[[hindouisme]] ou le [[jaïnisme]], car sa croyance en la [[métempsycose]] correspond à une âme qui peut provenir et entrer dans un corps non humain, végétal ou animal :
{{Citation bloc|Un jour, passant près de quelqu'un qui maltraitait son chien, on raconte qu'il [Pythagore] fut pris de compassion et qu'il adressa à l'individu ces paroles : '« Arrête et ne frappe plus, car c'est l'âme d'un homme qui était mon ami, et je l'ai reconnu en entendant le son de sa voix|[[Diogène Laërce]], VIII, 36.}}

=== Végétarisme ===
[[Fichier:Lucas Cranach d.Ä. - Das Goldene Zeitalter (Nasjonalgalleriet, Oslo).jpg|vignette|''L'Âge d'Or'', de [[Lucas Cranach l'Ancien]].]]
Pythagore est considéré dans la tradition occidentale comme le premier adepte du [[végétarisme]] de l'humanité ''qui ne vit plus dans l'âge d'or'', [[âge d'or]] où l'on était effectivement végétarien (que ce soit dans la mythologie philosophique gréco-romaine, ou la mythologie hébraïque ([[Tanakh|Bible]]), avec [[Adam]] et [[Ève]] jusqu'au [[Déluge]]).

Les [[Présocratiques]] sont [[Bien-être animal|zoophiles]]&lt;ref&gt;[[Élisabeth de Fontenay]], ''Le silence des bêtes, la philosophie à l'épreuve de l'animalité'', Flammarion.&lt;/ref&gt;. C'est [[Ovide]] qui défend le [[végétarisme]] par le biais de ce passage concernant Pythagore, dans son célèbre ouvrage ''les Métamorphoses'' :

{{Citation bloc|Le premier [Pythagore], il fit un crime à l’homme de charger sa table de la chair des animaux ; le premier, il fit entendre ces sublimes leçons qui ne furent pourtant pas écoutées : « Cessez, mortels, de vous souiller de mets abominables ! Vous avez les moissons ; vous avez les fruits dont le poids incline les rameaux vers la terre, les raisins suspendus à la vigne, les plantes savoureuses et celles dont le feu peut adoucir les sucs et amollir le tissu ; vous avez le lait des troupeaux, et le miel parfumé de thym ; la terre vous prodigue ses trésors, des mets innocents et purs, qui ne sont pas achetés par le meurtre et le sang. […] Chose horrible ! des entrailles engloutir des entrailles, un corps s’engraisser d’un autre corps, un être animé vivre de la mort d’un être animé comme lui ! Quoi ! au milieu des richesses que la terre, cette mère bienfaisante, produit pour nos besoins, tu n’aimes qu’à déchirer d’une dent cruelle des chairs palpitantes ; tu renouvelles les goûts barbares du Cyclope, et, sans la destruction d’un être, tu ne peux assouvir les appétits déréglés d’un estomac vorace ! Mais dans cet âge antique dont nous avons fait l’âge d’or, l’homme était riche et heureux avec les fruits des arbres et les plantes de la terre ; le sang ne souillait pas sa bouche. Alors l’oiseau pouvait, sans péril, se jouer dans les airs ; le lièvre courait hardiment dans la campagne ; le poisson crédule ne venait pas se suspendre à l’hameçon. Point d’ennemis, nuls pièges à redouter ; mais une paix profonde. Maudit soit celui qui, le premier, dédaigna la frugalité de cet âge, et dont le ventre avide engloutit des mets vivants ! il a ouvert le chemin au crime&lt;ref name=&quot;Métamorph&quot;&gt;[[:s:Les Métamorphoses/Livre XV|Livre XV]] des ''[[Métamorphoses (Ovide)|Métamorphoses]]'' d'[[Ovide]].&lt;/ref&gt;.}}

Ce végétarisme étant lié à la réincarnation que propose Pythagore dans sa philosophie, pensant ainsi le destin des vivants dans le sens d’une totale interdépendance, le philosophe propose une sensibilité particulière que l'on retrouve habituellement dans la civilisation [[hindou]]e (avec l'[[Ahimsâ]] et le [[jaïnisme]] tout particulièrement) :

[[Fichier:Pythagoras advocating vegetarianism (1618-20); Peter Paul Rubens.jpg|vignette|''Pythagore prônant le [[végétarisme]]'', (1618-20), peinture de [[Pierre Paul Rubens]].]]

{{citation bloc|Le ciel et tout ce qu’on voit au-dessous de lui, la terre et tout ce qu’elle contient, changent de formes. Nous aussi, portion de ce monde, nous changeons ; et, comme nous avons une âme vagabonde qui peut, de notre corps, passer dans le corps des animaux, laissons en paix et respectons l’asile où vivent les âmes de nos parents, de nos frères, de ceux que nous aimions, des âmes d’hommes, enfin : prenons garde de faire des festins de Thyeste. Comme il se fait d’horribles goûts, comme il se prépare à verser un jour le sang humain, celui qui égorge de sang-froid un agneau, et qui prête une oreille insensible à ses bêlements plaintifs ; celui qui peut sans pitié tuer le jeune chevreau et l’entendre vagir comme un enfant ; celui qui peut manger l’oiseau qu’il a nourri de sa main ! Y a-t-il loin de ce crime au dernier des crimes, l’homicide ? N’en ouvre-t-il pas le chemin ? Laissez le bœuf labourer, et ne mourir que de vieillesse ; laissez les brebis nous munir contre le souffle glacial de Borée, et les chèvres présenter leurs mamelles pleines à la main qui les presse. Plus de rêts et de lacs, plus d’inventions perfides ; n’attirez plus l’oiseau sur la glu, ne poussez plus le cerf épouvanté dans vos toiles, ne cachez plus, sous un appât trompeur, la pointe de l’hameçon.|[[Ovide]], ''[[Métamorphoses (Ovide)|Les Métamorphoses]]''&lt;ref name=&quot;Métamorph&quot;/&gt;.}}

=== Médecine ===
Le grand principe biologique n'est ni l'harmonie du semblable par le semblable ni la lutte du contraire par le contraire, mais {{incise|comme en musique}} l'harmonie des contraires, l'équilibre des puissances dans le corps. De même que l'âme (confondue avec la vie) se définit comme une bonne proportion des propriétés du corps, la santé est la restauration des bonnes proportions entre les propriétés opposées du corps, à savoir l'humide et le sec, le fluide et le visqueux, l'amer et le doux, le pair et l'impair{{etc.}}&lt;ref&gt;Alcméon de Crotone, cité par Aétius, ''Opinions'', V, 30, 1. Simmias selon le ''Phédon'' de Platon, 86b).&lt;/ref&gt;.

En [[médecine]], les pythagoriciens ont leurs techniques : régime, [[cataplasme]]s, [[médicament]]s, refus des [[incision]]s et [[cautérisation]]s, « incantations pour certaines maladies », musique, « vers choisis d'Homère et d'Hésiode ». On trouve la tripartition indo-européenne :
# médecine par les herbes relevant des producteurs,
# médecine par incisions et cautérisations relevant des guerriers,
# médecine par incantations relevant des rois-prêtres ou philosophes&lt;ref&gt;Jamblique, ''Vie de Pythagore'', § 114, 163-164.&lt;/ref&gt;. Comme la musique purge l'âme, la médecine purge le corps&lt;ref&gt;Aristoxène, in M. Timpanaro-Cardini, ''Pitagorici. Testimonianze e frammenti'', t. III, {{p.|290-292}}).&lt;/ref&gt;. La notion de purification, ou de catharsis est centrale&lt;ref&gt;[[Erwin Rohde]], ''Psyché. Le culte de l'âme chez les Grecs et leur croyance à l'immortalité'' (1890-1894), trad. (1928), Bibliothèque des introuvables, 1999.&lt;/ref&gt;.

[[Alcméon de Crotone]], qui semble pythagoricien, pratique la [[dissection]]&lt;ref&gt;Chalcidius, ''Commentaire du Timée'', 256.&lt;/ref&gt;, il place la pensée dans le cerveau, et non plus dans le cœur, comme tous les autres penseurs : {{citation|L'hégémonique a son siège dans le cerveau&lt;ref&gt;Alcméon, fragment A 8 : ''Les présocratiques'', {{p.|220}}.&lt;/ref&gt;.}}

=== Science politique (et action) ===
Pythagore est le fondateur de la science politique.
Il défend le régime aristocratique, c'est-à-dire qui confie le gouvernement à une élite, pour lui celle de savants. Il donne un modèle en réduction de l'État dans le fonctionnement de sa communauté&lt;ref&gt;{{en}} K. von Fritz, ''Pythagorean Politics in Southern Italy'', New York, Columbia University Press, 1950. E. L. Minar Jr., ''Early Pythagorean Politics in Practice and Theory'', Baltimore, Waverly Press, 1942.&lt;/ref&gt;. Il divise la société en trois fonctions sociales - comme tous les Indo-Européens : producteurs, guerriers, rois-prêtres. Il veut organiser la cité de façon mathématique et rationnelle. Il élabore des lois, conservatrices, favorables à la famille, recommandant le respect des lois et des magistrats. Le pythagoricien est militariste, à défendre cette idée : « Il faut combattre, non en paroles, mais en actes, car il est juste et pieux de faire la guerre quand on la fait homme contre homme. » La grande idée, c'est qu'il faut remplacer l'égalité démocratique, de type arithmétique (x = y), plébéienne, par une proportionnalité, de type géométrique (A/B=C/D), aristocratique, selon le mérite, et que cette constitution de la société se répandra à l'organisation du monde. En justice, le pythagorisme recommanderait donc la [[loi du talion]], ce qui scandalise Aristote : « C’est la réciprocité qui constitue purement et simplement la justice. Telle était la doctrine des pythagoriciens, qui définissaient le juste simplement comme la réciprocité. Mais la réciprocité ne coïncide ni avec la justice distributive ni même avec la justice corrective »&lt;ref&gt;Aristote, ''Éthique à Nicomaque'', V, 8. Sur la loi du talion : Eschyle, ''Choéphores'', 313 : « Qu'un coup meurtrier soit puni d'un coup meurtrier ; au coupable le châtiment. »&lt;/ref&gt;.

[[Archytas de Tarente]], stratège de Tarente pendant 7 ans mais aussi savant et philosophe pythagoricien, est le type du philosophe-roi. Platon le rencontre physiquement dès -388 et il imagine le philosophe-roi idéal en -370 dans sa ''République'' : « Tant que les philosophes ne seront pas rois dans les cités, ou que ceux qu'on appelle aujourd'hui rois et souverains ne seront pas vraiment et sérieusement philosophes… il n'y aura de cesse aux maux des cités » (''La République'', V, 473 c).

Quelques pythagoriens furent cependant démocrates, dont Théagès&lt;ref&gt;H. Thesleff, ''The Pythagorean Texts of the Hellenistic Period'', Abo, 1965, {{p.|189-193}}.&lt;/ref&gt;.

=== Enseignements ésotériques ===

Pythagore dispense des principes exotériques, connus de tous, par exemple : « Il est interdit de prier pour soi-même », « Entre amis, tout est commun »&lt;ref&gt;Diogène Laërce, VIII, 10, {{p.|949}}.&lt;/ref&gt;. Mais d'autres enseignements sont ésotériques, c'est-à-dire réservés aux initiés et d'expression symbolique ; et ils portent sur les secrets de la nature et des dieux. Ces enseignements secrets sont appelés ''Mémoires'' (''hypomnêmata'', Ύπομνήματα), car il faut s'en souvenir, sans les écrire. Ce sont, d'une part, les « ''acousmates'' » (άκούσματα), des dits (prononcés en grec dorien, la langue des pythagoriciens), des préceptes oraux ; ce sont, d'autre part, les « symboles » (σύμβολα), des formules codées, des sommaires (''kephalaia'', κεφάλαια)&lt;ref&gt;« Acousmates » et « symboles » : Diogène Laërce, VIII, 17-18, {{p.|954-956}}. Porphyre, ''Vie de Pythagore'', § 41-42 ; ''Protreptique'', § 21.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref&gt;Jamblique, ''Vie de Pythagore'', § 82-86.&lt;/ref&gt;. Car « tout ne peut pas être dit à tout le monde. »&lt;ref&gt;Diogène Laërce, VIII, 15, {{p.|953}}.&lt;/ref&gt; « Il y avait chez eux [les pythagoriciens] la règle absolue du silence »&lt;ref&gt;Jamblique, ''Vie de Pythagore'', § 18.&lt;/ref&gt;.

Jamblique classe les acousmates en trois types, selon qu'ils révèlent l'essence (« qu'est-ce ? »), l'absolu (« qu'est-ce qui est le plus ? ») ou le devoir (« que faut-il faire ou pas ? »).
* « Qu'est-ce que les Îles des bienheureux ? - Le Soleil et la Lune. »
* « Qu'est-ce que l'oracle de Delphes ? - La ''tétraktys''. »
* « Qu'est-ce qui est le plus juste ? - Offrir un sacrifice » (de soi, autrement dit « savoir renoncer à quelque chose pour avancer »).
* « Qu'y a-t-il de plus savant ? - Le nombre. »
* « Ne pas aider à décharger un fardeau. - Il ne faut pas encourager le manque d'effort. »
* « Suis dieu (έπου θεῷ) »&lt;ref&gt;Jamblique, ''Vie de Pythagore'', § 86, 137.&lt;/ref&gt;. C'est la devise du pythagorisme.

En plus des acousmates, préceptes abstraits, il existe une autre catégorie de préceptes, les symboles, qui sont des préceptes pratiques imagés. Les profanes y voient des superstitions ou des bêtises, mais les initiés (μύσται) savent y déchiffrer une idée ou un acte.
* « Ne pas passer par-dessus une balance. » Autrement dit : « Pratiquer tous les actes justes », ou « ne pas chercher plus que sa part », et non éviter de façon superstitieuse de « passer au-dessus d'une balance ».
* « Ne pas manger le cœur ». Éviter la chair crue, ou « ne pas se ronger de chagrin ».

En plus, il y a les « symboles secrets » ({{grec ancien|απόρρητα σύμβολα}}, ''aporrêta sumbola'') ou « signes de reconnaissance » (''sunthémata'', συνθήματα), qui permettaient aux pythagoriciens initiés de se reconnaître entre eux. Les plus célèbres symboles secrets sont le fameux pentagramme à {{nombre|5|branches}} et {{nombre|5|côtés}} et la ''tétraktys''. « Le divin Pythagore […] ne mettait jamais en tête de ses lettres, ni « Joie » ni « Prospérité » ; il commençait toujours par « ''hygiainé'' ! », ({{grec ancien|ὑγίαινε}}, Santé !). […] Voilà pourquoi le triple triangle enlacé, formé de cinq lignes [le pentagramme], qui servait de symbole à tous ceux de cette secte, était nommé par eux « le signe de la santé »&lt;ref&gt;Lucien, ''Sur une faute commise en saluant'', 5.&lt;/ref&gt;. »

== Histoire du pythagorisme ==
[[Image:Apollonius of Tyana.jpg|vignette|droite|Pièce à l'effigie d'Apollonios de Tyane.]]
{{Article détaillé|Néopythagorisme|École pythagoricienne}}
{{douteux}}

Les successeurs (diadoques) de Pythagore à la tête de la communauté pythagoricienne furent : Aristée de Crotone (en -494), son fils Mnésarque ou son fils Théagès ; Boulagoras (-380), Gartydas de Crotone, Arésas de Lucanie, Diodore d'Aspendos (-380).
Le courant pythagoricien se divise en diverses écoles :
* {{référence nécessaire|L'école paléopythagoricienne (pythagorisme ancien, période de ceux qui ont connu Pythagore)}} : [[Théano (mathématicienne)|Théanô]], épouse de Pythagore ; [[Alcméon de Crotone]], actif vers -500 ; [[Épicharme]], actif vers -480 ; [[Hippase de Métaponte]], actif vers -460. Les pythagoriciens semblent avoir contrôlé politiquement un territoire allant de Métaponte à Locres jusqu'en -450.
* {{référence nécessaire|L'école médiopythagoricienne de Grèce (pythagorisme moyen et récent) : Hippon, actif vers -480 ; [[Damon d'Athènes]], actif vers -460 ; [[Ion de Chios]], actif vers -450 ; Polyclète, actif vers -420 ; [[Philolaos de Crotone]], actif vers -400&lt;ref&gt;[http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/philolaos/fragments.htm Fragments de Philolaüs].&lt;/ref&gt; ; [[Archytas de Tarente]], actif entre 400 et 350 av. J.-C.&lt;ref&gt;[http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/archytas/fragments.htm Fragments d'Archytas].&lt;/ref&gt;., [[Théétète d'Athènes]], actif vers -395 ou -369 ; [[Timée de Locres]], contemporain de Platon ; [[Eudoxe de Cnide]], actif vers -370, également ami de [[Platon]] ; [[Hicétas]], actif vers -360 ; [[Ecphantos]]. Philolaos de Crotone et Archytas de Tarente sont les plus importants}}. {{référence souhaitée|Le pythagorisme au sens strict, né avec Pythagore en -530, réapparu avec Archytas de Tarente en -390, disparaît en -350.}}
* L'Ancienne [[Académie de Platon|Académie]] de Platon, pythagorisante : déjà [[Platon]] était très pythagorisant dans son ''[[Timée (Platon)|Timée]]'' (53-56), davantage dans son enseignement oral, où il disait les Nombres antérieurs aux Idées, et dans ''[[Les Lois]]'', où les nombres jouent un rôle important. Puis viennent [[Héraclide du Pont]], remplaçant de Platon à l'Académie en -360 ; [[Speusippe]], [[scolarque]] de l’[[Académie de Platon]] en -348 ; et [[Xénocrate]], [[scolarque]] en -339. Déjà la distinction pythagorisme/platonisme se brouille. Speusippe remplace les Idées de Platon par les Nombres mathématiques, déduits de deux principes : [[l'Un]] et le Multiple. Xénocrate assimile les Idées de Platon]aux nombres&lt;ref&gt;cfrr. [[Aristote]] : ''[[Métaphysique (Aristote)|Métaphysique]]'', N, 3.&lt;/ref&gt; (et il tient l'âme pour {{Citation|un nombre qui se meut de lui-même}}. Entre les nombres et les choses sensibles (connues par les sens), un pythagoricien ne met pas de coupure, alors qu'un platonicien le fait, il sépare Nombres et choses&lt;ref&gt;Aristote, ''Métaphysique'', M, 6, 1080b ; M, 7, 1083b10 ; N, 2, 1090a23.&lt;/ref&gt;.
* L'école médiopythagoricienne de Rome : [[Appius Claudius Caecus]] (dès -312), [[Scipion l'Africain]] (vers -210)&lt;ref&gt;[[Cicéron]], ''[[De Republica|De la république]]'', VI : ''Le songe de Scipion''.&lt;/ref&gt;, [[Caton l'Ancien]] (-209), [[Ennius]] (-180). « La plupart des philosophes {{incise|académiques, stoïciens, péripatéticiens}} pythagorisèrent de quelque façon à Rome&lt;ref&gt;Freyburger-Galland, Freyburger, Tautil, ''Sectes religieuses en Grèce et à Rome'', Les Belles Lettres, 1986, {{p.}}211.&lt;/ref&gt;. »

== Héritage ==

[[Image:Pythagore-chartres.jpg|vignette|Statue de Pythagore à la [[Cathédrale Notre-Dame de Chartres|Cathédrale de Chartres]].]]

=== Influences reçues ===
Manifestement, le pythagorisme a été influencé par l'[[orphisme]], mais aussi par le chamanisme apollinien des [[Hyperboréens]] ([[Aristée de Proconnèse]], etc.), certainement par la pensée égyptienne, peut-être par les mathématiques et l'astronomie de Babylone.

=== Influences données ===
La richesse des travaux entrepris par l'école pythagoricienne a été telle que ses idées et découvertes ont inspiré nombre de courants de pensée. Pythagore a influencé toutes les époques et toutes les cultures d'Occident et d'Orient, toutes les disciplines : mathématiques, musique, philosophie, astronomie, etc. Son encyclopédisme en fait une pensée totale, avec interpénétrations et ramifications.

En art, Pythagore inspire l'architecte romain [[Vitruve]] au {{Ier siècle}} puis les théoriciens du [[nombre d'or]] comme [[Luca Pacioli]] illustré par [[Léonard de Vinci]] en [[1509]].

Les écoliers qui étudient le [[théorème de Pythagore]] ou apprennent la [[table de multiplication]] - dite ''de Pythagore'' - s'inscrivent dans sa lignée.

Pythagore a fondé une véritable religion, et quantité de légendes. Dans le domaine ésotérique et initiatique, son œuvre continue. Dès [[1410]], le ''manuscrit Cooke'' (ligne 216), un document de base de la [[franc-maçonnerie]] opérative, mentionne [[Hermès]] et « Pictagoras »&lt;ref&gt;[http://reunir.free.fr/fm/oldcharges/cooke.htm ''Manuscrit Cooke''].&lt;/ref&gt;. Des loges [[Franc-maçonnerie|franc-maçonniques]] se réclament de la pensée pythagoricienne, comme la Grande loge suisse alpine (GLSA)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060820030625/http://www.pythagore.ch/F-M.htm La franc-maçonnerie].&lt;/ref&gt;, la franc-maçonnerie française ainsi que la Loge italienne.

== Bibliographie ==
* [[Jean-François Mattéi]], ''Pythagore et les Pythagoriens'' (1993), PUF, coll. « [[Que sais-je]] ? »
* Pierre Brémaud, ''Le dossier Pythagore. Du chamanisme à la mécanique quantique'' (2010), Ellipses, coll. « Biographies et mythes historiques »
* Mauricio Garay, ''Mathématiques pédestres : Le Monde pythagorique.'' (2012), Calvage et Mounet, coll. « La perle et le harnais ».
* Henriette Chardak, ''L'énigme Pythagore, la vie et l'oeuvre de Pythagore et de sa femme Théano'' (2007) Presses de la Renaissance

=== Œuvres ===
{{section à sourcer|date=octobre 2017}}
Selon la majorité des auteurs, Pythagore n'aurait rien écrit. Le philosophe [[Porphyre de Tyr]] est, à ce sujet, formel : {{citation|Car de Pythagore lui-même il n'y avait aucun écrit.}}&lt;ref&gt;Porphyre, ''Vie de Pythagore'', § 57.&lt;/ref&gt;. Ce point est contredit par plusieurs auteurs notamment [[Héraclite]] qui attribue à Pythagore les trois traités suivants : ''De l'éducation'', ''De la politique'' et ''De la nature''. Selon [[Alexandre Polyhistor]], Pythagore aurait laissé uniquement cet ouvrage : ''Mémoires Pythagoriques''. Ces attributions sont fort incertaines, et, dès l'Antiquité, on pensait que ces livres avaient été écrits par des disciples de Pythagore. Et puis, on peut aussi considérer qu'en raison de la coutume persistante de l'ésotérisme chez Pythagore, il n'aurait jamais engagé le moindre écrit de ses pensées.

=== Écrits pythagoriciens ===
* Traduction de textes pythagoriciens par D. Delattre, ''Les Présocratiques'', édition [[Jean-Paul Dumont (historien de la philosophie antique)|J.-P. Dumont]], Paris, Gallimard, coll. Bibliothèque de la Pléiade, 1988, {{p.}}53-87, 217-230, 443-612.
* ''Lamelles d'or orphico-pythagoriciennes'' (fin {{Ve}} s.-{{IIe}} s. av. J.-C.). Orphiques selon William K. Guthrie, pythagoriciennes selon Taylor Thomas, orphico-pythagoriciennes selon {{Lien|langue=de|fr=Konrat Ziegler}} et [[Franz Cumont]], bacchiques [Mystères de Dionysos] selon [[Marcel Detienne]], éleusiniennes [Mystères de Déméter à Éleusis] selon [[Pierre Boyancé]] et [[Charles Picard (archéologue)|Charles Picard]]. [[Giovanni Pugliese Carratelli]], ''Les lamelles d'or orphiques. Instructions pour le voyage d'outre-tombe des initiés grecs'', trad., Les Belles Lettres, 2003, 153 p&lt;ref&gt;[http://remacle.org/bloodwolf/poetes/falc/orphee/fragment.htm ''Œuvres d'Orphée'' : l fragment].&lt;/ref&gt;. Pour Giovanni Pugliese Carratelli (2001), seules sont orphico-pythagoriciennes celles d'Hippanion, Pétélia, Pharsale, Entella, Éleutherna, Mylopotamos.
* [[Nicomaque de Gérase]], ''Theologoumena arithmeticae'' (avant 196, date de sa mort), in [[Photios Ier de Constantinople|Photius]], ''[[Bibliothèque (Photios)|Bibliothèque]]'', trad. R. Henry, Paris, Les Belles Lettres, 1959 ; ''Introduction arithmétique'', éd. J. Berthier, Paris, Vrin, 1978.
* Diogène Laërce, ''Vies et doctrines des philosophes illustres'' (vers 200), livre XIII, trad. sous la direction de M.-O. Goulet-Cazé, Paris, Le Livre de poche, coll. «La Pochotèque», 1999.
* [[Anatole de Laodicée|Anatolius]], ''Sur la décade'' (avant 270), éd. par Heiberg, Annales Internationales d'histoire, Paris, A. Colin, 1901.
* [[Porphyre de Tyr|Porphyre]], ''[[Vie de Pythagore (Porphyre)|Vie de Pythagore]]'' (vers 270), éd. et trad. E. des Places, Paris, Les Belles Lettres, 1982.
* [[Jamblique]], ''[[Vie de Pythagore (Jamblique)|Vie de Pythagore]]'' (vers 310), intr., trad. et notes par L. Brisson et A. Ph. Segonds, Paris, Les Belles Lettres, 1996.
* Pseudo-Lysis, ''Les vers d'or'' ({{IVe}} s. ?)
* [[Hiéroclès d'Alexandrie|Hiéroclès]], ''Commentaire sur les vers d'or des pythagoriciens'' (vers 480 ?), trad. Mario Meunier, Paris, L'artisan du livre, 1930.
* {{en}} ''[https://web.archive.org/web/20160303195218/http://holybooks.lichtenbergpress.netdna-cdn.com/wp-content/uploads/The-Complete-Pythagoras.pdf?30f3d7 The Complete Pythagoras]'', traduction des textes de [[Jamblique]], [[Porphyre de Tyr]], [[Photios Ier de Constantinople|Photios]], [[Diogène Laërce]] et de divers néo-pythagoriciens par {{Lien|langue=en|fr=Kenneth Sylvan Guthrie}}, composée de deux livres : {{Ouvrage|lang=en|titre=The Life Of Pythagoras|year=1920}} et {{ouvrage|lang=en|année=1987|titre=The Pythagorean Sourcebook and Library|lieu=Grand Rapids, Michigan|éditeur=Phanes Press|isbn=978-0-933999-51-0|année première édition=1921}}, mis au format électronique par Patrick Rousell.

=== Études antiques ===
* [[Aristote]], ''Des Pythagoriciens'' (Περί των Πυθαγορείων) (vers 360 av. J.-C. ?), trad. an. : ''The Complete Works of Aristotle'', J. Barnes édi., Princeton University Press, 1984, {{p.|2441-2446}}.
* [[Speusippe]], ''Sur les nombres pythagoriciens'' (vers 350 av. J.-C. ?), trad.
* [[Paul Tannery]], ''Pour l'histoire de la science hellène'', Paris, 1887.
* [[Théon de Smyrne]], ''Exposition des connaissances mathématiques utiles pour la lecture de Platon'' (vers 130 ?), trad. J. Dupuis, Paris, Hachette, 1892.

=== Études modernes === 
{{Légende plume}}
* {{ouvrage|prénom1=Claudi|nom1=Alsina|titre=La secte des nombres|sous-titre=Le théorème de Pythagore|éditeur=RBA France|lieu=|année=2013| pages totales=|isbn=978-28-237-0102-9|id=|plume=}} 
* {{ouvrage|prénom1=Javier|nom1=Arbonés|prénom2=Pablo|nom2=Milrud|titre=L'harmonie est numérique|sous-titre=Musique et mathématiques|éditeur=RBA France|lieu=|année=2013|pages totales=|isbn=978-28-152-0452-1|id=|plume=}}
* Boyancé, P., ''Les Muses et l'harmonie des sphères'', Paris, 1946.
* Burkert, W., ''Weisheit und Wissenchaft'', Nürnberg, H. Carl, 1962. Traduction anglaise : ''Lore and Science in Ancient Pythagoreanism'', Harvard University Press, 1972.
* Caveing, M., ''La figure et le Nombre. Recherches sur les premières mathématiques des Grecs'', Lille, 1997.
* Chaignet, A. E., ''Pythagore et la philosophie pythagoricienne'', 2 t., Paris, Didier, 1874. Le {{nobr|volume 2}} contient : ''Exposition de la doctrine philosophique'', {{p.|1-213}}. ''Histoire [de l'école pythagoricienne'', {{p.|215-349}}. ''Critique'', {{p.|351-379}}&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?hl=fr&amp;id=manjH4-WtjIC&amp;dq=chaignet+%22pythagore++et+la+philosophie+pythagoricienne%22&amp;printsec=frontcover&amp;source=web&amp;ots=VKKKb0GhZd&amp;sig=T55gB7V3F87K7icWrR4xcTMhMDY&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=1&amp;ct=result#PPA3,M1 Pythagore et la philosophie… - Google Livres].&lt;/ref&gt;.
* Delatte, Armand., ''Études sur la littérature pythagoricienne'', Paris, Champion, 1915, 314 p.
* Delatte, Armand., ''Essai sur la politique pythagoricienne'', Paris, Champion, 1922, 295 p. Rééd. Genève, Slatkine, 1979.
* Delatte, Armand., ''La vie de Pythagore de Diogène Laërce'', Bruxelles, 1922&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=9Npdawtr2uMC&amp;pg=PA242&amp;lpg=PA242&amp;dq=incendie+pythagore&amp;source=web&amp;ots=YKCIweORHO&amp;sig=MFmAiT1AMWiUg9nt4TDdFC1ffPA&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=9&amp;ct=result La vie de Pythagore de Diogène Laërce - Google Livres].&lt;/ref&gt;.
* Dorce, Carlos, ''Història de la matemàtica. Des de Mesopotàmia al Renaixement'', Publicacions de la Universitat de Barcelona, 2013.
* Durnerin Marie [https://www.academia.edu/18277836/Pour_que_r%C3%A8gne_l_harmonie_L_influence_politique_du_pythagorisme_au_IVe_si%C3%A8cle_%C3%A0_Tarente_et_en_Grande-Gr%C3%A8ce_%C3%A0_travers_la_figure_d_Archytas_de_Tarente ''Pour que règne l’harmonie, L’influence politique du pythagorisme au IVe siècle à Tarente et en Grande-Grèce à travers la figure d’Archytas de Tarente''], 2015. 
* {{ouvrage|nom1=Eliade|prénom1=Mircea|titre=Histoire des croyances et des idées religieuses|tome=II|éditeur=Payot |lieu=Paris|année=1989|pages totales=|isbn=|id=|plume=}}
* Ghyka, M., ''Le nombre d'or'', 2 vol. Paris. Gallimard, 1931, réed. Paris, Gallimard, 1977.
* [[Ivan Gobry]], ''Pythagore'', Paris, Seghers, 1973.
* Hamelin, O., ''Les philosophes présocratiques'' (1905-1906), Strasbourg, Université de Strasbourg, 1978.
* [[Jean Mallinger]], ''Pythagore et les Mystères'', Paris, Niclaus, 1944 ; {{2e}} éd. revue et corrigée, Lille, F. Planquart, 1974.
* {{ouvrage|prénom1=Morris|nom1=Kline|titre=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|Tome=I|éditeur=Oxford University Press| lieu=Oxford|année=1990|pages totales=390|isbn=|id=|plume=}}
* Meunier, Mario ''Les vers d'or'' (1930), Guy Trédaniel, édition de la Maisnie, 1987.
* Milhaud, Gaston ''Les philosophes géomètres de la Grèce. Platon et ses prédécesseurs'' (1900), Vrin, 1934.
* Pichot, André ''La naissance de la science'', t. 2 : ''Grèce antique'', Gallimard, coll. ''Folios Essais'', 1991, {{p.|127-238}}. Lumineux.
* Rougier, Louis ''La religion astrale des Pythagoriciens'', Paris, PUF, 1959, 122 p.
* [[Eduard Zeller]], ''La philosophie des Grecs dans son développement historique'' (1844-1868, {{2e}} éd. {{Unité|1856|t}}. I {{p.|361-617}}), I, 1, trad. de l'all. É. Boutroux, 1877, t. I, {{p.|280-474}}&lt;ref&gt;[https://books.google.fr/books?id=THe4OYAFFfQC&amp;pg=PA326&amp;lpg=PA326&amp;dq=cylon+de+crotone&amp;source=web&amp;ots=XKSXvazZey&amp;sig=g0WA8GYEIhcLsnhDH_o8jeCdctc&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=9&amp;ct=result#PPA295,M1 La philosophie des Grecs considérée… - Google Livres].&lt;/ref&gt;.
* Wiser, Jean-François ''Les archives de Pythagore ; entre science et mystique'' Ed.Lulu, 2015 - 2e édition, revue et augmentée
* {{en}} [[Myles Burnyeat|Burnyeat, Myles F.]] ''Other Lives'', London Review of Books, Vol. 29 {{numéro|4}} · 22 février 2007, [http://www.lrb.co.uk/v29/n04/mf-burnyeat/other-lives lire en ligne].
* [[David Hernández de la Fuente]], ''Vidas de Pitágoras'' [''Vies de Pythagore''], Ediciones Atalanta, Vilaür 2011, {{ISBN|978-84-938466-6-4}}. Deuxième édition révisée, Ediciones Atalanta, Vilaür 2014, {{ISBN|978-84-940941-7-0}} 
* {{ouvrage|prénom1=Marcos|nom1=Jaén Sanchez|prénom2=Juliette|nom2=Ruë|responsabilité2=Trad.|titre=Le théorème le plus célèbre des mathématiques classiques|sous-titre=Pythagore|éditeur=RBA Coleccionables|lieu=Barcelone|année=2018|pages totales=167|isbn=978-84-473-9563-7|id=SanchezRuë2018|plume=oui}}

== Notes et références == 
=== Notes ===
&lt;references group=&quot;n&quot; /&gt;

=== Références ===
{{Références}}

== Voir aussi ==
{{Autres projets
|commons=Category:Pythagoras
|wikisource=Pythagore
}}

=== Articles connexes ===
* [[Histoire de la géométrie]]

=== Répertoires de ressources philosophiques antiques ===

* [https://web.archive.org/web/20110510091715/http://bcs.fltr.ucl.ac.be/ Bibliotheca Classica Selecta]
* [https://web.archive.org/web/20110419233725/http://rspa.vjf.cnrs.fr/ Cnrs]
* [http://remacle.org/ Remacle]
* [https://web.archive.org/web/20081216003451/http://pedagogie.ac-toulouse.fr/philosophie/textesdephilosophes.htm#Liste%20des%20auteurs%20par%20ordre%20alphab%E9tique/ Site Académique Toulouse]

=== Liens externes ===
* {{Autorité}}
* {{Dictionnaires}}
* {{Bases recherche}}
* {{Bases littérature}}
* [https://web.archive.org/web/20100613231502/http://www.bibmath.net/bios/index.php3?action=affiche&amp;quoi=pythagore Pythagore sur bibmath.net]
* [http://www.math93.com/pythagore.htm Pythagore sur math93.com]

{{Palette|Présocratiques|Mathématiques de la Grèce antique}}
{{Portail|Grèce antique|philosophie antique|mathématiques|astronomie|géométrie}}

[[Catégorie:Date de naissance incertaine (VIe siècle av. J.-C.)]]
[[Catégorie:Date de décès incertaine (Ve siècle av. J.-C.)]]
[[Catégorie:Naissance à Samos]]
[[Catégorie:Mathématicien de la Grèce antique]]
[[Catégorie:Philosophe présocratique]]
[[Catégorie:Philosophe du VIe siècle av. J.-C.]]
[[Catégorie:Ésotériste]]
[[Catégorie:Crotone]]
[[Catégorie:Personnalité végétarienne]]
[[Catégorie:Philosophe prédémocrite]]
[[Catégorie:Pythagorisme]]
[[Catégorie:Mononyme]]
[[Catégorie:Personnage cité dans les Métamorphoses (Ovide)]]

{{Semi-protection longue}}
{{à recycler|thème=mathématiques|date=octobre 2017}}
{{Infobox Philosophe
| région  = Philosophe présocratique
| époque  = [[Antiquité]]
| image = Kapitolinischer Pythagoras adjusted.jpg
| légende = Buste de Pythagore - [[Musées du Capitole]] - [[Rome]]
| nom = Pythagore (Πυθαγόρας)
| date de naissance       = vers 580 av. J.-C.
| date de décès           = vers 495 av. J.-C. (85 ans)
| tradition philosophique = [[École pythagoricienne]]
| principaux intérêts = [[Éthique]], [[logique]], [[mathématiques]], [[musique]], [[philosophie]], [[politique]]
| idées remarquables = [[Accord pythagoricien]], [[Harmonie des sphères]], [[Nombre d'or]], [[Théorème de Pythagore]]
| influencé par = [[École milésienne]]
| a influencé = [[Platon]], [[Archytas de Tarente]], [[Cicéron]], [[Porphyre de Tyr|Porphyre]], [[Jamblique]], [[Jean Pic de la Mirandole|Pic de la Mirandole]]
| œuvres principales = 
| adjectifs dérivés       = pythagoréen, pythagoréenne ; pythagoricien, pythagoricienne
|Mère=Parthénis}}
&lt;/includeonly&gt;

== Referenzi u noti ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Filosfi Griegi]]
[[Kategorija:Filosofija]]</text>
      <sha1>nfak4fxumxhhm7n0gc0qucrak2w5ews</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emine Semiye Önasya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25178</id>
    <revision>
      <id>333509</id>
      <parentid>262543</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4445" sha1="pkp3yvmk88hyuuwo1tnpew7hu1e3l8f" xml:space="preserve">'''Emine Semiye Önasya''' (28 ta' Marzu 1864 - 1944), l-aktar magħrufa bħala '''Emine Semiye''' u '''Emine Vahide''', kienet [[ Kittieba nisa Torok |kittieba Torka]], attivista, u femminista minn tal-bidu. 

== Ħajja bikrija u edukazzjoni ==
Emine Semiye twieldet [[ Istanbul |f'Istanbul]] fit-28 ta' Marzu 1866. &lt;ref name=&quot;kultur&quot;&gt;{{ċita web |titlu=Emine Semiye |url=http://www.kultur.gov.tr/EN,37771/emine-semiye.html/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131029194035/http://www.kultur.gov.tr/EN,37771/emine-semiye.html/ |arkivju-data=2013-10-29}}&lt;/ref&gt; Hija kienet it-tieni tifla ta' [[ Pasha Ahmed Cevdet |Ahmed Cevdet Pasha]] u oħt ta’ [[ Fatma Aliye |Fatma Aliye]]. &lt;ref name=&quot;sefika&quot;&gt;{{ċita ktieb |kunjom1=Kurnaz |isem1=Şefika |titlu=Emine Semiye |pubblikatur=Timaş Yayınları |data=2008-11-05 |isbn=9789752638433 |lingwa=tr}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;karaca&quot;&gt;{{ċita rivista |kunjom1=Karaca |isem1=Şahika |titlu=Modernleşme Döneminde Bir Kadın Yazarın Portresi: Emine Semiye Hanım |rivista=Bilig: Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi |data=2011 |numru=57 |paġni=115-134 |lingwa=tr}}&lt;/ref&gt; Ommha kienet Adviye Rabia Hanım. Emine Semiye studjat il-psikoloġija u s-soċjoloġija fi Franza u fl-Isvizzera għal seba’ snin. Hija kienet waħda mill-ewwel nisa Musulmani Ottomani edukati fl-Ewropa.  

== Karriera ==
Mill-1882, Emine Semiye ħadmet bħala għalliem tat-Tork u tal-letteratura [[ Istanbul |f'Istanbul]] u fi provinċji oħra. &lt;ref name=&quot;karaca&quot;/&gt; Hija serviet bħala spettur fl-iskejjel tal-bniet u assistenta infermiera fl-Isptar Şişli Etfal. &lt;ref name=&quot;kultur&quot;/&gt; Il-kitbiet tagħha dwar il-politika u l-edukazzjoni ġew ippubblikati fil-gazzetti bħal ''Mütalaa'' ( [[ Tessalonika |f'Tessalonika]] ) u ''Hanımlara Mahsus Gazete'' (&quot;Gazzetta għan-Nisa&quot; bl-Ingliż) wara d-dikjarazzjoni tal-monarkija kostituzzjonali fl-1908.  Hija wkoll kitbet ktieb tal-matematika intitolat ''Hulasa-i Ilm-i Hesap'' fl-1893. &lt;ref&gt;{{Ċita ktieb |titlu=Southeastern and East Central Europe |sensiela=Women and Gender in Central and Eastern Europe, Russia, and Eurasia: A Comprehensive Bibliography |volum=1 |editur-kunjom1=Livezeanu |editur-isem1=Irina |editur-kunjom2=Pachuta Farris |editur-isem2=June |data=2007 |pubblikatur=Sharpe |lingwa=en |isbn=9780765607379}}&lt;/ref&gt; Ir-rumanzi l-iktar magħrufa tagħha huma ''Sefalet'' (1908) (&quot;Faqar&quot;) &lt;ref&gt;{{Ċita ktieb |titlu=Sefalet |kunjom1=Semiye |isem1=Emine |data=2010 |pubblikatur=Antik Kitap |isbn=9786055656201 |lingwa=tr}}&lt;/ref&gt; u ''Gayya Kuyusu'' (&quot;Il- ''Ħofra'' tal-Infern&quot;).  

Emine Semiye, flimkien ma' oħtha akbar [[ Fatma Aliye |Fatma Aliye]], kienet figura sinifikanti għall-moviment tan-nisa Ottomani. &lt;ref&gt;{{ċita rivista |titlu=Fatma aliye’nin emine semiye’ye bir mektubu |kunjom1=Kurnaz |isem1=Şefika |rivista=EKEV Akademi Dergisi |data=2007 |numru=33 |lingwa=tr}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ċita teżi |titlu=An Analysis of Turkish Modernity Through Discourses of Masculinities |kunjom1=Bilgin |isem1=Elif |tip=PhD |pubblikatur=Middle East Technical University |data=2004 |url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12605575/index.pdf |lingwa=en |data-aċċess=2020-05-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160426173820/http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12605575/index.pdf |arkivju-data=2016-04-26 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Hi waqqfet diversi organizzazzjonijiet ta' karità biex tgħin lin-nisa. &lt;ref name=&quot;sefika&quot; /&gt; Hija dejjem issielet għad-drittijiet tan-nisa. Hija saret membru tal-[[ Kumitat tal-Unjoni u l-Progress |Kumitat]] progressiv [[ Kumitat tal-Unjoni u l-Progress |tal-Unjoni u l-Progress]] u wara, il-Partit Demokratiku Ottoman. &lt;ref name=&quot;kultur&quot;/&gt; Fl-1920, hija ġiet imsemmija membru tal-bord ta' tmexxija tal-Assoċjazzjoni tal-Istampa Torka, li kienet ilha tissejjaħ l-Assoċjazzjoni tal-Istampa Ottomana sa dik is-sena. &lt;ref&gt;{{ċita ktieb | titlu=Istanbul Under Allied Occupation 1918-1923 |kunjom1=Criss |isem1=Nur Bilge |data=1999 |pubblikatur=Brill |isbn=978-9004112599 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; 

== Ħajja personali u mewt ==
Emine Semiye għexet għal żmien twil f'Pariġi. Hija miżżewġa darbtejn. &lt;ref name=&quot;karaca&quot;/&gt; L-ewwel raġel tagħha kien Mustafa Bey. It-tieni kienet Reşit Pasha. Huma ddivorzjaw aktar tard.  Kellha żewġt subien; wieħed minn kull raġel. Isimhom huma Hasan Riza, iben Mustafa Bey u Cevdet Lagaş, iben Reissu Pasha.  Mietet f'Istanbul fl-1944.  

== Referenzi ==

[[Kategorija:Twieldu fl-1864]]</text>
      <sha1>pkp3yvmk88hyuuwo1tnpew7hu1e3l8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Utent:Trigcly</title>
    <ns>2</ns>
    <id>25623</id>
    <revision>
      <id>333542</id>
      <parentid>333228</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trigcly</username>
        <id>17859</id>
      </contributor>
      <comment>aġġornament</comment>
      <origin>333542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60090" sha1="e0raqzjwdbqyn5ul9wwk0nhi28plja4" xml:space="preserve">== '''Artikli ġodda (2041)''' ==

=== &lt;u&gt;'''A'''&lt;/u&gt; ===

* [[Aapravasi Ghat]]
* [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]]
* [[Abbazija ta' Corvey]]
* [[Abbazija ta' Fontenay]]
* [[Abbazija ta' Lorsch]]
* [[Abbazija ta' Pannonhalma]]
*[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]]
*[[Abbazija ta' Sankt Gallen]]
*[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]]
*[[Abu al-Fida]]
*[[Abu Mena]]
*[[Abu Simbel]]
*[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]]
*[[Afag Bashirgyzy]]
*[[Aflaj tal-Oman]]
*[[Afrodisja]]
*[[Agadez]]
*[[Agostino Carracci]]
*[[Agostino Matrenza]]
*[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]]
*[[Aigai]]
*[[Aït Benhaddou]]
*[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]]
*[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]]
*[[Akshata Murthy]]
*[[Aksum]]
*[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]]
*[[Al Zubarah]]
*[[Al-Maghtas]]
*[[Alatyr]]
*[[Albéric Magnard]]
*[[Alberobello]]
*[[Albi]]
*[[Alcalá de Henares]]
*[[Alcide d'Orbigny]]
*[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]]
*[[Alenush Terian]]
*[[Aleppo]]
*[[Alessandro Scarlatti]]
*[[Alessandro Volta]]
*[[Alexander Pushkin]]
*[[Alexander Wolszczan]]
*[[Aleksandra Smiljanić]]
*[[Alfred Hermann Fried]]
*[[Alfred Nobel]]
*[[Alfredo Casella]]
*[[Alois Dryák]]
*[[Alto Douro]]
*[[Amazigh Marokkin Standard]]
*[[Ambohimanga]]
*[[Ambra Sabatini]]
*[[Amerigo Vespucci]]
*[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]]
* [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]]

* [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]]
*[[Amilcare Ponchielli]]
*[[Anastasia Golovina]]
*[[Anders Jonas Ångström]]
*[[André Citroën]]
*[[André Weil]]
*[[Anfibju]]
*[[Anfiteatru ta' El Jem]]
*[[Angelina Mango]]
* [[Angkor Wat]]
* [[Angra do Heroísmo]]
* [[Ani]]
* [[Anjar]]
* [[Anna Brigadere]]
* [[Anna Kyriakou]]
*[[Anna Seghers]]
*[[Anna Sychravová]]
*[[Anne-Sophie Mutter]]
*[[Anse aux Meadows]]
* [[Antartika]]
* [[Anticosti]]
* [[Antigua Guatemala]]
*[[Antoine de Jussieu]]
*[[Antoine de Saint-Exupéry]]
*[[Antoinette Miggiani]]
*[[Anton Diabelli]]
*[[Anuradhapura]]
*[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]]
*[[Aporofobija]]
*[[Aquileia]]
*[[Arċipelagu ta' Bijagós]]
*[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]]
*[[Arċipelagu ta' Vega]]
*[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]]
*[[Arequipa]]
*[[Arġentier]]
*[[Arġentier (tad-deheb)]]
*[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]]
*[[Arkata Trijonfali ta' Orange]]
*[[Arkeoloġija]]
*[[Arkitett]]
*[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]]
*[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]]
*[[Arles]]
*[[Armata tat-Terrakotta]]
*[[Arslantepe]]
*[[Art tal-Inċens]]
*[[Arthur Schnitzler]]
*[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]]
*[[Artiġjan]]
*[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]]
*[[As-Salt]]
*[[Asmara]]
* [[Assisi]]
* [[Assi Ċentrali ta' Beijing]]
* [[Assur]]
* [[Astrofiżika]]
*[[Asuman Baytop]]
*[[Athos]]
*[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]]
*[[Auschwitz]]
*[[Austin Camilleri]]
*[[Ávila]]
*[[Avukat]]

=== '''&lt;u&gt;B&lt;/u&gt;''' ===

* [[Baalbek]]
* [[Babilonja]]
* [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]]
* [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]]
* [[Baeza]]
* [[Bagan]]
* [[Baħar l-Abjad]]
* [[Baħar l-Iswed]]
*[[Baħar ta' Wadden]]
*[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]]
*[[Bajja ta' Dungonab]]
*[[Bajja ta' Ha Long]]
*[[Bajja ta' Tallinn]]
*[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]]
*[[Bajjad]]
*[[Baleron]]
*[[Bamberg]]
*[[Ban Chiang]]
*[[Banská Štiavnica]]
*[[Barbier]]
*[[Bardejov]]
*[[Barokk]]
*[[Bartolomé de Escobedo]]
*[[Bath, Somerset]]
*[[Batlejka]]
*[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]]
*[[Battir]]
*[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]]
*[[Baxkortostan]]
*[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]]
*[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]]
*[[Bażilika ta' San Eġidju]]
*[[Beatriz Carrillo]]
*[[Beemster]]
*[[Béguinage]]
*[[Belintersat-1]]
*[[BelKA]]
*[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]]
*[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]]
*[[Belt Projbita]]
*[[Belt Storika ta' Ahmadabad]]
*[[Belt Storika tal-Kajr]]
*[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]]
*[[Belt ta' Guanajuato]]
*[[Belt ta' New York]]
*[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]]
*[[Belt Universitarja ta' Caracas]]
*[[Bennej]]
*[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]]
*[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]]
*[[Bergpark Wilhelmshöhe]]
*[[Bernard Grech]]
*[[Betlem]]
*[[Betti Alver]]
*[[Burkhan Khaldun]]
*[[Bidwi]]
*[[Bieb il-Belt]]
*[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]]
*[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]]
*[[BirdLife International]]
*[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]]
*[[Bliet Antiki tal-Pyu]]
*[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]]
*[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]]
*[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]]
*[[Bobby Charlton]]
*[[Bolgar]]
*[[Bordeaux]]
*[[Borobudur]]
*[[Borża ta' Malta]]
*[[Bosra]]
*[[Bridgetown]]
*[[Brook Taylor]]
*[[Brú na Bóinne]]
*[[Bruno Pizzul]]
*[[Bryggen]]
*[[Bucha]]
*[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]]
*[[Bugeddum Armen]]
*[[Bukhara]]
*[[Burt Bacharach]]
*[[Buskett]]
*[[Butrint]]
*[[Byblos]]

=== '''&lt;u&gt;Ċ/C&lt;/u&gt;''' ===

* [[Cáceres (Spanja)]]
* [[Calakmul]]
* [[Camagüey]]
* [[Camino Real de Tierra Adentro]]
* [[Campeche]]
* [[Canal du Midi]]
* [[Canaletto]]
* [[Caral]]
* [[Carcassonne]]
*[[Carl Bosch]]
*[[Carl David Anderson]]
*[[Carl Linnaeus]]
*[[Carla Fracci]]
*[[Carlo Collodi]]
*[[Caroline Mikkelsen]]
*[[Casco Viejo, il-Panama]]
*[[Castel del Monte, Puglia]]
*[[Çatalhöyük]]
*[[Causses u Cévennes]]
*[[Ċellola]]
*[[Ċensu Apap]]
*[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]]
*[[Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia]]
*[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]]
*[[Ċentru Storiku ta' Macao]]
*[[Ċentru Storiku ta' Rauma]]
*[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]]
*[[Český Krumlov]]
*[[Ċetta Chevalier]]
*[[Chaîne des Puys]]
*[[Chakapuli]]
*[[Chan Chan]]
*[[Changdeokgung]]
*[[Chankillo]]
*[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]]
*[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]]
*[[Charles Nicolle]]
*[[Charles Richter]]
*[[Charles Xuereb]]
*[[Charlie Watts]]
*[[Chavín]]
*[[Choeung Ek]]
*[[Chersonesus Tawrika]]
*[[Chichén Itzá]]
*[[Chilehaus]]
*[[Choirokoitia]]
*[[Christiansfeld]]
*[[Christopher Polhem]]
*[[Chun Wang]]
*[[Cidade Velha]]
*[[Cienfuegos]]
*[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]]
*[[Cinque Terre]]
*[[Ċirkewwa]]
*[[Ċiru l-Kbir]]
*[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]]
*[[Ċittadella ta' Erbil]]
*[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]]
*[[Claude Joseph Rouget de Lisle]]
*[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]]
*[[Colonia del Sacramento]]
*[[Copan]]
*[[Córdoba, Spanja]]
*[[Coro]]
*[[Crespi d'Adda]]
*[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]]
*[[Cristofano Allori]]
*[[Cuenca, l-Ekwador]]
*[[Cuenca (Spanja)]]
*[[Cueva de las Manos]]
*[[Cumalıkızık]]
*[[Curzio Maltese]]
*[[Cusco]]
*[[Cynthia Turner]]
*[[Cyrene]]

=== '''&lt;u&gt;D&lt;/u&gt;''' ===

* [[Daiga Mieriņa]]
* [[Damasku]]
* [[Daniel Gabriel Fahrenheit]]
* [[Danxia]]
* [[Darius I]]
*[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]]
*[[Dar tal-Kimeri]]
*[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]]
*[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]]
*[[Delos]]
*[[Delphi]]
*[[Delta ta' Saloum]]
*[[Delta ta' Okavango]]
*[[Delta tad-Danubju]]
*[[Delta tax-xmara Kızılırmak]]
*[[Demokrazija]]
*[[Dengfeng]]
*[[Dentist]]
*[[Denys Shmyhal]]
*[[Déodat Gratet de Dolomieu]]
*[[Deżert ta' Badain Jaran]]
*[[Deżert ta' Lut]]
*[[Deżerta tal-isfarġel]]
*[[Dholavira]]
*[[Diamantina]]
*[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]]
*[[Diaolou]]
*[[Diga ta' Karakaya]]
*[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]]
*[[Dimitrana Ivanova]]
*[[Distrett ta' At-Turaif]]
*[[Diy-Gid-Biy]]
*[[Dizzjunarju]]
*[[Djalett]]
*[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]]
*[[Djémila]]
*[[Djerba]]
*[[DNA]]
*[[Dolċier]]
*[[Dolmen ta' Menga]]
*[[Dolmen ta' Viera]]
*[[Dolomiti]]
*[[Domenico Allegri]]
*[[Domenico Scarlatti]]
*[[Domowina]]
*[[Domus de Janas]]
*[[Domus Rumana]]
*[[Donatello]]
*[[Dougga]]
*[[Draginja Vuksanović-Stanković]]
*[[Dubrovnik]]
*[[Durmitor]]
* [[Dwejra]]

=== '''&lt;u&gt;E&lt;/u&gt;''' ===

* [[Edgar Preca]]
* [[Edward Sexton]]
* [[Edinburgu]]
* [[Edward de Bono]]
* [[Edwin Hubble]]
* [[Efesu]]
* [[Eise Eisinga]]
*[[Ekonomista]]
*[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]]
*[[El Escorial]]
*[[El Jadida]]
*[[El Tajin]]
*[[El Torcal]]
*[[Eladio Dieste]]
*[[Eleonora Jenko Groyer]]
*[[Elisha Graves Otis]]
*[[Elvas]]
*[[Emil Nolde]]
*[[Emma Andrijewska]]
*[[Emma Muscat]]
*[[Enrique Tabone]]
*[[Ernst Schröder]]
*[[Esperantoloġija]]
*[[Essaouira]]
*[[Estrazzjoni terminoloġika]]
*[[Ethel Anderson]]
*[[Eugenija Šimkūnaitė]]
*[[Eugenio Montale]]
*[[Eva Ahnert-Rohlfs]]
*[[Evelyn Bonaci]]
*[[Évora]]
*[[Ewropa tal-Lvant]]

=== '''&lt;u&gt;F&lt;/u&gt;''' ===

* [[Fabbrika ta' Fagus]]
* [[Fabbrika ta' Van Nelle]]
* [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]]
* [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]]
* [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]]
* [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]]
* [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]]
* [[Fanal ta' Cordouan]]
* [[Fanjingshan]]
* [[Fasil Ghebbi]]
* [[Fatehpur Sikri]]
* [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]]
* [[Fdalijiet ta' Gedi]]
* [[Fdalijiet ta' León Viejo]]
* [[Fdalijiet ta' Loropéni]]
* [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]]
* [[Fehme Agani]]
*[[Femminiżmu tar-Rom]]
*[[Fenno-Skandinavja]]
*[[Fernando Botero]]
*[[Ferrara]]
*[[Ferruccio Lamborghini]]
*[[Festival ta' Sanremo]]
*[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]]
*[[Figolla]]
*[[Firenze]]
*[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]]
*[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]]
*[[Flora Martirosian]]
*[[Fondoq ta' Ironbridge]]
*[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]]
*[[Foresti Irkanjani]]
*[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]]
*[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]]
*[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]]
*[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]]
*[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]]
*[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]]
*[[Foresti Verġni ta' Komi]]
*[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]]
*[[Forti l-Aħmar]]
* [[Forti ta' Agra]]
*[[Forti ta' Bahla]]
*[[Forti ta' Galle]]
*[[Forti ta' Ġesù]]
*[[Forti ta' Rohtas]]
*[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]]
*[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]]
*[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]]
*[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]]
*[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]]
*[[Fortizza ta' Diyarbakır]]
*[[Fortizza ta' Hwaseong]]
*[[Fortizza ta' Pirot]]
*[[Fortizza ta' San Nikola]]
*[[Fortizza ta' Suomenlinna]]
*[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]]
*[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]]
*[[Foss ta' Messel]]
*[[Fotografu]]
*[[Fram2]]
*[[Francesco Guardi]]
*[[François-Alphonse Forel]]
*[[François Couperin]]
*[[François Girardon]]
*[[Francois Mauriac]]
*[[Franco Migliacci]]
*[[Franġisk Zahra]]
*[[Frank Drake]]
*[[Franz Beckenbauer]]
*[[Franz Kafka]]
*[[Franz Ritter von Hauer]]
*[[Franz von Suppé]]
*[[Frawla]]
*[[Fray Bentos]]
*[[Frédéric Bartholdi]]
*[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]]
*[[Fritz Albert Lipmann]]
*[[Frosta tal-Għid]]
* [[Frott]]
* [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]]
* [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]]
* [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]]
* [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]]
*[[Fuji]]
*[[Furnar]]

=== '''&lt;u&gt;Ġ&lt;/u&gt;''' ===

* [[Ġardinar]]
*[[Ġebla ta' Rosetta]]
* [[Ġebla tal-Ġeneral]]
* [[Ġeoloġija]]
* [[Ġeriko tal-Qedem]]
* [[Ġerusalemm]]
* [[Ġibjun ta' Bovilla]]
* [[Ġibjun ta' Kiev]]
* [[Ġnien Botaniku ta' Padova]]
* [[Ġnien Persjan]]
* [[Ġobon ta' Jāņi]]
* [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]]
* [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]]
* [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]]
* [[Ġonna ta' Hevsel]]
* [[Ġonna ta' Shalimar]]
* [[Ġorġ Mallia]]
*[[Ġurnalist]]

=== '''&lt;u&gt;G&lt;/u&gt;''' ===

* [[Gammelstad]]
* [[Gamzigrad]]
* [[Gati tal-Punent]]
* [[Gebel Barkal]]
* [[Geirangerfjord]]
* [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]]
*[[Georg Ohm]]
*[[Georg von Békésy]]
*[[George Gallup]]
*[[Georges Bernanos]]
*[[Georges J.F. Kohler]]
*[[Gerbrand van den Eeckhout]]
*[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]]
*[[Ghadamès]]
*[[Giacomo Barozzi da Vignola]]
*[[Giacomo Zanella]]
*[[Giampiero Galeazzi]]
*[[Gianni Vella]]
*[[Gigi Riva]]
*[[Giorgia Meloni]]
*[[Giorgio Vasari]]
*[[Giosuè Carducci]]
*[[Giotto]]
*[[Giovanni Arduino]]
*[[Giovanni Battista Belzoni]]
*[[Giovanni Boccaccio]]
*[[Giovanni Paisiello]]
*[[Giovanni Papini]]
*[[Giulio Natta]]
*[[Gjirokastër]]
*[[Glossarju]]
*[[Göbekli Tepe]]
*[[Goffredo Mameli]]
*[[Goiás]]
*[[Golf ta' California]]
*[[Golf ta' Porto]]
*[[Gonbad-e Qābus]]
*[[Gordion]]
*[[Gösta Mittag-Leffler]]
*[[Gotiku]]
*[[Gozinaki]]
*[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]]
*[[Grand Pré]]
*[[Grand-Bassam]]
*[[Grand Place, Brussell]]
*[[Graz]]
*[[Grazia Deledda]]
*[[Greenland]]
*[[Gregorio Allegri]]
*[[Gremxula ta' Malta]]
*[[Grotta ta' Chauvet]]
*[[Grotti ta' Longmen]]
*[[Grotti ta' Yungang]]
*[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]]
*[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]]
*[[Guillaume Cornelis van Beverloo]]
*[[Guimarães]]
*[[Gustave Charpentier]]
* [[Gżejjer Eolji]]
* [[Gżejjer Falkland]]
* [[Gżejjer Galapagos]]
* [[Gżejjer Marquesas]]
* [[Gżejjer Solovetsky]]
* [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]]
* [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]]
* [[Gżejjer ta' Ogasawara]]
* [[Gżejjer tal-Blat]]
* [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]]
* [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]]
* [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]]
* [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]]
* [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]]
* [[Gżira Inaċċessibbli]]
* [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]]
* [[Gżira ta' Cocos]]
* [[Gżira ta' Fraser]]
* [[Gżira ta' Gorée]]
* [[Gżira ta' Henderson]]
*[[Gżira ta' Jeju]]
*[[Gżira ta' Kunta Kinteh]]
*[[Gżira ta' Lord Howe]]
*[[Gżira ta' Macquarie]]
*[[Gżira ta' Mozambique]]
*[[Gżira ta' Pico]]
*[[Gżira ta' Robben]]
*[[Gżira ta' Saint-Louis]]
*[[Gżira ta' Tiwai]]
*[[Gżira ta' Wrangel]]
*[[Gżira tal-Mużewijiet]]

=== '''&lt;u&gt;GĦ&lt;/u&gt;''' ===

* [[Għajn Tuffieħa]]
* [[Għalliem]]
*[[Għar Dalam]]
*[[Għar ta' Altamira]]
*[[Għar ta' Gorham]]
*[[Għar ta' Karain]]
*[[Għar ta' Optymistychna]]
*[[Għar ta' Vjetrenica]]
*[[Għar tal-Apokalissi]]
*[[Għar tal-Irħam]]
*[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]]
*[[Għarb]]
*[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]]
*[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]]
*[[Għerien ta' Ajanta]]
*[[Għerien ta' Elephanta]]
*[[Għerien ta' Ellora]]
*[[Għerien ta' Mogao]]
*[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]]
*[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]]
*[[Għid]]
*[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]]
*[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]]
*[[Għoljiet ta' Donets]]
*[[Għoljiet ta' Matobo]]
*[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]]

=== '''&lt;u&gt;H&lt;/u&gt;''' ===

* [[Hagia Sophia]]
* [[Hahoe]]
* [[Haley Bugeja]]
* [[Halloumi]]
* [[Hallstatt]]
* [[Hampi]]
*[[Hans Geiger]]
*[[Hans Memling]]
*[[Hans Sloane]]
*[[Hans Spemann]]
*[[Harar]]
*[[Harry Belafonte]]
*[[Hatı Çırpan]]
*[[Hatra]]
*[[Hattusha]]
*[[Hawa Mahal]]
*[[Hebron]]
*[[Hedeby]]
*[[Hegmataneh]]
*[[Hegra]]
*[[Heinrich Hertz]]
*[[Helena Kottler Vurnik]]
*[[Henri Fantin-Latour]]
*[[Henri Frederic Amiel]]
*[[Hermannus Contractus]]
*[[Hideki Shirakawa]]
*[[Hideki Yukawa]]
*[[Hildesheim]]
*[[Höga Kusten]]
*[[Hoh Xil]]
*[[Hội An]]
*[[Holašovice]]
*[[Hollókő]]
*[[Hongcun]]
*[[Hospicio Cabañas]]
*[[Hospital de Sant Pau]]
*[[Hovgården]]
*[[Howard Carter]]
*[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]]
*[[Huangshan]]
*[[Hubert de Givenchy]]

=== '''&lt;u&gt;Ħ&lt;/u&gt;''' ===

* [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]]
* [[Ħaġar ta' Jelling]]
* [[Ħajja]]
*[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]]
*[[Ħitan Rumani ta' Lugo]]
*[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]]
*[[Ħuta]]

=== '''&lt;u&gt;I&lt;/u&gt;''' ===

* [[Ibn Battuta]]
* [[ICOMOS]]
* [[Idolu ta' Shigir]]
* [[Idrija]]
* [[Idrijski žlikrofi]]
* [[Ilha Grande]]
* [[Il-Ħadd]]
* [[Il-Ħamis]]
* [[Il'ja Prigožini]]
* [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]]
*[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]]
*[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]]
*[[Inara Luigas]]
*[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]]
*[[Independence Hall]]
*[[Indiċi]]
*[[Industrija tal-lavanja f'Wales]]
*[[Ingredjent]]
*[[Intaljatur]]
*[[Internet]]
*[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]]
* [[Ipproċessar testwali]]
* [[Irdumijiet ta' Bandiagara]]
* [[Iremel]]
* [[Irħula Antiki ta' Djenné]]
* [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]]
* [[Irpin]]
* [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]]
*[[Isabella d'Este]]
*[[ISBN]]
*[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]]
*[[Istmu Kuronjan]]
*[[It-Tlieta]]
*[[It-Tnejn]]
*[[Ivan Turgenev]]
*[[Ivrea]]

=== '''&lt;u&gt;J&lt;/u&gt;''' ===

* [[Jabal Amil]]
* [[Jacinto Benavente]]
* [[Jaipur]]
* [[Jakob Bogdani]]
* [[Jan Novák]]
*[[Jantar Mantar, Jaipur]]
*[[Jarrod Sammut]]
*[[Jean Antoine Houdon]]
*[[Jean Dieudonné]]
*[[Jean Picard]]
*[[Jebel Faya]]
*[[Jeddah]]
*[[Jodensavanne]]
*[[Joggins]]
*[[Johann Christian Bach]]
*[[Johan Jensen]]
*[[John Edward Critien]]
*[[John Kendrew]]
*[[John Strutt Rayleigh]]
*[[Jongmyo]]
*[[Jørgen Pedersen Gram]]
*[[Josef Hoffman]]
*[[Joseph Louis Gay-Lussac]]
*[[Joya de Cerén]]
*[[Jože Plečnik]]
*[[Jules Pascin]]
*[[Julia Malinova]]
*[[Julia Sanina]]
*[[Júlia Sigmond]]
*[[Julio Baghy]]
*[[Julius Wagner-Jauregg]]
*[[Jum il-Ġifa]]
*[[Jum il-Lingwa Erżjana]]
*[[Jum l-Ewropa]]
*[[Jum Zamenhof]]

=== '''&lt;u&gt;K&lt;/u&gt;''' ===

* [[Kaċċa bl-ajkli]]
* [[Kairouan]]
* [[Kaja Kallas]]
*[[Kalwaria Zebrzydowska]]
*[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]]
*[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]]
*[[Kanal ta' Rideau]]
*[[Kanali ta' Amsterdam]]
*[[Kandy]]
*[[Kappella]]
*[[Karavanseraj Persjani]]
*[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]]
*[[Karl Ferdinand Braun]]
*[[Karl Weierstrass]]
*[[Karlskrona]]
*[[Karlu III]]
*[[Kasbah tal-Alġier]]
*[[Kaskati ta' Galdelsha]]
*[[Kaskati ta' Vitorja]]
*[[Kastell ta' Alamut]]
*[[Kastell ta' Ankara]]
*[[Kastell ta' Durham]]
*[[Kastell ta' Himeji]]
*[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]]
*[[Kastell ta' Kronborg]]
*[[Kastell ta' Kuressaare]]
*[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]]
*[[Kastell ta' Lubart]]
*[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]]
*[[Kastell ta' Nesvizh]]
*[[Kastell ta' Neuschwanstein]]
*[[Kastell ta' Paphos]]
*[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]]
*[[Kastell ta' Spiš]]
*[[Kastell ta' Wartburg]]
*[[Kastell ta' Zerzevan]]
*[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]]
*[[Kastelli ta' Bellinzona]]
*[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]]
*[[Katarina Vitale]]
* [[Katidral]]
*[[Katidral ta' Aachen]]
*[[Katidral ta' Amiens]]
*[[Katidral ta' Bourges]]
*[[Katidral ta' Burgos]]
*[[Katidral ta' Canterbury]]
*[[Katidral ta' Chartres]]
*[[Katidral ta' Köln]]
*[[Katidral ta' León, Nikaragwa]]
*[[Katidral ta' Naumburg]]
*[[Katidral ta' Reims]]
*[[Katidral ta' Roskilde]]
*[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]]
*[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]]
*[[Katidral ta' Speyer]]
*[[Katidral ta' Tournai]]
*[[Katidral ta' Zvartnots]]
*[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]]
*[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]]
*[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]]
*[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]]
*[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]]
*[[Katsiaryna Barysevich]]
*[[Kauksi Ülle]]
*[[Kaunas]]
*[[Kavallier ta' Madara]]
* [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]]
* [[Kawkasu tal-Punent]]
* [[KazCosmos]]
*[[Kelma]]
*[[Kerkuane]]
*[[Kernavė]]
*[[Kewkbet is-Safar]]
*[[Khafre]]
*[[Khami]]
*[[Khinalug]]
*[[Khiva]]
*[[Khor Rori]]
*[[Khorramabad]]
*[[Khuttal]]
*[[Kibbeh]]
*[[Kiki Kogelnik]]
*[[Kimi Antonelli]]
*[[Kinderdijk]]
*[[Kirurgu]]
*[[Kizhi Pogost]]
*[[Kladruby nad Labem]]
* [[Klima ta' Malta]]
* [[Klondike]]
* [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]]
* [[Knarik Vardanyan]]
* [[Knejjes Barokki tal-Filippini]]
* [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]]
* [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]]
*[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]]
*[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]]
*[[Knejjes ta' Chiloé]]
*[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]]
*[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]]
*[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]]
*[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]]
*[[Knejjes tal-Moldavja]]
*[[Knejjes tal-Paċi]]
*[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]]
*[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]]
*[[Knisja ta' Atlántida]]
*[[Knisja ta' Boyana]]
*[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]]
*[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]]
*[[Knisja ta' Santa Margerita]]
*[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]]
*[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]]
*[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]]
*[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]]
*[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]]
*[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]]
*[[Knisja tal-Vitorja]]
*[[Koh Ker]]
*[[Kok]]
*[[Kolomenskoye]]
*[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]]
*[[Kolonji tal-Benevolenza]]
*[[Kolonna ta' Ġuljanu]]
*[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]]
* [[Kolossew]]
* [[Konso]]
*[[Konversazzjoni]]
*[[Korfù]]
*[[Kosta Ġurassika]]
*[[Kosta ta' Amalfi]]
*[[Kosta ta' Ningaloo]]
*[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]]
*[[Kotlovina]]
*[[Koutammakou]]
*[[Krak des Chevaliers]]
*[[Krakovja]]
*[[Krater ta' Logoisk]]
*[[Krater ta' Vredefort]]
*[[Kremlin ta' Kazan]]
*[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]]
*[[Kreta]]
*[[Krisztina Tóth]]
*[[Krzemionki]]
*[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]]
*[[Kubdari]]
*[[Kujataa]]
*[[Kulangsu]]
*[[Kuldīga]]
*[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]]
*[[Kultura ta' Chaco]]
*[[Kultura ta' Chinchorro]]
*[[Kultura ta' Liangzhu]]
*[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]]
*[[Kumpless Modern ta' Pampulha]]
*[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]]
*[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]]
*[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]]
*[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]]
*[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]]
*[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]]
*[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]]
*[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]]
*[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]]
*[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]]
*[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]]
*[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]]
*[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]]
*[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]]
*[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]]
*[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]]
*[[Kumitat tal-Wirt Dinji]]
*[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]]
*[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]]
*[[Kunvent ta' Spiš]]
*[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]]
*[[Kunya-Urgench]]
*[[Kuruna ta' Zvonimir]]
*[[Kutná Hora]]

=== '''&lt;u&gt;L&lt;/u&gt;''' ===

* [[L-Arti]]
* [[L-Erbgħa]]
* [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]]
* [[Lag ta' Baikal]]
* [[Lag ta' Brebeneskul]]
* [[Lag ta' Kezenoyam]]
* [[Lag ta' Laach]]
* [[Lag tal-Punent, Hangzhou]]
* [[Lagi ta' Ounianga]]
* [[Lag ta' Skadar]]
* [[Lagi ta' Willandra]]
* [[Lake District]]
* [[Lamu]]
*[[Landier]]
*[[Lapponja Żvediża]]
*[[Las Médulas]]
*[[Lascaux]]
*[[Lavaux]]
*[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]]
*[[Lazzaro Pisani]]
*[[Le Corbusier]]
*[[Le Havre]]
*[[Le Locle]]
*[[Léon Werth]]
*[[Leptis Magna]]
*[[Lessikoloġija]]
* [[Lessiku]]
* [[Letoon]]
* [[Lev Davidovich Landau]]
* [[Lev Semenovič Pontrjagin]]
* [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]]
* [[Levuka]]
* [[Leyla Mammadbeyova]]
* [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]]
*[[Lika Kavzharadze]]
*[[Lima]]
*[[Lingwa Erżjana]]
*[[Lingwa Ġermaniża]]
*[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]]
*[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]]
*[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]]
*[[Linji ta' Nazca]]
*[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]]
*[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]]
*[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]]
*[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]]
*[[Lista ta' peniżoli]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]]
*[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]]
*[[Liz Truss]]
*[[Loġġa tal-Ħarir]]
*[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]]
*[[Lorenzo de' Medici]]
*[[Lorenzo Gafà]]
*[[Lorenzo Valla]]
*[[Luang Prabang]]
*[[Lübeck]]
*[[Luca Parmitano]]
*[[Lucavsala]]
*[[Lucia Piussi]]
*[[Lučka Kajfež Bogataj]]
*[[Ludmila tal-Boemja]]
*[[Ludovico Ariosto]]
*[[Ludovico Carracci]]
*[[Ludwik Lejzer Zamenhof]]
*[[Luigi Boccherini]]
*[[Luigi Galvani]]
*[[Luigi Pirandello]]
*[[Lumbini]]
*[[Luna 26]]
*[[Lunenburg]]
*[[Lvant ta' Rennell]]
*[[Lviv]]
*[[Lyon]]
*[[Lyubov Panchenko]]

=== '''&lt;u&gt;M&lt;/u&gt;''' ===

* [[Maċedonit]]
* [[Machu Picchu]]
* [[Madinat Al-Zahra]]
*[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]]
*[[Magda Šaturová-Seppová]]
*[[Maison Carrée]]
* [[Malta taħt il-Franċiżi]]
*[[Maltin]]
*[[Måneskin]]
*[[Manhush]]
*[[Manto Mavrogenous]]
*[[Mantova]]
*[[Margaret Abela]]
*[[Maria De Filippi]]
*[[Maria Dobroniega ta' Kiev]]
*[[Maria Grollmuß]]
*[[Marian Smoluchowski]]
*[[Mario Draghi]]
*[[Mário Zagallo]]
*[[Marrakesh]]
*[[Marta Kos]]
*[[Martinu I ta' Sqallija]]
*[[Mary Chronopoulou]]
*[[Mary Fenech Adami]]
*[[Mary Moser]]
*[[Masada]]
*[[Masġar tal-Palm ta' Elche]]
*[[Maurizio Costanzo]]
*[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]]
*[[Maymand]]
*[[Mbanza Kongo]]
*[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]]
*[[Medina ta' Sousse]]
*[[Mehmet Ali Ağca]]
*[[Melka Kunture]]
*[[Mérida (Spanja)]]
*[[Merill]]
*[[Meroe]]
*[[Merv]]
*[[Meteora]]
*[[Michael Refalo]]
*[[Michail Glinka]]
*[[Mikhail Ostrogradsky]]
*[[Milan]]
*[[Mileva Filipović]]
*[[Mimoza Kusari-Lila]]
*[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]]
*[[Minaret ta' Jam]]
*[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]]
*[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]]
*[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]]
*[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]]
*[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]]
*[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]]
*[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]]
*[[Mira Alečković]]
*[[Mirella Freni]]
*[[Miroslav Řepa]]
*[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]]
*[[Missjonijiet ta' San Antonio]]
*[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]]
*[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]]
*[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]]
*[[Mnajdra]]
*[[Modena]]
*[[Mogħdija tal-Ġgant]]
*[[Moidam]]
*[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]]
*[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]]
*[[Monasteru ta' Alcobaça]]
*[[Monasteru ta' Batalha]]
*[[Monasteru ta' Ferapontov]]
*[[Monasteru ta' Gelati]]
*[[Monasteru ta' Geghard]]
*[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]]
*[[Monasteru ta' Haghpat]]
*[[Monasteru ta' Hoge]]
*[[Monasteru ta' Horezu]]
*[[Monasteru ta' Hosios Loukas]]
*[[Monasteru ta' Maulbronn]]
*[[Monasteru ta' Neghuts]]
*[[Monasteru ta' Poblet]]
*[[Monasteru ta' Rila]]
*[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]]
*[[Monasteru ta' San Ilarjun]]
*[[Monasteru ta' Sanahin]]
*[[Monasteru ta' Santa Katarina]]
*[[Monasteru ta' Sopoćani]]
*[[Monasteru ta' Studenica]]
*[[Monasteru ta' Voroneț]]
*[[Monasteru tal-Ġlormini]]
*[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]]
*[[Monika Kryemadhi]]
*[[Møns Klint]]
*[[Mont-Saint-Michel]]
*[[Monte Albán]]
*[[Monte San Giorgio]]
*[[Monte Titano]]
*[[Monticello]]
* [[Monument]]
* [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]]
* [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]]
* [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]]
* [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]]
* [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]]
* [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]]
* [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]]
* [[Monumenti Storiċi ta' Makli]]
*[[Monumenti Storiċi ta' Nara]]
*[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]]
*[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]]
*[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]]
*[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]]
*[[Morelia]]
*[[Moritz Cantor]]
*[[Moskea Antika ta' Edirne]]
*[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]]
*[[Moskea ta' Arif Agha]]
*[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]]
*[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]]
*[[Moskea tat-Tatari]]
*[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]]
*[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]]
*[[Motoori Norinaga]]
*[[Mramorje]]
*[[Mtskheta]]
*[[Mtsvane]]
*[[Muhammad al-Idrisi]]
*[[Muħammed]]
*[[Muniċipju ta' Bremen]]
*[[Muntanja Pelée]]
*[[Muntanja Qingcheng]]
*[[Muntanja ta' Kumgang]]
*[[Muntanja Wutai]]
*[[Muntanji Blu u John Crow]]
*[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]]
*[[Muntanji ta' Homolje]]
*[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]]
*[[Muntanji tal-Krimea]]
*[[Muntanji Wudang]]
*[[Muntanji Wuyi]]
*[[Mużew Brittaniku]]
*[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]]
*[[Mużew ta' Plantin-Moretus]]
*[[Mużew ta' Trojja]]
*[[Myśliwska]]
*[[Mystras]]

=== '''&lt;u&gt;N&lt;/u&gt;''' ===

* [[Nærøyfjord]]
* [[Nadur]]
* [[Naftalan]]
* [[Nagorno-Karabakh]]
* [[Naħla tal-għasel ta' Malta]]
* [[Nalanda Mahavihara]]
* [[Namhansanseong]]
* [[Nancy]]
* [[Nan Madol]]
*[[Napli]]
*[[Naryn-Kala]]
*[[Nataliya Kobrynska]]
*[[Nea Moni ta' Chios]]
*[[Nekropoli]]
*[[Nekropoli ta' Beit She'arim]]
*[[Nekropoli ta' Monterozzi]]
*[[Nemrut Dağı]]
*[[Nessebar]]
*[[New Lanark]]
*[[New Secret (jott)]]
*[[Nexhmije Pagarusha]]
*[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]]
*[[Nicolas-Joseph Cugnot]]
*[[Nicolas Flamel]]
*[[Nicolau Coelho]]
*[[Nida]]
*[[Nika Križnar]]
*[[Nikkō]]
*[[Nil]]
*[[Nino Ramishvili]]
*[[Nisa (Turkmenistan)]]
*[[Nisa f’Malta]]
*[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]]
*[[Nizza]]
*[[Norman Morrison]]
*[[Nutar]]

=== '''&lt;u&gt;O&lt;/u&gt;''' ===

* [[Oażi ta' Al-Ahsa]]
* [[Olga Tass]]
*[[Olimpja]]
*[[Olinda]]
*[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']]
*[[Oplontis]]
*[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]]
*[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]]
*[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]]
*[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]]
*[[Oqbra ta' Mozu]]
*[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]]
*[[Orthohantavirus]]
*[[Ortografija Litwana]]
*[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]]
*[[Osservatorju ta' Črni Vrh]]
*[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]]
*[[Osservatorju ta' Rozhen]]
*[[Osun-Osogbo]]
*[[Otto Toeplitz]]
*[[Ouro Preto]]

=== '''&lt;u&gt;P&lt;/u&gt;''' ===

* [[Pablo Neruda]]
* [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]]
* [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]]
* [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]]
* [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]]
* [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]]
* [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]]
* [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]]
* [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]]
* [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]]
* [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]]
* [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]]
* [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]]
* [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]]
* [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]]
* [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]]
* [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]]
* [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]]
* [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]]
* [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]]
* [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]]
* [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]]
* [[Pajsaġġi ta' Dauria]]
* [[Pál Maléter]]
* [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]]
*[[Palazz Irjali ta' Caserta]]
*[[Palazz Mariinskyi]]
*[[Palazz ta' Blenheim]]
*[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]]
*[[Palazz ta' Drottningholm]]
*[[Palazz ta' Eggenberg]]
*[[Palazz ta' Fontainebleau]]
*[[Palazz ta' Golestan]]
*[[Palazz ta' Ishak Paşa]]
*[[Palazz ta' Mafra]]
*[[Palazz ta' Orbeliani]]
*[[Palazz ta' Potala]]
*[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]]
*[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]]
*[[Palazz ta' Versailles]]
*[[Palazz tal-Khan]]
*[[Palazz tas-Sajf]]
*[[Palazz tax-Shirvanshah]]
*[[Palazzi Minojċi]]
*[[Palazzi Rjali ta' Abomey]]
*[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]]
*[[Palenque]]
*[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]]
*[[Palestina]]
*[[Palianytsia]]
*[[Palmaria]]
*[[Palmyra]]
*[[Pamukkale]]
*[[Panamá Viejo]]
*[[Papa Ljun XIV]]
*[[Papahānaumokuākea]]
*[[Paquimé]]
*[[Paramaribo]]
*[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]]
*[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]]
*[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]]
*[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]]
*[[Park Irjali ta' Studley]]
*[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]]
*[[Park Naturali ta' Dinara]]
*[[Park Nazzjonali ta' Karula]]
*[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]]
*[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]]
*[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]]
*[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]]
*[[Park Nazzjonali Olimpiku]]
*[[Park Nazzjonali Storiku]]
*[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]]
*[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]]
*[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]]
*[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]]
*[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]]
*[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]]
*[[Park Nazzjonali ta' Canaima]]
*[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]]
*[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]]
*[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]]
*[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]]
*[[Park Nazzjonali ta' Coiba]]
*[[Park Nazzjonali ta' Comoé]]
*[[Park Nazzjonali ta' Darien]]
*[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]]
*[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]]
*[[Park Nazzjonali ta' Doñana]]
*[[Park Nazzjonali ta' Everglades]]
*[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]]
*[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]]
*[[Park Nazzjonali ta' Garamba]]
*[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]]
*[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]]
*[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]]
*[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]]
*[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]]
*[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]]
*[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]]
*[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]]
*[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]]
*[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]]
*[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]]
*[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]]
*[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]]
*[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]]
*[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]]
*[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]]
*[[Park Nazzjonali ta' Komodo]]
*[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]]
*[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]]
*[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]]
*[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]]
*[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]]
*[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]]
*[[Park Nazzjonali ta' Lushan]]
*[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]]
*[[Park Nazzjonali ta' Manas]]
*[[Park Nazzjonali ta' Manú]]
*[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]]
*[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]]
*[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]]
*[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]]
*[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]]
*[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]]
*[[Park Nazzjonali ta' Niah]]
*[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]]
*[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]]
*[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]]
*[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]]
*[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]]
*[[Park Nazzjonali ta' Pirin]]
*[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]]
*[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]]
*[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]]
*[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]]
*[[Park Nazzjonali ta' Salonga]]
*[[Park Nazzjonali ta' Sangay]]
*[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]]
*[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]]
*[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]]
*[[Park Nazzjonali ta' Simien]]
*[[Park Nazzjonali ta' Taï]]
*[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]]
*[[Park Nazzjonali ta' Teide]]
*[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]]
*[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]]
*[[Park Nazzjonali ta' Una]]
*[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]]
*[[Park Nazzjonali ta' Virunga]]
*[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]]
*[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]]
*[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]]
*[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]]
*[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]]
*[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]]
*[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]]
*[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]]
*[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]]
*[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]]
*[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]]
*[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]]
*[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]]
*[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]]
*[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]]
*[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]]
*[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]]
*[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]]
*[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]]
*[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]]
*[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]]
*[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]]
*[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]]
*[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]]
*[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]]
*[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]]
*[[Park Storiku ta' Ayutthaya]]
*[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]]
*[[Park Storiku ta' Si Thep]]
*[[Park Storiku ta' Sukhothai]]
*[[Park ta' Maloti-Drakensberg]]
*[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]]
*[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]]
*[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]]
*[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]]
*[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]]
*[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]]
*[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]]
*[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]]
*[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]]
*[[Parmigianino]]
*[[Parrukkier]]
*[[Pasargadae]]
*[[Paseo del Prado]]
*[[Patoloġija]]
*[[Pattadakal]]
*[[Paulo Coelho]]
*[[Pavlo Lee]]
*[[Pécs]]
*[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]]
*[[Peña de los Enamorados]]
*[[Peniżola]]
*[[Peniżola Valdés]]
*[[Pergamon]]
*[[Peri-Khan Sofiyeva]]
*[[Persepolis]]
*[[Peter Carl Fabergé]]
*[[Péter Magyar]]
*[[Pëtr Kapica]]
*[[Petra]]
*[[Petra Brocková]]
*[[Petroglifiċi ta' Bangudae]]
*[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]]
*[[Philipp Otto Runge]]
*[[Philippi]]
*[[Pienza]]
*[[Piero Angela]]
*[[Pierre Fatou]]
*[[Pietro Longhi]]
*[[Pietru l-Kbir]]
*[[Pimachiowin Aki]]
*[[Ping Yao]]
*[[Pippo Baudo]]
*[[Pirinej-Monte Perdido]]
*[[Pitons]]
*[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]]
*[[Pjanta]]
*[[Pjanura ta' Bărăgan]]
*[[Pjanura ta’ Stari Grad]]
*[[Pjanura tal-Ġarer]]
*[[Pjazza]]
*[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]]
* [[Pjazza tal-Mirakli]]
* [[Pkhali]]
*[[Plamer]]
*[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]]
*[[Pobiti Kamani]]
*[[Politika]]
*[[Polonnaruwa]]
*[[Pont Antik ta’ Mostar]]
*[[Pont ta' Forth]]
*[[Pont ta' Malabadi]]
*[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]]
*[[Pont ta' Vizcaya]]
*[[Pont tal-Fjuri]]
*[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]]
*[[Porfirio Barba-Jacob]]
*[[Port Ħieles ta' Malta]]
*[[Port Royal]]
*[[Port ta' Mariupol]]
*[[Port ta’ Marsamxett]]
*[[Porta Nigra]]
*[[Portiċi ta' Bologna]]
*[[Porto]]
*[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]]
*[[Potosí]]
*[[Pożati]]
*[[Prambanan]]
*[[Professjoni]]
*[[Proklos]]
*[[Promontorju ta' Putorana]]
*[[Provins]]
*[[Pu'er]]
*[[Puebla (belt)]]
*[[Pythagoreion]]

=== '''&lt;u&gt;Q&lt;/u&gt;''' ===

* [[Qabar ta' Askia]]
* [[Qabar ta' Humayun]]
* [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]]
* [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]]
* [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]]
* [[Qal'at al-Bahrain]]
* [[Qala (Għawdex)]]
* [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]]
* [[Qalhat]]
* [[Qanat]]
* [[Qaryat al-Faw]]
* [[Qaytarma]]
* [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]]
* [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]]
* [[Quanzhou]]
* [[Quebrada de Humahuaca]]
* [[Quedlinburg]]
* [[Quirigua]]
* [[Quito]]
* [[Quseir Amra]]
* [[Qutb Minar]]

=== '''&lt;u&gt;R&lt;/u&gt;''' ===

* [[Rachid Chouhal]]
* [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]]
* [[Rammelsberg]]
* [[Ramses II]]
* [[Rani-ki-Vav]]
* [[Ras'ken' Ozks]]
* [[Ravenna]]
* [[Ravesa Lleshi]]
* [[Red Bay]]
* [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]]
* [[Regensburg]]
* [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]]
* [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]]
* [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]]
*[[Reichenau]]
*[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]]
*[[Rembrandt]]
*[[Renata Scotto]]
*[[Renju ta' Mapungubwe]]
*[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]]
*[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]]
*[[Residenza ta' Würzburg]]
*[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]]
*[[Residenzi tal-Familja Savoia]]
*[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]]
*[[Rettilu]]
*[[Rewwixta tal-Qassisin]]
*[[Riga]]
*[[Risco Caído]]
*[[Riversleigh]]
*[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]]
*[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]]
*[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]]
*[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]]
*[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]]
*[[Riżerva Naturali ta' Darwin]]
*[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]]
*[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]]
*[[Riżerva Naturali ta' Okapi]]
*[[Riżerva Naturali ta' Selous]]
*[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]]
*[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]]
*[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]]
*[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]]
*[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]]
*[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]]
*[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]]
*[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]]
*[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]]
*[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]]
*[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]]
*[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]]
*[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]]
*[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]]
*[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]]
*[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]]
*[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]]
*[[Robert Fico]]
*[[Robert Wilhelm Bunsen]]
*[[Roberto Burle Marx]]
*[[Rodi (belt)]]
* [[Roi Mata]]
* [[Roșia Montană]]
* [[Ronald Searle]]
* [[Røros]]
* [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]]
* [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]]
* [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]]
* [[Royal Exhibition Building]]
* [[Róža Domašcyna]]
*[[Rudolf Diesel]]
*[[Ruggiero Leoncavallo]]

=== '''&lt;u&gt;S&lt;/u&gt;''' ===

* [[Sabratha]]
* [[Saeva Dupka]]
* [[Safranbolu]]
* [[Saint-Émilion]]
* [[Sajjied]]
*[[Sala taċ-Ċentenarju]]
*[[Salamanca]]
*[[Salib ta' Santa Ewfrosina]]
*[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]]
*[[Salme Kann]]
*[[Saltaire]]
*[[Salvatore Accardo]]
*[[Salzburg]]
*[[Samantha Cristoforetti]]
*[[Samarkanda]]
*[[Samarra]]
*[[Sambor Prei Kuk]]
*[[Sammallahdenmäki]]
*[[Samuel Deguara]]
*[[San Cristóbal de La Laguna]]
*[[San Gimignano]]
*[[San Lawrenz (Għawdex)]]
*[[San Miguel de Allende]]
*[[San Pietruburgu]]
*[[Sana'a]]
*[[Sanchi]]
*[[Sandra Milo]]
*[[Sandra Mondaini]]
*[[Sandro Botticelli]]
*[[Sangiran]]
*[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]]
*[[Santa Cruz de Mompox]]
*[[Santiago de Compostela]]
*[[Santiago de Querétaro]]
*[[Santiniketan]]
*[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]]
*[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]]
*[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]]
*[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]]
*[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]]
*[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]]
*[[Santwarju ta' Itsukushima]]
*[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]]
*[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]]
*[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]]
*[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]]
*[[São Cristóvão]]
*[[São Luís]]
*[[Sarazm]]
*[[Sardis]]
* [[Saryarka]]
* [[Sassi ta' Matera]]
* [[Satsivi]]
*[[Schokland]]
*[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]]
*[[Sebastia]]
*[[Sebastian Brant]]
*[[Segovia]]
*[[Seka Sablić]]
*[[Sengħa]]
*[[Seokguram]]
*[[Seowon]]
*[[Severo Ochoa]]
*[[Sevil Shhaideh]]
*[[Sewell]]
*[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]]
*[[SGang Gwaay]]
*[[Shahr-e Sukhteh]]
*[[Shahrisabz]]
*[[Shaken Aimanov]]
*[[Shales ta' Maotianshan]]
*[[Sheki]]
*[[Shennongjia]]
*[[Shibam]]
*[[Shirakami-Sanchi]]
*[[Shiretoko]]
*[[Sian Ka'an]]
*[[Šibenik]]
*[[Sibila Petlevski]]
*[[Sidi Bou Said]]
*[[Sidney Webb]]
*[[Siega Verde]]
*[[Siena]]
*[[Sighișoara]]
*[[Sigiriya]]
*[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]]
*[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]]
*[[Sikhote-Alin]]
*[[Simon Kldiashvili]]
*[[Sinagoga Antika (Erfurt)]]
*[[Sinéad O'Connor]]
*[[Sintra]]
*[[Siracusa]]
*[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]]
*[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]]
*[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]]
*[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]]
*[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]]
*[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]]
*[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]]
*[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]]
*[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]]
*[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]]
* [[Sit ta' Wirt Dinji]]
* [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]]
*[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]]
*[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]]
*[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]]
*[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]]
*[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]]
*[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]]
*[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]]
*[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]]
*[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]]
*[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]]
*[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]]
*[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]]
*[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]]
*[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]]
*[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]]
*[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]]
*[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]]
*[[Siti tat-Tusi]]
*[[Skarpan]]
*[[Skellig Michael]]
*[[Skogskyrkogården]]
*[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]]
*[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]]
*[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]]
*[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]]
*[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]]
*[[Skorba]]
*[[Skrivan]]
*[[Slavko Brezoski]]
*[[Socotra]]
*[[Soltaniyeh]]
*[[Songo Mnara]]
*[[Sophia Loren]]
*[[Sophie Germain]]
*[[Sophie Liebknecht]]
*[[Söyembikä]]
*[[Speicherstadt]]
*[[Spinalonga]]
*[[Sputnik 5]]
*[[Stari Ras]]
*[[Statwa]]
*[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]]
*[[Statwa tal-Libertà]]
*[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]]
*[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]]
*[[Stećak]]
*[[Stepan Erzya]]
*[[Stevns Klint]]
*[[Stonehenge]]
*[[Stone Town]]
*[[Strett ta' Hormuz]]
*[[Su Nuraxi]]
*[[Subak]]
*[[Sulaiman-Too]]
*[[Sundarbans]]
*[[Supra (festa)]]
*[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]]
*[[Surtsey]]
*[[Susa]]
*[[Svaneti]]
*[[Svetlana Antonovska]]
*[[Sviyazhsk]]

=== '''&lt;u&gt;T&lt;/u&gt;''' ===

* [[Ta' Bakkja]]
* [[Ta' Ħaġrat]]
* [[Ta' Kandja]]
*[[Tabib]]
*[[Tadrart Acacus]]
*[[Taħdit]]
*[[Taishan]]
*[[Taj Mahal]]
*[[Takalik Abaj]]
*[[Takht-e Soleyman]]
*[[Takht-i-Bahi]]
*[[Takkanot Shum]]
*[[Taksim]]
*[[Tallinn]]
*[[Tamgaly]]
*[[Tanġier]]
*[[Taos Pueblo]]
*[[Taputapuātea]]
*[[Tarraco]]
*[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]]
*[[Tassili n'Ajjer]]
*[[Tavla ta' Narmer]]
*[[Taxila]]
*[[Tchogha Zanbil]]
*[[Te Wahipounamu]]
*[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]]
*[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]]
*[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]]
*[[Teatru da Paz]]
*[[Teatru Rjal]]
*[[Teatru Ruman ta' Orange]]
*[[Teatru tal-Amażonja]]
*[[Teatru tal-Opri Margravjali]]
*[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]]
*[[Tebe (Eġittu)]]
*[[Tekniku]]
*[[Telč]]
*[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]]
* [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]]
* [[Tempji ta' Ħal Tarxien]]
*[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]]
*[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]]
*[[Tempju ta' Haeinsa]]
*[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]]
*[[Tempju ta' Mahabodhi]]
*[[Tempju ta' Preah Vihear]]
*[[Tempju tal-Ġenna]]
*[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]]
*[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]]
*[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]]
*[[Teotihuacan]]
*[[Tequila (Belt)]]
* [[Terminoloġija]]
* [[Tetiana Ostashchenko]]
* [[Tétouan]]
*[[Teżawru]]
*[[Theobald Boehm]]
*[[Theodore Géricault]]
*[[Thimlich Ohinga]]
*[[Tholos ta' El Romeral]]
*[[Thomas à Kempis]]
*[[Thoros ta' Edessa]]
*[[Tian Shan]]
* [[Tieqa tad-Dwejra]]
* [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]]
* [[Tikal]]
* [[Timbuktu]]
* [[Timgad]]
* [[Tina Turner]]
* [[Tinetto]]
* [[Tino]]
* [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]]
*[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]]
*[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]]
*[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]]
*[[Tinqix ta' Bisotun]]
*[[Tipasa]]
*[[Tiryns]]
*[[Tiwanaku]]
*[[Tiya]]
*[[Tlacotalpan]]
*[[TNMK]]
*[[Tobias Michael Carel Asser]]
*[[Toledo]]
*[[Tomaso Antonio Vitali]]
*[[Tomiri]]
*[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]]
*[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]]
* [[Torri Mmejjel ta' Pisa]]
* [[Torri ta' Belém]]
*[[Torri ta' Erkole]]
*[[Torri ta' Londra]]
*[[Torri tax-Xebba (Baku)]]
*[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]]
*[[Toruń]]
*[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]]
*[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]]
*[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]]
*[[Trattat ta' Kaunas]]
*[[Třebíč]]
*[[Trinidad, Kuba]]
*[[Trogir]]
*[[Trojja]]
*[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]]
*[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]]
*[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]]
*[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]]
*[[Tsodilo]]
*[[Tubeteika]]
*[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]]
*[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]]
*[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]]
*[[Tumbati Funebri ta' Gaya]]
*[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]]
*[[Turan]]
*[[Tutankhamun]]
*[[Twyfelfontein]]
*[[Tyre]]

=== '''&lt;u&gt;U&lt;/u&gt;''' ===

* [[Úbeda]]
* [[Ugo Foscolo]]
*[[Uluru]]
*[[Um er-Rasas]]
*[[Umm Al-Jimāl]]
*[[UNESCO]]
*[[Università Iżlamika Russa]]
*[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]]
*[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]]
*[[Università ta' Coimbra]]
*[[Unjoni Sovjetika]]
*[[Urbino]]
*[['Uruq Bani Mu'arid]]
*[[Uxmal]]

=== '''&lt;u&gt;V&lt;/u&gt;''' ===

* [[Val d'Orcia]]
*[[Val di Noto]]
*[[Valentyna Radzymovska]]
*[[Valeria Bruni Tedeschi]]
*[[Vallée de Mai]]
*[[Vasco da Gama]]
*[[Vat Phou]]
*[[Velimir Khlebnikov]]
*[[Venera 7]]
*[[Verona]]
*[[Via Appia]]
*[[Victoria Amelina]]
*[[Vigan]]
*[[Vincent van Gogh]]
*[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]]
*[[Villa d'Este]]
*[[Villa Romana del Casale]]
*[[Villa ta' Adrijanu]]
*[[Villa Tugendhat]]
*[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]]
*[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]]
*[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]]
*[[Vilnius]]
*[[Visby]]
*[[Vitaliy Kim]]
*[[Vito Volterra]]
*[[Vittorio De Sica]]
*[[Vjenna]]
*[[Vladimir Ashkenazy]]
*[[Vlkolínec]]
*[[Volodymyr Zelenskyy]]
*[[Volubilis]]
*[[Võros]]
*[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]]
*[[Vulkani ta' Kamchatka]]

=== '''&lt;u&gt;W&lt;/u&gt;''' ===

* [[Wachau]]
* [[Wadi Al-Hitan]]
*[[Wadi Rum]]
*[[Wadi Wurayah]]
*[[Wales]]
*[[Wat Phra Mahathat]]
*[[Weimar Klassika]]
*[[Werrej]]
*[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]]
*[[Wied t'Isfel tal-Awash]]
*[[Wied ta' Kathmandu]]
*[[Wied ta' Loire]]
*[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]]
*[[Wied ta' M'zab]]
*[[Wied ta' Qadisha]]
*[[Wied ta' Viñales]]
*[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]]
*[[Wied tat-Tempji]]
*[[Wilhelm Grimm]]
*[[Wilhelm Röntgen]]
*[[Willem de Sitter]]
*[[Willemstad]]
*[[William Boeing]]
*[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]]
*[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]]
*[[Wismar]]
*[[Władysław Horodecki]]
*[[Wolfgang Paul]]

=== '''&lt;u&gt;X&lt;/u&gt;''' ===

* [[Xanadu]]
* [[Xanthos]]
* [[Xatt it-Tiben]]
*[[Xeff]]
*[[Xerxes I]]
*[[Xidi]]
*[[Xmara Omo]]
*[[Xochicalco]]
*[[Xogħlijiet ta' Aalto]]
*[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]]
*[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]]
*[[Xjenza spazjali]]
*[[Xtatol]]

=== '''&lt;u&gt;Y&lt;/u&gt;''' ===

* [[Yagul]]
* [[Yakushima]]
* [[Yana Zinkevych]]
* [[Yangdong]]
* [[Yarmak]]
* [[Yaroslavl]]
* [[Yazd]]
* [[Yeni-Kale]]
* [[Yin Xu]]
* [[Yllka Mujo]]
* [[Yogyakarta]]
*[[Yuliya Gushchina]]
*[[Yuri Lysianskyi]]

=== '''&lt;u&gt;Ż&lt;/u&gt;''' ===

* [[Żapoteki]]
* [[Żejt]]
* [[Żiemel Abjad ta' Osmington]]
* [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]]
*[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]]
*[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]]
*[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]]
*[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]]
*[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]]
*[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]]
*[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]]
*[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]]
*[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]]
*[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]]
*[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]]
*[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]]
*[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]]
*[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]]
*[[Żoni Storiċi ta' Baekje]]
*[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]]
*[[Żooloġija]]

=== '''&lt;u&gt;Z&lt;/u&gt;''' ===

* [[Zabid]]
* [[Zacatecas (belt)]]
* [[Zagori]]
* [[Zamość]]
* [[Žatec]]
* [[Žehra]]
* [[Ziba Ganiyeva]]
* [[Zivana]]
* [[Zlata Kolarić-Kišur]]
*[[Zofia Zamenhof]]
*[[Zollverein]]
*[[Zond 5]]
*[[Zsuzsanna Lorántffy]]
=== &lt;u&gt;0-9&lt;/u&gt; ===

* [[3 ta' Jannar]]</text>
      <sha1>e0raqzjwdbqyn5ul9wwk0nhi28plja4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Petra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25848</id>
    <revision>
      <id>333528</id>
      <parentid>333218</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59348" sha1="teyco7yzyh3ecv4bvf3wyf9ruub2fzu" xml:space="preserve">[[Stampa:Petra Treasury.jpg|daqsminuri|393x393px|Al-Khazneh (it-Teżor)]]'''Petra''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: ٱلْبَتْرَاء‎, &lt;small&gt;b’ittri Rumani:&lt;/small&gt; ''Al-Batrāʾ''; bil-Grieg Antik: Πέτρα, &quot;Blata&quot;), magħrufa oriġinarjament mill-abitanti tagħha bħala '''Raqmu''' jew '''Raqēmō'''&lt;ref&gt;Stephan G. Schmid and Michel Mouton (2013). ''Men on the Rocks: The Formation of Nabataean Petra''. ISBN &lt;bdi&gt;9783832533137&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Shaddel, Mehdy (2017-10-01). &quot;Studia Onomastica Coranica: AL-Raqīm, Caput Nabataeae*&quot;. ''Journal of Semitic Studies''. '''62''' (2): 303–318. ISSN 0022-4480.&lt;/ref&gt;, hija belt storika u arkeoloġika fin-Nofsinhar tal-[[Ġordan]]. Petra tinsab madwar Jabal Al-Madbah f’baċir imdawwar bil-muntanji li jiffurmaw in-naħa tal-Lvant tal-Wied ta’ Arabah mill-[[Baħar il-Mejjet]] sal-Golf ta’ [[Aqaba]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopædia Britannica''. '''21''' (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 309–310.&lt;/ref&gt; Il-belt ilha [[Sit ta’ Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] mill-1985 u fl-2007 il-binja tat-Teżor ġiet ivvutata bħala waħda mis-[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Ċita web|titlu=Petra|url=https://whc.unesco.org/en/list/326/|isem1=UNESCO World Heritage|kunjom1=Centre|data-aċċess=2021-03-18|lingwa=en|sit=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Ċita web|titlu=&quot;Lost City&quot; of Petra Still Has Secrets to Reveal|url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/lost-city-petra|data=2017-01-26|data-aċċess=2021-03-18|lingwa=en|sit=History}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Wonders|url=https://world.new7wonders.com/wonders/|data-aċċess=2021-03-18|lingwa=en-GB|sit=New7Wonders of the World}}&lt;/ref&gt;

== Storja ==
Iż-żona madwar Petra ilha abitata saħansitra mis-7000 Q.K., u n-[[Nabatej]] x’aktarx li insedjaw ruħhom hemmhekk mir-raba’ seklu Q.K. u iktar ’il quddiem għamluha l-[[belt kapitali]] tagħhom.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Taylor, Jane (2001). ''Petra and the Lost Kingdom of the Nabataeans''. London: I.B.Tauris. pp. 14, 17, 30, 31. ISBN &lt;bdi&gt;9781860645082&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Madankollu, l-iskavi arkeoloġiċi sa issa skoprew biss evidenza tal-preżenza tan-Nabatej li tmur lura għat-tieni seklu Q.K. meta Petra kienet ġa saret il-belt kapitali tagħha. In-Nabatej kienu nomadi tal-Arabja li investew fil-prossimità ta’ Petra għar-rotot kummerċjali u stabbilewha bħala ċentru kummerċjali reġjonali maġġuri.&lt;ref&gt;Jack D. Elliott, Jr. (1996). Joe D. Seger (ed.). ''The Nabatean Synthesis of Avraham Negev: A Critical Appraisal''. ''Retrieving the Past: Essays on Archaeological Research and Methodology in Honor of Gus W. Van Beek''. Eisenbrauns. p. 56. ISBN &lt;bdi&gt;9781575060125&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Karta Petra.PNG|xellug|daqsminuri|295x295px|Mappa ta’ Petra]]
Il-kummerċ qalla’ dħul konsiderevoli lin-Nabatej u Petra saret is-sors ewlieni ta’ ġidhom. In-Nabatej kienu mdorrijin jgħixu f’ambjent tad-deżert, għad-differenza tal-għedewwa tagħhom, u setgħu faċilment joħorġu rebbieħa minn diversi attakki billi jieħdu vantaġġ tat-territorju muntanjuż taż-żona. Kellhom ħila partikolari fil-ġbir u l-ħżin tal-ilma tax-xita, fl-agrikoltura u fit-tinqix tal-ġebel. Petra laħqet il-quċċata tagħha fl-ewwel seklu W.K., meta nbniet l-istruttura famuża tagħha, Al-Khazneh (it-Teżor), li x’aktarx kienet mawżolew tar-Re tan-Nabatej [[Aretas IV]], u l-popolazzjoni tagħha kienet 20,000 ruħ.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=&quot;Petra Lost and Found&quot;. National Geographic. Arkivjat 08-04-2018.|url=https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/|data-aċċess=2021-03-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180408210210/https://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/magazine/2016/01-02/petra/|arkivju-data=2018-04-08|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Minkejja li r-renju tan-Nabatej sar stat klijent tal-[[Imperu Ruman]] fl-ewwel seklu Q.K., Petra tilfet l-indipendenza tagħha biss fis-sena 106 W.K. Petra nħakmet mir-Rumani, u wara l-annessjoni tar-renju ta’ Nabataea biddlulu ismu għal ''Arabia Petraea''.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Ancient Petra Jordan's Lost Oasis|url=https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/petra|data=2018-02-09|data-aċċess=2021-03-18|lingwa=en|sit=History}}&lt;/ref&gt; L-importanza ta’ Petra naqset kif feġġew ir-rotot kummerċjali bil-baħar, u wara [[terremot]] fit-363 li qered ħafna strutturi. Fi żmien il-[[Biżantini]] nbnew diversi knejjes [[Kristjaneżmu|Kristjani]], iżda l-belt kompliet sejra lura, u sal-bidu tal-era [[Iżlam|Iżlamika]] ġiet abbandunata għalkollox għajr ftit nomadi tgħoddhom fuq ponot subgħajk. Il-belt baqgħet mhux magħrufa wisq għall-Punent sa ma reġgħet ġiet skoperta fl-1812 minn [[Johann Ludwig Burckhardt]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Glueck|isem=Grace|data=2003-10-17|titlu=ART REVIEW; Rose-Red City Carved From the Rock|url=https://www.nytimes.com/2003/10/17/arts/art-review-rose-red-city-carved-from-the-rock.html|pubblikazzjoni=The New York Times|lingwa=en-US|aċċess=}}&lt;/ref&gt;

=== Żmien in-Neolitiċi ===
Għall-ħabta tas-7000 Q.K., skont l-iktar fdalijiet bikrin li nstabu, xi bdiewa diġà kienu stabbilew l-insedjament [[Neolitiku]] ta’ qabel żmien il-fuħħar imsejjaħ [[Beidha]], fit-Tramuntana ta’ Petra.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=&quot;A Short History&quot;. Petra National Foundation. Arkivjat 04-12-2017.|url=http://www.petranationalfoundation.org/history.html|data-aċċess=2021-03-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171204141534/http://www.petranationalfoundation.org/history.html|arkivju-data=2017-12-04|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== Żmien il-Bronż ===
Petra tissemma fid-dokumenti tal-kampanja Eġizzjana u fl-ittri fuq it-tavli ta’ Amarna bħala ''Pel'', ''Sela'' jew ''Seir''.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Ċita web|titlu=Terhaal|url=https://www.terhaal.com/|data-aċċess=2021-03-18|lingwa=en|sit=Terhaal}}&lt;/ref&gt;

=== Żmien il-Ħadid ===
Is-sit Edomit li ġie skavat fil-quċċata tal-muntanja Umm el-Biyara f’Petra ġie stabbilit mhux qabel is-seba’ seklu Q.K. (Żmien il-[[Ħadid]] II).&lt;ref&gt;Bienkowski, P. (1992). &quot;The beginning of the Iron Age in Edom: A reply to Finkelstein&quot;. ''Levant''. '''24''' (1): 167–169.&lt;/ref&gt;

L-Edomiti kienu ċiviltà preistorika imnissla minn Esau. Ġenesi kapitlu 36 fih informazzjoni dwar il-ġenerazzjonijiet ta 'Esau. X’esperjenza inkredibbli kellha tkun għal Esau, ħu Jacob, li għex f’dawn il-muntanji inkredibbli. Għalkemm għadu mhux magħruf x'ġara mill-Oriti, li ġew maħkuma mill-Edomiti, u wara l-Edomiti, li ġew maħkuma min-Nabatej madwar l-400 QK. &lt;ref&gt;The Many [https://exploretraveler.com/the-many-mysteries-of-petra-in-jordan/ Mysteries Of Petra Jordan]&lt;/ref&gt;

=== Oriġini ta’ Petra ===
In-Nabatej kienu wieħed minn fost diversi tribujiet [[Bedwini]] nomadiċi li kienu jgħixu fid-[[Deżert tal-Arabja]] u kienu jiċċaqilqu minn post għall-ieħor flimkien mal-merħliet tal-bhejjem tagħhom kull fejn kien ikun hemm mergħat u ilma.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Għalkemm in-Nabatej kienu inizjalment inkorporati fil-kultura [[Aramajk ta' Ġesù|Aramajka]], it-teoriji li jgħidu li kellhom għeruq Aramajċi ma ntlaqgħux mill-biċċa l-kbira tal-istudjużi moderni. Minflok, l-evidenza arkeoloġika, reliġjuża u lingwistika tikkonferma li huma tribù tat-Tramuntana tal-Arabja.&lt;ref&gt;Maalouf, Tony (2003). ''Arabs in the Shadow of Israel: The Unfolding of God's Prophetic Plan for Ishmael's Line''. Kregel Academic. ISBN &lt;bdi&gt;9780825493638&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Evidenza attwali tissuġġerixxi li l-isem tan-Nabatej għal Petra kien Raqēmō, spellut fl-inċiżjonijiet bħala ''rqmw'' jew ''rqm''.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[Stampa:RekemInscription.jpg|daqsminuri|200x200px|L-inċiżjoni taħt il-pont modern]]

==== Petra bħala ''Rekem'' ====
L-istoriku [[Titus Flavius Josephus]] (għall-ħabta tas-37-100 W.K.) jikteb li r-reġjun kien abitat mill-[[Midjaniti]] fi żmien [[Mosè]] u li dawn kienu mmexxija minn ħames rejiet, li wieħed minnhom kien [[Rekem]]. Josephus isemmi li l-belt, imsejħa Petra mill-[[Greċja|Griegi]], kienet “ikklassifikata bħala l-ogħla waħda fit-territorju tal-Għarab” u kienet għadha msejħa Rekem mill-Għarab kollha ta’ żmienu, wara isem ir-re li stabbilixxa l-belt (Antikitajiet tal-Lhud iv. 7, 1; 4, 7).&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Jewish Antiquities: Book I: Poem 1|url=https://www.loebclassics.com/view/josephus-jewish_antiquities/1930/pb_LCL242.3.xml;jsessionid=E5EBED89380FF67219C257EDF7615839|isem1=Jeffrey|kunjom1=Henderson|data-aċċess=2021-03-18|lingwa=en|sit=Loeb Classical Library}}&lt;/ref&gt;

L-isem Rekem (''rqm'') kien inċiż fil-blat ta’ Wadi Musa faċċata tad-daħla fis-Siq li jwassal għat-Tezor ta’ Petra.&lt;ref&gt;Browning, Iain (1974), ''Petra'', Chatto &amp; Windus, p. 109.&lt;/ref&gt; Madankollu, fiż-żminijiet reċenti nbena pont fuq il-wadi u din l-inċiżjoni tgħattiet taħt tunnellati ta’ [[konkos]].&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

==== Petra bħala ''Sela'' ====
Teorija antika kienet tgħid li Petra setgħet tiġi identifikata ma’ post imsejjaħ ''sela'' fil-[[Bibbja]] bil-Lhudi. L-isem [[Semitiku]] ''sela'' bil-Lhudi jfisser sempliċement “blata”, u b’hekk x’aktarx mhijiex il-belt imsemmija fil-Bibbja.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Xi riċerkaturi ħasbu li s-silta ta’ [[Diodorus Siculus]] (xix. 94-97) li tiddeskrivi l-ispedizzjonijiet li [[Antigonu]] bagħat kontra n-Nabatej fit-312 Q.K. se tixħet ftit dawl fuq l-istorja ta’ Petra, iżda t-terminu ''petra'' (li bil-Grieg tfisser blata) kienet tirreferi għal fortizza naturali u post kenni li ma setax ikun isem proprju, għaldaqstant id-deskrizzjoni timplika li ma kienet teżisti l-ebda belt hemmhekk dak iż-żmien.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Diodorus Siculus. &quot;Section 95 (note 79)&quot;. ''Account of Antigonus' expedition to Arabia''. '''xix'''.&lt;/ref&gt;

=== Żmien ir-Rumani ===
Fil-106 W.K., meta [[Kornelju Palma]] kien gvernatur tas-[[Sirja]], il-parti tal-Arabja taħt it-tmexxija ta’ Petra ġiet assorbita fl-Imperu Ruman bħala parti mill-''Arabia Petraea'', u Petra saret il-belt kapitali.&lt;ref&gt;Dio Cassius, LXVII. 14, 5.&lt;/ref&gt; Id-dinastija nattiva ntemmet iżda l-belt kompliet tiffjorixxi taħt it-tmexxija tar-Rumani. Kien għal dik il-ħabta wkoll li nbniet it-Triq Rumana ta’ Petra. Seklu wara, fi żmien [[Alessandru Severu]], meta fil-belt kollox kien ward u żahar, il-kwistjoni taz-zekkar tal-[[muniti]] ntemmet. Il-bini tal-oqbra mill-isbaħ waqaf ħesrem, u dan ġie spjegat b’xi katastrofi li ġrat f’daqqa waħda, bħall-invażjoni mis-setgħa neo-Persjana taħt l-Imperu tas-[[Sassanidi]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Sadanittant, [[Palmyra]] (għall-ħabta tal-130-270) kisbet importanza kbira u attirat il-kummerċ tal-Arabja għad-detriment ta’ Petra, li b’hekk qabdet it-triq tan-niżla. Madankollu, milli jidher Petra baqgħet importanti bħala ċentru reliġjuż. Ħdejn is-sit inbniet triq Rumana oħra. [[Epifanu ta’ Salamis]] (xi 315-403) jikteb li fi żmienu saret festa hemmhekk fil-25 ta’ Diċembru f’ġieħ il-verġni [[Khaabou]] (Chaabou) u n-nisel tagħha [[Dushara]]. Dushara u [[al-Uzza]] kienu tnejn mill-allat prinċipali tal-belt, li kienet tinkludi diversi idoli oħra ta’ allat tan-Nabatej bħal [[Allat]] u [[Manat]].&lt;ref&gt;Alpass, Peter (2013). &quot;Chapter 2&quot;. ''The Religious Life of Nabataea''.&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Roman bronze coin of Geta showing the Petra temple.jpg|xellug|daqsminuri|230x230px|Munita Rumana tal-bronż ta’ Geta u t-tempju ta’ Petra bl-istatwa ta’ Tike]]
Bejn il-111 u l-114, [[Trajanu]] bena l-''Via Traiana Nova'', triq mill-fruntiera Sirjana sal-[[Baħar l-Aħmar]] u li tgħaddi minn Petra. Din it-triq kienet issegwi r-rotot l-antiki tal-karovani tan-Nabatej. Fid-dell tal-''Pax Romana'', din ir-rotta reġgħet tat il-ħajja lill-kummerċ bejn l-Arabja, is-Sirja, u l-portijiet tal-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Fil-125 W.K., wieħed mill-amministraturi tal-[[Imperatur Adrijanu]] ħalla xi traċċi f’Petra, u dan jiġi indikat minn dokumenti li nstabu fil-Baħar il-Mejjet. Fil-130 W.K., Adrijanu żar l-eks kapitali tan-Nabatej, u taha l-isem ta’ ''Hadriane Petra Metropolis'', kif ġie zzekkat fil-muniti tiegħu. Madankollu, iż-żjara tiegħu ma wasslitx għal xi żieda fl-iżvilupp arkitettoniku u f’xi binjiet ġodda kif min-naħa l-oħra ġara f’[[Jerash]]. Il-gvernatur tal-provinċja, [[Sextius Florentinus]], bena mawżolew [[Monument|monumentali]] għal ibnu ħdejn l-aħħar tal-oqbra ta’ al-Hubta (il-Ħajt tar-Re), li ġeneralment kien irriżervat għall-familja rjali fil-perjodu tan-Nabatej.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

L-interess li wrew l-imperaturi Rumani għall-belt fit-tielet seklu W.K. jissuġġerixxi li Petra u l-akkwati tagħha baqgħu apprezzati għal żmien twil. Instabet inċiżjoni lil ''Liber Pater'', alla vvenerat mill-Imperatur [[Settimu Severu]], fit-''temenos'' tat-tempju magħruf bħala Qasr al-Bint, u l-oqbra tan-Nabatej kien fihom muniti tal-[[fidda]] bir-ritratt tal-imperatur, kif ukoll fuħħar mir-renju tiegħu. L-Imperatur [[Elagabalu]] ddikjara li Petra kienet kolonja Rumana, meta organizza l-Imperu Ruman mill-ġdid lejn l-aħħar tat-tielet seklu W.K. Iż-żona minn Petra sa Wadi Mujib, in-[[Negev]], u l-[[Peniżola ta’ Sinaj]] ġew annessi fil-provinċja ta’ ''Palaestina Salutaris''. Petra tidher ukoll fil-mużajk ta’ mappa ta’ żmien ir-renju tal-Imperatur [[Ġustinjanu]] f’[[Madaba]].&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

=== Żmien il-Biżantini ===
[[Stampa:Bizantine Church (12294138186).jpg|daqsminuri|263x263px|Il-Knisja Biżantina]]
Petra malajr marret lura taħt it-tmexxija tar-Rumani, l-iktar minħabba r-reviżjoni tar-rotot kummerċjali bil-baħar. Fit-363, terremot qered ħafna binjiet u ġarrab ħsarat estensivi fis-sistema tal-ġestjoni tal-ilma tant vitali.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Il-belt l-antika ta’ Petra kienet il-belt kapitali tal-provinċja Biżantina ta’ ''Palaestina III'' u ħafna knejjes minn dak iż-żmien ġew skavati ħdejn Petra. F’waħda minnhom, ġew skoperti 140 [[papiru]], li kien fihom l-iktar kuntratti datati mill-530 sal-590, u li kienu jistabbilixxu li l-belt kienet għadha qed tiffjorixxi fis-sitt seklu. Din il-knisja Biżantina hija l-iprem eżempju ta’ arkitettura monumentali ta’ Petra fi Żmien il-Biżantini.&lt;ref&gt;Frösén, Jaakko (2012). &quot;Petra papyri&quot;. ''The Encyclopedia of Ancient History''. Blackwell Publishing Ltd. ISBN &lt;bdi&gt;9781444338386&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

L-aħħar referenza għal Petra fi Żmien il-Biżantini saret fil-''Mergħa Spiritwali'' ta’ [[John Moschus]], li nkiteb fl-ewwel deċennji tas-seba’ seklu. Huwa jsemmi aneddotu tal-isqof tagħha, [[Atenoġenu]]. Petra ma baqatx belt metropolitana mmexxija minn isqof għall-ħabta tas-687, meta dik il-funzjoni ġiet ittrasferiti lil [[Areopolis]]. Petra ma tissemma fl-ebda narrattiva tal-ħakma Musulmana tal-Lvant, u lanqas tidher f’xi reġistru Iżlamiku bikri.&lt;ref&gt;Zbigniew T. Fiema, Ahmad Al-Jallad, Michael C. A. Macdonald, and Laïla Nehmé, &quot;Provincia Arabia: Nabataea, the Emergence of Arabic as a Written Language, and Graeco-Arabica, in Greg Fisher (ed.), ''Arabs and Empires before Islam'' (Oxford University Press, 2015), p. 394.&lt;/ref&gt;

=== Kruċjati u Mamluk ===
Fis-seklu 12, dawk li wettqu l-[[Kruċjata|Kruċjati]] bnew fortizzi bħall-[[Kastell ta’ Alwaeira]], iżda wara ftit kellhom jabbandunaw il-belt ta’ Petra. B’riżultat ta’ dan, Petra intesiet mid-[[Id-Dinja|dinja]] tal-Punent sas-seklu 19.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=The Crusades|url=https://nabataea.net/explore/history/crusades/|data-aċċess=2021-03-18|sit=nabataea.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Reconstructing Petra|url=https://www.smithsonianmag.com/history/reconstructing-petra-155444564/|isem1=Andrew|kunjom1=Lawler|data-aċċess=2021-03-18|lingwa=en|sit=Smithsonian Magazine}}&lt;/ref&gt;

Jeżistu żewġ kastelli oħra ta’ żmien il-Kruċjati qrib Petra. L-ewwel wieħed huwa l-[[Kastell ta’ al-Wu'ayra]], li jinsab fit-Tramuntana ta’ Wadi Musa. Wieħed jista’ jilmħu mit-triq li tagħti għal Petra ż-Żgħira. Huwa l-kastell li ġie ssekwestrat minn grupp ta’ [[Turkija|Torok]] bl-għajnuna tal-Musulmani lokali u dawk li wettqu l-Kruċjati rkupraw il-kastell biss wara li bdew jeqirdu s-siġar taż-[[żebbuġ]] ta’ Wadi Musa. It-telf potenzjali tal-għajxien wassal biex in-nies tal-post iċedu. It-tieni kastell jinsab fuq il-quċċata ta’ [[el-Habis]], fil-qalba ta’ Petra, u jista’ jiġi aċċessat min-naħa tal-Punent ta’ Qasr al-Bint.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Il-fdalijiet ta’ Petra qanqlu ħafna kurżità matul il-[[Medjuevu|Medju Evu]] u żaruhom il-[[Bajbari]], minn wieħed mill-ewwel sultanati [[Mamluk]] tal-[[Eġittu]], lejn l-aħħar tas-seklu 13.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Sekli 19-20 u turiżmu ===
[[Stampa:Gravkammare 2.jpg|xellug|daqsminuri|284x284px|Veduta tal-Oqbra Rjali ta’ Petra]]
L-ewwel [[Ewropa|Ewropew]] li ddeskrivihom kien il-vjaġġatur [[Żvizzera|Żvizzeru]] Johann Ludwig Burckhardt matul il-vjaġġi tiegħu fl-1812. Dak iż-żmien, il-Knisja Griega ta’ [[Ġerusalemm]] kellha djoċesi f’[[Al Karak]] jisimha [[Battra]] (bl-Għarbi: باطره, u bil-Grieg: Πέτρας) u l-kleru ta’ Ġerusalemm kien tal-fehma li [[Kerak]] kienet fil-fatt il-belt antika ta’ Petra.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|titlu=Travels In Syria And Holy Land|isem=John Lewis|kunjom=Burckhardt|sena=1822}}&lt;/ref&gt;

[[Léon de Laborde]] u [[Louis-Maurice-Adolphe Linant de Bellefonds]] għamlu l-ewwel tpinġijiet bir-reqqa ta’ Petra fl-1828. Il-pittur [[Skozja|Skoċċiż]] [[David Roberts]] żar il-belt ta’ Petra fl-1839 u reġa’ lura l-[[Ingilterra]] b’abbozzi ta’ pitturi u ġrajjiet dwar meta ltaqa’ mat-tribujiet lokali, li ġew ippubblikati fir-rendikont tal-ivvjaġġar ''The Holy Land, Syria, Idumea, Arabia, Egypt, and Nubia''. [[Frederic Edwin Church]], il-pittur ewlieni [[Stati Uniti|Amerikan]] tal-pajsaġġi tas-seklu 19, żar il-belt ta’ Petra fl-1868, u l-pittura tiegħu ''El Khasné, Petra'' hija l-iktar waħda importanti tiegħu u l-iktar waħda li ġiet iddokumentata.&lt;ref&gt;Carr, Gerald L. (1994). ''Frederic Edwin Church: Catalogue Raisonne of Works at Olana State Historic Site, Volume I''. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 386–396. ISBN &lt;bdi&gt;978-0521385404&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Minħabba li l-istrutturi ddgħajfu biż-żmien, ħafna mill-oqbra saru vulnerabbli, u ħafna mit-teżori ta’ ġo fihom insterqu mill-ħallelin. Fl-1929, tim magħmul minn erba’ min-nies, l-arkeologi Brittaniċi [[Agnes Conway]] u [[George Horsfield]], it-tabib [[Palestina|Palestinjan]] u l-espert folkloristiku [[Dr Tawfiq Canaan]] u l-istudjuż [[Danimarka|Daniż]] [[Dr Ditlef Nielsen]], li skavaw u stħarrġu l-belt ta’ Petra.&lt;ref&gt;Conway, A.; Horsfield, G. (1930). &quot;Historical and Topographical Notes on Edom: with an account of the first excavations at Petra&quot;. ''The Geographical Journal''. '''76''' (5): 369–390. JSTOR 1784200.&lt;/ref&gt;

L-arkeologu [[Philip Hammond]] mill-Università ta’ Utah żar il-belt ta’ Petra għal kważi 40 sena. Huwa spjega li fil-folklor lokali hemm it-twemmin li l-belt inħolqot bil-ħatar ta’ Mosè, meta mess il-blata bil-ħatar biex l-Iżraeliti jkollhom l-ilma. Hammond kien jemmen li l-kanali mnaqqxin fil-fond tal-ħitan u tal-art kienu nħolqu mill-pajpijiet taċ-ċeramika li fl-imgħoddi wasslu l-ilma għall-belt.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Forbidden Archaeology of Petra and Nazca (dokumentarju). National Geographic. 2018 – YouTube.|url=https://www.youtube.com/watch?v=jP9ku2EAahM}}&lt;/ref&gt;

Diversi skrolli bil-Grieg u li jmorru lura għal Żmien il-Biżantini ġew skoperti fl-iskavi ta’ knisja ħdejn it-Tempju tal-Iljuni bil-Ġwienaħ f’Petra f’Diċembru 1993.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=&quot;Petra&quot;. National Geographic. Arkivjat 20-08-2017.|url=http://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/archaeology/lost-city-petra/|data-aċċess=2021-03-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170820160051/http://www.nationalgeographic.com/archaeology-and-history/archaeology/lost-city-petra/|arkivju-data=2017-08-20|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

L-aċċess għall-belt ta’ Petra huwa minn fondoq twil 1.2 km imsejjaħ is-Siq, li jwassal direttament għat-Teżor. Il-belt ta’ Petra hija famuża għall-arkitettura mnaqqxa fil-blat u għas-sistema tal-ġestjoni tal-ilma. Il-belt tissejjaħ ukoll “il-Belt ir-Roża” minħabba l-kulur tal-ġebla li minnha hija mnaqqxa.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=&quot;Major Attractions: Petra&quot;. Jordan Tourism Board. Arkivjat 04-11-2016.|url=http://visitjordan.com/Default.aspx?tabid=63|data-aċċess=2021-03-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161104133425/http://visitjordan.com/Default.aspx?tabid=63|arkivju-data=2016-11-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Petra hija simbolu tal-Ġordan kif ukoll attrazzjoni turistika popolari ħafna. Fl-2010, l-għadd ta’ turisti laħaq id-918,000 ruħ, iżda mbagħad kien hemm tnaqqis temporanju waqt il-perjodu ta’ instabbiltà politika ġġenerata mir-[[Rebbiegħa Għarbija]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Thousands protest in Jordan - Middle East - Al Jazeera English|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/01/2011128125157509196.html|data=2011-11-17|data-aċċess=2021-03-18|sit=web.archive.org|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111117043619/http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/01/2011128125157509196.html|arkivju-data=2011-11-17|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Wara dan il-perjodu, l-għadd rekord ta’ turisti ntlaħaq fl-2019 b’1.1 miljun turist.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Rose-red city of Petra wraps up 2019 with record-breaking 1,135,300 visitors|url=http://www.jordantimes.com/news/local/rose-red-city-petra-wraps-2019-record-breaking-1135300-visitors|data=2020-01-06|data-aċċess=2021-03-18|lingwa=en|sit=Jordan Times|arkivju-data=2021-03-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210308101708/https://www.jordantimes.com/news/local/rose-red-city-petra-wraps-2019-record-breaking-1135300-visitors|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; It-turiżmu fil-belt staġna għalkollox fl-2020 u fl-2021 minħabba l-[[Pandemija tal-COVID-19 tal-2019–20|pandemija tal-COVID-19]]. Il-gvern tal-Ġordan awtorizza skavi eżatt quddiem it-Teżor ladarba t-turiżmu kważi waqaf għalkollox.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Ghosts replace crowds as Covid-19 rattles Jordan's ancient city of Petra|url=http://www.theguardian.com/world/2020/may/15/ghosts-replace-crowds-as-covid-19-rattles-jordans-ancient-city-of-petra|data=2020-05-15|data-aċċess=2021-03-18|lingwa=en|sit=the Guardian}}&lt;/ref&gt;

== Importanza fi żmien il-qedem ==
[[Plinju x-Xiħ]] u kittieba oħra jidentifikaw il-belt ta’ Petra bħala l-belt kapitali tar-Renju tan-Nabatej u ċ-ċentru tal-kummerċ tal-karovani tagħhom. Imdawra bi blat għoli u b’nixxiegħa perenni, Petra mhux biss kellha l-vantaġġi ta’ fortizza, iżda kienet tikkontrolla r-rotot kummerċjali prinċipali li kienu jgħaddu minnha lejn [[Gaza]] fil-Punent, lejn [[Bosra]] u [[Damask]] fit-Tramuntana, lejn Aqaba u [[Leuke Kome]] mal-Baħar l-Aħmar, u tul id-deżert lejn il-[[Golf tal-Persja]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Sit ta’ Wirt Dinji ==
Il-Belt ta’ Petra ġiet iddeżinjata bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985. Ġiet deskritta mill-UNESCO bħala “wieħed mill-iktar siti kulturali prezzjużi tal-wirt kulturali tal-bniedem”. Il-valur universal straordinarju tagħha ġie rrikonoxxut abbażi ta’ tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: '''il-kriterju (i)''' “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; '''il-kriterju (iii)''' “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”; u '''l-kriterju (iv)''' “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Kontroll tal-ilma ==
L-iskavi wrew li l-belt ta’ Petra nbniet bis-saħħa tal-ħila tan-Nabatej li jikkontrollaw il-provvista tal-ilma u joħolqu oasi artifiċjali fid-deżert. Fiż-żona jkun hemm ħafna maltempati kbar tax-xita f’daqqa, iżda l-evidenza arkeoloġika turi li n-Nabatej irnexxielhom jikkontrollaw l-għargħar li kien jirriżulta minn dawn il-maltempati permezz tal-użu ta’ digi, ċisterni u pajpijiet jew mogħdijiet tal-ilma. Dawn l-innovazzjonijiet kienu jippermettu li l-ilma jinħażen biex jintuża fil-perjodi twal ta’ nixfa u l-belt setgħet anke tistagħna permezz tal-bejgħ tal-ilma stess.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=PETRA: Water Works|url=https://nabataea.net/explore/petra/petra-water-works/|data-aċċess=2021-03-18|sit=nabataea.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Geotimes — June 2004 — Petra: An Eroding Ancient City|url=http://www.agiweb.org/geotimes/june04/feature_petra.html|data-aċċess=2021-03-18|sit=www.agiweb.org|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120331130050/http://www.agiweb.org/geotimes/june04/feature_petra.html|arkivju-data=2012-03-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Al-Siq 2.jpg|daqsminuri|227x227px|Is-Siq]]

== Aċċess ==
Fil-qedem, l-aċċess għal Petra jaf kien min-Nofsinhar permezz ta’ mogħdija mill-art watja ħdejn Jabal Haroun (“il-muntanja ta’ [[Aron]]”), il-post fejn jingħad li hemm il-qabar ta’ Aron, ħu Mosè. Mod ieħor seta’ kien mill-irdum għoli lejn it-Tramuntana. Illum il-ġurnata, il-biċċa l-kbira tal-viżitaturi jaslu fis-sit mil-Lvant minn ġo fondoq dejjaq u mudlam imsejjaħ is-Siq, iffurmat qalb il-blat ramli, li f’xi postijiet mhuwiex iktar minn tliet metri.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Ċita web|titlu=Robert Fulford's column about Petra, Jordan|url=http://www.robertfulford.com/petra.html|data-aċċess=2021-03-18|sit=www.robertfulford.com}}&lt;/ref&gt;

== Ċentru tal-belt ==
[[Stampa:Petra - 286630893.jpg|xellug|daqsminuri|320x320px|It-teatru]]
Fl-aħħar tal-fondoq dejjaq imsejjaħ is-Siq, wieħed jasal quddiem l-iktar fdal elaborat ta’ Petra, magħruf bħala Al-Khazneh (“it-Teżor”), imnaqqax fil-blat ramli tal-irdum. Filwaqt li għadu f’kundizzjoni ppreservata tajjeb ħafna, il-faċċata tal-istruttura għandi marki ta’ mijiet ta’ tiri tal-armi tan-nar li kienu sparaw it-tribujiet Bedwini lokali bit-tama li jiskopru xi rikkezzi li kien jingħad li kienu moħbija fil-binja.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Ftit iktar lil hinn mit-Teżor, taħt il-muntanja msejħa ''en-Nejr'', hemm teatru enormi, ippożizzjonat b’tali mod li minnu jkunu jidhru l-ikbar numru possibbli ta’ oqbra fl-isfond. Fil-punt fejn il-wied jiftaħ beraħ f’art watja, is-sit tal-belt jiġi żvelat b’effett tal-għaġeb. It-teatru tħaffer mill-ġebla tal-għolja u f’diversi oqbra matul il-kostruzzjoni tiegħu. Għad hemm spazji rettangolari viżibbli maġenb il-postijiet li kienu allokati biex wieħed ipoġġi bilqiegħda. Kważi jikkonfinaw it-teatru minn tliet naħat hemm muntanji roża li huma diviżi fi gruppi minħabba xquq fondi u allinjati b’għamliet ta’ torrijiet imnaqqxin fil-blat.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Il-Kumpless tal-Pixxina u tal-Ġnien ta’ Petra huwa sensiela ta’ strutturi fiċ-ċentru tal-belt. Oriġinarjament kien jingħad li kienet żona tas-suq&lt;ref&gt;Bachmann , W. , Watzinger, C. Wiegand, T. (1921). ''Petra, vol 3. Wissenschaftliche Vero¨ffentlichungen des Deutsch-Turkischen Denkmalschutz-Kommandos 3''. Berlin: De Gruyter. pp. 37–41.&lt;/ref&gt;, iżda permezz ta’ skavi li saru fis-sit, l-istudjużi setgħu jidentifikawha bħala ġnien elaborat tan-Nabatej, li kien jinkludi pixxina kbira għall-għawm, gżira-padiljun, u sistema idrawlika ddettaljata.&lt;ref&gt;Bedal L-A, Schryver J. G., Gleason K. L. (2011). &quot;The Petra Garden and Pool Complex, 2007 and 2009 field seasons&quot;. ''Annu Dep Antiq Jordan''. '''55''': 313–328.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bedal L-A, Gleason K. L., Schryver J. G. (2007). &quot;The Petra Garden and Pool Complex, 2003–2005&quot;. ''Annu Dep Antiq Jordan''. '''51''': 151–176.&lt;/ref&gt;

=== Struttura kbira skoperta fl-2016 ===
Fl-2016, l-arkeologi użaw l-immaġni bis-satellita u droni biex jiskopru struttura monumentali kbira ħafna, li qabel ma kinitx magħrufa, li x’aktarx tmur lura għal madwar il-150 Q.K., iż-żmien meta n-Nabatej bdew il-programm pubbliku tagħhom tal-bini. Din tinsab ’il barra miż-żona prinċipali tal-belt, taħt [[Jabal an-Nmayr]] u xi 0.80 km fin-Nofsinhar taċ-ċentru tal-belt, iżda tħares lejn il-Lvant, mhux lejn il-belt, u ma għandha l-ebda rabta viżibbli magħha. L-istruttura tikkonsisti minn pjattaform enormi ta’ 56 metru b’49 metru, b’taraġ monumentali ħdejn in-naħa tal-Lvant tagħha. Il-pjattaforma kbira tikkonfina fiha oħra iżgħar, b’binja komparattivament żgħira ta’ 8.5 metri bi 8.5 metri, li tħares il-Lvant lejn it-taraġ. L-istruttura, iżgħar biss mill-kumpless tal-Monasteru, probabbli kellha funzjoni ċerimonjali li r-riċerkaturi lanqas biss ħjiel m’għandhom x’kienet għalissa.&lt;ref&gt;Parcak, Sarah; Tuttle, Christopher A. (May 2016). &quot;Hiding in Plain Sight: The Discovery of a New Monumental Structure at Petra, Jordan, Using WorldView-1 and WorldView-2 Satellite Imagery&quot;. ''Bulletin of the American Schools of Oriental Research''. '''375''' (375): 35–51.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Archaeologists discover massive Petra monument that could be 2,150 years old|url=http://www.theguardian.com/world/2016/jun/09/petra-buried-monument-discovered-jordan|data=2016-06-09|data-aċċess=2021-03-18|lingwa=en|sit=the Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Massive New Monument Found in Petra|url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/space-archaeology-satellite-petra-ancient-city-discovery-jordan-monument|data=2016-06-08|data-aċċess=2021-03-18|lingwa=en|sit=History}}&lt;/ref&gt;

== Klima ==
F’Petra, il-klima hija semiarida. Il-biċċa l-kbira tax-xita tinżel fix-xitwa. Il-klassifikazzjoni klimatika ta’ Köppen-Geiger hija BSk. It-temperatura annwali medja f’Petra hija 15.5 °C. Kull sena l-preċipitazzjoni tlaħħaq madwar 193 mm.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |''Data'' klimatika dwar Petra
|-
!Xahar
!Jan
!Frar
!Mar
!Apr
!Mej
!Ġun
!Lul
!Aww
!Set
!Ott
!Nov
!Diċ
!Sena
|-
!Temp. massima medja fi °C (°F)
|11.0
(51.8)
|13.1
(55.6)
|16.6
(61.9)
|20.9
(69.6)
|25.1
(77.2)
|28.6
(83.5)
|29.8
(85.6)
|30.0
(86.0)
|28.1
(82.6)
|24.6
(76.3)
|18.2
(64.8)
|13.4
(56.1)
|21.6
(70.9)
|-
!Temp. minima medja fi °C (°F)
|2.2
(36.0)
|2.8
(37.0)
|5.6
(42.1)
|8.7
(47.7)
|11.7
(53.1)
|14.1
(57.4)
|16.1
(61.0)
|16.5
(61.7)
|14.2
(57.6)
|11.2
(52.2)
|7.1
(44.8)
|3.4
(38.1)
|9.5
(49.1)
|-
!Preċipitazzjoni medja f’mm (pulzieri)
|45
(1.8)
|38
(1.5)
|36
(1.4)
|12
(0.5)
|4
(0.2)
|0
(0)
|0
(0)
|0
(0)
|0
(0)
|2
(0.1)
|15
(0.6)
|41
(1.6)
|193
(7.6)
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Sors: Climate-Data.org,Climate data
|}

== Reliġjon ==
[[Stampa:Great Temple of Petra 02.jpg|xellug|daqsminuri|333x333px|It-Tempju l-Kbir ta’ Petra]]
In-Nabatej kienu jqimu l-allat maskili u femminili Għarab matul iż-żmien pre-Iżlamiku kif ukoll xi ftit mir-reijiet divini tagħhom. Re minnhom, [[Obodas I]], ġie meqjus bħala alla wara mewtu. Dushara kien l-alla maskili primarju akkumpanjat mit-tliet allat femminili tiegħu: Al-‘Uzzā, Allat u Manāt. Ħafna statwi mnaqqxin fil-blat juru dawn l-allat maskili u femminili. Evidenza ġdida tindika li t-teoloġija usa’ tal-Edomiti u tan-Nabatej kellha rabtiet b’saħħithom mar-relazzjonijiet bejn id-Dinja u x-[[Xemx]], li spiss kienet tiġi mmanifestata fl-orjentazzjoni tal-istrutturi prominenti ta’ Petra lejn it-tlugħ u l-inżul ix-xemx tal-ekwinozju u tas-solstizju.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Nabataean Architecture and the Sun|url=https://www.esri.com/about/newsroom/arcuser/nabataean-architecture-and-the-sun/|isem1=Tom Paradise, Chris|kunjom1=Angel|data=2019-02-06|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en-US}}&lt;/ref&gt;

Hemm ukoll stele tar-re Qosmilk iddedikata lil Qos-Allah. Qos huwa identifikabbli ma’ Kaush (Qaush), l-alla tal-Edomiti. L-istele għandha qrun u s-siġill ta’ Tawilan l-Edomit bi stilla u n-nofs qamar ta’ Kaush, it-tnejn konsistenti mal-alla tal-[[Qamar]]. X’aktarx li dan tal-aħħar seta’ rriżulta mill-kummerċ ma’ Harran. In-natura ta’ Qos, li seta’ kien identifikat kemm ma’ alla tal-kaċċa (Qos - qaws) kif ukoll ma’ alla tat-temp (Qos - qawsalla), għalkemm in-nofs qamar fuq l-istele qisha qaws ukoll.&lt;ref&gt;Browning 28; Bartlett 194.&lt;/ref&gt;

L-inċiżjonijiet tan-Nabatej fis-Sinaj u f’postijiet oħra għandhom diversi referenzi għal ismijiet ta’ allat (Allah, El u Allat), b’referenzi reġjonali għal al-Uzza, Baal u Manutu (Manat). L-isem Allat jinstab ukoll fis-Sinaj bil-lingwa tan-Nofsinhar tal-Arabja. L-isem Allah jokkorri partikolarment bħala Garm-'allahi – “alla ddeċieda” (bil-Grieg Garamelos) u Aush-allahi – &quot;il-patt t’Alla” (bil-Grieg Ausallos), u Shalm-lahi “Alla hu paċi” u Shalm-allat “il-paċi tal-alla femminili”, Amat-allahi &quot;qaddejja femminili t’alla” u Halaf-llahi “is-suċċessur ta’ alla”.&lt;ref&gt;Negev 11.&lt;/ref&gt;

Dan l-aħħar, Petra tressqet bħala l-[[Mekka]] oriġinali minn xi skola reviżjonista tal-istudji Iżlamiċi, minħabba l-konstatazzjonijiet ta’ għadd kbir ta’ biċċiet ta’ evidenza indipendenti, b’mod partikolari li l-moskej oriġinali bikrin kienu jħarsu lejn Petra, mhux lejn Ġerusalemm jew lejn Mekka, bħala d-direzzjoni tat-talb Musulman, il-Qibla. Madankollu, oħrajn ma qablux man-nozzjoni tat-tqabbil tal-interpretazzjonijiet modern tad-direzzjonijiet tal-Qibla ma’ dawk tal-moskej bikrin peress li jsostnu li l-Musulmani bikrin ma setgħux jikkalkulaw bir-reqqa d-direzzjoni tal-Qibla lejn il-Mekka u għalhekk id-direzzjoni lejn Petra skonthom hija biss kumbinazzjoni. Petra (Raqēmō) tissemma fil-[[Koran]]&lt;nowiki/&gt;fis-[[Surah al-Kahf]] bħala الرقيم ''al-Raqīm''.&lt;ref&gt;Shaddel, Mehdy (2017-10-01). &quot;Studia Onomastica Coranica: AL-Raqīm, Caput Nabataeae*&quot;. ''Journal of Semitic Studies''. '''62''' (2): 303–318. ISSN 0022-4480.&lt;/ref&gt;
[[Stampa:The Monastery, Petra, Jordan8.jpg|daqsminuri|288x288px|Il-Monasteru]]
Il-Monasteru, l-ikbar monument ta’ Petra, imur lura għall-ewwel seklu Q.K. Kien iddedikat lil Obodas I u jingħad li huwa simpożju ta’ l-alla Obodas. Dan it-tagħrif huwa inċiż fuq il-fdalijiet tal-Monasteru (bl-Għarbi: Ad Deir).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

It-Tempju tal-Iljuni bil-Ġwienaħ huwa kumpless ta’ tempju kbir li jmur lura għar-renju tar-Re [[Aretas IV]] (9 Q.K.-40 W.K). It-tempju jinsab fl-hekk imsejjaħ Kwartier Sagru ta’ Petra, li hija żona li tinsab fl-aħħar tat-Triq bil-Kolonni ta’ Petra u li tikkonsisti minn żewġ tempji maestużi, il-Qasr al-Bint u fuq in-naħa opposta t-Tempju tal-Iljuni bil-Ġwienaħ fin-naħa tat-Tramuntana ta’ Wadi Musa.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Il-[[Kristjaneżmu]] wasal Petra fis-seklu 4 W.K., kważi 500 sena wara li Petra ġiet stabbilita bħala ċentru kummerjali. [[Atanasju]] jsemmi isqof ta’ Petra li kien jismu [[Asterju]]. Minn tal-inqas wieħed mill-oqbra (x’aktarx “il-qabar tal-urna”) kien jintuża bħala knisja. Hemm inċiżjoni b’żebgħa ħamra li tfakkar il-konsagrazzjoni tagħha “fi żmien l-isqof imqaddes Jason” (fl-447 W.K.). Wara l-ħakma Iżlamika tas-629-632, il-Kristjaneżmu f’Petra, bħal kważi fil-kumplament tal-Arabja, ċeda postu lill-Iżlam. Matul l-Ewwel Kruċjata, Petra ġiet okkupata minn [[Baldwin I]] tar-Renju ta’ Ġerusalemm u kienet tifforma parti mit-tieni żona ta’ kontroll tal-Barunija ta’ Al Karak bit-titlu ''Château de la Valée de Moyse'' jew Sela. Petra baqgħet f’idejn il-[[Franki]] sal-1189 u għadha sede titolari tal-Knisja Kattolika.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Skont it-tradizzjoni Għarbija, Petra hija l-post fejn Musa (Mosè) mess blata bil-ħatar tiegħu u ħareġ l-ilma, u fejn Aron, ħu Mosè, huwa midfun fil-Muntanja Hor, magħrufa llum bħala Jabal Haroun jew Muntanja Aron. Wadi Musa jew “Wadi ta’ Mosè” huwa l-isem Għarbi għall-wied dejjaq fejn tinsab Petra. Fi żmien [[Ġeromju]] fis-seklu 4, kien hemm is-santwarju ta’ [[Mirjam]], oħt Mosè, fil-quċċata ta’ xi muntanja iżda l-post eżatt baqa’ ma ġiex identifikat.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Petra|url=https://sacredsites.com/middle_east/jordan/petra_ruins.html|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en-gb|sit=Sacred Sites: World Pilgrimage Guide}}&lt;/ref&gt;

== Wirt tal-Bedwini ==
[[Stampa:Al khazneh.jpg|xellug|daqsminuri|345x345px|Ġrajjiet folkloristiċi tal-Bedwini billejl quddiem it-Teżor imdawwal biss b’ħafna lanterni żgħar]]
Fl-1985, qabel il-proċess tad-deżinjazzjoni tal-UNESCO, il-gvern tal-Ġordan ordna li l-insedjament tal-Bidoul/[[Bidul]] (il-[[Bedwini]] ta’ Petra) jgħaddi mill-abitazzjonijiet fl-għerien f’Petra għal [[Umm Sayhoun]]/Um Seihun. Huma ngħataw blokok ta’ abitazzjonijiet moderni b’xi infrastruttura bħad-drenaġġ u s-sanitazzjoni. Fost is-sitt komunitajiet fir-Reġjun ta’ Petra, Umm Sayhoun hija waħda mill-iżgħar komunitajiet. Il-villaġġ ta’ Wadi Musa huwa l-ikbar fiż-żona, abitat l-iktar mill-Bedwini Layathnah, u attwalment huwa l-eqreb insedjament għaċ-ċentru tal-viżitaturi, id-daħla prinċipali permezz tas-Siq u s-sit arkeoloġiku inġenerali. Umm Sayhoun tagħti aċċess għal rotta sekondarja li twassal għas-sit bil-mixi msejħa r-rotta tal-mixi ta’ Wadi Turkmaniyeh.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Ċita web|titlu=UNESCO - Cultural space of the Bedu in Petra and Wadi Rum|url=https://ich.unesco.org/en/lists|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en|sit=ich.unesco.org}}&lt;/ref&gt;

Il-Park Arkeoloġiku ta’ Petra sar entità legali awtonoma u ħa f’idejh il-ġestjoni tas-sit f’Awwissu 2007.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Archeological Park - Visit Petra|url=http://visitpetra.jo/Pages/viewpage.aspx?pageID=129|data-aċċess=2021-03-19|sit=visitpetra.jo|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180902223532/http://visitpetra.jo/Pages/viewpage.aspx?pageID=129|arkivju-data=2018-09-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Il-Bidul jappartjenu għal wieħed mit-tribujiet tal-Bedwini li l-wirt kulturali u l-ħiliet tradizzjonali tagħhom ġew imniżżla fil-[[Lista tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-UNESCO]] fl-2008 wara proċess li kien inbeda fl-2005.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Fl-2011, wara fażi ta’ ppjanar ta’ 11-il xahar, l-Awtorità tal-Iżvilupp u tat-Turiżmu tar-Reġjun ta’ Petra flimkien ma’ DesignWorkshop u JCP s.r.l. ippubblikaw Pjan Direzzjonali Strateġiku li jiggwida l-iżvilupp ippjanat tar-Reġjun ta’ Petra. B’hekk, l-iżvilupp ippjanat fir-Reġjun ta’ Petra jiġi ggwidat b’mod effiċjenti, ibbilanċjat u sostenibbli sal-2031 għall-benefiċċju tal-popolazzjoni lokali u tal-Ġordan inġenerali. Bħala parti minn dan il-pjan, ġie żviluppat Pjan Strateġiku għal Umm Sayhoun u ż-żoni tal-madwar.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.planetizen.com/files/plans/Strategic%20Master%20Plan%20for%20Petra%20Region.pdf|titlu=The Strategic Master Plan for Petra Region|kunjom1=DesignWorkshop|isem1=The Petra Development and Tourism Region Authority|data=Ġunju 2011}}&lt;/ref&gt;

Il-proċess tal-iżvilupp tal-Pjan Strateġiku kkunsidra l-ħtiġijiet taż-żona minn ħames perspettivi:

* il-perspettiva soċjoekonomika;
* il-perspettiva tal-Park Arkeoloġiku ta’ Petra;
* il-perspettiva tal-prodott turistiku ta’ Petra;
* il-perspettiva tal-użu tal-art;
* il-perspettiva ambjentali.

== Theddidiet ==
Hemm diversi theddidiet li jaffettwaw is-sit ta’ Petra, fosthom iċ-ċediment tal-istrutturi antiki, l-erożjoni mill-għargħar u l-iskular tal-ilma tax-xita, l-effetti tal-melħ fuq il-blat&lt;ref&gt;Heinrichs, K.; Azzam, R. (June 2012). &quot;Investigation of salt weathering on stone monuments by use of a modern wireless sensor network exemplified for the rock-cut monuments in Petra / Jordan – a research project&quot;. ''International Journal of Heritage in the Digital Era''. '''1''' (2): 191–216.&lt;/ref&gt;, ir-restawr ħażin tal-istrutturi antiki u t-turiżmu mhux sostenibbli.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=&quot;Heritage at Risk 2004/2005: Petra&quot; (PDF). icomos.org.|url=https://www.icomos.org/risk/2004/jordan2004.pdf}}&lt;/ref&gt; Din tal-aħħar żdiedet b’mod sostanzjali, speċjalment minn mindu s-sit ingħata kopertura estensiva mill-mezzi tax-xandir meta sar wieħed mis-Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=&quot;Heritage Conservation Grips Jordan's Petra Amid Booming Tourism&quot;. Xinhua News Agency. Arkivjat 18-09-2009.|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/03/content_7006318.htm|data-aċċess=2021-03-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090918212011/http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/03/content_7006318.htm|arkivju-data=2009-09-18|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Fl-1989, f’tentattiv biex jittaffa l-impatt ta’ dawn it-theddidiet, ġiet stabbilita t-Trust Nazzjonali ta’ Petra. Din ħadmet ma’ bosta organizzazzjonijiet lokali u internazzjonali fuq proġetti li jippromwovu l-protezzjoni, il-konservazzjoni, u l-preservazzjoni tas-sit ta’ Petra.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=&quot;Petra National Trust-About&quot;. petranationaltrust.org. Arkivjat 28-12-2011.|url=http://petranationaltrust.org/ui/ShowContent.aspx?ContentId=1|data-aċċess=2021-03-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111228122554/http://petranationaltrust.org/ui/ShowContent.aspx?ContentId=1|arkivju-data=2011-12-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Barra minn hekk, l-UNESCO u l-[[ICOMOS]] dan l-aħħar ikkollaboraw biex jippubblikaw l-ewwel ktieb tagħhom fuq it-theddidiet umani u naturali għas-Siti ta’ Wirt Dinji sensittivi u għażlu lil Petra bħala l-iktar eżempju importanti ta’ pajsaġġi mhedda. Il-preżentazzjoni ''Tourism and Archaeological Heritage Management at Petra: Driver to Development or Destruction?'' (2012) kienet l-ewwel waħda minn sensiela biex jiġu indirizzati l-kawżi ewlenin ta’ dawn il-binjiet, il-bliet, is-siti u r-reġjuni li qed jiddeterjoraw.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Comer, Douglas C.; Willems, Willem J. H. &quot;Tourism and Archaeological Heritage Management at Petra: Driver to Development or Destruction?&quot; (PDF). icomos.org.|url=http://openarchive.icomos.org/1208/1/III-1-Article2_Comer_Willems.pdf}}&lt;/ref&gt;

Fl-2018, l-organizzazzjoni tal-Persuni għat-Trattament Etiku tal-[[Annimal|Annimali]], PETA, irrilaxxat filmat dwar l-abbuż kontra l-annimali li jintużaw għax-xogħol f’Petra. PETA ddikjarat li l-annimali jiġu sfurzati jġorru t-turisti jew iġorru l-karrijiet kuljum. Il-filmat wera lil dawk li suppost qed jieħdu ħsieb l-annimali, isawtuhom u jagħtuhom bil-frosta darba wara l-oħra kull meta l-annimali ma jobdux. PETA żvelat ukoll xi annimali feruti, b’ġerħiet miftuħa u infestati bid-[[Dubbiena|dubbien]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Usher, Sebastian (January 16, 2018). &quot;Jordan urged to end animal mistreatment at Petra site&quot;. BBC News.|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-42692743}}&lt;/ref&gt; L-awtorità Ġordana li tieħu ħsieb is-sit wieġbet billi fetħet klinika veterinarja u billi żiedet is-sensibilizzazzjoni dwar it-trattament xieraq tal-annimali fost dawk li kienu qed jieħdu ħsiebhom u jaqilgħu l-ħobża ta’ kuljum tagħhom permezz tagħhom.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Stakeholders take steps to address animal abuse in Petra|url=http://jordantimes.com/news/local/stakeholders-take-steps-address-animal-abuse-petra|data=2018-04-05|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en|sit=Jordan Times|arkivju-data=2018-04-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180419183636/http://jordantimes.com/news/local/stakeholders-take-steps-address-animal-abuse-petra|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Koenigsgraeber.jpg|nofs|daqsminuri|844x844px|Oqbra rjali fin-Nofsinhar tal-belt]]

== Konservazzjoni ==
Il-belt ta’ Petra hija sit f’salib it-toroq bejn il-wirt naturali u l-wirt kulturali b’pajsaġġ kulturali uniku. Minn mindu Johann Ludwig Burckhardt&lt;ref&gt;''Petra : Begleitbuch zur Ausstellung &quot;PETRA - Wunder in der Wüste : Auf den Spuren von J.L. Burckhardt alias Scheich Ibrahim&quot; : Eine Ausstellung des Antikenmuseums Basel und Sammlung Ludwig in Zusammenarbeit mit dem Ministry of Tourism and Antiquities/Department of Antiquities of Jordan und dem Jordan Museum, Amman, Antikenmuseum Basel und Sammlung Ludwig, 23. Oktober 2012 bis 17. März 2013 = Batrāʼ''. Meijden, Ella van der., Schmid, Stephan G., Voegelin, Andreas F., Antikenmuseum Basel., Museum Ludwig. Basel: Schwabe. 2012. pp. 15–17. ISBN &lt;bdi&gt;978-3-7965-2849-1&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; magħruf ukoll bħala x-Xejikk Ibrahim reġa’ skopra l-belt arkeoloġika ta’ Petra fl-1812, is-sit kulturali attira nies differenti li kienu jikkondividu interess fl-istorja u fil-kulturi tal-qedem tan-Nabatej, fosthom vjaġġaturi, pellegrini, pitturi, għorrief u studjużi.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=&quot;Culture in Crisis: Flows of Peoples, Artifacts and Ideas, ICHAJ 14&quot; (PDF). CAMNES- Center for Ancient Mediterranean and Near Eastern Studies.|url=http://ichaj.org.10-0-0-4.mint.imagine.com.jo/Documents/4683f707-942d-4a95-a50d-45093964b11b.pdf|data-aċċess=2021-03-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201208135216/http://ichaj.org.10-0-0-4.mint.imagine.com.jo/Documents/4683f707-942d-4a95-a50d-45093964b11b.pdf|arkivju-data=2020-12-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Madankollu, ir-riċerkaturi arkeoloġiċi bdew jaħdmu b’approċċ sistematiku lejn l-aħħar tas-seklu 19. Minn dak iż-żmien ’l hawn saru skavi arkeoloġiċi regolari u riċerka kontinwa dwar il-kultura tan-Nabatej f’Petra.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Archeological Excavations - Visit Petra|url=https://www.visitpetra.jo/Pages/viewpage.aspx?pageID=128|data-aċċess=2021-03-19|sit=www.visitpetra.jo|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200208221131/http://www.visitpetra.jo/Pages/viewpage.aspx?pageID=128|arkivju-data=2020-02-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Permezz tal-iskavi fil-Park Arkeoloġiku ta’ Petra, instabu għadd dejjem jikber ta’ fdalijiet kulturali tan-Nabatej iżda dawn ġew esposti għall-impatt ambjentali. Il-ġestjoni tal-ilma hija kwistjoni ċentrali biex jittaffa l-impatt fuq il-wirt mibni u fuq il-faċċati tal-fdalijiet imnaqqxin fil-blat.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Wedekind, Wanja (2005). &quot;Preventive Conservation for the Protection of the sandstone Facades in Petra/Jordan&quot;. ''. Bulletin -- Journal of Conservation-Restoration''. '''16''' (1 (60)): 48–53.&lt;/ref&gt; L-għadd kbir ta’ skoperti u l-esponiment tal-istrutturi u tas-sejbiet jeħtieġu miżuri ta’ konservazzjoni li jirrispettaw l-isfida ċentrali tal-interkonnessjoni bejn il-pajsaġġ naturali u l-wirt kulturali.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Kühlenthal, Michael. (2000). ''Petra : die Restaurierung der Grabfassaden = The restoration of the rockcut tomb facades''. Fischer, Helge., Germany. Bundesministerium für Wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung. München: Bayerischen Landesamt für Denkmalpflege. ISBN &lt;bdi&gt;3-87490-707-4&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Konservazzjoni tal-wirt kulturali ===
F’dawn l-aħħar snin ġew stabbiliti kampanji u proġetti differenti ta’ konservazzjoni f’Petra. Ix-xogħlijiet prinċipali ffukaw fuq is-sitwazzjoni tad-daħla tas-Siq biex it-turisti jkunu protetti u biex l-aċċess jiġi ffaċilitat. Barra minn hekk, saru proġetti differenti għar-riċerka tal-konservazzjoni, fosthom:

* 1958: restawr tat-tielet pilastru tal-binja tat-Teżor (Al-Khazneh). Dan il-proġett ġie ffinanzjat mill-Aġenzija għall-Iżvilupp Internazzjonali tal-Istati Uniti (USAID)
* 1974-1990: xogħol ta’ konservazzjoni fiż-żona skavata tat-Tempju tal-Iljuni bil-Ġwienaħ
* 1981: xogħlijiet differenti ta’ restawr mid-Dipartiment tal-Antikitajiet tal-Ġordan&lt;ref&gt;Zayadine, F., 1981, Recent Excavation &amp; Restoration of the department of Antiquties (1979- 1980), ADAJ (Annual of the Department of Antiquities, Amman- Jordan), Vol. 24. pp: 341-355.&lt;/ref&gt;
* 1985: xogħlijiet ta’ restawr fit-Tempju ta’ Qasr El Bint mid-Dipartiment tal-Antikitajiet tal-Ġordan&lt;ref&gt;Zayadine, F. (1986). &quot;Recent Excavation &amp; Restoration at Qasr El Bint of Petra&quot;. ''ADAJ (Annual of the department of Antiquities, Amman- Jordan)''. '''29''': 239–249.&lt;/ref&gt;
* 1990-1998: skavi u konservazzjoni tal-Knisja Biżantina miċ-Ċentru Amerikan tar-Riċerka Orjentali (ACOR)
* 1992-2002: proġett GTZ Ġermaniż taċ-Ċentru tal-Konservazzjoni u r-Restawr f’Petra (CARCIP)&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
* 1993-2000: skavi, konservazzjoni u restawr tat-Tempju l-Kbir, iffinanzjati mill-Brown University, l-Istati Uniti&lt;ref&gt;Joukowsky, M. (1999). &quot;The Brown University 1998 Excavations at The Petra Great Temple&quot;. ''ADAJ (Annual of the Department of Antiquities, Amman- Jordan)''. '''43''': 195–222.&lt;/ref&gt;
* 1996 ’il quddiem: restawr tas-Siq u riabilitazzjoni tal-art tas-Siq mit-Trust Nazzjonali ta’ Petra, iffinanzjati bejn il-Ġordan u l-Iżvizzera mill-fond tal-Aġenzija Żvizzera għall-Iżvilupp u mill-Fond Dinji għall-Monumenti&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=PNT - Preservation|url=http://petranationaltrust.org/SubDefault.aspx?PageId=186&amp;MenuId=19|data-aċċess=2021-03-19|sit=petranationaltrust.org|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210307031138/http://petranationaltrust.org/SubDefault.aspx?PageId=186&amp;MenuId=19|arkivju-data=2021-03-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2001: restawr tal-artal quddiem il-Casr Bint Firaun mill-UNESCO
* 2003: żvilupp ta’ pjan ta’ konservazzjoni u ta’ manutenzjoni tas-sistemi antiki tad-drenaġġ biex jiġu protetti l-faċċati mnaqqxin fil-blat&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* 2003-2017: evalwazzjoni tad-desalinazzjoni u tar-restawr tal-faċċati tal-oqbra&lt;ref&gt;W. Wedekind, H. Fischer: ''Salt weathering and the evaluation of desalination and restoration in Petra/Jordan.'' In: Laue, S. (Hrsg.) ''SWBSS 2017 4th International Conference on Salt Weathering of Buildings and Stone Sculptures,'' 20. - 22. September 2017 - Potsdam, Potsdam 2017, pp: 190 - 299.&lt;/ref&gt;
* 2006-2010: preservazzjoni u konsolidazzjoni tal-[[arti]] mal-ħitan fis-Siq al Barid mit-Trust Nazzjonali ta’ Petra b’kooperazzjoni mad-Dipartiment tal-Antikitajiet tal-Ġordan u mal-Courtauld Institute of Art ([[Londra]])
* 2009 ’il quddiem: sforz imġedded biex jiġi ppreservat u riabilitat t-Tempju tal-Iljuni bil-Ġwienaħ permezz tal-Inizjattiva tal-Ġestjoni Kulturali tat-Tempju tal-Iljuni bil-Ġwienaħ, u l-kontribut tal-Park Arkeoloġiku ta’ Petra u d-Dipartiment tal-Antikitajiet tal-Ġordan
* 2016-2019: karatterizzazzjoni u konservazzjoni tal-arti tal-ħitan u l-iskulturi tan-Nabatej f’Petra permezz tal-Proġett ta’ Konservazzjoni tal-Arti tal-Ħitan ta’ Petra (PPCP)&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=CICS - Petra Painting Conservation Project - Workshop 2019 - TH Köln|url=https://www.th-koeln.de/en/cics---petra-painting-conservation-project---workshop-2019_64865.php|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en|sit=www.th-koeln.de}}&lt;/ref&gt;, iffinanzjat mill-Fondazzjoni Ġermaniża tar-Riċerka (il-proġett nru 285789434).&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=DFG - GEPRIS - Characterisation and Conservation of Paintings on Walls and Sculpture from Nabataean Petra|url=https://gepris.dfg.de/gepris/projekt/285789434?language=en|data-aċċess=2021-03-19|sit=gepris.dfg.de}}&lt;/ref&gt;

== Kultura popolari ==

=== Letteratura ===

* Fl-1845, il-poeta Brittaniku [[John William Burgon]] rebaħ il-Premju Newdigate tal-Università ta’ Oxford għall-[[poeżija]] tiegħu “Petra”, li fiha d-deskrizzjoni famuża ...''a rose-red city half as old as time'' (belt roża fl-aħmar li għandha nofs iż-żmien taż-żmien innifsu).
* Petra tissemma fir-rumanzi ''Left Behind Series''; ''Appointment with Death''; ''The Eagle in the Sand''; ''The Red Sea Sharks'', id-dsatax-il ktieb fis-sensiela ''The Adventures of Tintin''; u f’''The Moon Goddess and the Son'' ta’ [[Kingsbury]]. Kellha rwol prominenti fir-rumanz misterjuż ta’ [[Marcus Didius Falco]] ''Last Act in Palmyra'', u hija l-post fejn [[Agatha Christie]] ambjentat ''Appointment With Death''. Fir-rumanz ta’ [[Blue Balliett]] ''Chasing Vermeer'', il-karattru Petra Andalee ngħatat isem is-sit apposta.&lt;ref&gt;Balliett, Blue (2004). ''Chasing Vermeer:'' Afterwords by Leslie Budnick: Author Q&amp;A. Scholastic. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-439-37294-7&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;
* Fl-1979 [[Marguerite van Geldermalsen]] minn [[New Zealand]] iżżewġet lil Mohammed Abdullah, Bedwin minn Petra.&lt;ref&gt;Geldermalsen, Marguerite (2010). ''Married to a Bedouin''. Virago UK. ISBN &lt;bdi&gt;978-1844082209&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Huma għexu f’għar f’Petra sa mewt ir-raġel. Kienet l-awtriċi tal-ktieb ''Married to a Bedouin''. Van Geldermalsen hija l-unika mara mill-Punent li qatt għexet f’għar f’Petra.
* [[Joan Ward]] mill-Ingilterra kitbet ''Living With Arabs: Nine Years with the Petra Bedouin''&lt;ref&gt;Ward, Joan (2014). ''Living With Arabs: Nine Years with the Petra Bedouin''. UM Peter Publishing. ISBN &lt;bdi&gt;978-1502564917&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; u ddokumentat l-esperjenzi tagħha meta għexet f’Umm Sayhoun mal-Bedwini ta’ Petra fil-perjodu mill-2004 sal-2013.

=== Traġikummiedja ===

* It-traġikummiedja ''Petra'' ta’ [[John Yarbrough]] iddebuttat fil-Manhattan Repertory Theatre fl-2014&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Fall One Act Competition 2014|url=https://www.manhattanrep.com/fall-one-act-competition-2014|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en-US|sit=Manhattan Rep|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210224013726/https://www.manhattanrep.com/fall-one-act-competition-2014/|arkivju-data=2021-02-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, u saret ukoll fil-Hudson Guild fi [[New York]] fl-2015, fejn rebħet diversi premjijiet. Barra minn hekk, intgħażlet għall-antoloġija ''Best American Short Plays 2014-2015''.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=THE BEST AMERICAN SHORT PLAYS 2014-15 Hits the Shelves|url=https://www.broadwayworld.com/article/THE-BEST-AMERICAN-SHORT-PLAYS-2014-15-Hits-the-Shelves-20160718|isem1=BWW News|kunjom1=Desk|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en|sit=BroadwayWorld.com}}&lt;/ref&gt;

=== Films ===

* Is-sit deher f’diversi films, fosthom ''Indiana Jones and the Last Crusade'', ''Arabian Nights'', ''Passion in the Desert'', ''Mortal Kombat: Annihilation'', ''Sinbad and the Eye of the Tiger'', ''The Mummy Returns'', ''Krrish 3'', ''Transformers: Revenge of the Fallen'', ''Samsara'' u ''Kajraare''.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Can Jordan's 'Indiana Jones' city of Petra survive as tourists stay away?|url=https://www.cnn.com/travel/article/jordan-petra-tourism/index.html|isem1=By Adrian Mourby, for|kunjom1=CNN|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en|sit=CNN}}&lt;/ref&gt;

=== Televiżjoni ===

* Petra dehret fl-episodju 20 ta’ ''Misaeng''.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Misaeng: Episode 20 (Final) » Dramabeans Korean drama recaps|url=https://www.dramabeans.com/2014/12/misaeng-episode-20-final/|data=2014-12-24|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en-US}}&lt;/ref&gt;
* Petra dehret f’episodju ta’ ''Time Scanners'', magħmul għan-[[National Geographic]], fejn sitt strutturi antiki ġew skenjati bil-[[laser]], u r-riżultati nbnew f’mudelli 3D. Permezz tal-eżami bir-reqqa tal-mudell ta’ Petra, ingħata ħjiel kif setgħet inbniet fil-qedem.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Time Scanners: How was Petra built?|url=https://www.sciencefocus.com/science/time-scanners-how-was-petra-built/|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en|sit=BBC Science Focus Magazine}}&lt;/ref&gt;
* Petra kienet is-suġġett ċentrali ta’ programm speċjali tal-PBS ''Nova'' Amerikana msejjaħ ''Petra: Lost City of Stone'', li deher għall-ewwel darba fl-Istati Uniti u fl-Ewropa fi Frar 2015.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Building Wonders|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/series/building-wonders/|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en-US|sit=www.pbs.org}}&lt;/ref&gt;
* Petra hija ċentrali għall-ewwel sensiela oriġinali ta’ [[Netflix]] bl-Għarbi msejħa ''Jinn,'' li hija dramm supernaturali taż-żgħażagħ dwar ġenji maġiċi fil-belt antika ta’ Petra. It-tema tas-sensiela hija li d-dinja ma tinqeridx minn Jinn. Is-sensiela nġibdet fil-Ġordan u fiha ħames episodji.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Netflix’s first Arabic original series sparks uproar in Jordan|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/6/14/netflixs-first-arabic-original-series-sparks-uproar-in-jordan|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en|sit=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;
* Petra dehret f’''Destination Truth'', fejn jingħad li fil-fdalijiet hemm il-fatati tal-ġenji jew tal-''jinn'', li fil-mitoloġija pre-Iżlamika bikrija u fit-teoloġija Iżlamika jitqiesu bħala spirti jew xjaten.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Ghost of Petra/The Lizard Man|url=https://destinationtruth.fandom.com/wiki/Ghost_of_Petra/The_Lizard_Man|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en|sit=Destination Truth Wiki}}&lt;/ref&gt;

=== Mużika u filmati mużikali ===

* Sitt xhur wara mixja li marret ħażin u li fiha miet żewġ persuni mill-[[Iżrael]] fl-1958, [[Haim Hefer]] kiteb il-kliem għal ballata msejħa Ha-Sela ha-Adom (“Il-Blata l-Ħamra”).&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Dominik Peters (2015). &quot;Melody of a Myth: The Legacy of Haim Hefers Red Rock Song&quot; (PDF). Arkivjat 25-09-2019.|url=https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/tra.2015.13.issue-2/tra-2015-0011/tra-2015-0011.pdf|data-aċċess=2021-03-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190925003608/https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/tra.2015.13.issue-2/tra-2015-0011/tra-2015-0011.pdf|arkivju-data=2019-09-25|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
* Fl-1977, l-aħwa [[Libanu|Libaniżi]] Rahbani kitbu l-musical ''Petra'' bħala rispons għall-[[Gwerra Ċivili Libaniża]].&lt;ref&gt;Stone, Christopher. Popular Culture and Nationalism in Lebanon.&lt;/ref&gt;
* Id-[[The Sisters of Mercy]] ġibdu l-filmat mużikali tagħhom għal &quot;Dominion/Mother Russia&quot; madwar l-Al-Khazneh (&quot;it-Teżor&quot;) fi Frar 1988.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=The Sisters of Mercy|url=http://www.imdb.com/name/nm3538960/|data-aċċess=2021-03-19|sit=IMDb}}&lt;/ref&gt;
* Fl-1994, Petra dehret fil-filmat għas-single tal-[[Urban Species]] &quot;Spiritual Love&quot;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=Spiritual Love - NMETV Latest Music Videos and Clips {{!}} - NME.COM|url=http://www.nme.com/musicvideos/urban-species-spiritual-love/234768|data=2012-11-09|data-aċċess=2021-03-19|sit=web.archive.org|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121109005109/http://www.nme.com/musicvideos/urban-species-spiritual-love/234768|arkivju-data=2012-11-09|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== Logħob elettroniku ===

* Petra tidher bħala mappa inizjali fil-logħba elettronika ''Overwatch''.
* Petra tidher bħala għaġeb tad-dinja li jista’ jinbena fil-ħames u fis-sitt edizzjonijiet tal-logħba elettronika ''Civilization''.
* Fil-logħba elettronika tal-2008 ''Sonic Unleashed'', il-villaġġ ta’ Shamar huwa ispirat minn Petra.

== Dokumentazzjoni 3D ==
Uħud mill-istrutturi fil-Park Arkeoloġiku ta' Petra ġew iddokumentat spazjalment permezz tal-proġett Zamani u huma viżibbli fir-repożitorju maDIH.&lt;ref&gt;{{Ċita web|titlu=The Zamani Project, Petra, Jordan (مشروع زماني، البترا) - MaDiH (مديح)|url=https://madih-data.kdl.kcl.ac.uk/dataset/the-zamani-project-petra-jordan|data-aċċess=2021-03-19|lingwa=en|sit=madih-data.kdl.kcl.ac.uk|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200712175954/https://madih-data.kdl.kcl.ac.uk/dataset/the-zamani-project-petra-jordan|arkivju-data=2020-07-12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Ġordan]]
[[Kategorija:Monumenti]]
[[Kategorija:Seba' Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]]</text>
      <sha1>teyco7yzyh3ecv4bvf3wyf9ruub2fzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Třebíč</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25946</id>
    <revision>
      <id>333535</id>
      <parentid>323780</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13077" sha1="qqu8s9pa6l1cscprzf9rd8ex6877itg" xml:space="preserve">{{infobox city}}[[Stampa:Letecký pohled na centrum Třebíče od severozápadu.jpg|daqsminuri|374x374px|Veduta tar-raħal ta’ Třebíč mill-ajru]]
'''Třebíč''' (ippronunzjat biċ-Ċek: [ˈtr̝̊ɛbiːtʃ]; bil-Ġermaniż: ''Trebitsch''; bil-Yiddish: טרייביטש Treybitsh‎) huwa raħal fil-parti Moravjana tar-Reġjun ta’ [[Vysočina]] tar-[[Ċekja|Repubblika Ċeka]]. Třebíč huwa ċentru reġjonali b’popolazzjoni ta’ kważi 36,000 ruħ.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.czso.cz/csu/czso/population-of-municipalities-1-january-2019|titlu=Population of Municipalities - 1 January 2020|sit=Population of Municipalities - 1 January 2020|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-04-02}}&lt;/ref&gt; Barra minn hekk, hija l-kapitali amministrattiva tad-Distrett ta’ Třebíč. Fil-perjodu tat-tkabbir tiegħu, ir-raħal ta’ Třebíč kien it-tielet l-iktar raħal importanti fil-[[Moravja]]. It-tkabbir fil-popolazzjoni beda wara [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]]. Il-bidu tal-istorja tar-raħal huwa marbut mat-twaqqif ta’ monasteru [[Ordni Benedettina|Benedettin]], fejn illum hemm kastell. Il-kwartier [[Reliġjon Lhudija|Lhudi]] u l-Bażilika ta’ San Prokopju huma mniżżlin fil-lista tas-[[Sit ta’ Wirt Dinji|Siti ta’ Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1078/|titlu=Jewish Quarter and St Procopius' Basilica in Třebíč|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-02}}&lt;/ref&gt;

== Storja u attrazzjonijiet ==
[[Stampa:Portal of Saint Procopius Basilica in Třebíč, Třebíč District.jpg|xellug|daqsminuri|325x325px|Il-portal tal-Bażilika ta’ San Prokopju]]
Il-wirt storiku ta’ Třebíč jinkludi l-kwartier Lhudi antik u l-Bażilika [[Rumanesk|Rumaneska]] l-kbira ta’ San Prokopju. Il-bażilika tinkorpora xi karatteristiċi [[Gotiku|Gotiċi]] li ġew miżjuda wara, fosthom eżempju rari ta’ tieqa tonda ornamentali magħmula minn għaxar partijiet. Dan id-disinn jirrifletti l-ħames jew l-għaxar partijiet tal-fjuri jew tal-frott tal-familja tal-ward, abbażi tal-ħames sepali u petali jew l-għaxar segmenti tas-soltu tal-[[Frott|frotta]] tagħhom. Dawn it-tipi ta’ twieqi tondi ornamentali joħolqu kuntrast mat-twieqi Gotiċi iktar kumplessi li fihom iktar segmenti (is-soltu numri multipli tal-unitajiet Gotiċi tradizzjonali tad-disinn – tliet trifolji jew erba’ kwadrifolji). Teżi oħra tgħid li dawn id-dekorazzjonijiet huma bbażati fuq disinn antik, li ġie ispirat mill-pijunieri fir-rota tal-ħajja, assoċjata llum il-ġurnata mar-[[Reliġjon|reliġjonijiet]] tal-Lvant, jew inkella jaf jalludu għall-Madonna.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Sváček|isem=Libor|sena=2015|titlu=UNESCO|paġni=100-107|isbn=978-80-7339-067-9}}&lt;/ref&gt;

Il-Bażilika ta’ San Prokopju oriġinat fil-bidu tas-seklu 12 bħala monasteru Benedettin. Kellha tant rikkezzi li wasslet għat-twaqqif ta’ ċentru kummerċjali lokali: ir-raħal ta’ Třebíč. Il-monasteru reġa’ nbena matul ir-renju tar-Re [[Wenceslas I]] (1230-1253), u mill-ġdid fl-aħħar tas-seklu 15. Matul l-ewwel nofs tas-seklu 16, uħud mill-binjiet monastiċi ta’ Třebíč ġew immudellati f’kastell, u iktar ’il quddiem ġew rinnovati bi stil [[Barokk]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Fil-bidu tas-seklu 18, saru xi bidliet fil-bażilika mill-arkitett Ċek [[Frantisek Maxmilian Kanka]]; it-twieqi twessgħu, ġew miżjuda xi riffieda, reġa’ nbena t-torri fil-Lbiċ tal-bażilika, u ġiet mibnija l-faċċata l-ġdida fil-Punent b’żewġ torrijiet bi stil Barokk u Gotiku.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ir-raħal storiku ta’ Třebíč, li huwa estiż fuq iż-żewġ naħat tax-xmara [[Jihlava]], ġie ddikjarat Żona ta’ Konservazzjoni fl-1990. Il-Kwartier Lhudi u l-Bażilika ta’ San Prokopju, flimkien mal-kastell u l-ġonna, huma kollha inklużi fiż-Żona ta’ Konservazzjoni ta’ Trebic.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://placeandsee.com/wiki/trebic?spmchkbj=spmprvbj34n0|titlu=Třebíč|sit=placeandsee.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-02}}&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Trebic view on procopius basilica.jpg|daqsminuri|312x312px|Veduta tar-raħal mix-xmara Jihlava]]

=== Kronoloġija ===

* 1101: twaqqif tal-Monasteru Benedettin.
* 1277: l-iktar dokument antik li jsemmi r-raħal ta’ Třebíč.
* 1335: l-għoti tad-drittijiet ta’ raħal lil Třebíč skont ir-raħal irjali ta’ [[Znojmo]].
* 1338: l-ewwel referenzi ta’ insedjament Lhudi.
* 1468: ir-raħal ta’ Třebíč inħakem u nqered minn [[Matthias Corvinus]] tal-[[Ungerija]].
* Wara l-1800: l-espansjoni tal-konzerija u tal-produzzjoni taż-żraben.
* 1871: il-ftuħ tal-Palazz Nazzjonali (Národní dům) u t-twaqqif ta’ [[skola]] tal-[[grammatika]] (Gymnázium Třebíč) biċ-Ċek bħala l-ilsien tat-tagħlim.
* 1886: l-ewwel ferrovija tgħaddi minn Třebíč.
* 1930: l-iżvilupp tal-produzzjoni taż-żraben u l-kostruzzjoni tal-kolonji tal-ħaddiema – illum id-diviżjoni ta’ Borovina.
* Snin 70 u 80 tas-seklu 20: il-kostruzzjoni ta’ akkomodazzjonijiet residenzjali ġodda u żieda sussegwenti fil-popolazzjoni.
* Snin 90 tas-seklu 20: ir-rinnovazzjoni veloċi tar-raħal.
* 2003: it-tniżżil tal-Kwartier Lhudi u tal-Bażilika ta’ San Prokopju fil-lista ta’ Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO.

== Sit ta’ Wirt Dinji ==
[[Stampa:Trebic, Schloss und Basilika St. Prokop (38001540464).jpg|xellug|daqsminuri|262x262px|Il-Bażilika ta’ San Prokopju]]
Il-kwartier [[Reliġjon Lhudija|Lhudi]] u l-Bażilika ta’ San Prokopju ġew iddeżinjati bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2003.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: '''il-kriterju (ii)''' “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”, ladarba l-kwartier Lhudi u l-Bażilika ta’ San Prokopju ta’ Třebíč huma xhieda tal-koeżistenza u l-interskambju ta’ valuri bejn żewġ kulturi differenti, tal-Lhud u tal-[[Kristjaneżmu|Kristjani]], tul is-sekli; u '''l-kriterju (iii)''' “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”, ladarba l-kwartier Lhudi ta’ Třebíč huwa xhud eċċezzjonali tat-tradizzjonijiet kulturali tad-diaspora Lhudija fl-[[Ewropa Ċentrali]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Ġeografija ==
Ir-raħal ta’ Třebíč jinsab 35 km fix-Xlokk ta’ Jihlava u 65 km fil-Punent ta’ [[Brno]] fuq ix-xmara Jihlava. L-elevazzjoni tar-raħal hija bejn 392 metru u 503 metri ’l fuq mil-livell tal-baħar.

Třebíč għandu klima miti b’waqtiet tax-xita okkażjonali. It-temperatura annwali medja hija 7.5 °C, it-temperatura medja f’Lulju hija 18.5 °C u f’Jannar hija −3.4 °C.

== Demografija ==
[[Stampa:Trebic mc.svg|xellug|bla_tilar|436x436px]]

=== Diviżjonijiet tar-raħal ===

* Borovina (526 dar, 5,864 abitant)
* Budíkovice (61 dar, 199 abitant)
* Horka Domky (1,158 dar, 7,788 abitant)
* Jejkov (91 dar, 270 abitant)
* Nové Dvory (987 dar, 16,657 abitant)
* Nové Město(161 dar, 1,056 abitant)
* Pocoucov (59 dar, 183 abitant)
* Podklášteří (1,009 dar, 3,899 abitant)
* Ptáčov (66 dar, 212-il abitant)
* Račerovice (49 dar, 155 abitant)
* Řípov (22 dar, 68 abitant)
* Slavice (80 dar, 246 abitant)
* Sokolí (44 dar, 88 abitant)
* Stařečka (202 idjar, 539 abitant)
* Týn (203 idjar, 1,171 abitant)
* Vnitřní Město (53 dar, 210 abitant)
* Zámostí (124 dar, 416 abitant)

'''Progress tal-popolazzjoni'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Sena'''
|'''Popolazzjoni'''
|-
|1763
|3 149
|-
|1772
|3 439
|-
|1791
|4 743
|-
|1799
|5 010
|-
|1830
|6 005
|-
|1835
|6 731
|-
|1843
|6 803
|-
|1849
|7 800
|-
|1850
|8 002
|-
|1869
|10 328
|-
|1880
|11 999
|-
|1890
|13 726
|-
|1900
|15 309
|-
|1910
|16 347
|-
|1921
|17 191
|-
|1930
|17 555
|-
|1950
|20 257
|-
|1960
|20 387
|-
|1970
|22 555
|-
|1980
|29 017
|-
|1985
|36 008
|-
|1991
|38 355
|-
|2001
|39 021
|-
|2005
|38 715
|-
|2008
|38 717
|-
|2014
|37 095
|-
|2015
|36 641
|-
|2019
|35 691
|}

== Trasport ==
[[Stampa:Magist.jpg|daqsminuri|299x299px|Waħda mit-toroq prinċipali ta’ Třebíč]]
Fost ir-rotot kummerċjali li kien hemm ħdejn Třebíč diġà minn żmien il-qedem insibu r-rotot ta’ ''Habry'', ta’ ''Lovětín'' u ta’ ''Libice''.

Illum il-ġurnata, Třebíč huwa salib it-toroq importanti għat-traffiku tar-reġjun. It-toroq prinċipali li jgħaddu minn Třebíč huma l-I/23 (Brno – [[České Budějovice]]) u l-II/360, li jikkollegaw ir-raħal ta’ Třebíč mal-awtostrada D1. It-triq II/405, li tgħaddi ħdejn ir-raħal, tikkollegah mal-[[belt kapitali]] tar-Reġjun ta’ Vysočina – Jihlava.

Il-ferrovija tgħaddi mid-direzzjoni Lvant-Punent fi Třebíč. Il-ferrovija Nru 240 tikkollega lil Třebíč mal-bliet ta’ Brno u Jihlava. Hemm żewġ stazzjonijiet tal-ferrovija li jaqdu lir-raħal: Třebíč u Třebíč-Borovina.

Hemm ajruport rikreattiv żgħir fil-limiti tar-raħal.

Fl-imgħoddi ġiet proposta linja tat-trolley bus iżda qatt ma nbniet.

Fir-raħal ta’ Třebíč hemm diversi faċilitajiet segregati għar-roti, fosthom rotta għaċ-ċiklistili tagħti minn Jihlava għal [[Raabs an der Thaya]], li nbniet fl-2009.

== Kultura ==

=== Festivals ===

* Divadelní Třebíč – festival [[Teatru|teatrali]] amatorjali
* Šamajim – festival tal-[[kultura]] Lhudija
* Bramborobraní – festival folkloristiku tal-[[patata]] bil-[[mużika]] u ż-[[żfin]]
* Oslavy Unesco – ċelebrazzjoni tal-anniversarju tat-tniżżil tar-raħal fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO
* Divadla 2-3-4 herců – festival teatrali professjonali
* Zámostí – festival kulturali u mużikali&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.zamosti.cz/|titlu=Zámostí Třebíč 2020|sit=www.zamosti.cz|data-aċċess=2021-04-02|arkivju-data=2021-04-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210411223924/https://www.zamosti.cz/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Concentus Moraviae – kunċerti tal-mużika klassika

== Edukazzjoni ==

=== Universitajiet ===

* Il-Kulleġġ tal-Moravja tal-Punent ta’ Třebíč

=== Skejjel sekondarji ===

* Gymnázium Třebíč
* Střední průmyslová škola Třebíč (skola sekondarja tas-snajja’ ta’ Třebíč)&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.spst.cz/|titlu=Střední průmyslová škola Třebíč|sit=www.spst.cz|data-aċċess=2021-04-02}}&lt;/ref&gt;
* Katolické gymnázium Třebíč (liċeo [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] ta’ Třebíč)&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.kgtrebic.cz/|titlu=Katolické gymnázium Třebíč {{!}} kgtrebic.cz|sit=www.kgtrebic.cz|data-aċċess=2021-04-02}}&lt;/ref&gt;
* Obchodní akademie Dr. Albína Bráfa
* Vyšší odborná škola a Střední škola veterinární, zemědělská a zdravotnická Třebíč&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.szstrebic.eu/|titlu=Škola {{!}} VOŠ a SŠVZZ Třebíč {{!}} Kraj Vysočina|sit=VOŠ a SŠVZZ Třebíč|lingwa=cs|data-aċċess=2021-04-02}}&lt;/ref&gt;
* Hotelová škola Třebíč
* Střední škola stavební Třebíč
* Střední škola řemesel Třebíč
* Soukromá střední odborná škola a Střední odborné učiliště

== Nies notevoli ==

* [[Leopold Löw]] (1811-1875), rabbi Ungeriż
* [[Friedrich Leo von Rottenberger]] (1872-1938), arkitett tal-pajsaġġ Awstrijaku
* [[Jan Syrový]] (1888-1970), ġeneral, politiku u Prim Ministru fl-1938
* [[Jan Zahradníček]] (1905-1960), poeta
* [[Jindřich Svoboda]] (1917-1942), kaptan tal-ajruplani militari fl-RAF
* [[Jaroslav Zvěřina]] (twieled fl-1942), politiku
* [[Pavel Padrnos]] (twieled fl-1970), motoċiklista
* [[Patrik Eliáš]] (twieled fl-1976), plejer tal-hockey fuq is-silġ
* [[Martin Erat]] (twieled fl-1981), plejer tal-hockey fuq is-silġ
* [[Theodor Gebre Selassie]] (twieled fl-1986), plejer tal-[[futbol]]
* [[Vladimír Sobotka]] (twieled fl-1987), plejer tal-hockey fuq is-silġ
* [[Jitka Válková]] (twieldet fl-1991), mudella rebbieħa tal-kompetizzjoni nazzjonali

== Ġemellaġġ ==
Třebíč huwa ġemellat ma’:&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.trebic.cz/partnerska-mesta/ms-8149|titlu=Partnerská města: Třebíč|sit=www.trebic.cz|data-aċċess=2021-04-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230109164127/https://www.trebic.cz/partnerska-mesta/ms-8149|arkivju-data=2023-01-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://cesky.radio.cz/cinske-mesto-i-cchang-pozadalo-partnerske-mesto-trebic-o-pomoc-s-koronavirem-8109499|titlu=Čínské město I-čchang požádalo partnerské město Třebíč o pomoc s koronavirem|data=2020-01-28|sit=Radio Prague International|lingwa=cs|data-aċċess=2021-04-02}}&lt;/ref&gt;

* Humenné, is-[[Slovakkja]]
* Lilienfeld, l-[[Awstrija]]
* Oschatz, il-[[Ġermanja]]
* Rakhiv, l-[[Ukrajna]]
* Yichang, ic-[[Ċina]]

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Ċekja]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]]</text>
      <sha1>qqu8s9pa6l1cscprzf9rd8ex6877itg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vito Volterra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26228</id>
    <revision>
      <id>333536</id>
      <parentid>268415</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8538" sha1="34hraewsz1e1rsbs2xv86a9yk0y5e1q" xml:space="preserve">{{infobox bijografija}}
Il-Professur '''Vito Volterra''' KBE FRS(For) HFRSE&lt;ref&gt;Whittaker, E. T. (1941). &quot;Vito Volterra. 1860-1940&quot;. ''Obituary Notices of Fellows of the Royal Society''. '''3''' (10): 690–729.&lt;/ref&gt; ([ˈviːto volˈtɛrra]; twieled fit-3 ta’ Mejju 1860 – miet fil-11 ta’ Ottubru 1940) kien matematiku u fiżiku [[Taljan]], u huwa magħruf għall-kontributi tiegħu fil-[[bijoloġija]] [[matematika]] u fl-ekwazzjonijiet integrali&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Volterra/|titlu=Vito Volterra - Biography|sit=Maths History|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://mathgenealogy.org/id.php?id=33908|titlu=Vito Volterra at the Mathematics Genealogy Project|arkivju-data=2021-05-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210504060159/https://mathgenealogy.org/id.php?id=33908|data-aċċess=2021-05-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, kif ukoll wieħed mill-fundaturi tal-analiżi funzjonali.&lt;ref&gt;Accardi, Luigi (1992), &quot;Vito Volterra and the development of functional analysis&quot;, in Amaldi, E.; Amerio, L.; Fichera, G.; Gregory, T.; Grioli, G.; Martinelli, E.; Montalenti, G.; Pignedoli, A.; Salvini, Giorgio; Scorza Dragoni, Giuseppe (eds.), ''Convegno internazionale in memoria di Vito Volterra (8–11 ottobre 1990)'' [''International congress in memory of Vito Volterra (October 8–11, 1990)''], Atti dei Convegni Lincei, '''92''', Roma: Accademia Nazionale dei Lincei, pp. 151–181, ISSN 0391-805X.&lt;/ref&gt;

== Bijografija ==
Vito Volterra twieled f’[[Ancona]], li dak iż-żmien kienet parti mill-Istati Papali, f’familja fqira ħafna ta’ Lhud. Missieru kien [[Abramo Volterra]] u ommu kienet [[Angelica Almagia]].&lt;ref&gt;''Biographical Index of Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh 1783–2002''. The Royal Society of Edinburgh. July 2006. ISBN &lt;bdi&gt;0-902-198-84-X&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Volterra wera minn età żgħira li kien promettenti fil-matematika sew qabel ma attenda l-Università ta’ [[Pisa]], fejn ġie influwenzat minn [[Enrico Betti]], u fejn sar professur tal-mekkanika razzjonali fl-1883. Minnufih beda jaħdem biex jiżviluppa t-teorija tiegħu tal-analiżi funzjonali li wasslet għall-interess tiegħu u għall-kontributi tiegħu iktar ’il quddiem fir-rigward tal-ekwazzjonijiet integrali u integro-differenzjali. Ix-xogħol tiegħu huwa miġbur fil-qosor fil-ktieb tiegħu ''Theory of functionals and of Integral and Integro-Differential Equations'' (1930).

Fl-1892, huwa sar professur tal-mekkanika fl-Università ta’ [[Torino]] u mbagħad fl-1900 sar professur tal-fiżika matematika fl-Università ta’ [[Ruma]] La Sapienza. Volterra kiber matul l-aħħar stadji tar-''Risorgimento'' meta l-Istati Papali ġew finalment annessi mal-[[Italja]], u bħall-mentor tiegħu Betti, huwa kien patrijott entużjast, tant li r-re [[Vittorio Emanuele III]] għamlu senatur għar-Renju tal-Italja fl-1905. Fl-istess sena, huwa beda jiżviluppa t-teorija tal-iżlogaturi fil-kristalli li iktar ’il quddiem kienet importanti fil-fehim tal-imġiba tal-materjali duttili. 

Meta faqqgħet [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], Volterra diġà kellu iktar minn 50 sena, u ssieħeb mal-Armata Taljana u ħadem fuq l-iżvilupp tal-iġfna tal-ajru taħt [[Giulio Douhet]]. Huwa ħareġ bl-idea li jintuża l-elju inerti minflok l-idroġenu fjammabbli u uża l-kapaċitajiet tiegħu fir-rwoli ta’ tmexxija biex jorganizza l-manifattura tal-elju inerti.

Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, Volterra xeħet l-attenzjoni tiegħu fuq l-applikazzjoni tal-ideat matematiċi tiegħu fil-bijoloġija, prinċipalment billi tenna u żviluppa x-xogħol ta’ [[Pierre François Verhulst]]. Eżitu ta’ dan il-perjodu huma l-ekwazzjonijiet ta’ Lotka-Volterra.

Volterra huwa l-unika persuna li kienet kelliem fil-plenarja tal-Kungress Internazzjonali tal-Matematiċi erba’ darbiet (fl-1900, fl-1908, fl-1920 u fl-1928).&lt;ref&gt;&quot;''Betti, Brioschi, Casorati, trois analystes italiens et trois manières d'envisager les questions d'analyse'' par Vito Volterra&quot;. ''Compte rendu du deuxième Congrès international des mathématiciens tenu à Paris du 6 au 12 Aout 1900''. Tome 2. 1902. pp. 43–57.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Volterra, Vito. &quot;Le matematiche in Italia nella seconda metà del secolo XIX.&quot; In ''Atti del IV Congresso Internazionale dei Matematici'' (Roma 1908), vol. 1, pp. 55-65. 1909.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;''Sur l'enseignement de la physique mathématique et de quelques points d'analyse'' par Vito Volterra&quot; (PDF). ''Compte rendu du Congrès international des mathématiciens tenu à Strasbourg du 22 au 30 Septembre 1920''. 1921. pp. 81–97.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Volterra, Vito. &quot;La teoria dei funzionali applicata ai fenomeni ereditari.&quot; Atti Congr. intern. dei Mat. a Bologna, vol. 1 (1928), pp. 215–232.&lt;/ref&gt;

Fl-1922, huwa ssieħeb mal-oppożizzjoni kontra r-reġim Faxxista ta’ [[Benito Mussolini]] u fl-1931 kien wieħed minn 12-il professuri biss (minn 1,250 professur) li rrifjutaw li jieħdu l-ġurament obbligatorju ta’ lealtà. Il-filosofija politika tiegħu toħroġ fid-dieher minn kartolina li bagħat fis-snin 30 tas-seklu 20, fejn kiteb dak li jista’ jitqies bħala epitaffju għall-Italja ta’ Mussolini: “l-Imperi jiġu u jmorru, iżda t-teoremi ta’ Ewklidi jibqgħu għal dejjem”. Madankollu, Volterra ma kienx radikali; x’aktarx li kien ikun imwaħħax bl-istess mod li kieku l-oppożizzjoni tax-Xellug kontra Mussolini kellhom jiksbu l-poter, peress li hu kien irjalist u nazzjonalist għal ħajtu kollha. Bħala riżultat tar-rifjut tiegħu li jiffirma l-ġurament ta’ lealtà għall-gvern Faxxista ġie mġiegħel jirreżenja mill-kariga universitarja tiegħu u mis-sħubija tiegħu fl-akkademji xjentifiċi. Barra minn hekk, matul is-snin ta’ wara, huwa għex l-iktar ’il barra mill-pajjiż, u reġa’ lura Ruma ftit qabel mewtu.

Fl-1936, ġie maħtur bħala membru tal-Akkademja Papali tax-Xjenzi, fuq l-inizjattiva tal-fundatur [[Agostino Gemelli]].

Vito Volterra miet f’Ruma fil-11 ta’ Ottubru 1940 u ġie midfun fiċ-Ċimiterju ta’ Ariccia. L-Akkademja organizzat il-funeral tiegħu.

== Familja ==
Fis-sena 1900 Volterra żżewweġ lil [[Virginia Almagia]], li kienet kuġina tiegħu.&lt;ref&gt;''Biographical Index of Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh 1783–2002'' (PDF). The Royal Society of Edinburgh. July 2006. ISBN &lt;bdi&gt;0-902-198-84-X&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; It-tifel tagħhom [[Edoardo Volterra]] (1904-1984) kien storiku famuż tad-dritt Ruman.&lt;ref&gt;Sturm, Fritz (1987). &quot;Edoardo Volterra (1904–1984)&quot;. ''Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte: Romanistische Abteilung'' (in German). '''104''' (1): 918‐926.&lt;/ref&gt;

Volterra kellu wkoll tifla, [[Luisa Volterra]], li żżewġet lil [[Umberto d'Ancona]]. D'Ancona qanqal l-interess ta’ Volterra fil-bijomatematika meta wrieh sett ta’ ''data'' rigward popolazzjonijiet ta’ ħut differenti fil-[[Baħar Adrijatiku]], fejn it-tnaqqis fl-attività tas-sajd minħabba l-gwerra kien wassal għal żieda fil-popolazzjonijiet tal-ispeċijiet tal-ħut predaturi. Vito Volterra ppubblika analiżi tad-dinamika tal-interazzjoni tal-ispeċijiet ta’ ħut is-sena.

== Selezzjoni tal-kitbiet ta’ Volterra ==

* 1910. ''Leçons sur les fonctions de lignes.'' [[Pariġi]]: Gauthier-Villars.
* 1912. ''The theory of permutable functions.'' Princeton University Press.
* 1913. ''Leçons sur les équations intégrales et les équations intégro-différentielles.'' Pariġi: Gauthier-Villars.
* 1926, &quot;Variazioni e fluttuazioni del numero d'individui in specie animali conviventi,&quot; ''Mem. R. Accad. Naz. dei Lincei'' 2: 31–113.
* 1926, &quot;Fluctuations in the abundance of a species considered mathematically,&quot; ''Nature'' 118: 558–60.
* 1960. ''Sur les Distorsions des corps élastiques'' (with Enrico Volterra). Pariġi: Gauthier-Villars.
* 1930. ''Theory of functionals and of integral and integro-differential equations''. Blackie &amp; Son.
* 1931. ''Leçons sur la théorie mathématique de la lutte pour la vie''. Pariġi: Gauthier-Villars. Mitbugħ mill-ġdid fl-1990, Gabay, J., ed.
* 1954-1962. ''Opere matematiche. Memorie e note.'' Vol. 1, 1954; Vol. 2, 1956; Vol. 3, 1957; Vol. 4, 1960; Vol. 5, 1962; Accademia dei Lincei.&lt;ref&gt;Weinstein, A. (1964). &quot;Review: ''Opere matematiche'', by Vito Volterra&quot;. ''Bulletin of the American Mathematical Society''. '''70''' (3): 335–337.&lt;/ref&gt;

== Referenzi ==
{{DEFAULTSORT:Volterra, Vito}}
[[Kategorija:Matematiċi]]
[[Kategorija:Fiżiċi]]
[[Kategorija:Twieldu fl-1860]]
[[Kategorija:Mietu fl-1940]]</text>
      <sha1>34hraewsz1e1rsbs2xv86a9yk0y5e1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salamanca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26938</id>
    <revision>
      <id>333531</id>
      <parentid>331375</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T06:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28130" sha1="3suv29ser6kwtznsgu58h8r90gq8mgt" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Salamanca''' (''SAL-ə-MANK-ə'', &lt;small&gt;pronunzja bl-Ispanjol:&lt;/small&gt; [salaˈmaŋka]) hija belt li tinsab fil-Punent ta' [[Spanja]] u hija l-[[belt kapitali]] tal-Provinċja ta' Salamanca fil-komunità awtonoma ta' Kastilja u León. Il-belt tinsab fuq diversi għoljiet telgħin u neżlin max-xmara [[Tormes]]. Iċ-ċentru storiku tal-belt tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta’ Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1988.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/381/|titlu=Old City of Salamanca|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt; Mill-2018, il-muniċipalità għandha popolazzjoni ta' 143,978 ruħ.&lt;ref&gt;''Ir-Reġistru Muniċipali ta' Spanja tal-2018''. L-Istitut Nazzjonali għall-Istatistika.&lt;/ref&gt;

Hija waħda mill-iktar bliet universitarji importanti fi Spanja u tipprovdi 16 % tas-suq ta' Spanja fil-qasam tat-tagħlim tal-[[lingwa Spanjola]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=972|titlu=Noticias - Salamanca: enseñanza de español mueve 46 millones de euros|kunjom=El Castellano|data-aċċess=2021-07-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181225145409/http://www.elcastellano.org/noticia.php?id=972%20|arkivju-data=2018-12-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.espanolensalamanca.com/|titlu=Salamanca Ciudad del Español|sit=www.espanolensalamanca.com|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt; Fil-fatt fi Spanja jgħidu &quot;Quien quiere aprender, viene a Salamanca&quot; (Min irid jitgħallem, missu jiġi Salamanca). Salamanca tattira eluf ta' studenti internazzjonali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2008/07/02/castillayleon/1215017453.html|titlu=La USAL inaugura los cursos de verano con 2.000 estudiantes extranjeros {{!}} elmundo.es|sit=www.elmundo.es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;

L-Università ta' Salamanca, stabbilita fl-1218, hija l-iktar università antika fi Spanja u t-tielet l-iktar università antika tal-Punent. Il-[[Papa Alessandru IV]] ta l-validità universali għal-lawriji tagħha.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://campus.usal.es/~alfonix/GIR/historia/cyl/medieval3.htm|titlu=medieval3|sit=campus.usal.es|data-aċċess=2021-07-22|arkivju-data=2021-09-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210912105638/https://campus.usal.es/~alfonix/GIR/historia/cyl/medieval3.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; L-università tilqa' 30,000 student u flimkien mat-turiżmu hija sors primarju ta' introjtu f'Salamanca. 

Il-belt tinsab fir-rotta magħrufa bħala Via de la Plata tal-[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu|Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu]] lejn [[Santiago de Compostela]].

== Storja ==
[[Stampa:Salamanca. Cerro de San Vicente - 2.jpg|daqsminuri|257x257px|Fdalijiet ta' dar fis-sit arkeoloġiku ta' Cerro de San Vicente (bejn wieħed u ieħor 800-400 Q.K.), insedjament ta' Żmien il-Bronż Bikri&lt;ref&gt;Blanco-González, Antonio; Macarro Alcalde, Carlos; Alario García, Cristina (2017). &quot;La aldea del Hierro Inicial del Cerro de San Vicente (Salamanca, España): Resultados de las excavaciones entre 1990 y 2006 a la luz de algunos debates actuales&quot; (PDF). ''Munibe Antropologia-Arkeologia''. San Sebastián: Aranzadi Zientzia Elkartea (68): 217–236. ISSN 1132-2217.&lt;/ref&gt;]]
Il-belt toriġina bħala forti Ċeltiberiku tal-perjodu ta' qabel ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], li nbena mill-''Vaccaei'' jew il-Vettones bħala wieħed minn żewġ fortijiet biex jiddefendu t-territorju ta' madwarhom ħdejn ix-xmara [[Duero]]. Fil-220 [[Ante Christum natum|Q.K.]], Annibale assedja l-forti u ħakmu. Bil-waqgħa tal-[[Kartaġiniżi]] meta ġew ir-Rumani, il-belt ta' ''Helmantica''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.espanolensalamanca.com/ciudadsalamanca.asp?lang=en&amp;sec=7|titlu=History of Salamanca - Salamanca The City to learn Spanish|sit=www.espanolensalamanca.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;, kif kienet magħrufa dak iż-żmien, bdiet tikseb iktar importanza bħala ċentru kummerċjali fil-''Hispania Lusitania'' Rumana minħabba l-pożizzjoni ġeografika strateġika u favorevoli f'mogħdija Rumana, magħrufa bħala Vía de la Plata, li kienet tikkollegaha ma' ''Emerita Augusta'' (magħrufa llum bħala [[Mérida]]) fin-Nofsinhar u ''Asturica Augusta'' (magħrufa llum bħala [[Astorga]]) fit-Tramuntana. Il-pont ta' Tormes f'Salamanca, li nbena fl-ewwel seklu, kien jagħmel parti minn din il-mogħdija.
[[Stampa:Slm1858.jpg|xellug|daqsminuri|262x262px|Mappa ta' Salamanca fl-1858]]
L-oriġini ta' isem il-belt mhijiex magħrufa. [[Polibju]] jsejħilha ''Helmantike'', filwaqt li [[Tolomew]] isejħilha ''Salmatike''. [[Tito Livio]] u [[Plutarku]] jsejħulha ''Hermandica'' u ''Salmatike'', rispettivament. [[Polienu]] jsejħilha ''Salmantida'' jew ''Salmatis''. F'leġġenda dwar it-twaqqif tal-belt, il-belt tiġi assoċjata ma' Teucer, ir-re mitoloġiku ta' [[Salamis]].

Bil-waqgħa tal-Imperu Ruman, l-[[Alani]] stabbilew ruħhom fil-''Lusitania''. Iktar 'il quddiem il-belt inħakmet mill-[[Visigoti]] u ġiet inkluża fit-territorju tagħhom. Il-belt diġà kienet sede episkopali, u fil-fatt instabu l-firem tal-isqfijiet ta' Salamanca fil-Kunsilli ta' [[Toledo]].

Salamanca arrendiet għall-invażjoni tal-Umayyad, immexxija minn [[Musa bin Nusair]] fis-712 W.K. Fiż-żona minn din il-belt max-xmara Tormes sat-Tramuntana tax-xmara Duero mbagħad saru bosta battalji bejn ir-renji [[Kristjaneżmu|Kristjani]] u l-mexxejja [[Iżlam|Musulmani]] ta' Al-Andalus. Il-ġlied kostanti tar-Renju ta' [[León]], iktar 'il quddiem imsaħħaħ mir-Renju ta' Kastilja, kontra l-Kaliffat wassal biex il-popolazzjoni ta' Salamanca tonqos ferm, saħansitra sa livell ta' insedjament mhux daqstant importanti. Wara l-Battalja ta' Simancas (939), il-Kristjani reġgħu insedjaw din iż-żona. Wara l-ħakma ta' Toledo fl-1085 minn [[Alfonso VI]] ta' León u Kastilja, seħħ l-insedjament mill-ġdid definittiv tal-belt. [[Raimundo ta' Bourgogne]], fuq l-istuzzjonijiet ta' missieru tar-rispett Alfonso VI ta' León, mexxa grupp ta' insedjaturi ta' oriġini varja fl-1102.

Wieħed mill-iktar mumenti importanti fl-istorja ta' Salamanca kienet is-sena 1218, meta [[Alfonso IX]] ta' León ta karta reali lill-Università ta' Salamanca, għalkemm it-tagħlim formali kien ilu jeżisti hemmhekk mill-1130. F'qasir żmien saret wieħed mill-iktar ċentri akkademiċi sinifikanti u prestiġjużi fl-[[Ewropa]].

Is-seklu 15 ġab miegħu kunflitti soċjali u tensjonijiet fost l-eliti urbani (żvilupp kumpless li spiss ma jiġix enfasizzat biżżejjed huwa t-tilwim intern bejn il-''bandos''), b'episodji gravi ta' vjolenza, li kienu jqanqlu sensazzjoni kronika ta' nuqqas ta' sigurtà fil-belt.&lt;ref&gt;Monsalvo, José María (2009). &quot;Las violencias banderizas en la Salamanca medieval. Algunos problemas de interpretación&quot;. ''Imago Temporis: Medium Aevum''. Lleida: Universitat de Lleida. '''III''': 469–470. ISSN 1888-3931.&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Class at Salamanca.jpg|daqsminuri|292x292px|Dettall ta' klassi universitarja f'Salamanca, pittura tal-1614]]
Lejn l-aħħar tas-seklu 15, kien stmat li l-popolazzjoni kienet xi 15,000–25,000 ruħ.&lt;ref&gt;Martín Martín, José Luis (1982). &quot;Estructura demográfica y profesional de Salamanca a finales de la Edad Media&quot;. ''Salamanca. Revista de Estudios'' (1): 16. ISSN 0211-9730.&lt;/ref&gt; Mal-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni kienet tgħix fix-xatt tal-lemin (Tramuntana) tax-xmara Tormes, b'''arrabal'' żgħir fix-xatt tax-xellug (Nofsinhar) li kien abitat minn bejn wieħed u ieħor 300 ruħ biss.&lt;ref&gt;Martín Martín, José Luis (1982). &quot;Estructura demográfica y profesional de Salamanca a finales de la Edad Media&quot;. ''Salamanca. Revista de Estudios'' (1): 16. ISSN 0211-9730. p. 28.&lt;/ref&gt;

Matul is-seklu 16, il-belt għaddiet minn żmien tad-deheb (madwar 6,500 student u popolazzjoni totali ta' 24,000 ruħ). Matul dak il-perjodu, l-Università ta' Salamanca ospitat l-iktar intellettwali importanti ta' dak iż-żmien; dawn il-gruppi ta' studenti u studjużi, il-maġġoranza tagħhom Dumnikani, ġew iddeżinjati bħala l-Iskola ta' Salamanca. Id-duttrina ġuridika tal-Iskola ta' Salamanca kienet tirrappreżenta t-tmiem tal-kunċetti [[Medjuevu|Medjevali]] tad-[[dritt]], u stabbiliet il-korp fundamentali tad-dritt Ewropew u tal-kunċetti tal-moralità, inkluż id-drittijiet bħala ħlejqa ħajja, bħad-dritt għall-[[ħajja]], id-drittijiet ekonomiċi, bħad-dritt li tkun sid ta' proprjetà, u d-drittijiet spiritwali, bħad-drittijiet għal-libertà tal-ħsieb u d-drittijiet relatati mad-dinjità umana intrinsika.

Fl-1551, l-Imperatur Ruman Sagru [[Karlu V]] ordna inkjesta biex jiġi vverifikat jekk ix-[[xjenza]] ta' [[Andreas Vesalius]], fiżiku u anatomista, kinitx konformi mad-duttrina [[Knisja Kattolika|Kattolika]]. Vesalius ġie Salamanca f'dik l-istess sena biex jidher quddiem il-bord tal-inkjesta u nħeles minn kull akkuża.

Matul is-seklu 17, Salamanca batiet minħabba t-taqlib ġenerali tar-Renju ta' Kastilja, iżda fis-seklu 18 reġgħet ħadet il-ħajja. F'dan il-perjodu, il-[[katidral]] Barokk ġdid u l-pjazza prinċipali (Plaza Mayor) tlestew.
[[Stampa:Iglesia San Esteban Salamanca.jpg|xellug|daqsminuri|279x279px|Il-Knisja ta' San Stiefnu, Salamanca]]
Fix-xenarju tal-Gwerra [[Peniżola|Peniżolari]] tal-Gwerer ta' [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]], il-Battalja ta' Salamanca seħħet fit-22 ta' Lulju 1812 fl-għelieqi viċin [[Arapiles]], fejn armata Anglo-Portugiża mmexxija minn [[Wellington]] rebħet b'mod deċiżiv kontra l-armata Franċiża ta' [[Marmont]]. Il-kwartier tal-Punent ta' Salamanca ġie mġarraf sew bil-balal tal-kanuni u bil-porvli. Il-battalja li faqqgħet dakinhar baqgħet famuża bħala mument storiku fl-istorja militari u 13,000 suldat mietu jew indarbu fi żmien ftit sigħat biss.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://warfarehistorynetwork.com/2020/01/29/masterstroke-at-the-battle-of-salamanca/|titlu=Masterstroke at the Battle of Salamanca|data=2020-01-29|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210722125316/https://warfarehistorynetwork.com/2020/01/29/masterstroke-at-the-battle-of-salamanca/|arkivju-data=2021-07-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Matul il-[[Gwerra Ċivili Spanjola]] devastanti (1936-1939), il-belt malajr xaqilbet man-naħa Nazzjonalista u ntużat temporanjament bħala l-kwartieri ġenerali ''de facto'' għall-fazzjoni ribelli. [[Francisco Franco]] ġie pproklamat ''Generalissimo'' fil-21 ta' Settembru 1936 meta kien fil-belt. F'April 1937, il-FET y de las JONS, l-unika partit tad-dittatura, inħoloq permezz ta' Digriet tal-Unifikazzjoni maħruġ fil-belt mal-fużjoni tal-Falange tal-[[Faxxiżmu|faxxisti]] u l-Karlisti tradizzjonalisti. In-Nazzjonalisti ma damux ma ċaqilqu l-biċċa l-kbira tal-istabbilimenti amministrattivi lejn [[Burgos]], li peress li kienet iktar ċentrali, kienet iktar adattata għal dan l-iskop. Madankollu, xi stabbilimenti amministrattivi, il-kwartieri ġenerali ta' Franco (fil-Palazz Episkopali, maġenb il-Katidral l-Antik) u l-kmandi militari baqgħu f'Salamanca, flimkien mad-delegazzjonijiet Faxxisti Ġermaniżi u [[Taljan|Taljani]], u b'hekk kienet il-kapitali Nazzjonalista u ċ-ċentru tal-poter ''de facto'' matul il-Gwerra Ċivili kollha.&lt;ref&gt;Hugh Thomas, p. 550.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hugh Thomas, p. 650.&lt;/ref&gt; Bħall-biċċa l-kbira tar-reġjuni Kattoliċi u rurali ta' Leon u Kastilja, Salamanca baqgħet tappoġġa bil-kbir lin-Nazzjonalisti u lir-reġim ta' Francisco Franco sal-aħħar.

Fl-1988, iċ-ċentru storiku ta' Salamanca sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fl-1998, il-belt ġiet iddikjarata [[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] għall-2002 (flimkien ma' [[Bruges]]). Fl-14 u fil-15 ta' Ottubru 2005, il-belt ospitat il-ħmistax-il Summit Ibero-Amerikan tal-Kapijiet ta' Stat u tal-Gvern.

Mill-1996, Salamanca ġiet iddeżinjata bħala s-sit għall-arkivji tal-Gwerra Ċivili Spanjola (bl-Ispanjol: ''Archivo General de la Guerra Civil Española''). Id-dokumenti oriġinali nġabru flimkien mir-reġim ta' Franco, wara li kienu nkisbu b'mod selettiv mid-dipartimenti amministrattivi ta' diversi istituzzjonijiet u organizzazzjonijiet matul il-Gwerra Ċivili Spanjola bħala strument repressiv li ntuża kontra l-gruppi u l-individwi tal-oppożizzjoni.&lt;ref&gt;Monfort, César Carreras; Cabrillana, Glòria Munilla (5 August 2017). &quot;Patrimoni digital: un nou mitjà al servei de les institucions culturals&quot;. Editorial UOC.&lt;/ref&gt; Il-gvern Soċjalista ċaqlaq il-parti Katalana tal-arkivju lejn [[Barċellona]] fl-2006 minkejja l-oppożizzjoni mill-awtoritajiet lokali u protesti popolari.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
[[Stampa:Placa UNESCO.001 - Salamanca.jpg|xellug|daqsminuri|Plakka tal-20 anniversarju ta' Salamanca bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Plaza Mayor]]
Iċ-ċentru storiku ta' Salamanca ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: '''il-kriterju (i)''' “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; '''il-kriterju (ii)''' “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; u '''l-kriterju (iv)''' “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Ġeografija ==
[[Stampa:WLM14ES - 03082013 234425 SALAMANCA 0609 - .jpg|daqsminuri|305x305px|Plaza Mayor, il-pjazza ċentrali u ewlenija tal-belt]]

=== Pożizzjoni ===
Il-belt tinsab max-xtut tax-xmara Tormes, tributarja maġġuri tax-xatt tax-xellug tax-xmara Douro. Hija parti wkoll mill-Vía de la Plata, mogħdija antika min-Nofsinhar sat-Tramuntana tal-Punent ta' Spanja.&lt;ref&gt;Vaca Lorenzo, Ángel (2002). &quot;La Vía de la Plata a su paso por Salamanca&quot; (PDF). ''Salamanca. Revista de Estudios''. Salamanca: Diputación Provincial de Salamanca (48): 13–50. ISSN 0211-9730.&lt;/ref&gt; Tinsab madwar 200 kilometru (120 mil) fil-Punent tal-belt kapitali Spanjola ta' [[Madrid]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.google.com/maps/dir/Madrid,+Spain/Salamanca,+Spain/@40.6879611,-5.8021002,8z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0xd422997800a3c81:0xc436dec1618c2269!2m2!1d-3.7037902!2d40.4167754!1m5!1m1!1s0xd3f265dc7dd7c45:0x2f7ae4d00bbfa9aa!2m2!1d-5.6635397!2d40.9701039!3e0?hl=en|titlu=Madrid to Salamanca|sit=Madrid to Salamanca|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt; u 80 kilometriu (50 mil) fil-Lvant tal-fruntiera bejn Spanja u l-[[Portugall]].

=== Klima ===
B'altitudni ta' iżjed minn 800 metru, Salamanca għandha klima Mediterranja bi sjuf sħan (''Csb'') skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen, b'xi influwenzi klimatiċi semiaridi kesħin (''BSk''), li jirriżultaw f'varjazzjonijiet kbar fit-temperaturi ta' binhar. B'hekk ikollha sjuf sħan u xtiewi kesħin, u livelli ta' preċipitazzjoni kważi semiaridi. Salamanca ma tantx għandha staġun tax-xita. Il-biċċa l-kbira tal-preċipitazzjoni tinżel meta ma jkunx is-sajf, l-iktar fl-aħħar tar-rebbiegħa u matul ix-xitwa; fix-xtiewi kollha tinżel il-borra għal ftit jiem fis-sena, għalkemm qajla jkun hemm ħafna borra.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.weather-atlas.com/en/spain/salamanca-climate|titlu=Salamanca, Spain - Detailed climate information and monthly weather forecast|kunjom=d.o.o|isem=Yu Media Group|sit=Weather Atlas|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210722125315/https://www.weather-atlas.com/en/spain/salamanca-climate|arkivju-data=2021-07-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Bħala medja l-belt ikollha xi sebat ijiem ta' borra fis-sena, u l-ġlata filgħodu matul ix-xitwa hija xi ħaġa komuni u normali ħafna. Salamanca, bħala medja, ikollha 76 jum b'temperaturi baxxi taħt iż-żero.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos|titlu=Salamanca Aeropuerto: Salamanca Aeropuerto - Agencia Estatal de Meteorología - AEMET. Gobierno de España|kunjom=Meteorología|isem=Agencia Estatal de|sit=www.aemet.es|lingwa=es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |''Data'' klimatika għall-Ajruport ta' Salamanca; 790 m (2,590 pied) temp. normali 1981-2010, estremi 1945-2021
|-
!Xahar
!Jan
!Fra
!Mar
!Apr
!Mej
!Ġun
!Lul
!Aww
!Set
!Ott
!Nov
!Diċ
!Sena
|-
!Temp. għolja rekord °C (°F)
|19.8
(67.6)
|25.0
(77.0)
|25.8
(78.4)
|31.0
(87.8)
|34.5
(94.1)
|38.6
(101.5)
|39.8
(103.6)
|41.0
(105.8)
|39.0
(102.2)
|31.0
(87.8)
|24.8
(76.6)
|19.7
(67.5)
|41.0
(105.8)
|-
!Temp. għolja medja °C (°F)
|8.6
(47.5)
|11.2
(52.2)
|14.9
(58.8)
|16.5
(61.7)
|20.6
(69.1)
|26.6
(79.9)
|30.0
(86.0)
|29.5
(85.1)
|25.1
(77.2)
|18.9
(66.0)
|12.8
(55.0)
|9.4
(48.9)
|18.7
(65.7)
|-
!Temp. medja kuljum °C (°F)
|4.0
(39.2)
|5.5
(41.9)
|8.3
(46.9)
|10.1
(50.2)
|14.0
(57.2)
|18.8
(65.8)
|21.5
(70.7)
|21.1
(70.0)
|17.6
(63.7)
|12.6
(54.7)
|7.9
(46.2)
|4.9
(40.8)
|12.2
(54.0)
|-
!Temp. baxxa medja °C (°F)
|−0.7
(30.7)
|−0.2
(31.6)
|1.7
(35.1)
|3.8
(38.8)
|7.3
(45.1)
|11.0
(51.8)
|12.9
(55.2)
|12.6
(54.7)
|10.0
(50.0)
|6.4
(43.5)
|2.4
(36.3)
|0.4
(32.7)
|5.6
(42.1)
|-
!Temp. baxxa rekord °C (°F)
|−15.6
(3.9)
|−20.0
(−4.0)
|−9.0
(15.8)
|−5.5
(22.1)
|−2.3
(27.9)
|2.0
(35.6)
|5.0
(41.0)
|4.5
(40.1)
|0.4
(32.7)
|−4.7
(23.5)
|−10.6
(12.9)
|−12.0
(10.4)
|−20.0
(−4.0)
|-
!Preċipitazzjoni medja f'mm (inches)
|30
(1.2)
|25
(1.0)
|21
(0.8)
|38
(1.5)
|47
(1.9)
|29
(1.1)
|11
(0.4)
|12
(0.5)
|32
(1.3)
|46
(1.8)
|40
(1.6)
|42
(1.7)
|372
(14.6)
|-
!Medja ta' jiem bi preċipitazzjoni
|6
|5
|5
|7
|8
|4
|2
|2
|4
|7
|7
|7
|64
|-
!Medja ta' jiem bil-borra
|2
|2
|1
|1
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|1
|1
|7
|-
!Umdità relattiva medja (%)
|82
|73
|63
|62
|59
|52
|47
|51
|59
|71
|79
|83
|65
|-
!Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar
|118
|154
|211
|224
|265
|317
|358
|330
|251
|183
|130
|104
|2,667
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Sors: Agencia Estatal de Meteorología&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos|titlu=Salamanca Aeropuerto: Salamanca Aeropuerto - Agencia Estatal de Meteorología - AEMET. Gobierno de España|kunjom=Meteorología|isem=Agencia Estatal de|sit=www.aemet.es|lingwa=es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*|titlu=Salamanca Aeropuerto: Salamanca Aeropuerto - Valores extremos absolutos - Selector - Agencia Estatal de Meteorología - AEMET. Gobierno de España|kunjom=Meteorología|isem=Agencia Estatal de|sit=www.aemet.es|lingwa=es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;
|}

== Università ==
[[Stampa:Fachada de la Universidad de Salamanca.jpg|daqsminuri|307x307px|Il-Faċċata tal-Università ta' Salamanca]]
L-Università ta' Salamanca ġiet stabbilita fl-1134 u fl-1218 ingħatat il-karta rjali tat-twaqqif (&quot;Estudio General&quot;) mingħand Alfonso IX ta' León. Kienet l-ewwel università li rċeviet it-titlu ta' &quot;Università&quot; fl-1254. Taħt il-patroċinju ta' [[Alfonso X]], il-ġid u r-reputazzjoni tagħha kibru ferm (1252-1282), u l-iskejjel tagħha tad-dritt kanoniku u tad-dritt ċivili attiraw studenti saħansitra mill-Universitajiet ta' [[Pariġi]] u ta' [[Bolonja|Bologna]]. Fis-seklu 16, il-ġid tal-belt kien jiddependi fuq dak tal-università. Dak iż-żmien [[Kristofru Kolombu]] kien jagħti lekċers hemmhekk dwar l-iskoperti tiegħu, filwaqt li [[Hernán Cortés]] tgħallem f'Salamanca, iżda reġa' lura d-dar fl-1501 meta kellu 17-il sena, mingħajr ma temm il-kors ta' studju tiegħu. Xi għaxar snin wara, il-''conquistador'' [[Francisco Vásquez de Coronado]] twieled f'Salamanca.

== Ekonomija ==
L-ekonomija tal-belt hija ddominata mill-università u mit-turiżmu, iżda setturi oħra, fosthom l-agrikoltura u t-tkabbir tal-[[Annimal|annimali]], kif ukoll il-kostruzzjoni u l-manifattura huma sinifikanti wkoll. Mhux kumbinazzjoni li f'Diċembru 2007, 83 % tal-forza tax-xogħol tal-belt, jiġifieri 55,838 ruħ, kienu impjegati fis-settur tas-servizzi.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?rev_t=20160215195541&amp;url=http%3A%2F%2Fwww.cajaespana.es%2Fpubweb%2Fdecyle.nsf%2FPorMunicipios%2F1A918D0B2EB94DAEC1256BB5003CC495%2F%24File%2F37274.PDF%3FOpenElement|titlu=Salamanca - Datos Económicos y Sociales|kunjom=cajaespana.es|data=2009|sit=|data-aċċess=}}&lt;/ref&gt;

=== Industrija ===
L-attività industrijali tirrappreżenta madwar 5 % tal-popolazzjoni tal-forza tax-xogħol, jew 3,340 impjegat f'iktar minn 360 negozju.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Tnejn mill-ikbar negozji, it-tnejn li huma fost il-mitt l-ikbar impriżi fir-reġjun, huma l-manifattur tal-vaċċini veterinarji &quot;Laboratorios Intervet&quot;, u l-manifattur speċjalista tal-fertilizzanti &quot;S.A. Mirat&quot;, li hija l-iktar kumpanija industrijali antika tal-belt, stabbilita oriġinarjament bħala fabbrika tal-lamtu fl-1812.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.mirat.net/|titlu=mirat|lingwa=es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;

== Trasport ==

=== Toroq ===
''Awtostradi''

* A50: Autovía de la Cultura: [[Ávila]] - Salamanca
* A62: Autovía de Castilla: [[Burgos]] - Valladolid - Salamanca - Ciudad Rodrigo.
* A66: Autovía Ruta de la Plata: Gijón - Oviedo - Mieres - Puerto de Pajares - León - Benavente - Zamora - Salamanca - Béjar - Plasencia - [[Mérida]] - [[Sivilja|Sevilla]].
* SA-11: Aċċess għal Salamanca mit-Tramuntana.
* SA-20: Aċċess għal Salamanca min-Nofsinhar.

''Toroq oħra''

* N-501: Ávila - Peñaranda de Bracamonte - Salamanca.
* N-620: Burgos - Venta de Baños - Valladolid - Tordesillas - Salamanca - Ciudad Rodrigo - [[Portugall]].

=== Ajruport ===
L-Ajruport ta' Salamanca, li qiegħed fil-bażi militari ta' Matacán, jinsab madwar 14-il kilometru (disa' mili) fil-Lvant tal-belt.

=== Trasport pubbliku ===
Hemm 13-il linja tal-karozzi tal-linja li joperaw binhar u żewġ linji li joperaw billejl. Barra minn hekk, ġiet proposta linja tat-tramm.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.20minutos.es/noticia/387191/0/salamanca/tranvia/proyecto/|titlu=Presentan un estudio de viabilidad para la implantación del tranvía en Salamanca|kunjom=20minutos|data=2008-06-09|sit=www.20minutos.es - Últimas Noticias|lingwa=es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;

== Kultura u sport ==
Fl-2005, Salamanca ċċelebrat il-250 anniversarju tal-kostruzzjoni tal-Plaza Mayor b'għadd ta' avvenimenti Ewropej bit-tema ''Plaza Mayor de Europa''.

=== Festi u festivals ===

==== Ġimgħa Mqaddsa ====
Il-Ġimgħa Mqaddsa (bl-Ispanjol: ''Semana Santa'') f'Salamanca hija l-iktar festa magħrufa fil-belt. Salamanca hija rinomata għall-purċissjonijiet solenni li jsiru matul il-Ġimgħa Mqaddsa. 16-il konfraternità, 10,000 persuna jew &quot;cofrades&quot;, u 50 vara jew &quot;pasos&quot; jiċċelebraw il-Passjoni ta' [[Ġesù|Kristu]] b'20 purċissjoni u eluf ta' fidili, turisti u viżitaturi.

Uħud miċ-ċelebrazzjonijiet ilhom isiru għal sekli sħaħ. Il-konfraternitajiet iġorru ''pasos'' artistiċi maħluqa minn artisti Spanjoli importanti bħal Luis Salvador Carmona, Alejandro Carnicero jew Mariano Benlliure. Fl-2003, il-festa tal-Ġimgħa Mqaddsa ta' Salamanca kisbet dikjarazzjoni uffiċjali li hija ta' Interess Turistiku Internazzjonali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.salamanca.es/en/|titlu=Turismo de Salamanca|sit=www.salamanca.es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;

==== Oħrajn ====
Salamanca hija famuża wkoll fi Spanja kollha u fil-bqija tal-Ewropa għaċ-ċelebrazzjonijiet tagħha tan-&quot;Nochevieja Universitaria&quot;, jiġifieri l-&quot;Lejla tas-Sena l-Ġdida Universitarja&quot;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.drinkriberawine.com/2012/12/nochevieja-universitaria/|titlu=NocheVieja Universitaria « Drink Ribera. Drink Spain. DO. Ribera del Duero|data=2013-01-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-07-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130118035518/http://www.drinkriberawine.com/2012/12/nochevieja-universitaria/|arkivju-data=2013-01-18|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Normalment issir nhar il-Ħamis tal-aħħar ġimgħa skolastika f'Diċembru u ġimagħtejn qabel lejliet l-Ewwel tas-Sena l-Ġdida reali. Dakinhar, l-istudenti jinġemgħu fil-Plaza Mayor ta' Salamanca biex jaraw spettakli mingħajr ħlas u jsejħu flimkien l-aħħar sekondi qabel nofsillejl.

=== Sport ===
Mill-1923 'il quddiem, &quot;Los Charros,” formalment l-Union Deportiva Salamanca, kienu t-tim tal-[[futbol]] ta' Salamanca. Fl-2013, il-klabb tal-futbol falla u l-attivitajiet tiegħu ġew abbandunati.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lagacetadesalamanca.es/hemeroteca/rfef-desciende-uds-deudas-futbolistas-HSGS97081|titlu=La RFEF desciende a la UDS por las deudas con los futbolistas|sit=www.lagacetadesalamanca.es|lingwa=es-ES|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt; Wara li l-klabb xolja, xi maniġers tal-entità ddeċidew li jerġgħu jistabbilixxu t-tim biex jerġa' jibda jikkompeti skont il-legat tal-klabb storiku. B’hekk stabbilew il-Club de Fútbol Salmantino.

L-ewwel qabża f'għoli ta' iżjed minn tmien piedi (2.44 metri) saret f'Salamanca, minn [[Javier Sotomayor]] fl-1993. Il-qabża tiegħu, ta' 2.45 metri (tmien piedi u 0.46 pulzieri), għadha rekord dinji ta' dik id-dixxiplina.

=== Timijiet lokali ===

* ''Salamanca CF'', tim tal-futbol.
* ''Unionistas de Salamanca CF'', tim tal-futbol.
* ''CB Avenida'', tim tal-basketball.

=== Ċinema ===
Ix-xenarju pittoresk tal-belt deher f'diversi films, fosthom ''1492: Conquest of Paradise'' ta' [[Ridley Scott]] u ''Goya's Ghosts'' ta' [[Miloš Forman]]. Il-film storiku tal-2019 ''While at War'' ta' [[Alejandro Amenábar]] huwa ambjentat f'Salamanca u fih diversi xeni li nġibdu fil-belt. It-thriller politiku tal-2008 ''Vantage Point'' kien ambjentat ukoll f'Salamanca, għalkemm il-film inġibed kważi esklużivament fil-[[Messiku]].

=== Gastronomija ===
Fost il-bosta ikliet lokali, iċ-''chanfaina'' (ross fuq l-istim bil-laħam tal-majjal) hija popolari ħafna. Ikla popolari oħra hija l-''cocido'', stuffat taċ-ċiċri li jitħalla jtektek fuq in-nar biex isir. Madankollu, l-iktar ikla popolari hija l-''hornazo'', torta tal-laħam.

== Ġemellaġġ ==

* [[Coimbra]] (il-Portugall); mill-1981.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.diariodeleon.es/articulo/revista/salamanca/201109250400001204082.html|titlu=Salamanca|kunjom=León|isem=Diario de|sit=Diario de León|lingwa=es|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;
* [[Würzburg]] (il-[[Ġermanja]]); mill-1981.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.lagacetadesalamanca.es/hemeroteca/lirios-parque-wurzburg-imagen-hoy-puparelli-ISGS173759|titlu=Lirios en el Parque Würzburg, la imagen de hoy de Puparelli|sit=www.lagacetadesalamanca.es|lingwa=es-ES|data-aċċess=2021-07-22}}&lt;/ref&gt;

== Nies notevoli ==

* Fernando Gallego (1440–1507), pittur Spanjol
* Miguel de Unamuno (1864–1936), [[kittieb]], professur tal-Grieg, u rettur tal-università
* José María Lamamié de Clairac y Colina (1887-1956), [[politiku]]
* José María Gil-Robles (1898–1980), politiku
* Francisco Rodríguez Adrados (1922–2020), Ellenista, lingwista u traduttur
* Eleuterio Sánchez (twieled fl-1942), eks ħalliel Spanjol, illum [[avukat]]
* Vicente del Bosque (twieled fl-1950), plejer u kowċ tal-futbol
* José Ignacio Sánchez Galán (born 1950), inġinier u maniġer Spanjol
* Yann Martel (twieled fl-1963), kittieb [[Kanada|Kanadiż]]
* Óscar González Marcos (twieled fl-1982), plejer tal-futbol professjonali Spanjol
* Álvaro Arbeloa (born 1983), plejer tal-futbol professjonali Spanjol
* Fernando Vérgez Alzaga (twieled fl-1 ta' Marzu 1945), Segretarju Ġenerali tal-Governorat tal-Istat tal-[[Belt tal-Vatikan]]
* Charo Lopez (twieldet fl-1943), attriċi Spanjola

== Referenzi ==

[[Kategorija:Bliet ta' Spanja]]
[[Kategorija:Bliet Ewropej]]
[[Kategorija:Universitajiet]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]]</text>
      <sha1>3suv29ser6kwtznsgu58h8r90gq8mgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Otto Toeplitz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27000</id>
    <revision>
      <id>333527</id>
      <parentid>269149</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6834" sha1="1p2xjpxnkef04k4t41pcd2uuqgckr1p" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija}}

'''Otto Toeplitz''' (twieled fl-1 ta' Awwissu 1881 – miet fil-15 ta' Frar 1940) kien [[Matematika|matematiku]] [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien jaħdem fuq il-qasam tal-analiżi funzjonali.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita rivista|kunjom1=Born|isem1=M.|data=|titlu=Prof. Otto Toeplitz|url=https://www.nature.com/articles/145617a0|rivista=Nature|lingwa=en|volum=145|numru=3677|paġni=617–617}}&lt;/ref&gt;

== Ħajja u xogħol ==
[[Stampa:Otto Toeplitz and Alexander Ostrowski.jpg|xellug|daqsminuri|Otto Toeplitz u Alexander Ostrowski]]
Toeplitz twieled f'familja [[Ġudaiżmu|Lhudija]] ta' matematiċi. Kemm missieru u kemm nannuh kienu għalliema tal-matematika tal-Liċeo u ppubblikaw dokumenti dwar il-matematika. Toeplitz trabba f'Breslau ([[Wrocław]]) u ggradwa fil-Liċeo hemmhekk. Imbagħad huwa studja l-matematika fl-Università ta' Breslau u ġab dottorat fil-[[ġeometrija]] [[Alġebra|alġebrajka]] fl-1905. Fl-1906 Toeplitz mar fl-Università ta' [[Göttingen]], li dak iż-żmien kienet l-iktar ċentru importanti tal-matematika fid-dinja, u baqa' hemm għal seba' snin. Il-Fakultà tal-Matematika kienet tinkludi lil [[David Hilbert]], [[Felix Klein]], u [[Hermann Minkowski]]. Toeplitz ingħaqad ma' grupp ta' żgħażagħ li kienu qed jaħdmu ma' Hilbert: [[Max Born]], [[Richard Courant]] u [[Ernst Hellinger]], u kkollabora magħhom għal bosta snin wara.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=65376|titlu=Elisabeth Hagemann - The Mathematics Genealogy Project|sit=www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu|data-aċċess=2021-08-01|arkivju-data=2023-06-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230607053559/https://www.genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=65376|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dak iż-żmien Toeplitz beda jerġa' jaħdem fuq it-teorija tal-funzjonali lineari u l-forom kwadratiċi ta' spazji n-dimensjonali għal spazji dimensjonali infiniti. Huwa kiteb ħames dokumenti marbuta direttament mat-teorija spettrali ta' operaturi li kien qed jiżviluppa Hilbert. Matul dan il-perjodu huwa ppubblika wkoll dokument dwar il-proċessi tas-sommazzjoni u skopra l-ideat bażiċi ta' dawk li issa huma magħrufa bħala l-operaturi ta' Toeplitz. Fl-1913 Toeplitz sar professur straordinarju fl-Università ta' [[Kiel]]. Huwa ġie promoss għal professur fl-1920.

Fl-1911, Toeplitz ippropona l-problema tal-kwadru iskritt:

: ''Kull kurva ta' Jordan ikollha kwadru iskritt?''

Dan kien ġie stabbilit għall-kurvi konvessi u għall-kurvi lixxi, iżda l-mistoqsija inġenerali għadha miftuħa (2007).

Flimkien ma' [[Hans Rademacher]], huwa kiteb klassiku tal-matematika popolari msejjaħ ''Von Zahlen und Figuren'', li ppubblika għall-ewwel darba fl-1930 u li mbagħad ġie tradott bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] bħala ''Enjoyment of mathematics'' (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]]: It-Tgawdija tal-Matematika).
[[Stampa:Toeplitz.jpg|xellug|daqsminuri|Otto Toeplitz]]
Toeplitz kien interessat ferm fl-[[Storja|istorja]] tal-matematika. Fl-1929, huwa kien il-kofundatur ta' ''Quellen und Studien zur Geschichte der Mathematik'' ma' [[Otto Neugebauer]] u [[Julius Stenzel]]. Fil-bidu tas-snin 20 tas-seklu 20, Toeplitz kien favur &quot;metodu ġenetiku&quot; fit-tagħlim tal-matematika, li huwa applika fil-kitba tal-ktieb ''Entwicklung der Infinitesimalrechnung'' (Il-Kalkolu: Approċċ Ġenetiku). Il-ktieb jintroduċi s-suġġett billi jagħti ġrajja storika idealizzata biex jissostanzja l-kunċetti, u juri kif żviluppaw mill-problemi klassiċi tal-matematika Griega. Il-ktieb ma ġiex komplut, iżda ġie editjat minn [[Gottfried Köthe]] u ġie ppubblikat bil-Ġermaniż wara mewt Toeplitz fl-1946.&lt;ref&gt;Heinrich Behnke, ''The man and the teacher'' u Gottfried Köthe, ''Scientific works'' (tradott mill-Ġermaniż minn N. Elyoseph). ''Integral Equations and Operator Theory'' 4 (1981), Nru 2, 281–288, 289–297.&lt;/ref&gt;

Fl-1928 Toeplitz kien is-suċċessur ta' [[Eduard Study]] fl-Università ta' Bonn. Fl-1933, il-Liġi tas-Servizz Ċivili daħlet fis-seħħ u l-professuri ta' oriġini Lhudija tneħħew mit-tagħlim. Inizjalment, Toeplitz seta' jżomm il-kariga tiegħu minħabba eċċezzjoni għal dawk li kienu ġew appuntati qabel l-1914, iżda xorta waħda tkeċċa fl-1935. Fl-1939 huwa emigra bilfors lejn il-[[Palestina]], fejn sar il-konsulent xjentifiku tar-rettur tal-Università Ebrajka ta' [[Ġerusalemm]]. Huwa miet f'Ġerusalemm bit-[[tuberkulożi]] sena wara.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Kwotazzjonijiet ==
[[Gottfried Köthe]], li kien l-assistent ta' Toeplitz f'[[Bonn]], iddeskriva l-kollaborazzjoni tagħhom hekk:&lt;blockquote&gt;''Otto kien iħobb imur għal xi mixja u jitkellem dwar kwistjonijiet xjentifiċi. Jien fil-fatt kien ikolli bżonn biċċa karta u lapes biex nikteb kulma kien jgħidli. Toeplitz ikkonvinċieni li l-aqwa ħsieb tar-riċerka joħroġ fid-dieher permezz tad-djalogu. Fil-protokolli tiegħu ta' laqgħat reċiproċi, xi kultant hemm immarkat li r-riżultati kif inhuma mfassla nstabu waqt mixja tul ix-xmara Renu... Malli avvanzajna bil-ħidma konġunta tagħna, naturalment, feġġew kwistjonijiet ġodda, u aħna bdejna nazzardaw iktar, u bdejna nistabbilixxu għanijiet iktar ambizjużi.''&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Köthe, Gottfried (1982), &quot;In memory of Otto Toeplitz&quot;, in Gohberg, Israel (ed.), ''Toeplitz centennial: Toeplitz Memorial Conference in Operator Theory : dedicated to the 100th anniversary of the birth of Otto Toeplitz, Tel Aviv, May 11–15, 1981'', Operator Theory: Advances and Applications, '''4''', Basel: Birkhäuser, pp. 545-556.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Fi kliemu stess:&lt;blockquote&gt;''...Il-matematika u l-ħsieb matematiku mhumiex biss parti minn xjenza speċjali, iżda huma konnessi mill-qrib mal-kultura ġenerali tagħna u mal-iżvilupp storiku tagħha ta' ħsieb matematiku, jista' jinstab pont bejn l-hekk imsejħa Arti u Xjenzi u x-xjenzi eżatti mhux daqstant storiċi... L-iskop prinċipali tagħna hu li ngħinu biex nibnu dan il-pont. Mhux f'ġieħ l-istorja iżda għall-ġenesi tal-problemi, tal-fatti u tal-provi, f'ġieħ il-punti deċiżivi ta' żvolta ta' dik il-ġenesi... Billi mmorru lura lejn l-għeruq ta' dawn il-kunċetti, lura lejn żmien żemżem, il-ġerħiet miż-żmien ta' użu jisparixxu u jerġgħu jingħataw il-ħajja.''

—      Toeplitz, 1926&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Kotba ==

* Hans Rademacher u Otto Toeplitz, ''The enjoyment of mathematics. Selections from mathematics for the amateur'' (translated by Herbert Zuckerman), Princeton University Press, 1957
* Otto Toeplitz, ''The calculus: a genetic approach'', The University of Chicago Press, 2007

== Referenzi ==
{{Referenzi}}

== Ħoloq esterni ==
{{Commonscat}}

{{Awtorità}}

{{DEFAULTSORT:Toeplitz, Otto}}
[[Kategorija:Twieldu fl-1881]]
[[Kategorija:Mietu fl-1940]]
[[Kategorija:Matematiċi Ġermaniżi]]</text>
      <sha1>1p2xjpxnkef04k4t41pcd2uuqgckr1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stonehenge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27156</id>
    <revision>
      <id>333532</id>
      <parentid>323752</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103825" sha1="hgxapvydqez5hsngqg5zzjpnra1c94y" xml:space="preserve">[[Stampa:Stonehenge2007 07 30.jpg|daqsminuri|309x309px|Stonehenge]]
'''Stonehenge''' huwa [[monument]] [[Preistorja|preistoriku]] fil-Pjanura ta' [[Salisbury]] f'[[Wiltshire]], l-[[Renju Unit|Ingilterra]], tliet kilometri fil-Punent ta' [[Amesbury]]. Jikkonsisti minn ċirku megalitiku estern magħmul minn ħaġriet weqfin kbar tas-sarsen ħdejn xulxin, kull waħda għolja erba' metri, wiesgħa 2.1 metri, u b'piż ta' 25 tunnellata. Il-ħaġriet weqfin huma kkollegati flimkien permezz ta' ħaġriet mimdudin fuqhom. Fuq ġewwa taċ-ċirku hemm ċirku ieħor magħmul minn ħaġriet iżgħar, magħrufa bħala &quot;Bluestone Horseshoe&quot;, b'piż ta' erba' tunnellati l-waħda. Dawn il-ħaġriet (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: bluestones) ġew estratti mill-Għoljiet ta' Preseli fil-Lbiċ ta' [[Wales]]. Ġo dawn iċ-ċrieki hemm daħliet trilitiċi, magħmula minn żewġ menħir weqfin u ħaġra orizzontali fuqhom qisha arċitravu. Il-monument kollu, li issa huwa fdal, huwa orjentat lejn tlugħ ix-[[xemx]] fis-solstizju tas-sajf. Il-ħaġriet jinsabu fi ħdan borġ trab u ġebel li issa huwa miksi bil-ħaxix, u li jinsab fin-nofs tal-iktar kumpless dens ta' monumenti taż-Żmien Neolitiku u ta' Żmien il-Bronż fl-Ingilterra, inkluż diversi mijiet ta' ''tumuli'' (tumbati funebri tat-trab u l-ġebel).&lt;ref&gt;Young, Christopher &amp; Chadburn, Amanda &amp; Bedu, Isabelle (July 2008). &quot;Stonehenge World Heritage Site Management Plan&quot;. ''UNESCO'': 18.&lt;/ref&gt;

L-arkeologi jemmnu li Stonehenge nbena mit-3000 [[Ante Christum natum|Q.K.]] sal-2000 Q.K. It-tumbata tal-madwar u l-ispazju bejnha u l-ħaġar, li jirrappreżentaw l-iktar fażi bikrija tal-monument, ġew datati għall-ħabta tat-3100 Q.K. Id-datazzjoni bir-radjukarbonju tissuġġerixxi li l-ewwel ħaġriet ittellgħu bejn l-2400 u l-2200 Q.K.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7625145.stm|titlu=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} Dig pinpoints Stonehenge origins|data=2008-09-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080922111534/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7625145.stm|arkivju-data=2008-09-22|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;, għalkemm jista' jkun li kienu fis-sit saħansitra mit-3000 Q.K.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/science/2013/mar/09/archaeology-stonehenge-bones-burial-ground|titlu=Stonehenge may have been burial site for Stone Age elite, say archaeologists {{!}} Science {{!}} The Guardian|data=2013-09-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130909210109/http://www.theguardian.com/science/2013/mar/09/archaeology-stonehenge-bones-burial-ground|arkivju-data=2013-09-09|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/stonehenge-new-study-suggests-landmark-started-life-as-a-graveyard-for-the-prehistoric-elite-8527686.html|titlu=Stonehenge: new study suggests landmark started life as a graveyard for the 'prehistoric elite' - Home News - UK - The Independent|data=2013-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130312031243/http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/stonehenge-new-study-suggests-landmark-started-life-as-a-graveyard-for-the-prehistoric-elite-8527686.html|arkivju-data=2013-03-12|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-21724084|titlu=BBC News - Stonehenge builders travelled from far, say researchers|data=2013-03-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130310171730/http://www.bbc.co.uk/news/uk-21724084|arkivju-data=2013-03-10|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Stonehenge huwa wieħed mill-iktar monumenti ikoniċi famużi fir-[[Renju Unit]] u jitqies bħala ikona kulturali Brittanika.&lt;ref&gt;Scott, Julie; Selwyn, Tom (2010). ''Thinking Through Tourism''. Berg. p. 191.&lt;/ref&gt; Ilu Monument Antik Skedat protett bil-liġi mill-1882, meta kienet iddaħħlet leġiżlazzjoni fir-Renju Unit biex jiġu protetti l-monumenti storiċi. Is-sit u l-madwar tniżżlu fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1986. Stonehenge huwa proprjetà tal-Kuruna u huwa ġestit minn English Heritage; l-art tal-madwar hija proprjetà tan-National Trust.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.english-heritage.org.uk/visit/places/stonehenge/history|titlu=History of Stonehenge {{!}} English Heritage|data=2016-06-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160602140112/http://www.english-heritage.org.uk/visit/places/stonehenge/history|arkivju-data=2016-06-02|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.nationaltrust.org.uk/main/w-vh/w-visits/w-findaplace/w-stonehengelandscape/|titlu=National Trust {{!}} Stonehenge Landscape|data=2008-06-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080610134634/http://www.nationaltrust.org.uk/main/w-vh/w-visits/w-findaplace/w-stonehengelandscape/|arkivju-data=2008-06-10|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Is-sit seta' kien post funebri mill-bidu nett tiegħu.&lt;ref&gt;Pitts, Mike (8 August 2008). &quot;Stonehenge: one of our largest excavations draws to a close&quot;. ''British Archaeology'' (102): 13. ISSN 1357-4442.&lt;/ref&gt; Depożiti b'għadam tal-bnedmin ġew datati saħansitra mit-3000 Q.K., meta saru t-tumbata u l-ispazju sa fejn iktar tard twaqqfu l-ħaġriet, u komplew għal mill-inqas 500 sena oħra.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://usatoday30.usatoday.com/money/topstories/2008-05-29-1711958402_x.htm|titlu=Study: Stonehenge was a burial site for centuries - USATODAY.com|data=2015-09-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150904020558/http://usatoday30.usatoday.com/money/topstories/2008-05-29-1711958402_x.htm|arkivju-data=2015-09-04|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

== Etimoloġija ==
L-''Oxford English Dictionary'' jikkwota l-[[glossarju]] ta' Ælfric tas-seklu 10, fejn ''henge-cliff'' tingħata t-tifsira ta' &quot;preċipizju&quot;, jew ħaġra; u għaldaqstant, l-i''stanenges'' jew ''Stanheng'' &quot;mhux 'il bogħod minn Salisbury&quot; li ġew iddokumentati mill-[[Kittieb|kittieba]] tas-seklu 11 huma &quot;ħaġar mirfuda fl-arja&quot;. Fl-1740, [[William Stukeley]] jinnota li, &quot;Ħaġar mirfuda fuq xulxin issa jissejħu ''henges'' f'Yorkshire ... Jien ma għandix dubju, Stonehenge bis-Sassonu tfisser ħaġriet sospiżi&quot;.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://archive.org/details/oxfordenglishdic0008unse|titlu=Stonehenge; henge|kunjom=Oxford English Dictionary (2 ed.)|isem=Oxford: Oxford University Press|data=1989}}&lt;/ref&gt; F'''Stonehenge Complete'' [[Christopher Chippindale]] jsostni li l-isem ta' ''Stonehenge'' oriġina mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] Antik, mill-kelmiet ''stān'' li tfisser &quot;ħaġra&quot;, u jew ''hencg'' li tfisser &quot;pern&quot; (għaliex il-ħaġar mimdud jinsab impernjat fuq il-ħaġar wieqaf) jew inkella ''hen(c)en'' li tfisser &quot;għallaq&quot; jew &quot;forka&quot; jew &quot;strument tat-tortura&quot; (minkejja li fil-kumplament tal-ktieb, Chippindale jikkwota l-[[etimoloġija]] tal-&quot;ħaġriet sospiżi&quot;).&lt;ref&gt;Chippindale, C (2004), ''Stonehenge Complete'', [[Londra]]: Thames and Hudson, ISBN 0-500-28467-9.&lt;/ref&gt;

Il-porzjon &quot;-henge&quot; intuża għat-tismija ta' klassi ta' monumenti magħrufa bħala ''henges''.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; L-arkeologi jiddefinixxuhom bħala monumenti preistoriċi b'tumbati f'għamla ta' ċirku bi spazju jew foss intern.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.eng-h.gov.uk/mpp/mcd/sub/henges1.htm|titlu=English Heritage definition|sit=|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121116081132/http://www.eng-h.gov.uk/mpp/mcd/sub/henges1.htm|arkivju-data=2012-11-16|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Bħalma jiġri spiss fit-[[terminoloġija]] arkeoloġika, dan huwa terminu li baqa' mill-użu antik.

Minkejja li huwa kontemporanju ta' ''henges'' u ċrieki tal-ġebel Neolitiċi oħra, Stonehenge huwa b'ħafna modi atipiku – pereżempju, b'għoli ta' iktar minn 7.4 metri, il-ħaġar orizzontali tad-daħliet trilitiċi, miżmuma fil-post b'ġonturi apposta, jagħmluh uniku.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.bradshawfoundation.com/stonehenge/what_is_it.php|titlu=Stonehenge - Neolithic England - The Age of the Megaliths|data=2009-05-30|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090530224959/http://www.bradshawfoundation.com/stonehenge/what_is_it.php|arkivju-data=2009-05-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://ngm.nationalgeographic.com/2008/06/stonehenge/alexander-text|titlu=Stonehenge - National Geographic Magazine|data=2009-09-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180228115816/http://ngm.nationalgeographic.com/2008/06/stonehenge/alexander-text|arkivju-data=2018-02-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Skont [[Charles Mackay]], l-isem oriġinali ta' Stonehenge kien ''coir-mhor''&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Mackay|isem=Charles|data=1877|titlu=The Gaelic etymology of the languages of western Europe : and more especially of the English and Lowland Scotch and of their slang, cant, and colloquial dialects|url=http://archive.org/details/gaelicetymologyo00mackuoft|pubblikatur=London : Published for the author by N. Trübner}}&lt;/ref&gt; – li bil-Gaeliku Irlandiż Antik ifissru reat (coir) kbir (mhor).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.irishionary.com/dictionary/6687/coir/|titlu=coir|sit=Irishionary.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-data=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210814233354/https://www.irishionary.com/dictionary/6687/coir/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Storja bikrija ==
[[Mike Parker Pearson]], kap tal-iStonehenge Riverside Project ibbażat madwar Durrington Walls, innota li Stonehenge jidher li kien assoċjat ma' post funebri mill-iktar perjodu bikri tal-eżistenza tiegħu:&lt;blockquote&gt;Stonehenge kien post funebri mill-bidu nett tiegħu sal-eqqel mument tiegħu f'nofs it-tielet millenju Q.K. Id-dfin wara kremazzjoni, li jmur lura għall-fażi tal-ħaġriet tas-sarsen ta' Stonehenge x'aktarx li kien waħda minn ħafna fażijiet mill-aħħar perjodu tal-użu tal-monument u juri li kien baqa' sew għad-dfin tal-mejtin.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://usatoday30.usatoday.com/money/topstories/2008-05-29-1711958402_x.htm|titlu=Study: Stonehenge was a burial site for centuries - USATODAY.com|data=2015-09-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150904020558/http://usatoday30.usatoday.com/money/topstories/2008-05-29-1711958402_x.htm|arkivju-data=2015-09-04|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Stonehenge evolva f'diversi fażijiet ta' kostruzzjoni tul mill-inqas 1,500 sena. Hemm evidenza ta' kostruzzjoni fuq skala kbira fuq il-monument u madwaru li probabbli testendi l-kronoloġija tal-pajsaġġ sa 6,500 sena. Id-datazzjoni u l-fehim tad-diversi fażijiet ta' attività huma kompitu kkumplikat minħabba d-disturb tal-ġibs naturali minn effetti periglaċjali u t-tħaffir ta' moħbiet mill-[[Annimal|annimali]], kwalità batuta tar-reġistri bikrin tal-iskavi, u nuqqas ta' dati preċiżi u vverifikati xjentifikament. L-istabbiliment modern tal-fażijiet li l-iktar hemm qbil fuqhom mill-arkeologi jinsab iktar fid-dettal hawn taħt. Il-karatteristiċi msemmija fit-test huma numerati u murija fil-pjanta fuq il-lemin.

=== Qabel il-monument (mit-8000 Q.K.) ===
[[Stampa:Stonehenge plan - with numbers in red.png|daqsminuri|Pjanta ta' Stonehenge fl-2004. Cleal ''et al.'' u Pitts. ''Italicised numbers in the text refer to the labels on this plan.'' Il-ħaġriet trilitiċi tneħħew għaċ-ċarezza. Il-ħofor li ma għadx għandhom jew li qatt ma kellhom ħaġriet, jintwerew bħala ċrieki miftuħa. Il-ħaġriet li huma viżibbli llum jidhru bil-kulur.]]
L-arkeologi sabu erba' ħofriet Mesolitiċi kbar ta' arbli, jew possibbilment ħamsa (waħda jaf kienet ħofra naturali ta' siġra), li jmorru lura għal madwar it-8000 Q.K., taħt il-parkeġġ antik tal-karozzi tat-turisti fil-qrib li kien jintuża sal-2013. F'dawn il-ħofriet x'aktarx li kien hemm arbli tal-arżnu b'dijametru ta' xi 0.75 metri, li kienu jittellgħu weqfin u eventwalment maż-żmien ittieklu fil-post. Tliet mill-arbli (u possibbilment erbgħa) kellhom allinjament ta' Lvant-Punent li jaf kellu sinifikat ritwali.&lt;ref&gt;Exon, 30-31; Southern, Patricia, ''The Story of Stonehenge'', Ch. 2 Archived 7 April 2018 at the Wayback Machine, 2012, Amberley Publishing Limited, &lt;nowiki&gt;ISBN 1-4456-1587-8&lt;/nowiki&gt;, 978-1-4456-1587-5.&lt;/ref&gt; Sit astronomiku Mesolitiku ieħor fir-Renju Unit huwa s-sit ta' Warren Field f'Aberdeenshire, li jitqies bħala l-eqdem kalendarju tal-[[qamar]] fid-dinja, li jiġi korrett kull sena bl-osservazzjoni tas-solstizju ta' nofs ix-xitwa.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://intarch.ac.uk/journal/issue34/gaffney_index.html|titlu=Time and a Place: A luni-solar 'time-reckoner' from 8th millennium BC Scotland|kunjom=V. Gaffney u oħrajn|isem=|data=|sit=|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130718145814/http://intarch.ac.uk/journal/issue34/gaffney_index.html|arkivju-data=2013-07-18|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Siti simili iżda li ġew iktar tard instabu fl-Iskandinavja.&lt;ref&gt;Exon, 30.&lt;/ref&gt; Insedjament li jaf kien kontemporanju mal-arbli nstab f'Blick Mead, fawwara affidabbli s-sena kollha li tinsab xi 1.6 km minn Stonehenge.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.buckingham.ac.uk/research/hri/blickmead|titlu=The New Discoveries at Blick Mead: the Key to the Stonehenge Landscape {{!}} University of Buckingham|data=2017-05-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170527054118/http://www.buckingham.ac.uk/research/hri/blickmead|arkivju-data=2017-05-27|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-cradle-of-stonehenge-blick-mead-a-mesolithic-site-in-the-stonehenge-landscape|titlu='The Cradle of Stonehenge'? Blick Mead - a Mesolithic Site in the Stonehenge Landscape|data=2017-01-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170116170229/https://www.gresham.ac.uk/lectures-and-events/the-cradle-of-stonehenge-blick-mead-a-mesolithic-site-in-the-stonehenge-landscape|arkivju-data=2017-01-16|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Il-Pjanura ta' Salisbury dak iż-żmien kienet għadha msaġġra, iżda 4,000 sena wara, matul iż-Żmien Neolitiku Bikri, in-nies bnew konfini olzati b'daħliet speċifiċi f'Robin Hood's Ball, u tumbati tawwalin bħala oqbra fil-pajsaġġ tal-madwar. Bejn wieħed u ieħor fit-3500 Q.K., Il-''Cursus'' (foss) ta' Stonehenge nbena 700 metru fit-Tramuntana tas-sit meta l-ewwel bdiewa bdew jaqtgħu s-siġar u jiżviluppaw iż-żona. Numru ta' strutturi tal-ħaġar jew tal-[[injam]] kif ukoll tumbati funebri li qabel kienu ġew injorati jaf imorru lura saħansitra sal-4000 Q.K.&lt;ref&gt;Webb, John (1665). ''Stone-Henge Restored with Observations on Rules of Architecture''. London: Tho. Bassett. p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Charlton, Dr. Walter (1715). ''The Chorea Gigantum, Or, Stone-Heng Restored to the Danes''. London: James Bettenham. p. 45.&lt;/ref&gt; Il-karbonju mill-kamp ta' Blick Mead xi 2.4 km minn Stonehenge (ħdejn is-sit tal-Kamp ta' [[Vespasjanu]]) ġie datat li jmur lura għall-4000 Q.K. L-Istitut tar-Riċerka tal-Umanitajiet tal-Università ta' Buckingham jemmen li l-komunità li bniet Stonehenge għexet hemm tul perjodu ta' diversi millenji, u b'hekk potenzjalment huwa &quot;wieħed mill-postijiet ċentrali fl-[[Storja|istorja]] tal-pajsaġġ ta' Stonehenge&quot;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.buckingham.ac.uk/research/hri/blickmead|titlu=The New Discoveries at Blick Mead: the Key to the Stonehenge Landscape {{!}} University of Buckingham|data=2014-12-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141227095402/http://www.buckingham.ac.uk/research/hri/blickmead|arkivju-data=2014-12-27|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== Stonehenge 1 (għall-ħabta tat-3100 Q.K.) ===
[[Stampa:Stonehenge phase one.jpg|daqsminuri|235x235px|Pjanta ta' Stonehenge 1]]
L-ewwel monument kien jikkonsisti minn tumbata ċirkolari kkonfinata minn foss magħmula bil-Ġibs ta' Seaford tal-Aħħar tal-Kretaċju (Żmien Santonjan), Id-dijametru tal-istruttura kien ta' madwar 110 metri, b'daħla kbira fil-Grigal u waħda iżgħar fin-Nofsinhar. Kienet tinsab fil-beraħ f'bur tal-ħaxix ġej ftit għan-niżla.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;Field, David; et al. (March 2010). &quot;Introducing 'Stonehedge'&quot;. ''British Archaeology'' (111): 32–35. ISSN 1357-4442.&lt;/ref&gt; Il-[[Bennej|bennejja]] tas-sit qiegħdu l-għadam ta' ċriev u ta' gniedes fil-qiegħ tal-foss, kif ukoll xi għodod maħduma biż-[[żnied]]. L-għadam kienu ferm eqdem mill-bqaqen magħmula bir-renni li ntużaw għat-tħaffir tal-foss, u n-nies li difnuhom kienu ħadu ħsiebhom għal xi żmien qabel id-dfin. Il-foss kien kontinwu iżda tħaffer f'sezzjonijiet, bħall-fossijiet tal-konfini iktar bikrin bid-daħliet li kien hemm fiż-żona. Il-ġibs li tħaffer mill-foss ġie akkumulat f'borġ biex tiġi ffurmata t-tumbata b'għamla ta' ċirku. Dan l-ewwel stadju jmur lura għal madwar it-3100 Q.K., u wara l-foss beda jimtela bis-sedimenti b'mod naturali. Fi ħdan it-tarf ta' barra taż-żona konfinata hemm ċirku b'56 ħofra, kull waħda b'dijametru ta' xi metru, magħrufa bħala l-ħofriet ta' Aubrey imsemmija għal [[John Aubrey]], l-antikwarju tas-[[Seklu XVII|seklu 17]] li jingħad li kien l-ewwel wieħed li identifikahom. Dawn il-ħofriet flimkien mat-tumbata u mal-foss huma magħrufa bħala l-Palizzata jew il-Foss tad-Daħla.&lt;ref&gt;Cleal et al, 1996. Antiquity, 1996 Jun, Vol.70(268), pp. 463-465.&lt;/ref&gt; Il-ħofriet jaf kien fihom arbli tal-injam weqfin li kienu joħolqu ċirku tal-injam, għalkemm ma hemmx evidenza skavata tagħhom. Skavi reċenti ssuġġerew li l-Ħofriet ta' Aubrey oriġinarjament jaf intużaw biex jiġu mwaqqfa ħaġriet weqfin f'għamla ta' ċirku. Jekk dan kien il-każ, l-iktar struttura bikrija tal-ħaġar fil-monument inbniet saħansitra 500 sena qabel.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/wiltshire/7660860.stm|titlu=BBC NEWS {{!}} UK {{!}} England {{!}} Wiltshire {{!}} Stonehenge 'older than believed'|data=2008-10-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081012100802/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/wiltshire/7660860.stm|arkivju-data=2008-10-12|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Fl-2013, tim ta' arkeologi, immexxi minn Mike Parker Pearson, skavaw iżjed minn 50,000 framment tal-għadam ikkremat, minn 63 individwu, midfuna fi Stonehenge.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Dawn il-fdalijiet oriġinarjament kienu ndifnu individwalment fil-Ħofriet ta' Aubrey, u tneħħew minn skavi preċedenti li saru minn [[William Hawley]] fl-1920, u ladarba ġew meqjusa minnu bħala mhux importanti, ġew mirduma kollha flimkien f'ħofra waħda, il-Ħofra 7 ta' Aubrey, fl-1935.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.shef.ac.uk/archaeology/research/stonehenge|titlu=Stonehenge Riverside Project|data=2008-10-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081026122920/http://www.shef.ac.uk/archaeology/research/stonehenge|arkivju-data=2008-10-26|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; L-analiżi fiżika u kimika tal-fdalijiet uriet li l-individwi kkremati kienu kważi nofshom irġiel u nofshom nisa, u kien hemm xi tfal ukoll.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Peress li kien hemm evidenza li l-ġibs ta' taħt l-oqbra kien qed jitgħaffeġ bil-piż sostanzjali, it-tim ikkonkluda li l-ewwel ħaġriet minn Wales x'aktarx li ntużaw bħala markaturi tal-oqbra. Id-datazzjoni tal-fdalijiet bir-radjukarbonju ressqet b'500 sena d-data tas-sit milli stmat inizjalment, jiġifieri għall-ħabta tat-3000 Q.K.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Minn studju tal-2018 tal-kontenut tal-istronzju tal-għadam instab li ħafna mill-individwi midfuna hemmhekk għall-ħabta tal-kostruzzjoni x'aktarx li ġew mis-sors tal-ħaġar, jiġifieri minn Wales, u ma kinux għexu fiż-żona ta' Stonehenge għal żmien estensiv qabel mewthom.&lt;ref&gt;Christophe Snoeck; et al. (2 August 2018). &quot;Strontium isotope analysis on cremated human remains from Stonehenge support links with west Wales&quot;. ''Scientific Reports''. '''8''' (1): 10790.&lt;/ref&gt;

Bejn l-2017 u l-2021, studji mill-Professur Pearson (UCL) u t-tim tiegħu ssuġġerew li l-ħaġar li nstab fi Stonehenge kien ġiet ttrasferit hemmhekk wara li żżarma ċirku tal-ħaġar ta' daqs identiku għall-ewwel ċirku ta' Stonehenge (110 metri) fis-sit ta' Waun Mawn fl-Għoljiet ta' Preseli f'Wales.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Ċita rivista|kunjom1=Pearson|isem1=Mike Parker|kunjom2=Pollard|isem2=Josh|kunjom3=Richards|isem3=Colin|kunjom4=Welham|isem4=Kate|kunjom5=Kinnaird|isem5=Timothy|data=|titlu=The original Stonehenge? A dismantled stone circle in the Preseli Hills of west Wales|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/original-stonehenge-a-dismantled-stone-circle-in-the-preseli-hills-of-west-wales/B7DAA4A7792B4DAB57DDE0E3136FBC33|rivista=Antiquity|lingwa=en|volum=95|numru=379|paġni=85–103}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.sciencemag.org/news/2021/02/england-s-stonehenge-was-erected-wales-first|titlu=England’s Stonehenge was erected in Wales first|kunjom=CurryFeb. 11|isem=rew|kunjom2=2021|kunjom3=Pm|isem3=7:01|data=2021-02-11|sit=Science {{!}} AAAS|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-14}}&lt;/ref&gt; Waħda mill-ħaġriet kellha evidenza li kienet reġgħet intużat fi Stonehenge. Il-ħaġra ġiet identifikata mill-għamla pentagonali mhux tas-soltu tagħha u bid-datazzjoni tal-ħamrija bil-luminixxenza mill-ħofriet mimlijin li kienu juru li ċ-ċirku kien inbena għall-ħabta tat-3400-3200 Q.K., u żżarma xi 300-400 sena wara, b'mod konsistenti mad-dati attribwiti lill-ħolqien ta' Stonehenge. Il-waqfien tal-attività umana f'dik iż-żona fl-istess żmien issuġġeriet il-migrazzjoni bħala raġuni plawżibbli, iżda huwa maħsub li ħaġriet oħra jaf ġew minn sorsi oħra.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== Stonehenge 2 (għall-ħabta tat-3000 Q.K.) ===
L-evidenza tat-tieni fażi mhijiex viżibbli iktar. In-numru ta' ħofriet tal-arbli li jmorru lura għat-tielet millenju Q.K. jissuġġerixxi li xi forma ta' struttura tal-injam kienet inbniet fi ħdan il-konfini b'għamla ta' ċirku matul dan il-perjodu. Iktar biċċiet weqfin tal-injam kien imqiegħda fid-daħla tal-Grigal, u allinjament parallel ta' arbli kien jidħol 'il ġewwa mid-daħla tan-Nofsinhar. Il-ħofriet tal-arbli huma iżgħar mill-ħofriet ta' Aubrey, b'dijametru ta' madwar 0.4 metri biss, u huma spazjati b'mod ferm inqas regolari. L-għoli tat-tumbata tnaqqas apposta u l-foss kompla jimtela bis-sedimenti. Huwa magħruf li mill-inqas ħamsa u għoxrin ħofra ta' Aubrey iktar tard kien fihom difniet intrusivi bil-kremazzjoni li jmorru lura sa żewġ sekli wara l-ewwel bini tal-monument. Milli jidher kienet x'kienet il-funzjoni inizjali tal-ħofriet, din inbidlet u saret waħda funebri matul it-tieni fażi. Tletin kremazzjoni oħra tqiegħdu fil-foss tat-tumbata u f'punti oħra fi ħdan il-monument, l-iktar fin-nofs tal-Lvant. Għalhekk, huwa interpretat li Stonehenge f'dan iż-żmien iffunzjona bħala l-iktar ċimiterju kkonfinat bikri tal-kremazzjoni fil-Gżejjer Brittaniċi. Fil-foss instabu wkoll frammenti ta' għadam uman mhux maħruq. L-evidenza tad-datazzjoni hija pprovduta permezz tal-bċejjeċ tal-fuħħar bl-istrixxi mnaqqxin tal-aħħar tan-Neolitiku li nstabu u li huma kkollegati mal-karatteristiċi ta' din il-fażi.

=== Stonehenge 3 I (għall-ħabta tal-2600 Q.K.) ===
[[Stampa:Stonehenge megalith with ancient carvings April 2005.jpg|daqsminuri|Graffiti mnaqqxin fuq il-ħaġar tas-sarsen li jinkludu tinqix antik ta' sejf u ta' mannara]]
L-iskavi arkeoloġiċi indikaw li għall-ħabta tal-2600 Q.K., il-bennejja ma baqgħux jużaw l-injam u minflok bdew jużaw il-ħaġar u ħaffru żewġ serje konċentriċi ta' ħofriet (il-ħofriet Q u R) fiċ-ċentru tas-sit. Dawn is-sokits tal-ħaġar huma parzjalment magħrufin biss (għaldaqstant skont l-evidenza attwali xi kultant jiġu deskritti bħala &quot;għamliet ta' qamar felli&quot;); madankollu, jistgħu jkunu l-fdalijiet ta' ċirku doppju. Mill-ġdid, ma tantx hemm evidenza konkreta bid-datazzjoni għal din il-fażi. Il-ħofriet kien jifilħu sa 80 ħaġra wieqfa, u llum jidhru biss it-traċċi ta' 43 minnhom. Ġeneralment huwa aċċettat li l-ħaġriet interni (uħud minnhom magħmula bid-dolerit, blata volkanika), ġew ittrasportati mill-Għoljiet ta' Preseli, xi 240 km 'il bogħod, illum il-ġurnata Pembrokeshire f'Wales. Teorija oħra hi li ġew ittrasportati minn ħafna iktar mill-qrib tas-sit bħala mases glaċjali erratiċi mill-Glaċier tal-[[Baħar Irlandiż]], għalkemm ma hemm l-ebda evidenza ta' depożiti glaċjali fin-Nofsinhar tal-Ingilterra ċentrali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www2.le.ac.uk/offices/press/pdf-files/uploaded-to-ebulletin-2011/Bluestones%20press%20release.pdf|titlu=Stonehenge: glacial transport of bluestones now confirmed? (Press release)|kunjom=John|isem=Brian|data=|sit=University of Leicester|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120904112857/http://www2.le.ac.uk/offices/press/pdf-files/uploaded-to-ebulletin-2011/Bluestones%20press%20release.pdf|arkivju-data=2012-09-04|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Parker Pearson, Michael; et al. (December 2015). &quot;Craig Rhos-y-felin: a Welsh bluestone megalith quarry for Stonehenge&quot;. ''Antiquity''. '''89''' (348): 1331–1352.&lt;/ref&gt; Pubblikazzjoni tal-2019 ħabbret li nstabet evidenza ta' xogħol fil-barrieri megalitiċi f'Wales identifikati bħala sors tal-ħaġar intern ta' Stonehenge, li tindika li l-ħaġriet kien ġew estratti minn dawk il-barrieri mill-bniedem u mhux ġew ittrasportati b'azzjoni glaċjali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/megalith-quarries-for-stonehenges-bluestones/AAF715CC586231FFFCC18ACB871C9F5E|titlu=Megalith quarries for Stonehenge's bluestones {{!}} Antiquity {{!}} Cambridge Core|data=2019-03-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190306043836/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/megalith-quarries-for-stonehenges-bluestones/AAF715CC586231FFFCC18ACB871C9F5E|arkivju-data=2019-03-06|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

It-teorija tat-trasport uman fuq distanza twila ġiet imsaħħa fl-2011 bl-iskoperta ta' barriera megalitika tal-bluestone f'Craig Rhos-y-felin, ħdejn Crymych f'Pembrokeshire, li x'aktarx li huwa l-post minn fejn inkisbu wħud mill-ħaġriet. Ħaġriet weqfin oħra setgħu kienu ħaġriet tas-sarsen żgħar magħmula mill-blat ramli, li mbagħad intużaw bħala ħaġar mimdud fuq il-ħaġriet weqfin.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Il-ħaġriet, li kienu jiżnu xi żewġ tunnellati, setgħu ġew imċaqilqa billi ġew olzati u billi nġarru fuq ringieli ta' arbli u oqfsa rettangolari bl-arbli, kif irreġistrat fiċ-[[Ċina]], fil-[[Ġappun]] u fl-[[Indja]]. Mhuwiex magħruf jekk il-ħaġriet itteħdux direttament mill-barrieri tagħhom lejn il-Pjanura ta' Salisbury jew jekk kinux ir-riżultat tat-tneħħija ta' ċirku tal-ħaġar venerat minn Preseli lejn il-Pjanura ta' Salisbury sabiex &quot;titwettaq il-fużjoni ta' żewġ ċentri sagri f'ċentru wieħed, sabiex jiġu unifikati żewġ reġjuni [[Politika|politikament]] separati, jew biex tiġi leġittimata l-identità ta' missirijiet il-migranti li ċċaqilqu minn reġjun għall-ieħor&quot;. Instabet evidenza ta' ċirku tal-ħaġar ta' 110 metri f'Waun Mawn ħdejn Preseli, li seta' kellu wħud mill-ħaġriet ta' Stonehenge jew kollha kemm huma, inkluż ħofra minn blata li taqbel &quot;qisha muftieħ f'sokra&quot; mas-sezzjoni trasversali mhux tas-soltu ta' ħaġra ta' Stonehenge.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/uk-news/2021/feb/12/dramatic-discovery-links-stonehenge-to-its-original-site-in-wales|titlu=Dramatic discovery links Stonehenge to its original site – in Wales|data=2021-02-12|sit=the Guardian|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-14}}&lt;/ref&gt; Kull ħaġra monolitika hija għolja żewġ metri, wiesgħa bejn metru u metru u nofs, u ħoxna madwar 0.8 metri. Dik li saret magħrufa bħala l-Ħaġra tal-Artal hija kważi ċertament ġejja mill-Formazzjoni ta' Senni, xi 80 kilometru fil-Lvant tal-Għoljiet ta' Preseli f'Brecon Beacons.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Id-daħla tal-Grigal twessgħet għall-ħabta ta' dan iż-żmien, bir-riżultat li ġiet taqbel eżatt mad-direzzjoni ta' tlugħ ix-xemx ta' nofs is-sajf u ma' nżul ix-xemx ta' nofs ix-xitwa ta' dak iż-żmien. Din il-fażi tal-monument ġiet abbandunata qabel ma tlestiet, madankollu, il-ħaġriet weqfin żgħar milli jidher tneħħew u l-ħofriet Q u R reġgħu ġew mimlijin apposta.

Il-Ħaġra tal-Għarqub, blata ramlija Terzjarja, jaf ukoll ġiet imwaqqfa 'l barra mid-daħla tal-Grigal f'dak iż-żmien. Ma tistax tiġi datata bir-reqqa u jaf ġiet installata f'xi żmien matul il-fażi 3. Għall-ewwel, kienet akkumpanjata minn ħaġra oħra, li ma għadhiex viżibbli iktar. Żewġ ħaġriet tal-portal, possibbilment tlieta, ġew stabbiliti eżatt kif tidħol fuq ġewwa tad-daħla tal-Grigal, u minnhom għad fadal waħda biss, il-Ħaġra mwaqqa' tal-Qatla, twila 4.9 metri. Karatteristiċi oħra, datati fuq fuq għall-ħabta tal-fażi 3, jinkludu l-erba' Ħaġriet tal-Istazzjon, li tnejn minnhom kienu jinsabu fuq it-tumbati magħmula minn borġ ġebel u trab. Dawn it-tumbati huma magħrufa bħala &quot;oqbra tawwalin&quot; għalkemm ma kinux funebri. Il-Mogħdija ta' Stonehenge, par fossijiet u tumbati paralleli li jwasslu għal tliet kilometri sax-xmara [[Avon]], żdiedet ukoll.

=== Stonehenge 3 II (2600 Q.K. sal-2400 Q.K.) ===
[[Stampa:Stone Plan.jpg|xellug|daqsminuri|Pjanta tal-istruttura tal-ħaġar ċentrali llum]]
Matul il-fażi ewlenija ta' attività li kien imiss, 30 ħaġra enormi tas-sarsen miż-żmien Oligoċen–Mijoċen (murija bil-griż fil-pjanta fuq ix-xellug) inġabu fis-sit. Dawn ġew minn barriera madwar 25 kilometru fit-Tramuntana ta' Stonehenge, f'West Woods, Wiltshire.&lt;ref&gt;Nash, David; Ciborowski, T. Jake R.; Ullyott, J. Stewart; Pearson, Mick Parker (29 July 2020). &quot;Origins of the sarsen megaliths at Stonehenge&quot;. ''Science Advances''. American Association for the Advancement of Acience. '''5''' (31): eabc0133.&lt;/ref&gt; Il-ħaġriet kienu maħduma u mżejnin b'ġonturi li jidħlu f'xulxin qabel ma 30 ħaġra ma ġew imwaqqfa f'ċirku ta' ħaġriet weqfin b'dijametru ta' 33 metru, b'sensiela ta' 30 ħaġra mimdudin fuqhom. Dawn tal-aħħar kienu jidħlu f'xulxin b'metodu ieħor tax-xogħol tal-injam, b'ġonturi b'ilsien u b'kanal. Kull ħaġra wieqfa kienet għolja madwar 4.1 metri, wiesgħa 2.1 metri u tiżen xi 25 tunnellata. Kien ċar li kull waħda kienet maħduma b'effett viżiv finali maħsub; il-ħaġriet ortostatiċi jitwessgħu kemxejn lejn il-parti ta' fuq tagħhom sabiex il-perspettiva tagħhom tibqa' kostanti meta wieħed iħares lejhom mill-art, filwaqt li l-ħaġriet mimdudin għandhom ftit ta' kurvatura biex titkompla d-dehra ċirkolari tal-monumenti ta' qabel.

Is-superfiċi tal-ħaġriet li jħarsu 'l ġewwa huma iktar lixxi u iktar maħduma b'mod mirqum mis-superfiċi ta' barra. Il-ħxuna medja tal-ħaġriet hija ta' 1.1 metru u d-distanza medja bejniethom hija ta' metru. Total ta' 75 ħaġra kienu meħtieġa biex iċ-ċirku (60 ħaġra) jiġi komplut flimkien man-nagħla trilitika (15-il ħaġra). Kien maħsub li ċ-ċirku jaf tħalla mhux komplut, iżda sajf eċċezzjonalment niexef fl-2013 żvela rqajja' ta' ħaxix aridu li jistgħu jikkorrispondu għall-post minn fejn kienu tneħħew il-ħaġriet tas-sarsen. Il-ħaġriet mimdudin huma kollha kemm huma twal xi 3.2 metri, wesgħin metru u ħoxnin 0.8 metri. Il-parti ta' fuq tal-ħaġriet mimdudin jinsabu xi 4.9 metri 'l fuq mill-art.&lt;ref&gt;Banton, Simon; Bowden, Mark; Daw, Tim; Grady, Damian; Soutar, Sharon (July 2013). &quot;Patchmarks at Stonehenge&quot;. ''Antiquity''. '''88''' (341): 733–739.&lt;/ref&gt;

Fi ħdan dan iċ-ċirku kien hemm ħames daħliet trilitiċi ta' ħaġriet tas-sarsen maħduma li kienu rranġati f'għamla ta' nagħla ta' 13.7-il metru min-naħa għall-oħra, bil-parti miftuħa tħares lejn il-Grigal. Dawn il-ħaġriet enormi, għaxra weqfin u ħamsa mimdudin, kienu jiżnu sa 50 tunnellata l-waħda. Kienu kkollegati b'sistema kumplessa ta' ġonturi u rranġati b'mod simetriku. L-iżgħar par ta' daħliet trilitiċi kienu għoljin xi sitt metri, il-par ta' wara ftit ogħla, u l-ikbar daħla trilitika fir-rokna tal-Lbiċ kienet għolja 7.3 metri. Ħaġra wieqfa waħda mid-Daħla Trilitika l-Kbira għadha hemm; 6.7 metri minnha huma viżibbli u 2.4 metri oħra tagħha jinsabu taħt l-art. L-immaġnijiet ta' &quot;sejf&quot; u 14-il &quot;biċċa ta' fuq ta' mannara&quot; ġew imnaqqxa fuq waħda mill-ħaġriet tas-sarsen, magħrufa bħala l-ħaġra 53; iktar tinqix ta' biċċiet ta' fuq ta' mannara ġew osservati fis-superfiċi ta' barra tal-ħaġriet 3, 4 u 5. Diffiċli li ssir datazzjoni tat-tinqix iżda morfoloġikament huma simili għall-armi tal-aħħar parti ta' Żmien il-Bronż. Fil-bidu tas-seklu 21, l-iskennjar bil-laser tat-tinqix appoġġa din l-interpretazzjoni. Il-par daħliet trilitiċi fil-Majjistral huma l-iżgħar, b'għoli ta' sitt metri; l-ikbar waħda li tinsab fil-Lbiċ tan-nagħla, hija għolja 7.5 metri.
[[Stampa:Stonehenge diagram.svg|daqsminuri|247x247px|Tpinġija li turi l-ġonturi li kienu jidħlu f'xulxin li ntużaw fiċ-ċirku ta' barra tal-ħaġriet tas-sarsen]]
Din il-fażi ambizzjuża ġiet datata bir-radjukarbonju għall-ħabta ta' bejn l-2600 u l-2400 Q.K.&lt;ref&gt;Pearson, Mike; Cleal, Ros; Marshall, Peter; Needham, Stuart; Pollard, Josh; Richards, Colin; Ruggles, Clive; Sheridan, Alison; Thomas, Julian; Tilley, Chris; Welham, Kate; Chamberlain, Andrew; Chenery, Carolyn; Evans, Jane; Knüsel, Chris (September 2007). &quot;The Age of Stonehenge&quot;. ''Antiquity''. '''811''' (313): 617–639.&lt;/ref&gt;, ħarira qabel il-Qawwas ta' Stonehenge, li ġie skopert fil-foss ta' barra tal-monument fl-1978, u ż-żewġ settijiet ta' postijiet funebri, magħrufa bħala l-Qawwas ta' Amesbury u l-Irġiel bil-Qaws ta' Boscombe, li ġew skoperti ħames kilometri lejn il-Punent. L-analiżi tas-snien tal-annimali li nstabu xi tliet kilometri 'l bogħod minn Durrington Walls, li Parker Pearson kien tal-fehma li kienu fil-&quot;kamp tal-bennejja&quot;, tissuġġerixxi li, għall-ħabta ta' bejn l-2600 u l-2400 Q.K., sa 4,000 ruħ kienu jinġabru fis-sit għall-festivals ta' nofs ix-xitwa u ta' nofs is-sajf; l-evidenza wriet li l-annimali kienu jinqatlu xi disa' xhur jew 15-il xahar wara t-twelid tagħhom fir-rebbiegħa. L-analiżi tal-isotopi tal-istronzju tas-snien tal-annimali wriet li wħud kienu ġabuhom minn ferm 'il bogħod għaċ-ċelebrazzjonijiet, saħansitra mill-Highlands Skoċċiżi.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Għall-ħabta tal-istess żmien, ċirku kbir tal-injam u t-tieni mogħdija nbnew f'Durrington Walls biswit ix-xmara Avon. Iċ-ċirku tal-injam kien orjentat lejn tlugħ ix-xemx fis-solstizju ta' nofs ix-xitwa, kontra tal-allinjamenti solari fi Stonehenge. Il-mogħdija kienet allinjata ma' nżul ix-xemx fis-solstizju tas-sajf u kienet twassal mix-xmara saċ-ċirku tal-injam. Evidenza min-nirien kbar fuq ix-xtut tax-xmara Avon bejn iż-żewġ mogħdijiet tissuġġerixxi wkoll li ż-żewġ ċrieki kienu kkollegati. X'aktars li kienu jintużaw bħala rotta ta' purċissjoni fl-itwal u fl-iqsar jiem tas-sena. Parker Pearson jispekula li ċ-ċirku tal-injam f'Durrington Walls kien jirrappreżenta ċ-ċentru ta' &quot;art tal-ħajjin&quot;, filwaqt li ċ-ċirku tal-ħaġar kien jirrappreżenta &quot;art tal-mejtin&quot;, u x-xmara Avon kienet isservi bħala vjaġġ bejn iż-żewġ artijiet.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;Pearson, M. Parker (2005). ''Bronze Age Britain''. pp. 63–67. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-7134-8849-4&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Stonehenge 3 III (2400 Q.K. sal-2280 Q.K.) ===
Iktar 'il quddiem fi Żmien il-Bronż, minkejja li d-dettalji preċiżi tal-attivitajiet f'dan il-perjodu mhumiex daqstant ċari, milli jidher il-ħaġriet ta' ġewwa reġgħu ġew imwaqqfa. Dawn ġew impoġġija fi ħdan iċ-ċirku ta' barra tal-ħaġar tas-sarsen u jaf kienu maħduma jew imżejna b'xi mod. Bħall-ħaġar tas-sarsen, uħud għandhom qatgħat tax-xogħol tal-injam fihom li jissuġġerixxu li matul din il-fażi jaf kienu kkollegati mal-ħaġar mimdud u kienu parti minn struttura akbar.

=== Stonehenge 3 IV (2280 Q.K. sal-1930 Q.K.) ===
F'din il-fażi l-ħaġriet fuq ġewwa reġgħu ġew irranġati f'għamla ta' ċirku bejn iż-żewġ ċrieki tas-sarsen u f'għamla ovali fiċ-ċentru taċ-ċirku fuq ġewwa. Xi arkeologi jsostnu li dawn il-ħaġriet kienu parti mit-tieni grupp ta' ħaġriet minn Wales. Il-ħaġriet kollha ffurmaw ħaġriet weqfin spazjati sew mingħajr l-ebda waħda mill-ħaġriet mimdudin ta' kollegament bħalma ssemma fi Stonehenge 3 III. Il-Ħaġra tal-Artal jaf ġiet imċaqilqa fi ħdan l-għamla ovali f'dan iż-żmien u ġiet imwaqqfa vertikalment mill-ġdid. Għalkemm din forsi tidher bħala l-iktar fażi impressjonanti tal-ħidma, Stonehenge 3 IV inbena b'mod pjuttost traskurat meta mqabbel mal-predeċessuri tiegħu, peress li l-ħaġriet fuq ġewwa l-ġodda ma kellhomx pedamenti soda u bdew jaqgħu. Madankollu, ftit bidliet biss seħħew wara din il-fażi.

=== Stonehenge 3 V (1930 Q.K. sal-1600 Q.K.) ===
Ftit wara, is-sezzjoni tat-Tramuntana taċ-ċirku ta' ġewwa tal-fażi 3 IV tneħħa, u nħolqot konfigurazzjoni b'għamla ta' nagħla (Bluestone Horseshoe) li kienet tirrifletti l-għamla tad-daħliet trilitiċi ċentrali tas-sarsen. Din il-fażi hija kontemporanja mas-sit ta' Seahenge f'Norfolk.

=== Wara l-monument (1600 Q.K. 'il quddiem) ===
[[Stampa:Stonehenge render.jpg|daqsminuri|Grafika tas-sit kollu ta' Stonehenge bil-[[kompjuter]]]]
Il-ħofriet Y u Z Holes huma l-aħħar kostruzzjoni magħrufa fi Stonehenge, għall-ħabta tal-1600 Q.K., u l-aħħar użu tagħhom kien x'aktarx fi Żmien il-[[Ħadid]]. Instabu muniti [[Imperu Ruman|Rumani]] u artefatti [[Medjuevu|Medjevali]] fil-monument jew qribu iżda mhuwiex magħruf jekk il-monument baqax jintuża b'mod kontinwu matul il-preistorja Brittanika kollha u lil hinn, jew eżattament kif kien jintuża. Huwa notevoli wkoll il-forti kbir fuq għolja ta' Żmien il-Ħadid magħruf bħala l-Kamp ta' Vespasjanu (li minkejja l-isem, mhuwiex sit Ruman) li nbena tul il-Mogħdija ħdejn ix-xmara Avon. Raġel Sassonu dekapitat tas-seklu 7 ġie skavat minn Stonehenge fl-1923.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.stonepages.com/news/archives/000109.html|titlu=Stone Pages Archaeo News: Skeleton unearthed at Stonehenge was decapitated|data=2010-06-30|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100630102958/http://www.stonepages.com/news/archives/000109.html|arkivju-data=2010-06-30|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Is-sit kien magħruf fost l-istudjużi matul il-Medju Evu u minn dak iż-żmien 'l hawn ġie studjat minn diversi gruppi.

== Funzjoni u kostruzzjoni ==
Stonehenge ġie prodott minn [[kultura]] li ma ħalliet l-ebda rekord bil-miktub. Ħafna aspetti ta' Stonehenge, bħal kif inbena u għal liema skopijiet kien jintuża, għadhom jiġu diskussi. Jeżistu għadd ta' miti dwar il-ħaġriet.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.cbsnews.com/8301-205_162-57459053/stonehenge-a-monument-to-unity-new-theory-claims/|titlu=Stonehenge a monument to unity, new theory claims - CBS News|data=2012-06-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120624101715/http://www.cbsnews.com/8301-205_162-57459053/stonehenge-a-monument-to-unity-new-theory-claims/|arkivju-data=2012-06-24|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Is-sit, b'mod speċifiku d-daħla trilitika l-kbira, l-arranġament tan-nagħla li tħaddanha magħmul minn ħames daħliet trilitiċi ċentrali, il-ħaġra tal-għarqub, u l-mogħdija max-xtut, huma allinjati ma' nżul ix-xemx tas-solstizju tax-xitwa u t-tlugħ ix-xemx opposta tas-solstizju tas-sajf.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://news.discovery.com/history/archaeology/stonehenge-two-explanations-121012.htm|titlu=Understanding Stonehenge: Two Explanations : Discovery News|data=2015-09-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150928151514/http://news.discovery.com/history/archaeology/stonehenge-two-explanations-121012.htm|arkivju-data=2015-09-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://abyss.uoregon.edu/~js/glossary/stonehenge.html|titlu=Stonehenge|data=2015-04-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150424023904/http://abyss.uoregon.edu/~js/glossary/stonehenge.html|arkivju-data=2015-04-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Il-pajsaġġ naturali fil-pożizzjoni tal-monument isegwi din il-linja, u jaf ispira l-kostruzzjoni tiegħu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/culture/2013/sep/08/stonehenge-ice-age-solstice-axis|titlu=Stonehenge was built on solstice axis, dig confirms {{!}} UK news {{!}} The Guardian|data=2016-12-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161201172625/https://www.theguardian.com/culture/2013/sep/08/stonehenge-ice-age-solstice-axis|arkivju-data=2016-12-01|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Il-fdalijiet skavati ta' għadam ta' annimali maqtula jissuġġerixxi li n-nies jaf kienu jinġabru fis-sit għax-xitwa iktar milli għas-sajf.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://blog.stonehenge-stone-circle.co.uk/2013/06/22/stonehenge-revealed-why-stones-were-a-special-place/|titlu=Stonehenge revealed: Why Stones Were a “Special Place” {{!}} Stonehenge News and Information|data=2015-05-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150526193253/http://blog.stonehenge-stone-circle.co.uk/2013/06/22/stonehenge-revealed-why-stones-were-a-special-place/|arkivju-data=2015-05-26|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Assoċjazzjonijiet astronomiċi ulterjuri, u s-sinifikat astronomiku preċiż tas-sit għan-nies tiegħu, huma kwistjoni ta' ħafna spekulazzjoni u dibattiti.

Ma hemm l-ebda evidenza jew ftit li xejn li tiżvela x'kienu t-tekniki tal-kostruzzjoni li ntużaw mill-bennejja ta' Stonehenge. Matul is-snin, diversi awturi ssuġġerew li ntużaw metodi sovranaturali jew anakronistiċi, is-soltu bl-bil-ħsieb li kien impossibbli li l-ħaġriet ġew imċaqilqa b'xi mod ieħor minħabba d-daqs enormi tagħhom. Madankollu, intwera li tekniki konvenzjonali li jużaw teknoloġija Neolitika bażika bħall-argnu, kienu effettivi għaċ-ċaqliq u għat-tqegħid ta' ħaġriet ta' daqs simili.&lt;ref&gt;John Coles (2014), ''Archaeology by Experiment'', Routledge, pp. 76–77, ISBN 9781317606086.&lt;/ref&gt; L-iżjed teorija komuni dwar kif in-nies preistoriċi ċaqilqu l-ħaġriet megalitiċi ssostni li ħolqu medda ta' zkuk ħdejn xulxin u l-ħaġriet kienu jiġu rromblati fuqhom.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.encyclopedia.com/topic/Stonehenge.aspx|titlu=Stonehenge Facts, information, pictures {{!}} Encyclopedia.com articles about Stonehenge|data=2015-11-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151107105321/http://www.encyclopedia.com/topic/Stonehenge.aspx|arkivju-data=2015-11-07|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Teorija oħra tat-trasport tal-ħaġriet megalitiċi tinvolvi l-użu ta' tip ta' slitta li kienet timxi fuq medda mdellka bix-xaħam tal-annimali.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Esperiment simili bi slitta li ġġorr ħaġra kbira ta' 40 tunnellata twettaq b'suċċess ħdejn Stonehenge fl-1995. Tim ta' iktar minn 100 ħaddiem irnexxielhom jimbuttaw u jiġbdu l-ħaġra għall-vjaġġ ta' 29 kilometru minn Marlborough Downs.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Fost il-funzjonijiet proposti għas-sit hemm l-użu bħala osservatorju astronomiku jew bħala sit [[Reliġjon|reliġjuż]]. Iktar reċentement, ġew proposti żewġ teoriji ewlenin ġodda. [[Geoffrey Wainwright]], il-President tas-Soċjetà tal-Antikwarjat ta' Londra, u [[Timothy Darvill]] tal-Università ta' Bournemouth, issuġġerew li Stonehenge kien post ta' fejqan—l-ekwivalenti preistorika ta' [[Lourdes]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2008-09-22-1046484398_x.htm|titlu=UK experts say Stonehenge was place of healing - USATODAY.com|data=2015-10-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151006154618/http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2008-09-22-1046484398_x.htm|arkivju-data=2015-10-06|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Huma jargumentaw li dan ifisser l-għadd kbir ta' difniet fiż-żona u l-evidenza tad-deformitajiet minħabba trawma f'xi oqbra. Madankollu, jikkonċedu li s-sit x'aktarx li kien multifunzjonali u li kien jintuża għall-qima tal-antenati wkoll.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/science/2008/sep/23/archaeology.heritage|titlu=The magic of Stonehenge: new dig finds clues to power of bluestones {{!}} Science {{!}} The Guardian|data=2013-10-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131002210210/http://www.theguardian.com/science/2008/sep/23/archaeology.heritage|arkivju-data=2013-10-02|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; L-analiżi tal-isotopi tindika li wħud mill-individwi midfuna kienu ġejjin minn reġjuni oħra. Tifel adolexxenti midfun għall-ħabta tal-1550 Q.K. trabba ħdejn il-Baħar Mediterran; ħaddiem tal-metall mill-2300 Q.K. imlaqqam il-&quot;Qawwas ta' Amesbury&quot;, trabba ħdejn l-għoljiet tal-[[Ġermanja]] ta' qabel l-Alpi; u l-&quot;Irġiel bil-Qaws ta' Boscombe&quot; x'aktarx li waslu minn Wales jew mill-[[Bretagne]], [[Franza]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11421593|titlu=BBC News - Stonehenge boy 'was from the Med'|data=2010-09-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100929043730/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11421593|arkivju-data=2010-09-29|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Min-naħa l-oħra, Mike Parker Pearson tal-Università ta' Sheffield issuġġerixxa li Stonehenge kien parti minn pajsaġġ ritwali u kien magħqud ma' Durrington Walls permezz tal-mogħdijiet korrispondenti u x-xmara Avon. Huwa jissuġġerixxi li ż-żona madwar il-''henge'' ta' Durrington Walls kienet post tal-ħajjin, filwaqt li Stonehenge kien post tal-mejtin. Vjaġġ tul ix-xmara Avon biex wieħed jasal sa Stonehenge kien parti minn passaġġ ritwali mill-ħajja għall-mewt, biex jiġu ċċelebrati l-missirijiet tal-imgħoddi u dawk li jkunu għadhom kemm mietu.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Iż-żewġ spjegazzjonijiet ingħataw l-ewwel darba fis-seklu 12 minn [[Geoffrey ta' Monmouth]], li faħħar ferm il-proprjetajiet ta' fejqan tal-ħaġriet u kien l-ewwel wieħed ukoll li ħareġ bl-idea li Stonehenge nbena bħala monument funebri. Kienu x'kienu l-elementi reliġjużi, mistiċi jew spiritwali li kienu ċentrali għal Stonehenge, id-disinn tiegħu jinkludi funzjoni ta' osservatorju tas-smewwiet, li seta' ntuża għat-tbassir tal-eklissi, tas-solstizju, tal-ekwinozju u ta' avvenimenti oħra tas-smewwiet li kienu importanti għar-reliġjon ta' dak iż-żmien.&lt;ref&gt;Hawkins, GS (1966). ''Stonehenge Decoded''. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-88029-147-7&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Hemm ipoteżijiet u teoriji oħra wkoll. Skont tim ta' riċerkaturi mir-Renju Unit immexxija minn Mike Parker Pearson tal-Università ta' Sheffield, Stonehenge jista' jkun li nbena bħala simbolu ta' &quot;paċi u għaqda&quot;, indikat parzjalment mill-fatt li fiż-żmien tal-kostruzzjoni, in-nies Neolitiċi fir-Renju Unit kienu qed jesperjenzaw perjodu ta' unifikazzjoni kulturali.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Williams, Thomas; Koriech, Hana (2012). &quot;Interview with Mike Parker Pearson&quot;. ''Papers from the Institute of Archaeology''. '''22''': 39–47.&lt;/ref&gt;

Il-ħaġar megalitiku ta' Stonehenge jinkludi ħaġriet iżgħar fuq ġewwa u ħaġriet ikbar tas-sarsen fuq barra (it-terminu ''sarsen'' jirreferi għal ħaġriet tal-blat ramli bis-siliċju min-Nofsinhar tal-Ingilterra). Il-ħaġriet fuq ġewwa huma magħmulin mid-dolerit, mit-tufu, mir-riolit, jew mill-blat ramli. Bosta minn dawn il-ħaġriet huma ta' oriġini vulkanika mill-Għoljiet ta' Preseli fil-Lbiċ ta' Wales xi 230 kilometru mill-monument.&lt;ref&gt;Pearson, Mike Parker; et al. (December 2015). &quot;Craig Rhos-y-felin: a Welsh bluestone megalith quarry for Stonehenge&quot;. ''Antiquity''. '''89''' (348): 1331–1352.&lt;/ref&gt; Il-Ħaġra tal-Artal magħmula mill-blat ramli jaf oriġinat fil-Lvant ta' Wales. Analiżi reċenti indikat li l-ħaġriet tas-sarsen oriġinaw minn West Woods, madwar 26 kilometru mill-monument.&lt;ref&gt;Nash, David; Ciborowski, T. Jake; Ullyott, J. Stewart; Pearson, Mike Parker; Darvill, Timothy; Greaney, Susan; Maniatis, Georgios; Whitaker, Katy A. (29 July 2020). &quot;Origins of the sarsen megaliths at Stonehenge&quot;. ''Science Advances''. '''6''' (31): eabc0133.&lt;/ref&gt;

Tim ta' riċerkaturi mill-Kulleġġ Irjali ta[[l-Arti]] f'[[Londra]] skoprew li l-ħaġriet vulkaniċi fuq ġewwa tal-monument għandhom &quot;proprjetajiet akustiċi mhux tas-soltu&quot; – meta wieħed iħabbat fuqhom jipproduċu &quot;ħoss qawwi li jirbombja&quot;. Skont it-tim, din l-idea tista' tispjega għaliex ċerti ħaġriet kienu jinġarru minn distanza daqshekk twila, li kienet kisba teknika notevoli għal dak iż-żmien. F'ċerti kulturi tal-qedem, il-ħaġriet li jirbumbjaw, magħrufa bħala ħaġriet litofoniċi, kienu jemmnu li kellhom poteri mistiċi jew ta' fejqan, u Stonehenge għandu storja ta' assoċjazzoni mar-ritwali. Il-preżenza ta' dawn il-&quot;ħaġriet li jirbumbjaw&quot; jidher li tappoġġa l-ipoteżi li Stonehenge kien &quot;post għall-fejqan&quot;, kif ġie indikat mill-arkeologu tal-Università ta' [[Bournemouth]] [[Timothy Darvill]], li kkonsulta mar-riċerkaturi. Il-ħaġriet fuq ġewwa ta' Stonehenge x'aktarx li ġew minn barriera qrib raħal f'Wales li jismu Maenclochog, li jfisser &quot;ħaġra li tirbombja&quot;, fejn il-ħaġriet lokali kienu jintużaw bħala qniepen tal-knisja sas-seklu 18.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rca.ac.uk/news-and-events/news/sonic-stones/|titlu=Sonic Stones and Stonehenge: The Landscape Perception Project {{!}} Royal College of Art|data=2017-12-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171205042110/https://www.rca.ac.uk/news-and-events/news/sonic-stones/|arkivju-data=2017-12-05|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

== Studji tad-DNA jiċċaraw il-kuntest storiku ==
Xi riċerkaturi li studjaw id-DNA estratt mill-fdalijiet umani Neolitiċi fir-Renju Unit iddeterminaw li l-antenati tan-nies li bnew Stonehenge kienu bdiewa mil-Lvant tal-[[Baħar Mediterran|Mediterran]], li kienu qed jivvjaġġaw lejn il-Punent. L-istudji tad-DNA jindikaw li kellhom nisel predominanti mill-[[Baħar Eġew|Eġew]], għalkemm it-tekniki agrikoli tagħhom milli jidher oriġinaw mill-[[Anatolja]]. Dawn il-bdiewa tal-Eġew imbagħad marru lejn l-Iberja qabel ma komplew sejrin iktar lejn it-Tramuntana, u laħqu r-Renju Unit għall-ħabta tal-4,000 Q.K.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-47938188|titlu=Stonehenge: DNA reveals origin of builders - BBC News|data=2019-09-08|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190908071042/https://www.bbc.com/news/science-environment-47938188|arkivju-data=2019-09-08|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;Brace, Selina; Diekmann, Yoan; Booth, Thomas J.; van Dorp, Lucy; Faltyskova, Zuzana; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Olalde, Iñigo; Ferry, Matthew; Michel, Megan; Oppenheimer, Jonas; Broomandkhoshbacht, Nasreen; Stewardson, Kristin; Martiniano, Rui; Walsh, Susan; Kayser, Manfred; Charlton, Sophy; Hellenthal, Garrett; Armit, Ian; Schulting, Rick; Craig, Oliver E.; Sheridan, Alison; Parker Pearson, Mike; Stringer, Chris; Reich, David; Thomas, Mark G.; Barnes, Ian (2019). &quot;Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain&quot;. ''Nature Ecology &amp; Evolution''. '''3''' (5): 765–771.&lt;/ref&gt;

Barra minn hekk, dawn il-migranti Neolitiċi lejn ir-Renju Unit jaf daħħlu t-tradizzjoni tal-bini ta' monumenti bl-użu ta' ħaġriet megalitiċi kbar, u Stonehenge kienet parti minn din it-tradizzjoni.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;

Dak iż-żmien, ir-Renju Unit kien abitat minn gruppi ta' kaċċaturi tal-Punent, simili għar-Raġel ta' Cheddar. L-istudji tad-DNA juru li meta l-bdiewa waslu, dawn iż-żewġ gruppi ma tantx kienu jitħalltu wisq. Minflok, kien hemm sostituzzjoni sostanzjali tal-popolazzjoni.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

Iktar 'il quddien waslu n-nies ta' Bell Beaker, għall-ħabta tal-2,500 Q.K., li wettqu migrazzjoni mill-Ewropa kontinentali. L-iktar nies bikrin minnhom kienu simili għan-nies mir-Renu.&lt;ref&gt;Needham, S. (2005). &quot;Transforming Beaker Culture in North-West Europe: processes of fusion and fission&quot;. ''Proceedings of the Prehistoric Society''. '''71''': 171–217.&lt;/ref&gt; Mill-ġdid kien hemm sostituzzjoni kbira tal-popolazzjoni fir-Renju Unit. Il-Bell Beakers ħallew ukoll l-impatt tagħhom fuq il-kostruzzjoni ta' Stonehenge. Huma jiġu assoċjati wkoll mal-kultura ta' Wessex.&lt;ref&gt;Barry W. Cunliffe, The Oxford Illustrated History of Prehistoric Europe. Oxford University Press, 2001. p. 254.&lt;/ref&gt;

Din tal-aħħar jidher li kellha rabtiet kummerċjali wesgħin mal-Ewropa kontinentali, saħansitra sal-[[Greċja]] ta' [[Mycenae]]. Il-ġid minn dan il-kummerċ ippermetta lin-nies ta' Wessex jibnu t-tieni u t-tielet fażijiet megalitiċi ta' Stonehenge u jindika wkoll forma b'saħħitha ta' organizzazzjoni soċjali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://hutchiearchaeology.blogspot.com/2012/12/wessex-culture-elitist-sub-group.html|titlu=HutchieArchaeology: Wessex Culture-an elitist sub group?|data=2019-08-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190825122203/http://hutchiearchaeology.blogspot.com/2012/12/wessex-culture-elitist-sub-group.html|arkivju-data=2019-08-25|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Il-Bell Beakers kienu assoċjati wkoll mal-kummerċ tal-landa, li kienet l-unika esportazzjoni fir-Renju Unit f'dak iż-żmien. Il-landa kienet importanti minħabba li kienet tintuża biex ir-ram isir bronż, u l-Beakers kattru ħafna rikkezzi permezz tagħha.&lt;ref&gt;Bradley, Richard (2007). The prehistory of Britain and Ireland. Cambridge, UK: Cambridge University Press. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-521-84811-4&lt;/nowiki&gt;. p. 146.&lt;/ref&gt;

== Storja moderna ==

=== Folklor ===

==== &quot;Ħaġra tal-Għarqub&quot;, &quot;Għarqub il-Patri&quot;, jew &quot;Ħaġra tax-Xemx&quot; ====
[[Stampa:Sun behind the Heel Stone.jpg|xellug|daqsminuri|Ix-xemx wara l-Ħaġra tal-Għarqub fis-solstizju tas-sajf, ftit wara tlugħ ix-xemx.]]
Il-Ħaġra tal-Għarqub tinsab fil-Grigal taċ-ċirku tal-ħaġriet tas-sarsen, maġenb l-aħħar parti tal-Mogħdija ta' Stonehenge.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;Stanford, Peter (2011). ''The Extra Mile: A 21st century Pilgrimage''. Bloomsbury Publishing. p. 20.&lt;/ref&gt; Hija ħaġra ħarxa, għolja 4.9 metri, li xxaqleb 'il ġewwa lejn iċ-ċirku tal-ħaġar.&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt; Kienet magħrufa b'diversi ismijiet fl-imgħoddi, fosthom &quot;Għarqub il-Patri&quot; u &quot;Ħaġra tax-Xemx&quot;.&lt;ref&gt;Stevens, Edward (July 1866). &quot;Stonehenge and Abury&quot;. ''The Gentleman's Magazine and Historical Review''. Vol. 11. Londra: Bradbury, Evans &amp; Co. p. 69.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Measuring Time: Teacher's Guide''. Burlington, NC: National Academy of Sciences. 1994. p. 173. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-89278-707-4&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Fis-solstizju tas-sajf, jekk osservatur joqgħod bilwieqfa fi ħdan iċ-ċirku tal-ħaġar, u jħares lejn il-Grigal minn ġod-daħla, jara x-xemx titla' bejn wieħed u ieħor fid-direzzjoni tal-Ħaġra tal-Għarqub, u ttieħdu bosta ritratti tax-xemx tiela' minn fuqha.
[[Stampa:Stonehenge Heel Stone - panoramio (2).jpg|daqsminuri|In-naħa tax-Xlokk tal-Ħaġra tal-Għarqub f'Mejju 2016.]]
Ġrajja folkloristika tirrakkonta dwar l-oriġini tal-isem ta' Għarqub il-Patri.&lt;ref&gt;Andrew Oliver, ed. (1972). &quot;July 1776&quot;. ''The Journal of Samuel Curwen, loyalist''. '''1'''. Harvard University Press. p. 190. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-674-48380-4&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Jeffery of Monmouth's Account of Stonehenge&quot;. ''A Description of Stonehenge on Salisbury Plain''. Salisbury: J Easton. 1809. p. 5.&lt;/ref&gt;

: Ix-xitan xtara l-ħaġriet mingħand mara fl-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], qartashom, u ħadhom fil-Pjanura ta' Salisbury. Waħda mill-ħaġriet waqgħet fix-xmara Avon, u l-kumplament inġarru fil-pjanura. Imbagħad ix-xitan werżaq, &quot;Ħadd mhu qatt se jkun jaf kif dawn il-ħaġriet ġew hawnhekk!&quot;. U patri wieġeb, &quot;Dak inti qed tgħidu!&quot;, u f'dak il-mument stess ix-xitan waddablu waħda mill-ħaġriet u laqtu fuq l-għarqub. Il-ħaġra weħlet fl-art u għadha hemm sa llum.&lt;ref&gt;Brewer, Ebenezer Cobham. ''Brewer's Dictionary of Phrase and Fable''. [[Belt ta' New York|New York]]: Harper and Brothers. p. 380.&lt;/ref&gt;

Il-''Brewer's Dictionary of Phrase and Fable'' jattribwixxi din il-ġrajja lil Geoffrey ta' Monmouth, iżda għalkemm it-tmien ktieb tal-''Historia Regum Britanniae'' ta' Geoffrey tassew tiddeskrivi kif inbena Stonehenge, iż-żewġ ġrajjiet m'għandhom x'jaqsmu xejn ma' xulxin.

L-isem mhuwiex uniku; kien hemm ħaġra monolitika bl-istess isem iddokumentata fis-seklu 19 mill-antikwarju [[Charles Warne]] f'Long Bredy f'[[Dorset]].&lt;ref&gt;Warne, Charles, 1872, ''Ancient Dorset''. Bournemouth.&lt;/ref&gt;

==== Leġġenda ta' Arturu ====
[[Stampa:BLEgerton3028Fol30rStonehengeCropped.jpg|xellug|daqsminuri|L-eqdem stampa magħrufa ta' Stonehenge, mit-tieni kwart tas-seklu 14. Ġgant jgħin lil Merlin jibni Stonehenge. Minn manuskritt tar-''Roman de Brut'' ta' Wace fil-Librerija Brittanika (Egerton 3028).]]
Il-''Historia Regum Britanniae'' (&quot;Storja tar-Rejiet tar-Renju Unit&quot;) tas-seklu 12, ta' Geoffrey ta' Monmouth, tinkludi ġrajja ħelwa ta' kif Stonehenge ġie miġjub mill-Irlanda bl-għajnuna tas-saħħar Merlin.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://en.wikisource.org/wiki/History_of_the_Kings_of_Britain/Book_8|titlu=Historia Regum Britanniae, Book 8, ch. 10.}}&lt;/ref&gt; Il-ġrajja ta' Geoffrey infirxet b'mod wiesa', b'varjazzjonijiet tagħha li tfaċċaw f'adattamenti tax-xogħol tiegħu, bħal ''Roman de Brut'' bil-Franċiż tan-Normanni ta' Wace, ''Brut'' bl-Ingliż Ċentrali ta' Layamon, u ''Brut y Brenhinedd'' bil-Welsh.

Skont il-ġrajja, il-ħaġriet ta' Stonehenge kienu ħaġriet tal-fejqan, li xi ġganti kienu ġabu mill-[[Afrika]] sal-Irlanda. Dawn ittellgħu fuq l-Għolja ta' Killaraus biex jiffurmaw ċirku tal-ħaġar, magħruf bħala ċ-Ċirku tal-Ġganti jew it-Tondjatura tal-Ġganti. Ir-Re [[Awrelju Ambrosju]] tas-seklu 5 xtaq jibni mafkar kbir għan-nobbli Ċeltiċi Brittaniċi li ġew maqtula mis-Sassoni f'Salisbury. Merlin tah parir biex juża ċ-Ċirku tal-Ġganti. Ir-re bagħat lil Merlin u lil [[Uther Pendragon]] (missier ir-Re Arturu) flimkien ma' 15,000 raġel biex iġibu l-ħaġar mill-Irlanda. Huma rebħu kontra armata Irlandiża mmexxija minn [[Gillomanius]], iżda ma setgħux iċaqilqu l-ħaġriet enormi. Bl-għajnuna ta' Merlin, huma ttrasportaw il-ħaġriet lejn ir-Renju Unit u reġgħu għamluhom fil-konfigurazzjoni li kellhom qabel.&lt;ref&gt;Ring, Trudy (editur). ''International Dictionary of Historic Places, Volume 2: Northern Europe''. Routledge, 1995. pp. 34-35.&lt;/ref&gt; L-Għolja ta' Killaraus jaf kienet tirreferi għall-Għolja ta' Uisneach.&lt;ref&gt;Dames, Michael. ''Ireland: A Sacred Journey''. Element Books, 2000. p. 190.&lt;/ref&gt; Għalkemm il-ġrajja hija fizzjoni, l-arkeologu Mike Parker Pearson jissuġġerixxi li jaf fiha &quot;tikka verità&quot;, peress li l-evidenza tissuġġerixxi li l-ħaġriet fuq ġewwa ta' Stonehenge twasslu miċ-ċirku tal-ħaġar ta' Waun Mawn fil-kosta tal-Baħar Irlandiż ta' Wales.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.irishtimes.com/culture/heritage/dramatic-stonehenge-discovery-boosts-irish-account-of-its-origins-1.4483067|titlu=Dramatic Stonehenge discovery boosts ‘Irish’ account of its origins|kunjom=Alberge|isem=Dalya|sit=The Irish Times|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-15}}&lt;/ref&gt;

Leġġenda oħra tirrakkonta kif ir-re Sassonu [[Hengist]] stieden lill-ġellieda Ċeltiċi Brittaniċi għal festa iżda fl-istess ħin bla ħniena ordna lill-irġiel tiegħu jimmassakraw lill-mistednin, u qatlu 420 minnhom. Hengist bena lil Stonehenge f'dan is-sit biex juri r-rimors tiegħu għal għemilu.&lt;ref&gt;Drawing on the writings of Nennius, the tale is noted in Spenser's ''Faerie Queene'', and given further circulation in William Dugdale's ''Monasticon Anglicanum'' of 1655. Sors: ''The illustrated guide to Old Sarum and Stonehenge''. Salisbury, England: Brown and Company. 1868. pp. 35–39.&lt;/ref&gt;

=== Seklu 16 sal-preżent ===
[[Stampa:Stonehenge Lucas de Heere.jpg|daqsminuri|249x249px|L-iktar [[pittura]] realistika bikrija magħrufa ta' Stonehenge, impittra bl-akkwarelli fis-sit minn [[Lucas de Heere]] bejn 1573 u 1575.]]
Stonehenge bidel is-sjieda tiegħu diversi drabi minn mindu r-Re [[Enriku VIII tal-Ingilterra|Enriku VIII]] akkwiżixxa l-Abbazija ta' Amesbury u l-artijiet ta' madwarha. Fl-1540 Enriku ta l-art lill-Earl ta' Hertford. Sussegwentement għaddiet għand il-Lord Carleton u mbagħad għand il-Markiża ta' Queensberry. Il-familja Antrobus ta' Cheshire xtrat l-art fl-1824. Matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], ajrudrom (&quot;l-Iskola Nru 1 tan-Navigazzjoni bl-Ajru u t-Twaqqigħ tal-Bombi&quot; tal-Korp Irjali tat-Titjir)&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://books.google.com/books/about/Joysticks_and_Fiddlesticks.html?id=KyNXNQAACAAJ&amp;redir_esc=y|titlu=Joysticks and Fiddlesticks: (the Unofficial History of a Flying Kangaroo) Or ... - Francis Stewart Briggs, S. H. Harris - Google Books|data=2016-01-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160101133622/https://books.google.com/books/about/Joysticks_and_Fiddlesticks.html?id=KyNXNQAACAAJ&amp;redir_esc=y|arkivju-data=2016-01-01|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; inbena fiż-żona tal-Punent taċ-ċirku tal-ħaġar, u fil-wied niexef f'Stonehenge Bottom, inbena salib it-toroq prinċipali, flimkien ma' diversi djar tal-kampanja u kaffetterija. Stonehenge kien wieħed minn ħafna lottijiet tal-art li tqiegħdu għall-irkant fl-1915 minn Sir [[Cosmo Gordon Antrobus]], ftit wara li wiret l-art mingħand ħuh.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ancient-origins.net/ancient-places-europe/cecil-chubb-man-bought-stonehenge-009790|titlu=Cecil Chubb: The Man Who Bought Stonehenge|kunjom=dhwty|sit=www.ancient-origins.net|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-15}}&lt;/ref&gt; L-irkant tal-aġenti tal-proprjetà Knight Frank &amp; Rutley f'Salisbury sar fil-21 ta' Settembru 1915 u kien jinkludi l-&quot;Lott 15. Stonehenge b'madwar 12.44-il ettaru ta' art għan-niżla biswitu&quot;.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.this-is-amesbury.co.uk/stonehenge.html|titlu=Stonehenge|data=2009-06-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090625160447/http://www.this-is-amesbury.co.uk/stonehenge.html|arkivju-data=2009-06-25|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Stonehenge with farm carts, c. 1885.jpg|xellug|daqsminuri|298x298px|Karrettuni agrikoli ħdejn Stonehenge għall-ħabta tal-1885.]]
Cecil Chubb xtara s-sit għal £6,600 (£532,800 fl-2021) u ta lin-nazzjon tliet snin wara, b'ċerti kundizzjonijiet mehmuża. Għalkemm ġie spekulat li kien xtara s-sit fuq suġġeriment ta' martu – jew saħansitra bħala rigal għaliha, fil-fatt xtrah bħala kapriċċ, peress li kien jemmen li xi ħadd lokali kellu jkun is-sid il-ġdid.&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;

Fl-aħħar tas-snin 20 tas-seklu 20, ġie mniedi appell man-nazzjon kollu biex Stonehenge jiġi ssalvagwardjat mill-kostruzzjoni ta' binjiet moderni qribu li kienu bdew jinbnew bil-mod il-mod.&lt;ref&gt;The London Mercury, Vol. XVII, No. 98, 1927.&lt;/ref&gt; Sal-1928, l-art madwar il-monument inxtrat bid-donazzjonijiet tal-appell u ngħatat lin-National Trust għall-preservazzjoni. Il-binjiet li kienu nbnew tneħħew (għalkemm it-toroq baqgħu hemm), u l-art reġgħet tħalliet għall-agrikoltura. Iktar reċentement, l-art kienet parti minn skema ta' treġġigħ lura tal-bur tal-ħaxix, biex b'hekk l-għelieqi tal-madwar jerġgħu jsiru bwar tal-ħaxix nattiv fuq il-ġibs.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.stonehengeconsultation.org/Stonehenge_Consultation_Booklet.pdf|titlu=The Future of Stonehenge: Public consultation|kunjom=English Heritage|data-aċċess=2021-08-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111202210539/http://www.stonehengeconsultation.org/Stonehenge_Consultation_Booklet.pdf|arkivju-data=2011-12-02|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

==== Neo-Paganiżmu ====
[[Stampa:Stonehengea117875.jpg|daqsminuri|L-għaxar Battaljun jimmarċja bis-sit fl-isfond fix-xitwa tal-1914-1915 (l-Ewwel Gwerra Dinjija). Fl-isfond jidher xi xogħol ta' preservazzjoni li kien qed isir fuq il-ħaġriet, mirfuda bl-injam.]]
Matul is-seklu 20, Stonehenge beda jerġa' jieħu l-ħajja bħala post b'sinifikat reliġjuż, din id-darba għall-aderenti tat-twemmin tan-Neo-Paganiżmu u tal-Era l-Ġdida (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: New Age), partikolarment in-Neo-Druwidi. L-istoriku [[Ronald Hutton]] iktar 'il quddiem irrimarka li &quot;kienet ironija kbir, u potenzjalment skomda, li d-Druwidi moderni kienu waslu fi Stonehenge eżatt kif l-arkeologi kienu qed ikeċċu d-Druwidi tal-qedem minnu&quot;.&lt;ref&gt;Hutton 2009. p. 323.&lt;/ref&gt; L-ewwel grupp Neo-Druwidiku li uża l-monument megalitiku kien dak tal-Ordni Antik tad-Druwidi, li ċċelebra ċerimonja ta' inizjazzjoni tal-massa hemmhekk f'Awwissu 1905, fejn ġew ammessi 259 membru ġdid fl-organizzazzjoni tagħhom. Din l-assemblea ġiet irredikolata ferm mill-istampa, li żżuffjettat rigward il-fatt li n-Neo-Druwidi kien lebsin kostumi magħmula minn ilbies abjad u daqna falza.&lt;ref&gt;Hutton 2009. pp. 321–322.&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Sun behind the Heel Stone.jpg|xellug|daqsminuri|Tlugħ ix-xemx fis-sit ta' Stonehenge fis-solstizju tas-sajf, il-21 ta' Ġunju 2005.]]
Bejn l-1972 u l-1984, Stonehenge kien is-sit tal-Festival Ħieles ta' Stonehenge. Wara l-Battalja tal-Għalqa tal-Fażola bejn il-pulizija u l-vjaġġaturi tal-Era l-Ġdida fl-1985, dan l-użu tas-sit ġie mwaqqaf għal diversi snin u l-użu ritwali ta' Stonehenge issa huwa ristrett ferm.&lt;ref&gt;MacLeod, Nicola E.; Aitchison, Cara; Shaw, Stephen Joseph (2000). ''Leisure and tourism landscapes: social and cultural geographies''. New York: Routledge. pp. 103–104. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-415-27166-0&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Xi Druwidi ħadu ħsieb jirranġaw ġabra ta' monumenti fuq l-istil ta' Stonehenge f'inħawi oħra tad-dinja bħala forma ta' qima Druwidika.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://articles.latimes.com/2011/nov/26/nation/la-na-air-force-pagans-20111127|titlu=Air Force Academy adapts to pagans, druids, witches and Wiccans - Los Angeles Times|data=2012-09-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120920031745/http://articles.latimes.com/2011/nov/26/nation/la-na-air-force-pagans-20111127|arkivju-data=2012-09-20|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Ir-ritwali iktar bikrin kienu kkomplementati mill-Festival Ħieles ta' Stonehenge, organizzat b'mod laxk miċ-Ċirku Politantriku, li seħħ bejn l-1972 u l-1984, u matul dan iż-żmien l-għadd ta' viżitaturi ta' nofs is-sajf kien żdied għal 30,000 ruħ.&lt;ref&gt;Rivers, Julian (2010). ''The Law of Organized Religions: Between Establishment and Secularism''. Oxford University Press. p. 231.&lt;/ref&gt; Madankollu, fl-1985 is-sit ingħalaq għall-festivals minn rimedju b'mandat ta' inibizzjoni minn Qorti Superjuri.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-27405147|titlu=Summer solstice: How the Stonehenge battles faded - BBC News|data=2018-07-21|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180721151620/https://www.bbc.com/news/uk-england-27405147|arkivju-data=2018-07-21|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Konsegwenza ta' tmiem il-festival fl-1985 kienet il-konfrontazzjoni vjolenti bejn il-pulizija u l-vjaġġaturi tal-Era l-Ġdida li saret magħrufa bħala l-Battalja tal-Għelieqi tal-Fażola, meta l-pulizija bblukkat konvoj ta' vjaġġaturi milli jaslu fi Stonehenge. Mill-bidu tal-1985, is-sena tal-Battalja, l-ebda permess ta' aċċess fiċ-ċrieki tal-ħaġar ma ngħata fi Stonehenge għal kwalunkwe raġuni reliġjuża. Din il-politika taż-&quot;żona ta' esklużjoni&quot; kompliet għal kważi ħmistax-il sena: eżatt qabel il-wasla tas-seklu 21, il-viżitaturi ma kinux jitħallew jidħlu fiċ-ċrieki tal-ħaġar fi żminijiet ta' sinifikat reliġjuż, jiġifieri s-solstizji tax-xitwa u tas-sajf, u l-ekwinozji tar-rebbiegħa u tal-ħarifa.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-27405147|titlu=BBC News - Summer solstice: How the Stonehenge battles faded|data=2015-02-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150228101804/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-27405147|arkivju-data=2015-02-28|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Stonehenge84.jpg|daqsminuri|283x283px|[[Żfin]] fi ħdan iċ-ċrieki tal-ħaġar fil-Festival Ħieles ta' Stonehenge tal-1984.]]
Madankollu, wara sentenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem li kisbu dawk li kienu qed imexxu l-kampanja, bħal Arthur Uther Pendragon, ir-restrizzjonijiet tneħħew.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; Is-sentenza rrikonoxxiet li l-membri ta' kwalunkwe reliġjon ġenwina għandhom id-dritt tal-qima fi ħdan il-knejjes tagħhom stess, u Stonehenge huwa post tal-qima għan-Neo-Druwidi, għall-Pagani u għal reliġjonijiet oħra &quot;bbażati fid-Dinja&quot; jew għal reliġjonijiet &quot;antika&quot;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.echr.coe.int/Documents/Guide_Art_9_ENG.pdf|titlu=Freedom of Thought, Conscience and Religion}}&lt;/ref&gt; Il-laqgħat ġew organizzati min-National Trust u oħrajn biex jiġu diskussi l-arranġamenti.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;English, Penny (1 June 2002). &quot;Disputing stonehenge: Law and access to a national symbol&quot;. ''Entertainment Law''. '''1''' (2): 1–22.&lt;/ref&gt; Fl-1998, festin ta' 100 ruħ ġie mogħti l-aċċess u dawn kienu jinkludu astronomi, arkeologi, Druwidi, nies lokali, pagani u vjaġġaturi.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; Fl-2000, avveniment fil-beraħ tas-solstizju tas-sajf sar u madwar sebat elef ruħ attendew.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; Fl-2001, in-numri żdiedu għal madwar 10,000.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;

==== Ambjent u aċċess ====
Meta Stonehenge nfetaħ għall-pubbliku għall-ewwel darba, wieħed seta' jimxi qalb il-ħaġriet jew saħansitra jixxabbat fuqhom, iżda fl-1977 il-ħaġriet ġew imdawrin b'ħabel li jipprevjeni l-aċċess minħabba erożjoni serja.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/news_rece_ston.php|titlu=The World Archaeological Congress|data=2008-05-15|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080515200510/https://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/news_rece_ston.php|arkivju-data=2008-05-15|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Il-viżitaturi ma għadhomx jistgħu jmissu l-ħaġriet iżda jistgħu jduru mal-monument minn distanza qasira. Madankollu, English Heritage tippermetti l-aċċess matul is-solstizju tas-sajf u tax-xitwa u matul l-ekwinozju tar-rebbiegħa u tal-ħarifa. Barra minn hekk, il-viżitaturi jistgħu jagħmlu prenotazzjonijiet speċjali biex ikollhom aċċes għall-ħaġriet is-sena kollha.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.877|titlu=Planning Your Visit to Stonehenge : Planning Your Visit : Visit Stonehenge : Properties : Days Out &amp; Events : English Heritage|data=2008-02-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080210044652/http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.877|arkivju-data=2008-02-10|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Ir-residenti lokali għadhom intitolati għal dħul bla ħlas fi Stonehenge minħabba ftehim rigward id-dritt legali li jgħaddu mill-proprjetà.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/places/stonehenge/plan-your-visit/stonehenge-local-residents-pass/|titlu=Local Residents Pass|sit=English Heritage|data-aċċess=2021-08-16}}&lt;/ref&gt;

Is-sitwazzjoni tal-aċċess u l-prossimità taż-żewġ toroq wasslu għal ħafna kritika, enfasizzata minn stħarriġ tal-2006 imwettaq min-National Geographic. Fl-istħarriġ dwar il-kundizzjonijiet ta' 94 Sit ta' Wirt Dinji ewlenin, 400 espert tal-konservazzjoni u tat-turiżmu kklassifikaw lil Stonehenge fil-75 post fil-lista ta' destinazzjonijiet, u ddikjaraw li l-qagħda tal-konservazzjoni tiegħu hija waħda &quot;moderata&quot;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/troubled-stonehenge-lacks-magic-422736.html|titlu=Troubled Stonehenge 'lacks magic' - This Britain, UK - The Independent|data=2009-12-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091220094235/http://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/troubled-stonehenge-lacks-magic-422736.html|arkivju-data=2009-12-20|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Peress li t-traffiku tal-vetturi żdied, l-ambjent tal-monument beda jiġi affettwat mill-prossimità taż-żewġ toroq fuq kull naħa—l-A344 li tagħti għal Shrewton fin-naħa tat-Tramuntana, u l-A303 li tagħti għal Winterbourne Stoke fin-naħa tan-Nofsinhar. Minn mindu l-monument sar Sit ta' Wirt Dinji ġew ikkunsidrati pjanijiet biex l-A303 tiġi mkabbra u tingħalaq l-A344 sabiex il-veduta mill-ħaġriet terġa' lura għal kif kienet fl-imgħoddi. Madankollu, il-kontroversja rigward l-ispiża kbira biex tinbidel il-pożizzjoni tat-toroq wasslet biex l-iskema tiġi kkanċellata diversi drabi. Fis-6 ta' Diċembru 2007, ġie mħabbar li l-pjanijiet estensivi biex tinbena mina taħt il-pajsaġġ ta' Stonehenge u ċentru tal-viżitaturi permanenti kienu ġew ikkanċellati.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmhansrd/cm071206/debtext/71206-0003.htm|titlu=House of Commons Hansard Debates for 06 Dec 2007 (pt 0003)|data=2017-11-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171120093753/https://publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmhansrd/cm071206/debtext/71206-0003.htm|arkivju-data=2017-11-20|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Stonehenge visitors centre.png|daqsminuri|268x268px|Iċ-ċentru tal-viżitaturi ta' Stonehenge]]
Fit-13 ta' Mejju 2009, il-gvern approva skema ta' £25 miljun biex jinħoloq ċentru tal-viżitaturi iżgħar u tingħalaq l-A344, għalkemm dan kien jiddependi fuq il-finanzjament u l-kunsens tal-awtorità lokali tal-ippjanar.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/wiltshire/8047968.stm|titlu=BBC NEWS {{!}} England {{!}} Wiltshire {{!}} Stonehenge centre gets go-ahead|data=2009-05-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090518021733/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/wiltshire/8047968.stm|arkivju-data=2009-05-18|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Fl-20 ta' Jannar 2010, il-Kunsill ta' Wiltshire ta l-permess biex jinbena ċentru 2.4 kilometri fil-Punent u l-English Heritage kkonfermat li l-fondi biex jinbena kienu se jkunu disponibbli, bl-appoġġ ta' għotja ta' £10 miljun mill-Fond tal-Lotterija għall-Wirt.&lt;ref&gt;Morris, Steven (19 November 2010). &quot;Stonehenge development saved by lottery's £10m&quot;. ''The Guardian''. UK. p. 14.&lt;/ref&gt; Fit-23 ta' Ġunju 2013, l-A344 ingħalqet biex jinbeda x-xogħol tat-tneħħija tat-triq u biex tiġi sostitwita bil-ħaxix.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-wiltshire-23026522|titlu=BBC News - Stonehenge permanent road closure work begins|data=2013-06-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130628045725/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-wiltshire-23026522|arkivju-data=2013-06-28|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.dcms.gov.uk/news/media_releases/8019.aspx|titlu=End in sight after ‘decades of dithering’ as Government steps in to help secure future for Stonehenge|data=2011-10-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111006090552/http://www.dcms.gov.uk/news/media_releases/8019.aspx|arkivju-data=2011-10-06|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Iċ-ċentru, iddisinjat minn [[Denton Corker Marshall]], infetaħ għall-pubbliku fit-18 ta' Diċembru 2013.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.dezeen.com/2013/12/17/stonehenge-visitor-centre-by-denton-corker-marshall-opens-tomorrow/|titlu=Stonehenge Visitor Centre by Denton Corker Marshall opens tomorrow|data=2013-12-17|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131217173447/http://www.dezeen.com/2013/12/17/stonehenge-visitor-centre-by-denton-corker-marshall-opens-tomorrow/|arkivju-data=2013-12-17|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== Riċerka arkeoloġika u restawr ===

==== 1600-1900 ====
[[Stampa:Stonehenge - Wiltonia sive Comitatus Wiltoniensis; Anglice Wilshire (Atlas van Loon).jpg|xellug|daqsminuri|253x253px|Tpinġija ta' Stonehenge tas-seklu 17 mill-''Atlas van Loon.'']]
Tul l-istorja ddokumentata, Stonehenge u l-monumenti tal-madwar ġibdu l-attenzjoni tal-antikwarji u tal-arkeologi. [[John Aubrey]] kien wieħed minn tal-bidu li eżamina s-sit b'lenti xjentifika fl-1666, u fil-pjanta tiegħu tal-monument, huwa ddokumenta l-ħofriet li issa ngħataw kunjomu, il-ħofriet ta' Aubrey. [[William Stukeley]] kompla x-xogħol ta' Aubrey fil-bidu tas-seklu 18, iżda interessa ruħu wkoll fil-monumenti tal-madwar, u identifika (kemxejn b'mod żbaljat) il-''Cursus'' u l-Mogħdija. Huwa beda wkoll l-iskavi ta' ħafna tumbati funebri tawwalin fiż-żona, u kienet l-interpretazzjoni tiegħu tal-pajsaġġ li assoċjat il-monument mad-Druwidi.&lt;ref&gt;Stukeley, William, 1740, ''Stonehenge A Temple Restor'd to the British Druids'', Londra.&lt;/ref&gt; Stukeley tant baqa' msaħħar bid-Druwidi li oriġinarjament lit-tumbati magħrufa bħala Disc Barrows (tumbati funebri tawwalin b'għamla tonda) sejħilhom Druids' Barrows (it-Tumbati tad-Druwidi). L-iktar pjanta bikrija preċiża ta' Stonehenge kienet dik imfassla mill-[[arkitett]] minn [[Bath]] [[John Wood]] fl-1740.&lt;ref&gt;Wood, John, 1747, ''Choir Guare, Vulgarly called Stonehenge, on Salisbury Plain'', Oxford.&lt;/ref&gt; L-istħarriġ annotat oriġinali tiegħu dan l-aħħar ġie mfassal mill-ġdid bil-kompjuter u ġie ppubblikat. Kien tassew importanti li l-pjanta ta' Wood saret qabel ma ċediet id-daħla trilitika tax-Xlokk, li waqgħet fl-1797 u li ġiet restawrata fl-1958.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;Johnson, Anthony (2008). ''Solving Stonehenge: The New Key to an Ancient Enigma''. Thames &amp; Hudson. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-500-05155-9&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Stone Henge - Salisbury Plain enhanced.jpg|daqsminuri|260x260px|Ritratt mill-ajru wara l-Ewwel Gwerra Dinjija.]]
[[William Cunnington]] kompla bi skavi fiż-żona fil-bidu tas-seklu 19. Huwa skava xi 24 tumbata funebri tawwalija qabel ma skava fi ħdan u madwar iċ-ċrieki tal-ħaġar, u skopra injam maħruq, għadam tal-annimali, bċejjeċ tal-fuħħar u urni. Huwa identifika wkoll il-ħofra li fiha xi darba kien hemm il-Ħaġra tal-Qatla. [[Richard Colt Hoare]] appoġġa x-xogħol ta' Cunnington u skava xi 379 tumbata funebri fil-Pjanura ta' Salisbury, fosthom xi 200 fiż-żona madwar iċ-ċrieki tal-ħaġar, u wħud minnhom ġew skavati flimkien ma' [[William Coxe]]. Sabiex jallertaw lil skavaturi futuri bix-xogħol tagħhom, qagħdu attenti li jħallu sinjali tal-metall bl-inizjali f'kull tumbata funebri li fetħu. Is-sejbiet ta' Cunnington jintwerew fil-Mużew ta' Wiltshire. Fl-1877, [[Charles Darwin]] innaviga fl-arkeoloġija fiċ-ċrieki tal-ħaġar, u sperimenta bir-rata li biha l-fdalijiet jinżlu taħt l-art għall-ktieb tiegħu ''The Formation of Vegetable Mould Through the Action of Worms''.

Il-Ħaġra 22 waqgħet wara maltempata qalila fil-31 ta' Diċembru 1900.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.silentearth.org/restorations-at-stonehenge-2/|titlu=Silent Earth: Restorations at Stonehenge|sit=www.silentearth.org|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-08-16}}&lt;/ref&gt;

==== 1901-2000 ====
[[Stampa:StonehengeCompare.jpg|xellug|daqsminuri|Ritratt antik ta' Stonehenge meħud f'Lulju 1877 u ritratt minn anglu simili meħud fl-2008, fejn wieħed jista' jara l-livell ta' rikostruzzjoni.]]
[[William Gowland]] issorvelja l-ewwel restawr maġġuri tal-monument fl-1901, li kien jinvolvi l-iddrittar u t-tqegħid stabbli tal-ħaġra tas-sarsen 56 li kienet fil-periklu li taqa'. Hu u jiddritta l-ħaġra, ċaqlaqha b'xi nofs metru mill-pożizzjoni oriġinali tagħha.&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt; Gowland ħataf ukoll l-opportunità biex ikompli jiskava l-monument, tant li l-iskavi tiegħu baqgħu meqjusa bħala l-iktar skavi xjentifiċi sa llum, u żvela iktar dwar it-twaqqif tal-ħaġriet milli kien ġie żvelat mill-mitt sena xogħol preċedenti li kien sar. Matul ir-restawr tal-1920, [[William Hawley]], li kien skava s-sit ta' Sarum tal-Qedem fil-qrib, skava l-bażi ta' sitt ħaġriet u l-foss ta' barra. Huwa sab ukoll flixkun ''port'' fejn kien hemm il-Ħaġra tal-Qatla li kien ħalla Cunnington, għen biex jerġgħu jiġu skoperti l-ħofriet ta' Aubrey fuq ġewwa tal-foss u sab il-ħofriet ċirkolari konċentriċi 'l barra miċ-ċirku tal-ħaġriet tas-sarsen imsejħa l-ħofriet Y u Z.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.eng-h.gov.uk/stoneh/yz.htm|titlu=Y AND Z HOLES|data=2009-02-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090228211449/http://www.eng-h.gov.uk/stoneh/yz.htm|arkivju-data=2009-02-28|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

[[Richard Atkinson]], [[Stuart Piggott]] u [[John F. S. Stone]] reġgħu skavaw ħafna mix-xogħol ta' Hawley fis-snin 40 u 50 tas-seklu 20, u skoprew il-mannari u s-sejfijiet imnaqqxin fuq il-ħaġriet tas-sarsen. Ix-xogħol ta' Atkinson kien strumentali biex jiġi approfondit il-fehim tat-tliet fażijiet maġġuri tal-kostruzzjoni tal-monument.

Fl-1958, il-ħaġriet ġew restawrati mill-ġdid, u tlieta mill-ħaġriet tas-sarsen weqfin ġew imwaqqfa mill-ġdid fuq bażijiet tal-konkos. L-aħħar restawr twettaq fl-1963 wara li l-ħaġra 23 taċ-ċirku tal-ħaġar tas-sarsen waqgħet. Reġgħet twaqqfet mill-ġdid, u ttieħdet l-opportunità biex jitqiegħdu tliet ħaġriet oħra fuq bażijiet tal-konkos. Iktar 'il quddiem, l-arkeologi bħal [[Christopher Chippindale]] tal-Mużew tal-Arkeoloġija u tal-Antropoloġija tal-Università ta' Cambridge u [[Brian Edwards]] tal-Università tal-Punent tal-Ingilterra, għamlu kampanja biex il-pubbliku jingħata iktar għarfien dwar id-diversi fażijiet ta' restawr, u fl-2004 English Heritage inkludiet ritratti tax-xogħlijiet li saru fil-ktieb ''Stonehenge: A History in Photographs''.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.newscientist.com/article/dn310-concrete-evidence.html|titlu=Concrete evidence - 09 January 2001 - New Scientist|data=2010-09-23|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100923160924/https://www.newscientist.com/article/dn310-concrete-evidence.html|arkivju-data=2010-09-23|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.ufos-aliens.co.uk/cosmicstonehenge.htm|titlu=Stonehenge Rebuilt|data=2008-03-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080309014637/http://www.ufos-aliens.co.uk/cosmicstonehenge.htm|arkivju-data=2008-03-09|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Richards, Julian C. (2004). ''Stonehenge: A History in Photographs''. Londra: English Heritage. ISBN &lt;bdi&gt;978-1-85074-895-3&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Fl-1966 u fl-1967, qabel ma nbena parkeġġ ġdid għall-karozzi fis-sit, l-art immedjatament fil-Majjistral tal-ħaġriet ġiet skavata minn [[Faith Vatcher|Faith]] u [[Lance Vatcher]]. Huma skoprew il-ħofriet Mesolitiċi tal-arbli li jmorru lura għas-7000 u għat-8000 Q.K., kif ukoll tul ta' għaxar metri ta' foss bil-palizzati – foss maqtugħ f'għamla ta' V li fih kienu ddaħħlu arbli tal-injam li baqgħu hemm sa ma ttieklu biż-żmien. L-arkeoloġija mill-ajru sussegwenti tissuġġerixxi li dan il-foss jgħaddi mill-Punent sat-Tramuntana ta' Stonehenge, ħdejn il-mogħdija.&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;
[[Stampa:Stone Henge 1920 restoration - newspaperphoto.jpg|daqsminuri|233x233px|Tpinġija li dehret f'gazzetta kontemporanja li turi r-restawr tal-1920.]]
Mill-ġdid twettqu skavi fl-1978 minn Atkinson u John Evans, li matulhom skoprew il-fdalijiet tal-Arċier ta' Stonehenge fil-foss ta' barra, u fl-1979 l-arkeoloġija ta' salvataġġ kienet meħtieġa maġenb il-Ħaġra tal-Għarqub wara li bi żball ġie mħaffer foss għall-kejbils moderni tul it-triq, u żvela ħofra ġdida ta' ħaġra ħdejn il-Ħaġra tal-Għarqub.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/784348.stm|titlu=BBC News {{!}} SCI/TECH {{!}} Stonehenge execution revealed|data=2008-04-13|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080413233350/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/784348.stm|arkivju-data=2008-04-13|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Fil-bidu tas-snin 80 tas-seklu 20, [[Julian C. Richards]] mexxa l-iStonehenge Environs Project, studju dettaljat tal-pajsaġġ tal-madwar ta' Stonehenge. Il-proġett irnexxielu jwettaq id-datazzjoni tal-''Cursus'' iż-Żgħir, tal-Coneybury Henge u ta' diversi karatteristiċi iżgħar oħrajn.

Fl-1993, il-mod kif Stonehenge ġie ppreżentat lill-pubbliku ġie deskritt bħala &quot;mistħija nazzjonali&quot; mill-Kumitat għall-Kontijiet Pubbliċi tal-House of Commons. Parti mir-rispons tal-English Heritage għal din il-kritika kienet li tikkummisjona riċerka biex jinġabar flimkien ix-xogħol arkeoloġiku kollu li sar fuq il-monument sa dik id-data. Dan il-proġett ta' riċerka ta' sentejn irriżulta fil-pubblikazzjoni fl-1995 tal-monografu ''Stonehenge in its landscape'', li kienet l-ewwel pubblikazzjoni li ppreżentat l-istratigrafija kumplessa u s-sejbiet mis-sit. Ippreżentat tqassim ġdid tal-fażijiet tal-monument.&lt;ref&gt;Whittle, Alasdair (1996). &quot;Eternal stones: Stonehenge completed&quot;. ''Antiquity''. '''70''' (268): 463–465.&lt;/ref&gt;

==== Seklu 21 ====
Iktar skavi reċenti jinkludu serje ta' skavi li saru fl-2003 u fl-2008 magħrufa bħala l-iStonehenge Riverside Project, immexxi minn Mike Parker Pearson. Dan il-proġett investiga b'mod prinċipali monumenti oħra fil-pajsaġġ u r-rabta tagħhom mal-ħaġriet — b'mod partikolari, Durrington Walls, fejn ġiet skoperta &quot;Mogħdija&quot; oħra li twassal sax-xmara Avon. Il-punt fejn il-Mogħdija ta' Stonehenge tiltaqa' max-xmara ġie skavat ukoll u żvela żona ċirkolari li qabel ma kinitx magħrufa li x'aktarx li kien fiha erba' ħaġriet oħra fl-imgħoddi, wisq probabbli bħala markaturi għall-bidu tal-mogħdija.

F'April 2008, [[Tim Darvill]] tal-Università ta' Bournemouth u [[Geoff Wainwright]] tas-Soċjetà tal-Antikwarji bdew skavi oħrajn fi ħdan iċ-ċirku tal-ħaġar biex jiksbu frammenti databbli tal-pilastri oriġinali tal-ħaġar fuq ġewwa. Irnexxielhom jaslu għad-datazzjoni ta' wħud mill-ħaġar fuq ġewwa mill-2300 Q.K., għalkemm din id-data jaf ma tirriflettix l-iktar twaqqif bikri tal-ħaġriet fi Stonehenge. Skoprew ukoll materjal organiku mis-7000 Q.K., li, flimkien mal-ħofriet Mesolitiċi tal-arbli, iżid is-sostenn għall-ħsieb li s-sit ilu jintuża mill-inqas 4,000 sena qabel inbena Stonehenge. F'Awwissu u f'Settembru 2008, bħala parti mir-Riverside Project, Julian C. Richards u Mike Pitts skavaw il-ħofra ta' Aubrey 7, u neħħew il-fdalijiet ikkremati minn diversi ħofriet ta' Aubrey li kienu ġew skavati minn Hawley fis-snin 20 tas-seklu 20, u ġew mirduma mill-ġdid fl-1935. Liċenzja għat-tneħħija tal-fdalijiet umani fi Stonehenge kienet ingħatat mill-Ministeru għall-Ġustizzja f'Mejju 2008, f'konformità mal-i''Statement on burial law and archaeology'' (l-Istqarrija dwar il-liġi tad-dfin u l-arkeoloġija) li nħarġet f'Mejju 2008. Waħda mill-kundizzjonijiet tal-liċenzja kienet li l-fdalijiet kellhom jerġgħu jiġu mirduma fi żmien sentejn u matul il-perjodu tal-intervent kellhom jinżammu b'mod sikur, privat u deċenti.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.number10.gov.uk/Page20787|titlu=StonehengeBones - epetition response {{!}} Number10.gov.uk|data=2009-10-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091002212133/http://www.number10.gov.uk/Page20787|arkivju-data=2009-10-02|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.justice.gov.uk/guidance/docs/burial-law-archaeology-statementii.pdf|titlu=Statement on burial law and archaeology|data=2009-11-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091111115334/http://www.justice.gov.uk/guidance/docs/burial-law-archaeology-statementii.pdf|arkivju-data=2009-11-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Investigazzjoni ġdid tal-pajsaġġ twettqet f'April 2009. Tumbata baxxa, għolja madwar 40 ċentimetru ġiet identifikata bejn il-ħaġriet 54 (taċ-ċirku fuq ġewwa) u 10 (taċ-ċirku ta' barra), separata b'mod ċar min-niżla naturali. Ma ġietx datata iżda spekulazzjoni li tirrappreżenta radam traskurat wara skavi preċedenti jidher li ma għandhiex bażi għaliex tidher f'illustrazzjonijiet tas-sekli 18 u 19. Hemm xi evidenza li, bħala karatteristika ġeoloġika mhux komuni, jaf ġiet inkorporata apposta fil-monument mill-bidu nett.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt; Foss ċirkolari u baxx, fond ftit iktar minn 10 ċentimetri, instab bejn iċ-ċrieki bil-ħofriet Y u Z, b'foss ulterjuri fi ħdan iċ-ċirku bil-ħofra Z. Dawn ġew interpretati bħala t-tifrix tar-radam mill-ħofriet Y u Z oriġinali, jew b'iktar spekulazzjoni bħala ħitan tas-sies bil-veġetazzjoni biex jgħattu l-attivitajiet li kienu jsiru ġo fihom.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;

Fl-2010, l-iStonehenge Hidden Landscape Project wassal għall-iskoperta ta' monument &quot;qisu ''henge''&quot; inqas minn kilometru mis-sit prinċipali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.birmingham.ac.uk/schools/iaa/departments/archaeology/news/2010/new-henge.aspx|titlu=A new henge discovered at Stonehenge|data=2012-07-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120711182439/https://www.birmingham.ac.uk/schools/iaa/departments/archaeology/news/2010/new-henge.aspx|arkivju-data=2012-07-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dan il-monument sussegwentement ġie żvelat li kien jinsab &quot;fis-sit ta' Amesbury 50&quot;, tumbata tonda tal-grupp ta' Cursus Barrows.&lt;ref&gt;Gaffney, C.; Gaffney, V.; Neubauer, W.; Baldwin, E.; Chapman, H.; Garwood, P.; Moulden, H.; Sparrow, T.; Bates, R.; Löcker, K.; Hinterleitner, A.; Trinks, I.; Nau, E.; Zitz, T.; Floery, S.; Verhoeven, G.; Doneus, M. (2012). &quot;The Stonehenge Hidden Landscapes Project&quot;. ''Archaeological Prospection''. '''19''' (2): 147.&lt;/ref&gt;

F'Novembru 2011, arkeologi mill-Università ta' [[Birmingham]] ħabbru l-iskoperta ta' evidenza ta' żewġ ħofriet enormi ppożizzjonati fi ħdan il-mogħdija tal-''Cursus'' ta' Stonehenge, u allinjati f'pożizzjoni mas-smewwiet lejn tlugħ ix-xemx u nżul ix-xemx ta' nofs is-sajf meta osservati mill-Ħaġra tal-Għarqub.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://cosmiclog.msnbc.msn.com/_news/2011/11/28/9074269-pits-add-to-stonehenge-mystery|titlu=Cosmic Log - Pits add to Stonehenge mystery|data=2011-12-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111201092521/http://cosmiclog.msnbc.msn.com/_news/2011/11/28/9074269-pits-add-to-stonehenge-mystery|arkivju-data=2011-12-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2011/11/25Nov-Discoveries-provide-evidence-of-a-celestial-procession-at-Stonehenge.aspx|titlu=Discoveries provide evidence of a celestial procession at Stonehenge|data=2012-01-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120118223219/http://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2011/11/25Nov-Discoveries-provide-evidence-of-a-celestial-procession-at-Stonehenge.aspx|arkivju-data=2012-01-18|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; L-iskoperta l-ġdida saret bħala parti mill-iStonehenge Hidden Landscape Project li beda fis-sajf tal-2010.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2010/07/5july-hengesearch.aspx|titlu=Birmingham archaeologists turn back clock at Stonehenge|data=2012-01-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120118151324/http://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2010/07/5july-hengesearch.aspx|arkivju-data=2012-01-18|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Il-proġett uża teknika tat-teħid tal-immaġnijiet ġeofiżiċi mhux invażiva biex il-pajsaġġ jiġi żvelat u maħluq mill-ġdid viżivament. Skont il-mexxej tat-tim [[Vince Gaffney]], din l-iskoperta jaf tipprovdi rabta diretta bejn ir-ritwali u l-avvenimenti astronomiċi mal-attivitajiet fi ħdan il-''Cursus'' fi Stonehenge.&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;

F'Diċembru 2011, ġeologi mill-Università ta' Leicester u mill-Mużew Nazzjonali ta' Wales ħabbru l-iskoperta tas-sors ta' wħud mill-frammenti tar-riolit li nstabu fil-materjal ta' skart preistoriku ta' Stonehenge. Dawn il-frammenti milli jidher ma qablu mal-ebda ħaġra wieqfa ta' barra jew fuq ġewwa. Ir-riċerkaturi identifikaw is-sors f'ħajt tal-blat twil 70 metru msejjaħ Craig Rhos-y-felin (51°59′30″N 4°44′41″W), ħdejn Pont Saeson fit-Tramuntana ta' Pembrokeshire, xi 220 km minn Stonehenge.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.independent.co.uk/news/science/archaeology/news/scientists-discover-source-of-rock-used-in-stonehenges-first-circle-6278894.html|titlu=Scientists discover source of rock used in Stonehenge's first circle {{!}} News {{!}} The Independent|data=2016-03-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160303231731/http://www.independent.co.uk/news/science/archaeology/news/scientists-discover-source-of-rock-used-in-stonehenges-first-circle-6278894.html|arkivju-data=2016-03-03|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.museumwales.ac.uk/en/1823/?article_id=642|titlu=Press Releases {{!}} National Museum Wales|data=2013-06-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130620114843/http://www.museumwales.ac.uk/en/1823/?article_id=642|arkivju-data=2013-06-20|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Fl-2014, l-Università ta' Birmingham ħabbret li nstabu fdalijiet li jinkludu evidenza ta' strutturi tal-ħaġar u tal-injam kif ukoll tumbati funebri qrib Durrington, li qabel kienu ġew injorati, li jaf imorru lura saħansitra sal-4000 Q.K.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.telegraph.co.uk/history/11086508/Technology-unearths-17-new-monuments-at-Stonehenge.html|titlu=Video: Technology unearths 17 new monuments at Stonehenge - Telegraph|data=2015-02-15|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200714051756/https://www.telegraph.co.uk/history/11086508/Technology-unearths-17-new-monuments-at-Stonehenge.html|arkivju-data=2020-07-14|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Żona estiża ta' 12 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ġiet studjata fid-dettall sa fond ta' tliet metri b'tagħmir bir-radar li jippenetra l-art. Saħasitra sbatax-il monument ġdid, żvelati fil-qrib, jaf huma monumenti tal-aħħar tan-Neolitiku li jixbħu lil Stonehenge. L-interpretazzjoni tissuġġerixxi kumpless ta' diversi monumenti relatati. Inkluż ukoll fl-iskoperta hemm li l-mogħdija tal-''Cursus'' tintemm b'żewġ ħofriet wesgħin ħames metri u estremament fondi, li l-iskop tagħhom għadu misteru.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.smithsonianmag.com/history/what-lies-beneath-Stonehenge-180952437/|titlu=What Lies Beneath Stonehenge? {{!}} History {{!}} Smithsonian|data=2014-10-19|sit=web.archive.org|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141019134138/http://www.smithsonianmag.com/history/what-lies-beneath-Stonehenge-180952437/|arkivju-data=2014-10-19|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Fi tħabbira f'Novembru 2020 ġie ddikjarat li kien ġie approvat pjan ta' kostruzzjoni ta' mina b'erba' karreġġati għat-traffiku minn taħt is-sit. Dan kellu l-ħsieb li jelimina s-sezzjoni tal-A303 li tgħaddi qrib iċ-ċirku tal-ħaġar. Il-pjan intlaqa' b'oppożizzjoni minn grupp ta' &quot;arkeologi, ambjentalisti u Druwidi moderni&quot; skont in-National Geographic iżda ġie appoġġat minn oħrajn li riedu &quot;jerġgħu jiksbu l-pajsaġġ oriġinali u jtejbu l-esperjenza għall-viżitaturi&quot;. L-oppożituri tal-pjan kienu mħassba li l-artefatti li jaf jinsabu taħt l-art fiż-żona jintilfu jew li t-tħaffir fiż-żona seta' jiddestabilizza l-ħaġriet, u jwassal biex ikomplu jinżlu taħt l-art, jiċċaqilqu ftit jew saħansitra jaqgħu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/controversial-tunnel-under-stonehenge-approved-over-archaeologists-objections|titlu=Controversial tunnel under Stonehenge approved over archaeologists' objections|data=2020-11-12|sit=History|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://news.artnet.com/art-world/highway-tunnel-stonehenge-new-discoveries-1942259/amp-page|titlu=Archaeological Excavations Near Stonehenge Have Turned Up Ancient Graves and Scores of Other Fascinating Discoveries|sit=news.artnet.com|data-aċċess=2021-08-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210209020457/https://news.artnet.com/art-world/highway-tunnel-stonehenge-new-discoveries-1942259/amp-page|arkivju-data=2021-02-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Fi Frar 2021, arkeologi ħabbru l-iskoperta ta' &quot;ġabra vasta ta' artefatti Neolitiċi u ta' Żmien il-Bronż&quot; waqt it-tħaffir għall-mina proposta tal-awtostrada ħdejn Stonehenge.&lt;ref name=&quot;:21&quot; /&gt; Instabu oqbra ta' Żmien il-Bronż, bċejjeċ tal-fuħħar tal-aħħar tan-Neolitiku u konfini f'għamla ta' C fis-sit maħsub tal-mina għat-traffiku qrib Stonehenge. Il-fdalijiet kienu jinkludu oġġett tax-shale f'wieħed mill-oqbra, żnied maħruq fil-konfini f'għamla ta' C u l-post funebri aħħari ta' tarbija.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/uk-news/2021/feb/04/archaeologist-unearth-bronze-age-graves-stonehenge-a303-tunnel-site|titlu=Archaeologists unearth bronze age graves at Stonehenge tunnel site|data=2021-02-04|sit=the Guardian|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-16}}&lt;/ref&gt;

=== Oriġini tal-ħaġriet tas-sarsen u tal-ħaġriet fuq ġewwa ===
F'Lulju 2020, studju mmexxi minn [[David Nash]] tal-Università ta' [[Brighton]] ikkonkluda li l-ħaġriet il-kbar tas-sarsen kienu &quot;jaqblu direttament b'mod kimiku&quot; ma' dawn li nstabu f'West Woods ħdejn Marlborough, Wiltshire, xi 25 km fit-Tramuntana ta' Stonehenge.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-wiltshire-53580339|titlu=Stonehenge: Sarsen stones origin mystery solved|sit=BBC News|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-08-16}}&lt;/ref&gt; Kampjun, li ġie estratt oriġinarjament fl-1958, reċentement ġie rritornat. L-ewwel ġew analizzati t-tnejn u ħamsin ħaġra tas-sarsen b'metodi bħall-ispettrometrija tal-fluworexxenza bir-raġġi-X sabiex tiġi ddeterminata l-kompożizzjoni kimika tagħhom li żvelat li kienu pjuttost simili. Imbagħad il-kampjun ġie analizzat b'mod distruttiv u mqabbel ma' kampjuni ta' ħaġriet minn diversi postijiet fin-Nofsinhar tar-Renju Unit. Instab li ħamsin mit-tnejn u ħamsin ħaġra megalitika kienu jaqblu mal-ħaġriet tas-sarsen f'West Woods, u b'hekk ġiet identifikata l-oriġini probabbli tal-ħaġriet.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.itv.com/news/2020-07-29/origin-of-stonehenges-huge-standing-stones-discovered-after-part-of-monument-found-in-us|titlu=Origin of Stonehenge's huge standing stones discovered|data=2020-07-29|sit=ITV News|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.newscientist.com/article/2250287-weve-finally-figured-out-where-stonehenges-giant-boulders-came-from/|titlu=We’ve finally figured out where Stonehenge’s giant boulders came from|kunjom=Lu|isem=Donna|sit=New Scientist|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-08-16}}&lt;/ref&gt;

Matul l-2017 u l-2018, skavi mit-tim tal-Professur Pearson (UCL) f'Waun Mawn, sit b'ċirku tal-ħaġar żgħir fl-Għoljiet ta' Preseli, żvelaw li s-sit oriġinarjament kien jospita ċirku tal-ħaġar b'dijametru ta' 110 metri bl-istess daqs taċ-ċirku tal-ħaġar fuq ġewwa ta' Stonehenge, orjentat ukoll lejn is-solstizju ta' nofs is-sajf.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Iċ-ċirku tal-ħaġar f'Waun Mawn kien fih ukoll ħofra minn waħda mill-ħaġriet li kellha għamla pentagonali distinta, qrib ħafna għall-ħaġra pentagonali fi Stonehenge (il-ħofra tal-ħaġra 91 f'Waun Mawn/il-ħaġra 62 fi Stonehenge). Id-datazzjoni tas-sedimenti tal-ħamrija fi ħdan il-ħofriet tal-ħaġar żvelat, permezz ta' luminixxenza stimolata b'mod ottiku (OSL), issuġġeriet li l-ħaġriet neqsin f'Waun Mawn kienu twaqqfu għall-ħabta tal-3400-3200 Q.K., u tneħħew madwar 300-400 sena wara, data li hija konsistenti mat-teoriji li l-istess ħaġriet kienu ġew imċaqilqa u ntużaw fi Stonehenge, qabel ma iktar 'il quddiem ġew organizzati mill-ġdid fil-pożizzjonijiet attwali tagħhom u ssupplimentati b'ħaġriet tas-sarsen lokali kif kien mifhum diġà.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; L-attività umana f'Waun Mawn waqfet għall-ħabta tal-istess żmien li ssuġġeriet li xi nies jaf marru jgħixu lejn Stonehenge.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Ġie ssuġġerit ukoll li ħaġriet minn sorsi oħra jaf ġew miżjuda fi Stonehenge, forsi minn ċrieki tal-ħaġar oħra li ġew żarmati fir-reġjun.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Sit ta' Wirt Dinji ==
[[Stampa:Stonehenge cloudy sunset.jpg|daqsminuri|247x247px|Stonehenge f'inżul ix-xemx]]
Stonehenge, Avebury u s-Siti Assoċjati ġew iddiżinjat bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1986.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/373/|titlu=Stonehenge, Avebury and Associated Sites|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-14}}&lt;/ref&gt; Fl-2008 kien hemm modifika żgħira fiż-żona ta' lqugħ tas-sit. Fl-2021 l-UNESCO kkonfermat it-tħassib tagħha dwar il-proġett ta' mina li suppost se jitwettaq u kkunsidrat li tqiegħed is-sit fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'periklu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/uk-news/2021/jul/23/stonehenge-could-be-stripped-of-world-heritage-site-status|titlu=Why could Stonehenge be stripped of world heritage site status?|data=2021-07-23|sit=the Guardian|lingwa=en|data-aċċess=2021-08-14}}&lt;/ref&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' &quot;Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem&quot;; il-'''kriterju (ii)''' &quot;Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ&quot;; u l-'''kriterju (iii)''' &quot;Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet&quot;.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; 

== Referenzi ==

[[Kategorija:Monumenti]]
[[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]]
[[Kategorija:Preistorja]]
[[Kategorija:Renju Unit]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]]</text>
      <sha1>hgxapvydqez5hsngqg5zzjpnra1c94y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ilsna ta' Malta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27696</id>
    <revision>
      <id>333517</id>
      <parentid>323436</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14220" sha1="5c8mi9bowzuee08rzvawwk3xcrl3enl" xml:space="preserve">[[Stampa:1930_elections_in_Malta.jpg|daqsminuri| Dokument tal-vot bi tliet ilsna bl-Ingliż, bit-Taljan u bil-Malti għall-elezzjonijiet tal-1930 li ġew ikkanċellati iktar tard f'Malta.]]
[[Malta]] għandha żewġ [[Lingwa|ilsna]] uffiċjali: il-[[Lingwa Maltija|Malti]] u l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. Il-Malti huwa l-lingwa nazzjonali. Sal-1934, it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] kien ukoll ilsien uffiċjali f'Malta, u fis-sekli 19 u 20 kien hemm dibattitu lingwistiku u [[Politika|politiku]] magħruf bħala l-[[Kwistjoni tal-Lingwa f'Malta|Kwistjoni tal-Lingwa]] dwar ir-rwoli ta' dawn it-tliet ilsna. Il-[[Maltin|popolazzjoni Maltija]] ġeneralment kapaċi titkellem b'ilsna li mhumiex indiġeni tal-pajjiż, partikolarment l-Ingliż u t-Taljan. Jistgħu wkoll jifhmu xi ftit id-[[Darija]] ([[djalett]] [[Għarbi]] [[Marokkini|Marokkin]]).

Skont l-istħarriġ tal-Ewrobarometru li sar fl-2012, 98 % tal-[[Maltin]] jafu jitkellmu bil-Malti, 88 % jafu jitkellmu bl-Ingliż, 66 % jafu jitkellmu bit-Taljan, u iktar minn 17 % jitkellmu bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]. Dan juri żieda riċenti fil-ħakma tal-ilsna, peress li fl-1995, filwaqt li 98 % tal-popolazzjoni kienet titkellem bil-Malti, 76 % biss kienu jitkellmu bl-Ingliż, 36 % bit-Taljan, u 10 % bil-Franċiż. Juri żieda fil-ħakma tat-Taljan, meta mqabbel ma' meta t-Taljan kien ilsien uffiċjali ta' Malta, minħabba xandiriet televiżivi Taljani li waslu Malta.&lt;ref name=&quot;BBCMalta&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1045691.stm Country profile: Malta] BBC News; [2008/01/10]; [2008/02/21]&lt;/ref&gt;

Skont iċ-ċensiment tal-2011, kien hemm 377,952 persuna minn 10 snin 'il fuq, li minnhom 357,692 persuna (94.7 %) li ddikjaraw li kienu jitkellmu bil-Malti tal-inqas f'livell medju, 248,570 persuna (82.1 %) li kienu jitkellmu bl-Ingliż tal-inqas f'livell medju, u 93,401 persuna (43.7 %) li kienu jitkellmu bit-Taljan mill-inqas f'livell medju, minn skala magħmula minn &quot;Tajjeb&quot;, &quot;Medju&quot;, &quot;Ftit&quot; u &quot;Xejn&quot;. Il-Franċiż, ir-[[Lingwa Russa|Russu]], l-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] u l-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] huma l-ilsna ewlenin l-oħra studjati fl-[[edukazzjoni]] sekondarja u terzjarja.&lt;ref name=&quot;LinguisticView&quot;/&gt;

== Sfond ==
[[Stampa:St._Agatha's_Tower-main_Inscription.JPG|daqsminuri| Plakka bil-Latin tal-1649 fit-Torri ta' Sant'Agata.]]
[[Grieg|Il-Grieg]] sar ilsien uffiċjali ta' Malta fil-553 [[WK|W.K]]. bħala parti minn [[Sqallija]] mill-[[Imperatur Ġustinjanu]]. Għalkemm l-Isqalli-Għarbi beda jintuża uffiċjalment, il-Grieg baqa' jintuża mill-klassi għolja sal-ħakma [[Normanni|Normanna]] li ntemmet fl-1194. Post il-Grieg beda jieħdu l-[[Lingwa Latina|Latin]] għall-ħabta tal-1130.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0004/310729/JMH-2016JohnVella.pdf}}&lt;/ref&gt;

Għal diversi sekli, Malta kienet immexxija mill-ordni tal-[[Ordni ta' San Ġwann|Kavallieri ta' Malta]], b'membri ġejjin minn partijiet differenti tal-[[Ewropa]], meta, minbarra t-Taljan Toskan, il-Latin kien komunement użat għal skopijiet uffiċjali bħal fil-[[Castellania (Valletta)|Castellania]].  

Matul il-ħakma tal-Ordni ta' San Ġwann ħafna kavallieri kienu [[Franza|Franċiżi]], u l-Franċiż kien jintuża mill-komunità fil-ħajja ta' kuljum. Madankollu, it-Taljan baqa' dominanti għal skopijiet uffiċjali. Minkejja dan, ħafna drabi kienet tintuża għal dokumentazzjoni u mapep, minħabba li [[Inġinier militari|inġiniera militari]] prominenti tal-ordni kienu Franċiżi.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|url=https://books.google.com/books?id=xRdnDQAAQBAJ&amp;pg=PA74|isbn=978-99957-0-584-8|oclc=870266285}}&lt;/ref&gt; Il-Franċiż kien l-ilsien uffiċjali tal-gżejjer Maltin matul l-[[Malta taħt il-Franċiżi|okkupazzjoni qasira Franċiża ta' Malta]] (1798-1800). 

== Il-Malti ==
[[Stampa:Lija_-_city_limits_sign.JPG|lemin|daqsminuri| Tabella ta' merħba bil-Malti fir-raħal ta' [[Ħal Lija]], li tagħmel użu mill-[[Ħ|ittra Ħ]], unika għall-Malti.&lt;br /&gt;''Suavi fructo rubeo'' huwa motto bil-Latin, li jfisser &quot;niddi bl-aħmar bil-[[frott]] ħelu&quot;, li jirreferi għall-ħafna ġonna tal-larinġ preżenti fir-raħal.]]
Il-Malti huwa l-ilsien nazzjonali tal-poplu Malti, u wieħed mill-ilsna uffiċjali ta' Malta u tal-[[Unjoni Ewropea]].&lt;ref&gt;http://www.dyskursy.san.edu.pl/abs/dyskursy11_5Hoyte-West.pdf&lt;/ref&gt; Huwa [[Lingwi Semitiċi|ilsien Semitiky]] ġej mill-Isqalli-Għarbi; madankollu l-maġġoranza tal-vokabularju ġej mill-[[Lingwa Sqallija|Isqalli]] u t-[[Lingwa Taljana|Taljan]], kif jingħad fil-lingwista Maltija [[Mejju Biċċier|May Butcher]]. 52% tal-kliem Malti ġej mil-Latin minħabba influwenza importanti mill-Italja (l-iktar Sqallija) u, sa ċertu punt, Franza. Malta għandha d-distinzjoni li hija l-uniku pajjiż fl-Ewropa b'ilsien storikament Semitiku. L-ilsien Malti miktub b'[[alfabett]] Latin mibdul li jinkludi l-grafemi [[ż]], [[ċ]], [[ġ]], [[ħ]], u [[għ]].

Għadd ta' lokalitajiet għandhom aċċenti u djaletti diverġenti mill-Malti standard. Kien hemm tnaqqis fin-numru ta' kelliema djalettali, l-iktar minħabba l-espożizzjoni għall-Malti standard fil-mezzi tax-xandir u l-istituzzjonalizzazzjoni tal-edukazzjoni. L-ilsien standard juri wkoll Taljanizzazzjoni u Angliċizzazzjoni iktar ċara tal-ilsien.&lt;ref name=&quot;LinguisticView&quot;/&gt;

Ilsien uffiċjali ieħor f'Malta huwa l-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]].&lt;ref name=&quot;paggio&quot;&gt;{{Ċita ktieb|url=http://langsci-press.org/catalog/book/182|format=pdf|doi=10.5281/zenodo.1181783|isbn=978-3-96110-070-5}}&lt;/ref&gt;

== L-Ingliż ==
[[Stampa:Malta_-_Ghajnsielem_-_Comino_-_Pig_farm_01_ies.jpg|daqsminuri| Tabella bilingwi ta' periklu f'[[Kemmuna]] kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż.]]
Qabel l-indipendenza tagħha fl-1964, Malta kellha [[storja]] sinifikanti bħala [[Imperu Brittaniku|pussess Ingliż]] u, bħala riżultat, l-Ingliż huwa lsien uffiċjali f'Malta. L-attivitajiet tal-Gvern isiru biż-żewġ ilsna, jew mill-inqas b'wieħed mill-ilsna uffiċjali, u ħafna mill-Maltin jitgħallmu l-Ingliż fl-iskola. L-edukazzjoni sekondarja u terzjarja ssir esklużivament bl-Ingliż. Illum, 88 % tal-popolazzjoni ta' Malta titkellem bl-Ingliż (madwar 400,000 persuna). Madankollu, madwar 10 % biss jitkellmu bl-Ingliż bħala l-ewwel ilsien (madwar 48,000 persuna), peress li l-maġġoranza jitkellmu l-Malti bħala l-ewwel ilsien.

Il-varjetà tal-Ingliż mitkellma f'Malta hija bbażata fuq l-[[Ingliż Brittaniku]]. Din hija influwenzata ħafna wkoll mill-Malti u mit-Taljan, mhux biss fil-vokabularju (l-aktar billi jiġu ppronunzjati kliem ta' self Franċiż-Latin bl-Ingliż fi stil Taljan) iżda testendi għall-fonoloġija, l-Ingliż jiġi mitkellem b'aċċent qawwi, f'djalett imħallat kultant imsejjaħ Maltingliż (tal-Pepe); madankollu, il-pronunzja tibqa' standard fost individwi Maltin ta' kategorija soċjoekonomika għolja. 

== It-Taljan ==
[[Stampa:Vapore_Allegra_loading_bill,_Malta_1871.jpg|daqsminuri| Kont tat-tagħbija bl-ilsien Taljan tal-vapur Ingliż &quot;Allegra&quot; tal-1871, proprjetà tal-Aħwa Agius, għall-ġarr tal-[[Baqra|baqar]] minn [[Benghazi]], il-[[Libja]] għal Malta.]]
[[Stampa:Żabbar_Tal-Kmand_inscription.jpg|daqsminuri| Plakka bit-Taljan mill-eks ''[[Ġonna tal-Kmand|Ġnien tal-Kmand]]'' f'[[Ħaż-Żabbar]]. Din il-plakka tmur lura għall-bidu tas-seklu 19, meta Malta kienet [[Protettorat ta' Malta|protettorat Brittaniku]].]]
Għal ħafna sekli u sal-1934, it-Taljan kien l-ilsien uffiċjali ta' Malta. Tabilħaqq, kien meqjus bħala l-ilsien tal-[[kultura]] f'Malta mir-[[Rinaxximent]] Taljan. Fis-seklu 19, l-[[Irredentiżmu Taljan f’Malta|irredentisti Taljani]] u l-[[Malti Taljan|Maltin Taljani]] riedu jippromwovu l-użu tiegħu madwar Malta għal pjanijiet biex jerġgħu jingħaqdu mal-Italja peress li Malta kienet parti mir-Renju ta' Sqallija sas-seklu 13. Fl-ewwel deċennji tas-seklu 20, kien hemm saħansitra ġlieda fi ħdan is-soċjetà u l-politika Maltija dwar il-&quot;kwistjoni tal-ilsien&quot;, li waslet fil-qofol qabel [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]. Fl-1933, il-Kostituzzjoni ġiet irtirata minħabba l-vot baġitarju tal-Gvern għat-tagħlim tat-Taljan fl-iskejjel elementari.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.intratext.com/IXT/ITA2413/_P6.HTM}}&lt;/ref&gt; L-użu tat-Taljan fi kwistjonijiet uffiċjali kien motivat politikament mill-partit antiriformista u mill-[[Knisja Kattolika]] Rumana bħala forma ta' ''status quo'' u miżuri konservattivi kontra l-Ingliżi [[Protestantiżmu|Protestanti]].&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/22414/1988%20(b)%20Everyday%20Life%20in%20Malta%20in%20the%20Nineteetn%20and%20Twentieth%20Centuries.pdf?sequence=3&amp;isAllowed=y|paġni=91–126|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200103092734/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/22414/1988%20(b)%20Everyday%20Life%20in%20Malta%20in%20the%20Nineteetn%20and%20Twentieth%20Centuries.pdf?sequence=3&amp;isAllowed=y|arkivju-data=2020-01-03|access-date=2022-01-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Illum il-ġurnata, 66 % tal-popolazzjoni Maltija taf titkellem bit-Taljan, u 8 % tal-popolazzjoni &quot;tippreferi&quot; li tużah fil-konverżazzjoni ta' kuljum, minħabba l-influss kbir riċenti ta' immigranti Taljani.&lt;ref name=&quot;LinguisticView&quot;&gt;Ignasi Badia i Capdevila; [http://www.gencat.cat/llengua/noves/noves/hm04primavera-estiu/docs/a_badia.pdf A view of the linguistic situation in Malta]; NovesSL; [2004]; retrieved on [2008-02-24]&lt;/ref&gt; Għalkemm l-Ingliż ħa post it-Taljan bħala lsien uffiċjali, għadu jintuża u jiġi mitkellem ta' siwkit f'ċerti postijiet tax-xogħol professjonali minn immigranti Taljani. Il-perċentwali ta' kelliema llum ilaħħaq is-66%, fil-fatt huwa ferm ikbar minn meta l-ilsien kien uffiċjali, fl-1931, meta kienu biss 14% li kienu jitkellmuh.&lt;ref name=&quot;LinguisticView&quot; /&gt;

Numru kbir ta' Maltin jitgħallmu t-Taljan permezz tat-televiżjoni Taljana peress li x-xandir tal-midja Taljana jasal fil-[[Malta|Gżejjer Maltin]].&lt;ref name=&quot;BBCMalta&quot;/&gt;

== Ilsna Barranin ==
Minbarra t-Taljan, ħafna Maltin ġeneralment għandhom ċertu grad ta' profiċjenza fil-Franċiż u pjuttost ftit jifhmu jew jitkellmu bl-Ispanjol jew bil-Ġermaniż.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_60.pdf|arkivju-data=2024-02-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240217164745/https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_60.pdf|data-aċċess=2022-01-08|titlu=Archive copy|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Diversi ilsna oħra jiġu studjati wkoll u l-Għarbi u r-Russu jiġu mgħallma fl-iskejjel.

L-ittra ċirkolari governattiva għas-sena skolastika 2011-2012&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://schoolnet.gov.mt/sanfrangisktassisi/library/Circulars_Latest/Circulars_2011/02_February/week4b/28.02.CMeLD_43_2011.PDF|url-status=dead|data-aċċess=2022-01-08|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110722222243/http://schoolnet.gov.mt/sanfrangisktassisi/library/Circulars_Latest/Circulars_2011/02_February/week4b/28.02.CMeLD_43_2011.PDF|arkivju-data=2011-07-22}}&lt;/ref&gt; kienet turi li l-għażliet lingwistiċi li ġejjin kellhom ikunu disponibbli fl-iskejjel:

Form I (madwar 11-il sena):

* l-Għarbi;
* il-Franċiż;
* il-Ġermaniż;
* it-Taljan;
* l-Ispanjol.

Dan l-ilsien li jiġi mgħallem għal ħames snin fl-iskola sekondarja.

Form III (madwar 13-il sena):

* l-Għarbi;
* il-Franċiż;
* il-Ġermaniż;
* it-Taljan;
* ir-Russu;
* l-Ispanjol.

Dan l-ilsien li jiġi mgħallem għall-aħħar tliet snin fl-iskola sekondarja.

== Midja ==

=== Pubblikazzjonijiet ===
Hemm numru ugwali ta' gazzetti ppubblikati bl-Ingliż u bil-Malti, u l-ebda waħda bit-Taljan.

Il-maġġoranza l-kbira tan-nies jippreferu l-Ingliż bħala l-għażla tal-qari tagħhom, u l-Ingliż huwa ppreferut minn 61.1 % tal-popolazzjoni għall-kotba u 70.89 % għar-rivisti. 35.8 % biss tal-popolazzjoni jippreferu jaqraw kotba bil-Malti, u 22.7 % minnhom jippreferuha għar-rivisti.

=== Radju ===
Rigward ir-radju, it-Taljan jieħu post l-Ingliż, u l-istazzjonijiet tar-radju huma l-aktar bil-Malti u bit-Taljan, bi ftit bl-Ingliż ukoll.

Skont studju tal-2004, 82.41 % tal-popolazzjoni tisma' regolarment ir-radju bil-Malti, 25.41 % tisma' r-radjui bit-Taljan, u 14.69 % tisma' r-radju bl-Ingliż.&lt;ref name=&quot;LinguisticView&quot;/&gt;

=== Televiżjoni ===
L-istazzjonijiet tat-televiżjoni lokali jixxandru l-aktar bil-Malti u kultant bl-Ingliż. Madankollu, ħafna nies għandhom aċċess għal stazzjonijiet tat-televiżjoni barranin mill-Italja, mir-Renju Unit, jew minn pajjiżi Ewropej oħra, jew mill-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], jew permezz tal-kejbil lokali jew servizzi terrestri diġitali, jew direttament permezz [[Televiżjoni bis-satellita|tas-satellita]].

=== Użu fuq l-internet tal-ilsien Malti ===
Fl-2005 il-Malti ma kienx ilsien li jintuża ta' sikwit fuq l-internet, u l-maġġoranza tas-siti web &quot;Maltin&quot; kienu jinkitbu b'ilsna oħra. Minn stħarriġ li sar fuq 13-il sit web &quot;Malti&quot;, 12 minnhom kienu kollha bl-Ingliż, u wieħed kien bilingwi, iżda mhux bil-Malti.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080227064644/http://mek.oszk.hu/minerva/html/dok/malta.doc Country report for MINERVA Plus in 2005]; Multilingual issues in Malta; Retrieved on [2008-02-24]&lt;/ref&gt;

== Futur ==
Dak li hemm fil-ġejjini għall-ilsien Malti għadu fi spekulazzjoni fost l-istudjużi. Il-varjazzjoni djalettali tal-Malti qed tonqos. Hemm influwenza mill-Ingliż u mit-Taljan. Hemm bidla fl-ilsien perċepit lejn l-Ingliż fost il-[[Maltin]], b'mudelli [[Lessikoloġija|lessikoloġiċi]] u grammatikali fil-Malti dejjem aktar Angliċizzati.&lt;ref name=&quot;LinguisticView&quot;/&gt; Madankollu dan l-assorbiment ta' influwenzi lingwistiċi jissatura l-istorja tal-ilsien Maltij, li jibqa' mitkellem minn persentaġġ għoli ħafna tal-popolazzjoni.&lt;ref name=&quot;LinguisticView&quot; /&gt;

== Ara ukoll ==

* [[Malti|Maltingliż]] – [[Tibdil tal-kodiċi|taqlib]] bejn il-Malti u l-Ingliż.

== Sorsi ==

* Hull, Geoffrey. ''Il-Mistoqsija tal-Lingwa Maltija: Studju ta' Każ fl-Imperjaliżmu Kulturali'' . Said International, [[Valletta]], 1993.

== Referenzi ==
[[Kategorija:Lingwi ta' Malta]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>5c8mi9bowzuee08rzvawwk3xcrl3enl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foresti Tropikali ta' Gondwana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28236</id>
    <revision>
      <id>333511</id>
      <parentid>314474</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:11:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26194" sha1="andrmrbq46326w0meulgfpviabcrr2h" xml:space="preserve">[[Stampa:Box Log Falls.jpg|daqsminuri|Waħda mill-kaskati tal-Park Nazzjonali ta' Lamington]]
Il-'''Foresti Tropikali ta' Gondwana''' tal-[[Awstralja]], magħrufa preċedentement bħala r-'''Riżervi tal-Foresti Tropikali Ċentrali u tal-Lvant''', huma l-iżjed żona estensiva ta' foresti subtropikali fid-[[Id-Dinja|dinja]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/gondwana/index.html|titlu=Gondwana Rainforests of Australia - World Heritage|data=2008-07-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-05-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080726061553/http://www.environment.gov.au/heritage/places/world/gondwana/index.html|arkivju-data=2008-07-26|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Kollettivament, il-foresti tropikali huma [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] b'ħamsin riżerva separata li jammontaw għal total ta' 366,500 ettaru ta' foresti tropikali minn [[Newcastle]] sa [[Brisbane]].&lt;ref&gt;Reid, Greg (2004). ''Australia's National and Marine Parks: Queensland''. South Yarra, Victoria: Macmillan Education Australia. p. 11. ISBN &lt;bdi&gt;0-7329-9053-X&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

== Sfond ==
Il-Foresti Tropikali ta' Gondwana huma msejħa hekk minħabba li l-fossili li nstabu fihom jindikaw li meta kienet teżisti [[Gondwana]], din kienet miksija b'foresti tropikali li kien fihom l-istess tipi ta' speċijiet eżistenti llum il-ġurnata. Mhux il-foresti tropikali kollha ta' Gondwana fl-Awstralja jinsabu fir-reġjun ta' New South Wales – [[Queensland]]; l-ikbar foresta tropikali ta' Gondwana fl-Awstralja tinsab fiż-żona naturali selvaġġa ta' Tarkine f'[[Tasmania]]. L-għadd ta' viżitaturi fir-riżervi tal-foresti tropikali ta' Gondwana f'New South Wales u f'Queensland jammonta għal madwar żewġ miljun viżitatur fis-sena.

== Konservazzjoni ==
Il-foresti tropikali tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986, u kienu jkopru biss is-siti ta' New South Wales b'madwar 310,800 ettaru. Is-sit ġie estiż fl-1994 biex jiġu koperti wkoll is-siti ta' Queensland b'madwar 59,200 ettaru oħra, b'total ta' 370,000 ettaru. Ir-riżervi tal-foresti tropikali għandhom valur estremament għoli ta' konservazzjoni, b'iżjed minn 200 speċi ta' pjanti u ta' [[Annimal|annimali]] rari jew mhedda.

Tmien żoni separati ġew identifikati bħala siti ta' importanza straordinarja bħala wirt naturali għall-Awstralja u huma inklużi fil-Lista tal-Wirt Nazzjonali tal-Awstralja. L-altitudni tar-riżervi tvarja mil-livell tal-baħar sa kważi 1,600 metru.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.eoearth.org/article/Central_Eastern_Rainforest_Reserves,_Australia|titlu=Central Eastern Rainforest Reserves, Australia - Encyclopedia of Earth|data=2009-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-05-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091016064413/http://www.eoearth.org/article/Central_Eastern_Rainforest_Reserves,_Australia|arkivju-data=2009-10-16|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Fit-22 ta' Diċembru 2000, il-Valur Għoli ta' Konservazzjoni tal-foresti primordjali kien mifrux f'24 park nazzjonali u fi 19-il riżerva naturali fi ħdan 12-il żona governattiva lokali fir-reġjun tal-Grigal ta' fuq ta' New South Wales li ġew elenkati fir-Reġistru tal-Wirt Statali ta' New South Wales.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://apps.environment.nsw.gov.au/dpcheritageapp/ViewHeritageItemDetails.aspx?ID=5051503|titlu=High Conservation Value Old Growth forest {{!}} Heritage NSW|sit=apps.environment.nsw.gov.au|data-aċċess=2022-05-02|arkivju-data=2021-05-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210508092322/https://apps.environment.nsw.gov.au/dpcheritageapp/ViewHeritageItemDetails.aspx?ID=5051503|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Parks Nazzjonali ==
Iż-żoni ta' Queensland jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Main Range, fl-iżjed punt fit-Tramuntana; u fin-Nofsinhar, il-Parks Nazzjonali ta' Lamington, Mount Chinghee, Springbrook u Mount Barney.

Iż-żoni ta' New South Wales jinkludu l-Park Nazzjonali ta' Barrington Tops, fl-iżjed punt fin-Nofsinhar; u fit-Tramuntana, il-Parks Nazzjonali ta' Dorrigo, Mount Warning, New England, Mebbin, Nightcap, Border Ranges, Oxley Wild Rivers, Washpool, Willi Willi u Werrikimbe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/368/|titlu=Gondwana Rainforests of Australia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;

L-iżjed partijiet li jżuruhom nies huma l-Park Nazzjonali ta' Dorrigo u s-sezzjoni tal-Pont Naturali tal-Park Nazzjonali ta' Springbrook.

== Qerda ==
Ir-reġjun storikament kien fil-mira tal-qtugħ tas-siġar fuq skala kbira, tant li saħansitra 1 % biss tal-foresti primordjali oriġinali tal-foresti tropikali ta' Gondwana għadhom jeżistu fl-Awstralja. Il-biċċa l-kbira tar-reġjuni fejn kien isir il-qtugħ tas-siġar issa ġew okkupati minn foresti tas-siġar tal-ewkaliptu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.abc.net.au/news/2020-01-18/gondwana-era-nightcap-oak-devastated-by-bushfire/11877770|titlu=Gondwana-era rainforest stand of nightcap oak devastated by unprecedented bushfire - ABC News (Australian Broadcasting Corporation)|data=2020-01-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-05-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200118025250/https://www.abc.net.au/news/2020-01-18/gondwana-era-nightcap-oak-devastated-by-bushfire/11877770|arkivju-data=2020-01-18|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Matul l-istaġun tan-nirien fl-Awstralja fl-2019-2020, bosta reġjuni tal-foresti tropikali ta' Gondwana ġew devastati min-nirien għall-ewwel darba. Xi rapporti preliminari jindikaw li saħansitra 53 % tal-foresti jaf kienu nħarqu sa Jannar 2020. Fost il-ħabitats devastati kien hemm diversi postijiet li huma sinifikanti għal speċijiet f'periklu kritiku, bħas-siġar tal-ballut ''Eidothea hardeniana'' u ż-żrinġ ġgantesk tal-istrixxi (''Mixophyes iteratus''). Il-preżenza ta' dawn in-nirien qerrieda f'żoni li qatt ma kienu nħarqu qabel ġiet marbuta mal-preżenza tas-siġar tal-ewkaliptu fjammabbli fiż-żoni tal-foresti li kienu nqatgħu preċedentement.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/environment/2020/jan/17/its-heart-wrenching-80-of-blue-mountains-and-50-of-gondwana-rainforests-burn-in-bushfires|titlu='It's heart-wrenching': 80% of Blue Mountains and 50% of Gondwana rainforests burn in bushfires {{!}} Environment {{!}} The Guardian|data=2020-01-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-05-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200118234106/https://www.theguardian.com/environment/2020/jan/17/its-heart-wrenching-80-of-blue-mountains-and-50-of-gondwana-rainforests-burn-in-bushfires|arkivju-data=2020-01-18|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

== Sit ta' Wirt Dinji ==
L-istatus ta' Sit ta' Wirt Dinji tar-reġjun inħoloq u ġie negozjat inizjalment fl-1986, b'estensjoni tas-sit fl-1994, wara nominazzjoni li tħejjiet fl-1992 mis-Soċjetà tal-Konservazzjoni tal-Foresti Tropikali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://trove.nla.gov.au/work/24045583|titlu=Trove|sit=trove.nla.gov.au|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt; Is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO jinkludi sensiela ta' foresti tropikali fix-Xlokk ta' Queensland u fil-Grigal ta' New South Wales. Jirrappreżenta eżempji straordinarji ta' stadji maġġuri tal-[[Storja|istorja]] [[Evoluzzjoni|evoluzzjonarja]] tad-[[Id-Dinja|Dinja]], proċessi [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] li għadhom għaddejjin, u [[bijodiversità]] eċċezzjonali. Firxa wiesgħa ta' pjanti u ta' annimali għandhom oriġini antika f'Gondwana, u bosta minnhom huma ristretti l-iktar jew għalkollox għall-Foresti Tropikali ta' Gondwana. Il-Foresti Tropikali ta' Gondwana jipprovdu wkoll il-ħabitat prinċipali għal bosta speċijiet mhedda ta' pjanti u ta' annimali.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Is-sit tniżżel uffiċjalment fil-Lista tal-Wirt Nazzjonali tal-Awstralja fil-21 ta' Mejju 2007 permezz tal-Att Emendatorju tal-Leġiżlazzjoni dwar l-Ambjent u l-Wirt ''(Nru 1), 2003'' (Cth)&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.environment.gov.au/cgi-bin/ahdb/search.pl?mode=place_detail;place_id=105135|titlu=Australian Heritage Database|data=2014-05-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-05-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140510073429/http://www.environment.gov.au/cgi-bin/ahdb/search.pl?mode=place_detail;place_id=105135|arkivju-data=2014-05-10|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.environment.gov.au/system/files/pages/758ea283-6b9d-41bc-a29a-1276e1c7fced/files/10568601.pdf|titlu=Determination regarding including World Heritage places in the National Heritage List|data-aċċess=2022-05-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140903135629/http://www.environment.gov.au/system/files/pages/758ea283-6b9d-41bc-a29a-1276e1c7fced/files/10568601.pdf|arkivju-data=2014-09-03|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;; u l-parti ta' New South Wales żdiedet mar-Reġistru tal-Wirt Statali ta' New South Wales fit-2 ta' April 1999.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://apps.environment.nsw.gov.au/dpcheritageapp/ViewHeritageItemDetails.aspx?ID=5014148|titlu=Gondwana Rainforests of Australia {{!}} Heritage NSW|sit=apps.environment.nsw.gov.au|data-aċċess=2022-05-02|arkivju-data=2021-05-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210507074801/https://apps.environment.nsw.gov.au/dpcheritageapp/ViewHeritageItemDetails.aspx?ID=5014148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterji (viii)''' &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti&quot;; il-'''kriterji (ix)''' &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar&quot;; u l-'''kriterji (x)''' &quot;Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Komponenti ==
Il-Foresti Tropikali ta' Gondwana tal-Awstralja huma maqsuma f'sezzjonijiet fil-Lista tal-Wirt Nazzjonali tal-Awstralja, mit-Tramuntana għan-Nofsinhar, bħal kif ġej:
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Sezzjoni
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Isem il-park jew ir-riżerva
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Stat
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Ritratt
! colspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Erja
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Koordinati
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Sorsi
|-
! scope=&quot;col&quot; |km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
! scope=&quot;col&quot; |mil kwadru
|-
| rowspan=&quot;10&quot; scope=&quot;row&quot; |Grupp ta' '''Main Range''';
ħdejn Killarney
|Riżerva tal-Flora ta' Acacia Plateau
|NSW
|
|
|
|
|-
|Foresta Statali ta' Emu Vale (parti)
|Qld
|
|
|
|
|-
|Foresta Statali ta' Gambubal (parti)
|Qld
|
|
|
|
|-
|Foresta Statali ta' Gilbert (parti)
|Qld
|
|
|
|
|-
|Foresta Statali ta' Goomburra (parti)
|Qld
|
|
|
|
|-
|Park Nazzjonali ta' Main Range
|Qld
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:Queen_Mary_Falls3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Queen_Mary_Falls3.jpg|152x152px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |71
|{{coord|27|48|57|S|152|15|56|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/main-range|titlu=Main Range National Park|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2006-06-07|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park ta' Konservazzjoni ta' Spicers Gap Road
|Qld
|[[File:Moss's_Well.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Moss's_Well.jpg|100x100px]]
|
|
|{{coord|28|04|35|S|152|23|26|E|display=inline}}
|
|-
|Foresta Statali ta' Spicers Gap (parti)
|Qld
|
|
|
|
|
|-
|Foresta Statali ta' Teviot (parti)
|Qld
|
|
|
|
|-
|Riżerva tal-Flora ta' Wilsons Peak
|NSW
|[[File:Wilsons_Peak-1995_Dec.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wilsons_Peak-1995_Dec.jpg|100x100px]]
|
|
|{{coord|28|15|19|S|152|29|21|E|display=inline}}
|&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://www.environment.nsw.gov.au/resources/parks/cerra-values-report.pdf|titlu=World Heritage and Associative Natural Values of the Central Eastern Rainforest Reserves of Australia. p. 66.|data-aċċess=2022-05-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150924070344/http://www.environment.nsw.gov.au/resources/parks/cerra-values-report.pdf|arkivju-data=2015-09-24|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;7&quot; scope=&quot;row&quot; |Grupp ta' '''Focal Peak''';
fil-fruntiera ta' NSW&amp;#x2014;Qld
|Foresta Statali ta' Burnett Creek (parti)
|
|
|
|
|
|-
|Riżerva tal-Flora ta' Captains Creek (parti)
|
|
|
|
|
|-
|Park Nazzjonali ta' Mallanganee
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
| style=&quot;text-align:right;&quot; |4.2
|{{coord|25|55|09|S|152|45|13|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/mallanganee-national-park|titlu=Mallanganee National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Mount Clunie (parti)
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
| style=&quot;text-align:right;&quot; |5.4
|{{coord|28|19|27|S|152|31|12|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/mount-clunie-national-park|titlu=Mount Clunie National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Mount Nothofagus (parti)
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
| style=&quot;text-align:right;&quot; |8.5
|{{coord|28|19|02|S|152|38|01|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/mount-nothofagus-national-park|titlu=Mount Nothofagus National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Tooloom (parti)
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:White_Beech_-_Tooloom.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:White_Beech_-_Tooloom.jpg|151x151px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |17
|{{coord|28|26|47|S|152|27|13|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/tooloom-national-park|titlu=Tooloom National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Toonumbar (parti)
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:Toonumbar_National_Park_Murray_Scrub_January_1995.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Toonumbar_National_Park_Murray_Scrub_January_1995.jpg|100x100px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |58
|{{coord|28|29|16|S|152|43|33|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/toonumbar-national-park|titlu=Toonumbar National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;11&quot; scope=&quot;row&quot; |Grupp ta' '''Shield Volcano''';
fil-fruntiera ta' NSW&amp;#x2014;Qld border fuq il-ktajjen muntanjużi ta' McPherson u Tweed
|Riżerva tal-Flora ta' Amaroo
|
|
|
|
|
|-
|Park Nazzjonali ta' Border Ranges (parti)
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:Brindle_Creek_Border_Ranges_National_Park.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Brindle_Creek_Border_Ranges_National_Park.jpg|100x100px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |122
|{{coord|28|21|35|S|152|59|10|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/border-ranges-national-park|titlu=Border Ranges National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Lamington
|Qld
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:Ships_Stern_Lamington_National_Park.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ships_Stern_Lamington_National_Park.jpg|100x100px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |80
|{{coord|28|8|32|S|153|6|55|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/lamington|titlu=Lamington National Park|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2009-10-19|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Riżerva Naturali ta' Limpinwood
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
| style=&quot;text-align:right;&quot; |10.2
|{{coord|28|17|56|S|153|10|26|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/limpinwood-nature-reserve|titlu=Limpinwood Nature Reserve|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Mebbin (parti)
|
|
|
|
|
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/mebbin-national-park|titlu=Mebbin National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Mount Chinghee
|
|[[File:Mount_Chinghee_at_Running_Creek,_Queensland.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mount_Chinghee_at_Running_Creek,_Queensland.jpg|100x100px]]
|
|
|
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://wetlandinfo.des.qld.gov.au/wetlands/facts-maps/national-park-mount-chinghee/|titlu=Mount Chinghee National Park — facts and maps|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|sit=wetlandinfo.des.qld.gov.au|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Nightcap (parti)
|
|
|
|
|
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/nightcap-national-park|titlu=Nightcap National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Riżerva Naturali ta' Numinbah
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:Habitat_of_Endiandra_globosa_and_E_floydii_-_NSW_Qld_border.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Habitat_of_Endiandra_globosa_and_E_floydii_-_NSW_Qld_border.jpg|152x152px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3.3
|{{coord|28|15||S|153|16||E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/numinbah-nature-reserve|titlu=Numinbah Nature Reserve|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Springbrook (parti)
|Qld
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:IMAG0310.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:IMAG0310.jpg|100x100px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |24
|{{coord|28|08|24|S|153|16|27|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://parks.des.qld.gov.au/parks/springbrook|titlu=Springbrook National Park|kunjom=Science|isem=jurisdiction=Queensland; sector=government; corporateName=Department of Environment and|data=2006-06-26|sit=Parks and forests {{!}} Department of Environment and Science, Queensland|lingwa=en-AU|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|diversi Riżervi ta' Rabbit Board
tul il-limiti ta' Rabbit Board
|
|
|
|
|
|-
|Park Nazzjonali ta' Wollumbin
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:AU_Mt_Warning_from_Tweed.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:AU_Mt_Warning_from_Tweed.jpg|100x100px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.3
|{{coord|28|23|23|S|153|16|7|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/wollumbin-national-park|titlu=Wollumbin National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
| scope=&quot;row&quot; |Grupp '''Kostali''';
tul il-kosta ta' Iluka
|Riżerva Naturali ta' Iluka
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:Ficus_watkinsiana_on_Syzygium_hemilampra-Iluka.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ficus_watkinsiana_on_Syzygium_hemilampra-Iluka.jpg|149x149px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0.52
|{{coord|29|24|14|S|153|21|44|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/iluka-nature-reserve|titlu=Iluka Nature Reserve|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |Grupp ta' '''Washpool u Gibraltar Range''';
żoni biswit xulxin bejn Glen Innes u Grafton
|Park Nazzjonali ta' Gibraltar Range
|NSW
|
|
|
|
|-
|Park Nazzjonali ta' Washpool
|NSW
|
|
|
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; scope=&quot;row&quot; |Grupp ta' '''New England''';
ħdejn Dorrigo
|Park Nazzjonali ta' Cunnawarra (parti)
|NSW
|
|
|
|
|-
|Park Nazzjonali ta' Dorrigo (parti)
|NSW
|
|
|
|
|-
|Riżerva Naturali ta' Mount Hyland (parti)
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:Mount_Hyland_Nature_Reserve_Dec_31_1994.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mount_Hyland_Nature_Reserve_Dec_31_1994.jpg|100x100px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |9.7
|{{coord|30|9|36|S|152|26|42|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/mount-hyland-nature-reserve|titlu=Mount Hyland Nature Reserve|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' New England (parti)
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:N_Eng_NP_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:N_Eng_NP_(1).jpg|100x100px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |260
|{{coord|30|35|34|S|152|27|30|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/new-england-national-park|titlu=New England National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;6&quot; scope=&quot;row&quot; |Grupp ta' '''Hastings-Macleay''';
fix-Xlokk ta' Armidale
|Riżerva tal-Flora ta' Fenwicks Scrub
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:Schizomeria_at_Fenwicks_scrub.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Schizomeria_at_Fenwicks_scrub.jpg|150x150px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |0.42
|{{coord|31|17||S|152|8.8||E|display=inline}}
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|Riżerva Naturali ta' Mount Seaview
|NSW
|
|
|
|
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/mount-seaview-nature-reserve|titlu=Mount Seaview Nature Reserve|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Oxley Wild Rivers (parti)
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:ParadiseRocks.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ParadiseRocks.jpg|100x100px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |561
|{{coord|30|59|47|S|152|00|36|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/oxley-wild-rivers-national-park|titlu=Oxley Wild Rivers National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Riżerva tal-Flora ta' The Castles
|NSW
|
|
|
|{{coord|30|59|55|S|152|20|5|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/the-castles-nature-reserve|titlu=The Castles Nature Reserve|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Werrikimbe (parti)
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:Werrikimbe.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Werrikimbe.jpg|100x100px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |129
|{{coord|31|12||S|152|14||E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/werrikimbe-national-park|titlu=Werrikimbe National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Willi Willi (parti)
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
| style=&quot;text-align:right;&quot; |115
|{{coord|31|10|43|S|152|29|27|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/willi-willi-national-park|titlu=Willi Willi National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;row&quot; |Grupp ta' '''Barrington Tops''';
fit-Tramuntana ta' Dungog
|Park Nazzjonali ta' Barrington Tops (parti)
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:Barrington_lookout.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barrington_lookout.jpg|133x133px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |295
|{{coord|32|3|10|S|151|29|37|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/barrington-tops-national-park|titlu=Barrington Tops National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|-
|Park Nazzjonali ta' Mount Royal (parti)
|NSW
| style=&quot;text-align:right;&quot; |
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|[[File:Mount_Royal_-_eucalytus_forest_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mount_Royal_-_eucalytus_forest_2.jpg|100x100px]]
|}
| style=&quot;text-align:right;&quot; |27
|{{coord|32|12|1|S|151|19|25|E|display=inline}}
|&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nationalparks.nsw.gov.au/visit-a-park/parks/mount-royal-national-park|titlu=Mount Royal National Park|sit=NSW National Parks|lingwa=en|data-aċċess=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;
|}

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]]
[[Kategorija:Awstralja]]
[[Kategorija:Parks Nazzjonali]]
[[Kategorija:Foresti]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]]</text>
      <sha1>andrmrbq46326w0meulgfpviabcrr2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giuseppe Meazza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29103</id>
    <revision>
      <id>333514</id>
      <parentid>308009</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22397" sha1="kg1uvhtl3vwbg04x533ditu6e5ffd5o" xml:space="preserve">{{Infobox plejer tal-futbol
|isem_plejer = Giuseppe Meazza
|stampa = [[Stampa:Giuseppe Meazza 1935.jpg|225px]]
|deskrizzjoni = Meazza mal-Ambrosiana-Inter fl-1935
|isem_sħiħ = 
|data_twelid = {{data tat-twelid|1910|8|23}}
|post_twelid = [[Milan]]
|pajjiż_twelid = [[Italja]]
|data_mewt = {{data tal-mewt u età|1979|8|21|1910|8|23}}
|post_mewt = [[Lissone]]
|tul = 1.69 m
|rwol = [[Attakkant]]
|snin_mixtla1 = 1922–1924
|klabb_mixtla1 = Gloria
|snin_mixtla2 = 1924–1927
|klabb_mixtla2 = [[FC Internazionale Milano|Ambrosiana-Inter]]
|snin1 = 1927–1940
|klabb1 = [[FC Internazionale Milano|Ambrosiana-Inter]]
|snin2 = 1940–1942
|klabb2 = [[AC Milan|Milan]]
|snin3 = 1942–1943
|klabb3 = [[Juventus FC|Juventus]]
|snin4 = 1944
|klabb4 = [[SSD Varese Calcio|Varese]]
|snin5 = 1945–1946
|klabb5 = [[Atalanta BC|Atalanta]]
|snin6 = 1946–1947
|klabb6 = [[FC Internazionale Milano|Inter]]
|snin_nazzjonali1 = 1930–1939
|tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|Italja]]
|snin_kowċ1 = 1945–1946
|klabb_kowċ1 = [[Atalanta BC|Atalanta]]
|snin_kowċ2 = 1946–1948
|klabb_kowċ2 = [[FC Internazionale Milano|Inter]]
|snin_kowċ3 = 1948–1949
|klabb_kowċ3 = [[Beşiktaş JK|Beşiktaş]]
|snin_kowċ4 = 1949–1951
|klabb_kowċ4 = [[Aurora Pro Patria 1919|Pro Patria]]
|snin_kowċ5 = 1952–1953
|klabb_kowċ5 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|Italja Olimpika]]
|snin_kowċ6 = 1955–1956
|klabb_kowċ6 = [[FC Internazionale Milano|Inter]]
|snin_kowċ7 = 1957
|klabb_kowċ7 = [[FC Internazionale Milano|Inter]]
}}
'''Giuseppe &quot;Peppino&quot; Meazza''' (twieled fit-23 ta' Awwissu 1910 – miet fil-21 ta' Awwissu 1979) kien plejer, kowċ u amministratur tal-[[futbol]] [[Italja|Taljan]].

Ikkunsidrat minn ħafna esperti fost l-aqwa prodotti tal-futbol Taljan,&lt;ref name=&quot;corriere&quot;&gt;{{ċita web |url=http://milano.corriere.it/milano/notizie/cronaca/10_agosto_23/20100823NAZ39_24-1703625587041.shtml |titlu=Meazza dopo un secolo resta il più bravo di tutti |data=2010-08-27 |isem=Fabio |kunjom=Monti |pubblikatur=Corriere della Sera |lingwa=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gazzetta&quot;&gt;{{ċita web |url=http://www.gazzetta.it/Speciali/Mondiale_2010/22-03-2010/mondiali-time-non-ha-dubbi-603392253928.shtml |titlu=Mondiali, Times non ha dubbi. Maradona è il più grande |isem=Simona |kunjom=Marchetti |data=2010-03-22 |pubblikatur=La Gazzetta dello Sport |lingwa=it}}&lt;/ref&gt; jekk mhux l-aħjar,&lt;ref name=&quot;gazzetta&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/articoli/articolo40310.shtml |titlu=Meazza, natività del fuoriclasse |data=2010-08-23 |pubblikatur=SportMediaset |lingwa=it |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100825162349/http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/articoli/articolo40310.shtml |arkivju-data=2010-08-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita web |url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/iffhs-century.html |titlu=IFFHS' Century Elections |lingwa=en |isem=Karel |kunjom=Stokkermans |pubblikatur=RSSSF |data=2000-01-30}}&lt;/ref&gt; hu qatta' l-maġġoranza tal-karriera tiegħu mal-klabb tal-[[FC Internazionale Milano|Inter]], fejn lagħab total ta' erbatax-il staġun. Magħhom sar l-aqwa skorer tal-klabb ta' kull żmien u rebaħ tliet titli tal-[[Serie A|kampjonat]] u [[Coppa Italia]], minbarra li rebaħ it-titlu tal-aqwa skorer fil-kampjonat għal tliet darbiet. Mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|tim nazzjonali Taljan]] rebaħ it-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] tal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1934|1934]] u l-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1938|1938]], u hu t-tieni l-aqwa skorer tal-''Azzurri'' wara [[Gigi Riva]].

Fit-2 ta' Marzu 1980, [[Stadio Giuseppe Meazza|Stadio San Siro]] ta' [[Milan]] ingħata ismu ad unur is-servizz li ta lill-klabb u 'l-futbol tal-pajjiż.&lt;ref&gt;{{ċita web |isem=Lorenzo |kunjom=Marucci |url=https://www.tuttomercatoweb.com/accadde-oggi/2-marzo-1980-lo-stadio-san-siro-viene-intitolato-a-giuseppe-meazza-942479 |titlu=2 marzo 1980, lo stadio San Siro viene intitolato a Giuseppe Meazza |data=2017-03-02 |pubblikatur=TuttoMercatoWeb |lingwa=it}}&lt;/ref&gt;

== Karriera mal-klabbs ==
=== L-ewwel snin ===
Imwieled fid-distrett popolari ta' Porta Vittoria, Meazza beda jilgħab il-futbol ta' sitt snin fil-grawnds ta' Greco Milanese u Porta Romana flimkien ma' tfal oħra li kienu jilgħabu b'ballun taċ-ċarruta. Bil-permess t'ommu (missieru kien miet fl-1917 fl-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]), ta' ħdax-il sena beda jilgħab ma' Gloria FC, fejn kien hawnhekk li rċieva l-ewwel par żarbun minn ammiratur.&lt;ref name=&quot;bijografija&quot;&gt;{{ċita web |url=http://www.giuseppemeazza.it/en/giuseppe-meazza |titlu=Giuseppe Meazza |pubblikatur=giuseppemeazza.it |lingwa=en }}&lt;/ref&gt;

=== Inter ===
[[Stampa:Giuseppe Meazza 1927.jpg|thumb|xellug|200px|Meazza ta' sbatax-il sena bil-flokk tal-Inter]]
Ta' erbatax-il sena, Meazza kien ipprova mal-klabb tal-[[AC Milan|Milan]],&lt;ref name=&quot;corriere&quot; /&gt; però huma rrifjutawh minħabba l-istatura baxxa tiegħu. B'hekk ingħaqad mar-rivali tagħhom tal-[[FC Internazionale Milano|Ambrosiana Inter]].{{nota|Fil-perjodu Faxxista, l-Inter kienu sfurzati li jingħaqdu fi klabb wieħed mal-Unione Sportiva Milanese taħt l-isem ta' ''Società Sportiva Ambrosiana''.&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.inter.it/en/societa/storia.html |pubblikatur=FC Internazionale Milano |titlu=Storia |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100130141713/http://www.inter.it/en/societa/storia.html |arkivju-data=2010-01-30 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;}} Kien [[Fulvio Bernardini]] li skoprieh u insista mal-kowċ ta' Inter ta' dak iż-żmien, [[Árpád Weisz]], sabiex jinkludih mal-ewwel tim.&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://archiviostorico.gazzetta.it/2010/agosto/23/mito_Meazza_nato_cent_anni_ga_10_100823102.shtml |titlu=Il mito di Meazza è nato cent' anni fa |pubblikatur=La Gazzetta dello Sport |data=2010-08-23 |isem=Bovolenta |kunjom=Germano |lingwa=it}}&lt;/ref&gt; Bernardini – illi aktar tard kellu jsir kowċ importanti u li skoprja numru ta' plejers oħra, fosthom [[Alessandro Altobelli]] li aktar tard sar attakkant tal-Inter – kien ta' spiss fi tmiem it-taħriġ tiegħu jsegwi ż-żgħażagħ tal-mixtla biex jara speċifikament lil dan iż-żgħażugħ li kien jimmeravilja bil-ballun f'saqajh. Bernardini jsostni li tant kien insista fuq Meazza li Weisz iddeċieda li personalment jara b'għajnejh. Weisz mal-ewwel induna li Bernardini ma kienx qed jesaġera u Meazza beda jifforma parti mal-ewwel tim ta' sittax-il sena, bid-debutt tiegħu jasal sena wara.&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://vivoazzurro.it/news/il-23-agosto-1910-nasceva-giuseppe-meazza-il-secondo-miglior-marcatore-della-storia-della-nazionale-2/ |titlu=Il 23 agosto 1910 nasceva Giuseppe Meazza, il secondo miglior marcatore della storia della Nazionale |pubblikatur=VivoAzzurro (FIGC) |data=2017-08-23 |lingwa=it |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170823125542/http://vivoazzurro.it/news/il-23-agosto-1910-nasceva-giuseppe-meazza-il-secondo-miglior-marcatore-della-storia-della-nazionale-2/ |arkivju-data=2017-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita ktieb |isem=Vito |kunjom=Galasso |titlu=1001 storie e curiosità sulla grande Inter che dovresti conoscere |url=https://books.google.com/books?id=pFMmBAAAQBAJ&amp;pg=PT16&amp;lpg=PT16&amp;dq=torneo+volta+meazza&amp;source=bl&amp;ots=fkqyeLRDYk&amp;sig=5es0F7NGZKzPQmgHWYWcptraZws&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwi_sNfHm8HWAhVkDcAKHRh6BlE4ChDoAQhBMAU#v=onepage&amp;q=torneo%20volta%20meazza&amp;f=false |data=2014-08-21 |pubblikatur=Newton Compton Editori |isbn=978-88-541-7023-0 |lingwa=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita aħbar |url=https://www.luinonotizie.it/anniversario/2017/09/19/19-settembre-1926-linaugurazione-dello-stadio-giuseppe-meazza-milano/144003 |titlu=Il 19 settembre 1926 l'inaugurazione dello Stadio &quot;Giuseppe Meazza&quot; di Milano |pubblikatur=Luino Notizie |data=2017-09-19 |lingwa=it}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.magliarossonera.it/protagonisti/Gioc-Meazza.html |titlu=Giuseppe Meazza |sit=magliarossonera.it |lingwa=it}}&lt;/ref&gt;

Kien proprju f'din l-okkażjoni li ngħatalu l-laqam &quot;il Balilla&quot; (&quot;It-Tfajjel iż-Żgħir&quot;). Meta l-kowċ Weisz kien niżżel lil Meazza fost l-ewwel ħdax, [[Leopoldo Conti]], wieħed mill-aktar anzjani fl-iskwadra, tenna b'mod sarkastiku: &quot;Issa se nibdew inħallu jilgħabu anke lit-tfal tal-Balilla!&quot; L-[[Opera Nazionale Balilla]], l-organizzazzjoni taż-żgħażagħ [[Faxxiżmu|Faxxista]] li kienet tlaqqa' tfal ta' bejn it-tmienja u l-erbatax-il sena, kienet imwaqqfa fl-1926, u għalhekk Conti, b'sens umoristiku, ħass li dan il-laqam kien xieraq għat-tfajjel debuttant. Meazza f'dik il-logħba kontra [[US Milanese]] fil-Coppa Volta skorja żewġ gowls fir-rebħa ta' 6–2, biex mhux biss assigura r-rebħa lill-Inter imma wera lil kulħadd it-twelid ta' stilla ġdida.&lt;ref name=&quot;bijografija&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;calciosport&quot;&gt;{{ċita web |url=http://www.calciosport.it/lettura/tiporicerca.asp?pid=1008&amp;catid=248 |titlu=Giuseppe Meazza |sit=calciosport.it |lingwa=it |data-aċċess=2022-09-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200803145338/http://www.calciosport.it/lettura/tiporicerca.asp?pid=1008&amp;catid=248 |arkivju-data=2020-08-03 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Il-ġurnata ta' wara, il-gazzetta sportiva Taljana ''[[La Gazzetta dello Sport]]'' faħħret 'il-logħba tiegħu bħala waħda &quot;intelliġenti, friska, veloċi&quot;.&lt;ref name=&quot;calciosport&quot; /&gt; Id-debutt fil-kampjonat, li dak iż-żmien kien taħt l-isem ta' [[Divisione Nazionale]],{{nota|name=format-kampjonat|Il-kampjonat tad-Divisione Nazionale kien maqsum f'żewġ gruppi ta' timijiet bir-rebbieħa tal-gruppi jikkwalifikaw għal finali li kienet tiddetermina r-rebbieħ. Il-format tal-kampjonat tas-Serie A, propost fl-1928 u introdott fl-1929, kien ta' grupp wieħed nazzjonali.}} ġie fl-ewwel ġurnata, fil-25 ta' Settembru 1927 kontra La Dominante u Meazza ħalla l-marka darbtejn.&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.storiainter.com/Notes/Campionati/2728/1g.htm |titlu=CAMPIONATO 1927/28 - Girone B - Milano, 25 settembre 1927 - I° giornata |sit=storiainter.com |lingwa=it}}&lt;/ref&gt; Hu għalaq l-ewwel staġun professjonali bi tnax-il gowl fi 33 logħba.&lt;ref name=&quot;clubstats&quot;&gt;{{ċita web |url=http://www.giuseppemeazza.it/en/statistiche-club-meazza |titlu=Club stats |pubblikatur=giuseppemeazza.it |lingwa=en }}&lt;/ref&gt;

Fl-istaġun ta' wara, hu skorja 33 gowl,&lt;ref name=&quot;clubstats&quot; /&gt; li kienu jinkludu żewġ okkażjonijiet fejn skorja ħames darbiet f'logħba waħda: l-ewwel fir-rebħa ta' 9–1 fuq [[US Pistoiese 1921|Pistoiese]] tas-6 ta' Jannar 1929 u t-tieni fir-rebħa ta' 10–2 fuq [[Hellas Verona FC|Verona]] tat-12 ta' Mejju 1929.&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.storiainter.com/Curiosita/Marcatori%20Multipli/Meazza%20Giuseppe.htm |titlu=Dettaglio Incontri - Meazza Giuseppe |sit=storiainter.com |lingwa=it}}&lt;/ref&gt; Fl-ewwel staġun tal-kampjonat il-ġdid tas-[[Serie A]] fl-istaġun 1929–30,{{nota|name=format-kampjonat}} ''Peppìn'', kif kien magħruf bid-djalett Milaniż, baqa' jimpressjona u għen lill-klabb jirbaħ il-kampjonat, it-tieni wieħed fl-istorja tagħhom. Il-konfront deċiżiv wasal fil-15 ta' Ġunju 1930 kontra [[Genoa CFC|Genoa]], li kienu erba' punti 'l bogħod fit-tieni post. It-tripletta ta' Meazza kienet strumentali biex taqleb telfa għal dro ta' 3–3.&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.storiainter.com/Notes/Campionati/2930/32g.htm |titlu=CAMPIONATO 1929/30 - Milano, 15 giugno 1930 – XXXII° giornata |sit=storiainter.com |lingwa=it}}&lt;/ref&gt; Il-31 gowls li Meazza skorja f'dan l-istaġun jibqgħu rekord tal-aktar gowls skorjati fl-ewwel staġun ta' plejer fil-kampjonat Taljan.&lt;ref name=&quot;italtops&quot;&gt;{{ċita web |url=https://www.rsssf.org/tablesi/italtops.html |titlu=Italy - Serie A Top Scorers |pubblikatur=RSSSF |isem=Roberto |kunjom=Di Maggio |data=2022-05-25 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt;

Fl-istaġuni 1935–36 kien l-aqwa skorer tal-kampjonat b'25 gowl, u dan it-tragward reġa' laħqu fl-istaġun 1937–38 meta skorja 20 gowl, liema staġun l-Inter ġew inkurunati ċampjins.&lt;ref name=&quot;italtops&quot; /&gt; Is-sena ta' wara, l-Inter rebħu għall-ewwel darba l-[[Coppa Italia]].&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.storiainter.com/Notes/Stagioni/St193839/Stagione193839.htm |titlu=Stagione 1938/39 |sit=storiainter.com |lingwa=it}}&lt;/ref&gt;

=== Is-snin ta' wara ===

[[Stampa:Giuseppe Meazza, Amedeo Biavati 1946.jpg|thumb|225px|Giuseppe Meazza flimkien ma' [[Amedeo Biavati]] ta' [[Bologna FC 1909|Bologna]] fl-1946]]
L-istaġun 1938–39 kien il-bidu fit-tnaqqis tar-rendiment ta' Meazza kawża ta' uġigħ f'saqajh ix-xellugija li ħallietu barra mil-logħob għal kważi sena.&lt;ref name=&quot;corriere&quot; /&gt; Fil-ħarifa tal-1940 reġa' lura din id-darba bil-flokk tal-ġirien tal-[[AC Milan|Milan]], però l-problemi fiżiċi komplew jiġru warajh.

Wara sentejn mar-''rossoneri'', għamel sena mal-[[Juventus FC|Juventus]] fejn hawnhekk irritorna għal livell sodisfaċenti.&lt;ref&gt;{{ċita aħbar |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,2/articleid,1122_01_1942_0246_0002_21951924/ |titlu=Meazza si è allenato |pubblikatur=La Stampa |data=1942-10-15 |paġna=2 |lingwa=it |arkivju-data=2022-09-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220921190303/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,2/articleid,1122_01_1942_0246_0002_21951924/ |data-aċċess=2022-09-21 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Id-debutt seħħ fit-18 ta' Ottubru 1942 fil-partita kontra [[Torino FC|Torino]].&lt;ref&gt;{{ċita web |url=https://www.juworld.net/giocatori-scheda.asp?idgiocatore=310 |titlu=Giuseppe Meazza giocatore della Juventus |sit=juworld.net |lingwa=it}}&lt;/ref&gt; Għal dan l-istaġun, flimkien ma' [[Riza Lushta]] u [[Vittorio Sentimenti]], ifforma t-triju offensiv l-aktar prolifiku tal-kampjonat, għalkemm il-Juventus temmew fit-tielet post. Meazza għalaq l-istaġun personali b'għaxar gowls f'27 logħba.&lt;ref name=&quot;clubstats&quot; /&gt;

Qabel is-sospensjoni tal-kampjonat minħabba t-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], hu lagħab l-istaġun ma' [[Varese Calcio|Varese]]. Fi tmiem il-gwerra, fl-istaġun 1945–46, ingħaqad ma' Atalanta fejn hemmhekk kopra anke r-rwol ta' kowċ, qabel ma reġa' lura ma' Inter għall-aħħar staġun tiegħu mal-ewwel klabb tiegħu. Dan kien staġun deludenti għall-Inter hekk kif għamlu sena jiġġieldu mar-relegazzjoni. Wara t-tkeċċija tal-kowċ [[Carlo Carcano]] f'nofs l-istaġun, [[Nino Nutrizio]] u Meazza ħadu ħsieb il-gwida tat-tim. L-aħħar logħba ta' Meazza waslet fid-29 ta' Ġunju 1947 fi dro ta' 1–1 kontra l-[[Bologna FC 1909|Bologna]].&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.storiainter.com/Notes/Stagioni/St194647/Stagione194647.htm |titlu=Stagione 1946/47 |sit=storiainter.com |lingwa=it}}&lt;/ref&gt;

== Karriera internazzjonali ==

[[Stampa:Giuseppe Meazza 1930-1933.jpg|thumb|xellug|180px|Meazza fl-ewwel snin mat-tim nazzjonali]]
Mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|tim nazzjonali Taljan]] iddebutta fid-9 ta' Frar 1930 f'[[Ruma]] fil-logħba kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżvizzera|Iżvizzera]], bl-Italja jirbħu 4–2 u Meazza jiskorja dabtejn.&lt;ref name=&quot;intlg&quot;&gt;{{ċita web |url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/meazza-intlg.html |titlu=Giuseppe Meazza - Goals in International Matches |pubblikatur=RSSSF |isem=Roberto |kunjom=Mamrud |data=2011-04-21 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Tliet xhur wara, fil-11 ta' Mejju tal-istess sena, fir-raba' preżenza tiegħu mat-tim nazzjonali, Meazza niżżel ismu fuq livell internazzjonali meta skorja tliet gowls f'rebħa ta' 5–0 kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ungerija|Ungerija]] ġewwa [[Budapest]].&lt;ref&gt;{{ċita web |url=https://www.rsssf.org/tablesd/drgero1.html |titlu=1st International Cup |pubblikatur=RSSSF |lingwa=en |isem=Macario |kunjom=Reyes |data=2011-04-21 }}&lt;/ref&gt; Din ir-rebħa tat iż-żewġ punti meħtieġa biex jirbħu t-[[Tazza Internazzjonali]], l-ewwel titlu fl-istorja tan-nazzjonal tal-Italja.

Minkejja li l-ewwel dehriet mat-tim nazzjonali kienu bħala attakkant ċentrali, il-kowċ [[Vittorio Pozzo]] beda jiskjera lil Meazza bħala attakkant lemini biex jagħmel spazju għal [[Angelo Schiavio]]. Din il-versatilità għenet lill-Italja biex jiksbu l-ewwel titlu dinji meta rebħu t-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] fl-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1934|1934]]. Meazza skorja erba' gowls, li kienu jinkludu tnejn kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja|Greċja]] fl-ewwel rawnd, wieħed kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Istati Uniti|Istati Uniti]] fir-rawnd tal-aħħar sittax u gowl ieħor fil-logħba ripetuta kontra [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Spanja|Spanja]] fil-kwarti tal-finali; din l-aħħar logħba kellha terġa' tintlagħab minħabba li l-logħba li ntlagħbet il-ġurnata ta' qabel spiċċat indaqs wara l-[[ħin barrani]]. Fi tmiem il-kampjonat, Meazza ġie magħżul fost l-[[Unuri tat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol|aqwa plejers]].&lt;ref&gt;{{ċita web |url=https://www.fifa.com/mensyoutholympic/news/y%3D2011/m%3D1/news%3Dthe-inimitable-giuseppe-meazza-1363217.html |titlu=The inimitable Giuseppe Meazza |pubblikatur=FIFA |data=2011-01-11 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191026180026/https://www.fifa.com/mensyoutholympic/news/y%3D2011/m%3D1/news%3Dthe-inimitable-giuseppe-meazza-1363217.html |arkivju-data=2019-10-26}}&lt;/ref&gt;

L-ewwel logħba tat-tim nazzjonali ċampjin tad-dinja kienet l-hekk imsejħa [[Battalja ta' Highbury]] kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|Ingilterra]], imsejħa hekk minħabba li saret fl-istadju ta' [[Arsenal Stadium|Highbury]] f'[[Londra]] u rat episodji vjolenti.&lt;ref&gt;{{
ċita web |url=https://www.theguardian.com/football/blog/2008/nov/12/from-the-vault-england-italy-1934 |titlu=From the Vault: England and Italy do battle at Highbury in 1934 |pubblikatur=The Guardian |data=2008-11-12 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; L-Italja marret tliet gowls minn taħt wara tnax-il minuta u [[Luis Monti]] kellu joħroġ mil-logħba minħabba li kiser saqajh u l-Italja kellha tkompli l-logħba b'raġel inqas minħabba li sostituzzjonijiet ma kinux parti mil-logħba.&lt;ref&gt;{{ċita web |url=http://www.englandfootballonline.com/Seas1900-39/1934-35/MS195Ita1934.html |titlu=England Match No. 195 - Italy - 14 November 1934 |sit=englandfootballonline.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20050210091757/http://www.englandfootballonline.com/Seas1900-39/1934-35/MS195Ita1934.html |arkivju-data=2005-02-10 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Minkejja li l-Italja tilfu 3–2, Meazza skorja doppjetta.&lt;ref name=&quot;intlg&quot; /&gt;

Fid-9 ta' Diċembru 1934, f'partita kontra l-Ungerija, skorja l-25 gowl tiegħu (f'29 logħba) biex laħaq lil [[Adolfo Baloncieri]] f'ras il-klassifika tal-aqwa skorers mat-tim nazzjonali Taljan. Fil-logħba ta' wara kontra [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Franza|Franza]], fis-17 ta' Frar 1935, skorja żewġ gowls biex poġġewh l-aqwa skorer waħdu.

Fit-Tazza tad-Dinja tal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1938|1938]] li saret fi [[Franza]], Meazza libes il-faxxa ta' [[kaptan (futbol)|kaptan]] u lagħab kull logħba tal-fażi finali, din id-darba iktar f'nofs il-grawnd milli fl-attakk.&lt;ref name=&quot;corriere&quot; /&gt; Fis-semifinali kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Brażil|Brażil]] tas-16 ta' Ġunju hu skorja l-gowl tad-dro minn ''penalty'' fir-rebħa ta' 2–1.&lt;ref&gt;{{ċita web |url=https://www.espn.com/soccer/columns/story/_/id/1158191/the-mavericks:-giuseppe-meazza |titlu=Giuseppe Meazza: Champion of the world |pubblikatur=ESPN |isem=Robin |kunjom=Hackett |data=2012-09-21 |lingwa=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita web |url=https://www.espn.com/soccer/blog/name/93/post/1845137/headline |titlu=All-time Top 20: No. 19 Giuseppe Meazza |pubblikatur=ESPN |isem=John |kunjom=Brewin |data=2014-04-07 |lingwa=en}}&lt;/ref&gt; Il-gowl kontra l-Brażil kellu jkun l-aħħar wieħed tiegħu bil-flokk tat-tim nazzjonali. Fil-finali kontra l-Ungerija, Meazza kellu id f'żewġ gowls skurjati minn [[Silvio Piola]] u [[Gino Colaussi]], hekk kif l-Italja ttrijonfaw 4–2 u kisbu t-tieni titlu tat-Tazza tad-Dinja.

L-aħħar logħba tiegħu waslet fl-20 ta' Lulju 1939 fir-rebħa ta' 3–2 kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Finlandja|Finlandja]] f'[[Ħelsinki]]. B'kollox lagħab 53 darba mat-tim nazzjonali bejn l-1930 u l-1939, fejn tilef sitt darbiet biss, u skorja 33 gowl.&lt;ref name=&quot;figc&quot;&gt;{{ċita web |url=https://figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-convocato/?calciatoreId=43206&amp;squadraId=12 |titlu=Convocazioni e presenze in campo - Meazza Giuseppe |pubblikatur=FIGC |lingwa=it }}&lt;/ref&gt; Ir-rekord tal-aktar gowls man-nazzjonal ġie miksur minn [[Gigi Riva]] fid-29 ta' Settembru 1973 biex jagħmlu lil Meazza t-tieni l-aqwa skorer.&lt;ref&gt;{{ċita web |url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/ital-recintlp.html |titlu=Italy - Record International Players |pubblikatur=RSSSF |lingwa=en |data=2022-06-23 |isem1=Roberto |kunjom1=Di Maggio |isem2=José Luis |kunjom2=Pierrend}}&lt;/ref&gt;

== Kowċ ==

Wara l-esperjenza ta' plejer-kowċ f'[[Bergamo]] u Milan, wara l-gwerra, bħala kowċ iggwida lil [[Aurora Pro Patria 1919|Pro Patria]], l-Inter f'numru ta' okkażjonijiet u bejn l-1952 u l-1953 ifforma parti mill-kummissjoni teknika tat-tim nazzjonali. Hu kien ukoll l-ewwel Taljan li qatt mexxa tim barrani, it-Torok ta' [[Beşiktaş JK|Beşiktaş]], fejn serva għal ħames xhur minn Jannar tal-1949. Aktar tard ħa responsabbilità tas-settur taż-żgħażagħ tal-Inter.&lt;ref&gt;{{ċita ktieb |titlu=Quelli che hanno fatto grande Milano, l'Italia |url=https://books.google.com/books?id=VOxTCgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false |lingwa=it |pubblikatur=Youcanprint |post=Milan |sena=2015 |isem=Bruno |kunjom=Maffeis |isbn=978-88-911-8666-9 |paġna=191 }}&lt;/ref&gt;

== Unuri ==

;Inter
* [[Serie A]]: 1929–30, 1937–38, 1939–40
* [[Coppa Italia]]: 1938–39

;Italja
* [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]]: 1934, 1938
* [[Tazza Internazzjonali]]: 1927–30, 1933–35

;Individwali
* L-aqwa skorer tas-Serie A: 1929–30, 1935–36, 1937–38
* L-aqwa skorer tat-[[Tazza Mitropa]]: 1930, 1933, 1936
* ''Hall of Fame'' tal-futbol Taljan: 2011
* ''Walk of Fame'' tal-isport Taljan: 2015
* ''Hall of Fame'' tal-Inter: 2019

== Noti ==
{{noti}}

== Referenzi ==
{{referenzi}}

== Ħoloq esterni ==
{{commonscat}}
* {{nfteams}}
* {{FIFA}}

{{DEFAULTSORT:Meazza, Giuseppe}}
[[Kategorija:Twieldu fl-1910]]
[[Kategorija:Mietu fl-1979]]
[[Kategorija:Futbolers Taljani]]</text>
      <sha1>kg1uvhtl3vwbg04x533ditu6e5ffd5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ávila</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29423</id>
    <revision>
      <id>333538</id>
      <parentid>315650</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27930" sha1="3jxnzolqxlhnucquywmg9mmbxxb0w5t" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Ávila''' (pronunzja bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: [ˈaβila]) hija belt fil-komunità awtonoma ta' Kastilja u León fi [[Spanja]]. Hija l-[[belt kapitali]] u l-iżjed muniċipalità popolata tal-Provinċja ta' Ávila.

Tinsab fuq ix-xatt tal-lemin tax-xmara [[Adaja]] f'1,132 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, u għalhekk hija l-ogħla belt kapitali provinċjali fi Spanja.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://cvc.cervantes.es/actcult/paisajes/castilla_leon/default.htm|titlu=Paisajes de España. Castilla y León.|kunjom=Cervantes, 2006|isem=Centro Virtual|sit=cvc.cervantes.es|lingwa=es|data-aċċess=2022-12-17|arkivju-data=2022-10-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221016204154/https://cvc.cervantes.es/actcult/paisajes/castilla_leon/default.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Peress li hija magħrufa sew għall-ħitan [[Medjuevu|Medjevali]] tagħha, Ávila xi kultant tissejjaħ &quot;il-Belt tal-Ġebel u tal-Qaddisin&quot;, u ssostni li hi waħda mill-bliet bl-ogħla għadd ta' knejjes [[Rumanesk|Rumaneski]] u [[Gotiku|Gotiċi]] ''per capita'' fi Spanja.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.avilaturismo.com/error-404|titlu=Ávila Turismo|lingwa=es-ES|data-aċċess=2022-12-17|arkivju-data=2022-12-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221217104502/https://www.avilaturismo.com/error-404|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Għandha swar Medjevali sħaħ u prominenti, mibnija bl-istil Rumanesk; il-[[kittieb]] [[José Martínez Ruiz]], fil-ktieb tiegħu ''El alma castellana'' (&quot;Ir-Ruħ Kastiljana&quot;), iddeskriviha bħala &quot;x'aktarx l-iżjed belt tas-seklu 16 fi Spanja&quot;. Il-belt hija magħrufa wkoll bħala ''Ávila de los Caballeros'', ''Ávila del Rey'' u ''Ávila de los Leales'' (&quot;Ávila tal-Kavallieri&quot;, &quot;Ávila tar-Re&quot; u &quot;Ávila tal-Leali&quot;).

[[Orson Welles]] darba semma lil Ávila bħala l-post fejn jixtieq jgħix l-iktar, u ddeskriviha bħala &quot;post stramb u traġiku&quot;. Diversi xeni tal-film tal-1965 tiegħu ''Chimes at Midnight'' inġibdu fil-belt.

Ávila ġiet iddeżinjata bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1985.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/348/|titlu=Old Town of &amp;Aacute;vila with its Extra-Muros Churches|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; Oriġinarjament is-sit kien jikkonsisti mill-belt iffortifikata u erba' knejjes barra s-swar. Iżda iktar 'il quddiem l-għadd ta' knejjes inklużi fis-sit żdied.

== Ġeografija ==
Il-belt tinsab 1,132 metres (3,714-il pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar fuq għolja bil-blat fuq ix-xatt tal-lemin tax-xmara Adaja, tributarja tax-xmara [[Duero]]. Ávila hija l-ogħla belt kapitali provinċjali fi Spanja. Hija mibnija fuq il-quċċata ċatta ta' għolja bil-blat, li togħla f'daqqa qalb roqgħa art selvaġġa; hija roqgħa art kannella, arida, bla siġar, mimlija ħaġriet griżi kbar, u kkonfinata b'muntanji kbar.&lt;ref&gt;Chisholm, Hugh, ed. (1911). &quot;Ávila&quot;. ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 3 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 64.&lt;/ref&gt;

== Klima ==
Il-pożizzjoni ta' Ávila tirriżulta fi klima [[Mediterran|Mediterranja]] miti (''Csb'', skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen), bi sjuf sħan u bi xtiewi kesħin bil-borra, kważi xxaqleb lejn klima kiesħa u semiarida (''BSk''). L-iktar xahar sħin, Lulju, ikollu temperatura medja ta' 20.6 °C (69 °F), u l-iktar xahar kiesaħ, Jannar, ikollu temperatura medja ta' 3.0 °C (37 °F). Il-preċipitazzjoni annwali medja tkun 416 mm (16.38 pulzier). Ma tantx tinżel xita fis-sena meta mqabbel mal-inħawi tal-madwar, u dan jimplika li tinsab f'roqgħa fejn ma tinżilx daqstant xita. Ix-xmara Adaja tkun niexfa għal diversi xhur tas-sena u l-belt storikament kellha problemi bil-provvista tal-ilma. Ávila jkollha l-iksaħ xitwa b'temperaturi baxxi fost il-bliet kapitali provinċjali ta' Spanja, minħabba l-altitudni għolja tagħha (1,132 metru (3,714-il pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar).
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |''Data'' klimatika għal Ávila, 1,130 metru (3,710 piedi) (1983-2010)
|-
!Xahar
!Jan
!Fra
!Mar
!Apr
!Mej
!Ġun
!Lul
!Aww
!Set
!Ott
!Nov
!Diċ
!Sena
|-
!'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)'''
|19.6
(67.3)
|19.8
(67.6)
|22.6
(72.7)
|26.6
(79.9)
|30.6
(87.1)
|35.6
(96.1)
|37.6
(99.7)
|37.4
(99.3)
|36.0
(96.8)
|29.2
(84.6)
|22.4
(72.3)
|19.4
(66.9)
|37.6
(99.7)
|-
!'''Temp. għolja medja f'°C (°F)'''
|7.6
(45.7)
|9.4
(48.9)
|12.6
(54.7)
|14.3
(57.7)
|18.5
(65.3)
|24.6
(76.3)
|28.5
(83.3)
|27.9
(82.2)
|23.4
(74.1)
|16.9
(62.4)
|11.2
(52.2)
|8.4
(47.1)
|17.0
(62.6)
|-
!Temp. medja f'°C (°F)
|3.0
(37.4)
|4.3
(39.7)
|6.7
(44.1)
|8.5
(47.3)
|12.5
(54.5)
|17.4
(63.3)
|20.6
(69.1)
|20.2
(68.4)
|16.5
(61.7)
|11.4
(52.5)
|6.4
(43.5)
|4.0
(39.2)
|11.0
(51.8)
|-
!Temp. baxxa medja f'°C (°F)
|−1.6
(29.1)
|−0.8
(30.6)
|0.8
(33.4)
|2.7
(36.9)
|6.4
(43.5)
|10.2
(50.4)
|12.6
(54.7)
|12.4
(54.3)
|9.6
(49.3)
|5.9
(42.6)
|1.7
(35.1)
|−0.4
(31.3)
|5.0
(41.0)
|-
!Temp. baxxa rekord f'°C (°F)
|−16.0
(3.2)
|−12.0
(10.4)
|−13.2
(8.2)
|−8.6
(16.5)
|−4.6
(23.7)
|−1.0
(30.2)
|1.0
(33.8)
|1.4
(34.5)
|−3.0
(26.6)
|−5.4
(22.3)
|−14.0
(6.8)
|−13.4
(7.9)
|−16.0
(3.2)
|-
!Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)
|34
(1.3)
|24
(0.9)
|23
(0.9)
|40
(1.6)
|55
(2.2)
|33
(1.3)
|12
(0.5)
|19
(0.7)
|30
(1.2)
|53
(2.1)
|48
(1.9)
|42
(1.7)
|416
(16.4)
|-
!Medja ta' jiem ta' preċipitazzjoni
|6
|5
|4
|8
|9
|5
|2
|3
|4
|8
|7
|7
|67
|-
!Medja ta' jiem bil-borra
|5
|4
|2
|2
|0
|0
|0
|0
|0
|0
|2
|3
|20
|-
!Umdità relattiva medja (%)
|78
|72
|63
|63
|59
|51
|43
|45
|56
|69
|78
|79
|63
|-
!Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar
|133
|154
|212
|223
|253
|312
|353
|322
|244
|182
|131
|117
|2,636
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Sors: Agencia Estatal de Meteorología&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos|titlu=Ávila: Ávila - State Meteorological Agency - AEMET - Spanish Government|kunjom=Meteorología|isem=Agencia Estatal de|sit=www.aemet.es|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-17}}&lt;/ref&gt;
|}

== Storja ==
[[File:Restos_romanos_avila.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Restos_romanos_avila.jpg|xellug|daqsminuri|244x244px|Fdalijiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] ta' żmien ir-[[Imperu Ruman|Rumani]] qrib id-Daħla ta' San Vinċenz.]]
Qabel żmien ir-Rumani (is-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]].), Ávila kienet abitata mill-Vettones, li sejħulha ''Obila'' (Ὀβίλα) (&quot;Muntanja Għolja&quot;) u bnew waħda mill-iżjed fortizzi b'saħħithom tagħhom.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0064:entry=obila-geo|titlu=Dictionary of Greek and Roman Geography (1854), OBILA|sit=www.perseus.tufts.edu|data-aċċess=2022-12-17}}&lt;/ref&gt; Fil-qrib instabu [[Statwa|statwi]] tal-ġebel ta' [[Ħanżir|ħnieżer]] selvaġġi (magħrufa bħala ''verracio'') ta' Żmien il-Bronż.

Ávila jaf kienet il-belt antika magħrufa bħala ''Abula'', imsemmija minn [[Tolomew]] fil-''Geographia'' (II 6, 60) tiegħu fejn isostni li tinsab fir-reġjun Iberiku ta' Bastetania. ''Abula'' tissemma bħala waħda mill-ewwel bliet Ispaniċi li ġiet ikkonvertita għall-[[Kristjaneżmu]] minn Secundus ta' Abula (''San Segundo''), madankollu, ''Abula'' jaf kienet ukoll il-belt ta' Abla.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://centrodeestudiosabulenses.blogia.com/temas/abulenses/|titlu=Abulenses {{!}} CENTRO DE ESTVDIOS ABVLENSES Abla- Almería|sit=centrodeestudiosabulenses|lingwa=es|data-aċċess=2022-12-17}}&lt;/ref&gt;

Wara l-ħakma ta' [[Ruma]] antika, il-belt issejħet ''Abila'' jew ''Abela''. Il-pjanta tal-belt għadha waħda tipikament Rumana; b'għamla rettangolari, biż-żewġ toroq prinċipali tagħha (''cardo'' u ''decumanus'') jiltaqgħu ma' xulxin f'''forum'' fiċ-ċentru. Fost il-fdalijiet Rumani li nstabu fi ħdan is-swar tal-belt fid-daħliet tal-Lvant u tan-Nofsinhar (issa d-Daħliet tal-Alcazar u ta' Rastro) instabu ħaġar li kienu jintużaw bħala artali.&lt;ref&gt;Almarza, Armando Ríos (2007). ''Apuntes de Ávila''. Ávila: Ayuntamiento de Ávila. ISBN &lt;bdi&gt;978-84-606-4259-6&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Skont it-tradizzjoni, fis-seklu 1, Secundus, li vvjaġġa tul il-provinċja Rumana ta' ''Hispania Baetica'', ġab il-Vanġelu lejn Ávila, u sar l-ewwel isqof tagħha.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|titlu=The Cathedrals of Northern Spain by Charles Rudy|url=http://www.gutenberg.org/ebooks/31965|lingwa=mt}}&lt;/ref&gt;

Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent, Ávila saret fortizza tal-[[Viżigoti]]. Wara li nħakmet mill-Għarab (li sejħulha Ābila, آبلة), il-belt ġiet attakkata bosta drabi mir-renji Kristjani Iberiċi tat-Tramuntana, u b'hekk kważi ma baqa' jgħix ħadd iktar fiha. Il-belt ġiet popolata mill-ġdid għall-ħabta tal-1088 wara l-ħakma definittiva mill-ġdid tal-inħawi minn Raymond ta' Bourgogne, l-iben tar-rispett ta' [[Alfonso VI]] ta' Kastilja u León. Huwa impjega żewġ barranin, [[Casandro Romano]] u [[Florin de Pituenga]], biex jibnu belt tal-fruntiera bil-ġebel u biex jibnu s-swar li għadhom jeżistu sa llum il-ġurnata.&lt;ref&gt;Ford, Richard (1855). ''A handbook for travellers in Spain''. Vol. 2. [[Londra]]: John Murray. p. 744.&lt;/ref&gt;

Il-belt gawdiet perjodu ta' prosperità taħt il-Monarki [[Knisja Kattolika|Kattoliċi]] fil-bidu tas-seklu 16.

Matul ir-Rewwixta tal-Comuneros, il-belt saret l-ewwel post fejn iltaqgħet is-''Santa Junta'' fl-1 ta' Awwissu 1520.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.lasalina.es/documentacion/revistadeestudios/57-2-2.pdf|titlu=Poderes urbanos y Comunidades de Castilla: la Junta de Salamanca a través de sus actas de sesiones (agosto de 1520-abril de 1521)|kunjom=Santos Burgaleta|isem=Manuel|data-aċċess=2022-12-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200622153539/http://www.lasalina.es/documentacion/revistadeestudios/57-2-2.pdf|arkivju-data=2020-06-22|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Il-Ġunta ta' Ávila fasslet il-''Proyecto de Ley Perpetua'' (xorta ta' abbozz protokostituzzjonali li qatt ma daħal fis-seħħ) fil-[[Katidral]] ta' Ávila fis-sajf tal-1520, li kien jipprevedi li l-bliet kienu jinġabru kull tliet snin mingħajr ir-rekwiżiti ta' preżenza rjali, sabiex jiddeterminaw it-tassazzjoni u jaġixxu bħala kontrolluri tat-taxxi tal-attivitajiet tal-gvern.&lt;ref&gt;Fleming, Gillian B. (2018). &quot;The Giants' War (1519–1520)&quot;. ''Juana I''. p. 246. doi:10.1007/978-3-319-74347-9_11. ISBN &lt;bdi&gt;978-3-319-74346-2&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.diariodeburgos.es/noticia/Z5F55E908-C538-06E4-9E297CBECF39DA37/202004/El-sueno-de-una-constitucion-comunera|titlu=El sueño de una constitución comunera|kunjom=Burgos|isem=Diario de|data=2020-04-23|sit=Diario de Burgos|lingwa=spanish|data-aċċess=2022-12-17}}&lt;/ref&gt;
[[File:Vista_de_Ávila._Anton_van_den_Wyngaerde._1570.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_de_%C3%81vila._Anton_van_den_Wyngaerde._1570.jpg|nofs|daqsminuri|562x562px|Veduta tal-belt fi tpinġija ta' [[Anton van den Wyngaerde]] tal-1570.]]
Il-belt esperjenzat deklin twil mis-[[seklu 17]], u l-popolazzjoni tagħha naqset għal 4,000 abitant biss.
[[File:Avila_Puerta_del_Alcazar_1912_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Avila_Puerta_del_Alcazar_1912_01.jpg|lemin|daqsminuri|Id-Daħla tal-Alcázar għall-ħabta tal-1912.]]
Fis-seklu 19, kien hemm ftit tkabbir fil-popolazzjoni bil-kostruzzjoni ta' linja ferrovjarja minn [[Madrid]] sal-fruntiera [[Franza|Franċiża]] f'[[Irun]] u salib it-toroq importanti qrib il-belt.

Fl-1936, mat-tifqigħa tal-Gwerra Ċivili Spanjola, il-belt malajr saret parti miż-żona okkupata mit-truppi tar-ribelli. It-tkabbir reġa' majna taħt [[Franco]], iżda Ávila ma kellhiex influwenza kbar fis-soċjetà Spanjola fl-[[Storja|istorja]] reċenti, apparti t-trawwim ta' [[Politiku|politiċi]] bħal [[Adolfo Suárez]], l-ewwel Prim Ministru elett demokratikament fi Spanja wara żmien Franco, u [[José María Aznar]], li kien Prim Ministru mill-1996 sal-2004, li rrappreżenta lil Ávila fil-Cortes iżda ma kienx mill-belt.

== Arkitettura ==

=== Swar ta' Ávila ===
[[File:Avila_muralla_01_by-dpc.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Avila_muralla_01_by-dpc.jpg|xellug|daqsminuri|Is-Swar ta' Ávila.]]
L-attrazzjoni prinċipali tal-belt huma s-swar imponenti ta' Ávila (tas-sekli 11-14), li nbdew fl-1090. Iż-żona kkonfinata bis-swar hija kbira 31 ettaru (77 akru) b'perimetru ta' 2,516-il metru (2,752 jarda), 88 blokka ta' torrijiet semiċirkolari, 2,500 merlon, ħitan ħoxnin sa tliet metri (9 piedi 10 pulzieri), b'għoli medju ta' 12-il metru (39 pied), u b'disa' daħliet.

Is-swar jirrappreżentaw l-ikbar [[monument]] imdawwal kompletament fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Wieħed jista' jimxi fuq il-ħitan għal kważi nofs iċ-ċirkonferenza tas-swar. Filwaqt li wħud mill-ħitan qatt mhu se jkunu aċċessibbli għall-mixi minħabba l-integrazzjoni tagħhom fi strutturi oħra, għad fadal biċċa mhux ħażin li tista' titranġa għall-mixi wkoll.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.viajardescubriendo.com/que-ver-en-avila-en-un-dia/|titlu=Qué ver en Ávila en un día - Viajar descubriendo|data=2020-03-29|sit=www.viajardescubriendo.com|lingwa=es|data-aċċess=2022-12-17}}&lt;/ref&gt;

=== Katidral ===
[[File:Avila_Catedral_PM_73576_E.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Avila_Catedral_PM_73576_E.jpg|lemin|daqsminuri|Veduta tal-Katidral ta' Ávila.]]
Il-kostruzzjoni tal-Katidral Gotiku ta' Ávila bil-granit griż u lewn il-[[ħadid]] jingħad li bdiet fl-1107 taħt [[Alvar Garcia de Estrella]]. Storiċi oħra jemmnu li l-katidral huwa frott ix-xogħol tal-[[arkitett]] [[Fruchel]] tas-seklu 12, li inzerta ħabat mar-ripopolazzjoni tal-belt bis-saħħa ta' Raymond ta' Bourgogne. L-apsida tal-Lvant, li tifforma parti mis-swar tal-belt, hija nofs knisja, u nofs fortizza, u hemmhekk iċ-ċittadini leali għamlu lil Alfonso VII ir-re tagħhom, u b'hekk il-belt ġieli tissejjaħ ''Ávila del Rey''. It-transett tlesta fl-1350 mill-Isqof Sancho de Ávila. Il-partijiet Rumaneski iktar bikrin huma magħmula mill-[[ġebla tal-ġir]] bajd u ħamra, filwaqt li l-partijiet Gotiċi nbnew minn ġebla bajda silġ.

* '''Il-faċċata tat-Tramuntana''': stil Gotiku fuq ix-xellug u stil [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] miżjud fil-lemin bil-Portiku tal-Appostli.
* '''Il-faċċata tal-Punent''': stil ta' Bourgogne, b'żewġ torrijiet li jiffurmaw portal imsaqqaf.
* '''Fuq ġewwa''': għamla ta' salib Latin bi tliet navati, korsiji u ambulatorju.
* '''Il-Capilla Mayor''': fiha opra monumentali ta' fuq l-artal magħmula minn [[Pedro Berruguete]].
* '''Il-[[Kappella]] ta' San Segundo, l-ewwel isqof''': mehmuża ma' kolonna bi stil Rinaxximentali.
* '''Il-Kappella ta' Santa Katarina''': magħmula bl-alabastru.
* '''Il-Kor u l-Ħajt Diviżorju''': bi stil Rinaxximentali, imżejna b'riljievi b'xeni mill-ħajja tal-qaddisin, imnaqqxa mill-ġebla tal-ġir. Il-qabar tal-alabastru ta' [[Alonso Tostado de Madrigal]], isqof fl-1499, hu u jikteb, jinsab fl-ambulatorju: &quot;tant kienu illuminanti d-duttrini tiegħu li wasslu biex l-għomja jaraw&quot;.
* '''Il-Kjostru''': aċċess mill-katidral Rumanesk minn bieb fil-korsija tan-Nofsinhar; stil Gotiku.

[[File:Basilica_of_San_Vicente,_Ávila,_España.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Basilica_of_San_Vicente,_%C3%81vila,_Espa%C3%B1a.jpg|daqsminuri|245x245px|Il-Bażilika ta' San Vinċenz.]]

=== Bażilika ta' San Vinċenz ===

* Il-kostruzzjoni bdiet fis-seklu 12 u damet sas-seklu 14. Id-disinn tal-bażilika ġie attribwit lill-arkitett Franċiż Giral Fruchel, l-awtur tal-katidral u l-pijunier tal-istil Gotiku fi Spanja.
* L-istruttura kumplessiva hija simili għall-bażiliki Latini. Għandha pjanta ta' salib Latin, tliet navati, koppla, tribuni, tliet apsidi, atriju, żewġ torrijiet u kripta.
* Il-faċċata kollha u l-ambjent fejn tinsab għandhom valur artistiku kbir.
* Fuq ġewwa: għamla ta' salib Latin bi tliet navati. Il-pilastri huma ta' salib Grieg b'nofs kolonni.
* Kripta: tikkonsisti minn tliet kappelli, għat-tliet apsidi tal-knijsa, bi stil l-iktar Rumanesk u bl-aqwa kapitelli tal-monument.

L-iżjed element notevoli hu l-qabar ta' San Pietru tad-Dgħajsa u fuq kollox iċ-Ċenotaffju tal-Aħwa Martri, il-qaddis ewlieni tat-tempju, San Vinċenz ta' Ávila, u l-aħwa bniet tiegħu, flimkien mat-tortura li bata fis-seklu 4, Santa Sabina u Santa Cristeta, (magħruf ukoll bħala ċ-Ċenotaffju tal-qaddisin Vinċenz, Sabina u Cristeta), li huwa wieħed mill-iżjed xogħlijiet importanti tal-[[Skultura|iskultura]] Rumaneska fi Spanja.
[[File:Avila_-_Convento_de_San_Jose_o_de_las_Madres_03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Avila_-_Convento_de_San_Jose_o_de_las_Madres_03.jpg|daqsminuri|200x200px|Il-Kunvent ta' San Ġużepp.]]

=== Kunvent ta' San Ġużepp ===
Il-Kunvent ta' [[San Ġużepp]] huwa l-ewwel monasteru tas-sorijiet Karmlitani Ħafjin li ġie stabbilit minn [[Santa Tereża]] ta' [[Ġesù|Ġesú]]. Il-kunvent inbena fl-1562, għalkemm l-iżjed element arkitettoniku importanti, il-knisja, inbniet fl-1607. Il-knisja ġiet iddisinjata mill-arkitett [[Francisco de Mora]] (1553-1610). Ġiet iddeżinjata bħala monument nazzjonali mill-1968.

=== Knisja ta' San Pietru ===

* Bdiet tinbena għall-ħabta tal-1100.
* Il-Knisja ta' San Pietru tinsab barra mis-swat tal-belt fil-Plaza de Mercado Grande qrib l-Alcazar. Hija pjuttost simili għall-Knisja ta' San Vinċenz.
* Għandha pjanta b'salib Latin bi tliet navati u ħames sezzjonijiet. Il-kappelli tal-apsidi huma l-kappella maġġuri, il-kappella tal-apsida tan-Nofsinhar u l-kappella tal-apsida tat-Tramuntana.

[[File:Avila_Torreon_de_los_Gusmanes.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Avila_Torreon_de_los_Gusmanes.jpg|daqsminuri|263x263px|Torreón de los Guzmanes.]]
[[File:Ermitadesonsoles.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ermitadesonsoles.jpg|daqsminuri|200x200px|Is-Santwarju tal-Madonna ta' Sonsoles.]]
[[File:Avila_Convento_de_Sta_Theresa01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Avila_Convento_de_Sta_Theresa01.jpg|daqsminuri|200x200px|Il-Kunvent ta' Santa Tereża.]]

=== Eremitaġġ ta' San Segundo ===
L-Eremitaġġ ta' San Segundo jinsab fil-Punent ta' Ávila, barra mis-swar tal-belt, fuq ix-xatt tal-lemin tax-xmara Adaja. Huma notevoli l-kapitelli skolpiti tal-eremitaġġ. L-iskultur ħalla l-impronta tiegħu fl-apsida ta' San Andrés. Hija notevoli wkoll l-istatwa tal-alabastru magħmula minn [[Juan de Juni]]. Skont twemmin popolari, jekk wieħed idaħħal maktur fil-qabar u jagħmel tliet xewqat, il-qaddis jaqta' xewqa minnhom. Il-pellegrinaġġ ta' San Segundo, il-qaddis patrun tal-belt, jiġi ċċelebrat fit-2 ta' Mejju.

=== Palazz ta' Don Diego del Águila ===
Dan il-palazz tas-seklu 16 jinsab fi ħdan is-swar tal-belt u huwa mehmuż magħhom permezz tad-Daħla ta' San Vinċenz. Flimkien kienu jiddefendu l-aċċess mit-truppi [[Iżlam|Musulmani]]. Jinsab fi triq traffikuża u s-sjieda tiegħu hija tal-familja Águila.

=== Monasteru Rjali ta' San Tumas ===
Il-Monasteru Rjali ta' [[San Tumas]] huwa kunvent Dumnikan tal-aħħar tas-seklu 15. Minkejja li huwa 'l bogħod miċ-ċentru storiku, huwa wieħed mill-iżjed monumenti importanti tal-belt.

=== Santwarju tal-Madonna ta' Sonsoles ===
Dan is-santwarju jinsab sitt kilometri mill-belt kapitali f'żona pittoreska, u hemm ristorant, lukanda, żona għall-picnics u bandli għat-tfal.

Fih hemm ukoll l-istatwa tal-Madonna ta' Sonsoles, il-kopatruna ta' Ávila, u l-patruna tal-għelieqi tal-provinċja.

Skont it-tradizzjoni jsir pellegrinaġġ sas-santwarju, fejn wieħed jagħmel xewqa lill-Madonna, u jimxi ħafi sa bieb is-santwarju sa ma jidħol fil-knisja.

=== Arkitettura lajka ===
Eżempji notevoli ta' arkitettura lajka huma l-Palazz ta' Valderrábanos (tas-seklu 15), il-Casa de los Deanes (tas-seklu 16), it-Torreón de los Guzmanes u l-Palazz ta' Verdugos (tas-sekli 15-16).

=== Ċentru tal-Konferenzi u tal-Wirjiet Lienzo Norte ===

* F'nofs l-2007, beda x-xogħol ta' kostruzzjoni fuq iċ-ċentru tal-konferenzi. F'April 2009, il-kostruzzjoni tlestiet u ċ-ċentru nfetaħ għall-pubbliku.
* Il-binja, iddisinjata mill-arkitett [[Francisco José Mangado]], għandha stil modern. Tkopri erja ta' 19,800 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (213,125 pied kwadru), inkluż iż-żona tal-ġonna u tal-parkeġġ fil-qrib.
* Fih sala sinfonika kbira, galleriji kbar tal-[[ħġieġ]], kafetterija, ristorant, sala tal-konferenzi, servizzi tal-catering, kamra tal-ħżin, sala ta' lqugħ, eċċ.
* Is-sala sinfonika tesa' sa 2,000 ruħ u s-sala sekondarja tesa' sa 500 ruħ. Iż-żewġ swali tal-konferenzi jesgħu 1,000 ruħ kull waħda.

[[File:Cuatro_postes_avila.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cuatro_postes_avila.jpg|lemin|daqsminuri|293x293px|Los Cuatro Postes, il-monument tal-erba' posti f'Ávila.]]

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Iċ-Ċentru Storiku ta' Ávila bil-Knejjes tagħha barra mis-swar ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Iż-żona ta' lqugħ ġiet immodifikata kemxejn fl-2007 biex jiżdiedu knejjes oħra.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' &quot;Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet&quot;; u l-'''kriterju (iv)''' &quot;Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Mużewijiet u attrazzjonijiet ==

* Il-Mużew ta' Ávila;
* il-Mużew tal-Inkarnazzjoni;
* il-Mużew ta' Santa Tereża;
* il-Mużew tal-Katidral;
* il-Mużew ta' San Tumas;
* il-Mużew tal-[[Arti]] Orjentali;
* il-Mużew tax-[[Xjenza Naturali|Xjenzi Naturali]];
* il-Mużew tal-Ilma Ħaj;
* it-Torreón de los Guzmanes;
* is-Sala de la Diputación;
* is-Sala del Episcopio;
* il-Mużew ta' Caprotti (li jospita x-xogħlijiet tal-pittur [[Italja|Taljan]] [[Guido Caprotti]] (1887-1966), li kien jgħix f'Ávila mill-1916).

[[File:Universidad-Catolica-Avila-190217.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Universidad-Catolica-Avila-190217.jpg|lemin|daqsminuri|Il-binja prinċipali tal-UCAV.]]

== Universitajiet ==
Ávila għandha żewġ universitajiet: l-Università Kattolika ta' Ávila (UCAV) u l-Università tal-Mistiċiżmu, li saret operattiva fit-2 ta' Settembru 2008. Hemm tliet kulleġġi tal-Università ta' [[Salamanca]] (USAL): l-Iskola Politeknika ta' Ávila, il-Kulleġġ tal-[[Edukazzjoni]] u t-Turiżmu f'Ávila, u l-Iskola tal-Infermerija.

== Stabbilimenti sportivi ==

* Stabbilimenti sportivi tal-belt: pixxina għall-għawm, pixxina msaħħna, court tat-tennis, court tal-paddle tennis, korsa tal-atletika, grawnd tal-[[futbol]], court tal-basketball, eċċ.
* Żona tat-Tramuntana: pixxina msaħħna, grawnd tal-futbol, court tal-basketball u court tat-tennis.
* [[Abulense Casino Club]]: pixxini, korsa tal-golf, court tat-tennis, court tal-paddle tennis, kafetterija, ristorant, grawnd tal-futbol, court tal-iskejzjar, court tal-basketball, eċċ.
* Naturávila: korsa tal-golf, pixxina għall-għawm, żona għall-irkib taż-[[Żiemel|żwiemel]], żona għall-mixi, court tal-basketball, court tal-paddle tennis, grawnd tal-futbol.
* Sala Sportiva ta' Sant'Antnin: fit-Tramuntana tal-belt hemm paviljun kbir imsaqqaf b'courts tal-basketball, tat-tennis, tal-futbol, tal-isquash u tat-tixbit.
* Polideportivo Carlos Sastre, fil-periferiji tal-belt: ġie inawgurat fit-30 ta' Jannar 2009, u ntlagħbet logħba amikevoli bejn Óbila Club de Basket tal-LEB Plata u l-LEB Oro C.B. León. Fih courts tal-basketball, tal-futbol, tat-tennis, tal-volleyball, eċċ.

== Timijiet sportivi ==
Il-belt għandha l-Óbila CB, tim tal-basketball professjonali tal-LEB Plata ta' Spanja. It-tim jilgħab il-logħbiet f'daru fil-''Multiusos Carlos Sastre''.

It-tim tal-futbol lokali, [[Real Ávila CF]], jilgħab fl-Istadjum Adolfo Suárez, bis-sjieda tal-muniċipalità.

== Ċelebrazzjonijiet popolari ==
L-ewwel festa pubblika wara l-bard tax-xitwa hija l-Ġimgħa Mqaddsa. It-temperatura xorta tkun għadha kiesħa, speċjalment billejl.

Il-btajjel pubbliċi ta' Ávila huma l-15 ta' Ottubru fejn tiġi ċċelebrata Santa Tereża ta' Ġesù, u 2 ta' Mejju, fejn jiġi ċċelebrat San Segundo. Il-festi jiġu organizzati għall-ħabta tal-15 ta' Ottubru u tat-2 ta' Mejju u l-Festival tas-Sajf isir f'nofs Lulju.

=== Ġimgħa Mqaddsa ===
Il-Ġimgħa Mqaddsa li tiġi ċċelebrata f'Ávila hija meqjusa ta' interess turistiku internazzjonali. Hija waħda mill-ogħla espressjonijiet tal-arti u tal-ġid tul id-diversi posti tal-Ġimgħa Mqaddsa mas-swar tal-belt. Il-purċissjonijiet ikollhom ħmistax jew tnax-il fratellanza.

=== Festi ta' Santa Tereża ===
[[File:Fiesta_de_Santa_Teresa,_Ávila_(2007).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fiesta_de_Santa_Teresa,_%C3%81vila_(2007).jpg|daqsminuri|212x212px|Il-Festi ta' Santa Tereża (il-purċissjoni tal-2007).]]
Il-festi ta' Santa Tereża jdumu tul ix-xahar kollu ta' Ottubru. Il-proklamazzjoni ssir mis-sindku fil-Plaza Mayor, akkumpanjat minn xi persuna famuża. Wara l-proklamazzjoni, fl-istess post isir spettaklu [[Mużika|mużikali]] b'[[Kantant|kantanti]] rinomati.

Il-programm tal-festi jinkludi diversi kunċerti mużikali, fiera, ġlied tal-barrin, ''passacaglia'', purċissjonijiet tal-fratellanzi, ċikkulata biċ-churros u l-atti liturġiċi naturalment jiffukaw fuq jum il-patruna fil-15 ta' Ottubru b'quddiesa kantata ċċelebrata mill-isqof, segwita minn purċissjoni kbira, bix-xbieha ta' Santa Tereża u l-Madonna tal-Karità, akkumpanjata mill-awtoritajiet ċivili u militari ta' Ávila, u diversi baned. Il-purċissjoni ssir bejn il-Katidral ta' Ávila u l-Knisja ta' Santa Tereża. Jum qabel issir purċissjoni mit-&quot;Tifla tal-Purċissjoni&quot; mill-Knisja ta' Santa Tereża sal-Katidral.

== Gastronomija ==
[[Stampa:Chuletón de Avila.jpg|daqsminuri|''Chuletón de Ávila.'']]
[[Stampa:Yemasabulenses.jpeg|daqsminuri|Yemas ta' Santa Tereża.]]
Xi ikel tipiku tal-belt u tar-reġjun huma l-&quot;Judías del Barco&quot;, iċ-&quot;Chuletón de Ávila&quot;, il-&quot;Patatas revolconas&quot; u l-&quot;Yemas de Santa Teresa&quot;. Ta' min isemmi wkoll il-&quot;Hornazo&quot;, il-&quot;panina biz-zalzett, bil-bacon, bil-laħam u bil-bajd&quot;, il-&quot;Mollejas de ternera&quot; jew il-&quot;Cochinillo&quot;, li jinstabu fil-belt kapitali u f'Arévalo.

=== Yemas ta' Santa Tereża ===
Dan il-ħelu jista' jinstab dejjem fil-ħanut tal-ħelu tradizzjonali ta' &quot;La Flor de Castilla&quot;. Għand il-[[Furnar|furnara]] l-oħra tal-belt jiġi prodott bl-isem ta' &quot;Yemas de Ávila&quot;, jew sempliċement &quot;Yemas&quot;, mill-isfar tal-bajd.

=== Chuletón de Ávila ===
Dan il-platt huwa laħam mixwi T-bone, normalment imsajjar ftit, li jiġi ppreparat fi kwalunkwe lukanda tal-belt. Huwa magħmul mil-laħam tal-Avileña-Negra ibérica, [[baqra]] sewda indiġena magħrufa għal-laħam eċċelenti tagħha, famuża lil hinn mill-fruntieri tal-provinċja u tal-pajjiż.

== Ġemellaġġ ==
Ávila hija ġemellata ma':

* [[Guanajuato]], Guanajuato, il-[[Messiku]];
* [[Rodi (belt)|Rodi]], il-[[Greċja]];
* [[Rueil-Malmaison]], Île-de-France, [[Franza]];
* [[Teramo]], [[Abruzzo]], l-[[Italja]];
* [[Villeneuve-sur-Lot]], Nouvelle-Aquitaine, Franza.

[[File:Estación_de_Ávila_7.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Estaci%C3%B3n_de_%C3%81vila_7.JPG|lemin|daqsminuri|Ferrovija fl-istazzjon ferrovjarju ta' Ávila.]]

== Trasport ==
Il-belt hija moqdija mill-istazzjon ferrovjarju ta' Ávila. L-eqreb ajruport huwa l-Ajruport Adolfo Suárez f'Madrid-Barajas. Wieħed jista' jasal fil-belt permezz tal-Awtostrada A-6 minn Madrid. Wieħed jista' jesplora l-belt stess bil-mixi.

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Bliet ta' Spanja]]
[[Kategorija:Spanja]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]]</text>
      <sha1>3jxnzolqxlhnucquywmg9mmbxxb0w5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pécs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29872</id>
    <revision>
      <id>333530</id>
      <parentid>330661</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T05:55:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53089" sha1="mn2ofv7rtxsfjzoz1ahiks5hkgk8zkt" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Pécs''' (pronunzja: /peɪtʃ/ ''PAYTCH'', bl-[[Lingwa Ungeriża|Ungeriż]]: [peːt͡ʃ]; bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]]: ''Pečuh''; bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: ''Fünfkirchen'', pronunzjata [fʏnfˈkɪʁçn̩]; magħrufa wkoll b'ismijiet oħra) hija l-ħames l-ikbar belt fl-[[Ungerija]], u tinsab fuq ix-xaqlibiet tal-muntanji Mecsek fil-Lbiċ tal-pajjiż, qrib il-fruntiera mal-[[Kroazja]] u mas-[[Serbja]]. Hija ċ-ċentru amministrattiv u ekonomiku tal-Kontea ta' Baranya, u s-sede tad-Djoċesi [[Knisja Kattolika|Kattolika]] Rumana ta' Pécs.

Il-belt tmur lura għal żmien il-qedem, ġiet insedjata miċ-Ċeltiċi u mir-[[Imperu Ruman|Rumani]], u saret sede episkopali fi żmien l-Ungerija [[Medjuevu|Medjevali]] bikrija. Għandha l-eqdem università fil-pajjiż u hija waħda miċ-ċentri [[Kultura|kulturali]] ewlenin tal-Ungerija. Il-belt għandha wirt kulturali rikk minn żmien l-okkupazzjoni [[Imperu Ottoman|Ottomana]] li damet 150 sena. Storikament il-belt kienet u għadha multietnika fejn bosta kulturi interaġixxew matul 2,000 sena ta' [[storja]]. Dan l-aħħar, il-belt ġiet rikonoxxuta għall-wirt kulturali tagħha, u ġiet imsemmija bħala waħda mill-bliet [[Kapitali Ewropea tal-Kultura|Kapitali Ewropej tal-Kultura]].

== [[Etimoloġija]] ==
L-iżjed isem bikri għat-territorju kien l-isem [[Imperu Ruman|Ruman]] ta' ''Sopianæ''. L-isem x'aktarx oriġina mill-plural tal-kelma Ċeltika ''sop'' li tfisser &quot;marġ&quot;. Kuntrarjament għat-twemmin popolari, l-isem ma kienx jirreferi għal belt unika, u ma hemm l-ebda traċċa ta' ħajt madwar il-belt mill-era Rumana bikrija, imma mis-seklu 4 biss.

Il-belt Medjevali ssemmiet għall-ewwel darba fit-871 bl-isem ta' ''Quinque Basilicae'' (&quot;ħames [[Katidral|katidrali]]&quot;). L-isem jirreferi għall-fatt li meta kienu qed jibnu l-knejjes tal-belt, il-[[Bennej|bennejja]] użaw il-materjal minn ħames [[Kappella|kappelli]] [[Kristjaneżmu|Kristjani]] antiki tal-belt. F'dokumenti Latini iktar 'il quddiem, il-belt issemmiet bħala ''Quinque Ecclesiae'' (&quot;ħames knejjes&quot;, isem identiku fit-tifsira għall-isem [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ''Fünfkirchen'' u għall-isem [[Lingwa Slovakka|Slovakk]] ''Päťkostolie'').&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Google|isem=Knihy|data=|sena=1998|titlu=Slovenská reč: časopis pre výskum a kultúru slovenského jazyka|url=https://books.google.com/books?id=Y3vnAAAAMAAJ&amp;q=P%C3%A4%C5%A5kostolie|lingwa=Slovakk|iktar=Google-Books-ID: Y3vnAAAAMAAJ|pubblikatur=Jazykovedný ústav L̕udovíta Štúra}}&lt;/ref&gt;

L-isem ''Pécs'' tfaċċa fid-dokumenti fl-1235 fil-kelma ''Pechyut'' (spellut illum il-ġurnata bħala ''pécsi út'', li tfisser &quot;triq lejn/minn Pécs&quot;) li wisq probabbli oriġinat mill-Proto-Slaviku ''*pęčь'' jew mill-Illirjan ''*penče'', li t-tnejn ifissru ħames/ħamsa.&lt;ref&gt;Kniezsa, István (1962). Beke, Ödön (ed.). &quot;Pécs város neve&quot; [The name of the city of Pécs]. ''Magyar Nyelvőr'': 326–329.&lt;/ref&gt; B'lingwi oħra: bil-Latin, ''Quinque Ecclesiae''; bit-Taljan, ''Cinquechiese''; bil-Kroat, ''Pečuh''; bis-Serbjan, Печуј (''Pečuj''); bis-Slovakk, ''Päťkostolie''; biċ-[[Lingwa Ċeka|Ċek]], ''Pětikostelí''; bl-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]], ''Vijfkerken''; bil-Ġermaniż, ''Fünfkirchen''; u bit-[[Lingwa Torka|Tork]], ''Peçuy''.

== Ġeografija ==
Pécs tinsab fil-Baċir tal-Karpazji tal-[[Ewropa Ċentrali]], fiċ-ċentru tal-Kontea ta' Baranya, fin-Nofsinhar tal-Ungerija. Hija mdawra bl-għoljiet ta' Mecsek fit-Tramuntana u bil-pjanura fin-Nofsinhar. Pécs għandha passat sinifikanti fix-xogħol tal-estrazzjoni. L-ilma dolomitiku ta' Mecsek huwa famuż għad-densità għolja ta' minerali tiegħu b'ekwilibriju kostanti.

Il-belt ta' Pécs tinsab qrib il-fruntiera mal-Kroazja u mas-Serbja. Il-parti tan-Nofsinhar tagħha hija pjuttost ċatta filwaqt li l-parti tat-Tramuntana tagħha tinsab qrib ix-xaqliba tal-muntanji Mecsek. Għandha klima favorevoli ħafna, u madwarha għandha għadd ta' boskijiet. Matul l-iljieli sħan tas-sajf, flussi ta' arja friska jinżlu mill-muntanji Mecsek u jnaddfu l-arja tal-belt.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.pecs2010.hu/hun/|titlu=Pécs klímája|data=2008-06-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080609080653/http://www.pecs2010.hu/hun/|arkivju-data=2008-06-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Pécs hija mdawra bil-pjanura fin-Nofsinhar (b'elevazzjoni ta' 120-130 metru), filwaqt li l-muntanji Mecsek jibqgħu telgħin sa elevazzjonijiet ta' 400-600 metru wara l-belt. L-għolja ta' Jakab, li tinsab fil-Punent tal-muntanji Mecsek, hija għolja 592 metru (1,942 pied), Tubes, eżatt fuq Pécs, hija għolja 612-il metru (2,008 pied), u Misina hija għolja 535 metru (1,755 pied).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.kislexikon.hu/mecsek-hegyseg.html|titlu=Mecsek-hegység - Lexikon ::|sit=www.kislexikon.hu|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt; Partijiet iktar għoljin tal-belt jitilgħu sa 200-250 metru (656-820 pied), l-iktar Pécsbánya, Szabolcsfalu, Vasas u Somogy. Il-boskijiet ġeneralment jibdew minn elevazzjonijiet ta' madwar 300 metru (984 pied). L-għoljiet ta' Mecsek huma kkaratterizzati b'bosta widien li jaqdu rwol ewlieni fit-titjib tal-klima tal-belt, ladarba ma hemmx lagi u xmajjar fil-qrib. L-ilmijiet jinżlu mill-għoljiet ta' Mecsek, inixxu fin-nixxiegħa ta' Pécsi taħt il-linja ferrovjarja mil-Lvant għall-Punent u eventwalment jaslu fix-xmara [[Danubju]].

== Storja ==

=== Belt Rumana Antika ===
L-inħawi tal-belt ilhom abitati minn żmien il-qedem, u l-eqdem sejbiet [[Arkeoloġija|arkeoloġiċi]] li nstabu għandhom 6,000 sena. Qabel żmien ir-[[Imperu Ruman|Rumani]] l-inħawi kienu abitati miċ-Ċeltiċi.

Il-belt ta' ''Sopianae'' ġiet stabbilita mir-Rumani fil-bidu tas-seklu 2, f'żona popolata miċ-Ċeltiċi u mit-tribujiet Pannoni. Mis-seklu 4 saret il-[[belt kapitali]] tal-provinċja ta' Valeria u ċentru Kristjan bikri sinifikanti. In-nekropoli Kristjana bikrija minn dak iż-żmien saret [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] f'Diċembru 2000.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://pecs.hu/|titlu=Kezdőlap|sit=Városunk Pécs|lingwa=hu-HU|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/853/|titlu=Early Christian Necropolis of P&amp;eacute;cs &amp;#x28;Sopianae&amp;#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;

Meta l-Punent tal-Ungerija kienet provinċja tal-Imperu Ruman (imsejħa ''Pannonia''), ir-Rumani stabbilew diversi kolonji li kienu jipproduċu l-inbid bl-isem kollettiv ta' ''Sopianae'' fejn issa hemm Pécs, fil-bidu tas-seklu 2.

Iċ-ċentru ta' ''Sopianae'' kien fejn issa hemm il-Palazz tal-Isqof. Xi partijiet tal-akkwedott Ruman għadhom viżibbli. Meta l-provinċja ta' ''Pannonia'' ġiet maqsuma f'erba' diviżjonijiet amministrattivi, ''Sopianae'' kienet il-belt kapitali tad-diviżjoni msemmija Valeria.

Fl-ewwel nofs tas-seklu 4, ''Sopianae'' saret belt Kristjana importanti. L-ewwel ċimiterji Kristjani, li jmorru lura għal dak iż-żmien, tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Sal-aħħar tas-seklu, it-tmexxija Rumana fl-inħawi ddgħajfet, l-iktar minħabba l-attakki mill-[[Barbari]] u mill-[[Unni]].

=== Belt Medjevali Bikrija ===
Meta [[Karlu Manju]] wasal fl-inħawi fis-791, il-belt kienet immexxija mill-[[Avari]]. Karlu Manju, wara li ħakem l-inħawi, annetta l-belt mal-Imperu Ruman Sagru.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://mek.oszk.hu/09100/09132/09132.pdf|titlu=Lajos Gubcsi, Hungary in the Carpathian Basin, MoD Zrínyi Media Ltd, 2011.}}&lt;/ref&gt; Kienet tagħmel parti mid-Djoċesi ta' [[Salzburg]].&lt;ref&gt;Kleindel: ''Österreich, Zahlen – Daten - Fakten'', Sonderausgabe A&amp;M 2004, ISBN 3-902397-49-7.&lt;/ref&gt;

Dokument miktub f'Salzburg fit-871 huwa l-ewwel dokument li fih tissemma l-belt Medjevali bikrija bl-isem ta' ''Quinque Basilicae''. Matul is-seklu 9, il-belt kienet abitata mill-popli Slaviċi u mill-Avari u kienet parti mill-Prinċipat ta' Balaton, stat vassall tal-[[Franki]].

=== Belt Medjevali Ungeriża ===
[[File:Pécs_-_Early_Christian_Mausoleum_02.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_-_Early_Christian_Mausoleum_02.JPG|xellug|daqsminuri|In-Nekropoli Kristjana Bikrija ta' Pécs (''Sopianae'').]]
Skont it-teorija tat-toponimi ta' [[György Györffy]], wara li l-Ungeriżi ħakmu l-Baċir tal-Karpazji, żammew l-istil ta' ħajja seminomadiku tagħhom, u kienu jirgħu f'postijiet differenti fix-xitwa u fis-sajf. Il-kwartieri tax-xitwa ta' Árpád – ovvjament wara l-okkupazzjoni ta' ''Pannonia'' fid-900 – x'aktarx li kienu f'Pécs. Iktar 'il quddiem, meta ġie stabbilit il-''Comitatus'' ta' Baranya, il-belt kapitali tal-''comitatus'' ma kinitx Pécs iżda kastell fil-qrib imsejjaħ Baranyavár (&quot;il-Kastell ta' Baranya&quot;). Madankollu, Pécs saret ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] u sede episkopali importanti. Fid-dokumenti bil-[[Lingwa Latina|Latin]], il-belt issemmiet bħala ''Quinque Ecclesiae''. Għall-ħabta tas-sena 1000, iż-żona ġiet abitata mill-Ungeriżi (Magyar) Suwed. Il-Patt tal-Istabbiliment tad-Djoċesi ta' Pécs inħareġ fl-1009.

Id-Djoċesi [[Knisja Kattolika|Kattolika]] Rumana ta' Pécs ġiet stabbilita fl-1009 minn [[Stiefnu I]], u l-ewwel università fl-Ungerija ġiet stabbilita f'Pécs fl-1367 minn [[Lwiġi I il-Kbir]]. L-ikbar università għadha tinsab f'Pécs u tilqa' madwar 34,000 student.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.okm.gov.hu/main.php?folderID=1488|titlu=Oktatási és Kulturális Minisztérium - Oktatási statisztikák|data=2007-06-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070625120920/http://www.okm.gov.hu/main.php?folderID=1488|arkivju-data=2007-06-25|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;
[[File:Pécs_-_Castle_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_-_Castle_01.jpg|xellug|daqsminuri|193x193px|Il-Barbakán.]]
[[Peter Orseolo]], it-tieni re tal-Ungerija, indifen fil-[[katidral]] fl-1046. Il-pożizzjoni tal-qabar tiegħu mhix magħrufa. Dan għaliex fl-1064, meta r-Re Solomon għamel paċi ma' kuġinuh, li iktar 'il quddiem sar ir-Re [[Géza I]], huma ċċelebraw l-[[Għid]] flimkien f'Pécs. Ftit wara, il-katidral ħa n-nar. Il-katidral attwali huwa rikostruzzjoni li saret fit-tieni nofs tas-seklu 11.

Diversi ordnijiet reliġjużi stabbilew ruħhom f'Pécs. L-Ordni Benedittina kienet l-ewwel waħda fl-1076. Fl-1181 diġà kien hemm sptar fil-belt. L-ewwel monasteru Dumnikan tal-pajjiż inbena f'Pécs fl-1238.
[[File:Crypt._Pécs_Cathedral4.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Crypt._P%C3%A9cs_Cathedral4.jpg|daqsminuri|Il-kripta Medjevali tal-katidral.]]
Ir-Re Lwiġi l-Kbir stabbilixxa università f'Pécs fl-1367 fuq parir ta' William, l-isqof ta' Pécs, li kien ukoll il-kanċillier tar-re. Din kienet l-ewwel università fl-Ungerija. Id-dokument tal-istabbiliment huwa kważi identiku, kelma b'kelma, għal dak tal-Università ta' [[Vjenna]], fejn jiġi ddikjarat li l-università għandha d-dritt li tgħallem [[L-Arti|l-arti]] u x-[[Xjenza|xjenzi]], bl-eċċezzjoni tat-teoloġija.

Fl-1459, [[Janus Pannonius]], l-iżjed [[poeta]] Umanista Medjevali importanti tal-Ungerija sar l-isqof ta' Pécs. Huwa saħħaħ l-importanza [[Kultura|kulturali]] tal-belt.

Pécs saret waħda miċ-ċentri kulturali u tal-arti tal-pajjiż bis-saħħa tal-isqof Janus Pannonius.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://dravanet.hu/hunor/frame-pecs%20hun.htm|titlu=Pécs kulturális központ.|data=2009-03-15|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090315062531/http://dravanet.hu/hunor/frame-pecs%20hun.htm|arkivju-data=2009-03-15|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

=== Pécs taħt l-Ottomani ===
[[File:Pécs_-_Mosque_Church_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_-_Mosque_Church_01.jpg|xellug|daqsminuri|Il-Moskea ta' Gázi Kászim Pasa (il-Paxà Qasim ir-Rebbieħ).]]
Wara l-Battalja ta' Mohács (1526) fejn l-armata [[Imperu Ottoman|Ottomana]] għelbet l-armati tar-Re Lwiġi II, l-armati ta' Suleiman okkupaw lil Pécs. Mhux talli parti kbira mill-pajjiż kien okkupat mill-Ottomani, talli l-opinjoni pubblika kienet diviża wkoll rigward min kellu jkun ir-re tal-Ungerija. Parti miċ-ċittadini kienu jappoġġaw lil Ferdinandu tal-Asburgi, u parti oħra inkurunat lil [[John Zápolya]] f'Székesfehérvár. Iċ-ċittadini ta' Pécs kienu jappoġġaw lill-Imperatur Ferdinandu, iżda l-bqija tal-Kontea ta' Baranya kienet tappoġġa lir-Re John. Fis-sajf tal-1527 Ferdinandu rebaħ kontra l-armati ta' Szapolyai u ġie inkurunat re fit-3 ta' Novembru. Ferdinandu kellu għal qalbu l-belt minħabba l-appoġġ li kellu, u eżenta l-belt mill-ħlas tat-taxxi. Pécs ġiet rikostruwita u ffortifikata.

Fl-1529, l-Ottomani reġgħu ħakmu lil Pécs, u għamlu kampanja militari kontra Vjenna. L-Ottomani obbligaw lil Pécs taċċetta lir-Re John (li kien alleat magħhom) bħala l-mexxej. John miet fl-1540. Fl-1541, l-Ottomani okkupaw il-Kastell ta' Buda, u ordnaw lil Isabella, l-armla ta' John tagħtihom il-belt ta' Pécs, peress li l-belt kellha importanza strateġika. Iċ-ċittadini ta' Pécs iddefendew il-belt kontra l-Ottomani, u kienu leali lejn Ferdinandu. L-imperatur għen il-belt u ddefendiha minn attakki oħra tal-Ottomani, iżda l-konsulenti tiegħu pperswadewh jiffoka iktar fuq il-bliet ta' Székesfehérvár u Esztergom minflok fuq Pécs. Pécs kienet qed tħejji għall-assedju, iżda jum qabel, merċenarji Fjammingi u tal-Wallonja ħarbu mill-belt u attakkaw l-artijiet fil-qrib. L-għada f'Ġunju 1543, l-isqof innifsu mar għand l-Ottomani bl-imfietaħ tal-belt.
[[File:Shield_runic.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shield_runic.jpg|daqsminuri|Tarka ta' Pécs imnaqqxa fil-ġebel b'kitba Ungeriża Antika (għall-ħabta tal-1250 [[WK|W.K.]]).]]
Wara li okkupaw il-belt, l-Ottomani ffortifikawha u kkonvertewha f'belt Ottomana. Il-knejjes Kristjani ġew ikkonvertiti f'moskej; inbnew banjijiet Torok u minareti, ġew stabbiliti skejjel [[Iżlam|Iżlamiċi]] tat-tagħlim tal-[[Koran]], u minflok is-suq kien hemm bażaar. Għal mitt sena l-belt kienet gżira ta' paċi f'art mifnija bil-gwerra. Għall-ewwel kienet ċentru ''sanjak'' f'Budin Eyalet u iktar 'il quddiem f'Kanije Eyalet bħala &quot;Peçuy&quot;.

L-era Ottomana wasslet għal bosta binjiet ikoniċi jew għeliem, fosthom il-Moskea ta' Paxà Qasim ir-Rebbieħ fil-[[Pjazza]] ta' Széchenyi, il-Qabar ta' İdris Baba, u l-Moskea ta' Yakovalı Hasan Paşa.

Il-kronista Ottoman [[İbrahim Peçevi]] (Ibrahim ta' Pécs), li x-xogħol tiegħu jifforma l-korp ewlieni ta' referenza għall-istorja Ottomana bejn l-1520 u l-1640, twieled fil-belt.

Fl-1664, in-nobbli Kroat-Ungeriż [[Nicholas Zrínyi]] wasal f'Pécs flimkien mal-armata tiegħu. Peress li l-belt kienet parti sew mit-territorji Ottomani, kienu jafu li anke jekk jirnexxilhom jokkupawha, ma kinux se jżommuha wisq fit-tul, u għalhekk ippjanaw li jisirqu r-rikkezzi tagħha biss. Huma ħarbtu l-belt u tawha n-nar iżda ma setgħux jokkupaw il-kastell. Il-belt Medjevali ta' Pécs inqerdet għalkollox, għajr il-ħajt madwar il-belt storika, bastjun wieħed (il-Barbakán), u n-network ta' mini u ta' katakombi taħt il-belt, li partijiet minnhom huma magħluqa filwaqt li partijiet oħra huma parti mis-sjieda tal-fabbrika famuża tax-xampanja Litke u llum il-ġurnata huma miftuħa għall-pubbliku. Instabu wkoll diversi [[Monument|monumenti]] Torok, fosthom tliet moskej, żewġ minareti, il-fdalijiet ta' banju fuq l-oqbra Kristjani antiki ħdejn il-katidral, u diversi djar, waħda minnhom saħansitra b'balla ta' kanun imwaħħla fil-ħajt.
[[File:Pécs_-_Yakovali_Hassan_Mosque_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_-_Yakovali_Hassan_Mosque_01.jpg|daqsminuri|Il-Moskea ta' Yakovalı Hasan Paşa.]]
Wara li l-Kastell ta' Buda nħeles minn taħt l-Ottomani fl-1686, l-armati ħakmu l-kumplament ta' Pécs. Il-gwardji li avvanzaw setgħu jidħlu fil-belt u jisirqu r-rikkezzi tagħha. Kif l-Ottomani raw li ma setgħux jibqgħu jżommu l-belt, tawha n-nar u rtiraw fil-kastell. L-armata mmexxija minn Lwiġi ta' Baden okkupat il-belt fl-14 ta' Ottubru u qerdet l-akkwedott li kien iwassal l-ilma lejn il-kastell. B'hekk l-Ottomani ma kellhom l-ebda għażla oħra għajr li jarrendu, u hekk għamlu fit-22 ta' Ottubru.

Il-belt kienet taħt il-liġi marzjali taħt il-kmand ta' [[Karl von Thüngen]]. Il-qorti ta' Vjenna riedet teqred il-belt għall-ewwel, iżda iktar 'il quddiem iddeċidiet li żżommha bħala kontrobilanċ għall-importanza ta' Szigetvár, li kienet għadha taħt tmexxija Ottomana. Bil-mod il-mod il-belt reġgħet bdiet tiffjorixxi, iżda fis-snin 90 tas-[[seklu 17]] faqqgħu żewġ epidemiji tal-[[Pesta s-sewda|pesta]] u mietu ħafna nies. Fl-1688 waslu l-insedjaturi Ġermaniżi. Madwar kwart biss tal-popolazzjoni tal-belt kienu Ungeriżi, il-kumplament kienu Ġermaniżi jew Slavi tan-Nofsinhar. Ċensiment ta' min ħallas it-taxxi fl-1698 jelenka 637 familja u [[Janja Živković Mandić]] jikkonkludi li 308 familji kellhom nazzjonalità Kroata (Kroati Kattoliċi, Racs, Šokci, Bunjevci, Illirjani, Slavi, Bożnijaċi) u t-329 l-oħra kienu Ungeriżi, Ġermaniżi, Serbjani jew [[Greċja|Griegi]]. Skont l-istess ċensiment, [[István Tabo]] jsemmi 171 Ungeriż, 349 Slav u 79 Ġermaniż, filwaqt li [[Đuro Šarošac]] isemmi li dak iż-żmien fil-belt kienu jgħixu 325 Kroat, 139 Ungeriż, 92 Ġermaniż, 53 Vlach u 28 Serb. Skont id-''data'' tal-1698, is-Slavi tan-Nofsinhar kienu jirrappreżentaw iktar minn nofs il-popolazzjoni tal-belt. Minħabba li l-Ungeriżi kienu biss minoranza tal-popolazzjoni, Pécs ma kinitx tappoġġa r-rivoluzzjoni kontra l-Asburgi mmexxija minn [[Francis II Rákóczi]], u l-armati tiegħu serqu r-rikkezzi tal-belt fl-1704.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://baza.gskos.hr/Graniceidentiteti.pdf|titlu=Ladislav Heka, 2016, The Borders Of Baranja Since The Middle Ages Until Today. p. 29.|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200218132411/http://baza.gskos.hr/Graniceidentiteti.pdf|arkivju-data=2020-02-18|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Pécs fil-bidu taż-żminijiet moderni ===
[[File:Hungary-Pecs_Main_Place.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hungary-Pecs_Main_Place.jpg|xellug|daqsminuri|202x202px|Il-[[pjazza]] prinċipali ta' Pécs qabel l-2009.]]
[[File:Pécs_-_County_Hall_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_-_County_Hall_01.jpg|daqsminuri|Il-Muniċipju tal-Kontea ta' Baranya.]]
Wara l-1710 bdiet era iktar paċifika. L-industrija, il-kummerċ u l-vitikultura ffjorixxew, ġew stabbiliti l-manifatturi, u nbena muniċipju ġdid għall-belt. Il-mexxej fewdali tal-belt kien l-Isqof ta' Pécs, iżda l-belt riedet teħles mill-kontroll episkopali. L-Isqof George Klimó, raġel għaref li stabbilixxa l-ewwel librerija pubblika tal-pajjiż, kien jaqbel li jċedi d-drittijiet li kellu fuq il-belt, iżda s-[[Santa Sede]] pprojbietu milli jagħmel dan. Meta Klimó miet fl-1777, ir-Reġina Marija Tereża mill-ewwel elevat lil Pécs għal belt irjali ħielsa qabel ma ġie elett isqof ġdid. Dan sewa lill-belt 83,315-il fjorin.

Skont l-ewwel ċensiment tal-1787 mill-Ordni ta' Josef II, f'Pécs kien hemm 1,474 dar u 1,834 familja, u b'kollox kien hemm 8,853 resident, li minnhom 133 kienu patrijiet u 117 kienu nobbli.

Fl-1785, l-Akkademja ta' Győr ġiet ittrasferita f'Pécs. Din l-akkademja eventwalment evolviet fi skola tad-[[dritt]]. L-ewwel teatru tal-ġebel tal-belt inbena fl-1839. Dak iż-żmien ta' Marija Tereża u binha Josef II, fil-belt insedjaw ruħhom ukoll nies mis-Swabja tul id-Danubju, il-Ġermanja.
[[File:Vasvary_House_Pecs.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vasvary_House_Pecs.jpg|daqsminuri|Dar Vasváry.]]

=== Pécs matul is-seklu 19 u wara ===
L-industrija żviluppat ħafna fit-tieni nofs tas-seklu 19. Sal-1848, kien hemm 1,739 ħaddiem industrijali. Uħud mill-manifatturi kienu famużi fuq livell nazzjonali. Il-fabbriki tal-[[ħadid]] u tal-[[karta]] kienu fost l-iżjed moderni ta' dak iż-żmien. L-estrazzjoni tal-faħam kienet rilevanti. Inbnew ukoll fabbrika taz-zokkor u birrerija. Dak iż-żmien il-belt kellha 14,616-il resident.

Matul ir-rivoluzzjoni tal-1848-1849, Pécs ġiet okkupata mill-armati Kroati għal żmien qasir, iżda nħelset minnhom bis-saħħa tal-armati tal-Asburgi f'Jannar 1849.

Wara l-Kompromess Awstrijak-Ungeriż tal-1867, il-belt ta' Pécs żviluppat ferm, bħall-bliet u l-irħula l-oħra kollha tal-pajjiż. Mill-1867, Pécs ġiet ikkollegata mar-raħal fil-qrib ta' Barcs permezz ta' linja ferrovjarja, u mill-1882 ġiet ikkollegata wkoll ma' [[Budapest]]. Fl-1913 ġiet stabbilita sistema tat-tramm, iżda ma baqgħetx topera mill-1960.
[[File:Pécs_nattbild_BÅn.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_nattbild_B%C3%85n.JPG|daqsminuri|Il-Pjazza ta' Széchenyi.]]
Lejn l-aħħar tal-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], il-Kontea ta' Baranya ġiet okkupata mit-truppi Serbjani, u damet sa Awwissu 1921 biex tiżgura li baqgħet parti mill-Ungerija. L-Università ta' Pressburg (illum il-ġurnata [[Bratislava]], is-[[Slovakkja]]) ġiet ittrasferita f'Pécs wara li l-Ungerija tilfet lil Pressburg skont it-Trattat ta' Trianon.

Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Pécs inħatfet mit-truppi [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiċi]] tat-Tielet Front Ukren fid-29 ta' Novembru 1944 matul l-Offensiva ta' Budapest. Il-belt ġarrbet ħsarat żgħar biss, minkejja li seħħet battalja kbira bit-tankijiet tal-gwerra xi 20-25 kilometru (12-16-il mil) fin-Nofsinhar tal-belt, qrib l-inħawi ta' Villány, meta l-Armata Ħamra avvanzat lejn l-[[Awstrija]]. Sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-maġġoranza tal-abitanti kienu nies mis-Swabja tul id-Danubju. Uħud mill-eks insedjaturi Ġermaniżi tkeċċew lejn il-Ġermanja u l-Awstrija fl-1945-1948, bis-saħħa tal-Ftehim ta' [[Potsdam]]. Il-Ġermaniżi tal-Ungerija xorta waħda għadhom minoranza fil-belt.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://ldu-online.de/die-vertreibung|titlu=Die Vertreibung – Landsmannschaft der Deutschen aus Ungarn|lingwa=de-DE|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;

Wara l-gwerra, l-iżvilupp reġa' qabad malajr ġmielu, u l-belt kibret u assorbiet diversi rħula fil-qrib. Fis-snin 80 tas-seklu 20, Pécs diġà kellha 180,000 abitant.&lt;ref&gt;Molnar, Miklos. (2001). A Concise History of Hungary. English translation. Cambridge, UK: Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Popolazzjoni storika
!Sena
!&lt;abbr&gt;Pop.&lt;/abbr&gt;
!&lt;abbr&gt;± %&lt;/abbr&gt;
|-
!1870
|30,821
|—    
|-
!1890
|43,869
| +42.3 %
|-
!1900
|53,721
| +22.5 %
|-
!1910
|60,237
| +12.1 %
|-
!1920
|58,808
|−2.4 %
|-
!1930
|74,395
| +26.5 %
|-
!1941
|88,473
| +18.9 %
|-
!1949
|88,302
|−0.2 %
|-
!1960
|114,655
| +29.8 %
|-
!1970
|149,253
| +30.2 %
|-
!1980
|168,715
| +13.0 %
|-
!1990
|170,039
| +0.8 %
|-
!2001
|162,489
|−4.4 %
|-
!2011
|156,049
|−4.0 %
|-
!2020
|141,843
|−9.1 %
|}
[[Stampa:Pécs - Early Christian Mausoleum 01.JPG|daqsminuri|Il-pedamenti ta' Mawżolew Kristjan Bikri.]]
Wara t-tmiem tal-era Soċjalista (1989-1990), Pécs u l-kontea tagħha, bħal ħafna inħawi oħra, ġew affettwati ħażin mit-tibdil: ir-rata tal-qgħad kienet għolja, il-minjieri u diversi fabbriki għalqu, u l-gwerra fl-eks Jugoslavja fis-snin 90 tas-seklu 20 affettwat it-turiżmu.

Pécs kienet ukoll iċ-ċentru tal-Grupp tal-Appoġġ Nordiku (NSG) li kien jikkonsisti minn unitajiet mid-[[Danimarka]], min-[[Norveġja]], mill-[[Żvezja|Iżvezja]], mill-[[Finlandja]] u mill-[[Polonja]], bħala parti mill-iskjeramenti IFOR u mbagħad SFOR tan-[[NATO]], wara l-Ftehim ta' Dayton u wara li nkisbet il-paċi fl-eks Jugoslavja; l-ewwel unitajiet ġew skjerati f'Pécs lejn l-aħħar tal-1995 u l-bidu tal-1996. L-NSG ħadet ħsieb it-twassil tal-provvisti u tal-persunal u ħadet ħsieb kompiti loġistiċi oħra bejn il-pajjiżi parteċipanti u l-forzi skjerati tagħhom fil-Bożnija-Ħerzogovina.

Fl-1998 Pécs ingħatat l-premju tal-UNESCO &quot;''Bliet għall-Paċi''&quot; talli żammet il-minoranzi kulturali tagħha, u anke għall-attitudni tolleranti u ta' għajnuna fil-konfront tar-refuġjati tal-Gwerer tal-Jugoslavja.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.hetek.hu/|titlu=Hetek Közéleti Hetilap - Kezdőlap|sit=www.hetek.hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;

Fl-2007 Pécs ġiet ikklassifikata fit-tielet post, u fl-2008 ġiet ikklassifikata fit-tieni post bħala &quot;''Belt li Tgħix Fiha''&quot; (il-Premjijiet LivCom)&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.livcomawards.com/2009-awards/whole-city-awards.htm|titlu=Livcom Awards 2009 - Whole City Awards|data=2010-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100312042052/http://www.livcomawards.com/2009-awards/whole-city-awards.htm|arkivju-data=2010-03-12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; fil-kategorija ta' bliet b'bejn 75,000 u 200,000 abitant.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.ddrkh.hu/modules.php?name=News|titlu=Dél-dunántúli Regionális Államigazgatási Hivatal - Hírek|data=2009-03-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090305014935/http://www.ddrkh.hu/modules.php?name=News|arkivju-data=2009-03-05|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Fl-2010, Pécs intgħażlet bħala [[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] flimkien ma' [[Essen]] u [[Istanbul]]. Il-motto tal-belt huwa &quot;Il-Belt Mingħajr Fruntieri&quot;. Wara li ngħatat dan it-titlu, il-belt bdiet tiġi rinnovata ferm.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://pbkik.hu/?id=7491&amp;term=|titlu=Pécs-Baranyai Kereskedelmi és Iparkamara|sit=Pécs-Baranyai Kereskedelmi és Iparkamara|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt; Ġew iddisinjati u rinnovati l-postijiet pubbliċi, it-toroq, il-pjazez u l-kwartieri tal-belt, u nbnew ċentri kulturali ġodda, sala ġdida tal-kunċerti, librerija ġdida u kwartier kulturali ġdid sħiħ.&lt;ref&gt;[Pécsre áramlik a tőke www.origo.hu, 2008. 07. 17. - Pécsre áramlik a tőke].&lt;/ref&gt;

== Sit ta' Wirt Dinji ==
In-Nekropoli Kristjana Bikrija ta' Pécs (''Sopianae'') ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' &quot;Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet&quot;; u l-'''kriterju (iv)''' &quot;Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Attrazzjonijiet prinċipali ==
[[File:Pécs_Cella_Septichora.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs_Cella_Septichora.jpg|daqsminuri|Iċ-''Cella Septichora''.]]
[[File:Barbakan_colorful.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barbakan_colorful.JPG|daqsminuri|Il-Barbakán imdawwal waqt festival.]]
[[File:Tettye_Cross.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tettye_Cross.jpg|daqsminuri|Is-Salib ta' Tettye.]]
[[File:Zsolnay_Múzeum_épület.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zsolnay_M%C3%BAzeum_%C3%A9p%C3%BClet.JPG|daqsminuri|Il-Mużew ta' Zsolnay f'dar tas-seklu 13.]]
[[File:Hungary_Pecs_2005_June_068.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hungary_Pecs_2005_June_068.jpg|daqsminuri|It-Teatru Nazzjonali ta' Pécs.]]
[[File:Csontvary-pecs2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Csontvary-pecs2.jpg|daqsminuri|Il-Mużew ta' Csontváry.]]
Eżempju tajjeb tal-[[Storja|istorja]] tal-belt u tal-imgħoddi interessanti tagħha joħroġ fid-dieher fil-pjazza prinċipali, fejn għad hemm il-Moskea ta' Gazi Kasim, u għalkemm ġiet ikkonsagrata bħala knisja wara li t-Torok Ottomani rtiraw sekli ilu, in-nofs qamar tal-Iżlam għadu viżibbli fuq il-koppla, u fuqu hemm salib. Tabilħaqq, Pécs hija l-iżjed belt rikka f'termini ta' arkitettura Torka, permezz tal-fdalijiet notevoli tal-Banjijiet ta' Memi Pasa u l-mawżolew ta' Idris Baba, fost l-oħrajn. Il-Moskea ta' Yakovalı Hasan Paşa, li tmur lura għal nofs is-seklu 16, għadha tiffunzjona bħala moskea attiva u hija miftuħa għall-pubbliku għajr waqt is-servizzi tal-Ġimgħa mis-2.30 sat-3.30 ta' waranofsinhar.

Dawn ta' hawn taħt huma l-attrazzjonijiet prinċipali tal-belt:

* in-Nekropoli ta' ''Sopianae'' (Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO);
* iċ-''Cella Septichora'' (tas-seklu 4);
* il-Katidral (tas-seklu 11, rinnovat fis-seklu 19);
* il-Palazz tal-Isqof Ungeriż (tas-seklu 12)
* l-Università ta' Pécs (1367), il-binja tal-Fakultà tax-Xjenza u tal-Fakultà tal-Umanitajiet fit-Triq Ifjúság, u Ġnien Botaniku;
* il-Librerija ta' Klimo (1774), l-ewwel librerija pubblika fl-Ungerija, li ġiet stabbilita mill-isqof George Klimo;
* it-&quot;Torri&quot; tal-Barbakán (tas-seklu 15);
* il-Fdalijiet f'Tettye (1505-1521);
* il-Pjazza ta' Széchenyi (il-pjazza prinċipali);
* il-Moskea tal-Paxà Qasim (1543-1546), oriġinarjament knisja [[Gotiku|Gotika]]: il-Katidral ta' San Bertalan mis-seklu 13;
* il-Moskea ta' Yakovalı Hasan Paşa (tas-seklu 16);
* iċ-Ċentru Storiku (djar Medjevali, Barokki, Klassiċi, Rokokò u tal-Art Nouveau);
* il-Lukanda Nádor (1846) fil-Pjazza ta' Széchenyi;
* il-Muniċipju tal-Kontea fil-Pjazza ta' Széchenyi;
* il-Muniċipju tal-Belt fil-Pjazza ta' Széchenyi;
* is-Sinagoga (1869);
* il-Binja tal-Akkademja Ungeriża tax-Xjenzi (1884);
* it-Teatru Nazzjonali ta' Pécs (''Nemzeti Színház''), inawgurat fl-1895;
* il-Funtana ta' Zsolnay;
* il-Palazz tal-Posta;
* id-Dar tal-''Hungaricum'';
* il-[[Mużew]] ta' Janus Pannonius;
* il-Mużew tar-[[Rinaxximent]];
* il-Mużew ta' Csontváry;
* il-Mużew ta' Zsolnay;
* il-Mużew ta' Victor Vasarely;
* il-Mużew ta' Amerigo Tot;
* il-Mużew Etnografiku ta' Pécs;
* il-Mużew tal-Istorja Naturali ta' Pécs;
* il-Mużew tal-Ispiżjar ta' Szerecsen;
* il-Gallerija ta' Pécs;
* it-Triq tal-Mużewijiet;
* il-Mawżolew ta' Zsolnay;
* Bóbita (spettaklu ta' Punch u Judy);
* it-Teatru ta' Janus (Pannonius);
* it-Teatru Kroat f'Pécs;
* it-Tielet Teatru;
* il-Ġnien [[Żooloġija|Żooloġiku]] ta' Pécs;
* il-lukketti tal-imħabba;
* Magasház (fl-imgħoddi; twaqqa' fl-2016);
* it-Torri tat-televiżjoni fuq il-muntanja Mecsek (1960).

== Demografija ==
[[File:Pécs,_Király_Street,_44.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9cs,_Kir%C3%A1ly_Street,_44.jpg|daqsminuri|Il-Knisja tal-Liċeo fit-Triq Király.]]
Il-maġġoranza taċ-ċittadini (84.0 %) huma Ungeriżi skont iċ-ċensiment tal-2011. Il-Ġermaniżi fil-belt huma l-ikbar minoranza (4.2 %), segwiti mir-Rom (2.0 %), mill-Kroati (1.2 %) u mir-[[Rumanija|Rumeni]] (0.2 %).

L-ikbar grupp reliġjuż huma l-Kattoliċi b'39.7 % Kattoliċi Rumani u 0.3 % Kattoliċi Griegi. It-tieni l-ikbar denominazzjoni huma l-[[Kalviniżmu|Kalvinisti]] (5.2 %) u t-tielet huma l-[[Luteraniżmu|Luterani]] (1.3 %). 27.8 % tal-popolazzjoni mhumiex reliġjużi.

Minħabba l-għadd ta' studenti internazzjonali li jistudjaw u jgħixu f'Pécs, hemm diversità notevoli ta' ċittadini mhux permanenti.

== Klima ==
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |''Data'' klimatika għal Pécs
|-
!Xahar
!Jan
!Fra
!Mar
!Apr
!Mej
!Ġun
!Lul
!Aww
!Set
!Ott
!Nov
!Diċ
!Sena
|-
!'''Temp. għolja medja f'°C (°F)'''
|1.6
(34.9)
|4.8
(40.6)
|10.3
(50.5)
|16.0
(60.8)
|20.9
(69.6)
|24.0
(75.2)
|26.3
(79.3)
|25.9
(78.6)
|22.3
(72.1)
|16.6
(61.9)
|8.8
(47.8)
|3.4
(38.1)
|15.1
(59.1)
|-
!Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F)
|−1.4
(29.5)
|1.3
(34.3)
|5.6
(42.1)
|10.7
(51.3)
|15.5
(59.9)
|18.6
(65.5)
|20.5
(68.9)
|20.1
(68.2)
|16.6
(61.9)
|11.3
(52.3)
|5.1
(41.2)
|0.6
(33.1)
|10.4
(50.7)
|-
!Temp. baxxa medja f'°C (°F)
|−4.0
(24.8)
|−1.7
(28.9)
|1.6
(34.9)
|6.0
(42.8)
|10.5
(50.9)
|13.6
(56.5)
|15.0
(59.0)
|14.7
(58.5)
|11.7
(53.1)
|7.0
(44.6)
|2.2
(36.0)
|−1.7
(28.9)
|6.2
(43.2)
|-
!Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)
|39
(1.5)
|32
(1.3)
|38
(1.5)
|55
(2.2)
|63
(2.5)
|84
(3.3)
|61
(2.4)
|63
(2.5)
|47
(1.9)
|37
(1.5)
|56
(2.2)
|44
(1.7)
|619
(24.5)
|-
!Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni (≥ 1.0 mm)
|7
|6
|7
|8
|9
|10
|7
|7
|6
|6
|8
|8
|89
|-
!Umdità relattiva medja (%)
|90
|85
|70
|65
|65
|70
|70
|70
|75
|80
|85
|90
|76.3
|-
!Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar
|68.2
|92.4
|145.7
|186.0
|235.6
|258.0
|294.5
|266.6
|207.0
|164.3
|81.0
|58.9
|2,058.2
|-
| colspan=&quot;14&quot; |Sors: Climates to travel.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.climatestotravel.com/climate/hungary/pecs|titlu=Pecs climate: weather by month, temperature, precipitation, when to go|sit=www.climatestotravel.com|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;
|}

== Ekonomija ==
[[File:Gyugyi_zsolnay_collection_3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gyugyi_zsolnay_collection_3.jpg|daqsminuri|L-iżjed prodott magħruf ta' Pécs huwa l-Porċellana ta' Zsolnay - Vażun ta' [[Alhambra]] magħmul minn Tádé Sikorski (1884).]]
Storikament Pécs kienet magħrufa sew fl-Ungerija għall-industrija tagħha b'diversi fabbriki, iżda wara l-waqgħa tal-[[Purtiera tal-Ħadid]] ħafna minnhom ma felħux għat-tranżizzjoni ekonomiku u fallew (eż. Pécsi Kesztyűgyár, Pécsi Bőrgyár, Littke Pezsgőgyár, eċċ.).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.pecsma.hu/abszolut-pecs/tele-van-pecs-az-iparoscsaladok-oroksegeivel/|titlu=Tele van Pécs az iparoscsaládok örökségeivel|kunjom=Viktor|isem=Gyimesi|data=2016-07-26|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt; Sa ftit snin ilu, il-belt kellha minjiera tal-faħam u tal-uranju, iżda issa baqgħet teżisti biss il-minjiera tar-ramel li tiġi operata mill-kumpanija tal-estrazzjoni Ungeriża msejħa ''Quartz''.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://quartzkft.hu/|titlu=Quartz Kft. – Homokbányászat VOLVO és CATERPILLAR rakodó- és kotrógépek igénybevételével.|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;

Il-fabbrika tal-porċellana tant famuża nazzjonalment (u sa ċertu punt internazzjonalment ukoll), ''Zsolnay Porcelain'' hija l-mimmi ta' għajnejn Pécs. Il-ħitan u s-soqfa ta' diversi binjiet pubbliċi u privati fil-belt huma mżejna bil-porċellana tal-kumpanija u b'hekk joħolqu l-pajsaġġ urban uniku ta' Pécs.

Il-''Pécsi Sörfőzde'' (il-Birrerija ta' Pécs) hija waħda mill-erba' birreriji Ungeriżi prinċipali (l-oħrajn huma l-Birreriji ta' Dreher, Borsod u Heineken Hungária), iżda l-unika waħda minnhom b'sjieda Ungeriża għalkollox. Tipproduċi birra speċjali, li hija magħrufa għax ma tissaffiex qabel l-ibbottiljar.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://pecsisor.hu/kezdolap/|titlu=Kezdőlap|sit=Pécsi Sörfőzde|lingwa=hu-HU|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;

Il-manifattur Ungeriż tat-tessuti ''Rovitex Hungária'', il-manifattur Amerikan tal-krejnijiet Terex&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.terex.com/cranes/en/about/location-information|titlu=Locations|sit=Terex Cranes|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;, il-manifattur Ungeriż tal-imwieżen ''Pécsi Mérlegstúdió''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://merlegstudio.hu/cegunkrol|titlu=Cégünkről|sit=merlegstudio.hu|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;, il-manifattur Ungeriż tal-għamara ''Megyeri Bútor''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://butorlapszabaszat.hu/butorlapszabaszat-baranya/megyeri-butor-kft-butorlapszabaszat-pecs|titlu=Megyeri Bútor Kft. – bútorlapszabászat – Pécs {{!}} Országos Bútorlapszabászat és Lapszabászat kereső|kunjom=butorlapszabaszat.hu|data=2012-10-14|sit=butorlapszabaszat.hu|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;, il-manifattur Ungeriż tal-għodda għall-qtugħ ''FORSZ''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://forszkft.hu/en/|titlu=FORSZ Ltd. {{!}}|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;, il-manifattur Ġermaniż tal-iswiċċbords HB-Kapcsolószekrénygyártó (parti minn Bader Gruppe)&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://badergruppe.com/kontakt/|titlu=Kontakt – Bader Gruppe|lingwa=de-DE|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;, il-kumpanija Ungeriża tar-riċiklaġġ ''Alcufer''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.alcufer.hu/hu/bemutatkozas/|titlu=Bemutatkozás — Alcufer Kft.|sit=www.alcufer.hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;, il-manifattur agrikolu Ungeriż ''HIDROT''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://hidrot.hu/cegbemutato|titlu=Hidrot|sit=hidrot.hu|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;, il-manifattur Ungeriż tal-għodda tat-trobbija tal-[[Annimal|annimali]] ''Önitató''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://onitato.hu/|titlu=Kezdőlap|sit=Önitató Kft.|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230330110004/https://onitato.hu/|arkivju-data=2023-03-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, il-fabbrika tat-tabakk ''Pécsi Dohánygyár'' (bis-sjieda f'idejn il-British American Tobacco), il-manifattur Ungeriż tal-ispare parti tal-[[Karozza|karozzi]] ''Matro''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://matro.hu/rolunk/|titlu=Rólunk|lingwa=hu-HU|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;, il-manifattur Ungeriż tal-kaxxaforti ''Strauss Metal''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://straussmetal.hu/en/|titlu=Széf, páncélszekrény kis- és nagykereskedés! Strauss Metal B|sit=straussmetal.hu|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230330110003/https://straussmetal.hu/en/|arkivju-data=2023-03-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, il-manifattur Ungeriż tal-makkinarji tal-ippakkjar ''SOMAPAK''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://somapak.hu/en/history/|titlu=Somapak {{!}} History|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;, il-produttur Ungeriż tal-plastik ''Termoplast''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.termoplast.hu/company_review.php|titlu=Company review {{!}} TERMOPLAST Műanyagfeloldgozó Kkt.|sit=www.termoplast.hu|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230416091927/https://www.termoplast.hu/company_review.php|arkivju-data=2023-04-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, l-Istamperija ''Bocz''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://bocznyomda.hu/|titlu=Bocz nyomdaipari Kft. – Ofszet- és digitális nyomda Pécsen|sit=bocznyomda.hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;, il-manifattur Ungeriż tal-pikles ''Babina''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://pannonflavours.org/hu/producer/babina-savanyito-uzem-28.html|titlu=Pannon Flavour|data=2018-10-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181011013848/http://pannonflavours.org/hu/producer/babina-savanyito-uzem-28.html|arkivju-data=2018-10-11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, il-manifattur Ungeriż tal-prodotti tal-plastik ''Karsai Pécs''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.emis.com/php/company-profile/HU/Karsai_Pecs_Kft_en_2595979.html|titlu=Karsai Pecs Kft. Company Profile - Hungary {{!}} Financials &amp; Key Executives {{!}} EMIS|sit=www.emis.com|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;, u l-manifattur Ungeriż tal-metall ''Riner Metal&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://riner.hu/?menu=company&amp;submenu=tortenet|titlu=Riner-Metal Kft.|sit=riner.hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;'', huma bbażati hemmhekk u għandhom faċilitajiet tal-produzzjoni fil-belt.

Hemm żvilupp gradwali tal-industrija moderna tat-teknoloġija avvanzata, pereżempju bil-kumpanija Finlandiża tal-manifattura tal-elettronika ''Elcoteq,'' li hija l-ikbar impjegatur industrijali fil-belt, flimkien mal-manifattur Ungeriż tal-elettronika ''Z Elektronika''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://zelektronika.hu/en/homepage/|titlu=Homepage|sit=Z Elektronika|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt; u mal-manifattur Ungeriż tan-networks informatiċi TG Netcom.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.tgnetcom.hu/index.php?lang=en|titlu=TG Netcom Kft. {{!}} Our company|sit=www.tgnetcom.hu|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-data=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230330110009/https://www.tgnetcom.hu/index.php?lang=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Il-kumpanija Ġermaniża tat-trasport, Dachser, għandha ċentru tal-loġistika f'Pécs.

Il-kumpanija tal-immaniġġjar u tar-riċiklaġġ tal-iskart ''Biokom''&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://biokom.hu/cegbemutatas/|titlu=CÉGBEMUTATÁS|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt; (b'sjieda f'idejn il-belt) hija responsabbli għat-trasport u għar-riċiklaġġ tal-iskart fit-territorju kollu ta' Pécs u fl-inħawi tal-madwar. L-enerġija li tintuża fl-insedjament tiġi prodotta l-iktar miż-żewġ impjanti tal-bijomassa ta' ''Pannonpower'' (parti minn Veolia) li jikkonsistu minn impjant tal-enerġija mħaddem bil-laqx tal-[[injam]] ta' 49,9 MW u minn impjant tal-enerġija mħaddem bil-prodotti agrikoli sekondarji ta' 35 MW.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.pannonpower.hu/tagvallalatok/pannon-hoeromu-zrt/tevekenysegunk|titlu=Pannonpower|data=2018-05-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180509080111/http://www.pannonpower.hu/tagvallalatok/pannon-hoeromu-zrt/tevekenysegunk|arkivju-data=2018-05-09|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; L-ikbar għalqa b'ċelloli solari tal-pajjiż tinsab f'Pécs ukoll, bis-saħħa tal-pożizzjoni tal-belt fin-Nofsinhar u l-ammont ta' sigħat ta' [[xemx]] fil-belt, u din tista' tipproduċi madwar 10 MW ta' enerġija fis-sena. L-impjant tal-enerġija solari huwa operat minn ''MVM Hungarowind'' (parti mill-Grupp MVM).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://magyarepitok.hu/oriasi-naperomu-epult-pecsi-hoeromu-helyere|titlu=Óriási naperőmű épült a pécsi hőerőmű helyére|kunjom=Zrt|isem=REGON Média|sit=magyarepitok.hu|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;

Iċ-Ċentru Expo ta' Pécs għall-Wirjiet u l-Konferenzi jipprovdi spazju għall-wirjiet u għall-konferenzi internazzjonali.

== Edukazzjoni ==
L-Università ta' Pécs ġiet stabbilita minn Lwiġi I tal-Ungerija fl-1367. Hija l-eqdem università fl-Ungerija, u hija fost l-ewwel universitajiet [[Ewropa|Ewropej]]. Dan l-aħħar kienet maqsuma f'żewġ entitajiet, waħda għall-[[Mediċina]] u l-Ortodontika (POTE) u oħra ikbar għal studji oħra: JPTE (Janus Pannonius Tudományegyetem).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://aok.pte.hu/|titlu=PTE ÁOK|sit=aok.pte.hu|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt; Il-POTE (l-Iskola Medika tal-Università ta' Pécs, issa magħrufa bħala l-Iskola Medika) għandha programm kbir bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] għall-mediċina ġenerali u għad-dentistrija (bi studenti mill-Amerka, mill-[[Asja]], mill-[[Afrika]] u mill-Ewropa, inkluż bosta Skandinavi) u programm ġdid bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]. Fl-1 ta' Jannar 2000, dawn iż-żewġ entitajiet ġew imwaħħda bl-isem ta' Università ta' Pécs (bl-akronimu: PTE - Pécsi Tudományegyetem - l-Università ta' Pécs). Illum il-ġurnata, l-Università ta' Pécs saret l-iżjed università internazzjonalizzata fl-Ungerija b'madwar 5,000 student internazzjonali minn total ta' madwar 20,000 student (madwar 25 %).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://international.pte.hu/international-relations/overview|titlu=International Relations in a Nutshell|sit=international.pte.hu|lingwa=en|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;

== Politika ==
Is-sindku attwali ta' Pécs huwa Attila Péterffy (Pécs Jövője, Öt Torony).

L-Assemblea Muniċipali lokali, eletta fl-elezzjonijiet tal-gvern lokali fl-2019, hija magħmula minn 26 membru (Sindku, 18-il kostitwenza individwali jew MEPs u seba' MEPs mil-Lista ta' Kumpens), maqsuma f'partiti u f'alleanzi [[Politika|politiċi]] kif ġej:&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.valasztas.hu/telepules-adatlap_onk2019|titlu=Település adatlap|sit=Nemzeti Választási Iroda|lingwa=hu-HU|data-aċċess=2023-03-30}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Partit
!Siġġijiet
|-
|
|Pécs Jövője
|'''18'''
|-
|
|Fidesz-KDNP-ÖPE
|'''7'''
|-
|
|Politics Can Be Different
|'''1'''
|}
Il-politiki mfassla minn Fidesz f'Pécs inkludew liġi tal-2014, li permezz tagħha huwa illegali li tgħix fil-belt mingħajr saqaf fuq rasek&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://budapestbeacon.com/pecs-bans-homeless-from-public-areas/|titlu=Pécs bans homeless from public areas|kunjom=Prókai|isem=-Eszter|data=2014-09-26|sit=The Budapest Beacon|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180301164341/https://budapestbeacon.com/pecs-bans-homeless-from-public-areas/|arkivju-data=2018-03-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, u sejħa uffiċjali tal-2017 biex is-sidien tal-proprjetà ma jagħtux spazju lil NGO appoġġata mill-OSF.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://budapestbeacon.com/pecs-adopts-declaration-calling-property-owners-refrain-renting-property-osf-grantee/|titlu=Pécs adopts declaration calling on property owners to refrain from renting property to OSF grantee|kunjom=Novak|isem=Benjamin|data=2017-12-14|sit=The Budapest Beacon|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230330110011/https://budapestbeacon.com/pecs-adopts-declaration-calling-property-owners-refrain-renting-property-osf-grantee/|arkivju-data=2023-03-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Lista ta' sindki ===
Lista ta' sindki tal-belt mill-1990:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Membru
! colspan=&quot;2&quot; |Partit
!Mandat
|-
|Zoltán Krippl
|
|SZDSZ
|1990–1994
|-
|Zsolt Páva
|
|Fidesz
|1994–1998
|-
|László Toller
|
|MSZP
|1998–2006
|-
|Péter Tasnádi
|
|MSZP
|2006–2009
|-
|Zsolt Páva
|
|Fidesz
|2009–2019
|-
|Attila Péterffy
|
|Indipendenti
|2019–
|}

== Trasport ==
[[File:Hungary_pecs_-_allomas1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hungary_pecs_-_allomas1.jpg|alt=|daqsminuri|Żewġ ferroviji fl-Istazzjon Ċentrali ta' Pécs.]]

=== Toroq ===

* L-awtostrada M6/M60 tikkollega lil Pécs u Budapest b'ħin tas-sewqan bejn iż-żewġ bliet ta' madwar siegħa u nofs attwalment. L-awtostrada kollha nfetħet fil-31 ta' Marzu 2010. L-awtostrada M6 tgħaddi minn ġol-belt u b'hekk għandha assi mil-Lvant għall-Punent u tibqa' sejra lejn Barcs fil-fruntiera mal-Kroazja. Rotot sekondarji huma:
* Rotta 57: Pécs - Mohács,
* Rotta 58: Pécs - Drávaszabolcs,
* Rotta 66: Pécs - Kaposvár.

=== Ferrovija ===
[[File:Pécsi_2A_busz_(MOS-218).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:P%C3%A9csi_2A_busz_(MOS-218).jpg|alt=|daqsminuri|Karozza tal-linja Volvo 7900A tal-Linja 2A fiċ-ċentru tal-belt.]]
Pécs hija kkollegata ma' Budapest permezz ta' Pusztaszabolcs, u għandha kollegamenti diretti ma' Mohács u ma' Nagykanizsa.

Iddisinjat minn [[Ferenc Pfaff]], l-istazzjon ferrovjarju prinċipali nbena fl-1900 u sar binja elenkata fl-2008. Il-binja stess inbniet bl-istil tal-Ekklettiċiżmu Rinaxximentali, u fiha riljievi ta' [[James Watt]] u ta' [[George Stephenson]] iddisinjati minn [[Klein Ármin]] u magħmula mill-fabbrika ta' Zsolnay. Fil-pjazza quddiem l-istazzjon ferrovjarju hemm ċentru kbir ta' tranżitu, inkluż venda tal-karozzi tal-linja, waqfa tal-karozzi tal-linja u żona tat-taksis.
[[File:Pogany_airport.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pogany_airport.jpg|daqsminuri|L-Ajruport Internazzjonali.]]

==== Tramm ====
Bejn l-1914 u l-1960 fil-belt kien jopera t-tramm ukoll.

=== Karozzi tal-linja ===
Il-karozzi tal-linja huma l-mezz primarju tat-trasport pubbliku fil-belt.

=== Ajruport ===
F'Marzu 2006 infetaħ ajruport ġdid f'Pécs, imsejjaħ l-Ajruport Internazzjonali ta' Pécs-Pogány. It-traffiku prinċipali tiegħu huwa fornut minn ajruplani żgħar mikrija.

== Sport ==

* [[Pécsi MFC]], klabb tal-[[futbol]] li jilgħab fin-Nemzeti Bajnokság II;
* [[Pécsi Vasutas SK]], klabb tal-futbol li jilgħab fil-lig reġjonali ta' Baranya megye;
* [[PEAC-Pécs]], tim tal-basketball professjonali tan-nisa tal-ewwel diviżjoni;
* [[Pécsi VSK]], tim tal-water polo tal-irġiel;
* [[Pécsi Indiánok SK]], klabb tar-rugby.
[[File:ZoltanGera.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ZoltanGera.JPG|daqsminuri|Zoltán Gera.]]
[[File:László_Sólyom.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:L%C3%A1szl%C3%B3_S%C3%B3lyom.jpg|daqsminuri|László Sólyom, President Ungeriż mill-2005-2010.]]

== Nies notevoli li twieldu f'Pécs ==
* [[Károly Balogh Mankóbüki]], il-President tal-Qorti Rjali ta' Pécs;
* [[Marcel Breuer]], [[arkitett]] u disinjatur tal-għamara;
* [[Pál Dárdai]], plejer tal-futbol;
* [[Petar Dobrović]], pittur u President Serbjan tal-eks Repubblika ta' Baranya-Baja;
* [[József Eötvös]], kitarrist u mużiċist;
* [[Dezső Ernster]], bassist tal-Opera Metropolitana;
* [[Sigismund Ernuszt]], isqof ta' Pécs;
* [[Lipót Fejér]], matematiku;
* [[Alfréd (Fred) Forbát]], arkitett tal-[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau|Bauhaus]];
* [[Zoltán Gera]], plejer tal-futbol;
* [[Leopold Hirschfeld]], produttur tal-birra u fundatur tal-Pécsi Sörfőzde;
* [[János Horvay]], skultur;
* [[Katinka Hosszú]], għawwiema u rebbieħa ta' tliet medalji tad-deheb fil-[[Logħob Olimpiku]] tal-2016;
* [[Zsuzsanna Jakabos]], għawwiema;
* [[Jenő Jandó]], pjanist;
* [[György Klimó]], isqof ta' Pécs u fundatur tal-istamperija u tal-librerija pubblika;
* [[Dezső Lauber]], sportiv u arkitett;
* [[László Lénárd]], newroxjenzat u fiżiku;
* [[Kató Lomb]], interpretu u lingwist;
* [[Maximinus]], Prefett Pretorjan;
* [[Farkas Molnár]] (1897-1945), arkitett, pittur, saġġist u artist grafiku Ungeriż;
* [[Janus Pannonius]], isqof ta' Pécs;
* [[İbrahim Peçevi]] (Ibrahim ta' Pécs), storiku u kronista Ottoman;
* [[Karl (Freiherr) von Pflanzer-Baltin]];
* [[Anton von Rosas]], oftalmologu;
* [[Joe Rudán]], [[kantant]];
* [[László Sólyom]], President tal-Ungerija;
* [[Béla Tarr]], reġista;
* [[Olga Tass]], ġinnasta Olimpika;
* [[Victor Vasarely]], artist;
* [[Balázs Zamostny]] (twieled fl-1992), plejer tal-futbol Ungeriż.

== Ġemellaġġ ==
Pécs hija ġemellata ma':&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://pecseconomy.eu/city-of-pecs/twin-cities-of-pecs/|titlu=Twin cities of Pécs – PécsEconomy|lingwa=hu|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220220222944/https://pecseconomy.eu/city-of-pecs/twin-cities-of-pecs/|arkivju-data=2022-02-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://ata.gov.al/2018/10/12/binjakezim-mes-shkodres-dhe-qytetit-pec-ne-hungari/|titlu=Binjakëzim mes Shkodrës dhe qytetit Pec në Hungari - ATSH -|kunjom=Shqiptare|isem=Axhencia Telegrafike|data=2018-10-12|sit=Agjencia Telegrafike Shqiptare|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201113062312/https://ata.gov.al/2018/10/12/binjakezim-mes-shkodres-dhe-qytetit-pec-ne-hungari/|arkivju-data=2020-11-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

* [[Arad]], ir-[[Rumanija]];
* [[Beyoğlu]], it-[[Turkija]];
* [[Cluj-Napoca]], ir-Rumanija;
* [[Fellbach]], il-[[Ġermanja]];
* [[Graz]], l-[[Awstrija]];
* [[Krakovja]], il-[[Polonja]];
* [[Kütahya]], it-Turkija;
* [[Lahti]], il-[[Finlandja]];
* [[Novi Sad]], is-[[Serbja]];
* [[Olomouc]], iċ-[[Ċekja]];
* [[Osijek]], il-[[Kroazja]];
* [[Seattle]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]];
* [[Shiraz]], l-[[Iran]];
* [[Shkodër]], l-[[Albanija]];
* [[Sliven]], il-[[Bulgarija]];
* [[Terracina]], l-[[Italja]];
* [[Tucson]], l-Istati Uniti;
* [[Tuzla]], il-[[Bożnija u Ħerżegovina|Bożnija-Ħerzegovina]];
* [[Żagreb]], il-Kroazja.

Il-belt għandha rabta amikevoli informali ma' [[Peterborough]], l-[[Renju Unit|Ingilterra]].

== Gallerija ==
&lt;gallery widths=&quot;120&quot; heights=&quot;120&quot; class=&quot;center&quot; style=&quot;border: 1px solid #a86; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); border-radius: 0.5em;&quot;&gt;
Stampa:Pécs székesegyház.JPG|Il-Katidral.
Stampa:Pécs levéltár.JPG|L-Arkivji ta' Pécs.
Stampa:Jókai Square, Pécs.jpg|Iċ-ċentru storiku.
Stampa:Szechenyi square new Pecs.JPG|Il-Moskea ta' Pasha Qasim.
Stampa:Pécs, Király St. and Színház Sq. corner.jpg|Triq Király.
Stampa:PTE-BTK-TTK.jpg|L-Università ta' Pécs.
Stampa:Lyceum templom Pécs.JPG|Triq Király.
Stampa:Post office Pécs 2010.jpg|Il-Palazz tal-Posta.
Stampa:Zsolnay-Brunnen, Pécs04.jpg|Il-Funtana ta' Zsolnay.
Stampa:Jokai ter Pecs.jpg|Il-Pjazza ta' Jókai.
Stampa:Pécs, Lóránt Palace 01.jpg|Iċ-ċentru storiku.
Stampa:Hotel Nádor Pécs.JPG|Il-Lukanda Nádor.
Stampa:Hungary Pecs 2005 June 053.jpg|Kappella.
Stampa:Tettye Havihegyi kápolna.JPG|Il-Kappella ta' Havihegy.
Stampa:Tettye Romok.JPG|Fdalijiet f'Tettye.
Stampa:Pécs - Saint Sebastian church 01.jpg|Knisja.
Stampa:Hungary Pecs 2005 June 030.jpg|Is-Sinagoga.
Stampa:Yakovali Hassan Mosque 1.jpg|Il-Moskea ta' Yakovalı Hasan Paşa.
Stampa:Pécs MTA-székház.jpg|L-Akkademja Ungeriża tax-Xjenzi f'Pécs.
Stampa:Hungary Pecs 2005 June 076University.jpg|Il-Fakultà tal-Umanità u x-Xjenzi Naturali tal-Università ta' Pécs.
Stampa:Hungary Pecs 2005 June 032.jpg|Statwa ta' Lajos Kossuth.
Stampa:02 Pecs, Hungary - Great Synagogue.jpg|Il-Pjazza ta' Kossuth u s-Sinagoga.
Stampa:Hungary pecs - francia emlekmu.jpg|Monument Franċiż.
Stampa:Pecs Tettye 02.jpg|Tettye.
Stampa:Megyeszékhely - Baranya megye - Pécs.jpg|Veduta mill-ajru.
Stampa:Pécs látképe.jpg|Veduta panoramika.
Stampa:Pannonpower-Pécs.jpg|L-Impjant tal-Enerġija ta' Pannonpower.
Stampa:Pecs 2010 Logo.svg|Logo tal-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura tal-2010.
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Bliet Ewropej]]
[[Kategorija:Ungerija]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]]</text>
      <sha1>mn2ofv7rtxsfjzoz1ahiks5hkgk8zkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deżert ta' Lut</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31065</id>
    <revision>
      <id>333508</id>
      <parentid>327637</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10222" sha1="ffnacepvfde5jp9eupopn7e5fo4jgbv" xml:space="preserve">[[Stampa:Sand castles - Dasht-e Lut desert - Kerman.JPG|daqsminuri|Kastelli naturali tar-ramel f'Dasht-e Lut qrib Kerman, l-Iran.]]
Id-'''Deżert ta'''' '''Lut''', magħruf ukoll bħala '''Dasht-e Lut''' (bil-[[Lingwa Persjana|Persjan]]: دشت لوت; li tfisser &quot;Pjanura Vojta&quot;), huwa deżert kbir tal-melħ li jinsab fil-provinċji ta' Kerman u ta' Sistan-Baluchestan, l-[[Iran]]. Huwa t-33 l-ikbar deżert fid-[[Id-Dinja|dinja]] u tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fis-17 ta' Lulju 2016.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1505/|titlu=Lut Desert|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-28}}&lt;/ref&gt; L-isem bil-Persjan huwa magħmul minn &quot;Lut&quot; li tfisser &quot;għeri&quot; jew &quot;vojt&quot;, u &quot;dasht&quot; li tfisser &quot;pjanura&quot;.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://vajehyab.com/|titlu=معنی لوت {{!}} فرهنگ فارسی معین {{!}} واژه‌یاب|sit=واژه یاب|lingwa=fa|data-aċċess=2023-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://vajehyab.com/|titlu=معنی لوت 2 {{!}} لغت‌نامه دهخدا {{!}} واژه‌یاب|sit=واژه یاب|lingwa=fa|data-aċċess=2023-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://vajehyab.com/|titlu=معنی لوت 4 {{!}} لغت‌نامه دهخدا {{!}} واژه‌یاب|sit=واژه یاب|lingwa=fa|data-aċċess=2023-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://abadis.ir/fatofa/%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D9%88%D8%AA/|titlu=کویر لوت - معنی در دیکشنری آبادیس|sit=abadis.ir|data-aċċess=2023-12-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230608023911/https://abadis.ir/fatofa/%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D9%84%D9%88%D8%AA/|arkivju-data=2023-06-08|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://abadis.ir/fatofa/%D9%84%D9%88%D8%AA/|titlu=لوت - معنی در دیکشنری آبادیس|sit=abadis.ir|data-aċċess=2023-12-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221107162204/https://abadis.ir/fatofa/%D9%84%D9%88%D8%AA/|arkivju-data=2022-11-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; It-temperatura f'wiċċ ir-ramel tad-deżert tilħaq saħansitra 70.7 °C (159.3 °F),&lt;ref&gt;Mildrexler, D.; M. Zhao; S. W. Running (October 2006). &quot;Where Are the Hottest Spots on Earth?&quot;. ''EOS''. '''87''' (43): 461, 467.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mildrexler, D.; M. Zhao; S. W. Running (2011). &quot;Satellite Finds Highest Land Skin Temperatures on Earth&quot;. ''Bull. Amer. Meteor. Soc''. '''92''' (7): 850–860.&lt;/ref&gt; u b'hekk id-deżert huwa wieħed mill-iżjed postijiet nexfin u sħan fid-dinja.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://sand-boarding.com/hottest-desert-in-the-world/|titlu=The hottest desert in the world is Iran's Dasht-e Lut|kunjom=Sand-boarding.com|data=2022-06-13|sit=Surf the Sand|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-28}}&lt;/ref&gt;

== Deskrizzjoni ==
L-Iran klimatikament huwa parti mill-medda [[Afrika|Afro]]-[[Asja|Asjatika]] ta' deżerti, estiża mill-[[Mawritanja|Mauritanja]] sal-[[Mongolja]]. B'mod parallel mal-katina muntanjuża, hemm roqgħa twila u b'kulur ċar, li hija l-iżjed lag niexef fit-Tramuntana tad-deżert, estiż lejn in-Nofsinhar għal 300 kilometru (190 mil).

Il-[[ġeografija]] tal-Iran tikkonsisti minn promontorju mdawwar bil-muntanji u maqsum f'baċiri tad-drenaġġ. Dasht-e Lut huwa wieħed mill-ikbar fost dawn il-baċiri tad-deżert. Huwa twil 480 kilometru (300 mil) u wiesa' 320 kilometru (200 mil),&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|data=1980|editur-kunjom1=Scheffel|editur-isem1=Richard L.|editur-kunjom2=Allen|editur-isem2=Oliver E.|editur-kunjom3=Reader's Digest Association|titlu=Reader's Digest natural wonders of the world|post=Pleasantville, N.Y|pubblikatur=Reader's Digest Association}}&lt;/ref&gt; u jitqies bħala wieħed mill-iżjed postijiet nexfin fid-dinja.&lt;ref&gt;{{Ċita rivista|titlu=Satellites seek global hot spots|url=https://www.csmonitor.com/2006/1102/p16s01-sten.html|rivista=Christian Science Monitor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.universetoday.com/14367/planet-earth/|titlu=Planet Earth|kunjom=Williams|isem=Matt|data=2015-09-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.redorbit.com/images/images-of-the-day/img/13205/hottest_spot_on_earth/index.html|titlu=Images Of The Day - Hottest Spot on Earth - Earth Images - redOrbit|data=2008-12-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-12-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081201173706/http://www.redorbit.com/images/images-of-the-day/img/13205/hottest_spot_on_earth/index.html|arkivju-data=2008-12-01|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Stampa:Caravanserai in desert Dasht-e Lut, Kerman Province, Iran 02.JPG|daqsminuri|Formazzjonijiet tal-art, magħrufa bħala ''yardang'', fid-Deżert ta' Lut, l-Iran.]]
L-erja tad-deżert hi madwar 51,800 kilometru kwadru (20,000 mil kwadru), l-ikbar fl-Iran wara [[Dasht-e Kavir]]. Matul l-istaġun tax-xita fir-rebbiegħa, l-ilma jinżel għal żmien qasir mill-muntanji ta' Kerman, iżda malajr jinxef, u jħalli warajh blat, ramel u melħ biss.&lt;ref&gt;Wright, John W., ed. (2006). ''The New York Times Almanac'' (2007 ed.). New York, NY: Penguin Books. p. 456. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-14-303820-7&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Il-parti tal-Lvant ta' Dasht-e Lut hija promontorju baxx miksi minn meded ċatti tal-melħ bl-iżjed elevazzjonijiet baxxi, madwar 110 [[Metru|metri]] 'l fuq mil-livell tal-baħar (30.398609 N, 58.493041 E). B'kuntrast ma' dan, iċ-ċentru ġie skolpit mir-riħ f'sensiela ta' rdumijiet u fniedaq paralleli, estiżi għal iktar minn 150 kilometru (93 mil) u li jilħqu għoli sa 75 metru (246 pied). Din iż-żona hija mimlija bix-xquq u bl-għerien taħt l-art bis-soqfa sfrundati. Fix-Xlokk hemm medda enormi tar-ramel, bħal meded bid-duni tas-[[Saħara]], b'duni għoljin sa 300 metru (980 pied), fost l-ogħla fid-dinja.

== [[Ġeoloġija]] ==
Skont studju partikolari, iktar minn nofs is-superfiċe tad-deżert hu miksi bil-blat vulkaniku. Matul il-perjodi tal-eqqel sħana, wieħed jista' josserva d-depożiti minerali sedimentarji.

== Arkeoloġija ==
Għall-ħabta tal-2500 [[Ante Christum natum|Q.K]]., fl-inħawi ffjorixxiet ċivilizzazzjoni. Il-belt antika ta' [[Shahdad]] kienet tinsab fit-tarf tal-Punent tad-Deżert ta' Lut. Fuq in-naħa tal-Lvant, kien hemm il-belt antika kbira ta' [[Shahr-i-Sokhta]].

L-inħawi tad-Deżert ta' Lut huma reġjun importanti għall-[[arkeoloġija]] Iranjana. Dan l-aħħar twettaq stħarriġ arkeoloġiku estensiv man-naħa tal-Lvant tal-katina muntanjuża ta' Kerman u qrib it-tarf tal-Punent tad-Deżert ta' Lut. B'riżultat ta' dan, ġew identifikati 87 sit tal-qedem li jmorru lura għall-ħames millenju Q.K. sal-perjodu Iżlamiku Aħħari. 23 minn dawn is-siti ġew assenjati għall-perjodu Kalkolitiku u għal Żmien il-Bronż.&lt;ref&gt;Eskandari, N., Mollasalehi, H. (2017). Prehistoric Settlement Trends on the West of Lut Desert, Southeastern Iran. Journal of Archaeological Studies, 8(2), 1-15.&lt;/ref&gt;

== L-iżjed wiċċ tal-art sħun fid-dinja ==
[[Stampa:Hottest Place On Earth.ogv|daqsminuri|L-iżjed post sħun fid-dinja.]]
L-Ispettroradjometru tal-Immaġnijiet b'Riżoluzzjoni Moderata li ġie installat fuq is-satellita Aqua tan-[[NASA]] rreġistra li mill-2003 sal-2010 l-iżjed wiċċ tal-art sħun fid-dinja kien dak ta' Dasht-e Lut, b'temperaturi f'wiċċ l-art li jilħqu saħansitra 70.7 °C (159.3 °F), għalkemm it-temperatura tal-ajru hija inqas sħuna.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/7149/the-hottest-spot-on-earth|titlu=The Hottest Spot on Earth|data=2006-11-24|sit=earthobservatory.nasa.gov|lingwa=en|data-aċċess=2023-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.weather.ir/english/|titlu=Iran Meteorological Organization|data=2004-12-13|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-12-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20041213184519/http://www.weather.ir/english/|arkivju-data=2004-12-13|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Il-preċiżjoni tal-kejliet tvarja bejn 0.5 K u 1 K.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://modis.gsfc.nasa.gov/data/dataprod/dataproducts.php?MOD_NUMBER=11|titlu=MODIS Web|sit=modis.gsfc.nasa.gov|data-aċċess=2023-12-28|arkivju-data=2016-12-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161216034119/https://modis.gsfc.nasa.gov/data/dataprod/dataproducts.php?MOD_NUMBER=11|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://modis.gsfc.nasa.gov/data/atbd/atbd_mod11.pdf|titlu=Zhengming Wan (April 1999) MODIS Land-Surface Temperature Algorithm Theoretical Basis Document}}&lt;/ref&gt; Madankollu, fl-1972, it-temperatura ta' wiċċ l-art fil-Qala tal-Forn (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''Furnace Creek'') fil-Wied tal-Mewt (bl-Ingliż: ''Death Valley''), California, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] laħqet 201 °F (94 °C).

L-iżjed parti sħuna ta' Dasht-e Lut hi Gandom Beryan, promontorju kbir miksi bil-[[lava]] skura, b'erja ta' madwar 480 kilometru kwadru (190 mil kwadru). Skont leġġenda lokali, l-isem (bil-Persjan: گندم بریان; li tfisser &quot;qamħ mixwi&quot;) oriġina minn aċċident fejn qatta qamħ tħalla fid-deżert u fi żmien ftit jiem inxtewa bis-sħana.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.iranreview.org/content/view/1067/51/|titlu=A Journey To Earth's Hottest Point|sit=www.iranreview.org|data-aċċess=}}&lt;/ref&gt;
[[File:STS-2_Lut_Desert.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:STS-2_Lut_Desert.jpg|daqsminuri|Veduta tar-reġjun ta' Namak-Zar f'Dasht-e-Lut, mill-ispazju.]]

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Id-Deżert ta' Lut ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2016.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' &quot;Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali&quot;; u l-kriterju (viii) &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-[[Storja|istorja]] tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]]
[[Kategorija:Deżerti|Lut]]
[[Kategorija:Iran]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]]</text>
      <sha1>ffnacepvfde5jp9eupopn7e5fo4jgbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>David Sanjek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31488</id>
    <revision>
      <id>333507</id>
      <parentid>331189</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16070" sha1="qw77drm7ctcp7bux6mdsxe1qk9fm52h" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija}}

'''David Sanjek''' (3 ta’ Settembru 1952 &amp;#x2013; 29 ta’ Novembru 2011) kien Professur tal-Mużika Popolari u Direttur taċ-Centru għar-Riċerka Mużikali fl-Università ta’ Salford, f'Greater Manchester, [[Ingilterra|l-Ingilterra]]. Flimkien ma’ missieru, Russell Sanjek, ipproduċew l-ewwel storja komprensiva miktuba dwar l-industrija tal-mużika Amerikana; ''American Popular Music and Its Business: The First Four Hundred Years.''

Sanjek kien akkademiku li ppubblika ħafna dwar il-mużika popolari, il-Films, l-istudji tal-media, il-liġijiiet għad-drittijiet tal-awtur u l-kultura popolari. Kien Direttur tal-Arkivji tal-[[Broadcast Music, Inc.|Broadcast Music, Inc. (BMI)]] bejn l-1991 u l-2007 u kien meqjus bħala espert dinji f’dan il-qasam.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=McKeegan|isem=Alison|data=October 23, 2010|titlu=Sounds like a dream job for the professor of pop|url=http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1346293_sounds_like_a_dream_job_for_the_professor_of_pop|url-status=dead|pubblikazzjoni=Manchester Evening News|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110617031044/http://menmedia.co.uk/manchestereveningnews/news/s/1346293_sounds_like_a_dream_job_for_the_professor_of_pop|arkivju-data=June 17, 2011|data-aċċess=23 May 2012}}&lt;/ref&gt; Huwa serva wkoll bħala konsulent għal ħafna organizzazzjonijiet, inklużi l-[[Il-Librerija tal-Kungress|Library of Congress]], ir-[[Rock and Roll Hall of Fame]], ir-[[Fondazzjoni Rhythm and Blues|Rhythm &amp; Blues Foundation]], il-[[Fondazzjoni Blues|Blues Foundation]], [[Mużew EMP|The Experience Music Project Museum]], u [[Dotazzjoni Nazzjonali għall-Istudji Umanistiċi|National Endowment for Humanities]], kif ukoll fuq diversi kumitati għall- [[Akkademja Nazzjonali tal-Arti u x-Xjenzi tar-Reġistrazzjoni|Akkademja Nazzjonali tal-Arti u x-Xjenzi tar-Reġistrazzjoni (NARAS)]]. Kien ukoll il-President, Viċi-President u Segretarju tal-Fergħa tal-Istati Uniti tal-[[Assoċjazzjoni Internazzjonali għall-Istudju tal-Mużika Popolari]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://davidsanjekrip.wordpress.com/2011/12/01/obituary-2/|titlu=In memory of Professor David Sanjek|data=December 2011|data-aċċess=22 May 2012}}&lt;/ref&gt;

== Ħajja bikrija u karriera ==
David Sanjek kien iben il-kollettur tal-mużika jazz magħruf, storiku tal-industrija tal-mużika&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/HistoryAmerican/Cultural/?view=usa&amp;ci=9780195043105|titlu=American Popular Music and Its Business, Review|isem=Is|awtur=Horowitz|sit=Billboard Magazine|data-aċċess=31 May 2012}}&lt;/ref&gt; u direttur eżekuttiv tal-BMI&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/HistoryAmerican/Cultural/?view=usa&amp;ci=9780195043105|titlu=American Popular Music and Its Business (Review)|isem=Frances W.|awtur=Preston|data-aċċess=23 May 2012}}&lt;/ref&gt; Russell Sanjek. Huwa rċieva l-B.A. tiegħu fl-Ingliż u l-Filosofija minn Connecticut College u l-M.A. u l-Ph.D. fil-Letteratura mill-Università ta’ Washington f’St Louis. Huwa qatta' s-snin pre-akkademiċi tiegħu bħala mexxej influwenti u popolari taż-żgħażagħ&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=703–706}}&lt;/ref&gt; fil-kampijiet tas-sajf [[Farm &amp; Wilderness]] u programmi edukattivi assoċjati li jinsabu fi u madwar Plymouth, Vermont. 

Sanjek kien ta’ dixxendenza [[Kroati|Kroata]].

== ''American Popular Music and Its Business: The First Four Hundred Years'' ==
Dan ix-xogħol kolossali ta’ riċerka u kitba&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.oup.com/us/catalog/general/subject/Music/MusicHistoryAmerican/?view=usa&amp;ci=9780195043112#reviews|titlu=American Popular Music and Its Business|isem=Jerry|awtur=Wexler|data-aċċess=26 May 2012}}&lt;/ref&gt; jittraċċa l-istorja tan-industija tal-mużika Amerikana mill-oriġini tagħha fl-Ingilterra Eliżabettana sa tmiem is-seklu għoxrin. David Sanjek kien responsabbli għall-aġġornament u r-raffinar tax-xogħol fit-tielet volum &quot;Pennies From Heaven&quot;, li jiffoka fuq it-trasformazzjonijiet teknoloġiċi u legali li affettwaw l-industrija tal-Mużika Amerikana bejn l-1909 u l-1984.

== Legat ==
L-eluf ta' kotba, ġurnali, karti, diski u għad ta' artefatti awdjo u viżivivi mill-kollezzjoni personali ta' David Sanjek huma miġbura  fl-Università ta' Salford. Dan jifforma riżors siewi għall-istudjużi attwali u futuri fl-oqsma tal-mużika popolari, film, letteratura u teatru.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.iaspm.org.uk/david-sanjek-archive/|titlu=David Sanjek Archive|isem=Martin|awtur=Hall|data-aċċess=23 May 2012}}&lt;/ref&gt;

L-IASPM-US torrfi l-Premju tal-Karta tal-Istudenti Gradwati d-David Sanjek Memorial Graduate Student Paper Prize&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://iaspm-us.net/david-sanjek-memorial-graduate-student-paper-prize/|titlu=David Sanjek Memorial Graduate Student Paper Prize|isem=Rebekkah|awtur=Farrugia|pubblikatur=IASPM-US|data-aċċess=23 May 2012|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121116201052/http://iaspm-us.net/david-sanjek-memorial-graduate-student-paper-prize/|arkivju-data=November 16, 2012}}&lt;/ref&gt; għall-graduati tal-mużika u l-ispettakli fl-Istati Uniti.

David jibqa' ħaj minn ħutu Rick, intraprenditur tal-mużika bbażat f'Nashville &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.allaccess.com/net-news/archive/story/64702/rick-schulman-finney-passes-away-at-nashville-home|titlu=Rick Schulman Finney Passes Away At Nashville Home|data-aċċess=31 May 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://legendsandlyrics.com/contact|titlu=Songwriters in the Round|data-aċċess=31 May 2012}}&lt;/ref&gt; u Roger Sanjek, [[Antropoloġija|antropologu]] u Professur.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Teltsch|isem=Kathleen|data=July 10, 1988|titlu=In Queens, a Preview of Future Cities|url=https://www.nytimes.com/1988/07/10/nyregion/in-queens-a-preview-of-future-cities.html|pubblikazzjoni=The New York Times|data-aċċess=31 May 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Sanjek|isem=Roger|sena=1994|titlu=Race|url=https://books.google.com/books?id=ROuqj_xIRMoC&amp;q=roger+sanjek|pubblikatur=Barnes &amp; Noble|isbn=9780813521091|data-aċċess=30 May 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.upenn.edu/pennpress/book/14626.html|titlu=Gray Panthers|isem=Roger|awtur=Sanjek|data-aċċess=30 May 2012|arkivju-data=17 April 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120417225405/http://www.upenn.edu/pennpress/book/14626.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.barnesandnoble.com/w/future-of-us-all-roger-sanjek/1100867177?ean=9780801484612|titlu=The Future of Us All: Race and Neighborhood Politics in New York City|pubblikatur=Barnes &amp; Noble|data-aċċess=31 May 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://search.barnesandnoble.com/Fieldnotes/Roger-Sanjek/e/9780801497261|titlu=Fieldnotes: The Makings of Anthropology|pubblikatur=Barnes&amp;Noble|data-aċċess=31 May 2012}}&lt;/ref&gt;

== Pubblikazzjonijiet dwar il-mużika&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=http://pop-music-research.blogspot.co.uk/2012/02/david-sanjek-bibliography.html|titlu=David Sanjek: A Bibliography|isem=Mark|awtur=Duffett|data=February 24, 2012|data-aċċess=23 May 2012}}&lt;/ref&gt;==

=== Kotba ===

* Sanjek, R. u Sanjek, D. (1996) ''Pennies from Heaven: The American Popular Music Business in the Twentieth Century.'' New York: Da Capo Press.
* Sanjek, R. u Sanjek, D. (1991) ''The American Popular Music Business in the 20th Century.'' New York: Oxford University Press.

=== Kapitli ===

* Sanjek, D. with Halligan, B. (2013) ''You Can't Always Get What You Want: Riding on the Medicine Ball Caravan'' in  [http://www.routledge.com/books/details/9780415528023/ The Music Documentary.] [http://www.routledge.com/books/details/9780415528023/ London: Routledge].
* Sanjek, D. (2013) ''Zappa and the Freaks: Recording Wild Man Fisher'' in Paul Carr, ed., Frank Zappa and the And: Key Essays on the Contextualization of his Legacy. Aldershot: Ashgate.
* Sanjek, D. (2012) ''Groove Me: Listening to the Discs of Northern Soul'' in Transatlantic Routes of American Roots Music. Farnham: Ashgate.
* Sanjek, D. (2012) ''Putting It Together: The Institutionalization of the American Musical Theatre'' in Oxford Handbook of the American Musical Theatre. New York: Oxford University Press.
* Sanjek, D. (2012) ''Jimmy Bowen'' in Grove Dictionary of American Music. New York: Oxford University Press.... [and various other entries: Johnny Otis; the Orioles; Gene Vincent; Sister Rosetta Tharpe; Clyde McPhatter; Harold Melvin and the Blue Notes; Neville Brothers; Tracy Nelson; Doo Wop; Eddie Fisher; Ink Spots; Brenda Lee; Tony Brown; Allen Toussaint; Jim Denny; the Dells]
* Sanjek, D. (2011) ''African-American Music and the Recording Industry: An Introduction'' in Encyclopedia of African-American Music, Santa Barbara: Greenwood Press.
* Sanjek, D. (2011) ''African-American Music and the Recording Industry: 1919-1942'' in: Encyclopedia of African-American Music,' Santa Barbara: Greenwood Press.
* Sanjek, D. (2011) ''African-American Music and the Recording Industry: 1942-68'' in Encyclopedia of African-American Music. Santa Barbara: Greenwood Press.
* Sanjek, D. (2011) ''Jump Blues'' in Encyclopedia of African-American Music. Santa Barbara: Greenwood Press.
* Sanjek, D. (2011) ''What's Syd Got To Do With It?: King Records, Henry Glover and the Complex Achievement of Crossover'' in Hidden In The Mix: African American Country Music Traditions. Durham: Duke University Press.
* Sanjek, D. (2009) ''Bank Accounts and Black Narcissus: Jimmie Rodgers and the Professionalization of American Popular Music'' in Waiting For A Train: Jimmie Rodgers's America. Burlington, Mass.: Rounder Books, 65-81
* Sanjek, D. (2008) ''Shock Jocks: Making Mayhem Over the Radio'' in Battleground: The Media Volume 2 (O-Z). Upper Saddle River, New Jersey: Pearson/Prentice-Hall.
* Sanjek, D. (2005) ''I Give it a 94.'' ''It’s Got a Beat and You can Dance to It. Valuing Popular Music'' in Michael Berube, The Aesthetics of Cultural Studies: An Introduction. Oxford: Blackwell, p.&amp;nbsp;117-139.
* Sanjek, D. (2004) ''All the Memories Money Can Buy: Marketing Authenticity and Manufacturing Authorship'' in Eric Weisbard, ed., This is Pop, Harvard University Press, 155–172.
* Sanjek, D. (2004) ''In My Time of Dying: Johnny Cash, Johnny Paycheck, Gary Stewart and Cycles of Hipness'' Peper at American Studies Association Convention, November 13.
* Sanjek, D. (2002) ''Tell Me Something I Don’t Already Know'' in Norman Kelley, ed. Rhythm and Business: The Political Economy of Black Music. New York: Akashic Books.
* Sanjek, D. (1999) ''Institutions'' in T. Swiss and B. Horner, eds. Key Terms in Popular Music and Culture. Oxford: Blackwell, pp.&amp;nbsp;46–56
* Sanjek, D. (1998) ''Reeling in the Years: American Vernacular Music &amp; Documentary Film,'' in Brophy, P. ed. Cinesonic: The World of Sound in Film. Sydney: AFTRS Publishing.
* Sanjek, D. (1998) ''Blue Moon of Kentucky Rising over the Mystery Train,'' in Cecilia Tichi, ed. Reading Country Music: Steel Guitars, Opra Stars and Honkytonk Bars. Duke University Press, p.&amp;nbsp;22-44
* Sanjek, D. (1998) ''Popular Music and the Synergy of Corporate Culture,'' in Thomas Swiss, J. Sloop and E. Herman, eds. Mapping the Beat: Popular Music and Contemporary Theory. Oxford: Blackwell,
* Sanjek, D. (1997) ''Can a Fujiama Mama be the Female Elvis?'' ''The Wild, Wild Women of Rockabilly'' in Whiteley, S. ed. Sexing the Groove. London: Routledge, pp.&amp;nbsp;137–167
* Sanjek, D. (1994) ''Don’t Have to DJ No More: Sampling and the Autonomous Creator'' in Martha Woodmansee and Peter Jansi, eds. The Construction of Authorship: Textual Appropriation in Law and Literature. Duke University Press.

=== Peer Reviewed Journals ===

* Sanjek, D. (2011) ''Hard of Hearing: Acoustic Legacies and Public Policies,' Popular Music &amp; Society.''
* Sanjek, D. (2011) ''What Hath Phast Phreddie Wrought?: Los Angeles, Punk Music and the Recovery of Race'' Journal of Post-Punk.
* Sanjek, D. (2006) [http://www.indiana.edu/~bookworm/sanjek-ridiculing.pdf ''Ridiculing the White Bread Original: The Politics of Parody and Preservation of Greatness in Luther Campbell''] AKA Luke Skywalker et al. vs. Acuff-Rose Music, Inc.,' Cultural Studies 20, 2-3, pp.&amp;nbsp;262–281
* Sanjek, D. (2006) [http://www.indiana.edu/~bookworm/sanjek-ridiculing.pdf ''Ridiculing the White Bread Original: The Politics of Parody and Preservation of Greatness in Luther Campbell, AKA Luke Skyywalker et al vs. Acuff-Rose Music, Inc.''] Cultural Studies 20, 2-3, pp.&amp;nbsp;262–281.
* Sanjek, D. (2006) ‘Navigating the Channel: Recent Scholarship on African-American Popular Music,’ Journal of Popular Music Studies 11, 1, 167-192
* Sanjek, D. (1997) ''One Size Does Not Fit All: The Precarious Position of the African-American Entrepreneur in Post WW2 American Popular Music'' American Music 15, 4, 535-562
* Sanjek, D. (1992) [https://web.archive.org/web/20230401140703/https://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/TRA/Pleasure_and_principles.shtml ''Pleasure and Principles: Issues of Authenticity in the Analysis of Rock’n’Roll''] Journal of Popular Music Studies.

== Pubblikazzjonijiet dwar il-films&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ==

=== Peer Reviewed Journals ===

* Sanjek, D. (2012) ''Review of Funny Pictures: Animation and Comedy in Studio-Era Hollywood.'' Daniel Goldmark and Charlie Keil, eds. Quarterly Review of Film and Video
* Sanjek, D. (2005) [http://www.popmatters.com/pm/feature/051222-claudechabrol/ ''Getting Something Out &amp;#x5B;on Claude Chabrol&amp;#x5D;''] Pop Matters
* Sanjek, D. (2005) [http://www.popmatters.com/pm/feature/050516-haroldlloyd/ ''Thrills &amp;#x5B;on Harold Lloyd&amp;#x5D;''] Pop Matters
* Sanjek, D. (2004) [http://www.popmatters.com/pm/feature/041207-jerrylewis/ ''Monkey King &amp;#x5B;on Jerry Lewis&amp;#x5D;''] Pop Matters
* Sanjek, D. (2003) ''The Doll and The Whip: Pathos and Ballyhoo in William Castle´s Homicidal'' Quarterly Review of Film and Video 20, 4, pp.&amp;nbsp;247–264
* Sanjek, D. (2003) [http://www.popmatters.com/pm/feature/031113-carney/ ''A Brief Reign of Terror &amp;#x5B;on Gordon Hessler&amp;#x5D;''] Pop Matters
* Sanjek, D. (2002) [https://web.archive.org/web/20140418171117/http://sensesofcinema.com/2002/21/losey_damned/ ''Cold, Cold Heart: Joseph Losey’s The Damned and the Compensations of Genre''] Senses of Cinema 21
* Sanjek, D. (2002) [http://www.popmatters.com/pm/feature/021206-melville/ ''Fate Wears a Fedora (on Jean Pierre Melville)''] Pop Matters
* Sanjek, D. (2002) [http://www.popmatters.com/pm/feature/021129-coburn-james/ ''Smile When You Say That: James Coburn (1908-2002)''] Pop Matters
* Sanjek, D. (2002) [http://www.popmatters.com/pm/feature/020410-billywilder/ ''A Cynic’s Demise: Billy Wilder (1906-2002)'' Pop Matters]
* Sanjek, D. (2001) [https://web.archive.org/web/20120624225312/http://bad.eserver.org/issues/2002/61/sanjek.html ''Dario Argento's Blood on the Walls'' Bad Subjects] Archived June 24, 2012, at the Wayback Machine
* Sanjek, D. (2001) ''Big Boss Man: Samuel J. Arkoff (1917-2001)'' Pop Matters
* Sanjek, D. (1996) ''Dr Hobbes Parasites: Victims, Victimization and Gender In David Cronenberg’s Shivers'' Cinema Journal 36, 1, 55-74.
* Sanjek, D. (1994) ''Torment Street Between Malicious and Crude: Sophisticated Primitivism in the Films of Samuel Fuller,'' Literature Film Quarterly 22, 3, pp.&amp;nbsp;187–194.
* Sanjek, D. (1994) ''Twilight of the Monsters: The English Horror Film 1968-1975'' in Wheeler Winston Dixon, ed. Re-Viewing British Cinema 1900-1992. Albany: University of New York Press, p.&amp;nbsp;195-209.
* Sanjek, D. (1994) [https://web.archive.org/web/20110226061414/https://cinema.usc.edu/archivedassets/098/15813.pdf ''Foreign Detection: The West German Krimi and the Italian Giallo,'']  Spectator 14, 2, 82-95
* Sanjek, D. (1990) ''‘Fans’ Notes: The Horror Film Magazine'' Literature / Film Quarterly 18, 3, p.&amp;nbsp;150-160

== Referenzi ==
{{Referenzi}}
{{Awtorità}}
{{DEFAULTSORT:Sanjek, David}}
[[Kategorija:Mietu fl-2011]]
[[Kategorija:Twieldu fl-1952]]
[[Kategorija:Akkademiċi]]
[[Kategorija:Mużika popolari]]</text>
      <sha1>qw77drm7ctcp7bux6mdsxe1qk9fm52h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lag ta' Baikal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32072</id>
    <revision>
      <id>333521</id>
      <parentid>326940</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53911" sha1="fzuwu8mz57z7ja6g3j7fevfkkn2mghe" xml:space="preserve">[[Stampa:Baikal.A2001296.0420.250m-NASA (1).jpg|daqsminuri|Ritratt satellitari tal-Lag ta' Baikal.]]
Il-'''Lag ta' Baikal''' (pronunzja: /baɪˈkɑːl, -ˈkæl/ ''by-KAHL, -⁠KAL''; bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: Oзеро Байкал, b'ittri Rumani: ''Ozero Baykal'' [ˈozʲɪrə bɐjˈkaɫ]; bil-Buryat: Байгал далай, b'ittri Rumani: ''Baigal dalai'') lag tettoniku kbir fir-[[Russja]].&lt;ref&gt;Dervla Murphy (2007) ''Silverland: A Winter Journey Beyond the Urals'', [[Londra]], John Murray, p. 173.&lt;/ref&gt; Jinsab fin-Nofsinhar tas-[[Siberja]], bejn l-entitajiet federali tal-Oblast ta' [[Irkutsk]] lejn il-Majjistral u r-Repubblika ta' Buryatia lejn ix-Xlokk.

B'erja totali ta' 31,722 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (12,248 mil kwadru) — jiġifieri kemxejn ikbar mill-[[Belġju]] —il-Lag ta' Baikal huwa s-seba' l-ikbar lag fid-[[Id-Dinja|dinja]] bħala erja tas-superfiċe, u huwa wkoll it-tieni l-ikbar lag fl-Ewrasja wara l-[[Baħar Kaspju]]. Madankollu, peress li huwa wkoll l-iżjed lag fond, b'fond massimu ta' 1,642 [[metru]] (5,387 pied), il-Lag ta' Baikal huwa l-ikbar lag tal-ilma ħelu fid-dinja bħala volum, bi 23,615.39 km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (5,670 mil kubu) ta' ilma jew 22–23 % tal-ilma ħelu tas-superfiċe fid-dinja, jiġifieri iktar mil-Lagi l-Kbar kollha tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]] f'daqqa. Huwa wkoll l-eqdem lag fid-dinja b'età ta' 25–30 miljun sena, u huwa fost l-iżjed ċari wkoll.&lt;ref&gt;Jung, J.; Hojnowski, C.; Jenkins, H.; Ortiz, A.; Brinkley, C.; Cadish, L.; Evans, A.; Kissinger, P.; Ordal, L.; Osipova, S.; Smith, A.; Vredeveld, B.; Hodge, T.; Kohler, S.; Rodenhouse, N.; Moore, M. (2004). &quot;Diel vertical migration of zooplankton in Lake Baikal and its relationship to body size&quot; (PDF). In Smirnov, A.I.; Izmest'eva, L.R. (eds.). ''Ecosystems and Natural Resources of Mountain Regions. Proceedings of the first international symposium on Lake Baikal: The current state of the surface and underground hydrosphere in mountainous areas. &quot;Nauka&quot;, Novosibirsk, Russia''. pp. 131–140.&lt;/ref&gt;

Il-Lag ta' Baikal jospita eluf ta' [[Speċi|speċijiet]] ta' pjanti u ta' [[Annimal|annimali]], li bosta minnhom huma endemiċi għar-reġjun. Jospita wkoll it-tribujiet Buryat, li jrabbu l-mogħoż, l-iġmla, il-bhejjem tal-ifrat, in-[[Nagħġa|nagħaġ]] u ż-[[Żiemel|żwiemel]] fuq in-naħa tal-Lvant tal-lag,&lt;ref&gt;S. Hudgins (2003). ''The Other Side of Russia: A Slice of Life in Siberia and the Russian Far East''. Texas A&amp;M University Press.&lt;/ref&gt; fejn it-temperatura medja tvarja minn temperatura minima fix-xitwa ta' −19 °C (−2 °F) għal temperatura massima fis-sajf ta' 14 °C (57 °F).&lt;ref&gt;Fefelov, I.; Tupitsyn, I. (2004). &quot;Waders of the Selenga delta, Lake Baikal, eastern Siberia&quot;. ''Wader Study Group Bulletin''. '''104''': 66–78.&lt;/ref&gt; Ir-reġjun tal-Lvant tal-Lag ta' Baikal huwa magħruf ukoll bħala Transbaikalia jew Transbaikal, u r-reġjun ta' madwar il-lag stess xi kultant jissejjaħ Baikalia. Il-Lag ta' Baikal tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1996.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/754/|titlu=Lake Baikal|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-04-29}}&lt;/ref&gt;

== Ġeografija u idrografija ==
[[File:Yeniseirivermap.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yeniseirivermap.png|daqsminuri|Il-baċir ta' Yenisey, li jinkludi l-Lag ta' Baikal.]]
Il-Lag ta' Baikal jinsab f'wied tettoniku, li nħoloq fi ħdan iż-Żona tal-Fondoq ta' Baikal, fejn il-qoxra tad-Dinja bil-mod il-mod qed tiċċaqlaq. B'tul ta' 636 kilometru (395 mil) u b'wisa' ta' 79 kilometru (49 mil), il-Lag ta' Baikal għandu l-ikbar erja tas-superfiċe fost il-lagi kollha tal-ilma ħelu fl-[[Asja]], b'31,722 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (12,248 mil kwadru), u huwa l-iżjed lag fond fid-dinja b'fond ta' 1,642 metru (5,387 pied). Is-superfiċe tal-lag tinsab 455.5 metru (1,494 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar, filwaqt li l-qiegħ tal-lag jinsab 1,186.5 metru (3,893 pied) 'l isfel mil-livell tal-baħar, u taħtu hemm xi seba' kilometri (4.3 mili) ta' sedimenti; għaldaqstant il-qiegħ tal-fondoq jinsab xi 8–11-il kilometru (5.0–6.8 mili) 'l isfel mis-superfiċe tal-lag, u b'hekk huwa l-iżjed fondoq kontinentali fond fid-Dinja.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.gi.alaska.edu/ScienceForum/ASF9/986.html|titlu=The Oddities of Lake Baikal, Alaska Science Forum|data=2007-02-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-04-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070203174400/http://www.gi.alaska.edu/ScienceForum/ASF9/986.html|arkivju-data=2007-02-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

F'termini [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]], il-fondoq mhuwiex antik u huwa attiv – jiġifieri jitwessa' madwar erba' millimetri (0.16 pulzieri) fis-sena.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://earthquakeinsights.substack.com/p/m54-earthquake-below-lake-baikal|titlu=M5.4 earthquake below Lake Baikal|kunjom=Hubbard|isem=Judith A.|kunjom2=Bradley|isem2=Kyle|data=2024-01-16|data-aċċess=2024-04-30}}&lt;/ref&gt; Iż-żona tettonika hija attiva sismikament ukoll; fl-inħawi hemm fawwariet sħan u kull ftit snin ikun hemm terremoti notevoli. Il-lag huwa maqsum fi tliet baċiri: tat-Tramuntana, Ċentrali u tan-Nofsinhar, b'fond ta' madwar 900 metru (3,000 pied), 1,600 metru (5,200 pied) u 1,400 metru (4,600 pied), rispettivament. Żoni tettoniċi differenti b'fond sa madwar 300 metru (980 pied) jisseparaw il-baċiri. Il-baċiri tat-Tramuntana u Ċentrali huma sseparati bil-Fondoq Akademikjan, filwaqt li ż-żona madwar id-Delta ta' Selenga u d-Depressjoni ta' Buguldeika tissepara l-baċiri Ċentrali u tan-Nofsinhar. Il-lag inixxi fl-Angara, li hija tributarja tal-Yenisey. Fost il-formazzjonijiet tal-art hemm il-Kap ta' Ryty tul ix-xatt tal-Majjistral tal-Lag ta' Baikal.
[[File:DEM_Baikal_lake.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:DEM_Baikal_lake.png|daqsminuri|Mudell diġitali tal-elevazzjoni tal-inħawi tal-Lag ta' Baikal.]]
Huwa stmat li l-Lag ta' Baikal għandu 25–30 miljun sena, u b'hekk huwa l-iżjed lag antik fl-istorja ġeoloġika. Huwa uniku fost il-lagi l-kbar ta' altitudni kbira, peress li s-sedimenti tiegħu ma ġewx affettwati mit-trikkib ta' plakek glaċjali kontinentali. L-istudji ta' kooperazzjoni Russi, [[Stati Uniti|Amerikani]] u [[Ġappun|Ġappuniżi]] tas-sedimenti mħaffra mill-fond fis-snin 90 tas-seklu 20 jipprovdu rekord dettaljat tal-varjazzjoni klimatika matul l-aħħar 6.7 miljun sena.

Huwa mistenni tħaffir tas-sedimenti iktar fil-fond u iktar fit-tul fil-ġejjien qarib. Il-Lag ta' Baikal huwa l-uniku lag tal-ilma ħelu fejn teżisti evidenza diretta u indiretta ta' idrati tal-gass.&lt;ref&gt;M. Vanneste; M. De Batist; A. Golmshtok; A. Kremlev; W. Versteeg (2001). &quot;Multi-frequency seismic study of gas hydrate-bearing sediments in Lake Baikal, Siberia&quot;. ''Marine Geology''. '''172''' (1): 1–21.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;P. Van Rensbergen; M. De Batist; J. Klerkx; R. Hus; J. Poort; M. Vanneste; N. Granin; O. Khlystov; P. Krinitsky (2002). &quot;Sublacustrine mud volcanoes and methane seeps caused by dissociation of gas hydrates in Lake Baikal&quot;. ''Geology''. '''30''' (7): 631–634.&lt;/ref&gt;

Il-lag huwa mdawwar bil-muntanji: il-Muntanji ta' Baikal fix-xatt tat-Tramuntana, il-Katina Muntanjuża ta' Barguzin fix-xatt tal-Grigal u l-Katina Muntanjuża ta' Primorsky estiża tul ix-xatt tal-Punent. Il-muntanji u t-''taiga'' huma protetti bħala park nazzjonali. Fil-lag hemm 27 gżira; l-ikbar waħda, Olkhon, hija twila 72 kilometru (45 mil) u hija t-tielet l-ikbar gżira tal-lagi fid-dinja. Il-lag jiġi alimentat mill-influss ta' saħansitra 330 xmara. Id-drenaġġ ta' dawk prinċipali direttament fil-Lag ta' Baikal huma x-xmajjar Selenga, Barguzin, in-naħa ta' fuq ta' Angara, Turka, Sarma u Snezhnaya. Id-drenaġġ isir minn żbokk uniku, ix-xmara Angara.

Fi ħdan il-wied tettoniku tal-Lag ta' Baikal jeżistu rjieħ regolari.&lt;ref&gt;Touchart, Laurent (2012), &quot;Baikal, Lake&quot;, in Bengtsson, Lars; Herschy, Reginald W.; Fairbridge, Rhodes W. (eds.), ''Encyclopedia of Lakes and Reservoirs'', Encyclopedia of Earth Sciences Series, Dordrecht: Springer Netherlands, pp. 83–91, doi:10.1007/978-1-4020-4410-6_50, ISBN 978-1-4020-4410-6.&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Lake_Baikal_in_winter.jpg|Il-Lag iffriżat ta' Baikal qrib il-Gżira ta' Olkhon.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lake_Baikal_in_winter.jpg
File:Olkhon_Island_and_Lake_Baikal.jpg|L-irdumijiet tal-Gżira ta' Olkhon.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Olkhon_Island_and_Lake_Baikal.jpg
File:Побережье_Байкала_в_Сухой.jpg|Bajja bir-ramel fid-Distrett ta' Kabansky.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D1%8C%D0%B5_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B2_%D0%A1%D1%83%D1%85%D0%BE%D0%B9.jpg
File:26_swiatoinos.jpg|Il-muntanji tal-[[Peniżola]] ta' Svyatoy Nos fil-Park Nazzjonali ta' Zabaykalsky.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:26_swiatoinos.jpg
File:Turka_ibaia_bokaletik_gertu.JPG|Ix-xmara Turka qabel ma tingħaqad mal-Lag ta' Baikal.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Turka_ibaia_bokaletik_gertu.JPG
&lt;/gallery&gt;

=== Karatteristiċi tal-ilma ===
[[File:Baikal_1739.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baikal_1739.jpg|daqsminuri|L-ilma tal-Lag ta' Baikal huwa tassew ċar kristall.]]
Il-Lag ta' Baikal huwa wieħed mill-iżjed lagi b'ilma ċar fid-dinja. Matul ix-xitwa, it-trasparenza tal-ilma fil-beraħ titla' saħansitra sa 30–40 metru (100–130 pied), iżda matul is-sajf tipikament tkun sa 5–8 metri (15–25 pied). Il-Lag ta' Baikal huwa rikk fl-[[ossiġenu]], anke fil-partijiet l-iktar fondi, u b'hekk jibqa' sseparat minn korpi tal-ilma ferm stratifikati bħal-Lag ta' Tanganyika u l-[[Baħar l-Iswed]].&lt;ref&gt;Hutter; Yongqi; Chubarenko (2011). ''Physics of Lakes: Foundation of the Mathematical and Physical Background''. Vol. 1. Springer. p. 11. ISBN &lt;bdi&gt;978-3-642-15178-1&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Fil-Lag ta' Baikal, it-temperatura tal-ilma tvarja ferm skont il-post, il-fond u ż-żmien tas-sena. Matul ix-xitwa u r-rebbiegħa, il-wiċċ jiffriża għal madwar 4–5 xhur; mill-bidu ta' Jannar sal-bidu ta' Mejju–Ġunju (l-iktar fit-Tramuntana), wiċċ il-lag jinkesa bis-silġ. Bħala medja, is-silġ jilħaq ħxuna ta' 0.5 sa 1.4 metru (1.6–4.6 piedi), iżda f'xi postijiet partikolari, jaf ikollu ħxuna ta' iktar minn 2 metri (6.6 piedi). Matul dan il-perjodu, bil-mod il-mod it-temperatura togħla iktar ma l-lag ikun fond, u tkun l-iktar kiesħa qrib il-wiċċ miksi bis-silġ qrib il-punt ta' ffriżar, u titla' sa madwar 3.5–3.8 °C (38.3–38.8 °F) f'fond ta' 200–250 metru (660–820 pied). Wara li s-silġ jinkiser fil-wiċċ, l-ilma tal-wiċċ bil-mod il-mod jisħon bix-[[xemx]], u f'Mejju–Ġunju, it-300 metru (980 pied) ta' fuq jew kważi jsiru omotermiċi (bl-istess temperatura kullimkien) għal madwar 4 °C (39 °F) minħabba t-taħlit tal-ilma. Ix-xemx tkompli tisħon is-saff tal-wiċċ, u fl-eqqel ta' Awwissu t-temperatura jaf tilħaq madwar 16 °C (61 °F) fil-partijiet prinċipali u 20–24 °C (68–75 °F) fil-bajjiet baxxi fin-Nofsinhar tal-lag. Matul dan iż-żmien, ix-xejra tiġi invertita meta mqabbla max-xitwa u mar-rebbiegħa, u t-temperatura tal-ilma tinżel iktar ma jiżdied il-fond. Mal-bidu tal-ħarifa, it-temperatura fil-wiċċ terġa' tinżel u jkun hemm it-tieni perjodu omotermiku għal madwar 4 °C (39 °F) fil-madwar 300 metru (980 pied) ta' fuq f'Ottubru–Novembru. Fl-iżjed partijiet fondi tal-lag, minn madwar 300 metru (980 pied), it-temperatura tkun stabbli b'3.1–3.4 °C (37.6–38.1 °F), bi ftit varjazzjonijiet annwali biss.

It-temperatura medja fil-wiċċ żdiedet bi kważi 1.5 °C (2.7 °F) f'dawn l-aħħar 50 sena, u b'hekk irriżultat f'perjodu iqsar meta l-lag ikun miksi bis-silġ. F'xi postijiet, instabu kanali idrotermiċi b'ilma li jkollu temperatura ta' madwar 50 °C (122 °F). Dawn jinsabu l-iktar fil-fond iżda lokalment instabu wkoll f'ilma relattivament baxx. Ftit li xejn ikollhom effett fuq it-temperatura tal-lag minħabba l-volum kbir tiegħu.

Il-maltempati huma komuni fil-lag, speċjalment matul is-sajf u l-ħarifa, u jistgħu jirriżultaw f'mewġ għoli sa 4.5 metri (15-il pied).

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Baikal-S1999276045323.png|Ritratt tal-Lag ta' Baikal mis-satellita OrbView-2.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baikal-S1999276045323.png
File:Ice_Melting_on_Lake_Baikal_-_NASA_Earth_Observatory.jpg|It-tidwib tas-silġ fir-rebbiegħa fil-Lag ta' Baikal: wieħed jista' jinnota s-silġ fit-Tramuntana, filwaqt li fin-Nofsinhar is-silġ inħall.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ice_Melting_on_Lake_Baikal_-_NASA_Earth_Observatory.jpg
File:Circles_in_Thin_Ice,_Lake_Baikal,_Russia.jpg|Ċirku ta' silġ irqiq, b'dijametru ta' 4.4 kilometri (2.7 mili) fit-tarf tan-Nofsinhar tal-lag, x'aktarx ikkawżat bil-konvezzjoni.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Circles_in_Thin_Ice,_Lake_Baikal,_Russia.jpg
File:Selenga_delta.jpg|Id-delta tax-xmara Selenga, it-tributarja prinċipali tal-Lag ta' Baikal.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Selenga_delta.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Fawna u flora ==
[[File:Baikal-seal_4747-pho.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baikal-seal_4747-pho.jpg|daqsminuri|Il-bumarin ta' Baikal huwa endemiku għal-Lag ta' Baikal.]]
Il-Lag ta' Baikal għandu [[bijodiversità]] rikka. Jospita iktar minn 1,000 speċi ta' pjanti u 2,500 speċi ta' [[Annimal|annimali]] skont l-għarfien attwali, iżda ċ-ċifri reali għaż-żewġ gruppi x'aktarx li huma ferm ogħla. Iktar minn 80 % tal-annimali huma endemiċi.

=== Flora ===
L-artijiet madwar il-Lag ta' Baikal jinkludu bosta speċijiet ta' fjuri. Ix-xewk tal-art bassasa (''Cirsium palustre'') jinstab fil-limiti tal-Lvant tal-firxa ġeografika tiegħu.

Il-pjanti vaskolari makrofitiċi ta' taħt l-ilma ma tantx huma preżenti, għajr f'xi bajjiet baxxi tul ix-xtut tal-Lag ta' Baikal. Iktar minn 85 speċi ta' pjanti vaskolari makrofitiċi ta' taħt l-ilma ġew irreġistrati, fosthom [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneri]] bħal ''Ceratophyllum'', ''Myriophyllum'', ''Potamogeton'' u ''Sparganium''. L-ispeċi invażiva ''Elodea canadensis'' ġiet introdotta fil-lag fis-snin 50 tas-seklu 20. Minflok il-pjanti vaskolari, spiss il-flora akkwatika hija dominata minn diversi speċijiet tal-algi ħodor, b'mod partikolari ''Draparnaldioides'', ''Tetraspora'' u ''Ulothrix'' f'ilma iktar baxx minn 20 metru (65 pied); għalkemm ''Aegagrophila'', ''Cladophora'' u ''Draparnaldioides'' jistgħu jinstabu f'fond ta' iktar minn 30 metru (100 pied). Għajr għall-''Ulothrix'', hemm speċijiet endemiċi tal-Lag ta' Baikal f'dawn il-ġeneri kollha ta' algi ħodor. Iżjed minn 400 speċi diatomi, kemm bentiċi kif ukoll planktoniċi, jgħix fil-lag, u madwar nofshom huma endemiċi għal-Lag ta' Baikal; madankollu, għad hemm bosta inċertezzi tassonomiċi rigward dan il-grupp.

=== Fawna ===

==== Mammiferi ====
[[File:Из_жизни_байкальской_нерпы_близ_Ушканьих_островов_02.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%98%D0%B7_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B8_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B7_%D0%A3%D1%88%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B2_02.jpg|lemin|daqsminuri|Il-bumarin ta' Baikal.]]
Il-bumarin ta' Baikal jew in-''nerpa'' (''Pusa sibirica'') huwa endemiku għal-Lag ta' Baikal.

Firxa wiesgħa ta' mammiferi tal-art jistgħu jinstabu fil-ħabitats ta' madwar il-lag, fosthom l-ors kannella (''Ursus arctos''), il-lupu Ewrasjatiku (''Canis lupus lupus''), il-volpi l-aħmar (''Vulpes vulpes''), is-sable (''Martes zibellina''), l-ermellin (''Mustela erminea''), il-lontra Ewrasjatika (''Lutra lutra''), il-leopard tal-borra (''Panthera uncia''), l-alċi (''Alces alces''), l-elk (''Cervus canadensis''), ir-renni (''Rangifer tarandus''), iċ-ċriev selvaġġi Siberjani (''Capreolus pygargus''), iċ-ċriev selvaġġi Siberjani tal-qrejjen (''(Moschus moschiferus''), il-[[ħanżir]] selvaġġ (''Sus scrofa''), l-iskojjattlu aħmar (''Sciurus vulgaris''), l-iskojjattlu Siberjan (''Eutamias sibiricus''), il-marmotti (''Marmota'' sp.), il-lemmings (''Lemmus'' sp.), u l-[[liebru]] tal-muntanji (''Lepus timidus''). Sal-[[Medjuevu|Medju Evu]] Bikri, kien għad hemm popolazzjonijiet tal-biżont [[Ewropa|Ewropew]] (''Bison bonasus'') qrib il-lag; dawn kienu jirrappreżentaw l-iżjed firxa fil-Lvant tal-ispeċi.
[[File:Chayki_v_Chivyrkuyskom_zalive.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chayki_v_Chivyrkuyskom_zalive.JPG|daqsminuri|Gawwi tal-Mongolja fil-Lag ta' Baikal.]]

==== Għasafar ====
B'kollox hemm 236 speċi ta' għasafar li jgħixu fil-Lag ta' Baikal; 29 speċi minnhom huma għasafar li jgħixu fuq l-ilma stess. Għalkemm ingħataw isem il-lag, kemm is-sarsella ta' Baikal kif ukoll il-bagħal tal-arbuxxelli ta' Baikal huma mifruxa sew fil-Lvant tal-Asja.

==== Ħut ====
[[File:Thymallus_baikalensis,_Baikal-Museum,_Listvyanka,_Irkutsk_Oblast,_Russia_-_20080405.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Thymallus_baikalensis,_Baikal-Museum,_Listvyanka,_Irkutsk_Oblast,_Russia_-_20080405.jpg|xellug|daqsminuri|Żewġ speċijiet ta' temoli (''Thymallus baikalensis'' u ''Thymallus brevipinnis'') jinsabu biss fil-Lag ta' Baikal u fix-xmajjar li jnixxu fil-lag.]]
Fil-baċir tal-lag hemm inqas minn 65 speċi nattiva ta' ħut, iżda iktar minn nofshom huma endemiċi. Il-[[Familja (bijoloġija)|familji]] ''Abyssocottidae'' (skorfni tal-fond), ''Comephoridae'' (ruvetti ta' Baikal), u ''Cottocomephoridae'' (skorfni ta' Baikal) huma ristretti għalkollox għall-baċir tal-lag. Dawn kollha huma parti mill-''Cottoidea'' u tipikament ikollhom tul ta' inqas minn 20 ċentimetru (8 pulzieri). Ta' min jinnota ż-żewġ speċijiet ta' ruvetti (''Comephorus baicalensis'' u ''C. dybowskii''). Dan il-ħut transluċidu tal-pinen twal tipikament jgħix fil-beraħ f'fond ta' 100–500 metru (330–1,640 pied), iżda jgħix ukoll iktar fil-baxx u iktar fil-fond. Flimkien ma' ċerti skorfni abissokottidi, dawn huma l-iżjed ħutiet tal-ilma ħelu li jgħixu fil-fond fid-dinja, qrib il-qiegħ tal-Lag ta' Baikal. Ir-ruvetti huma l-priża primarja tal-bumarin ta' Baikal u jirrappreżentaw l-ikbar bijomassa ta' ħut fil-lag. Apparti l-membri tal-''Cottoidea'', hemm xi speċijiet endemiċi ta' ħut ukoll fil-baċir tal-lag.
[[File:Omul_Fish.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Omul_Fish.jpg|daqsminuri|L-omul (''Coregonus migratorius'') huma endemiċi għal-Lag ta' Baikal, u huma sors ta' introjtu għall-popolazzjonijiet lokali.]]
L-iżjed speċi lokali importanti għas-sajd huma l-omul (''Coregonus migratorius''), tip ta' whitefish endemiku. Wara li jinqabdu, jiġu affumikati, u mbagħad jinbigħu fis-swieq ta' madwar il-lag. Hemm ukoll tip ieħor ta' whitefish endemiku, ''C. baicalensis''. It-temoli suwed ta' Baikal (''Thymallus baicalensis''), it-temoli bojod ta' Baikal (''T. brevipinnis'') u l-isturjun ta' Baikal (''Acipenser baerii baicalensis'') huma speċijiet importanti oħra ta' valur kummerċjali. Dawn huma endemiċi wkoll għall-baċir tal-Lag ta' Baikal.

==== Invertebrati ====
Il-lag jospita fawna endemika rikka ta' invertebrati. L-''Epischura baikalensis'' huwa endemiku għal-Lag ta' Baikal u huwa l-ispeċi dominanti ta' żooplankton hemmhekk, b'saħansitra bejn 80 u 90 % tal-bijomassa totali. Huwa stmat li din l-ispeċi tiffiltra saħansitra sa elf kilometru kubu ta' ilma fis-sena, jew il-volum kollu tal-lag kull 23 sena.

Fost id-diversità ta' gruppi ta' invertebrati hemm il-krustaċji amfipodi u ostrakodi, il-bebbux tal-ilma ħelu, id-dud annelid u d-dud turbellarjan.

==== Krustaċji amfipodi, isopodi, kladoċerani u ostrakodi ====
[[File:Baikal-Flohkrebs.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baikal-Flohkrebs.jpg|daqsminuri|''Brachyuropus reicherti'' (''Acanthogammaridae'') &quot;ġgantesk&quot;; amfipodu li nqabad waqt is-sajd fis-silġ li jsir fil-lag fix-xitwa. Il-lewn [[aħmar]]-oranġjo tiegħu huwa l-kulur naturali tiegħu meta jkun ħaj.]]
Iktar minn 350 speċi u sottospeċi ta' amfipodi huma endemiċi għal-lag. Għandhom diversità ekoloġika u fid-dehra eċċezzjonali, u jvarjaw mill-''Macrohectopus'' pelaġiċi għall-''Abyssogammarus'' u għall-''Garjajewia'' relattivament kbar tal-fond, l-[[erbivoru]] ''Micruropus'' ċkejken, u l-''Pachyschesis'' parassitiku (parasittiku fuq amfipodi oħra). Il-&quot;ġgantiżmu&quot; ta' xi amfipodi tal-Lag ta' Baikal, li ġie mqabbel ma' dak tal-amfipodi tal-[[Antartika]], ġie kkollegat mal-livell għoli ta' ossiġenu dissolt fil-lag. Fost il-&quot;ġganti&quot; hemm diversi speċijiet ta' ''Acanthogammarus'' u ''Brachyuropus'' (''Acanthogammaridae'') tax-xewk li jinstabu kemm fil-baxx kif ukoll fil-fond. Dawn l-amfipodi kbar u komuni essenzjalment huma [[Karnivoru|karnivori]] (għalkemm jieklu wkoll detriti), u jistgħu jilħqu tul ta' 7 ċentimetri (2.8 pulzieri).

L-għadd ta' isopodi huwa baxx; dawn jagħmlu parti mill-familja tal-''Asellidae''. Hemm erba' speċijiet tal-ġeneru ''Baicalasellus'', u ż-żewġ speċijiet ''Mesoasellus dybowskii'' u ''Limnoasellus poberezhnii''. Dawn is-sitt speċijiet endemiċi jinstabu fuq sottostrati bil-blat f'fond li jvarja bejn tliet metri u għaxar metri (''Baicalasellus angarensis'') sa iktar minn mitt metru (''Mesoasellus dybowskii'').

Hemm madwar 60 speċi magħrufa ta' kladoċerani (briegħed tal-ilma), u diversi minnhom huma endemiċi.

L-istess bħal lag antik ieħor, il-Lag ta' Tanganyika, il-Lag ta' Baikal huwa ċentru għad-diversità tal-ostrakodi. Madwar 90 % tal-ostrakodi tal-Lag ta' Baikal huma endemiċi, li jfisser li hemm madwar 200 speċi endemika. B'hekk dawn huma t-tieni l-iktar grupp li fih diversità ta' krustaċji fil-lag, wara l-anfipodi. Il-maġġoranza l-kbira tal-ostrakodi tal-Lag ta' Baikal huma parti mill-familji tal-''Candonidae'' (iktar minn 100 speċi deskritti) u tas-''Cytherideidae'' (madwar 50 speċi deskritti), iżda l-istudji ġenetiċi jindikaw li d-diversità reali f'mill-inqas il-familja ta' dawn tal-aħħar ġiet sottovalutata sew. Il-morfoloġija tal-ostrakodi tal-Lag ta' Baikal għandha diversità kbira.

==== Bebbux u bivalvi ====
Sal-2006, kważi 150 bebbuxu tal-ilma ħelu ġew irreġistrati fil-Lag ta' Baikal, inkluż 117-il speċi endemika mis-sottofamilji tal-''Baicaliinae'' (parti mill-''Amnicolidae'') u tal-''Benedictiinae'' (parti mil-''Lithoglyphidae''), u l-familji tal-''Planorbidae'' u tal-''Valvatidae''. L-ispeċijiet endemiċi kollha ġew irreġistrati li jgħixu f'fond ta' bejn 20 u 30 metru (66 u 98 pied), iżda l-maġġoranza jgħixu iktar fil-baxx. Madwar 30 speċi ta' bebbux tal-ilma ħelu jgħixu f'fond ta' iktar minn 100 metru (330 pied), li jirrappreżenta l-limit approssimattiv taż-żona tad-dawl tax-xemx, iżda 10 speċijiet biss huma tassew speċijiet tal-fond. Inġenerali, il-bebbux ta' Baikal għandhom qoxra rqiqa u huma żgħar. Tnejn mill-iktar speċijiet komuni huma l-''Benedictia baicalensis'' u l-''Megalovalvata baicalensis''. Id-diversità tal-bivalvi hija inqas b'iktar minn 30 speċi; madwar nofshom, li jagħmlu parti mill-familji tal-''Euglesidae'', tal-''Pisidiidae'' u tal-i''Sphaeriidae'', huma endemiċi (l-unika familja oħra fil-lag hija dik tal-''Unionidae'' bi speċi nonendemika unika). Il-bivalvi endemiċi jinstabu l-iktar fil-baxx, għalkemm hemm xi speċijiet li huma tal-fond.

==== Dud akkwatiku ====
Bi kważi 200 speċi deskritti, inkluż iktar minn 160 speċi endemiċi, iċ-ċentru tad-diversità għall-oligaketi akkwatiċi tal-ilma ħelu huwa l-Lag ta' Baikal. Għadd iżgħar ta' annelidi oħra tal-ilma ħelu huwa magħruf: 30 speċi ta' sangisug (''Hirudinea''), u erba' poliketi. Diversi mijiet ta' speċijiet ta' nematodi huma magħrufa li jgħix fil-lag, iżda perċentwal kbir minnhom għadhom ma ġewx deskritti.

Iktar minn 140 dud ċatt endemiċi (''Plathelminthes'') jgħixu fil-Lag ta' Baikal, f'firxa wiesgħa ta' tipi tal-qiegħ. Il-biċċa l-kbira tad-dud ċatt huma predaturi, u wħud għandhom ilwien jgħajtu ħafna. Spiss ikunu abbundanti fil-baxx, fejn tipikament ikun twal inqas minn 2 ċentimetri (pulzier), iżda fl-iżjed partijiet fondi tal-lag, l-ikbar, ''Baikaloplana valida'', jistgħu jilħqu sa 30 ċentimetru (pied) meta jiġġebdu.
[[File:Lubomirskia-baicalensis.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lubomirskia-baicalensis.jpg|daqsminuri|Eżemplar ta' sponża bil-friegħi ''Lubomirskia baicalensis'' (meta tkun ħajja jkollha [[aħdar]] jgħajjat iktar) f'[[mużew]].]]

==== Sponoż ====
Hemm mill-inqas 18-il speċi ta' sponoż jgħixu fil-lag, inkluż 15-il speċi mill-familja endemika tal-''Lubomirskiidae'' (il-bqija huma mill-familja nonendemika tal-i''Spongillidae''), li kkolonizzaw il-lag madwar 3.4 miljun sena ilu. L-isponoż tal-lag jirrappreżentaw madwar 44 % tal-bijomassa bentika tal-[[Annimal|annimali]]. Il-''Lubomirskia baicalensis'', il-''Baikalospongia bacillifera'', u l-''B. intermedia'' huma ikbar mis-soltu u jistgħu jilħqu kobor sa metru (3.3 piedi) jew iktar. Dawn it-tlieta huma l-iżjed sponoż komuni fil-lag. Filwaqt li l-ispeċijiet ''Baikalospongia'' tipikament ikollhom strutturi qishom twapet, il-''L. baikalensis'' spiss ikollha strutturi bil-friegħi u f'xi postijiet fejn tikber jaf tifforma &quot;foresti&quot; taħt l-ilma. Il-biċċa l-kbira tal-isponoż fil-lag tipikament ikunu ħodor meta jkunu ħajjin, minħabba l-klorofiti simbjotiċi (żooklorella), iżda jistgħu jkunu wkoll kannella jew [[Isfar|sofor]].&lt;ref&gt;Müller; and Grachev, eds. (2009). ''Biosilica in Evolution, Morphogenesis, and Nanobiotechnology: Case Study Lake Baikal'', pp. 81–110. Springer Publishing. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-3-540-88551-1&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Storja ==
Iż-żona ta' Baikal, xi kultant magħrufa bħala Baikalia, għandha storja twila ta' abitazzjoni umana. Qrib il-villaġġ ta' Mal'ta, xi 160 kilometru fil-Majjistral tal-lag, instabu l-fdalijiet ta' tifel magħruf bħala MA-1 jew it-&quot;tifel ta' Mal'ta&quot; li jindikaw abitazzjoni lokali tal-kultura Mal'ta–Buret' għall-ħabta ta' 24,000 sena ilu. Tribù bikrija li huwa magħruf li kienet tgħix fl-inħawi hija dik tal-Kurykan.&lt;ref&gt;Lincoln, W.B. (2007). ''The Conquest of a Continent: Siberia and the Russians''. Cornell University Press. p. 246. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-8014-8922-8&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Il-Lag ta' Baikal jinsab fl-eks territorju tat-Tramuntana tal-konfederazzjoni tal-Xiongnu, u huwa wieħed mis-siti tal-Gwerra bejn il-Han u l-Xiongnu, fejn l-armati tad-dinastija Han attakkaw u għelbu l-qawwiet tal-Xiongnu mis-seklu 2 [[Ante Christum natum|Q.K]]. sas-seklu 1 [[WK|W.K]]. Huma ddokumentaw li l-lag kien &quot;baħar enormi&quot; (''hanhai'') u ddeżinjawh bħala l-Baħar tat-Tramuntana (''Běihǎi'') tal-Erba' Ibħra semimitiċi. Il-Kurykan, tribù Siberjana li kienet tgħix fl-inħawi fis-seklu 6, tatu isem li jfisser &quot;ħafna ilma&quot;. Iktar 'il quddiem, il-lag issejjaħ &quot;lag naturali&quot; (''Baygal nuur'') mill-Buryat u &quot;lag rikk&quot; (''Bay göl'') mill-Yakut. Ftit kien magħruf fost l-Ewropej dwar il-lag qabel ma r-Russja espandiet fl-inħawi fis-seklu 17. L-ewwel esploratur Russu li wasal fil-Lag ta' Baikal kien [[Kurbat Ivanov]] fl-1643.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.irkutsk.org/baikal/research.htm|titlu=Research of the Baikal|sit=www.irkutsk.org|data-aċċess=2024-04-30}}&lt;/ref&gt;

Il-Lag ta' Baikal kien taħt il-Protettorat ta' Anbei tad-dinastija Tang mis-647 W.K. sas-682 W.K.

L-espansjoni Russa fl-inħawi tal-Buryat madwar il-Lag ta' Baikal fl-1628–1658 kienet parti mill-ħakma Russa tas-Siberja. Twettqet l-ewwel nett billi segwew ix-xmara Angara kontra l-kurrent minn Yeniseysk (li ġiet stabbilita fl-1619) u iktar 'il quddiem billi marru lejn in-Nofsinhar tax-xmara Lena. Ir-Russi semgħu bil-Buryat għall-ewwel darba fl-1609 f'Tomsk. Skont ġrajjiet [[Folklor|folkloristiċi]] rrakkontati seklu wara, fl-1623, [[Demid Pyanda]], li jaf kien l-ewwel Russu li wasal fejn ix-xmara Lena, qasam min-naħa ta' fuq tax-xmara Lena sax-xmara Angara u wasal f'Yeniseysk.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.randewy.ru/karta/geogr24.html|titlu=Открытие Русскими Средней И Восточной Сибири (bir-Russu)|sit=www.randewy.ru|data-aċċess=2024-04-30|arkivju-data=2009-02-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090210092239/http://randewy.ru/karta/geogr24.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[Vikhor Savin]] (fl-1624) u [[Maksim Perfilyev]] (fl-1626 u fl-1627–1628) esploraw it-territorju ta' Tungus fin-naħa t'isfel tax-xmara Angara. Lejn il-Punent, Krasnoyarsk fin-naħa ta' fuq tax-xmara Yenisei ġiet stabbilita fl-1627. Għadd ta' spedizzjonijiet b'dokumentazzjoni batuta esploraw in-naħa tal-Lvant minn Krasnoyarsk. Fl-1628, [[Pyotr Beketov]] iltaqa' għall-ewwel darba ma' grupp ta' Buryat u ngħata ''yasak'' (tribut) mingħandhom fis-sit futur ta' Bratsk. Fl-1629, [[Yakov Khripunov]] telaq minn Tomsk biex isib minjiera tal-fidda. L-irġiel tiegħu malajr bdew jisirqu kemm lir-Russi kif ukoll lin-nattivi. Ingħaqdu magħhom ukoll grupp ieħor minn Krasnoyarsk, iżda dawn telqu mit-territorju tal-Buryat malli beda jonqos l-ikel. B'hekk kien diffiċli li Russi oħra jidħlu fl-inħawi. Fl-1631, Maksim Perfilyev bena ''ostrog'' f'Bratsk. Il-paċifikazzjoni kellha suċċess moderat, iżda fl-1634, Bratsk inqerdet u l-gwarniġjon tagħha nqatel. Fl-1635, Bratsk ġiet attakkata minn spedizzjoni punitiva taħt Radukovskii. Fl-1638, ġiet assedjata iżda rreżistiet.

Fl-1638, Perfilyev qasam mix-xmara Angara lejn Ilim sax-xmara Lena u niżel 'l isfel sa Olyokminsk. Fi triqtu lura, huwa baħħar 'il fuq mix-xmara Vitim fl-inħawi fil-Lvant tal-Lag ta' Baikal (1640) fejn sema' rapporti dwar it-territorju tal-Amur. Fl-1641, Verkholensk ġiet stabbilit fin-naħa ta' fuq tax-xmara Lena. Fl-1643, Kurbat Ivanov baqa' tiela' max-xmara Lena u sar l-ewwel Russu li ra l-Lag ta' Baikal u l-Gżira ta' Olkhon. Nofs l-irġiel tiegħu taħt Skorokhodov baqgħu fil-lag, laħqu n-naħa ta' fuq tax-xmara Angara fit-Tramuntana, u baqgħu għax-xitwa fuq ix-xmara Barguzin lejn in-naħa tal-Grigal.

Fl-1644, [[Ivan Pokhabov]] tela' x-xmara Angara sal-Lag ta' Baikal, u x'aktarx li sar l-ewwel Russu li uża din ir-rotta, li hija diffiċli ferm minħabba l-kurrent rapidu. Huwa qasam il-lag u esplora n-naħa t'isfel tax-xmara Selenge. Għall-ħabta tal-1647, huwa reġa' rripeta l-vjaġġ, kiseb xi gwidi, u żdar &quot;Tsetsen Khan&quot; qrib [[Ulan Bator]]. Fl-1648, [[Ivan Galkin]] bena ''ostrog'' max-xmara Barguzin li saret ċentru għall-espansjoni lejn il-Lvant. Fl-1652, [[Vasily Kolesnikov]] irrapporta minn Barguzin li wieħed seta' jasal fit-territorju ta' Amur billi jsegwi x-xmajjar Selenga, Uda u Khilok sas-siti futuri ta' Chita u ta' Nerchinsk.

Il-Linja Ferrovjarja Trans-Siberjana nbniet bejn l-1896 u l-1902. Il-kostruzzjoni tal-linja ferrovjarja xenika madwar it-tarf tal-Lbiċ tal-Lag ta' Baikal kienet teħtieġ 200 pont u 33 mina. Sa ma tlestiet, trasport ferrovjarju ttrasporta l-vaguni ferrovjarji minn naħa għall-oħra tal-lag mill-Port ta' Baikal sa Mysovaya għal għadd ta' snin. Il-lag sar is-sit tat-taqbid minuri bejn il-leġjun Ċekoslovakk u l-Armata l-Ħamra fl-1918. Xi drabi matul is-sirda tax-xitwa, il-lag iffriża u wieħed seta' jaqsam minn naħa għall-oħra bil-mixi, għalkemm bir-riskju li jikkankrawlu saqajh jew li taqbdu xi ipotermija fatali mir-riħ kiesaħ li jaħkem fil-meded ċatti tas-silġ. Fix-xitwa tal-1920 seħħ il-Marċ il-Kbir fuq is-Silġ tas-Siberja, meta l-Armata Bajda Russa rtirat u qasmet il-Lag ta' Baikal iffriżat. Ir-riħ fil-lag espost tant kien kiesaħ li bosta nies mietu, u baqgħu hemm iffriżat sar-rebbiegħa. Mill-bidu tal-1956, il-kostruzzjoni tad-Diga ta' Irkutsk max-xmara Angara żiedet il-livell tal-ilma tal-lag b'1.4 metru (4.6 piedi).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://en.irkutskenergo.ru/qa/1008.2.html|titlu=Irkutskenergo: History|data=2013-03-25|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-04-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130325234405/http://en.irkutskenergo.ru/qa/1008.2.html|arkivju-data=2013-03-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Meta nbniet il-linja ferrovjarja, spedizzjoni idroġeografika kbira mmexxija minn [[F. K. Drizhenko]] wasslet għall-ewwel mappa ddettaljata tal-qiegħ tal-lag.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://marine.usgs.gov/fact-sheets/baikal/|titlu=USGS Fact Sheet: Lake Baikal - A Touchstone for Global Change and Rift Studies|data=2012-06-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-04-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120629180319/http://marine.usgs.gov/fact-sheets/baikal/|arkivju-data=2012-06-29|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Khagdaev_02.jpg|Xaman Buryat fil-Gżira ta' Olkhon.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Khagdaev_02.jpg
File:Baikal_sea.png|Mappa Russa tal-ħabta tal-1700, il-Lag ta' Baikal (mhux skont skala) jinsab fin-naħa ta' fuq.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baikal_sea.png
File:КБЖД_17.jpg|Lokomotiva tal-istim fil-Linja Ferrovjarja ta' Madwar il-Lag ta' Baikal.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9A%D0%91%D0%96%D0%94_17.jpg
File:Ledokol_Angara.jpg|Il-bastiment ''Angara'' ġie varat fl-1900 u huwa wieħed mill-iżjed icebreakers antiki li għadu operattiv.|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ledokol_Angara.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Lag ta' Baikal ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' &quot;Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali&quot;; il-'''kriterju (viii)''' &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti&quot;; il-'''kriterju (ix)''' &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar&quot;; u l-'''kriterju (x)''' &quot;Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Riċerka ==
[[File:Baikal_lake_Crack_in_the_ice.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baikal_lake_Crack_in_the_ice.jpg|daqsminuri|Stħarriġ dwar l-għata tas-silġ fuq il-lag.]]
Diversi organizzazzjonijiet qed iwettqu proġetti tar-riċerka naturali dwar il-Lag ta' Baikal. Il-biċċa l-kbira minnhom huma governattivi jew assoċjati mal-organizzazzjonijiet governattivi. Iċ-Ċentru tar-Riċerka tal-Lag ta' Baikal huwa organizzazzjoni indipendenti tar-riċerka li twettaq proġetti [[Ambjent (bijoloġija)|ambjentali]], [[Edukazzjoni|edukattivi]] u ta' riċerka fil-Lag ta' Baikal.

F'Lulju 2008, ir-Russja bagħtet żewġ sottomarini żgħar, Mir-1 u Mir-2, biex jinżlu 1,592 metru (5,223 pied) sal-qiegħ tal-Lag ta' Baikal sabiex iwettqu testijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] fl-ekosistema unika tiegħu. Għalkemm oriġinarjament ġie rrapportat li kellhom suċċess, ma stabbilewx rekord dinji għall-iżjed għadis fil-fond fl-ilma ħelu, u laħqu fond ta' 1,580 metru (5,180 pied) biss. Dak ir-rekord attwalment huwa ta' [[Anatoly Sagalevich]], f'fond ta' 1,637 metru (5,371 pied) fil-Lag ta' Baikal ukoll abbord is-sottomarin Pisces  fl-1990. Ix-xjenzat u l-[[politiku]] federali Russu [[Artur Chilingarov]], il-mexxej tal-missjoni, ħa sehem fl-għadis tal-Mir, l-istess bħall-President Russu [[Vladimir Putin]].&lt;ref&gt;Barry, Ellen (2011). &quot;A Rugged Guys' heart to heart&quot;. ''International Herald Tribune''.&lt;/ref&gt;

Mill-1993 twettqet riċerka dwar in-[[newtrini]] bit-Teleskopju tan-Newtrini ta' Taħt l-Ilma fil-Fond tal-Lag ta' Baikal (BDUNT). It-Teleskopju tan-Newtrini tal-Lag ta' Baikal NT-200 qed jintuża fil-Lag ta' Baikal, 3.6 kilometri (2.2 mili) mix-xatt f'fond ta' 1.1 kilometru (0.68 mili). Jikkonsisti minn 192 modulu ottiku.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://baikalweb.jinr.ru/|titlu=It-Teleskopju tan-Newtrini tal-Lag ta' Baikal.|data=2010-08-31|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-04-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100831210755/http://baikalweb.jinr.ru/|arkivju-data=2010-08-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Ekonomija ==
[[File:Fishermen_in_the_Katun,_Baikal.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fishermen_in_the_Katun,_Baikal.jpg|daqsminuri|Is-[[Sajjied|sajjieda]] tal-Lag ta' Baikal jistadu għal 15-il speċi ta' ħut kummerċjalment. L-omul, li jinstabu fil-Lag ta' Baikal biss, jirrappreżentaw il-biċċa l-kbira tal-qabdiet.]]
Il-lag, imlaqqam &quot;il-Perla tas-Siberja&quot;, attira investituri mill-industrija tat-turiżmu u d-dħul mill-enerġija wassal għal boom ekonomiku. Il-Grand Baikal f'Irkutsk ta' [[Viktor Grigorov]] huwa wieħed mill-investituri, li ppjana li jibni tliet lukandi, u ħoloq 570 impjieg. Fl-2007, il-gvern Russu ddikjara r-reġjun tal-Lag ta' Baikal bħala żona ekonomika speċjali. Żona popolari bil-lukandi f'Listvyanka tospita l-lukanda lussuża ta' seba' sulari Hotel Mayak. Fin-naħa tat-Tramuntana tal-lag, Baikalplan (organizzazzjoni nongovernattiva [[Ġermanja|Ġermaniża]]) flimkien mar-Russi fl-2009 bniet il-Frolikha Adventure Coastline Track, mogħdija ta' distanza twila ta' 100 kilometru (62 mil) bħala eżempju tal-iżvilupp sostenibbli fir-reġjun. Il-Lag ta' Baikal tniżżel ukoll fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996. Rosatom għandha pjanijiet li tibni laboratorju qrib il-Lag ta' Baikal, flimkien ma' impjant internazzjonali tal-arrikkiment tal-uranju u li tinvesti $2.5 biljun fir-reġjun, filwaqt li toħloq 2,000 impjieg fil-belt ta' Angarsk.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|data=2007-09-07|titlu='Pearl of Siberia' draws investors|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6982271.stm|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-04-30}}&lt;/ref&gt;

Il-Lag ta' Baikal huwa destinazzjoni popolari fost it-turisti minn madwar id-dinja kollha. Skont is-Servizz tal-Istatistika Statali tal-Federazzjoni Russa, fl-2013, 79,179 turist barrani żaru Irkutsk u l-Lag ta' Baikal; u fl-2014 kien hemm 146,937 viżitatur. L-iżjed postijiet popolari għal soġġorn qrib il-lag huma l-villaġġ ta' Listvyanka, il-Gżira ta' Olkhon, il-Kap ta' Kotelnikovsky, Baykalskiy Priboi, il-lokalità turistika bil-lukandi ta' Khakusy u l-villaġġ ta' Turka. Il-popolarità tal-Lag ta' Baikal qed tikber minn sena għall-oħra, iżda ma hemm l-ebda infrastruttura żviluppata fl-inħawi. Bħala servizz u kumdità inġenerali għall-viżitaturi, il-Lag ta' Baikal għad fadallu sew fejn jista' jiżviluppa.

It-triq tas-silġ lejn il-Gżira ta' Olkhon hija l-unika triq tas-silġ legali fuq il-Lag ta' Baikal. Ir-rotta titħejja minn speċjalisti kull sena u tiftaħ meta l-kundizzjonijiet tas-silġ ikunu jippermettu. Fl-2015, it-triq tas-silġ lejn il-Gżira ta' Olkhon kienet miftuħa mis-17 ta' Frar sat-23 ta' Marzu. Il-ħxuna tas-silġ fit-triq tkun ta' madwar 60 ċentimetru (24 pulzier), b'kapaċità massima permessa ta' 10 tunnellati; tkun miftuħa għall-pubbliku mid-09:00 sas-18:00. It-triq fuq il-lag tkun twila 12-il kilometru (7.5 mili) mill-villaġġ ta' Kurkut fuq l-art kontinentali sa Irkutskaya Guba fil-Gżira ta' Olkhon.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.tsunamisushimoseslake.com/|titlu=Tangkasnet: Judi Bola Tangkas Asia Online 88Tangkas Terpercaya|kunjom=tangkasnet|sit=tangkasnet|lingwa=ID|data-aċċess=2024-04-30}}&lt;/ref&gt;

== Turiżmu ekoloġiku ==
[[File:Лёд_Байкала.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9B%D1%91%D0%B4_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0.jpg|daqsminuri|Xquq fis-silġ tal-wiċċ tal-Lag ta' Baikal.]]
Il-Lag ta' Baikal fih għadd ta' attivitajiet turistiċi differenti, li jvarjaw skont l-istaġun. Ġeneralment, il-Lag ta' Baikal ikollu żewġ staġuni turistiċi ewlenin. L-ewwel staġun huwa l-istaġun tas-silġ, li normalment jibda f'nofs Jannar u jdum sa nofs April. Matul dan l-istaġun, il-fond tas-silġ jiżdied sa 140 ċentimetru, u b'hekk jippermetti s-sewqan tal-vetturi fuq l-għata tas-silġ (għajr il-vetturi tqal, bħall-kowċis tat-turisti, li ma jissograwx). Dan jippermetti l-aċċess għall-figuri tas-silġ li jiffurmaw fix-xtut tal-blat tal-Gżira ta' Olkhon, inkluż il-Kap ta' Hoboy, il-blata tat-Tliet Aħwa Subien, u l-għerien lejn it-Tramuntana ta' Khuzhir. Jippermetti wkoll l-aċċess għal gżejjer żgħar bħall-Gżejjer ta' Ogoy u ta' Zamogoy.

Is-silġ stess ikollu trasparenza sa fond ta' metru. Huwa għalhekk li dan l-istaġun huwa tant popolari għall-mixi fin-natura, għall-mixi fuq is-silġ, għall-iskejzjar fuq is-silġ u għall-irkib tar-roti. Ir-rotta fuq is-silġ madwar il-Gżira ta' Olkhon tkun twila madwar 200 kilometru. Xi kultant it-turisti jirnexxilhom jaraw xi bumarin ta' Baikal tul din ir-rotta. L-imprendituri lokali joffru wkoll soġġorni f'yurts fuq is-silġ.
[[File:Great-baikal-trail.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Great-baikal-trail.jpg|daqsminuri|Il-Mogħdija l-Kbira bil-Mixi tal-Lag ta' Baikal tibda minn Listvyanka u tibqa' sejra sa Bolshoe Goloustnoye tul il-kosta tal-Lag ta' Baikal.]]
L-istaġun tas-silġ jintemm lejn nofs April. Minħabba ż-żieda fit-temperaturi, is-silġ jibda jdub, isir fraġli u ma jibqax daqshekk fond, speċjalment f'postijiet bi flussi qawwijin tas-taħt is-silġ. Firxa ta' fatturi jikkontribwixxu għal żieda fir-riskju li wieħed jaqa' fis-silġ lejn l-aħħar tal-istaġun, u dan jikkawża bosta mwiet fir-Russja kull sena, għalkemm id-''data'' preċiża għal-Lag ta' Baikal mhix magħrufa. [[Viktor Viktorovych Yanukovych]], iben l-eks President [[Ukrajna|Ukren]] [[Viktor Yanukovych]], jingħad li miet wara li l-[[karozza]] tiegħu waqgħet fil-lag bis-silġ idub hu u jsuq fuq il-Lag ta' Baikal fl-2015.

It-tieni staġun turistiku huwa s-sajf, li jippermetti lit-turisti jesploraw iktar in-natura mhux mimsusa tal-Lag ta' Baikal. Il-mogħdijiet għall-mixi jinfetħu, u bosta minnhom jaqsmu żewġ ktajjen muntanjużi: il-Katina Muntanjuża ta' Baikal fuq in-naħa tal-Punent u l-Katina Muntanjuża ta' Barguzin fuq in-naħa tal-Lvant tal-Lag ta' Baikal.

Diversi dgħajjes żgħar tat-turisti joperaw fl-inħawi b'mawriet biex it-turisti jkunu jistgħu jaraw l-[[Għasfur|għasafar]] u l-annimali (speċjalment il-bumarin ta' Baikal), u jkunu jistgħu jistadu. L-ilma tal-lag jibqa' estremament kiesaħ fil-biċċa l-kbira tal-postijiet (it-temperatura ma taqbiżx l-10 °C fil-biċċa l-kbira tas-sena), iżda f'xi ftit golfi bħal dak ta' Chivirkuy, it-temperatura tkun kemxejn komda għall-għawm.

L-iżjed villaġġ popolat tal-Gżira ta' Olkhon, Khuzhir, huwa destinazzjoni tat-turiżmu ekoloġiku. Il-Lag ta' Baikal dejjem kien popolari fir-Russja u fil-pajjiżi ġirien, iżda dan l-aħħar kien hemm ukoll influss ta' viżitaturi miċ-[[Ċina]] u mill-Ewropa.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rbth.com/business/2015/03/18/chinese_tourists_eager_to_visit_baikal_44579.html|titlu=Chinese tourists eager to visit Baikal|kunjom=Kommersant|kunjom2=Golovina|isem2=Ekaterina|data=2015-03-18|sit=Russia Beyond|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-04-30}}&lt;/ref&gt;

== Tħassib ambjentali ==
L-ambjentalisti kemm-il darba semmew it-tħassib tagħhom rigward it-tniġġis tal-Lag ta' Baikal fl-imgħoddi. Il-lag jiffaċċja sensiela ta' fenomeni ta' detriment, inkluż l-għebien tal-omul, it-tkabbir rapidu tal-algi invażivi u l-[[mewt]] ta' speċijiet endemiċi ta' sponoż fl-inħawi. Il-protesti ambjentali favur il-lag bdew lejn l-aħħar tas-snin 50 tas-seklu 20. Mill-2010, iktar minn 15,000 tunnellata metrika ta' skart tossiku spiċċaw fil-lag.&lt;ref&gt;Brown, Kate Pride (2018). ''Saving the Sacred Sea: The Power of Civil Society in an Age of Authoritarianism and Globalization''. Oxford University Press. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-19-066094-9&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Impjant tal-Produzzjoni tal-Polpa u tal-Karti ta' Baykalsk ===
[[File:Bajkal'sk_paper.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bajkal'sk_paper.jpg|xellug|daqsminuri|L-Impjant tal-Produzzjoni tal-Polpa u tal-Karti ta' Baykalsk fl-2008, ħames snin qabel l-għeluq tiegħu fl-2013.]]
L-Impjant tal-Produzzjoni tal-Polpa u tal-Karti ta' Baykalsk inbena fl-1966, direttament max-xatt tal-Lag ta' Baikal. L-impjant kien ibajjad il-karti bl-użu tal-kloru u kien jarmi l-iskart direttament fil-Lag ta' Baikal. Id-deċiżjoni li l-impjant jinbena mal-Lag ta' Baikal irriżultat fi protesti kbar mix-xjenzati [[Unjoni Sovjetika|Sovjetiċi]]; skonthom, l-ilma tassew safi tal-lag kien riżorsa sinifikanti u kellu jintuża għall-produzzjoni ta' kimiki innovattivi (pereżempju, il-produzzjoni tal-viskoża ta' kwalità għolja għall-industriji tal-ajrunawtika u tal-ispazju). Ix-xjenzati Sovjetiċi ħassew li ma kienx razzjonali li tinbidel il-kwalità tal-ilma tal-Lag ta' Baikal minħabba l-produzzjoni tal-karti max-xatt. Skonthom ukoll kien meħtieġ li jiġu ppreservati l-ispeċijiet endemiċi tal-bijoti lokali, u li ż-żona madwar il-Lag ta' Baikal tinżamm bħala żona għar-rikreazzjoni. Madankollu, l-oġġezzjonijiet tax-xjenzati Sovjetiċi ffaċċjaw l-oppożizzjoni mill-industrijalisti u kien biss wara deċennji ta' protesti, li l-impjant għalaq f'Novembru 2008 minħabba nuqqas ta' profitt.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Parfitt|isem=Tom|data=2008-11-12|titlu=Deripaska mill that polluted Lake Baikal closes|url=https://www.theguardian.com/environment/2008/nov/12/pollution-water-russia-deripaska|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-04-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://sacredland.org/|titlu=Home Page December 2023 Honoring Emmett Aluli|sit=Sacred Land|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-04-30}}&lt;/ref&gt;

Fl-4 ta' Jannar 2010 il-produzzjoni reġgħet kompliet. Fit-13 ta' Jannar 2010, il-Prim Ministru Russu Vladimir Putin introduċa bidliet fil-leġiżlazzjoni biex jillegalizza l-operat tal-impjant; din l-azzjoni wasslet għal mewġa ta' protesti mill-ekoloġisti u mir-residenti lokali. Dawn il-bidliet kienu bbażati fuq id-determinazzjoni tal-Prim Ministru Putin abbażi ta' verifika viżiva tal-kundizzjoni tal-Lag ta' Baikal minn sottomarin żgħir, fejn stqarr: &quot;Stajt nara b'għajnejja – u x-xjenzat jistgħu jikkonfermaw – il-Lag ta' Baikal jinsab f'kundizzjoni tajba u prattikament ma hemm l-ebda tniġġis&quot;. Minkejja dan, f'Settembru 2013, l-impjant ġarrab falliment finali, u l-aħħar 800 ħaddiem tilfu l-impjieg tagħhom sat-28 ta' Diċembru 2013. Għalkemm l-impjant ingħalaq, il-ġibjuni tal-ħama tal-lignina għadhom theddida ambjentali.

=== Pipeline taż-żejt ikkanċellat bejn il-Lvant tas-Siberja u l-Oċean Paċifiku ===
[[File:Frozen_Lake_Baikal._(32419140034).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Frozen_Lake_Baikal._(32419140034).jpg|daqsminuri|Il-lag fix-xitwa. Is-silġ ikun oħxon biżżejjed biex jiflaħ il-karozzi u l-vetturi tal-borra.]]
Il-kumpanija statali Russa tal-pipelines taż-żejt Transneft kienet qed tippjana li tibni pipeline sa 800 metru (2,600 pied) mix-xatt tal-lag f'żona ta' attività sismika sostanzjali. L-attivisti ambjentali fir-Russja, [[Greenpeace]], l-oppożituri tal-pipelines fil-Lag ta' Baikal u ċ-ċittadini lokali kien ferm kontra dawn il-pjanijiet, minħabba l-possibbiltà ta' tnixxija aċċidentali taż-żejt li tista' tikkawża ħsara sinifikanti lill-ambjent. Skont il-President ta' Transneft, saru bosta laqgħat maċ-ċittadini tal-irħula qrib il-lag, speċjalment f'Irkutsk. Transneft qablet li tbiddel il-pjanijiet meta l-President Russu Vladimir Putin ordna l-kumpanija tikkunsidra rotta alternattiva 40 kilometru (25 mil) lejn it-Tramuntana biex jiġu evitati dawn ir-riskji ekoloġiċi. Minn dak iż-żmien 'l hawn, Transneft iddeċidiet li ċċaqlaq il-pipeline lil hinn mil-Lag ta' Baikal, ħalli ma jgħaddix minn ġo xi riżerva naturali federali jew ta' xi repubblika. Ix-xogħol fuq il-pipeline beda jumejn wara li l-President Putin qabel li r-rotta tal-pipeline tinbidel lil hinn mil-Lag ta' Baikal.

=== Ċentru ta' arrikkiment tal-uranju propost ===
Fl-2006, il-gvern Russu ħabbar pjanijiet biex jinbena l-ewwel ċentru ta' arrikkiment tal-uranju f'faċilità nukleari eżistenti f'Angarsk, belt max-xmara Angara xi 95 kilometru (59 mi)l 'l isfel mix-xtut tal-lag. Il-kritiċi u l-ambjentalisti argumentaw li dan ikun diżastru għar-reġjun u ħeġġew lill-gvern jerġa' jaħsibha u jbiddel il-pjanijiet.

Wara l-arrikkiment, 10 % biss tal-materjal radjoattiv li jirriżulta mill-uranju jiġi esportat lejn il-klijenti internazzjonali, u d-90 % l-oħra qrib ir-reġjun tal-Lag ta' Baikal jitħallew għall-ħżin. Il-laqx tal-uranju fihom materjali radjoattiv u tossiċi, li jekk ma jinħażnux sew, potenzjalment ikunu ta' ħsara għall-bnedmin u jistgħu jikkontaminaw ix-xmajjar u l-lagi.

Fis-snin 10 tas-seklu 21 inbena ċentru ta' arrikkiment.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://eng.iuec.ru/|titlu=The International Uranium Enrichment Center {{!}} JSC IUEC|sit=eng.iuec.ru|data-aċċess=2024-04-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240430091546/https://eng.iuec.ru/|arkivju-data=2024-04-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Impjant tal-ilma minerali tal-flixkun b'sjieda Ċiniża ===
AquaSib b'sjieda Ċiniża ilha tixtri l-art madwar il-lag u fl-2019 bdiet tibni impjant tal-ilma minerali tal-flixkun u pipeline fir-raħal ta' Kultuk. L-għan kien li jiġu esportati 190 miljun litru ta' ilma lejn iċ-Ċina, minkejja li l-lag kien qed jesperjenza livelli storikament baxxi ta' ilma. Dan qanqal protesti mill-popolazzjoni lokali li l-lag kien se jitbattal mill-ilma, u l-gvern lokali waqqaf il-pjanijiet ħesrem sakemm issir analiżi.

=== Sorsi oħra ta' tniġġis ===
Skont ''The Moscow Times'' u ''Vice'', għadd dejjem jikber ta' speċijiet invażivi ta' algi qed joktru fil-lag minħabba l-mijiet ta' tunnellati ta' skart likwidu, inkluż fjuwil u eskrementi, li regolarment jintrema fil-lag mis-siti turistiċi, u sa 25,000 tunnellata ta' skart likwidu jintrema kull sena mill-bastimenti lokali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.themoscowtimes.com/archive/russias-baikal-biggest-lake-in-the-world-becoming-a-swamp|titlu=Russia's Baikal, Biggest Lake in the World, 'Becoming a Swamp'|kunjom=Times|isem=The Moscow|data=2014-09-08|sit=The Moscow Times|lingwa=en|data-aċċess=2024-04-30}}&lt;/ref&gt;

== Tradizzjonijiet storiċi ==
[[File:Letts-Popular-Atlas-1883-Russia-in-Asia-Chinese-Empire-etc.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Letts-Popular-Atlas-1883-Russia-in-Asia-Chinese-Empire-etc.jpg|daqsminuri|Mappa [[Renju Unit|Brittanika]] tal-1883 bid-deżinjazzjoni ta' ''More Baikal'' (il-Baħar ta' Baikal), minflok id-deżinjazzjoni iktar konvenzjonali ta' ''Ozero Baikal'' (il-Lag ta' Baikal).]]
L-ewwel Ewropew li żar il-lag jingħad li kien [[Kurbat Ivanov]] fl-1643.

Fl-imgħoddi, il-Lag ta' Baikal spiss kien jissejjaħ minn bosta Russi bħala l-&quot;Baħar ta' Baikal&quot; (bir-Russu: море Байкал, ''More Baikal''), iktar milli l-&quot;Lag ta' Baikal&quot; (bir-Russu: озеро Байкал, ''Ozero Baikal''). Dan l-użu diġà ġie attestat f'''Life of Protopope Avvakum'' (1621–1682), u fil-mapep tal-aħħar tas-seklu 17 ta' [[Semyon Remezov]]. Ġie attestat ukoll fil-kanzunetta famuża, li issa saret tradizzjonali, li tibda bil-kliem ''Славное море, священный Байкал'' (Baħar glorjuż, [il-]Baikal sagru). Sal-lum il-ġurnata, l-istrett bejn ix-xatt tal-Punent tal-lag u l-Gżira ta' Olkhon jissejjaħ ''Maloye More'' (bir-Russu: Малое море), jiġifieri l-&quot;Baħar iż-Żgħir&quot;.

Il-Lag ta' Baikal għandu wkoll il-laqam tal-&quot;Oħt il-Kbira tal-Lagi Aħwa (il-Lag ta' Khövsgöl u l-Lag ta' Baikal)&quot;.

Skont il-vjaġġatur tas-seklu 19 [[T. W. Atkinson]], in-nies lokali fir-reġjun tal-Lag ta' Baikal kellhom it-tradizzjoni li [[Kristu]] kien żar l-inħawi:&lt;blockquote&gt;In-nies għandhom tradizzjoni marbuta ma' dan ir-reġjun u jemmnu fiha b'mod impliċitu. Huma jsostnu &quot;li Kristu żar din il-parti tal-Asja u tela' f'quċċata fejn imbagħad seta' jħares lejn ir-reġjun kollu tal-madwar. Wara li bierek il-pajjiż lejn it-Tramuntana, huwa mar lejn in-Nofsinhar, u hu u jħares lejn in-naħa l-oħra tal-Lag ta' Baikal, xejjer idu, u qal 'Lil hinn minn dan ma hemm xejn.'&quot; B'hekk jemmnu li din hija referenza għall-isterilità tal-[[Pajsaġġi ta' Dauria]], fejn intqal li &quot;mhu se jikber l-ebda qamħirrum.&quot;&lt;/blockquote&gt;Il-Lag ta' Baikal ġie ċċelebrat fil-kanzunetti [[Folklor|folkloristiċi]] Russi. Tnejn minn dawn il-kanzunetti huma magħrufa fir-Russja u fil-pajjiżi ġirien tagħha, bħall-Ġappun:

* &quot;Baħar Glorjuż, Baikal Sagru&quot; (bir-Russu: Славное мope, священный Байкал) hija dwar ''katorga'' maħrub. Il-lirika ġiet iddokumentata u editjata fis-seklu 19 minn [[Dmitriy P. Davydov]] (1811–1888).
* &quot;Il-Vagabond&quot; (bir-Russu: Бродяга) hija dwar vagabond li kien ħarab mill-ħabs u kien qed jipprova jerġa' lura d-dar mil-Lag ta' Baikal. Il-lirika nġabret u ġiet editjata fis-seklu 20 minn [[Ivan Kondratyev]].

Din il-kanzunetta tal-aħħar kienet kanzunetta sekondarja tat-tieni film bil-kulur tal-Unjoni Sovjetika, ''Ballata tas-Siberja'' (1947; bir-Russu: Сказание о земле Сибирской).

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]]
[[Kategorija:Parks Nazzjonali]]
[[Kategorija:Lagi]]
[[Kategorija:Russja]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]]</text>
      <sha1>fzuwu8mz57z7ja6g3j7fevfkkn2mghe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lunenburg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32335</id>
    <revision>
      <id>333524</id>
      <parentid>314604</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25683" sha1="masashn43cemyro9m1n6cunljon8y9e" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Lunenburg''' (pronunzja: /ˈluːnənbɜːrɡ/) huwa raħal portwali fix-xatt tan-Nofsinhar ta' [[Nova Scotia]], il-[[Kanada]]. Stabbilit fl-1753, ir-raħal kien wieħed mill-ewwel tentattivi [[Renju Unit|Brittaniċi]] ta' insedjament tal-[[Protestantiżmu|Protestanti]] f'Nova Scotia.

L-ekonomija tradizzjonalment kienet ibbażata fuq is-sajd lil hinn mill-kosta u llum il-ġurnata f'Lunenburg hemm l-ikbar impjant tal-ipproċessar tal-ħut sekondarju fil-Kanada. Ir-raħal iffjorixxa fl-aħħar tal-ewwel deċennju tas-seklu 19, u l-biċċa l-kbira tal-arkitettura storika tiegħu tmur lura għal dak il-perjodu.

Fl-1995, Lunenburg tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; L-UNESCO tqis is-sit bħala l-aqwa eżempju ta' insedjament kolonjali Brittaniku ppjanat fl-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta' Fuq]], peress li għad għandu l-istess konfigurazzjoni u dehra oriġinali tal-ewwel deċennju tas-seklu 19, inkluż l-arkitettura vernakolari lokali bl-[[injam]]. L-UNESCO tqis li r-raħal jeħtieġ jiġi protett minħabba li l-ġejjieni tal-attivitajiet ekonomiċi tradizzjonali tiegħu, is-sajd fl-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]], huwa pjuttost inċert.

Iċ-ċentru storiku tar-raħal huwa wkoll Sit Storiku Nazzjonali tal-Kanada.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.historicplaces.ca/en/rep-reg/place-lieu.aspx?id=4256&amp;pid=0|titlu=HistoricPlaces.ca - HistoricPlaces.ca|sit=www.historicplaces.ca|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-22}}&lt;/ref&gt;

== Toponimija ==
Lunenburg issemma fl-1753 għad-Duka ta' Braunschweig-Lüneburg li kien sar ir-Re [[Ġorġ II]] tal-Gran Brittanja.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/lunenburg|titlu=Lunenburg {{!}} The Canadian Encyclopedia|data=2019-06-09|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190609125700/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/lunenburg|arkivju-data=2019-06-09|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; L-abitanti Akadjani tas-sit kienu sejħulu Mirliguèche,&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://w3.stu.ca/stu/sites/jnbs/|titlu=Journal of New Brunswick Studies / Revue d’etudes sur le Nouveau-Brunswick|data=2014-06-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140622142327/http://w3.stu.ca/stu/sites/jnbs/|arkivju-data=2014-06-22|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; verżjoni [[Ortografija|ortografika]] [[Lingwa Franċiża|Franċiża]] ta' isem Mi'kmaq b'tifsira mhux ċerta. Isem Mi'kmaq iktar bikri kien āseedĭk, li jfisser l-art tal-gandoffli.&lt;ref&gt;Rand, Silas (1875). ''A First Reading Book in the Micmac Language: Comprising the Micmac Numerals, and the Names of the Different Kinds of Beasts, Birds, Fishes, Trees, &amp;c. of the Maritime Provinces of Canada. Also, Some of the Indian Names of Places, and Many Familiar Words and Phrases, Translated Literally Into English''. Nova Scotia Printing Company. p. 91.&lt;/ref&gt;

== Storja ==
Il-poplu Mi'kmaq għex f'territorju estiż mis-sit attwali ta' Lunenburg sal-Bajja ta' Mahone. Kien hemm żmien fejn saħansitra 300 ruħ mill-poplu Mi'kmaq kienu jgħixu fis-sit fix-xhur iktar sħan tas-sajf. Il-kolonjalisti [[Franza|Franċiżi]], li saru magħrufa bħala l-Akadjani, insedjaw l-inħawi għall-ħabta tas-snin 20 tas-[[seklu 17]]. L-Akadjani u l-poplu Mi’kmaq kellhom koeżistenza paċifika u xi wħud saħansitra żżewġu lil xulxin, u b'hekk inħolqu networks kummerċjali u soċjali. Fl-1688, 10 Akadjani u 11-il Mi’kmaq kienu residenti b'abitazzjonijiet f'Lunenburg u b'żona żgħira ta' raba' maħdum. Sal-1745, b'kollox kien hemm tmien familji.&lt;ref&gt;Wicken, Bill (1993). &quot;26 August 1726: A Case Study in Mi'kmaq-New England Relations in the Early 18th Century&quot;. ''Acadiensis''. '''XXIII''' (Autumn): 5–22.&lt;/ref&gt;

Meta [[Edward Cornwallis]], il-Gvernatur ta' Nova Scotia li kien għadu kemm inħatar, żar Lunenburg fl-1749, huwa rrapporta li kien hemm diversi familji Mi’kmaq u Akadjani jgħixu flimkien f'Mirliguèche fi djar komdi u qal li kienu &quot;jidhru għaddejjin ħajja tajba&quot;.

Fis-seklu 18, ir-Renju Unit u Franza ttrasportaw il-kunflitti militari tagħhom fl-[[Ewropa]] lejn id-Dinja l-Ġdida. Skont it-Trattat ta' [[Utrecht]] tal-1713, Franza ċediet il-parti tal-Akadja magħrufa llum bħala Nova Scotia peniżolari lir-Renju Unit. Sabiex jilqgħu kontra l-attakki kolonjali Mi'kmaq, Akadjani u Franċiżi, il-Brittaniċi bnew il-Forti ta' Ġorġ fl-1749 fl-Għolja taċ-Ċittadella u stabbilew ir-raħal ta' [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]].&lt;ref&gt;Knickle, Margaret JA (2017). ''Creating Space for Historical Narratives Through Indigenous Storywork and Unsettling the Settler''. Mount Saint Vincent University. p. 59.&lt;/ref&gt;

Il-Brittaniċi ppruvaw jinsedjaw l-artijiet b'sudditi leali, u rreklutaw iktar minn 1,400 Protestant Barrani, l-iktar [[Artiġjan|artiġjani]] u [[Bidwi|bdiewa]], mill-Ewropa f'Lulju 1753 biex jippopolaw is-sit. Il-Brittaniċi ma pprovdewx l-art imwiegħda f'Halifax lil bosta minn dawn l-insedjaturi u b'hekk dawn tal-aħħar inkorlaw u kkawżaw problemi għall-Brittaniċi.&lt;ref&gt;Bumsted, J. M. (2009). ''The Peoples of Canada: A Pre-Confederation History''. Oxford University Press. pp. 121–125. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-19-543101-8&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Għaldaqstant, l-insedjament mill-ġdid kellu l-iskop addizzjonali li jitneħħew bosta mill-Protestanti Barranin minn Halifax. Immexxija minn [[Charles Lawrence]],&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.biographi.ca/en/bio/lawrence_charles_3E.html|titlu=Biography – LAWRENCE, CHARLES – Volume III (1741-1770) – Dictionary of Canadian Biography|sit=www.biographi.ca|data-aċċess=2024-06-22}}&lt;/ref&gt; l-insedjaturi kienu akkumpanjati minn madwar 160 suldat. Huma bnew djar prefabbrikati u palizzati madwar l-art fejn ġie stabbilit il-villaġġ.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.biographi.ca/en/bio/sutherland_patrick_3E.html|titlu=Biography – SUTHERLAND, PATRICK – Volume III (1741-1770) – Dictionary of Canadian Biography|sit=www.biographi.ca|data-aċċess=2024-06-22}}&lt;/ref&gt; L-insedjaturi qattgħu s-sajf jibnu xelters għax-xitwa u peress li ma setgħux [[Sajjied|jistadu]] jew jaħdmu l-art,&lt;ref&gt;Grenier, John (2008). ''The Far Reaches of Empire: War in Nova Scotia, 1710–1760''. University of Oklahoma Press. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-8061-3876-3&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; kellhom jingħataw il-provvisti minn Halifax.&lt;ref&gt;Genier, John (2008). ''The Far Reaches of Empire: War in Nova Scotia, 1710–1760''. University of Oklahoma Press. p. 166. ISBN &lt;bdi&gt;978-0806138763&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Meta l-insedjaturi bdew jilmentaw minħabba d-distribuzzjoni tal-provvisti u minħabba l-frustrazzjoni u l-garr ġenerali dovuti għat-trattament ħażin mill-Brittaniċi, huma wettqu ribelljoni armata magħrufa bħala r-Ribelljoni ta' Lunenburg u għal żmien qasir iddikjaraw repubblika, iżda malajr trażżnu mit-truppi mmexxija mill-Kurunell [[Robert Monckton]].&lt;ref&gt;Griffiths, N.E.S. (2005). ''From Migrant to Acadian: A North American Border People, 1604–1755''. McGill-Queen's Press – MQUP. p. 422. ISBN &lt;bdi&gt;978-0773526990&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Oħrajn ħarbu u marru man-naħa Akadjana.&lt;ref&gt;Murdoch, Beamish (1866). ''A History of Nova Scotia, Or Acadie''. J Barnes. p. 227.&lt;/ref&gt; Fl-1754, ir-raħal kellu impjant tal-produzzjoni tal-injam u maħżen.&lt;ref&gt;Beck, J (1979–2019). &quot;Philip Augustus Knaut&quot;. ''Dictionary of Canadian Biography''. University of Toronto/Université Laval.&lt;/ref&gt;

Fl-1755, wara t-tkeċċija tal-Akadjani, il-Brittaniċi kellhom bżonn jippopolaw mill-ġdid l-artijiet imbattla. Ir-Renju Unit offra għotjiet ġenerużi ta' art lill-kolonjalisti mill-Ingilterra l-Ġdida, li kienu qed jesperjenzaw skarsezza kbira ta' art.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.dummies.com/education/history/american-history/the-population-explosion-in-1700s-america/|titlu=The Population Explosion in 1700s America - dummies|data=2019-05-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190501135348/https://www.dummies.com/education/history/american-history/the-population-explosion-in-1700s-america/|arkivju-data=2019-05-01|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Illum il-ġurnata, dawn l-immigranti jissejħu l-Bdiewa tal-Ingilterra l-Ġdida.&lt;ref&gt;Gwyn, Julian (2010). ''Planter Nova Scotia 1760-1815: Falmouth Township''. Wolfville: Kings-Hants Heritage Connection. p. 17.&lt;/ref&gt; Lunenburg ġie attakkat fl-1756 minn grupp imħallat tal-popli Mi'kmaq u Maliseet, li għamlu ħerba fir-raħal.&lt;ref&gt;Bell, Winthrop (1961). ''The Foreign Protestants and the Settlement of Nova Scotia: The History of a Piece of Arrested British Colonial Policy in the Eighteenth Century''. University of Toronto Press. p. 513.&lt;/ref&gt; L-attakki komplew kontra l-Brittaniċi permezz tal-Kampanja ta' Lunenburg tal-1758 u l-ostilitajiet mal-poplu Mi'kmaq intemmu għall-ħabta tal-1760.

Matul ir-Rivoluzzjoni [[Stati Uniti|Amerikana]], kursara mill-kolonji ribelli attakkaw lil Lunenburg, inkluż fl-attakk tal-1782, u reġgħu għamlu ħerba fir-raħal. Ir-raħal ġie ffortifikat fil-bidu tal-Gwerra tal-1812.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://parkscanadahistory.com/series/chs/23/chs23-1g.htm|titlu=Parks Canada - Canadian Historic Sites: Occasional Papers in Archaeology and History No. 23|data=2018-10-31|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181031070649/http://parkscanadahistory.com/series/chs/23/chs23-1g.htm|arkivju-data=2018-10-31|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; L-uffiċjali Brittaniċi awtorizzaw lill-bastiment tal-kursara ''Lunenburg,'' operat minn residenti ta' Lunenburg, biex jattakka l-bastimenti tat-trasport marittimu Amerikani.&lt;ref&gt;Boileau, John (2005). ''Half-Hearted Enemies: Nova Scotia, New England and the War of 1812''. Formac Publishing Company. p. 66. ISBN &lt;bdi&gt;9780887806575&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Matul is-snin ta' wara, l-attivitajiet portwali għaddew minn tranżizzjoni minn kummerċ kostali u sajd imħallat lokali għal sajd lil hinn mill-kosta. Matul il-Projbizzjoni fl-Istati Uniti bejn l-1920 u l-1933, Lunenburg kien bażi għall-kuntrabandu tar-rum lejn l-Istati Uniti.

It-Tnixxif ta' Lunenburg kien jirreferi għal stil ta' tnixxif tal-bakkaljaw li r-raħal kien jesporta lejn is-swieq fil-[[Karibew]]. Illum il-ġurnata hemm pinnur kbir tar-ram b'għamla ta' bakkaljaw fuq il-quċċata tal-Knisja Presbitera ta' San Indrija.&lt;ref&gt;Kurlansky, Mark (1998). ''Cod : A Biography of the Fish that Changed the World''. Vintage Canada. p. 128. ISBN &lt;bdi&gt;978-0676971118&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

It-tarzna ta' Smith &amp; Rhuland bniet bosta dgħajjes, fosthom ''Bluenose'' (1921), ''Flora Alberta'' (1941), ''Sherman Zwicker'' (1942), ''Bluenose II'' (1963), ''Bounty'' (1961), u r-replika tal-HMS ''Surprise'' (1970). Fl-1967, it-tarzna ttieħdet minn Scotia Trawler Equipment Limited. Wara tmiem it-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], il-ħaddiema tat-tarzna bdew jibnu bastimenti tat-tkarkir minflok skuni, bl-għajnuna tal-migranti minn Newfoundland.&lt;ref&gt;Neary, Peter (1982). &quot;Canadian Immigration Policy and the Newfoundlanders, 1912–1939&quot;. ''Acadiensis'': 78–83.&lt;/ref&gt;

== [[Ġeografija]] ==

=== Ġeografija fiżika ===
Lunenburg jinsab f'port naturali fin-naħa tal-Punent tal-Bajja ta' Mahone, madwar 100 kilometru (62 mil) fil-Lbiċ taċ-ċentru ta' Halifax.

Ir-raħal fil-biċċa l-kbira nbena fuq depożiti sedimentarji Kambrijani sa Ordoviċjani. L-aħħar era glaċjali ttrasformat il-pajsaġġ. Il-glaċieri kielu mill-blat matul l-avvanzi tagħhom fil-pajjiż, u ħallew warajhom diversi depożiti b'varjetà ta' ħxuna, inkluż drumlins, li huma karatteristika ewlenija tal-Kontea ta' Lunenburg.&lt;ref&gt;Roland, Albert (1982). ''Geological Background and Physiography of Nova Scotia''. Halifax, N.S.: Ford Publishing Co. p. 71. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-919680-19-7&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Ix-xatt tal-inħawi fih bosta daħliet, u r-raħal jinsab fuq istmu mal-Peniżola ta' Fairhaven, b'portijiet fuq in-naħa ta' quddiem u ta' wara.

=== Klima ===
Il-klima ta' Lunenburg hija moderata, bis-saħħa tal-pożizzjoni kostali tiegħu li jgħin biex jiġu limitati t-temperaturi estremi. Dan ifisser li l-klima tkun kemxejn iktar miti fix-xitwa u kemxejn iktar friska fis-sajf mill-biċċa l-kbira tal-inħawi f'latitudnijiet simili. Lunenburg igawdi minn sjuf sħan u biż-żiffa, b'temperaturi ta' madwar 20 °C (70 °F). Qajla jkun hemm wisq sħana u umdità. Ix-xtiewi jkunu kesħin u spiss bix-xita. Jaf tinżel ħafna borra fix-xitwa, iżda f'Lunenburg il-borra ma tantx iddum akkumulata minħabba x-xita li spiss tinżel fix-xitwa u ċ-ċikli frekwenti u regolari ta' ffriżar u ta' dewbien. Fi kwalunkwe żmien tas-sena jaf ikun hemm ħafna ċpar u nida, iżda speċjalment fir-rebbiegħa. Varjazzjonijiet staġonali b'temperaturi oċeaniċi iktar friski spiss jaslu f'Lunenburg mhux qabel nofs Mejju. Inġenerali, il-preċipitazzjoni ta' Lunenburg tkun għolja minn Novembru sa Mejju, u Lulju, Awwissu u Settembru jkollhom l-iżjed kundizzjonijiet tat-temp sħan u nexfin. Il-ħarifa tipikament tkun kiesħa, ċara u bnazzi. Jan: 1° Fra: 2° Mar: 5° Apr: 11° Mej: 15° Ġun: 21° Lul: 23° Aww: 24° Set: 21° Ott: 15° Nov: 9° Diċ: 4°.

=== Ċentru Storiku ===
Ir-raħal oriġinali ppjanat inbena fuq ix-xaqliba tan-Nofsinhar ta' għolja wieqfa. Ġie stabbilit permezz ta' rqajja' kumpatti b'għamla ta' grilja rettangolari b'toroq dojoq mingħajr enfasi fuq it-topografija.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://townoflunenburg.ca/index.php|titlu=Home - Town of Lunenburg|sit=townoflunenburg.ca|data-aċċess=2024-06-22}}&lt;/ref&gt; Din il-parti storika tar-raħal issa hija magħrufa bħala ċ-ċentru storiku tar-raħal li huwa protett mill-UNESCO. Hawnhekk wieħed isib ukoll il-port l-antik. Madwar 40 binja f'din iż-żona tniżżlu fuq ir-Reġistru Kanadiż tal-Postijiet Storiċi, fosthom:

* id-Dar ta' Knaut-Rhuland, 1793: issa [[mużew]] amministrat mis-Soċjetà tal-Wirt ta' Lunenburg;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://lunenburgheritagesociety.ca/pages/knaut-rhuland-house-museum|titlu=Knaut-Rhuland House Museum|sit=Lunenburg Heritage Society|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-22}}&lt;/ref&gt;
* il-Knisja [[Martin Luteru|Luterana]] Evanġelika ta' Zion, 1890: knisja kbira tal-injam;
* il-Knisja Anglikana ta' [[San Ġwann Appostlu u Evanġelista|San Ġwann]], 1763: knisja [[Gotiku|Gotika]] kbira tal-injam.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.historicplaces.ca/en/rep-reg/place-lieu.aspx?id=1666&amp;pid=0|titlu=HistoricPlaces.ca - HistoricPlaces.ca|sit=www.historicplaces.ca|data-aċċess=2024-06-22}}&lt;/ref&gt;

It-Teatru tal-Opri ta' Lunenburg jinsab ukoll f'din iż-żona, għalkemm inbena fl-1909 u mhux qiegħed imniżżel fuq ir-reġistru.

Fl-2005, il-provinċja ta' Nova Scotia xtrat 17-il binja max-xatt mingħand Clearwater Foods, is-sid tad-ditta High Liner Foods, biex tiżgura li jiġu ppreservati.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|data=2005-08-24|titlu=Nova Scotia to buy historic Lunenburg buildings|url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/nova-scotia-to-buy-historic-lunenburg-buildings/article20425401/|lingwa=en-CA|data-aċċess=2024-06-22}}&lt;/ref&gt; Is-sjieda ġiet ittrasferita lill-Assoċjazzjoni tax-Xatt ta' Lunenburg. L-infrastruttura tal-bini tal-bastimenti, b'valur ta' $1.5 miljun, żdiedet max-xatt ta' Lunenburg bħala parti mill-proġett ta' restawr ta' ''Bluenose II'', li nbeda fl-2010.

Is-sit tat-tarzna ta' Smith &amp; Rhuland issa huwa marina rikreattiva.

Il-Mużew tas-Sajd tal-Atlantiku, li jagħmel parti mill-Mużew ta' Nova Scotia, jinkludi flotta żgħira ta' bastimenti, inkluż ''Bluenose II''.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://bluenose.novascotia.ca/home-port|titlu=Home Port|sit=bluenose.novascotia.ca|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-22|arkivju-data=2019-05-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190511192821/https://bluenose.novascotia.ca/home-port|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Partijiet mix-xatt għadhom jintużaw min-negozji. It-tarzna ta' ABCO Industries ġie stabbilit fl-1947 fuq is-sit tal-faċilità [[Norveġja|Norveġiża]] tat-taħriġ militari tat-Tieni Gwerra Dinjija, u issa tibni l-bastimenti wweldjati bl-aluminju. Is-sjieda u l-amministrazzjoni tat-tarzna ta' Lunenburg hija f'idejn Lunenburg Industrial Foundry &amp; Engineering. Din il-faċilità fiha baċiri, siti tal-manifattura u tal-ħidma, sit tal-bini tal-bastimenti, u forġerija li kapaċi tferra' forom sa 272 kilogramma. Hemm ukoll imħażen għall-bastimenti tas-sajd kummerċjali qrib il-kosta.

=== Raħal Ġdid ===
Fil-bidu tas-seklu 19, Lunenburg kiseb il-prosperità permezz tat-trasport marittimu, tal-kummerċ, tas-sajd, tal-agrikoltura, tal-agrikoltura, tal-bini tal-bastimenti, eċċ. u l-konfini oriġinali kibru ferm. Ir-raħal ġie estiż lejn il-Lvant u l-Punent taċ-ċentru storiku f'dak li issa huwa magħruf bħala r-Raħal Ġdid. Din iż-żona tinkludi madwar 12-il binja mniżżla fuq ir-Reġistru Kanadiż tal-Postijiet Storiċi.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
[[Stampa:Lunenburg - NS - Lunenburg Hafen2.jpg|nofs|daqsminuri|652x652px|Veduta panoramika ta' Lunenburg.]]
Iċ-ċentru storiku ta' Lunenburg ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1995.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/741/|titlu=Old Town Lunenburg|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-21}}&lt;/ref&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' &quot;Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]&quot;; u l-'''kriterju (v)''' &quot;Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta [[kultura]] (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Governanza ==
Il-governanza f'Nova Scotia għandha żewġ saffi biss: provinċjali u muniċipali. Il-provinċja hija maqsuma f'50 muniċipalità, u l-muniċipalità ta' Lunenburg hija waħda minnhom. Ir-raħal jinsab ukoll fi ħdan il-Kontea ta' Lunenburg, li nħolqot għal skopijiet tas-sessjonijiet tal-qorti fis-snin 60 tas-seklu 19 u llum il-ġurnata ma għandhiex gvern tagħha stess bħala kontea, iżda l-fruntieri tagħha jmissu ma' ċerti distretti elettorali provinċjali u federali bħad-Distrett Elettorali Provinċjali ta' Lunenburg, u distretti taċ-ċensiment. Il-kontea tkopri wkoll l-istess erja bħall-Muniċipalità tad-Distrett ta' Lunenburg li tinsab madwar, iżda ma tinkludix, lil Bridgewater, Lunenburg, u l-Bajja ta' Mahone, peress li dawn huma inkorporati separatament u ma jagħmlux parti mill-muniċipalità tad-distrett.

== Ekonomija ==
[[File:Businesses_along_the_north_side_of_Montague_Street,_Lunenburg,_Nova_Scotia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Businesses_along_the_north_side_of_Montague_Street,_Lunenburg,_Nova_Scotia.jpg|lemin|daqsminuri|Diversi tabelli kkuluriti li jattiraw lit-turisti.]]
Skont iċ-ċensiment tal-2016, l-iżjed Klassifikazzjoni Okkupazzjonali Nazzjonali komuni kienet dik tal-bejgħ u tas-servizzi, b'24 fil-mija tal-impjiegi. Skont is-Sistema tal-Klassifikazzjoni Industrijali tal-Amerka ta' Fuq, madwar nofs l-impjiegi kollha kienu fil-kura tas-saħħa u l-assistenza soċjali, fl-akkomodazzjoni u fil-bejgħ bl-imnut. High Liner Foods topera l-ikbar impjant tal-ipproċessar tal-ħut sekondarju fil-Kanada f'dan ir-raħal.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/lunenburg|titlu=Lunenburg|sit=www.thecanadianencyclopedia.ca|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-22}}&lt;/ref&gt;

Il-pożizzjoni arkitettonika u pittoreska tar-raħal jagħmluha attraenti għall-industrija tal-films.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/lunenburg|titlu=Lunenburg|sit=www.thecanadianencyclopedia.ca|lingwa=en|data-aċċess=2024-06-22}}&lt;/ref&gt; Ix-xeni drammatiċi u ambjentali tat-tieġ tal-film Kanadiż rebbieħ tal-premjijiet ''Cloudburst'' bil-protagonista [[Olympia Dukakis]] inġibdu f'Lunenburg. Films oħra ambjentati fi New England u miġbuda parzjalment f'Lunenburg jinkludu ''The Covenant'' u ''Dolores Claiborne''. Il-film [[Ġappun|Ġappuniż]] tal-2010 ''Hanamizuki'' kien miġbud parzjalment f'Lunenburg.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.cinemacafe.net/news/cgi/report/2010/04/8166/|titlu=映画／ガッキー主演『ハナミズキ』 釧路での開始から延べ5か月…カナダでクランクアップ - cinemacafe.net|data=2011-07-23|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-06-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110723042215/http://www.cinemacafe.net/news/cgi/report/2010/04/8166/|arkivju-data=2011-07-23|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Barra minn hekk, il-programm televiżiv tad-dramm sovranaturali ''Haven'' inġibed parzjalment hemmhekk matul il-ħames staġun, għalkemm il-ġrajja hija ambjentata fl-istat Amerikan ta' Maine. Il-film tal-2012 ''The Disappeared'', is-sensiela televiżiva tal-2020 ''Locke &amp; Key'', u r-raba' staġun tas-sensiela televiżiva tal-2017 ''The Sinner'' inġibdu f'Lunenburg.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://decider.com/2020/02/08/locke-and-key-netflix-lunenburg-nova-scotia-where-filmed/|titlu=Locke And Key Netflix Lunenburg Nova Scotia Filming Location Explained|data=2020-02-08|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://decider.com/2021/10/14/the-sinner-season-4-filming-location/|titlu='The Sinner' Season 4 Filming Location Was Not Hanover Island|data=2021-10-14|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-06-22}}&lt;/ref&gt;

== Demografija ==
Fiċ-ċensiment tal-popolazzjoni tal-2021 li twettaq minn Statistics Canada, Lunenburg kellu popolazzjoni ta' 2,396 resident f'1,089 abitazzjoni privata minn total ta' 1,242 abitazzjoni privata, u fl-2016 kien hemm bidla fil-popolazzjoni ta' 5.9 % b'ammont totali ta' 2,263 ruħ. B'erja territorjali ta' 4.04 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (1.56 mil kwadru), Lunenburg kellu densità tal-popolazzjoni ta' 593.1/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (1,536.0/mil kwadru) fl-2021.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203|titlu=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities)|kunjom=Government of Canada|isem=Statistics Canada|data=2022-02-09|sit=www150.statcan.gc.ca|data-aċċess=2024-06-22}}&lt;/ref&gt;

Fl-2016, il-maġġoranza tal-popolazzjoni kienu Protestanti Kanadiżi li jitkellmu bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-età medja ta' 58 sena hija ogħla mill-medja provinċjali ta' 46 sena. L-introjtu tal-unitajiet domestiċi huwa simili għall-medji provinċjali.

== Gallerija ==
&lt;gallery&gt;
File:St._John's_Anglican_Church,_Lunenburg.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St._John's_Anglican_Church,_Lunenburg.jpg|St. John's Anglican Church, Lunenburg – built during the war (1754-1763)
File:RaidOnLunenburgByDonaldMacKay1955.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:RaidOnLunenburgByDonaldMacKay1955.jpg|''Raid on Lunenburg'' (1756) by Donald A. Mackay
File:SackofLunenburgByAJWrightNSARMno1979-147no64.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SackofLunenburgByAJWrightNSARMno1979-147no64.jpg|''Raid on Lunenburg'' (1782) by A. J. Wright
File:Lunenburg,_NS_in_1880s.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg,_NS_in_1880s.png|Lunenburg as seen from Common Range in the 1880s
File:The_Fisherman's_Memorial.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Fisherman's_Memorial.JPG|Memorial to fishermen along Bluenose Drive. Unveiled on August 25, 1996.
File:LunenbergWarMemorial.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:LunenbergWarMemorial.jpg|Lunenburg's World War I memorial
File:Town_of_Lunenburg,_Nova_Scotia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Town_of_Lunenburg,_Nova_Scotia.jpg|Town of Lunenburg, Nova Scotia looking across Lunenburg Harbour from the Bluenose Golf course
File:Lunenburg_-_NS_-_Lunenburg_Hafen2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_-_NS_-_Lunenburg_Hafen2.jpg|Lunenburg Harbour
File:Lunenburg_Nova_Scotia_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_Nova_Scotia_1.jpg|Fisheries Museum of the Atlantic
File:Lunenburg_harbour_view.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_harbour_view.jpg|Lunenburg Boat Yards
File:Bluenose-in-Lunenburg.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bluenose-in-Lunenburg.jpg|Bluenose II in Lunenburg
File:Lunenburg_Waterfront.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_Waterfront.jpg|View of Waterfront
File:Lunenburg_-_NS_-_Lunenburg_Academy_edit.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_-_NS_-_Lunenburg_Academy_edit.jpg|Lunenburg Academy
File:Knaut-Rhuland_House_National_Historic_Site_of_Canada_2.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Knaut-Rhuland_House_National_Historic_Site_of_Canada_2.JPG|Knaut-Rhuland House Museum
File:Lunenburg_house.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_house.jpg|Lunenburg House
File:Lunenburg_-_NS_-_Zion's_Lutheran_Church.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_-_NS_-_Zion's_Lutheran_Church.jpg|Zion Lutheran Church
File:Lunenburg_during_tourist_season.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lunenburg_during_tourist_season.jpg|Tourists enjoy a carriage ride through the historic district of Lunenburg. The landscape is dominated by rolling drumlins—a consistent feature of the region.
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Kanada]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]]</text>
      <sha1>masashn43cemyro9m1n6cunljon8y9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jay Z</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32343</id>
    <revision>
      <id>333519</id>
      <parentid>332687</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T02:19:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8655" sha1="cioqn63z9qlcvakl2j5jjhtoqzjqb2u" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija|image=[[File:Jay-Z 2, 2011.jpg|245px]]|caption=Jay-Z fl-2011}}

'''Jay-Z''', stilizzat '''JAY-Z''' &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://pitchfork.com/news/jay-zs-name-the-hyphen-is-back-and-now-its-in-all-caps/|titlu=JAY-Z's Name: The Hyphen Is Back, And Now It's in All Caps|awtur=Noah Yoo|data=19 juin 2017|sit=[[Pitchfork]]|lingwa=en|data-aċċess=18 octobre 2018}}.&lt;/ref&gt; {{,}} {{#tag:ref|La typographie de son nom de scène a changé à plusieurs reprises au cours de sa carrière, avec les formes '''Jay Z'''&lt;ref name=&quot;NME magazine&quot;&gt;{{lien web|langue=en|url=http://www.nme.com/news/jay-z--3/71533 |titre=Jay Z officially drops the hyphen from his name|consulté le =18 juillet 2013|série=[[NME]]|éditeur=IPC Media Entertainment Network}}.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;MTV Rapfix&quot;&gt;{{lien web|langue=en|url=http://rapfix.mtv.com/2013/07/18/jay-z-officially-drops-hyphen-to-become-jay-z/ |titre=Jay-Z Officially Drops Hyphen To Become Jay Z|nom=Krishnamurthy|prénom=Sowmya|éditeur=[[MTV News]]|date=18 juillet 2013|consulté le=18 juillet 2013}}.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;The Guardian&quot;&gt;{{lien web|langue=en|prénom=Sean|nom=Michaels |titre=Jay-Z to become Jay Z in massively disrespectful move against hyphens|date=19 juillet 2013|url=http://www.guardian.co.uk/music/2013/jul/19/jay-z-drops-hyphen-from-name|série=[[The Guardian]]|consulté le=19 juillet 2013|lieu=[[Londres]]}}.&lt;/ref&gt;, '''Jaÿ-Z'''&lt;ref&gt;{{article|langue=en|titre= Jay Z is spelling his name with an umlaut again |périodique= Fact |date= 29 avril 2015 |url= http://www.factmag.com/2015/04/29/jay-z-is-spelling-his-name-with-an-umlaut-again/}}.&lt;/ref&gt;{{,}}&lt;ref name=&quot;Revolt&quot;&gt;{{lien web|langue=en|auteur= William E. Ketchum III |titre= JAY-Z's Name: A Complete Timeline of Shawn Carter's Rap Alias |site= Revolt |date= 20 juin 2017 |consulté le= 18 octobre 2018 |url= https://revolt.tv/stories/2017/06/20/timeline-jayzs-hyphens-umlauts-07004cadba}}.&lt;/ref&gt; et '''Jay:Z'''&lt;ref name=&quot;Revolt&quot;/&gt;.|group=Note}}, isem reali '''Shawn Corey Carter''', imwieled{{Data tat-twelid u età|4|decembre|1969}} fi [[Belt ta' New York|New York]], huwa rapper u negozjant [[Stati Uniti|Amerikan]] . Huwa wieħed mill-artisti hip-hop li jaqilgħu l-aktar fl-Amerika. Ir-rivista ''{{Lang|en|[[Forbes (magazine)|Forbes]]}}'' tistma l-fortuna ta’ Jay-Z għal $ {{Nowrap|2,5 milliards}} . Huwa wkoll wieħed mill-aktar artisti prolifiċi, b’aktar minn mitt miljun album mibjugħa. ; rebaħ wieħed u għoxrin Grammy Awards għax-xogħlijiet mużikali tiegħu u ġie nominat diversi drabi  {{,}} &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=tblTopArt|titlu=RIAA – Gold &amp; Platinum – August 8, 2008|pubblikatur=Riaa.com|data-aċċess=4 septembre 2010}}.&lt;/ref&gt; {{,}} &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://newyork.newsday.com/entertainment/music/grammy-awards-fun-black-keys-jay-z-win-big-1.4615693|titlu=Grammy Awards: Fun., Black Keys, Jay-Z win big|data=11 février 2013|pubblikatur=Newyork.newsday.com|data-aċċess=11 février 2013}}.&lt;/ref&gt; . Ikklassifikat l-ewwel rappers kollha, huwa laħaq l-ewwel post fil-lista ta ' {{citation|plus grands [[Master of Ceremony|MC]] de tous les temps}} stabbilit mill- MTV fl-2006 &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.mtv.com/bands/h/hip_hop_week/2006/emcees/index11.jhtml|titlu=MTV ranks Jay-Z the greatest MC of all-time|pubblikatur=MTV|data-aċċess=28 janvier 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060415035102/http://www.mtv.com/bands/h/hip_hop_week/2006/emcees/index11.jhtml|arkivju-data=2006-04-15|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; . Tlieta mill-albums tiegħu, ''{{Lang|en|[[Reasonable Doubt]]}}'' (1996), ''{{Lang|en|[[The Blueprint]]}}'' (2001) u ''{{Lang|en|The Black Album}}'' (2003), huma meqjusa bħala klassiċi tal-ġeneru, kollha huma kklassifikati fil-lista ta ' {{citation|[[Les 500 plus grands albums de tous les temps selon Rolling Stone|500 meilleurs albums de tous les temps]]}} stabbilit minn ''{{Lang|en|[[Rolling Stone]]}}'' &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-reasonable-doubt-19691231|titlu=Rolling Stone ranks Reasonable Doubt #250 on its list of the 500 greatest albums of all time|data-aċċess=28 juillet 2012}}.&lt;/ref&gt; {{,}} &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-the-blueprint-19691231|titlu=Rolling Stone ranks The Blueprint #252 on its list of the 500 greatest albums of all time|data-aċċess=28 juillet 2012}}.&lt;/ref&gt; {{,}} &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-the-black-album-20120524|titlu=Rolling Stone ranks The Black Album #349 on its list of the 500 greatest albums of all time|data-aċċess=26 août 2013}}.&lt;/ref&gt; .

Bħala intraprenditur u negozjant, Jay-Z huwa azzjonist tal- ''40/40 Club'' u huwa wieħed mill-ħallieqa tad-ditta lesta għall-ilbies Rocawear &lt;ref name=&quot;EmpireStateofMind&quot;&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=O'Malley Greenburg|isem=Zack|sena=2011|titlu=Empire State of Mind: How Jay-Z Went From Street Corner to Corner Office|url=http://jayzbook.com/about-the-book/|lingwa=en|edizzjoni=Portfolio (Penguin)|isbn=978-1-59184-381-8|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160104170617/http://jayzbook.com/about-the-book/|arkivju-data=2016-01-04|access-date=2024-06-22|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; . Mill-2014, huwa wkoll il-proprjetarju tad-dar tax-xampanja Armand de Brignac  . Ex president tat-tikketta Def Jam Recordings, huwa l-ko-fundatur ta ' Roc-A-Fella Records u fundatur ta ' Roc Nation . Huwa wkoll iċċertifikat mill -NBA u l-MLB &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.24393/title.jay-z-now-a-licensed-nba-mlb-agent|titlu=Jay-Z Now A Licensed NBA, MLB Agent|kunjom=Baker|isem=Soren|data=20 juin 2013|pubblikatur=HipHop DX|data-aċċess=11 janvier 2014|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150318193634/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.24393/title.jay-z-now-a-licensed-nba-mlb-agent|arkivju-data=2015-03-18|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; . Bħala mużiċist, huwa għandu r-rekord għall-albums numru 1 minn artist solo fuq il- ''{{Lang|en|Billboard}}'' 200, li huwa 13. &lt;ref name=&quot;accesshollywood&quot;&gt;Access Hollywood. [https://web.archive.org/web/20150107202722/http://www.accesshollywood.com/jay-z-beats-elvis-for-no-1-albums-record_article_23080 Jay-Z Beats Elvis For No. 1 Albums Record']. MTV, consulté le 5 novembre 2012.&lt;/ref&gt; {{,}} &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.rap-up.com/2011/08/17/jay-z-and-kanye-west-conquer-albums-chart-with-watch-the-throne/|titlu=Jay-Z and Kanye West Conquer Albums Chart with ‘Watch the Throne’|data=17 août 2011|pubblikatur=Rap-Up.com|data-aċċess=28 décembre 2012|arkivju-data=2016-01-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160104170617/http://www.rap-up.com/2011/08/17/jay-z-and-kanye-west-conquer-albums-chart-with-watch-the-throne/|url-status=dead}}.&lt;/ref&gt; IL{{date-|11 décembre 2009}}, Jay-Z isir l-għaxar artist ta 'suċċess tas-snin 2000 skont ir-rivista ''[[Billboard|{{Lang|en|Billboard}}]]'', kif ukoll il-ħmistax-il aħjar artist solo u l-erbatax-il aħjar rapper wara [[Eminem]], Nelly u 50 Cent &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.billboard.com/#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009|titlu=Billboard - Music Charts, Music News, Artist Photo Gallery &amp; Free Video|lingwa=en}}.&lt;/ref&gt; . ''{{Lang|en|Rolling Stone}}'' &lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/jay-z-20110426|titlu=100 Greatest Artists: Jay-Z|sena=2011|lingwa=en|data-aċċess=29 novembre 2012}}.&lt;/ref&gt; issemmih bħala {{88e}} l-akbar artist ta’ kull żmien. Huwa ilu miżżewweġ lil [[Beyoncé]] mill-2008 u l-koppja għandhom tlett itfal.

== Bijografija ==


Shawn Carter twieled fl-4 ta’ Diċembru 1969 fil-borough ta’ Brooklyn fi New York. Huwa trabba f'Marcy Houses fil-lokal Bedford-Stuyvesant. Hu u t-tliet ħutu trabbew minn ommhom, Gloria Carter, billi missierhom abbanduna d-dar tal-familja. Fi kliemu jispjega li spara lil ħuh fi spalltu fl-1982 ta’ tnax-il sena talli seraqlu l-ġojjellerija. Carter attenda Eli Whitney High School fi Brooklyn, flimkien mar-rapper futur AZ, sakemm l-iskola għalqet il-bibien tagħha. Wara li studja fl-Iskola Għolja tal-Karriera u l-Edukazzjoni Teknika ta’ George Westinghouse f’Downtown Brooklyn, mal-ħbieb tiegħu rapper The Notorious B.I.G. u Busta Rhymes, attenda Trenton Central High School fi Trenton, New Jersey, iżda naqas milli jiggradwa. Fil-kanzunetti tiegħu, huwa jiżvela li kien involut fil-bejgħ tal-kokaina. Jiżvela wkoll li ġie sparat tliet darbiet f’ħajtu.
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>cioqn63z9qlcvakl2j5jjhtoqzjqb2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hasanpaşa tal-Gass</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32929</id>
    <revision>
      <id>333515</id>
      <parentid>332973</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:45:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8793" sha1="sainloeg7za4w47k2bzfl0bxkvqaz2h" xml:space="preserve">{{Databox}}

'''Hasanpaşa tal-Gass''' (bit-Tork: ''Hasanpaşa Gazhanes''i u magħrufa wkoll bħala ''Kadıköy Gazhanesi'' jew ''Kurbağalıdere Gazhanesi''), illum magħrufa bħala l-'''[[Mużew]] tal-Gass''' (''Müze Gazhane''), kienet fabbrika [[Xogħlijiet tal-gass|tal-gass]] biex tipproduċi [[gass tal-faħam]] [[Istanbul|f'Istanbul]], it-[[Turkija]]. Mibnija fl-1892, ġiet żviluppata mill-ġdid f'mużew tal-[[arti]], ċentru kulturali u ċentru tat-teknoloġija fl-2021.

== Storja ==
[[Stampa:Müze_Gazhane_(7).jpg|daqsminuri| Forn industrijali tal-kokk fil-Hasanpaşa tal-Gass (Settembru 2021)]]
Hasanpaşa tal-Gass, illum Mużew tal-Gass (bit-Tork: ''Müze Gazhane'') tinsab f'Triq Kurbağalıdere 125 fil-viċinat ta' Hasanpaşa tad-distrett ta' [[Kadıköy]] f'Istanbul, it-Turkija. 

Inbniet fl-1892 matul l-[[Imperu Ottoman]] biex tissodisfa l-ħtieġa ta' gass tal-faħam u enerġija elettrika fil-parti [[Anatolja|Anatoljana]] ta' Istanbul.  F'dak iż-żmien, kienet wieħed mill-erba' mħażen tal-gass f'Istanbul, l-oħrajn kienu f'Dolmabahçe, f'Yedikule u f'Kuzguncuk. Id-dawl tan-naħa Anatoljana ta' Istanbul ilu jitwassal mis-snin 60 tas-seklu 19 permezz tal-gass fornut mill-fabriki tal-gass ta' Kuzguncuk. Peress li ma kienx jista' jservi gass biżżejjed minn hawn, il-bini ta' fabbrika tal-gass ġdida kien ipproġettat. Fit-28 ta' Lulju 1891, ingħatat konċessjoni ta' 50 sena lill-kumpanija inkorporata Ottomana għad-&quot;Dawl bil-Gass u Elettriku&quot; biex isservi lid-distretti Kadıköy, Üsküdar u n-naħa Anatoljana bid-dawl u t-tisħin bl-użu tal-gass tal-faħam. Il-ftehim ġie ffirmat bejn l-inġinier Anatoli Barcil li jirrappreżenta lill-industrijalist tal-[[ħadid]] ibbażat [[Pariġi|f'Pariġi]] Charles Georges u s-Sindku Rıdvan Pasha li kien jirrappreżenta l-Istat Ottoman.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.gazetekadikoy.com.tr/yazi-dizisi/kadiky-kronolojisi-4|titlu=Kadıköy Kronolojisi (4){{!}} Haberler|kunjom=Müdürlüğü|isem=Kadıköy Belediyesi Bilgi İşlem|sit=www.gazetekadikoy.com.tr|data-aċċess=2024-10-14}}&lt;/ref&gt; Il-[[Arkitett|perit]]-kuntrattur Guglielmo Semprini beda l-bini tal-fabbrika tal-gass fl-1 ta' Awwissu 1891.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Il-fabbrika tal-gass daħlet fis-servizz fl-1892 immexxija minn &quot;Üsküdar-Kadıköy Gaz Şirket-i Tenviriyesi&quot; (&quot;Kumpanija tad-Dawl tal-Gass Üsküdar-kadıköy&quot;). Tinsab qrib in-nixxiegħa ta' Kurbağalıdere f'Kadıköy, il-faħam inġieb fuq il-ilma, ittrasportat lejn l-impjanti tal-gass bil-ferrovija, u pproċessat għall-gass tal-faħam. Il-fabbrika tal-gass, imsejħa &quot;Kurbağalıdere Gazhanesi&quot; jew &quot;Kadıköy Gazhanesi&quot;, issejħet aktar tard bħala &quot;Hasanpaşa Gazhanesi&quot; minħabba l-post fejn tinsab.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://birartibir.org/gazhane-den-musterek-haneye/|titlu=Gazhane’den müşterek haneye|data=2021-05-12|sit=1+1 Express|lingwa=tr-TR|data-aċċess=2024-10-14}}&lt;/ref&gt; 

Il-fabbrika tal-gass ħadmet kontinwament sal-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. Il-produzzjoni tal-gass tagħha waqfet ftit minn żmien għal żmien matul u wara l-gwerra. Matul iż-żminijiet ta' nuqqas ta' faħam, kien jinħaraq l-għadam taż-żebbuġ biex jevitaw l-interruzzjoni fil-provvista tal-gass. Hija kompliet tiffunzjona matul l-era Repubblikana. F'Ottubru 1924, sena wara l-fondazzjoni tar-Repubblika, il-gvern Tork estenda l-konċessjoni mal-Kumpanija tal-Gass Üsküdar-Kadıköy għal 50 sena oħra. Il-ftehim ġie ffirmat mis-Sindku Emin għall-gvern u l-membru tal-bord tal-kumpanija Arif Hilmet. Il-kumpanija, li tmexxi l-Yedikule Gazhanesi, xtrat il-kumpanija tal-gass Üsküdar-Kadıköy fl-1926, u kompliet bħala &quot;İstanbul Havagazı ve Elektrik Teşebbüsatı Sanaiye Türk Anonim Şirketi&quot; (&quot;Istanbul Gas and Electricity Industrial Enterprise Turkish Inc. Co.&quot;). 

Bejn l-1938 u l-1944, Kadıköy Gazhanesi kompliet teżisti b'mod indipendenti. Operat taħt is-saqaf tal-kumpanija &quot;Istanbul Elektrik, Tramvay ve Tüne Şirketi, IETT&quot; (&quot;Istanbul Electricity, Tram and Funicular Co.&quot;) bejn l-1945 u l-1993. 

It-tħaddim tal-fabbrika tal-gass waqaf fit-13 ta' Ġunju 1993 minħabba t-tnaqqis fid-domanda għall-gass wara li beda jintuża [[Gass naturali|l-gass naturali]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://muzegazhane.istanbul/hasanpasa-gazhanesi/|titlu=Hasanpaşa Gazhanesi – Gazhane İstanbul|lingwa=tr|data-aċċess=2024-10-14|arkivju-data=2023-09-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230924192809/https://muzegazhane.istanbul/hasanpasa-gazhanesi/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

== Proġett ta' żvilupp mill-ġdid ==
Wara li l-fabbrika tal-gass għalqet, l-art tagħha ntużat mill-İETT bħala maħżen, garaxx, miżbla, u maħżen tal-faħam. Fl-1994, ġie deċiż li jiġu żarmati l-bqija tal-partijiet tal-istruttura. It-twaqqigħ ġie evitat b'riżultat tar-reżistenza tar-residenti u l-appoġġ ta' għaqdiet mhux governattivi. Il-fabbrika tal-gass ġiet iddikjarata żona protetta.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://yesilgazete.org/gazhane-mahalleyi-kirleten-fabrikadan-iklim-muzesine/|titlu=Gazhane: Mahalleyi kirleten fabrikadan iklim müzesine - Yeşil Gazete|data=2021-05-18|lingwa=tr|data-aċċess=2024-10-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221006154427/https://yesilgazete.org/gazhane-mahalleyi-kirleten-fabrikadan-iklim-muzesine/|arkivju-data=2022-10-06|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

L-organizzazzjoni mingħajr skop ta' qligħ &quot;Gazhane Çevre Gönüllüleri&quot; (&quot;Voluntiera Ambjentali tax-Xogħlijiet tal-Gass&quot;) bdiet torganizza ruħha fl-1996, u nbidlet f'kooperattiva fl-1998. Il-voluntiera talbu biex jibdlu l-fabbrika tal-gass f'ċentru kulturali. Saru tmien festivals fis-sit sal-2009. Il-festivals bla ħlas kienu jikkonsistu f'wirjiet, f'kunċerti ta' mużika, fi spettakli taż-[[żfin]] u f'teatru.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.hurriyet.com.tr/kelebek/gazhanede-senlik-var-38733696|titlu=Gazhane'de şenlik var|data=2005-05-27|sit=www.hurriyet.com.tr|lingwa=tr|data-aċċess=2024-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://kentvedemiryolu.com/8-hasanpasa-gazhane-senligi/|titlu=8.Hasanpaşa Gazhane Şenliği {{!}} Kent ve Demiryolu|lingwa=tr-TR|data-aċċess=2024-10-14|arkivju-data=2024-10-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241007095313/http://kentvedemiryolu.com/8-hasanpasa-gazhane-senligi/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

Ġie ppreparat proġett ta' restawr mill-[[Università Teknika ta' Istanbul]] (İTÜ) bejn l-1998 u l-2001. Wara l-approvazzjoni tal-proġett mill-Bord tal-Konservazzjoni fl-2014, il-Muniċipalità Metropolitana ta' Istanbul ħarġet sejħiet għall-offerti fit-8 ta' Jannar tal-istess sena.  Id-Dipartiment tal-[[Storja|Istorja]] tal-Arkitettura u tar-Restawr fil-Fakultà tal-Arkitettura ta' İTÜ kien responsabbli għas-superviżjoni u d-direzzjoni tal-proġett.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://v3.arkitera.com/v1/haberler/2002/03/07/hasanpasa.htm|titlu=Hasanpaşa Gazhanesi Projesi: Kentli bilinciyle yaratılan örnek...|sit=v3.arkitera.com|data-aċċess=2024-10-14}}&lt;/ref&gt;

Ix-xogħlijiet ta' rinnovazzjoni bdew fis-7 ta' Marzu 2014 u tlestew fl-2021 b'dewmien ta' sentejn.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www.birgun.net/haber/gazhane-30-sene-sonra-hayata-dondu-351016|titlu=Gazhane 30 sene sonra hayata döndü|sit=birgun.net|lingwa=Turkish|data-aċċess=2024-10-14}}&lt;/ref&gt; 

== Mużew tal-Gass ==
Il-bini nfetaħ bħala ċ-ċentru ġdid ta' Istanbul għall-kultura u l-arti fid-9 ta' Lulju 2021, taħt l-isem ta' &quot;Müze Gazhane&quot;. Huwa mużew tax-[[xjenza]] u t-teknoloġija b'sezzjoni ta' wirja tal-cartoons.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;  Il-mużew ikopri erja ta 30,000 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Jikkonsisti f'librerija li għandha madwar 10,000 ktieb, imsemmija għall-Professur Afife Batur, il-mexxej tal-proġett ta' restawr, żewġ swali tat-teatru, waħda bi 300 siġġu u l-oħra b'130 siġġu, kafetterija, ristorant u żoni soċjali.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.birgun.net/haber/gazhane-sanat-ve-lezzet-duragi-oldu-352774|titlu=Gazhane sanat ve lezzet durağı oldu|sit=birgun.net|lingwa=Turkish|data-aċċess=2024-10-14}}&lt;/ref&gt;  

== Gallerija ==
&lt;gallery&gt;
Stampa:Müze_Gazhane_(11).jpg|alt=Site of the Gasworks|Sit tal-fabbrika tal-gass
Stampa:Gazhane.jpg|alt=Open air concert inside the complex|Kunċert fil-miftuħ ġewwa l-kumpless kulturali
Stampa:Müze_Gazhane_2021_(3).jpg|alt=Site of the Gasworks|Sit tal-fabbrika tal-gass
Stampa:Müze_Gazhane_2021_(1).jpg|alt=A view from the museum's interior.|Veduta tal-intern tal-mużew
Stampa:Afife_Batur_Kütüphanesi_(2).jpg|alt=Afife Batur Library at the museum.|Librerija Afife Batur fil-mużew
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==
{{Referenzi}}
[[Kategorija:Turkija]]
[[Kategorija:Mużewijiet]]
[[Kategorija:Industrija]]
[[Kategorija:Sorsi CS1 bit-Tork (tr)]]
[[Kategorija:Istanbul]]</text>
      <sha1>sainloeg7za4w47k2bzfl0bxkvqaz2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tiwanaku</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33380</id>
    <revision>
      <id>333534</id>
      <parentid>321542</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:35:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34001" sha1="o5o8vftrxyber3n4zy4g2t0aqizxc82" xml:space="preserve">[[Stampa:PUERTA DEL SOL TIWANAKU.jpg|daqsminuri|&quot;Id-Daħla tax-[[Xemx]]&quot;.]]
'''Tiwanaku''' (bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: '''''Tiahuanaco''''' jew '''''Tiahuanacu''''') huwa sit [[Arkeoloġija|arkeoloġiku]] pre-Kolombjan fil-Punent tal-[[Bolivja]], qrib il-[[Lag ta' Titicaca]], madwar 70 kilometru minn [[La Paz]], u huwa wieħed mill-ikbar siti fl-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]]. Il-fdalijiet tal-wiċċ attwalment ikopru madwar 4 kilometri kwadri u jinkludu bċejjeċ taċ-ċeramika bit-tiżjin, strutturi [[Monument|monumentali]], u blokok megalitiċi. B'mod konservattiv ġie stmat li s-sit kien abitat minn madwar 10,000 sa 20,000 ruħ fit-800 [[WK|W.K]].&lt;ref&gt;Janusek, John (2004). ''Identity and Power in the Ancient Andes: Tiwanaku Cities through Time''. [[New York]]: Routledge. p. 128. ISBN &lt;bdi&gt;978-0415946346&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Is-sit ġie rreġistrat għall-ewwel darba fl-[[Storja|istorja]] bil-miktub fl-1549 mill-konkwistatur [[Spanja|Spanjol]] [[Pedro Cieza de León]] hu u jfittex fin-Nofsinhar għall-[[belt kapitali]] tal-[[Inka]] ta' Qullasuyu.&lt;ref&gt;Kolata, Alan L. (1993). ''The Tiwanaku: Portrait of an Andean Civilization''. Wiley-Blackwell. ISBN &lt;bdi&gt;978-1-55786-183-2&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Il-kronista [[Ġiżwiti|Ġiżwit]] tal-[[Perù]] [[Bernabé Cobo]] rrapporta li isem Tiwanaku fl-imgħoddi kien ''taypiqala'', li bl-Aymara jfisser &quot;ġebla fiċ-ċentru&quot;, b'allużjoni għat-twemmin li s-sit kien jinsab fiċ-ċentru tad-[[Id-Dinja|dinja]].&lt;ref&gt;Kelley, David H.; Milone, Eugene F. (November 19, 2004). ''Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy''. Springer. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-387-95310-6&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; L-isem li bih kien magħruf Tiwanaku fost l-abitanti jaf intilef peress li ma kellhomx lingwa miktuba.&lt;ref&gt;Hughes, Holly (October 20, 2008). ''Frommers 500 Places to See Before They Disappear (500 Places)''. Frommers. pp. 266. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-470-18986-3&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/pi/santos_notes.html|titlu=Profile: Fabricio R. Santos - The Genographic project|data=2011-07-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-03-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110705161600/https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/pi/santos_notes.html|arkivju-data=2011-07-05|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Heggarty u Beresford-Jones jissuġġerixxu li l-[[lingwa]] Puquina x'aktarx li kienet il-lingwa ta' Tiwanaku.&lt;ref&gt;Heggarty, P.; Beresford-Jones, D. (2013). &quot;Andes: linguistic history&quot;. In Ness, I. (ed.). ''The Encyclopedia of Global Human Migration''. Oxford: Wiley-Blackwell. pp. 401–409. doi:10.1002/9781444351071.wbeghm852. ISBN &lt;bdi&gt;978-1-44435-107-1&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

== Storja ==
Id-datazzjoni tas-sit ġie rfinata b'mod sinifikanti matul l-aħħar seklu. Mill-1910 sal-1945, [[Arthur Posnansky]] kien tal-fehma li s-sit kellu 11,000–17,000 sena&lt;ref&gt;Posnansky, Arthur (1910). ''Tihuanacu e islas del Sol y de la Luna (Titicaca y Koati)''. La Paz.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Posnansky, Arthur (1945). ''Tihuanacu, the Cradle of American Man''. Vol. I–II. Translated by James F. Sheaver. New York: JJ Augustin.&lt;/ref&gt; abbażi ta' tqabbil mal-eri [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u mal-arkeoastronomija. Mill-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20, [[Carlos Ponce Sanginés]] ippropona li s-sit ġie okkupat għall-ewwel darba għall-ħabta tal-1580 [[Ante Christum natum|Q.K]].,&lt;ref&gt;Ponce Sanginés, Carlos (1971). ''Tiwanaku: Espacio, Tiempo y Cultura''. La Paz: Academia Nacional de Ciencias de Bolivia.&lt;/ref&gt; abbażi tal-eqdem data pprovduta mid-datazzjoni bir-radjokarbonju. Din id-data għadha tintwera f'xi pubblikazzjonijiet u f'xi [[Mużew|mużewijiet]] fil-Bolivja. Mis-snin 80 tas-seklu 20, ir-riċerkaturi rrikonoxxew li din id-data ma kinitx affidabbli, u waslu għal konsensus li s-sit mhuwiex eqdem mit-200 jew mit-300 Q.K.&lt;ref&gt;Browman, David (1980). &quot;Tiwanaku expansion and economic patterns&quot;. ''Estudios Arqueológicos''. '''5''': 107–120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Janusek, John (2003). &quot;Vessels, Time, and Society: Toward a Ceramic Chronology in the Tiwanaku Heartland&quot;. In Kolata, Alan (ed.). ''Tiwanaku and Its Hinterland: Archaeological and Paleoecological Investigations of an Andean Civilization, Vol. 2: Urban and Rural Archaeology''. Washington, D.C.: Smithsonian. pp. 30–89.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stanish, Charles (2003). ''Ancient Titicaca''. [[Los Angeles]]: University of California Press.&lt;/ref&gt; Iktar reċentement, valutazzjoni statistika tad-dati affidabbli permezz tad-datazzjoni bir-radjokarbonju tistma li s-sit ġie stabbilit għall-ħabta tal-110 W.K. (50–170, bi probabbiltà ta' 68 %), data li hija appoġġata min-nuqqas ta' stili tal-bċejjeċ taċ-ċeramika mill-perjodi iktar bikrin.&lt;ref&gt;Marsh, Erik (2012). &quot;The Founding of Tiwanaku: Evidence from Kk'araña&quot;. ''Ñawpa Pacha''. '''32''': 169–188. doi:10.1179/naw.2012.32.2.69. S2CID 194040072.&lt;/ref&gt;

Tiwanaku beda t-tkabbir kostanti tiegħu fis-sekli bikrin tal-ewwel millenju W.K. Minn madwar it-375 sas-700 W.K., l-importanza ta' din il-belt tal-Andes kibret. Fl-aqwa tagħha, il-belt ta' Tiwanaku kienet tkopri erja ta' madwar 4 kilometri kwadri (1.5 mil kwadru) u kellha popolazzjoni ta' iktar minn 10,000 individwu. It-tkabbir tal-belt kien dovut għall-ekonomija agropastorali kumplessa tagħha, appoġġata mill-kummerċ.&lt;ref&gt;Andrews, Anthony P. (1995). ''First Cities''. Canada: St. Remy Press. pp. 158–160. ISBN &lt;bdi&gt;0-89599-043-1&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

Milli jidher is-sit kien ikkrolla għall-ħabta tal-1000 W.K., madankollu r-raġuni għalfejn dan seħħ għadha miftuħa għad-dibattitu. Studji reċenti li saru mill-ġeologu [[Elliott Arnold]] tal-Università ta' Pittsburgh wasslu għal evidenza ta' ammont ikbar ta' aridità fir-reġjun għall-ħabta ta' dan il-kollass. Nixfa fir-reġjun x'aktarx li affettwat is-sistemi lokali tal-agrikoltura u x'aktarx li kellhom rwol fil-kollass ta' Tiwanaku.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Tiwanaku: iċ-Ċentru Spiritwali u Politiku tal-Kultura ta' Tiwanaku ġie ddeżinjat bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fis-sena 2000.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/567|titlu=Tiwanaku: Spiritual and Political Centre of the Tiwanaku Culture - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-03-07}}&lt;/ref&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (iii)''' &quot;Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet&quot;; u l-'''kriterju (iv)''' &quot;Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Relazzjonijiet ==
Il-poplu ta' Tiwanaku kellu relazzjoni stretta mal-[[kultura]] ta' Wari. Iċ-ċivilizzazzjonijiet ta' Wari u ta' Tiwanaku kellhom l-istess ikonografija, magħrufa bħala s-&quot;Sensiela Ikonografika tan-Nofsinhar tal-Andes&quot;. Huwa preżunt li r-relazzjoni bejn iż-żewġ ċivilizzazzjonijiet kienet ibbażata fuq il-kummerċ jew kienet waħda militari. Il-kultura ta' Wari mhijiex l-unika ċivilizzazzjoni oħra li l-poplu ta' Tiwanaku jaf kellu kuntatt magħha. Il-bliet tal-Inka wkoll kellhom tipi simili ta' infrastruttura arkitettonika bħalma kien hemm f'Tiwanaku. B'hekk wieħed jista' jasal għall-konklużjoni li l-Inka jaf ispiraw ruħhom mill-belt ta' Tiwanaku u minn ċivilizzazzjonijiet bikrin oħra fil-baċir tal-Andes.

== Strutturi ==
[[File:Posnansky_Fig_11.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Posnansky_Fig_11.png|daqsminuri|280x280px|It-tinqix tad-Daħla tax-Xemx, ritratt tal-1903.]]
Fost l-istrutturi li ġew skavati mir-riċerkaturi f'Tiwanaku hemm il-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana, il-pjattaforma mtarrġa tal-Lvant ta' Akapana, il-pjattaforma mtarrġa ta' Puma Punku, Kalasasaya, Kantatallita, Kheri Kala, Putuni, u t-Tempju Nofsu Taħt l-Art.

Il-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana hija struttura b'għamla ta' &quot;nofs salib tal-Andes&quot;, twila 257 [[metru]], wiesgħa 197 metru fil-punt massimu tagħha, u għolja 16.5-il metru. Fiċ-ċentru tagħha milli jidher kien hemm spazju fil-beraħ li jinżel iktar 'l isfel mill-istruttura. Dan kważi nqered għalkollox mill-iskavi fil-fond ta' xi ħallelin miċ-ċentru ta' din l-istruttura san-naħa tal-Lvant tagħha. Il-materjal mill-iskavi tal-ħallelin intrema fin-naħa tal-Lvant tal-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana. Fuq in-naħa tal-Punent tagħha hemm taraġ. Jista' jkun li fil-Grigal u fix-Xlokk ta' din l-istruttura fl-imgħoddi kien hemm kumplessi residenzjali.

Oriġinarjament, kien maħsub li l-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana ġiet żviluppata minn għolja mmodifikata. Fis-seklu 21 saru studji li wrew li t-tumbata tal-ħamrija tħejjiet għalkollox mill-[[bniedem]], b'taħlita ta' blokok kbar u żgħar tal-ġebel. Ir-radam li ntuża għall-kostruzzjoni tal-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana milli jidher ġie skavat mill-&quot;ħandaq&quot; ta' madwar is-sit. Huwa stmat li l-ikbar blokka tal-ġebel fi ħdan il-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana, magħmula mill-andesit, tiżen 65.7 tunnellata.&lt;ref&gt;Ponce Sanginés, C. and G. M. Terrazas, 1970, ''Acerca De La Procedencia Del Material Lítico De Los Monumentos De Tiwanaku.'' Publication no. 21. ''Academia Nacional de Ciencias de Bolivia''.&lt;/ref&gt; Hemm diversi blokok tal-ġebel b'għamla ta' rjus ta' pumas u ta' bnedmin fis-saffi mtarrġin ta' fuq.&lt;ref&gt;Isbell, W. H., 2004, ''Palaces and Politics in the Andean Middle Horizon.'' in S. T. Evans and J. Pillsbury, eds., pp. 191-246. ''Palaces of the Ancient New World'', Dumbarton Oaks Research Library and Collection Washington, D.C.&lt;/ref&gt;

Il-pjattaforma mtarrġa tal-Lvant ta' Akapana nbniet fuq in-naħa tal-Lvant tas-sit bikri ta' Tiwanaku. Iktar 'il quddiem ġiet meqjusa bħala konfini bejn iċ-ċentru ċerimonjali u ż-żona urbana. Kienet magħmula minn art ħoxna mħejjija bir-ramel u bit-tafal, li kienet tirfed grupp ta' binjiet. It-tafal [[isfar]] u [[aħmar]] intuża f'żoni differenti milli jidher għal skopijiet estetiċi. Madwarha ma nstab l-ebda skart domestiku; sinjal li x'aktarx kellha importanza kbira għall-kultura ta' Tiwanaku.

Il-Puma Punku hija pjattaforma artifiċjali li nbniet fuq assi mil-Lvant għall-Punent bħall-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana. Għandha għamla tal-ittra T u hija pjattaforma mtarrġa tal-ħamrija miksija bi blokok megalitiċi. Hija twila 167.36 metru tul l-assi mit-Tramuntana għan-Nofsinhar tagħha u wiesgħa 116.7-il metru tul l-assi mil-Lvant għall-Punent tagħha, u hija għolja 5 metri. Hemm strutturi sporġuti wesgħin 20 metru estiżi xi 27.6 metru fit-Tramuntana u fin-Nofsinhar mill-irkejjen tal-Grigal u tax-Xlokk tal-istruttura. L-ispazji fil-beraħ bil-ħitan u mingħajr ħitan u spazju ieħor huma assoċjati wkoll ma' din l-istruttura.

Karatteristika prominenti tal-Puma Punku hija l-istruttura mtarrġa kbira tal-ġebel ta' 6.75 metri bi 38.72 metri u pavimentata bi blokok kbar tal-ġebel. Din tissejjaħ &quot;''Plataforma Lítica''&quot; u fiha l-ikbar blokka tal-ġebel li nstabet fis-sit ta' Tiwanaku. Skont Ponce Sangines, huwa stmat li l-blokka tiżen 131 tunnellata metrika. Huwa stmat li t-tieni l-ikbar blokka tal-ġebel li nstabet fi ħdan il-Puma Punku li tiżen 85 tunnellata metrika.&lt;ref&gt;{{Ċita teżi|kunjom1=N|isem1=Vranich, Alexei|data=1999|titlu=Interpreting the meaning of ritual spaces: The temple complex of Pumapunku, Tiwanaku, Bolivia|url=http://repository.upenn.edu/dissertations/AAI9926211/|data-aċċess=2025-03-05|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210119132237/http://repository.upenn.edu/dissertations/AAI9926211/|arkivju-data=2021-01-19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Sparpaljati madwar is-sit tal-Puma Punku hemm diversi tipi ta' qatgħat tal-ġebel. Minħabba l-kumplessità tax-xogħol bil-ġebel, is-sit spiss jiġi kkwotat mill-esponenti tat-teoriji tal-konfoffi bħala sit fejn fil-qedem kien hemm l-intervent tal-aljeni. Dawn id-dikjarazzjonijiet huma bla bażi għalkollox.
[[File:TiahuanacoGateEGSquier1877.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TiahuanacoGateEGSquier1877.jpg|lemin|daqsminuri|Id-&quot;Daħla tax-Xemx&quot;, Tiwanaku, tpinġija ta' Ephraim Squier fl-1877. L-iskala vertikali f'din it-tpinġija hija esaġerata.]]
Il-Kalasasaya huwa spazju kbir fil-beraħ twil iktar minn 300 pied, ikkonfinat minn daħla għolja. Jinsab lejn it-Tramuntana tal-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana u lejn il-Punent tat-Tempju Nofsu Taħt l-Art. Fi ħdan dan l-ispazju l-esploraturi sabu d-Daħla tax-Xemx. Mill-aħħar tas-seklu 20, ir-riċerkaturi ħarġu b'teoriji li skonthom dan ma kienx il-post oriġinali tad-daħla.

Qrib dan l-ispazju hemm ukoll it-Tempju Nofsu Taħt l-Art; dan l-ispazju jinżel iktar 'l isfel u huwa uniku minħabba li l-assi tiegħu hija mit-Tramuntana għan-Nofsinhar minflok mil-Lvant għall-Punent.&lt;ref&gt;Goldstein, Paul (1993). ''Tiwanaku Temples and State Expansion: A Tiwanaku Sunken-Court Temple in Moquegua, Peru''.&lt;/ref&gt; Il-ħitan huma miksijin b'irjus b'diversi stili differenti, u dan jissuġġerixxi li l-istruttura maż-żmien reġgħet intużat kemm-il darba għal skopijiet differenti.&lt;ref&gt;Browman, D. L., 1981, &quot;New light on Andean Tiwanaku,&quot; ''New Scientist'' vol. 69, no. 4, pp. 408-419.&lt;/ref&gt; Inbniet b'ħitan b'pilastri tal-ġebel ramli u bi blokok iżgħar tal-''ashlar''. Huwa stmat li l-ikbar blokka tal-ġebel fil-Kalasasaya tiżen 26.95 tunnellata metrika.&lt;ref&gt;Coe, Michael, Dean Snow, and Elizabeth Benson, 1986, ''Atlas of Ancient America'' p. 190.&lt;/ref&gt;

Fi ħdan bosta mill-istrutturi tas-sit hemm daħliet impressjonanti; dawk ta' skala monumentali jinsabu fuq tumbati, pjattaformi jew spazji 'l isfel artifiċjali. Daħla minnhom fiha l-ikonografija ta' figura tħares 'il quddiem bil-poża ta' divinità wieqfa. Din l-ikonografija tintuża wkoll fuq xi reċipjenti ta' daqs kbir, u b'hekk tindika l-importanza għall-kultura ta' Tiwanaku. L-ikonografija tad-Daħla tax-Xemx hija magħrufa bħala s-Sensiela Ikonografika tan-Nofsinhar tal-Andes u tidher fuq diversi [[Skultura|skulturi]] tal-ġebel, Qirus, tavli u artefatti oħra ta' Tiwanaku.&lt;ref&gt;Silverman, Helaine ''Andean Archaeology'' Volume 2. Malden, Massachusetts: Blackwell Publishing, 2004.&lt;/ref&gt;

It-tinqix uniku fuq in-naħa ta' fuq tad-Daħla tax-Xemx juri [[Annimal|annimali]] u ħlejqiet oħra. Uħud sostnew li s-simboliżmu jirrappreżenta sistema kalendarja unika għall-poplu ta' Tiwanaku, għalkemm ma hemm l-ebda evidenza definittiva li din it-teorija hija korretta.

Id-Daħla tax-Xemx u daħliet oħra f'Puma Punku mhumiex kompluti. Għandhom xi parti nieqsa tal-gwarniċ tipiku magħruf bħala ''chambranle'', li tipikament kien ikollha toqob għal ġonot biex jirfdu żidiet ulterjuri. Dawn l-eżempji arkitettoniċi, kif ukoll id-Daħla ta' Akapana, għandhom dettalji uniċi u joħorġu fid-dieher il-ħila kbira tal-kultura ta' Tiwanaku fix-xogħol bil-ġebel, li tiżvela wkoll l-għarfien tal-[[ġeometrija]] deskrittiva. Ir-regolarità tal-elementi tissuġġerixi li kienu parti minn sistema ta' proporzjonijiet.
[[File:Tiwanaku_-_Puerta_de_la_Luna_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tiwanaku_-_Puerta_de_la_Luna_-_panoramio.jpg|daqsminuri|Id-Daħla tal-Qamar.]]
Bosta teoriji ġew proposti rigward il-ħila tal-kostruzzjoni arkitettonika ta' Tiwanaku. Waħda minnhom hi li użaw ''luk’ a,'' li hija kejl standard ta' madwar 60 ċentimetru. Oħra hi li użaw il-Proporzjon ta' [[Pitagora]]. Din l-idea titlob li jintużaw triangoli retti bi proporzjon ta' ħamsa għal erbgħa, li kienu jintużaw fid-daħliet għall-kejl tal-partijiet kollha. Fl-aħħar iżda mhux l-inqas, Protzen u Nair isostnu li f'Tiwanaku kienet ġiet stabbilita sistema għall-elementi individwali skont il-kuntest u l-kompożizzjoni. Din toħroġ fid-dieher fil-kostruzzjoni ta' daħliet simili li jvarjaw minn daqs żgħir għal daqs monumentali, li turi li l-fatturi ta' skala ma kinux jaffettwaw il-proporzjon. Ma' kull element li kien jiżdied, il-biċċiet individwali kienu jinbidlu b'tali mod li joqogħdu tajjeb xorta waħda flimkien.&lt;ref&gt;Protzen, J.-P., and S. E. Nair, 2000, &quot;On Reconstructing Tiwanaku Architecture&quot;: ''The Journal of the Society of Architectural Historians,'' vol. 59, no., 3, pp. 358-371.&lt;/ref&gt;

Iktar ma kibret il-popolazzjoni, żviluppaw niċeċ okkupazzjonali, u n-nies bdew jispeċjalizzaw f'ċerti ħiliet. Kien hemm żieda fl-artiġjani, li ħadmu fil-fuħħar, fil-ġojjellerija u fit-tessuti. Bħall-Inka li ġew wara, il-poplu ta' Tiwanaku kellu ftit istituzzjonijiet kummerċjali jew tas-suq. Minflok, il-kultura kienet isserraħ fuq id-distribuzzjoni mill-ġdid tal-elit.&lt;ref&gt;Smith, Michael E. (2004), &quot;The Archaeology of Ancient Economies,&quot; ''Annu. Rev. Anthrop.'' 33: 73-102.&lt;/ref&gt; B'hekk, l-elit tal-istat kienu jikkontrollaw essenzjalment l-output ekonomiku kollu iżda kienu mistennija jipprovdu r-riżorsi kollha meħtieġa miċ-ċittadini komuni biex jaqdu l-funzjonijiet tagħhom. Fost l-okkupazzjonijiet magħżula kien hemm l-agrikolturi, ir-[[Ragħaj|rgħajja]], dawk li kienu jrabbu l-annimali, eċċ. Din is-separazzjoni tal-okkupazzjonijiet kienet akkumpanjata minn stratifikazzjoni ġerarkika fi ħdan l-istat.&lt;ref&gt;Bahn, Paul G. ''Lost Cities''. New York: Welcome Rain, 1999.&lt;/ref&gt;

Xi awturi jemmnu li l-elit ta' Tiwanaku kien jgħix fi ħdan erba' ħitan li kienu mdawra minn ħandaq. Din it-teorija tissejjaħ &quot;it-teorija tal-ħandaq ta' Tiwanaku&quot;. Dan il-ħandaq, skont uħud, kien joħloq ix-xbieha ta' gżira sagra. Fi ħdan il-ħitan kien hemm ħafna xbihat iddedikati lill-oriġini tal-[[bniedem]], li setgħu jarawhom l-elit biss. Iċ-ċittadini komuni jaf kienu jidħlu f'din l-istruttura biss għal skopijiet ċerimonjali peress li kienet tħaddan l-iżjed sagru fost is-santwarji kollha tas-sit.

=== Kożmoloġija ===
[[File:Monolito_Fraile_(Tiwanaku,_Bolivia)_(36936733575).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monolito_Fraile_(Tiwanaku,_Bolivia)_(36936733575).jpg|daqsminuri|L-[[Skultura|iskultura]] monolitika ta' Fraile, b'tavla u b'Qiru f'idejha; iċ-ċinturin juri pjanti bin-nebbieta li spiss jiġu konfużi ma' granċijiet.]]
F'bosta kulturi tal-Andes, il-muntanji huma meqjuma&lt;ref&gt;Reinhard, Johan (1985). &quot;Sacred Mountains: An Ethno-Archaeological Study of High Andean Ruins&quot;. ''Mountain Research and Development''. '''5''' (4): 299–317. doi:10.2307/3673292. ISSN 0276-4741. JSTOR 3673292.&lt;/ref&gt; u jaf jitqiesu bħala oġġetti sagri. Is-sit ta' Tiwanaku jinsab fil-wied bejn żewġ muntanji sagri, Pukara u Chuqi Q’awa. F'tali tempji tal-qedem, iċ-ċerimonji kienu jsiru biex jonoraw u jroddu ħajr lill-allat u lill-ispirti. Kienu postijiet ta' qima u fejn kienu jsiru r-ritwali li kienu jgħinu lill-popli tal-Andes jingħaqdu permezz ta' simboli u destinazzjonijiet tal-pellegrinaġġi kondiviżi.&lt;ref&gt;Bonilla, Heraclio (1 November 2006). &quot;Religious Practices in the Andes and their Relevance to Political Struggle and Development&quot;. ''Mountain Research and Development''. '''26''' (4): 336–342. doi:10.1659/0276-4741(2006)26[336:RPITAA]2.0.CO;2. ISSN 0276-4741. S2CID 128460565.&lt;/ref&gt;

Tiwanaku sar ċentru taċ-ċerimonji [[Reliġjon|reliġjużi]] pre-Kolombjani kemm għall-pubbliku ġenerali kif ukoll għall-elit. Pereżempju, is-sagrifiċċji umani kienu jintużaw f'diversi ċivilizzazzjonijiet pre-Kolombjani biex jikkuntentaw lil xi divinità u b'hekk jagħtihom xorti tajba. L-iskavi tal-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana f'Tiwanaku żvelaw il-fdalijiet ta' sagrifiċċji ddedikati ta' bnedmin u ta' kamelidi.&lt;ref&gt;Blom, Deborah E.; Janusek, John Wayne (2004). &quot;Making Place: Humans as Dedications in Tiwanaku&quot;. ''World Archaeology''. '''36''' (1): 123–141. doi:10.1080/0043824042000192623. ISSN 0043-8243. JSTOR 4128306. S2CID 154741300.&lt;/ref&gt; Ir-riċerkaturi jispekulaw li l-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana jaf kienet intużat ukoll bħala osservatorju [[Astronomija|astronomiku]]. Inbniet b'tali mod li tkun allinjata mal-quċċata ta' Quimsachata, u b'hekk tipprovdi veduta tar-rotazzjoni tat-[[Triq ta' Sant'Anna]] mill-pol tan-Nofsinhar.&lt;ref&gt;Vranich, Alexei (2016). &quot;Monumental Perceptions of the Tiwanaku Landscape&quot;. ''Political Landscapes of Capital Cities''. University Press of Colorado: 181–212. doi:10.5876/9781607324690.c005. ISBN &lt;bdi&gt;9781607324683&lt;/bdi&gt;. JSTOR j.ctt1dfnt2b.11.&lt;/ref&gt; Strutturi oħra bħal Kalasasaya huma ppożizzjonati biex jipprovdu veduti ottimali tat-tlugħ ix-xemx fl-ekwinozju, fis-solstizju tas-sajf u fis-solstizju tax-xitwa. Għalkemm il-valur simboliku u funzjonali ta' dawn il-monumenti jista' jiġi spekulat biss, il-kultura ta' Tiwanaku kienet kapaċi tistudja u tinterpreta l-pożizzjonijiet tax-xemx, tal-[[qamar]], tat-Triq ta' Sant'Anna u ta' korpi ċelestjali oħra sew biżżejjed biex tagħtihom rwol sinifikanti fl-arkitettura tagħha.&lt;ref&gt;Magli, Giulio (2009). ''Mysteries and discoveries of archaeoastronomy : from Giza to Easter Island''. New York: Copernicus Books/Springer Science + Business Media, in association with Praxis Pub. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-387-76566-2&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;
[[File:Tiwanaku_Statue_Der_Moench.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tiwanaku_Statue_Der_Moench.jpg|daqsminuri|Detall tal-iskultura monolitika ta' Ponce.]]
Skont il-leġġendi tal-Aymara, Tiwanaku jinsab fiċ-ċentru tal-univers, x'aktarx minħabba l-importanza tal-pożizzjoni [[Ġeografija|ġeografika]] tiegħu. Il-poplu ta' Tiwanaku kien konxju sew tal-ambjent naturali ta' madwaru u kien jużah u l-fehim tiegħu tal-astronomija bħala punti ta' referenza fil-pjanti arkitettoniċi tiegħu. L-iżjed għeliem sinifikanti f'Tiwanaku huma l-muntanji u l-Lag ta' Titicaca. Il-livell tal-ilma tal-Lag ta' Titicaca varja sew maż-żmien. L-importanza spiritwali u l-pożizzjoni tal-lag ikkontribwew għall-importanza reliġjuża ta' Tiwanaku. Fil-prospettiva tad-dinja skont il-kultura ta' Tiwanaku, il-Lag ta' Titicaca huwa l-post spiritwali minn fejn nibet it-twemmin kożmiku tagħha. Skont il-mitoloġija tal-Inka, il-Lag ta' Titicaca huwa l-post fejn twieled Viracocha, li kien responsabbli għall-ħolqien tax-xemx, tal-qamar, tan-nies u tal-kożmi. Fil-Kalasasaya f'Tiwanaku, imnaqqax fuq monolit magħruf bħala d-Daħla tax-Xemx, hemm figura tħares 'il quddiem b'lanza u b'tavla f'idejha. Xi wħud jispekulaw li din hija rappreżentazzjoni ta' Viracocha. Madankollu, jista' jkun ukoll li din il-figura tirrappreżenta divinità li l-Aymara jirreferu għaliha bħala &quot;Tunuupa&quot;, li bħal Viracocha hija assoċjata mal-leġġendi tal-ħolqien u tal-qerda.

L-Aymara, li huma maħsuba bħala d-dixxendenti tal-poplu ta' Tiwanaku, għandhom sistema kumpless ta' twemmin simili għall-kożmoloġija ta' diversi ċivilizzazzjonijiet oħra tal-Andes. Huma jemmnu fl-eżistenza ta' tliet spazji: Arajpacha, id-dinja superjuri jew ta' fuq; Akapacha, id-dinja interna jew nofsanija; u Manqhaoacha, id-dinja inferjuri jew t'isfel. Spiss assoċjata mal-kożmos u mat-Triq ta' Sant'Anna, id-dinja superjuri titqies bħala l-post fejn jgħixu l-ħlejqiet ċelestjali. Id-dinja nofsanija hija l-post fejn jgħixu l-ħlejqiet ħajjin kollha, u d-dinja inferjuri hija l-post fejn il-ħajja stess tiġi invertita.&lt;ref&gt;Quilter, Jeffrey (2014). ''The ancient central Andes''. Abingdon, Oxon. ISBN &lt;bdi&gt;9780415673105&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Arkeoloġija ===
[[File:BO_Tihuanako_(149)_(17042408319).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BO_Tihuanako_(149)_(17042408319).jpg|xellug|daqsminuri|404x404px|L-iskultura monolitika ta' Bennett instabet fiċ-ċentru tat-Tempju Nofsu Taħt l-Art mill-arkeologu Amerikan [[Wendell Clark Bennett]]. Din hija l-ikbar stele li qatt instabet fl-Andes (twila 7.3 metri); il-ġisem tal-istele huwa miksi b'figuri mitiċi.]]
Peress li s-sit ġarrab ħafna serq u skavi dilettanteski diġà minn ftit wara l-waqgħa ta' Tiwanaku, l-arkeologi kellhom jippruvaw jinterpretaw is-sit bil-fehim li l-materjali jaf ġew sparpaljati jew inqerdu. Din il-qerda kompliet matul il-konkwista Spanjola u l-perjodu kolonjali, u matul is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20. Saret ħsara oħra min-nies li ħadu l-ġebel għall-bini u għall-kostruzzjoni tal-linji ferrovjarji, u l-prattika tal-ispirar lejn is-sit bħala bersall mill-persunal militari.

Fis-sit modern ma fadal l-ebda binja li baqgħet wieqfa. Fadal biss pedamenti ta' binjiet pubbliċi u mhux domestiċi, b'rikostruzzjonijiet batuti ta' xi ħitan. Il-blokok tal-''ashlar'' li ntużaw f'bosta minn dawn l-istrutturi ġew prodotti bil-massa f'stili simili u b'hekk setgħu jintużaw għal diversi skopijiet. Matul il-perjodu tas-sit, ċerti binjiet bidlu l-funzjoni tagħhom, u b'hekk fadal taħlita ta' artefatti llum.

L-istudju dettaljat ta' Tiwanaku beda fuq skala żgħira f'nofs is-seklu 19. Fis-snin 60 tas-seklu 19, [[Ephraim George Squier]] żar il-fdalijiet u iktar 'il quddiem ippubblika mapep u skizzi li lesta matul iż-żjara tiegħu. Il-ġeologu [[Ġermanja|Ġermaniż]] [[Alphons Stübel]] qatta' disat ijiem f'Tiwanaku fl-1876, u ħoloq mappa tas-sit ibbażata fuq kejliet bir-reqqa. Huwa ħażżeż skizzi u għamel tpinġijiet fuq il-karta tat-tinqix u ta' karatteristiċi arkitettoniċi oħra. Ktieb li fih id-dokumentazzjoni fotografika ewlenija ġie ppubblikat fl-1892 mill-inġinier [[Georg von Grumbkow]], b'kummentarju mill-arkeologu [[Max Uhle]]. Dan kien l-ewwel rakkont [[Xjenza|xjentifiku]] dettaljat tal-fdalijiet tas-sit.

Von Grumbkow kien żar Tiwanaku għall-ewwel darba bejn tmiem l-1876 u l-bidu tal-1877, meta akkumpanja bħala fotografu l-ispedizzjoni tal-esploratur avventuruż [[Franza|Franċiż]] [[Théodore Ber]], iffinanzjata min-negozjant [[Stati Uniti|Amerikan]] [[Henry Meiggs]], bil-wegħda ta' Ber li jagħti l-artefatti li jsib bħala donazzjoni, f'isem Meiggs, lill-Istituzzjoni ta' Smithsonian ta' Washington u lill-Mużew Amerikan tal-Istorja Naturali fi [[Belt ta' New York|New York]]. L-ispedizzjoni ta' Ber intemmet ħesrem minħabba l-ostilità vjolenti tal-popolazzjoni lokali, istigata mill-patri tal-parroċċa [[Knisja Kattolika|Kattolika]], iżda r-ritratti bikrin ta' von Grumbkow għadhom jeżistu.

; Ritratti tal-iskavi arkeoloġiċi fl-1903&lt;gallery&gt;
File:Posnansky_Fig_15.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Posnansky_Fig_15.png|It-Taraġ ta' Kalasasaya (1903)
File:Posnansky_Fig_10.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Posnansky_Fig_10.png|Id-Daħla tax-Xemx minn quddiem (1903)
File:Posnansky_Fig_13.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Posnansky_Fig_13.png|Id-Daħla tax-Xemx minn wara (1903)
File:Posnansky_Fig_5.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Posnansky_Fig_5.png|Akapana (1903)
File:Edificio_de_la_segunda_Epoca_-_Vista_de_la_izquierda_1903-1904.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Edificio_de_la_segunda_Epoca_-_Vista_de_la_izquierda_1903-1904.jpg|It-Tempju Nofsu Taħt l-Art (1903)
&lt;/gallery&gt;

=== Skavi u restawr kontemporanji ===
[[File:Tiwanaku_06.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tiwanaku_06.jpg|daqsminuri|Irjus fit-Tempju Nofsu Taħt l-Art.]]
Fis-snin 60 tas-seklu 20, il-gvern Bolivjan beda sforz ta' restawr tas-sit u wettaq ir-rikostruzzjoni ta' parti minnu. Il-ħitan tal-Kalasasaya ġew rikostruwiti kważi għalkollox. Ir-rikostruzzjoni ma kinitx ibbażata fuq biżżejjed evidenza u ma fihiex l-istess kwalità għolja ta' xogħol fil-ġebel bħalma kien hemm fl-imgħoddi fis-sit ta' Tiwanaku. Il-viżitaturi bikrin qabblu l-Kalasasaya ma' [[Stonehenge]] fl-Ingilterra. [[Ephraim Squier]] sejħilha &quot;Stonehenge Amerikana&quot;. Qabel ir-rikostruzzjoni, kellha dehra iktar simili għal &quot;Stonehenge&quot; peress li l-ġebel tan-nofs ta' bejn il-pilastri l-kbar tal-ġebel insterqu kollha. Huwa maħsub li d-Daħla tax-Xemx, li issa tinsab fil-Kalasasaya, kienet ġiet imċaqilqa mill-post oriġinali tagħha.

Skavi arkeoloġiċi akkademikament tajbin u moderni saru mill-1978 sas-snin 90 mill-[[Antropoloġija|antropologu]] tal-Università ta' Chicago [[Alan Kolata]] u l-kontroparti Bolivjan tiegħu [[Oswaldo Rivera]]. Fost il-kontributi tagħhom hemm l-iskoperta mill-ġdid tas-''suka kollus'', id-datazzjoni bir-reqqa tat-tkabbir u tal-influwenza taċ-ċivilizzazzjoni, u evidenza tal-kollass taċ-ċivilizzazzjoni ta' Tiwanaku abbażi ta' xi nixfa.

Arkeologi bħal [[Paul Goldstein]] argumentaw li l-imperu ta' Tiwanaku kien estiż lil hinn miż-żona tal-artijiet għoljin u fil-Wied ta' Moquegua fil-Perù. Skavi f'insedjamenti tax-[[xmara Omo]] wrew sinjali ta' arkitettura simili għal dik ta' Tiwanaku, bħal tempju u tumbata jew pjattaforma mtarrġa. Evidenza ta' tipi simili ta' modifiki fil-kompartiment għall-kranji fid-difniet bejn is-sit tax-xmara Omo fl-[[Etjopja]] u s-sit prinċipali ta' Tiwanaku qed tintuża wkoll għal dan l-argument.

Is-sit ta' Tiwanaku tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000 u jiġi amministrat mill-gvern tal-Bolivja.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
[[File:Tiwanaku_09.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tiwanaku_09.jpg|daqsminuri|Ħitan rikostruwiti b'mod dilettantesk madwar il-Kalasasaya.]]
Dan l-aħħar, id-Dipartiment tal-Arkeoloġija tal-Bolivja (DINAR, immexxi minn [[Javier Escalante]]) wettaq skavi fuq il-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana. Il-Proġett Arkeoloġiku ta' Puma Punku-Akapana mmexxi mill-Università ta' [[Pennsylvania]] wettaq skavi fl-inħawi ta' madwar il-pjattaforma mtarrġa f'dawn l-aħħar snin u wettaq ukoll stħarriġiet tal-inħawi permezz tar-radar li jippenetra l-art.

Fis-snin ta' qabel, skola tal-qasam arkeoloġiku offruta permezz tal-Programm tal-Iskola tas-Sajf ta' Harvard, wettqet skavi fiż-żona residenzjali 'l barra mill-qalba monumentali, u dan ħoloq kontroversja sħiħa fost l-arkeologi lokali. Il-programm kien immexxi minn [[Gary Urton]] f'isem l-iskola ta' Harvard, li kien espert tal-''quipus,'' u [[Alexei Vranich]] tal-Università ta' Pennsylvania. Il-kontroversja kienet dwar l-għoti ta' permess biex tim ta' studenti mhux imħarrġin jaħdmu fis-sit, minkejja taħt superviżjoni professjonali. Kien ferm importanti li arkeologi professjonali ċċertifikati biss, b'finanzjament dokumentat, jingħataw aċċess. Il-kontroversja kienet ukoll waħda nazzjonalistika u [[politika]]. L-iskola ta' Harvard damet topera għal tliet snin, mill-2004 sal-2007. Il-proġett ma ġiex imġedded fis-snin ta' wara, u lanqas intalab permess biex jiġġedded.

Fl-2009 ix-xogħol ta' restawr sponsorjat mill-istat fil-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana waqaf ħesrem minħabba li tressaq ilment mill-UNESCO. Ir-restawr kien jikkonsisti mit-tkaħħil tal-faċċata tal-pjattaforma mtarrġa bit-tajn, għalkemm ir-riċerkaturi kienu stabbilew li dan il-metodu ma kienx xieraq.
[[File:Posnansky_Fig_9.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Posnansky_Fig_9.png|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-ħitan oriġinali tal-Kalasasaya juru l-kwalità tax-xogħol fil-ġebel.]]
Fl-2013 arkeologi tal-baħar li esploraw l-iskoll tal-qroll ta' Khoa tal-Lag ta' Titicaca skoprew sit ċerimonjali tal-qedem u sabu artefatti bħal figurini tal-lapis lazuli u taċ-ċeramika, braċieri tal-[[Frankinċens|inċens]] u medaljun ċerimonjali mill-qiegħ tal-lag. L-artefatti huma rappreżentattivi tal-lussu taċ-ċerimonji u tal-kultura ta' Tiwanaku.

Meta nħolqot mappa topografika tas-sit fl-2016 bl-użu ta' dron, ġew skoperti &quot;għadd ta' strutturi mhux magħrufa qabel&quot;. Dawn l-istrutturi kienu estiżi fuq 411-il ettaru, u kienu jinkludu tempju tal-ġebel u madwar mitt struttura ċirkolari jew rettangolari ta' dimensjonijiet enormi, li x'aktarx kienu unitajiet domestiċi.

== Sorveljanza mill-ajru ==
Bejn l-2005 u l-2007 intużaw diversi tipi ta' metodi ta' sorveljanza mill-ajru mill-UNESCO biex jinħoloq ritratt kumplessiv tas-sit kollu mill-ajru. Il-Lidar, il-fotografija mill-ajru, id-droni u l-iskennjar bil-laser terrestri kollha ntużaw f'dan il-proċess. Fost id-''data'' konkluża minn din ir-riċerka hemm mapep topografiċi li juru l-istrutturi prinċipali tas-sit flimkien mal-immappjar ta' diversi strutturi fl-inħawi ta' Mollo Kuntu. Tpoġġew iktar minn 300 miljun punt tad-''data'' permezz ta' dawn il-metodfi u dawn għenu biex jiġu ddefiniti mill-ġdid l-istrutturi prinċipali li ma ġewx skavati għalkollox bħal dik ta' Puma Punku.

== Awturi importanti ==
[[File:Tiwanaku_robot_20060613_0470.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tiwanaku_robot_20060613_0470.jpg|xellug|daqsminuri|L-esplorazzjoni robotika ta' mina li kienet għadha kemm ġiet skoperta fil-pjattaforma mtarrġa ta' Akapana fit-13 ta' Ġunju 2006.]]
Alan Kolata tal-Università ta' [[Chicago]] wettaq riċerka f'Tiwanaku fl-aħħar tas-seklu 20 u b'hekk fassal deskrizzjonijiet tal-belt u tal-istrutturi u l-kultura tagħha fil-ktieb tiegħu ''The Tiwanaku''. Iktar 'il quddiem huwa ppubblika ''Valley of The Spirits'' fejn iddeskriva iktar aspetti tal-kultura ta' Tiwanaku bħall-[[astroloġija]] u l-mitoloġija.

[[John Wayne Janusek]] tal-Università ta' Vanderbilt qatta' xi żmien ukoll fl-aħħar tas-seklu 20 fis-sit ta' Tiwanaku u rreġistra s-sejbiet tal-iskavi li kienu qed isiru dak iż-żmien. Fl-2008 huwa ppubblika ''Ancient Tiwanaku'' fejn iddeskriva s-sejbiet tiegħu dwar l-arkitettura, l-agrikoltura u aspetti oħra tal-ħajja ta' Tiwanaku.

[[Jean-Pierre Protzen]] kien professur tal-arkitettura tal-Università ta' California f'Berkeley u qatta' l-biċċa l-kbira ta' ħajtu jistudja l-arkitettura ta' Tiwanaku. Fl-2013 huwa ppubblika ''The Stones of Tiahuanaco'', fejn jagħti deskrizzjonijiet dettaljati tal-arkitettura u tal-istrutturi tal-ġebel li hemm f'Tiwanaku. Ix-xogħol tiegħu kellu rwol ċentrali fil-ħolqien ta' rikostruzzjonijiet potenzjali ta' kif x'aktarx li kienu jidhru bosta mill-istrutturi, speċjalment dik ta' Puma Punku.

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Bolivja]]
[[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]]
[[Kategorija:Bolivja]]</text>
      <sha1>o5o8vftrxyber3n4zy4g2t0aqizxc82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yakushima</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33391</id>
    <revision>
      <id>333537</id>
      <parentid>321756</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23691" sha1="bbp2f0pndxe0ftko7fxytncwduuqfj3" xml:space="preserve">[[Stampa:Yakushima.jpg|daqsminuri|Immaġni satellitari ta' Yakushima.]]
'''Yakushima''' (bil-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]]: 屋久島) hija waħda mill-Gżejjer Ōsumi fil-Prefettura ta' [[Kagoshima]], il-[[Ġappun]]. Il-gżira għandha erja ta' 504.88 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (194.94 mil kwadru) u għandha popolazzjoni ta' 13,178 ruħ. L-aċċess għall-gżira huwa permezz ta' lanċa ''hydrofoil'' (li topera 7 jew 8 darbiet kuljum minn Kagoshima, skont meta jkun l-istaġun), lanċa mhux rapida tal-[[Karozza|karozzi]] (li topera darba jew darbtejn kuljum minn Kagoshima), jew bl-ajru lejn l-Ajruport ta' Yakushima (joperaw 3 sa 5 titjiriet kuljum minn Kagoshima, titjira kuljum minn [[Fukuoka]], u titjira kuljum minn [[Osaka]]). Amministrattivament, ir-raħal ta' Yakushima jokkupa l-gżira kollha. L-amministrazzjoni tar-raħal tieħu ħsieb ukoll Kuchinoerabujima fil-qrib. 42 % tal-gżira tinsab fi ħdan il-konfini tal-Park Nazzjonali ta' Yakushima.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/parks/kirishima_2.html|titlu=Introducing places of interest: Kirishima-Yaku National Park  [MOE]|sit=www.env.go.jp|lingwa=en|data-aċċess=2025-03-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323021316/http://www.env.go.jp/en/nature/nps/park/parks/kirishima_2.html|arkivju-data=2011-03-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Iktar minn 50 % tal-elettriku ta' Yakushima huwa miksub mill-enerġija idroelettrika, u l-enerġija supplimentari ġġenerata tintuża għall-produzzjoni tal-gass tal-[[idroġenu]] bħala esperiment immexxi mill-Università ta' Kagoshima. Il-gżira ilha sit tat-testijiet għar-riċerka tal-vetturi [[Honda]] li jaħdmu biċ-ċelloli tal-idroġenu. Ma hemmx karozzi li jaħdmu bl-idroġenu stazzjonati fuq il-gżira, iżda l-muniċipalità tuża karozzi elettriċi.

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Fl-1980, erja ta' 18,958 ettaru (46,850 akru) ġiet iddeżinjata bħala Riżerva tal-[[Bniedem]] u tal-Bijosfera tal-[[UNESCO]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=JPN+04&amp;mode=all|titlu=UNESCO - MAB Biosphere Reserves Directory|sit=www.unesco.org|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt; Fl-1993, 10 ettari (25 akru) ta' artijiet mistagħdra f'Nagata-hama ġew iddeżinjati bħala Sit ta' [[Ramsar]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.env.go.jp/en/nature/npr/ramsar_wetland/pamph/yakushima_33.pdf|titlu=Ramsar sites in Japan}}&lt;/ref&gt; Hija l-ikbar post fejn ibejtu l-fkieren tal-baħar fil-periklu ta' estinzjoni tat-tip loggerhead fit-Tramuntana tal-[[Oċean Paċifiku]].&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.bes.or.jp/english/parks/kirishima.html|titlu=『Kirishima-Yaku National Park』&quot;霧島錦江湾国立公園&quot;in Japan|data=2024-12-31|sit=パパ活アプリおすすめ16選|lingwa=ja|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt; L-uniku fdal ta' foresta primordjali sħuna u miti f'Yakushima tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-UNESCO fl-1993.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/662|titlu=Yakushima - UNESCO|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2025-03-12}}&lt;/ref&gt; Fil-qalba (12.19-il kilometru kwadru (3,010 akru)) tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, ma hemmx traċċi ta' qtugħ ta' siġar fl-imgħoddi.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/662.pdf|titlu=IUCN Summary}}&lt;/ref&gt;

Kull sena 300,000 turist iżuru l-gżira.

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (vii)''' &quot;Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta' ġmiel naturali u ta' importanza estetika eċċezzjonali&quot;; u l-'''kriterju (ix)''' &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi [[Ekoloġija|ekoloġiċi]] u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== [[Ġeografija]] ==

=== Ħarsa ġenerali ===
[[File:Yakushima_Relief_Map,_SRTM.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yakushima_Relief_Map,_SRTM.jpg|xellug|daqsminuri|150x150px|Mappa bir-riljievi.]]
Yakushima tinsab bejn wieħed u ieħor 61.3 kilometru (38.1 mil) fin-Nofsinhar tat-tarf tan-Nofsinhar tal-[[Peniżola]] ta' Ōsumi fin-Nofsinhar ta' Kyushu, jew 135 kilometru (73 mil nawtiku) fin-Nofsinhar ta' Kagoshima. L-Istrett ta' Vincennes (Yakushima Kaikyō) jisseparaha mill-gżira ta' Tanegashima fil-qrib, li tospita ċ-Ċentru Spazjali Ġappuniż. Għadd ta' llanċjar ta' rokits minn Tanegashima jkun viżibbli b'mod ċar minn Yakushima.

Is-saff bażi tal-blat tal-gżira huwa l-granit u ma jospita l-ebda vulkan attiv. Il-gżira għandha erja ta' madwar 504.5 kilometri kwadri (194.8 mil) kwadru. Il-gżira bejn wieħed u ieħor hija ċirkolari bħala għamla, b'ċirkonferenza ta' 89 kilometru (55 mil) u b'dijametru ta' 28 kilometru (17-il mil). L-ogħla elevazzjonijiet tal-gżira huma Miyanouradake (bil-Ġappuniż: 宮之浦岳), b'għoli ta' 1,935 metru (6,348 pied), u Nagatadake (bil-Ġappuniż: 永田岳), b'għoli ta' 1,886 metru (6,188 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar; madankollu, Yakushima għandha 30 quċċata oħra b'għoli ta' iktar minn 1,000 metru (3,300 pied). Fil-gżira hemm ukoll bosta fawwariet termali (''onsen'').&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.jnto.go.jp/eng/indepth/scenic/worldheritage/c_12_yakushima.html|titlu=World Heritage Sites in Japan|sit=www.jnto.go.jp|lingwa=en|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery&gt;
File:Yakushima_Mitake.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yakushima_Mitake.jpg|Il-muntanji Mitake, Miyanoura, Nagata u Kurio ta' Yakushima.
File:Yodo_River_(Yakushima)_05.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Yodo_River_(Yakushima)_05.jpg|Ir-ramel tax-xmara Yodo fejn tibda x-xmara Awa huwa tal-granit.
File:Ooko_Falls_03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ooko_Falls_03.jpg|Il-Kaskati ta' Ooko.
File:Senpiro_Fall_Yakushima_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Senpiro_Fall_Yakushima_01.jpg|Il-Kaskata ta' Senpiro f'Yakushima.
&lt;/gallery&gt;

=== Insedjamenti ===
Fost l-insedjamenti ewlenin tal-gżira, li jiffurmaw il-Muniċipalità ta' Yakushima, hemm l-irħula portwali ta' Anbō u Miyanoura. Bejniethom hemm l-Ajruport ta' Yakushima. Insedjamenti oħra huma l-villaġġi kostali ta' Onoaida, Hirauchi, Kurio, Nagata u l-villaġġ forestali abbandunat ta' Kosugidani. Fost il-lokalitajiet, hemm il-fniedaq ta' Shiratani Unsui, Arakawa, l-Ajruport ta' Yakushima, Kigensugi u Yakusugi.

== [[Storja]] ==
[[File:Osumi_Islands_Map_Japan.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Osumi_Islands_Map_Japan.png|daqsminuri|Mappa tal-Gżejjer Osumi.]]
Yakushima ġiet insedjata mill-inqas minn żmien id-dinastija Jōmon. Issemmiet għall-ewwel darba fid-dokumenti bil-miktub tad-dinastija [[Ċina|Ċiniża]] Sui tas-seklu 6. Fis-601, iċ-Ċiniżi bagħtu spedizzjoni lejn il-&quot;Pajjiż ta' Liukiu&quot; (bil-Ġappuniż: 流求國). Huma nnotaw li n-nies kienu ta' statura żgħira iżda fuq tagħhom. Iċ-Ċiniżi ma setgħux jifhmu l-[[lingwa]] lokali u reġgħu lura lejn iċ-Ċina. Fis-607, huma bagħtu spedizzjoni oħra biex isir il-kummerċ, u ġabu magħhom wieħed mill-abitanti tal-gżira. Kien hemm ambaxxata Ġappuniża f'Louyang mar-ritorn tal-ispedizzjoni, u wieħed mill-Ġappuniżi stqarr li l-abitant tal-gżira kien liebes l-ilbies u kien jitkellem il-lingwa tal-Gżira ta' Yaku.

Fix-''Shoku Nihongi'' bil-Ġappuniż, f'entrata tas-702 [[WK|W.K]]., il-gżira kienet tifforma parti mill-provinċja ta' Tane tal-qedem. Spiss kienet tissemma fid-djarji tal-vjaġġaturi bejn iċ-Ċina tad-dinastija Tang u l-Ġappun tal-perjodu ta' [[Monumenti Storiċi ta' Nara|Nara]].

Matul il-perjodu ta' Edo, Yakushima kienet immexxija mill-klan ta' Shimazu tad-Dominju ta' Satsuma u kienet meqjusa bħala parti mill-Provinċja ta' Ōsumi. Wara r-restawr ta' Meiji, il-gżira ġiet amministrata bħala parti mill-Prefettura ta' Kagoshima.

Fl-2017, Yakushima ntlaqtet mit-tifun Noru li kkawża [[Mewt|mewta]].

F'Novembru 2023, l-inġenju tal-ajru V-22 Osprey tal-Forza tal-Ajru tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] ħabat lil hinn mill-kosta ta' Yakushima, u mietu seba' membri tal-ekwipaġġ u membru tal-ekwipaġġ baqa' qatt ma nstab.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Hida|isem=Hikari|kunjom2=Yoon|isem2=John|data=2023-12-04|titlu=5 Bodies Found After Days of Searching for U.S. Military Aircraft in Japan|url=https://www.nytimes.com/2023/12/04/world/asia/us-osprey-crash-japan.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/japan-us-military-osprey-crash-search-a899abbe07447607813302ef06881424|titlu=Divers have found wreckage, 5 remains from Osprey aircraft that crashed off Japan, US Air Force says|data=2023-12-04|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.military.com/daily-news/2023/12/04/remains-found-of-5-more-air-force-crew-members-recovered-after-osprey-crash-off-japan-coast.html|titlu=Remains Found of 5 More Air Force Crew Members Recovered After Osprey Crash Off Japan Coast|kunjom=Novelly|isem=Thomas|data=2023-12-04|sit=Military.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/us-military-plane-crashes-sea-japan-osprey-yakushima-rcna127129|titlu=At least 1 dead after U.S. military aircraft crashes into the sea near Japan|data=2023-11-29|sit=NBC News|lingwa=en|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt;

== Demografija u ekonomija ==
Il-popolazzjoni ta' Yakushima laħqet il-quċċata tagħha fl-1960 b'24,010 abitanti. Minn dak iż-żmien 'il quddiem marret lura sal-ħabta tal-1995, iżda sussegwentement stabbilizzat għal ftit iktar minn 13,000 abitant.

Tradizzjonalment, l-oqsma ekonomiċi prinċipali tal-popolazzjoni kienu l-forestrija u l-esportazzjoni tal-prodotti tal-injam (b'mod prinċipali t-tavli taċ-ċedru tal-bjut), kif ukoll is-sajd kummerċjali. Il-kultivazzjoni tal-larinġ u tat-te, id-distillazzjoni tax-''shōchū'', u t-turiżmu issa huma s-sorsi ewlenin ta' introjtu.

== Flora u fawna ==
[[File:Jomon_Sugi_07.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Jomon_Sugi_07.jpg|xellug|daqsminuri|274x274px|Yaku-sugi (Jōmon-sugi).]]
Yakushima fiha waħda mill-ikbar meded li għad fadal ta' foresti subtropikali ta' siġar dejjem ħodor tal-Gżejjer Nansei, li huwa ekoreġjun b'ħabitat fil-periklu. L-uniċi [[Annimal|annimali]] indiġeni kbar tal-gżira huma l-makakki tal-warrani aħmar (il-makakki ta' Yakushima) u varjetà ta' ċriev tat-tip sika (''yakushika''). Il-[[kelb]] selvaġġ tal-Ġappun huwa annimal komuni wkoll, iżda mhuwiex nattiv għall-gżira. Il-ballottri tal-Ġappun (''Mustela itatsi'') ġieli jitfaċċaw ukoll minn żmien għal żmien. Il-gżira hija s-sit fejn il-fkieren tal-baħar tat-tip loggerhead ipassu u jbidu l-bajd tagħhom, u lil hinn mill-kosta jgħammru wkoll id-dniefel. F'xi nħawi taż-żoni kostali hemm ukoll xi skolli tal-qroll, għalkemm ferm inqas mill-gżejjer ta' [[Okinawa]] fin-Nofsinhar. Il-gżira, flimkien mal-gżira fil-qrib ta' Tanegashima, ġiet irrikonoxxuta bħala Żona Importanti tal-[[Għasfur|Għasafar]] mill-[[BirdLife]] International peress li ssostni popolazzjonijiet ta' tuduni tal-Ġappun, ħamiem [[Aħdar|ħodor]] ta' Ryukyu u pitirrossi ta' Ryukyu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/yakushima-and-tanegashima-islands|titlu=BirdLife DataZone|sit=datazone.birdlife.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt;

Yakushima hija famuża għall-veġetazzjoni folta tagħha. Il-biċċa l-kbira tas-siġar tal-gżira fl-imgħoddi nqatgħu għall-[[injam]] (u dan imur lura mill-inqas għall-perjodu bikri ta' Edo), iżda minn dak iż-żmien 'l hawn is-siġar reġgħu tħawwlu b'mod estensiv u l-qtugħ tas-siġar għall-injam intemm fl-aħħar tas-snin 60 tas-seklu 20, meta mbagħad ġie stabbilit reġim ta' konservazzjoni. Apparti l-foresti sekondarji tal-gżira, hemm xi nħawi ta' foresti primarji, magħmula l-iktar minn varjetà ta' ''Cryptomeria japonica,'' jew ċedru tal-Ġappun, magħruf bħala ''yakusugi'' (bil-Ġappuniż: 屋久杉); l-iżjed eżemplar magħruf jissejjaħ ''Jōmon Sugi'' (bil-Ġappuniż: 縄文杉), u huwa stmat li tmur lura mill-inqas għall-perjodu ta' Jōmon tal-istorja Ġappuniża, jiġifieri 2,300 sena ilu. Barra minn hekk, fil-gżira ġew elenkati iktar minn 50 varjetà ta' fjuri endemiċi, b'mod partikolari rododendroni, u mijiet ta' ''Bryophyta'' endemiċi rari'','' kif ukoll għadd ta' siġar endemiċi.{{multiple image|align=center|image1=Shiratani Unsui Gorge 17.jpg|width1=200|caption1=Shiratani Unsuikyo valley (bil-Ġappuniż: 白谷雲水峡; f'altitudni ta' 900 metru).|image2=Forest in Yakushima 61.jpg|width2=200|caption2=Foresta miti qrib l-għorfa ta' Yodogawa (f'altitudni ta' 1,400 metru).|image3=Kohananoego Wetland 07.jpg|width3=200|caption3=Ix-xmara Kohananoe fl-imraġ għoljin (f'altitudni ta' 1,600 metru).|image4=Forest in Yakushima 67.jpg|width4=200|caption4=Veġetazzjoni subalpina bħar-rododendroni ta' Yakushima f'Kuromidake (bil-Ġappuniż: 黒味岳; f'altitudni ta' 1,800 metru).}}

== Klima ==
Yakushima għandha klima suptropikali umduża (''Cfa'' skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen) bi sjuf sħan u umdużi u bi xtiewi miti. Il-preċipitazzjoni tkun kbira ferm, b'mill-inqas 250 millimetru (9.8 pulzieri) ta' xita kull xahar u saħansitra 773 millimetru (30.4 pulzier) ta' xita f'Ġunju biss. Yakushima hija l-iżjed post fil-Ġappun fejn tinżel ix-xita, u l-preċipitazzjoni annwali f'Yakushima hija waħda mill-ogħla fid-dinja b'bejn 4,000 u 10,000 millimetru (160 sa 390 pulzier) ta' xita.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.climate-charts.com/Countries/JAPAN.html|titlu=Japan Climate Charts Index|sit=www.climate-charts.com|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt; Jingħad mill-abitanti lokali li x-xita &quot;tinżel 35 jum fix-xahar&quot;. Fil-ħarifa u fix-xitwa jkun hemm perjodi iktar nexfin, filwaqt li l-iżjed xita qliel tinżel fir-rebbiegħa u fis-sajf, spiss akkumpanjament minn ċedimenti tal-art. Il-gżira hija l-iżjed post fin-Nofsinhar tal-Ġappun fejn ikun hemm il-borra fil-muntanji, spiss għal xhur sħaħ, filwaqt li t-temperatura tal-oċean qatt ma tinżel taħt id-19 °C (66 °F).{{Weather box|location=Yakushima (temp. normali fl-1991–2020; temp. estremi mill-1937 sal-preżent)|single line=Y|metric first=Y|Jan record high C=25.3|Feb record high C=26.1|Mar record high C=29.6|Apr record high C=29.8|May record high C=31.9|Jun record high C=34.8|Jul record high C=35.2|Aug record high C=35.4|Sep record high C=34.7|Oct record high C=31.3|Nov record high C=32.2|Dec record high C=26.6|Jan record low C=1.0|Feb record low C=0.7|Mar record low C=1.5|Apr record low C=4.5|May record low C=10.1|Jun record low C=13.7|Jul record low C=18.3|Aug record low C=19.6|Sep record low C=15.2|Oct record low C=9.1|Nov record low C=5.6|Dec record low C=2.2|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=294.6|Feb precipitation mm=289.2|Mar precipitation mm=387.0|Apr precipitation mm=405.5|May precipitation mm=444.1|Jun precipitation mm=860.3|Jul precipitation mm=362.4|Aug precipitation mm=256.5|Sep precipitation mm=450.7|Oct precipitation mm=309.9|Nov precipitation mm=309.6|Dec precipitation mm=281.8|year precipitation mm=4651.7|Jan mean C=11.8|Feb mean C=12.3|Mar mean C=14.6|Apr mean C=17.8|May mean C=21.0|Jun mean C=23.7|Jul mean C=27.0|Aug mean C=27.5|Sep mean C=25.7|Oct mean C=22.2|Nov mean C=18.2|Dec mean C=13.9|year mean C=19.6|Jan high C=14.7|Feb high C=15.5|Mar high C=18.0|Apr high C=21.4|May high C=24.5|Jun high C=26.9|Jul high C=30.5|Aug high C=30.9|Sep high C=28.9|Oct high C=25.2|Nov high C=21.2|Dec high C=16.8|year high C=22.9|Jan low C=8.9|Feb low C=9.2|Mar low C=11.3|Apr low C=14.2|May low C=17.5|Jun low C=21.0|Jul low C=23.9|Aug low C=24.6|Sep low C=22.8|Oct low C=19.4|Nov low C=15.2|Dec low C=11.0|year low C=16.6|Jan humidity=68|Feb humidity=68|Mar humidity=69|Apr humidity=71|May humidity=76|Jun humidity=85|Jul humidity=83|Aug humidity=82|Sep humidity=81|Oct humidity=74|Nov humidity=71|Dec humidity=69|year humidity=75|Jan sun=74.9|Feb sun=83.2|Mar sun=117.9|Apr sun=146.2|May sun=152.7|Jun sun=100.0|Jul sun=209.9|Aug sun=201.3|Sep sun=139.8|Oct sun=115.9|Nov sun=97.3|Dec sun=78.8|year sun=1515.8|Jan snow cm=0|Feb snow cm=0|Mar snow cm=0|Apr snow cm=0|May snow cm=0|Jun snow cm=0|Jul snow cm=0|Aug snow cm=0|Sep snow cm=0|Oct snow cm=0|Nov snow cm=0|Dec snow cm=0|year snow cm=0|unit precipitation days=0.5 mm|Jan precipitation days=17.2|Feb precipitation days=15.2|Mar precipitation days=16.2|Apr precipitation days=13.5|May precipitation days=13.7|Jun precipitation days=19.6|Jul precipitation days=12.5|Aug precipitation days=14.6|Sep precipitation days=15.5|Oct precipitation days=12.8|Nov precipitation days=12.8|Dec precipitation days=15.8|year precipitation days=179.3|source 1=L-Aġenzija Meteoroloġika tal-Ġappun.}}

=== Tniġġis ===
Skont teorija kkontestata, xi sustanzi niġġiesa fl-ajru mir-Repubblika tal-Poplu taċ-Ċina jaf affettwaw is-siġar taż-żnuber bojod fil-foresta tal-gżira. Ir-riżultati [[Xjenza|xjentifiċi]] ġew ippubblikati f'dokument tal-2009.&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=Fackler|isem=Martin|data=2013-04-24|titlu=Scientist Says Pollution From China Is Killing a Japanese Island’s Trees|url=https://www.nytimes.com/2013/04/25/world/asia/japanese-scientist-blames-china-for-yakushimas-dying-trees.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt;

== Trasport ==

=== Ajruport ===
L-Ajruport ta' Yakushima (KUM) huwa l-uniku ajruport li jaqdi l-gżira. It-titjiriet kummerċjali skedati jiġu operati minn Japan Air Commuter, sussidjarja ta' JAL. Mill-2019, ir-runway kienet se tiġi estiża minn 1,500 metru għal 2,000 metru, biex b'hekk l-inġenji tal-ajru bil-ġettijiet ikunu jistgħu joperaw u jaqdu firxa usa' ta' destinazzjonijiet. Sa Jannar 2024 ma sarx progress fir-runway u għadha twila 1,500 metru.

=== Laneċ ewlenin ===

* Tanegayaku Jetfoil &quot;Toppy&quot; &quot;Rocket&quot; ta' veloċità għolja;
* mill-Port ta' Kagoshima, il-Moll ta' Minato, il-Belt ta' Kagoshima; il-Port ta' Ibusuki (il-Belt ta' Ibusuki) f'Tanegashima, il-Port ta' Nishinoomote (il-Belt ta' Nishinoomote), Yakushima, il-Port ta' Miyanoura jew il-Port ta' Anbo.

==== Laneċ oħra ====

* Il-Lanċa Orita Kisen &quot;Yakushima 2&quot;
** Kagoshima Minato-ku, il-Moll ta' Minami - il-Port ta' Yakushima / Miyanoura;
* il-Bastiment Merkantili ta' Kagoshima Merchant Ship u l-Lanċa Shinyashiki Shoji &quot;Haibisukasu&quot;
** il-Port ta' Taniyama, is-Sezzjoni 2 (il-Belt ta' Kagoshima) - il-Port ta' Tanegashima / Nishinoomote (il-Belt ta' Nishinoomote) - il-Port ta' Yakushima / Miyanoura;
** Taniyamako wara wasla fil-Port ta' Nishinoomote billejl - Todokohaku l-għada filgħodu lejn il-Port ta' Miyanoura;
* il-Lanċa ta' Yakushima &quot;Taiyo&quot;
** Kuchinoerabujima - il-Port ta' Yakushima / Miyanoura Port - il-Port ta' Tanegashima / Shimama (Minamitanemachi).

=== Karozzi tal-linja ===
L-għadd ta' rotot tal-karozzi tal-linja huwa relattivament għoli kemm f'Tanegashima kif ukoll f'Yakushima. Dawn joperaw minn filgħodu sa filgħaxija. Madankollu, il-frekwenza tal-karozzi tal-linja f'kull rotta hija baxxa, għaldaqstant wieħed irid jippjana sew.

=== Karozzi ===
Hemm bosta kumpaniji tal-kiri tal-karozzi. It-triq tal-Majjistral, magħrufa bħala t-Triq Forestali tal-Punent, hija triq dejqa u diffiċli ferm li l-karozzi jaqilgħu lil xulxin fiha. Spiss it-triq tkun magħluqa minħabba xi ċedimenti okkażjonali, il-lilwiet f'daqqa u x-xaqlibiet weqfin. Il-prezzijiet tal-fjuwil fil-gżira huma ferm ogħla minn dawk fl-art kontinentali Ġappuniża.

=== Linja ferrovjarja ===
L-aħħar linja ferrovjarja fil-Ġappun li kienet topera b'gejġ dejjaq (762 millimetru) għadha preżenti fil-gżira iżda tintuża biss għat-trasport tal-merkanzija. Diversi linji oħra kienu joperaw iżda issa ngħalqu. Il-mogħdija tal-linja ferrovjarja tintuża minn xi wħud bħala mogħdija għall-mixi, iżda dan l-aġir huwa perikoluż ħafna għax il-linja ferrovjarja għadha topera.

== Onsen ==
F'Yakushima hemm diversi ''onsen'' (fawwariet termali):

* il-fawwara termali ta' taħt il-baħar ta' Hirauchi;
* Jomon no Yado Manten;
* il-fawwara termali ta' Onoma;
* il-fawwara termali ta' Oura;
* il-fawwara termali ta' Yakushima;
* il-fawwara termali ta' Yodogawa;
* il-fawwara termali ta' Yudomari;
* Yunoko no Yu.

== Fil-kultura popolari ==

* Il-foresti ta' Yakushima ispiraw l-ambjent forestali fil-film ta' [[Hayao Miyazaki]] ''Princess Mononoke''.
* Yakushima ispirat il-foresta ta' Dremuchij fil-logħba elettronika ''Metal Gear Solid 3: Snake Eater''.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://muni_shinobu.webs.com/mgs3/commentary2.html|titlu=MGS3|sit=muni_shinobu.webs.com|data-aċċess=2025-03-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131203014348/http://muni_shinobu.webs.com/mgs3/commentary2.html|arkivju-data=2013-12-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Il-karattri fittizji Jun u Jin Kazama tal-logħba elettronika ''Tekken'' kienu jgħixu f'Yakushima.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.bandainamcoent.co.jp/cs/list/tekken2/|titlu=Playstation/鉄拳２-TEKKEN2- {{!}} バンダイナムコゲームス公式サイト|sit=www.bandainamcoent.co.jp|data-aċċess=2025-03-14|arkivju-data=2024-12-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241222203441/https://www.bandainamcoent.co.jp/cs/list/tekken2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; F'''Tekken 8'', Yakushima tidher għall-ewwel darba bħala ambjent tal-logħba.
* Eiji Miyake, il-protagonist tar-rumanz ta' [[David Mitchell]] ''number9dream'', huwa minn Yakushima. Partijiet mir-rumanz iseħħu fit-tfulija tan-narratur fil-gżira.
* Il-film tal-1955 ''Floating Clouds'' jintemm bi vjaġġ lejn il-gżira.
* Il-gżira dehret ukoll b'mod prominenti fil-film tal-1996 ''Rebirth of Mothra''. Fil-film Mothra żgħir jgħum lejn il-gżira biex jittrasforma ruħu f'Mothra ġdid u iktar setgħan, u jieħu l-essenza tal-ħajja u s-setgħat il-ġodda tiegħu mill-foresta eterna.
* Il-protagonisti tal-logħba elettronika ta' Atlus, ''Persona 3'', iżuru Yakushima fil-bidu tal-vaganzi tas-sajf.
* L-ewwel żewġ episodji tal-film televiżiv tal-2005, ''Kamen Rider Hibiki'', iseħħu primarjament f'Yakushima.
* Il-pajsaġġi f'''Oni: Thunder God's Tale'' huma ispirati mill-foresti ta' Yakushima.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.animationscoop.com/interview-the-might-and-heart-of-oni-thunder-gods-tale/|titlu=INTERVIEW: The Might And Heart Of “Oni: Thunder God’s Tale”|kunjom=critic|isem=Jackson MurphyJackson Murphy is a movie|kunjom2=Lights-Camera-Jackson.com|isem2=entertainment columnist He is the creator of the website|kunjom3=Television|isem3=Has Made Numerous Appearances on|kunjom4=radio.|data=2022-10-20|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt;
* L-ambjent prinċipali tal-episodji 1153 u 1154 ta' ''Detective Conan'' (Yamehime ta' Yakushima) huwa f'Yakushima, fejn iseħħ qtil fil-qalba tal-foresta qrib ''Jōmon Sugi''.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ytv.co.jp/conan/archive/k20250215.html|titlu=屋久島の山姫（前編）｜事件ファイル｜名探偵コナン｜読売テレビ|sit=名探偵コナン｜読売テレビ|lingwa=ja|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.ytv.co.jp/conan/archive/k20250222.html|titlu=屋久島の山姫（後編）｜事件ファイル｜名探偵コナン｜読売テレビ|sit=名探偵コナン｜読売テレビ|lingwa=ja|data-aċċess=2025-03-14}}&lt;/ref&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]]
[[Kategorija:Gżejjer]]
[[Kategorija:Ġappun]]</text>
      <sha1>bbp2f0pndxe0ftko7fxytncwduuqfj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gati tal-Punent</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33972</id>
    <revision>
      <id>333513</id>
      <parentid>326167</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T01:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31156" sha1="42ylugoykvx38lgafj4ruxiuyi3plu9" xml:space="preserve">[[Stampa:AnaimudiPeak DSC 4834.jpg|daqsminuri|Anamudi, l-ogħla quċċata tal-Gati tal-Punent.]]
Il-'''Gati tal-Punent''', magħrufa wkoll bħala '''Sahyadri''', huma katina muntanjuża estiża fuq 1,600 kilometru (990 mil) tul il-kosta tal-Punent tal-[[peniżola]] [[Indja|Indjana]]. Ikopru erja ta' 160,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (62,000 mil kwadru), u jmissu mal-istati Indjani ta' Gujarat, Maharashtra, Goa, Karnataka, Kerala u Tamil Nadu. Il-katina muntanjuża tagħmel parti minn katina kważi kontinwa ta' muntanji tul it-tarf tal-Punent tal-Promontorju ta' Decca, mix-xmara Tapti sa Swamithoppe fid-distrett ta' Kanyakumari fit-tarf tan-Nofsinhar tal-peniżola Indjana. Il-Gati tal-Punent jiltaqgħu mal-[[Gati tal-Lvant]] f'Nilgiris qabel ma jkomplu lejn in-Nofsinhar.

L-evidenza [[Ġeoloġija|ġeoloġika]] tindika li l-muntanji ffurmaw meta nqasam is-superkontinent ta' Gondwana. Il-muntanji olzaw tul il-kosta tal-Punent tal-Indja għall-ħabta tal-aħħar tal-Ġurassiku u l-bidu tal-Kretaċju meta l-Indja sseparat mill-[[kontinent]] [[Afrika|Afrikan]]. Il-muntanji jistgħu jinqasmu bejn wieħed u ieħor fi tliet partijiet: is-sezzjoni tat-Tramuntana b'elevazzjoni li tvarja bejn 900 u 1,500 metru (3,000–4,900 pied), is-sezzjoni nofsanija li tibda fin-Nofsinhar ta' Goa b'elevazzjoni iktar baxxa ta' inqas minn 900 metru (3,000 pied), u s-sezzjoni tan-Nofsinhar fejn l-altitudni terġa' togħla. Il-Gati tal-Punent għandhom diversi qċaċet li huma ogħla minn 2,000 metru (6,600 pied), u Anamudi (2,695 metru (8,842 pied)) hija l-ogħla quċċata. L-elevazzjoni medja hija ta' madwar 1,200 metru (3,900 pied).

Il-Gati tal-Punent jiffurmaw uħud mill-iżjed korpi tal-ilma ewlenin tal-Indja, u jalimentaw bosta sistemi ta' xmajjar perenni li jwasslu għad-drenaġġ ta' kważi 40 % tal-erja tal-art tal-pajjiż. Minħabba l-elevazzjoni ogħla tal-promontorju ta' Decca fil-Punent, il-biċċa l-kbira tax-xmajjar għandhom fluss lejn il-Lvant lejn in-naħa tal-Bajja tal-Bengal, u dan jirriżulta f'xaqlibiet mikula fil-Lvant u f'xaqlibiet iktar weqfin fil-Punent faċċata tal-Baħar tal-Arabja. Il-Gati tal-Punent jaqdu rwol importanti fid-determinazzjoni tal-klima u tal-istaġuni fl-Indja. Jimblukkaw il-fluss tal-irjieħ li jġibu magħhom ix-xita tal-monsuni fil-Lvant mill-Baħar tal-Arabja, u b'hekk ix-xita tinżel tul il-kosta tal-Punent. Sakemm l-arja titla fuq il-muntanji tilħaq tinxef u tifforma &quot;dell tax-xita&quot; fejn ftit li xejn tinżel xita fin-naħa tal-Lvant, fuq ġewwa tal-promontorju ta' Decca.

Ir-reġjun tal-Gati tal-Punent huwa hotspot tal-[[bijodiversità]]. Fih għadd kbir ta' [[Speċi|speċijiet]] differenti ta' flora u [[Annimal|fawna]], li l-biċċa l-kbira minnhom huma endemiċi għal dan ir-reġjun. Mill-inqas 325 speċi mhedda globalment jokkorru fil-Gati tal-Punent. Ir-reġjun tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2012.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1342/|titlu=Western Ghats|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-10}}&lt;/ref&gt;

== [[Etimoloġija]] ==
Isem il-Gati tal-Punent oriġina mill-[[kelma]] ''ghat'' u d-direzzjoni kardinali li fiha tinsab meta mqabbla mal-art kontinentali Indjana. &quot;Gati&quot;, terminu użat fis-subkontinent Indjan, skont il-kuntest jista' jfisser sensiela ta' għoljiet imtarrġa bħall-Gati tal-Lvant u tal-Punent, jew sensiela ta' taraġ li jwasslu għal korp tal-ilma.&lt;ref&gt;Sunithi L. Narayan; Revathy Nagaswami (1992). ''Discover Sublime India''. University of Michigan. p. 5.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/ghat|titlu=ghat|data=2025-10-08|sit=dictionary.cambridge.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt; Skont il-lingwista [[Thomas Burrow]], il-kelma &quot;Gati&quot; oriġinat minn kelmiet simili użati f'diversi [[Lingwa|lingwi]] Dravidjani bħal ''kattu'' (ġenb ta' muntanja, irdum jew diga) bit-Tamil, ''katte'' (diga), ''gatta'' (muntanja) u ''gattu'' (xatt) bil-Kannada, u ''katta'' (diga) u ''gatte'' (xatt) bit-Telugu.&lt;ref&gt;Jaini, Padmanabh S. (2003). ''Jainism and Early Buddhism''. Jain Publishing Company. p. 528. ISBN &lt;bdi&gt;978-0-8958-1956-7&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; L-isem tal-qedem għall-katina muntanjuża huwa ''Sahyadri'', li oriġina mis-Sanskritu, u li jfisser &quot;muntanja benevolenti jew tolleranti&quot;.&lt;ref&gt;Subhash C. Biswas (2014). ''India the Land of Gods''. Author Solutions. p. 76. ISBN &lt;bdi&gt;978-1-4828-3655-4&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

== Ġeoloġija ==
[[File:Western_Ghats_Gobi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Western_Ghats_Gobi.jpg|daqsminuri|Il-Gati tal-Punent jiffurmaw katina kontinwa ta' muntanji.]]
Il-Gati tal-Punent huma t-tarf muntanjuż olzat u mikul bl-elementi tal-Promontorju ta' Decca. L-evidenza ġeoloġika tindika li ġew iffurmati meta nqasam is-superkontinent ta' Gondwana. Wara li nqasam is-superkontinent, il-promontorju ta' Decca fforma bil-blat bażaltiku, u dan wassal biex in-naħa tal-Punent togħla fl-elevazzjoni.&lt;ref&gt;Barron, E.J.; Harrison, C.G.A.; Sloan, J.L. II; Hay, W.W. (1981). &quot;Paleogeography, 180 million years ago to the present&quot;. ''Eclogae Geologicae Helvetiae''. '''74''' (2): 443–470.&lt;/ref&gt;

L-evidenza ġeofiżika tindika li l-muntanji ġew olzati tul il-kosta tal-Punent tal-Indja għall-ħabta tal-aħħar tal-Ġurassiku u l-bidu tal-Kretaċju, meta l-Indja sseparat mill-kontinent Afrikan. Diversi plakek tettoniċi skattaw il-formazzjoni tal-Gati tal-Punent li mbagħad ġew miżgħuda widien u rdumijiet bix-xmajjar. Minħabba l-elevazzjoni tal-promontorju ta' Decca fil-Punent, il-fluss tal-biċċa l-kbira tax-xmajjar huwa mill-Punent għal-Lvant, u b'hekk ix-xaqlibiet tal-Lvant huma mikulin filwaqt li x-xaqlibiet tal-Punent faċċata tal-baħar huma iktar weqfin.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://wgbis.ces.iisc.ac.in/biodiversity/sahyadri/wgbis_info/form.htm|titlu=Western Ghats @ CES : Formation of Western Ghats|sit=wgbis.ces.iisc.ac.in|data-aċċess=2025-10-11|arkivju-data=2024-05-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240521124318/https://wgbis.ces.iisc.ac.in/biodiversity/sahyadri/wgbis_info/form.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== [[Ġeografija]] ==
Il-Gati tal-Punent huma estiżi mill-Katina Muntanjuża ta' Satpura fin-Nofsinhar tax-xmara Tapti fit-Tramuntana u jibqgħu sejrin għal bejn wieħed u ieħor 1,600 kilometru (990 mil) sat-tarf tan-Nofsinhar tal-peniżola Indjana, fejn jintemmu f'Marunthuvazh Malai f'Swamithoppe fid-distrett ta' Kanyakumari.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.worldatlas.com/articles/western-ghats-biodiversity-hotspot.html|titlu=Western Ghats Biodiversity Hotspot|kunjom=Environment|isem=Alisa Mala in|data=2021-06-16|sit=WorldAtlas|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://en-gb.topographic-map.com/map-hg5b3/Western-Ghats/|titlu=Western Ghats topographic map, elevation, terrain|sit=Topographic maps|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt; Ikopru erja ta' 160,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (62,000 mil kwadru), u jmissu mal-istati Indjani ta' Gujarat, Maharashtra, Goa, Karnataka, Kerala u Tamil Nadu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Topografija ===
[[File:Indiahills.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Indiahills.png|daqsminuri|Il-ktajjen muntanjużi tal-Indja, inkluż il-Gati tal-Punent.]]
Il-Gati tal-Punent jiffurmaw kważi katina kontinwa ta' muntanji parallelament mal-kosta tal-Punent tal-Indja tul il-Baħar tal-Arabja.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Western-Ghats|titlu=Western Ghats ❘ Mountains, Definition, &amp; Description {{!}} Britannica|data=2025-10-10|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt; L-elevazzjoni medja hija ta' madwar 1,200 metru (3,900 pied).&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://apmn.icimod.org/mountains/ch2_peninsula.php|titlu=:: APMN {{!}} mountains - The Peninsula ::|sit=apmn.icimod.org|data-aċċess=2025-10-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070812064356/http://apmn.icimod.org/mountains/ch2_peninsula.php|arkivju-data=2007-08-12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Hemm tliet witgħat fil-katina muntanjuża: il-Wita' ta' Goa, li hi l-iktar waħda fit-Tramuntana, iffurmat 65–80 miljun sena ilu, il-Wita' ta' Palghat, li hi l-eqdem u l-usa', iffurmat 500 miljun sena ilu, u l-Wita' ta' Shencottah, li hi l-iktar waħda fin-Nofsinhar.&lt;ref&gt;V. V. Robin; Anindya Sinha; Uma Ramakrishnan (2010). &quot;Ancient Geographical Gaps and Paleo-Climate Shape the Phylogeography of an Endemic Bird in the Sky Islands of Southern India&quot;. ''PLOS''. '''5''' (10): e13321. doi:10.1371/journal.pone.0194158. PMC 2954160. &lt;nowiki&gt;PMID 20967202&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt; Il-pjanura kostali dejqa bejn il-Gati tal-Punent u l-Baħar tal-Arabja hija magħrufa bħala l-Pjanura tal-Gati tal-Punent.&lt;ref&gt;''Population of India''. Economic and Social Commission for Asia and the Pacific, United Nations. 1982. p. 2.&lt;/ref&gt;

Il-muntanji jistgħu jinqasmu bejn wieħed u ieħor fi tliet partijiet: is-sezzjoni tat-Tramuntana b'elevazzjoni li tvarja bejn 900 u 1,500 metru (3,000–4,900 pied), is-sezzjoni nofsanija li tibda min-Nofsinhar ta' Goa b'elevazzjoni iktar baxxa ta' inqas minn 900 metru (3,000 pied), u s-sezzjoni tan-Nofsinhar fejn l-altitudni terġa' togħla. Il-Gati tal-Punent jiltaqgħu mal-Gati tal-Lvant fil-wied tax-xmara Moyar fin-Nilgiris qabel ma jkomplu sejrin lejn in-Nofsinhar.&lt;ref&gt;''Imperial Gazetteer of India: Provincial Series''. Vol. 17. Superintendent of Government Print. 1908. p. 144.&lt;/ref&gt; Il-Gati tal-Punent jinkludu bosta qċaċet ogħla minn 2,000 metru (6,600 pied), u Anamudi (2,695 metru (8,842 pied)) hija l-ogħla quċċata.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/seven-major-mountain-ranges-of-india-969214-2017-04-03|titlu=7 major mountain ranges in India: Some of the highest mountains in the world|kunjom=Desk|isem=India Today Web|data=2017-04-03|sit=India Today|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt;

=== Idrografija ===
Il-Gati tal-Punent jiffurmaw wieħed mill-ikbar korpi tal-ilma ewlenin tal-Indja, u jalimentaw bosta xmajjar perenni. Dawn is-sistemi ta' xmajjar ewlenin iwasslu għad-drenaġġ ta' kważi 40 % tal-erja tal-art tal-pajjiż.&lt;ref&gt;Shanavas P H; Sumesh A K; Haris P M (2016). ''Western Ghats - From Ecology To Economics''. Educreation Publishing. pp. 27–29. ISBN &lt;bdi&gt;978-9-3852-4758-3&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Is-sistemi tax-xmajjar ewlenin li joriġinaw fil-Gati tal-Punent huma Godavari, Kaveri u Krixna.&lt;ref&gt;Dhruv Sen Singh (2017). ''The Indian Rivers: Scientific and Socio-economic Aspects''. Springer Nature. p. 309. ISBN &lt;bdi&gt;978-9-8110-2984-4&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Il-fluss tal-biċċa l-kbira tax-xmajjar huwa lejn il-Lvant lejn il-Bajja tal-Bengal minħabba l-pendil iktar wieqaf mil-Lvant għall-Punent, u bosta nixxigħat iżgħar inixxu fir-reġjun, u spiss iġorru volum kbir ta' ilma matul ix-xhur tal-monsuni. In-nixxigħat u x-xmajjar jirriżultaw f'bosta kaskati fir-reġjun.&lt;ref&gt;Patricia Corrigan (2019). ''Waterfalls''. Infobase Publishing. p. 131. ISBN &lt;bdi&gt;978-1-4381-8252-0&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Ma' diversi xmajjar inbnew digi għal finijiet idroelettriċi u tal-irrigazzjoni, u hemm ġibjuni ewlenin mifruxa mar-reġjun kollu.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.rainwaterharvesting.org/resources/statistics/stat233.htm|titlu=Statistics - Resources - Rainwaterharvesting.org|sit=www.rainwaterharvesting.org|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Samani, R.L.; Ayhad, A.P. (2002). &quot;Siltation of Reservoirs-Koyna Hydroelectric Project-A Case Study&quot;. In S. P. Kaushish; B. S. K. Naidu (eds.). ''Silting Problems in Hydropower Plants''. [[Bangkok]]: Central Board of Irrigation and Power. ISBN &lt;bdi&gt;978-90-5809-238-0&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

== Klima ==
[[File:Western-Ghats-rainfall.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Western-Ghats-rainfall.svg|daqsminuri|Xita annwali fil-Gati tal-Punent.]]
Il-Gati tal-Punent jaqdu rwol importanti biex jiddeterminaw il-klima u l-istaġuni fl-Indja. Matul ix-xhur tas-sajf nexfin ta' April – Mejju, is-sħana tinġema' fuq l-art, u din tattira l-arja mill-baħar. L-arja, li tiġbor magħha l-indewwa u toħloq fluss lejn il-Lvant mill-Baħar tal-Arabja, tiġi imblukkata mill-Gati tal-Punent.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/science/Indian-monsoon|titlu=Indian monsoon {{!}} Meteorology, Climate &amp; Effects {{!}} Britannica|data=2025-09-10|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt; L-arja li titla tiffriska u twassal preċipitazzjoni orografika tul il-kosta tal-Punent.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/science/orographic-precipitation|titlu=Orographic precipitation {{!}} Definition, Cause, Location, &amp; Facts {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt; Dan iwassal għall-bidu tal-istaġun tal-monsuni f'Ġunju. Sakemm l-arja titla iktar 'il fuq mill-muntanji, issir niexfa, u b'hekk jinħoloq reġjun bid-dell tax-xita bi ftit li xejn xita fin-naħa tal-Lvant fuq ġewwa tal-promontorju ta' Decca. L-irjieħ tal-monsuni li jduru madwar il-peniżola u li jiċċaqilqu mil-Lvant mill-Bajja tal-Bengal jgħaddu fuq il-Gati tal-Lvant u jġibu magħhom il-maġġoranza tax-xita lejn il-pjanuri tat-Tramuntana.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://wgbis.ces.iisc.ac.in/biodiversity/sahyadri/wgbis_info/climate.htm|titlu=Western Ghats @ CES : Climate|sit=wgbis.ces.iisc.ac.in|data-aċċess=2025-10-11|arkivju-data=2024-05-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240521124321/https://wgbis.ces.iisc.ac.in/biodiversity/sahyadri/wgbis_info/climate.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Il-klima fil-muntanji turi varjazzjonijiet skont l-altitudni tul il-katina muntanjuża. Minħabba l-prossimità fiżika tiegħu mal-ekwatur u mal-Baħar tal-Arabja, ir-reġjun jesperjenza klima tropikali sħuna u umduża matul is-sena kollha. It-temperaturi medji jvarjaw minn 20 °C (68 °F) fin-Nofsinhar sa 24 °C (75 °F) fit-Tramuntana. Il-klimi sottotropikali jew miti, u t-temperaturi okkażjonali qrib iż-żero matul ix-xitwa, jiġu esperjenzati fir-reġjuni bl-ogħla elevazzjonijiet. L-iżjed perjodu kiesaħ fir-reġjun huwa l-perjodu tal-monsuni bl-iktar xita fin-naħa tan-Nofsinhar tal-katina muntanjuża. Ix-xita annwali f'dan ir-reġjun tlaħħaq medja ta' 100 ċentimetru (39 pulzier) sa 900 ċentimetru (350 pulzier), b'xita medja ta' 250 ċentimetru (98 pulzier). L-ammont totali ta' xita ma jiddependix mill-firxa tal-inħawi; l-inħawi fit-Tramuntana ta' Maharashtra jkollhom xita qawwija segwita minn waqtiet twal mingħajr xita, filwaqt li r-reġjuni li huma eqreb tal-ekwatur ikollhom inqas xita annwali u jkollhom waqtiet ta' xita li jdumu diversi xhur.&lt;ref&gt;{{Ċita ktieb|kunjom=Wildlife Institute of India|data=2003|titlu=Conservation Of Rainforests In India|url=http://archive.org/details/ConservationOfRainforestsInIndia}}&lt;/ref&gt;

== Bijodiversità ==
[[File:Shola.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shola.jpg|daqsminuri|Ix-''sholas'', tip uniku ta' foresti tropikali muntanjużi fil-widien tal-Gati tal-Punent.]]
Ir-reġjun tal-Gati tal-Punent huwa hotspot tal-bijodiversità.&lt;ref&gt;Myers, N.; Mittermeier, R.A.; Mittermeier, C.G.; Da Fonseca, G.A.B.; Kent, J. (2000). &quot;Biodiversity hotspots for conservation priorities&quot;. ''Nature''. '''403''' (6772): 853–858. Bibcode:2000Natur.403..853M. doi:10.1038/35002501. &lt;nowiki&gt;PMID 10706275&lt;/nowiki&gt;. S2CID 4414279.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Migon, P. (2010). ''Geomorphological Landscapes of the World''. Springer. p. 257. ISBN &lt;bdi&gt;978-90-481-3054-2&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Jikkonsisti f'kważi 30 % tal-ispeċijiet kollha ta' flora u ta' fawna tal-Indja, u l-biċċa l-kbira minnhom huma endemiċi għal dan ir-reġjun.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.wwfindia.org/about_wwf/critical_regions/western_ghats2/about_the_western_ghats/|titlu=About the Western Ghats|sit=www.wwfindia.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://wwf.panda.org/discover/knowledge_hub/where_we_work/western_ghats|titlu=Western Ghats, India|sit=wwf.panda.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt; Mill-inqas 325 speċi mhedda globalment jokkorru fil-Gati tal-Punent.

=== Flora ===
Il-Gati tal-Punent jikkonsistu f'erba' ekoreġjuni terrestri tropikali u sottotropikali bl-indewwa bis-siġar bil-weraq wiesa' tal-medda Indomalajana, u l-parti tat-Tramuntana tal-katina muntanjuża ġeneralment tkun iktar niexfa mill-parti tan-Nofsinhar.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.worldwildlife.org/biomes/tropical-and-subtropical-moist-broadleaf-forests|titlu=Tropical and subtropical moist broadleaf forests {{!}} Biomes {{!}} WWF|sit=World Wildlife Fund|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt; Dawn jinkludu dan li ġej:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Ekoreġjuni terrestri tal-Gati tal-Punent
!Reġjun
!Erja
!Żoni koperti
|-
|Foresti pluvjali muntanjużi tat-Tramuntana tal-Gati tal-Punent&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/im0135|titlu=Southern Asia: Southwestern India {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|sit=World Wildlife Fund|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt;
|11,900 mil kwadru (31,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|Goa, Karnataka, Maharashtra, Tamil Nadu
|-
|Foresti pluvjali muntanjużi tan-Nofsinhar tal-Gati tal-Punent&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/im0151|titlu=Southern Asia: Southern India {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|sit=World Wildlife Fund|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt;
|8,700 mil kwadru  (23,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|Kerala, Tamil Nadu
|-
|Foresti bl-indewwa tas-siġar ħorfija tat-Tramuntana tal-Gati tal-Punent&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.oneearth.org/ecoregions/north-western-ghats-moist-deciduous-forests/|titlu=North Western Ghats Moist Deciduous Forests|data=2021-12-15|sit=One Earth|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt;
|4,831 mil kwadru  (12,510 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|Gujarat, Karnataka, Maharashtra
|-
|Foresti bl-indewwa tas-siġar ħorfija tan-Nofsinhar tal-Gati tal-Punent&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.oneearth.org/ecoregions/south-western-ghats-moist-deciduous-forests/|titlu=South Western Ghats Moist Deciduous Forests|data=2021-12-15|sit=One Earth|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt;
|2,382 mil kwadru  (6,170 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
|Karnataka, Kerala, Tamil Nadu
|}
Tipi oħra ta' ekosistemi jinkludu l-foresti tas-siġar ħorfija nexfin fir-reġjun tal-Lvant tad-dell tax-xita, foresti tax-xagħri fl-għoljiet ta' qabel il-muntanji, torbiera tal-pit u artijiet bassasa.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://world-heritage-datasheets.unep-wcmc.org/datasheet/output/site/western-ghats|titlu=WESTERN GHATS|kunjom=UNEP-WCMC|data=2017-05-22|sit=World Heritage Datasheet|lingwa=en|data-aċċess=2025-10-11}}&lt;/ref&gt; Il-bwar tal-ħaxix muntanjużi jinsabu f'postijiet b'altitudni għolja fin-Nofsinhar tal-Gati tal-Punent b'''sholas'' sparpaljati, li huma tip uniku ta' foresta muntanjużi tropikali li jinsabu fil-widien bejn il-muntanji.

Sorsi iktar bikrin kienu jindikaw madwar 4,000 sa 5,000 speċi ta' pjanti vaskulari, li terz minnhom kienu endemiċi għar-reġjun. Studji u pubblikazzjoni li saru wara rreġistraw 7,402 speċi ta' pjanti li jarmu l-fjuri li jokkorru fil-Gati tal-Punent, li minnhom 5,588 speċi ġew deskritti bħala indiġeni, 376 speċi huma pjanti eżotiċi naturalizzati, u 1,438 speċi huma kkultivati jew imħawla.&lt;ref&gt;Nayar, T.S.; Rasiya Beegam, A.; Sibi, M. (2014). ''Flowering Plants of the Western Ghats, India''. Jawaharlal Nehru Tropical Botanic Garden and Research Institute. ISBN &lt;bdi&gt;978-8-1920-0989-6&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt; Fost l-ispeċijiet indiġeni, 2,253 speċi huma endemiċi għall-Indja u fosthom, 1,273 speċi jokkorru b'mod esklużiv fil-Gati tal-Punent. 645 speċi ta' siġar ġew irreġistrati b'proporzjon endemiku għoli ta' 56 %. Hemm 850 sa 1,000 speċi ta' brijofiti, inkluż 682 speċi ta' muski (28 % endemiċi) u 280 speċi ta' pjanti epatiċi (43 % endemiċi), 277 speċi ta' pteridofiti u 949 speċi ta' likeni (26.7 % endemiċi).&lt;ref&gt;K. N. Nair (2017). ''The Genus Syzygium Syzygium Cumini and Other Underutilized Species''. CRC Press. ISBN &lt;bdi&gt;978-1-3516-4506-5&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;

=== Fawna ===
Il-Gati tal-Punent jospitaw eluf ta' speċijiet ta' fawna, inkluż mill-inqas 325 speċi mhedda globalment.&lt;ref&gt;Nameer, P.O.; Molur, Sanjay; Walker, Sally (November 2001). &quot;Mammals of the Western Ghats: A Simplistic Overview&quot;. ''Zoos' Print Journal''. '''16''' (11): 629–639. doi:10.11609/jott.zpj.16.11.629-39. S2CID 87414084.&lt;/ref&gt; Skont rapport tal-2010, din li ġejja hija d-distribuzzjoni tal-ispeċijiet ta' fawna fil-Gati tal-Punent apparti iktar minn 6,000 speċi ta' insetti.&lt;ref&gt;Myers, N.; Mittermeier, R.A.; Mittermeier, C.G.; Fonseca, G.A.B.Da; Kent, J. (2000). &quot;Biodiversity Hotspots for Conservation Priorities&quot;. ''Nature''. '''403''' (6772): 853–858. Bibcode:2000Natur.403..853M. doi:10.1038/35002501. &lt;nowiki&gt;PMID 10706275&lt;/nowiki&gt;. S2CID 4414279.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Fawna tal-Gati tal-Punent (2010)
!Grupp tassonomiku
!Speċijiet
!Endemiċi
!% Endemiċi
!Fil-periklu
|-
|[[Mammiferu|Mammiferi]]
|120
|14
|12%
|31
|-
|[[Għasfur|Għasafar]]
|508
|19
|4%
|15
|-
|Anfibji
|121
|94
|78%
|43
|-
|Rettili
|156
|97
|62%
|5
|-
|Ħut
|218
|116
|53%
|1
|}
[[File:Gaur_(Indian_Bison)_at_Periyar_National_Park_&amp;_Wildlife_Sanctuary.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gaur_(Indian_Bison)_at_Periyar_National_Park_&amp;_Wildlife_Sanctuary.jpg|daqsminuri|Merħla ta' gauri.]]
Ir-reġjun tal-Gati tal-Punent fih waħda mill-ikbar popolazzjonijiet kbar ta' tigri, li fl-2022 ġiet stmata li kienet tlaħħaq id-985 eżemplar. L-ekoreġjun tal-Gati tal-Punent fih l-ikbar popolazzjoni ta' [[Iljunfant|iljunfanti]] Indjani fin-natura selvaġġa, bi 11,000 individwu li huwa stmat li jagħmlu parti minn tmien popolazzjonijiet distinti. Mammiferi oħra jinkludu speċijiet fil-periklu u vulnerabbli bħall-makakki ta' denb l-[[iljun]], it-tari ta' Nilgiri, il-leopardi, il-languri ta' Nilgiri, id-doli u l-gauri. It-tari endemiċi ta' Nilgiri, li kienu qed jissograw l-estinzjoni, irkupraw u huwa stmat li kien hemm 3,122 individwu fl-2015. Speċijiet endemiċi iżgħar jinkludu ż-żibett tat-tikek kbar ta' Malabar, il-marten ta' Nilgiri, iż-żibett kannella tas-siġar tal-palm, il-mangus ta' għonqu bl-istrixxi, il-mangus kannella Indjan, iż-żibett Indjan żgħir u l-[[qattus]] leopard.
[[File:Bicolored_Frog_(_Clinotarsus_curtipes_).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bicolored_Frog_(_Clinotarsus_curtipes_).jpg|daqsminuri|Iż-żrinġ b'żewġ kuluri huwa speċi rari li jgħix fir-reġjun tal-Gati tal-Punent.]]
Skont rapport tal-2014, mill-inqas 227 speċi ta' rettili jgħixu fil-Gati tal-Punent. L-ikbar popolazzjoni tal-[[Familja (bijoloġija)|familja]] ''Uropeltidae'' tas-[[Serp|sriep]] hija ristretta għar-reġjun. Diversi [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneri]] u speċijiet ta' rettili endemiċi jokkorru hawnhekk, u fir-reġjun hemm popolazzjoni sinifikanti ta' kukkudrilli tal-imraġ. L-anfibji tal-Gati tal-Punent huma uniċi u għandhom diversità kbira. Proporzjon kbir ta' speċijiet huma endemiċi għall-foresti pluvjali tropikali tal-Indja. Fis-seklu 21 baqgħu jiġu skoperti speċijiet ġodda ta' żrinġijiet. F'dan ir-reġjun hemm żrinġijiet endemiċi tal-ġeneri ''Micrixalus, Indirana'' u ''Nyctibatrachus'', rospi endemiċi tal-ġeneri ''Pedostibes, Ghatophryne'' u ''Xanthophryne'', u żrinġijiet tas-siġar endemiċi tal-ġeneri ''Ghatixalus, Mercurana'' u ''Beddomixalus'', u mikroilidi endemiċi tal-ġeneru ''Melanobatrachus''.

Hemm mill-inqas 19-il speċi ta' għasafar endemiċi fil-Gati tal-Punent, inkluż ir-rożinjol ta' sidru kannella fil-periklu, il-ħamiema tal-boskijiet ta' Nilgiri vulnerabbli, il-pittirross ta' sidru abjad, il-pespus tal-ħaxix ta' denbu wiesa', ir-rożinjol ta' sidru griż kważi mhedded, iż-żanżarell iswed u kannella, iż-żanżarell ta' Nilgiri, il-pipit ta' Nilgiri, il-pappagall tal-ġwienaħ blu ta' Malabar, il-buċeru griż ta' Malabar, id-daqquqa tas-siġar ta' sidru abjad, il-bagħal ta' rasu griża, il-bagħal kannella, ir-rożinjol ta' Wayanad, iż-żanżarell blu ta' sidru abjad u l-kolibri ta' dahru ħamra li mhumiex fil-periklu.

; Ħut u molluski

Fin-naħa tan-Nofsinhar tal-Gati tal-Punent hemm rikkezza akbar ta' speċijiet ta' ħut. Hemm 13-il ġeneru li huma ristretti għalkollox għall-Gati tal-Punent (''Betadevario'', ''Dayella'', ''Haludaria'', ''Horabagrus'', ''Horalabiosa'', ''Hypselobarbus'', ''Indoreonectes'', ''Lepidopygopsis'', ''Longischistura'', ''Mesonoemacheilus'', ''Parapsilorhynchus'', ''Rohtee'' u ''Travancoria''). L-iżjed familji bi speċijiet differenti huma ċ-Ċiprinidi (72 speċi), il-barbatelli tan-nixxigħat tal-għoljiet (34 speċi; inkluż il-barbatelli tal-ġebel, li issa jitqiesu bħala familja separata), il-pixxigatt ta' Bagrid (19-il speċi) u l-pixxigatt ta' Sisorid (12-il speċi). Ir-reġjun jospita diversi speċijiet ta' ħut ornamentali bħall-barbi ta' Denison, il-barbi lewn il-bettieħ, diversi speċijiet ta' barbi ''Dawkinsia'', il-barbatelli żebra, il-pixxigatt ''Horabagrus'', l-imniefaħ nani u l-imniefaħ nani ta' Malabar. Ix-xmajjar jospitaw ukoll l-''Osteobrama bakeri'', u speċijiet akbar bħaċ-''Channa diplogramma'' u l-karpjun ta' Malabar. Ftit minnhom adattaw ruħhom għal ħajja taħt l-art, inkluż xi salluriet ''Rakthamichthys'' tal-artijiet bassasa u l-pixxigatt ''Horaglanis'' u ''Kryptoglanis''. 97 speċi ta' ħut tal-ilma ħelu kienu meqjusa mhedda fl-2011, inkluż 12-il speċi f'periklu kritiku, 54 speċi fil-periklu, u 31 speċi vulnerabbli. Il-ġibjuni fir-reġjun huma importanti għas-sajd kummerċjali u sportiv tat-troti qawsalla, il-karpjuni ta' Malabar u l-karpjuni komuni. Hemm iktar minn 200 speċi ta' ħut tal-ilma ħelu, fosthom 35 speċi li jgħixu wkoll fl-ilma baħar jew fil-bwar salmastri. Diversi speċijiet ġodda ġew deskritti mir-reġjun fl-aħħar deċennju (eż. ''Dario urops'' u ''S. sharavathiensis'').
[[File:Akwa18_puntius2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Akwa18_puntius2.jpg|daqsminuri|Il-barbu ta' Denison huwa endemiku għar-reġjun.]]
Minħabba x-xita staġonali fil-Gati tal-Punent, il-bebbux tal-art tar-reġjun jorqod matul dan l-istaġun, u b'hekk huwa abbundanti ħafna u b'diversità kbira. Hemm mill-inqas 258 speċi ta' gastropodi minn 57 ġeneru u 24 familja. B'kollox ġew irreġistrati 77 speċi ta' molluski tal-ilma ħelu (52 gastropodu u 25 bivalv) fil-Gati tal-Punent, iżda x'aktarx li l-għadd reali tagħhom huwa ogħla. Dan jinkludi 28 speċi endemika. Fost il-molluski mhedda tal-ilma ħelu hemm l-ispeċijiet ta' maskli ''Pseudomulleria dalyi'', li huma relitt ta' Gondwana, u l-bebbux ''Cremnoconchus'', li huwa ristrett għaż-żoni tat-traxxix tal-kaskati. Skont l-[[IUCN]], erba' speċijiet ta' molluski tal-ilma ħelu jitqiesu fil-periklu u tliet speċijiet huma vulnerabbli. Barra minn hekk, jitqies li fir-rigward ta' 19-il speċi ma hemmx biżżejjed ''data''.

; Insetti
[[File:TAMIL_LACEWING_(Cethosia_nietneri_)_(7438942216).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:TAMIL_LACEWING_(Cethosia_nietneri_)_(7438942216).jpg|daqsminuri|Il-farfett Tamil endemiku.]]
Bejn wieħed u ieħor hemm 6,000 speċi ta' insetti. Mit-334 speċi ta' friefet tal-Gati tal-Punent, 316-il speċi ġew irrapportati li jokkorru fir-Riżerva ta' Bijosfera ta' Nilgiri. Il-Gati tal-Punent jospitaw 174 speċi ta' odonati (107 mażżarell u 67 damiġell), inkluż 69 speċi endemika. Il-biċċa l-kbira tal-odonati endemiċi huma assoċjati mill-qrib max-xmajjar u man-nixxigħat, filwaqt li l-ispeċijiet mhux endemiċi tipikament huma speċijiet ġenerali. Madwar il-Gati tal-Punent hemm ukoll diversi speċijiet ta' sangisug.

=== Theddidiet u konservazzjoni ===
[[File:Nilgiri_hills_view_from_Doddabetta_Peak.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nilgiri_hills_view_from_Doddabetta_Peak.jpg|daqsminuri|Ir-Riżerva ta' Bijosfera ta' Nilgiri hija l-ikbar żona protetta kontinwa fil-Gati tal-Punent.]]
Storikament, il-Gati tal-Punent kienu miksijin b'foresti densi li kienu jiffurmaw il-ħabitat naturali għall-organiżmi selvaġġi u għan-nies tribali nattivi. Minħabba n-nuqqas ta' aċċessibbiltà tagħhom kien diffiċli li n-nies mill-pjanuri jikkultivaw l-art u jibnu l-insedjamenti. Wara l-istabbiliment tat-tmexxija kolonjali Brittanika fir-reġjun, meded kbar ġew ikklerjati għall-pjantaġġuni agrikoli u għall-qtugħ tas-siġar għall-[[injam]]. Il-foresti fil-Gati tal-Punent ġew ifframmentati sew minħabba l-ikklerjar kważi totali għall-pjantaġġuni. L-introduzzjoni ta' speċijiet mhux nattivi heddet l-ispeċijiet endemiċi rari u l-ispeċijiet b'ħabitat speċjali, li naqsu b'rata iktar mgħaġġla minn speċijiet oħra. Il-ħabitats kumplessi u mimlijin speċijiet bħall-foresti pluvjali tropikali ġew affettwati ferm iktar mill-ħabitats l-oħra. It-theddidiet primarji għall-fawna ma ġewx biss mit-telf tal-ħabitats, iżda anke mill-isfruttament eċċessiv, mir-ragħa illegali, mill-estrazzjoni, mill-insib u mill-ispeċijiet introdotti.

Il-gvern tal-Indja stabbilixxa bosta żoni protetti, inkluż żewġ riżervi ta' bijosfera, 13-il park nazzjonali b'aċċess uman ristrett, diversi santwarji għall-organiżmi selvaġġi biex jiġu protetti l-ispeċijiet speċifiċi fil-periklu, u bosta riżervi forestali. Ir-Riżerva ta' Bijosfera ta' Nilgiri, magħmula minn 5,500 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (2,100 mil kwadru) ta' foresti, tifforma l-ikbar żona protetta kontinwa fil-Gati tal-Punent. F'Awwissu 2011, il-Bord ta' Esperti dwar l-[[Ekoloġija]] tal-Gati tal-Punent, maħtur mill-Ministeru għall-Ambjent u l-Foresti biex jivvaluta l-kwistjonijiet ambjentali u l-bijodiversità tal-Gati tal-Punent, iddeżinja r-reġjun kollu bħala Żona Sensittiva Ekoloġikament u assenja tliet livelli ta' Sensittività Ekoloġika lid-diversi reġjuni. Kumitati sussegwenti li ġew iffurmati rrakkomandaw diversi modi biex ir-reġjun jiġi protett. Fl-2006, l-Indja applikat għall-Programm tal-[[UNESCO]] tal-Bniedem u l-Bijosfera biex il-Gati tal-Punent jiġu protetti bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-UNESCO. Fl-2012, 39 sit maqsuma f'seba' raggruppamenti madwar il-Gati tal-Punent tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Sit ta' Wirt Dinji ==
Il-Gati tal-Punent ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2012.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ix)''' &quot;Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]] kontinwi sinifikanti fl-[[evoluzzjoni]] u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar&quot;; u l-'''kriterju (x)''' &quot;Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Referenzi ==

[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]]
[[Kategorija:Muntanji]]
[[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]]
[[Kategorija:Indja]]</text>
      <sha1>42ylugoykvx38lgafj4ruxiuyi3plu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lake Fest</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33976</id>
    <revision>
      <id>333522</id>
      <parentid>329811</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16072" sha1="798ror03nvv7fi42k7s7kxq9y9u52n4" xml:space="preserve">'''Lake Fest''' huwa l-akbar festival tal-mużika fil-[[Montenegro]]. Il-festival isir fuq ix-xatt tal-Lag Krupac matul is-sajf, u fis-snin riċenti tradizzjonalment isir fil-bidu ta’ Awwissu bħala avveniment ta’ tlett ijiem. Joffri firxa wiesgħa ta’ mużika, inkluż rock and roll, mużika alternattiva u, fis-snin riċenti, mużika elettronika.

Il-programm jinkludi prinċipalment artisti mir-reġjun tal-eks [[Jugoslavja]], iżda wkoll minn madwar id-dinja. Uħud mill-aktar artisti notevoli kienu [[Manu Chao]], [[Laibach]], [[Guano Apes]], [[Paul van Dyk]], [[Mahmut Orhan]], [[James Zabiela]], [[Dubioza Kolektiv]], [[Rambo Amadeus]], Partibrejkers, Urban &amp; 4, Hladno Pivo, Riblja Čorba, Van Gogh u ħafna oħrajn.&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://lake-fest.me/o-festivalu/|titlu=Lake Fest je najveći crnogorski muzički festival|pubblikatur=lake-fest.me|data=|data-aċċess=2025-10-12 |lingwa=Serb}}&lt;/ref&gt;

Mill-bidu tiegħu fl-2011, il-festival ġie attendut minn aktar minn 220,000 ruħ.&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.portalanalitika.me/clanak/lake-fest-2022-u-auvustu-objavljen-spisak-izvodaca|titlu=Lake fest od 4. do 6. avgusta: Objavljen spisak izvođača|pubblikatur=portalanalitika.me|data=2022-07-11|data-aċċess=2025-10-12 |lingwa=Serb}}&lt;/ref&gt;

==Storja==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Sena
! style=&quot;width:7em&quot;| Data
! class=&quot;unsortable&quot;| Programm
! Ref.
|-
|  2011. &lt;br&gt; {{small|(1)}}
| 22–24 ta' Lulju
| Shin ei ·Punkreas · Autumn For Free · Post scriptum · [[Zoster]] · DST · [[Letu štuke]] · [[Damir Urban]] · Human · Nagual · Gomila nesklada · Manisent i mentalnost · [[E-Play]] · Autogeni trening · [[Zabranjeno pušenje]] · [[Sunshine (Serbian band)|Sunshine]] · H.A.N.T. · Fetah Vibration · The Dojka · [[Bolesna štenad]] · [[Elemental]] · [[Kanda, Kodža i Nebojša]] · [[Patribrejkersi]] · [[Dubioza kolektiv]]
|&lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://konkursiregiona.net/lake-fest-niksic/|titlu=Lake fest Niksic - Konkursi regiona|data=2011-07-21|data-aċċess=2025-10-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200105005705/http://konkursiregiona.net/lake-fest-niksic/|arkivju-data=2020-01-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  
|-
|  2012. &lt;br&gt; {{small|(2)}}
| 20–22 ta' Lulju
| Marble · [[ZAA]] · [[Čovek bez sluha]] · [[Edo Maajka]] · DST · [[Atomsko sklonište]] · [[Damir Urban]] · [[Beogradski sindikat]] · Demodemolls · [[Lude Krawe]]- · [[Zemlja gruva!]] · Hypnotized · [[Darko Rundek]] · [[Električni orgazam]] · [[Ritam nereda]] · [[Block Out (band)|Block Out]] · Brzi bend Crtinja · Zoon politikon · 16x8x23 · [[Jarboli]] · Autogeni trening · [[Bjesovi]] · [[Psihomodo pop]] · Marky Ramone's Blitzkrieg
|  &lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.vijesti.me/zabava/muzika/315642/raspored-nastupa-na-lake-festu-otvara-marble-zatvara-marky-ramone|titlu=Raspored nastupa na Lake Festu: Otvara Marble, zatvara Marky Ramone|pubblikatur=vijesti.me|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2013. &lt;br&gt; {{small|(3)}}
| 19–21 ta' Lulju
| Beer &amp; Steel · Hipotalmus · HBŠ · Happy Hour · Mikrokozma · [[Six Pack (band)|Six Pack]] · Neozbiljni pesimisti · [[Deca loših muzičara]] · [[Goblini]] · [[Hladno pivo]] · [[Goribor]] · LUR · Spank · Pogonbgd · [[Sharks Snakes &amp; Planes|Sharks, Snakes &amp; Planes]] · Pištolj na gumene metke · Skroz · Postolar Tripper · [[Obojeni program]] · [[Disciplin a Kitschme]]}- ·Pozdrav Azri · [[Let 3]] ·Ućuti pas · Sivi · [[Hadži prodane duše]] · Innergate · Decomposing Entity · Iskaz i [[Marčelo]] · [[Atheist Rap]] · [[Eyesburn]] · [[Plejboj]] · [[Bajaga i instruktori]] · [[Bad Copy]]
|  &lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.rocksvirke.com/kompletan-program-i-satnica-3-lake-fest-a/|titlu=Комплетан програм и сатница 3. Лејк феста|data-aċċess=2025-10-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200105010701/https://www.rocksvirke.com/kompletan-program-i-satnica-3-lake-fest-a/|arkivju-data=2020-01-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2014. &lt;br&gt; {{small|(4)}}
| 25–27 ta' Lulju
| Ubrzo potom · [[Lutke]] · [[Popečitelji]] · Vrooom · [[Negative (Serbian band)|Negative]] · [[Kultur Shock]] · [[Gibonni]] · [[Brkovi]] · [[Strah od Džeki Čena]] · Gomila nesklada · [[Zoster]] · [[S.A.R.S.]] · DST · [[Orthodox Celts]] · [[Laibach]] · Feud · PPG · Kiza bluz bend · [[Veliki prezir]] · Nagual · Davorin i Bogovići · [[Dječaci]] · [[Van Gogh (band)|Van Gogh]] · [[Sunshine (Serbian band)|Sunshine]]}
| &lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://balkanrock.com/vesti/vesti-iz-regiona/laibach-gibboni-i-mnogi-drugi-na-niksickom-lake-festu/|titlu=Laibach, Gibonni i mnogi drugi na nikšićkom Lake Festu &amp;#124; Balkanrock.com|data=2014-06-22|data-aċċess=2025-10-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200105010921/https://balkanrock.com/vesti/vesti-iz-regiona/laibach-gibboni-i-mnogi-drugi-na-niksickom-lake-festu/|arkivju-data=2020-01-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
|-
| 2015. &lt;br&gt; {{small|(5)}} 
| 11–16 ta' Awwissu
| Masturbeator · Pogrešna odluka · Alexandria · Mangrov · [[Sasja]] · [[Stereo banana]] · Willie and the Groundskeepers · Antivirus prepelica · Uzemljenje · Holographic Human Element · Shejdi Kruu · [[Sivilo (reper)|Sivilo]] · Josip A Lisac · Deca apokalipse · Bad Seasons · [[Strah od Džeki Čena]] · Vizija · Manitou · Igra duhova · Tuhhtš i Espikuer · [[Samostalni referenti]] · Podroom · [[ZAA]] · Mortal kombat · Iskaz · [[Guano Apes]] · [[Bjesovi]] · [[Prti Bee Gee]] · [[Ničim izazvan]] · [[Pankrti]] · DST · [[Goblini]] · [[Riblja čorba]] · [[Babe (Serbian band)|Babe]] · Zahed Sultan · [[Nikola Pejaković|Kolja i grobovlasnici]] · [[Elemental]] · [[Darko Rundek|Rundek Cargo Trio]] · [[Orthodox Celts]] · [[Dejan Petrović|Dejan Petrović big bend]] · [[Who See]] · Koza mostra
|  &lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://www.urbanbug.net/magazin/vest/lake-fest-2015-peti-po-redu-festival-alternativne-rock-muzike-u-niksicu|titlu=LAKE FEST 2015: Peti po redu festival alternativne rock muzike u Nikšiću!|pubblikatur=urbanbug.net|data-aċċess=2025-10-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230330201403/http://www.urbanbug.net/magazin/vest/lake-fest-2015-peti-po-redu-festival-alternativne-rock-muzike-u-niksicu|arkivju-data=2023-03-30|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.portalanalitika.me/clanak/197684--program-i-satnica-lake-festa|titlu=Program i satnica LAKE FESTA|pubblikatur=Portal Analitika|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;
|-
|  2016. &lt;br&gt; {{small|(6)}} 
| 11–14 ta' Awwissu 
| Voodoo · Off Duty · Mangrov · [[Rambo Amadeus]] · [[Bajaga i instruktori]] · [[Kultur Shock]] · [[Sivilo]] · Light Under the Black Mountain · Zoon politikon · M.O.R.T. · [[Kerber (band)|Kerber]] · [[Goran Bare]] i [[Majke]] · [[Kiril Džajkovski]] · [[Nikola Vranjković]] · Justin's Johnson · [[Irish Stew of Sindidun]] · [[Lačni Franc]] · DST · [[YU Grupa]] · [[Dejan Petrović|Dejan Petrović big bend]] · [[Ritam nereda]] · Aurora · [[Sara Renar]] · Punkreas · [[Stray Dogg]] · [[The Beat Fleet]] · [[Manu Chao|Manu Chao La Ventura]] · Gužva u 16-ercu
| &lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.novineniksica.me/pocinje-lake-fest-2016/|titlu=Počinje Lake fest 2016|data=2016-09-11|data-aċċess=2025-10-12|arkivju-data=2025-10-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20251010020837/https://www.novineniksica.me/pocinje-lake-fest-2016/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
|-
|  2017. &lt;br&gt; {{small|(7)}}
| 11–13 ta' Awwissu
| Mikrokozma · [[Buč Kesidi]] · Justin's Johnson · Gomila nesklada · [[Zabranjeno pušenje]] · [[Hladno pivo]] · BandX · [[Bad Copy]] · [[Galija]] · [[Natali Dizdar]] · [[Gru]] · OPG · Parampašćad · Talisco · Freedom · Porto Morto · [[Pero Defformero]] · Mortal kombat · [[Neverne bebe]] · [[Kiril Džajkovski]] · [[Samostalni referenti]]
| &lt;ref&gt;{{ċita web|url=http://www.seecult.org/vest/7-lake-fest-u-niksicu|titlu=7. Lake fest u Nikšiću &amp;#124; SEEcult|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt; 
|-
|  2018. &lt;br&gt; {{small|(8)}}
| 9–11 ta' Awwissu
| Rudolf · Barbara Munjas · [[Orthodox Celts]] · [[Perper (band)|Perper]] · [[Zoster]] · [[Ritam nereda]] · [[Iskaz]] · Kontradikšn · [[KBO!]] · [[Atomsko sklonište]] · [[Van Gogh (band)|Van Gogh]] · [[Goblini]] ·Punkreas · Bubnjivi · Helem nejse · [[Vlatko Stefanovski|Vlatko Stefanovski trio]] · DST · [[Marčelo]] · Kawasaki 3P
| &lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.danas.rs/kultura/poznat-spisak-izvodjaca-za-lake-fest-2018/|titlu=Poznat spisak izvođača za LAKE FEST 2018 - Kultura - Dnevni list Danas|data=2018-06-22|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2019. &lt;br&gt; {{small|(9)}}
| 8-10 ta' Awwissu
| Akademija · [[Stereo banana]] · [[The Beat Fleet]] · [[Željko Bebek]] · Dog Eat Dog · [[Nikola Vranjković]] · Off Duty · Killo Killo Banda · [[Ibrica Jusić]] · [[Bombaj štampa]] · Punkreas · [[Prti Bee Gee]] · [[Aklea Neon]] · [[Nikola Pejaković|Kolja i grobovlasnici]] · [[Artan Lili]] · [[Kerber (band)|Kerber]] · [[Dejan Najdanović Najda|Najda]] i Smak tribjut · [[Love Hunters]]
|  &lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://balkanrock.com/vesti/najave/konacni-lineup-lake-festa-2019/|titlu=Konačni lineup Lake Festa 2019. &amp;#124; Balkanrock.com|data=2019-06-19|data-aċċess=2025-10-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200105012055/https://balkanrock.com/vesti/najave/konacni-lineup-lake-festa-2019/|arkivju-data=2020-01-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2020.
|colspan=2 | L-għaxar edizzjoni ta’ Lake Fest kienet skedata li ssir mis-6 sat-8 ta’ Awwissu 2020, iżda l-festival ma sarx dik is-sena minħabba l-pandemija tal-COVID-19.
| &lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://etrebinje.com/2020/07/sundic-zelja-nam-je-da-se-ne-prekine-tradicija-festivala-zecevic-lake-fest-necemo-za-200-ljudi/|titlu=Šundić: Želja nam je da se ne prekine tradicija festivala, Zečević: Lake fest nećemo za 200 ljudi|data=2020-07-04|data-aċċess=2025-10-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210803235104/https://etrebinje.com/2020/07/sundic-zelja-nam-je-da-se-ne-prekine-tradicija-festivala-zecevic-lake-fest-necemo-za-200-ljudi/|arkivju-data=2021-08-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.portalanalitika.me/clanak/zecevic-jubilej-koji-nosi-poruku-da-ce-muzika-pobijediti|titlu=Zečević: Jubilej koji nosi poruku da će muzika pobijediti|pubblikatur=Portal Analitika|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021. &lt;br&gt; {{small|(10)}}
| 5-7 ta' Awwissu
| [[Rudolf (muzička grupa)|Rudolf]] · [[Mortal kombat (muzička grupa)|Mortal kombat]] · [[Hladno pivo]] · [[Psihomodo pop]] · [[Nikola Vranjković]] · Parampaščad · [[Zoster]] · [[Goblini]] · [[Sunshine (Serbian band)|Sunshine]] · [[Six Pack (band)|Six Pack]] · Štrajk mozga · [[Dejan Petrović|Dejan Petrović big bend]] · [[Bjesovi]] · [[Ritam nereda]] · Iskaz
|  &lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.portalanalitika.me/clanak/na-lake-fest-sa-potvrdom-o-vakcinisanju-negativnim-pcr-ili-antigenskim-testom|titlu=Na Lake fest sa potvrdom o vakcinisanju, negativnim PCR ili antigenskim testom|pubblikatur=Portal Analitika|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2022. &lt;br&gt; {{small|(11)}}
| 4-6 ta' Awwissu
| Vrpca ·DST · [[Piloti]] · Black — Metallica tribute · Agents of Time · [[Marko Nastić]] · Deca iz vode · [[Atheist Rap]] · [[Van Gogh (band)|Van Gogh]] · [[Negative (Serbian band)|Negative]] · Ten Walls · Lea Dobričić · [[Kraljevski apartman]] · [[Kanda, Kodža i Nebojša]] · [[Bolero]] · [[Vojko V]] · [[Pol van Dajk]] · Dejan Milićević 
|
|-
|2023. &lt;br&gt; {{small|(12)}}
| 4-6 ta' Awwissu
| Gladni naučnici · Tribjut Idoli · [[Bijelo dugme]] · [[Brkovi]] · Tom Novi · Punkreas · [[Partibrejkers]] · [[YU Grupa]] · [[Kerber (band)|Kerber]] · [[Mahmut Orhan]] [[Električni orgazam]] · [[Smak|Smak+]] · [[Zoster (muzička grupa)|Zoster]] · [[Vojko V]] · Džejms Zabijela
|  &lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.vijesti.me/zabava/muzika/664321/lejk-fest-od-4-do-6-avgusta-u-niksicu-nastupaju-bijelo-dugme-partibrejkersi-zoster-mahmut-orhan|titlu=Lejk fest od 4. do 6. avgusta u Nikšiću: Nastupaju Bijelo dugme, Partibrejkersi, Zoster, Mahmut Orhan...|pubblikatur=vijesti.me|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2024. &lt;br&gt; {{small|(13)}}
| 9-11 ta' Awwissu
| Na brzaka · Jelene · Eliza Stark &amp; The Dappers · Subverzija · [[Željko Bebek]] · [[Prljavo kazalište]] · Funk Shui · Murat Unčuoglu · Tantra Brothers · Azilanti · Devet · [[Marčelo]] · Queen Sensation · Splin · [[Ritam nereda]] · Fede le Grand · Petrikor · Mikrokozma · Logička greška · Džanum · [[Jurica Pađen]] i [[Aerodrom (band)|Aerodrom]] · [[Crvena jabuka]] · [[Laibach]] · Džeks Džouns
|  &lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.vijesti.me/zabava/muzika/719158/goblini-otkazali-nastup-na-lake-festu-umjesto-njih-dolazi-funk-shui|titlu=Goblini otkazali nastup na Lake festu, umjesto njih dolazi Funk Shui|pubblikatur=vijesti.me|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.vijesti.me/zabava/muzika/719344/otvoren-13-lake-fest-povratnicki-koncert-zeljka-bebeka-prljavo-kazalisteprvi-put-u-niksicu|titlu=Otvoren 13. Lake fest: &quot;Povratnički&quot; koncert Željka Bebeka, &quot;Prljavo kazalište&quot; prvi put u Nikšiću|pubblikatur=vijesti.me|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; &lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.vijesti.me/zabava/muzika/719456/drugo-vece-lake-festa-nastupili-marcelo-queen-sensation-ritam-nereda|titlu=Drugo veče Lake festa: Nastupili Marčelo, Queen sensation, Ritam nereda...|pubblikatur=vijesti.me|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.vijesti.me/zabava/muzika/719537/zavrsen-lake-fest-mozda-medijima-nije-interesantan-ali-rokenrol-je-ziv|titlu=Završen Lake fest: Možda medijima nije interesantan, ali rokenrol je živ|pubblikatur=vijesti.me|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2025. &lt;br&gt; {{small|(14)}}
| 8-10 ta' Awwissu
| Kolektiv 0 · Nabrzaka · Dječiji hor Zahumlje · Wider Horizons — Montenegrin Pink Floyd tribute · M.O.R.T. · [[Kultur Shock]] · [[Nikola Vranjković]] · Paradigma · Roba bez greške · Quiet Dogs · [[Samostalni referenti]] · Ring — ABBA tribute · [[Nele Karajlić|Dr Nele Karajlić]] · Savršeni marginalci · O’Konrads · Maramitu Mintinu · [[Dža ili Bu]] · [[Bombaj štampa]] · [[Dubioza kolektiv]] · [[Goblini]] · [[Sunshine (Serbian band)|Sunshine]]
|&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://onogost.me/top1/pocinje-lake-fest-4/|titlu=Počinje Lake fest|data=2025-09-08|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://mnemagazin.me/2025/08/09/poceo-lake-fest-djecji-glas-buducnosti-pink-floyd-katarzicna-zora-kultur-shocka-m-o-r-t-i-nikola-vranjkovic/|titlu=POČEO LAKE FEST: Dječji glas budućnosti, Pink Floyd, katarzična ,,Zora&quot; Kultur Shocka, ,,M.O.R.T&quot; i Nikola Vranjković|data=2025-09-09|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; &lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.vijesti.me/zabava/muzika/770173/u-niksicu-uvijek-ludo|titlu=U Nikšiću uvijek ludo|pubblikatur=vijesti.me|data-aċċess=2025-10-12}}&lt;/ref&gt;
|}

==Sponsors uffiċjali==
*Elektroprivreda Crne Gore&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://www.epcg.com/media-centar/sponzorstva-i-donacije/lake-fest-od-9-do-11-avgusta-epcg-generalni-sponzor|titlu=Lake fest od 9. do 11. avgusta, EPCG generalni sponzor|pubblikatur=epcg.com|data=2018-06-06|data-aċċess=2025-10-12|lingwa=Serb|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20251117131153/https://www.epcg.com/media-centar/sponzorstva-i-donacije/lake-fest-od-9-do-11-avgusta-epcg-generalni-sponzor|arkivju-data=2025-11-17|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
*il-Muniċipalità ta' Nikšić
*Nikšićko rocks
*L-Organizzazzjoni Turistika ta' Nikšić
*BusTicket4.me
*Plantaže
*Caffe Montenegro
*Meridianbet&lt;ref&gt;{{ċita web|url=https://meridiansport.me/promo/meridian-lake-fest-muzicki-spektakl/|titlu=Pripremite se za najveći muzički spektakl godine!|pubblikatur=meridiansport.me|data=2024-08-06|data-aċċess=2025-10-12 |lingwa=Serb}}&lt;/ref&gt;

==Referenzi==
{{referenzi}}

== Ħoloq Esterni ==
* [https://lake-fest.me/ Websajt uffiċjali]
[[Kategorija:Montenegro]]</text>
      <sha1>798ror03nvv7fi42k7s7kxq9y9u52n4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lingwa Latvjana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34498</id>
    <revision>
      <id>333523</id>
      <parentid>331112</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:27:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19056" sha1="2xz9oq1dh8wxjrexmaeog6ee0pskuyu" xml:space="preserve">{{Ilsien
|isem = Latvjan
|isemuffiċjali = latviešu valoda
|kulur = #F0F8FF
|pajjiżi = [[Latvja]]
|reġjuni = [[Ewropa]]
|kelliema = madwar 1.55 miljun kelliem nattiv (2011)
|rank =
|familja = [[Lingwi Indo-Ewropej]]&lt;br&gt;Lingwi Baltiċi&lt;br&gt;Lingwi Baltiċi tal-Lvant
|nazzjon = {{bandiera|Latvja}}&lt;br&gt;{{bandiera|Unjoni Ewropea}}
|aġenzija = Aġenzija tal-Lingwa Latvjana
|iso1 = lv
|iso2 = lav
|iso3 = lav
|sil = lav
|mappa = [[Image:Idioma letón.PNG|frameless|upright=1.5]]
|test =
}}

'''Il-lingwa Latvjana''' (bil-Latvjan: ''latviešu valoda'') hija lingwa Baltika tal-Lvant fil-familja tal-lingwi Indo-Ewropej u hija l-lingwa storikament marbuta mal-poplu Latvjan. Hija l-lingwa uffiċjali tar-Repubblika tal-Latvja u waħda mil-lingwi uffiċjali tal-Unjoni Ewropea. Flimkien mal-Litwan, il-Latvjan huwa wieħed miż-żewġ lingwi Baltiċi ħajjin; il-Prussjan Antik, lingwa Baltika oħra importanti storikament, huwa estint.&lt;ref name=&quot;R1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R10&quot; /&gt;

Il-lingwa standard moderna tintuża fl-amministrazzjoni pubblika, fl-edukazzjoni, fil-midja, fil-letteratura u fil-komunikazzjoni ta’ kuljum fil-Latvja. Tinkiteb b’alfabett ibbażat fuq l-alfabett Latin, addattat għall-ħsejjes tal-Latvjan, inklużi ittri b’marki dijakritiċi bħal ā, č, ē, ģ, ķ, ļ, ņ, š, ū u ž.&lt;ref name=&quot;R1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; /&gt;

== Klassifikazzjoni u rabta ma’ lingwi Baltiċi oħra ==

Il-Latvjan jagħmel parti mill-grupp Baltiku tal-familja Indo-Ewropea. Fl-istess grupp hemm ukoll il-Litwan u l-Prussjan Antik, li huwa estint. Il-lingwi Baltiċi huma fergħa żgħira, iżda storikament importanti, tal-lingwi Indo-Ewropej, u l-Latvjan żviluppa forma standard, sistema ta’ ħsejjes u struttura grammatikali tiegħu.&lt;ref name=&quot;R1&quot; /&gt;

Il-Latvjan u l-Litwan huma lingwi moderni relatati, iżda mhumiex l-istess lingwa. Ir-relazzjoni ta’ bejniethom hija importanti għall-istudji Baltiċi, iżda l-Latvjan modern żviluppa f’ambjent soċjali u storiku differenti, b’influwenzi minn djaletti Baltiċi lokali, amministrazzjoni u kultura Ġermaniżi, ir-Russu, u kuntatt ma’ lingwi Finniċi bħal-Livonjan u l-Estonjan.&lt;ref name=&quot;R1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;

== Kelliema u firxa ġeografika ==

[[File:Julius Döring, Tafel I, Karte des lettischen Sprachgebiets ca1860.jpg|thumb|Mappa storika taż-żona fejn kien jitkellem il-Latvjan madwar l-1860, ippubblikata minn Julius Döring]]
Skont l-Enċiklopedija Nazzjonali tal-Latvja, id-dejta tal-2011 tindika madwar 1.55 miljun kelliem nattiv tal-Latvjan fid-dinja, fosthom madwar 1.16 miljun fil-Latvja, u madwar nofs miljun kelliem tat-tieni lingwa fil-Latvja. Il-Latvjan jintuża wkoll minn komunitajiet Latvjani barra l-pajjiż, fosthom fir-Renju Unit, fl-Istati Uniti, fl-Irlanda, fl-Iżvezja, fin-Norveġja, fil-Litwanja, fir-Russja u f’postijiet oħra.&lt;ref name=&quot;R2&quot; /&gt;

Statistika uffiċjali reċenti tal-Latvja turi wkoll ir-rwol ċentrali tal-lingwa fil-pajjiż. F’komunikat tal-2023 tal-Uffiċċju Ċentrali tal-Istatistika, il-Latvjan ġie rrappurtat bħala l-lingwa materna ta’ 64.3% tal-abitanti, segwit mir-Russu li ġie rrappurtat bħala l-lingwa materna ta’ 37.7%; u l-Ukren u l-Latgaljan li kienu fost il-lingwi materni l-oħra rrappurtati b’ishma iżgħar. Fir-reġjun ta’ Latgale, il-Latgaljan ġie rrappurtat bħala l-lingwa materna ta’ 8.4% tal-popolazzjoni ta’ dak ir-reġjun.&lt;ref name=&quot;R5&quot; /&gt;

Għal dawk li l-lingwa materna tagħhom mhijiex il-Latvjan, il-Latvjan huwa wkoll ħila importanti bħala t-tieni lingwa jew bħala lingwa addizzjonali. L-Uffiċċju Ċentrali tal-Istatistika rrappporta, mill-Istħarriġ dwar l-Edukazzjoni tal-Adulti tal-2022, li 89.3% tal-popolazzjoni tal-Latvja ta’ bejn il-25 u l-64 sena kienu jitkellmu jew jifhmu l-Latvjan apparti l-lingwa materna tagħhom, anki jekk ftit biss.&lt;ref name=&quot;R6&quot; /&gt;

== Status legali fil-Latvja ==

L-Artikolu 4 tal-Kostituzzjoni tal-Latvja jgħid li l-lingwa Latvjana hija l-lingwa uffiċjali fir-Repubblika tal-Latvja. Il-Liġi dwar il-Lingwa Uffiċjali tirrepeti dan l-istatus u tirregola l-użu u l-protezzjoni tal-lingwa uffiċjali fl-istituzzjonijiet tal-istat u tal-gvern lokali, fil-qrati, fil-qasam tal-edukazzjoni u f’oqsma oħra fejn hemm interess pubbliku.&lt;ref name=&quot;R7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; /&gt;

Il-Liġi dwar il-Lingwa Uffiċjali tagħti wkoll rikonoxximent speċjali lil diversi kwistjonijiet lingwistiċi relatati. Tipprovdi għall-iżvilupp u l-użu tal-lingwa tas-sinjali Latvjana għall-komunikazzjoni ma’ persuni b’diffikultajiet fis-smigħ; titlob iż-żamma, il-protezzjoni u l-iżvilupp tal-lingwa miktuba Latgaljana bħala varjant storiku tal-Latvjan; u titlob il-protezzjoni u l-iżvilupp tal-lingwa Liv bħala l-lingwa tal-popolazzjoni indiġena Liv tal-Latvja.&lt;ref name=&quot;R8&quot; /&gt;

== Status fl-Unjoni Ewropea ==

Il-Latvjan sar lingwa uffiċjali tal-Unjoni Ewropea meta l-Latvja daħlet fl-UE fl-2004. Il-lingwi uffiċjali tal-UE jinkludu l-Latvjan, u ċ-ċittadini tal-UE għandhom id-dritt jikkomunikaw mal-istituzzjonijiet tal-UE bi kwalunkwe waħda mil-lingwi uffiċjali tal-UE. L-atti legali u s-sommarji tal-UE għandhom ikunu wkoll disponibbli bil-lingwi uffiċjali.&lt;ref name=&quot;R9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R10&quot; /&gt;

Għall-qarrejja tal-Malti, il-paġni uffiċjali tal-UE bil-Malti jużaw il-forma ''il-Latvjan'' għal-Latvjan bħala lingwa uffiċjali tal-UE. Il-paġna tal-UE bil-Malti dwar il-Latvja telenka wkoll il-lingwa uffiċjali tal-UE tal-Latvja bħala ''il-Latvjan''.&lt;ref name=&quot;R10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R11&quot; /&gt;

== Użu pubbliku, edukazzjoni u politika lingwistika ==

Il-politika dwar il-lingwa Latvjana mhijiex limitata għall-istatus legali. L-Aġenzija tal-Lingwa Latvjana ssostni li l-għan tal-politika tal-lingwa tal-istat huwa li tiżgura s-sostenibbiltà, il-kwalità lingwistika u l-kompetittività tal-Latvjan bħala l-lingwa tal-istat tal-Latvja u bħala lingwa uffiċjali tal-UE. Id-direzzjonijiet tal-politika jinkludu l-istatus legali, l-edukazzjoni, ir-riċerka xjentifika u l-iżvilupp tal-lingwa, it-terminoloġija, it-teknoloġija tal-lingwa u l-parteċipazzjoni pubblika.&lt;ref name=&quot;R12&quot; /&gt;

L-istudju soċjolingwistiku ''Language Situation in Latvia 2016–2020'' jiddeskrivi s-sitwazzjoni lingwistika bħala suġġett li jiġi osservat maż-żmien, b’dejta dwar il-ħiliet lingwistiċi, l-użu tal-lingwa u l-attitudnijiet lejn il-lingwa. Din ir-riċerka hija importanti għax il-Latvjan jaħdem mhux biss bħala lingwa użata privatament fil-familji u l-komunitajiet, iżda wkoll bħala l-lingwa komuni tal-amministrazzjoni pubblika, l-edukazzjoni, l-impjiegi u l-ħajja kulturali nazzjonali.&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;

== Il-Latvjan barra l-pajjiż u bħala lingwa barranija ==

Il-Latvjan jitħaddem ukoll barra l-Latvja permezz tal-edukazzjoni fid-dijaspora u t-tagħlim universitarju. L-Aġenzija tal-Lingwa Latvjana tgħid li l-appoġġ għal-Latvjan barra l-pajjiż jingħata f’żewġ oqsma: appoġġ għall-akkwist tal-Latvjan bħala lingwa barranija f’universitajiet barra l-pajjiż, u appoġġ għal-Latvjan fid-dijaspora. Tgħid ukoll li l-Latvjan jista’ jiġi studjat fi 22 università barra l-pajjiż.&lt;ref name=&quot;R14&quot; /&gt;

Id-dijaspora u t-tagħlim tal-Latvjan bħala lingwa barranija huma importanti għall-preżenza fit-tul tal-Latvjan barra t-territorju tal-istat. Materjali ta’ tagħlim, dizzjunarji, riżorsi metodoloġiċi, seminars u appoġġ għall-iskejjel tad-dijaspora jgħinu biex jinżammu rabtiet bejn komunitajiet Latvjani barra l-pajjiż u l-lingwa li tintuża fil-Latvja.&lt;ref name=&quot;R14&quot; /&gt;

== Djaletti ==

[[Image:Latvaldialekti.svg|thumb|Firxa tad-djaletti tal-Latvjan fit-territorju tal-Latvja]]

Il-Latvjan modern tradizzjonalment jinqasam fi tliet djaletti territorjali: id-djalett ċentrali, id-djalett Livonjan jew Tamjan, u d-djalett Għoli Latvjan. Dawn id-djaletti jżommu karatteristiċi reġjonali marbutin mal-iżvilupp storiku taż-żoni fejn jiġi mitkellem il-Latvjan.&lt;ref name=&quot;R3&quot; /&gt;

Id-djalett ċentrali għandu importanza speċjali għax il-Latvjan letterarju standard żviluppa fuq il-bażi tiegħu. L-Enċiklopedija Nazzjonali tispjega li d-djalett ċentrali jinsab, kemm ġeografikament kif ukoll lingwistikament, bejn id-djalett Għoli Latvjan u d-djalett Livonjan, u li d-differenzi bejnu u bejn il-lingwa letterarja huma iżgħar milli fid-djaletti l-oħra.&lt;ref name=&quot;R4&quot; /&gt;

Id-djalett Livonjan jew Tamjan tal-Latvjan m’għandux jitħallat mal-lingwa Liv. L-ewwel wieħed huwa djalett tal-Latvjan; it-tieni waħda hija lingwa Finnika li storikament kienet mitkellma mil-Liv u li hija protetta separatament mil-Liġi dwar il-Lingwa Uffiċjali.&lt;ref name=&quot;R3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; /&gt;

== Il-Latgaljan u l-Livonjan fl-ambjent lingwistiku ==

Il-Latgaljan huwa marbut mill-qrib mal-Latvjan u maż-żona tad-djalett Għoli Latvjan, iżda għandu wkoll tradizzjoni miktuba u identità reġjonali tiegħu. Fil-liġi Latvjana, il-lingwa miktuba Latgaljana hija protetta bħala varjant storiku tal-Latvjan. L-istatistika uffiċjali tirreġistra wkoll il-Latgaljan separatament fir-riżultati dwar il-lingwa materna, b’mod speċjali f’Latgale.&lt;ref name=&quot;R5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;

Il-Livonjan għandu pożizzjoni differenti. Mhuwiex lingwa Baltika iżda lingwa Finnika, storikament marbuta mal-poplu Liv. Il-Liġi dwar il-Lingwa Uffiċjali titlob li l-istat iżomm, jipproteġi u jiżviluppa l-lingwa Liv bħala l-lingwa tal-popolazzjoni indiġena. Dan jagħmel il-Livonjan parti importanti mill-wirt lingwistiku usa’ tal-Latvja, minkejja li mhuwiex varjetà tal-Latvjan.&lt;ref name=&quot;R8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;

== Sistema tal-kitba u pronunzja ==

[[File:WIKITONGUES- Jānis speaking Latvian.webm|thumb|Filmat tal-proġett ''Wikitongues'' b’kelliem jitkellem bil-Latvjan (2018)]]

Il-Latvjan modern jinkiteb bl-alfabett Latin b’marki dijakritiċi addizzjonali. Fl-ortografija standard, il-makroni juru t-tul tal-vokali, filwaqt li marki oħra jintużaw għal konsonanti palatalizzati u għal sibilanti. L-ortografija attwali hija bbażata fuq prinċipji addottati fl-1908 mill-Kummissjoni tal-Ortografija tal-Kummissjoni tal-Għarfien tas-Soċjetà Latvjana ta’ Riga.&lt;ref name=&quot;R1&quot; /&gt;

Karatteristika prattika tal-pronunzja Latvjana hija l-importanza tat-tul tal-vokali. Id-differenza bejn vokali qosra u twal tista’ tbiddel it-tifsira, u s-sistema tal-kitba normalment tindika l-vokali twal b’makroni. Għalhekk l-ortografija Latvjana hija aktar fonemika mill-ortografiji antiki tal-Latvjan ibbażati fuq il-Ġermaniż, għalkemm il-pronunzja u l-varjazzjoni djalettali jibqgħu importanti.&lt;ref name=&quot;R1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R3&quot; /&gt;

== Ħarsa ġenerali lejn il-grammatika ==

Il-grammatika tal-Latvjan hija inflettiva ħafna. In-nomi tradizzjonalment jinqasmu f’sitt deklinazzjonijiet, u l-forom tan-nomi jinbidlu skont il-każ grammatikali, in-numru u l-ġeneru. Id-deklinazzjonijiet 1–3 jinkludu l-aktar nomi maskili, filwaqt li d-deklinazzjonijiet 4–6 jinkludu l-aktar nomi femminili, għalkemm hemm eċċezzjonijiet.&lt;ref name=&quot;R1&quot; /&gt;

L-aġġettivi Latvjani wkoll jiġu deklinati u jistgħu jesprimu d-definitezza permezz ta’ truf aġġettivali. Il-verbi għandhom forom ta’ żmien, mod u persuna, u l-lingwa għandha kostruzzjoni debittiva li tintuża għall-ħtieġa jew l-obbligu. Minħabba li r-relazzjonijiet grammatikali spiss jintwerew bit-truf tal-kliem, l-ordni tal-kliem fil-Latvjan hija relattivament ħielsa, għalkemm xorta għandha mudelli newtrali komuni u hija influwenzata mill-istruttura tal-informazzjoni u mill-istil.&lt;ref name=&quot;R1&quot; /&gt;

== Vokabolarju u terminoloġija ==

Il-vokabolarju Latvjan jirrifletti kemm materjal Baltiku li ntiret storikament, kif ukoll kuntatt twil ma’ lingwi oħra. Kuntatt antik mal-Ġermaniż u kuntatt aktar tard mar-Russu u ma’ lingwi oħra ħallew kliem misluf f’oqsma differenti tal-ħajja. Fl-istess ħin, il-Latvjan għandu tradizzjoni żviluppata ta’ ħolqien u standardizzazzjoni tat-terminoloġija, inkluż fix-xjenza, fil-liġi, fl-amministrazzjoni pubblika u fit-teknoloġija moderna.&lt;ref name=&quot;R1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R12&quot; /&gt;

Il-Liġi dwar il-Lingwa Uffiċjali tagħti rwol formali lix-xogħol tat-terminoloġija: terminoloġija unifikata għandha tintuża fil-letteratura edukattiva speċjalizzata u fid-dokumentazzjoni teknika, u l-iżvilupp u l-użu tat-termini huma marbuta mal-Kummissjoni tat-Terminoloġija tal-Akkademja tax-Xjenzi tal-Latvja. Din hija waħda mir-raġunijiet għaliex il-politika lingwistika, it-terminoloġija u t-traduzzjoni huma marbutin mill-qrib fil-Latvja.&lt;ref name=&quot;R8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R12&quot; /&gt;

== Storja tal-Latvjan miktub ==

[[Image:Old latvian bible.jpg|thumb|Bibbja bil-Latvjan miktuba fl-ortografija l-qadima]]

L-istorja miktuba tal-Latvjan hija marbuta mill-qrib mar-reliġjon, l-edukazzjoni u l-istampar f’Livonja u aktar tard fil-Latvja. Il-proġett tal-Librerija Nazzjonali tal-Latvja, ''500 Sena ta’ Kotba Latvjani'', jinnota li xhieda ta’ testi, noti u traduzzjonijiet bil-Latvjan jeżistu mill-bidu tas-seklu 16, inkluża t-talba tal-Missierna miktuba bil-Latvjan fil-marġini ta’ manwal u innijiet bil-Latvjan f’Riga.&lt;ref name=&quot;R15&quot; /&gt;

L-eqdem ktieb stampat bil-Latvjan li hu magħruf li baqa’ jeżisti sal-lum huwa t-traduzzjoni Latvjana tal-1585 tal-Katekiżmu Kattoliku tal-Ġiżwita Petrus Canisius, stampata f’Vilnius. Fis-sekli ta’ wara, il-kitba bil-Latvjan espandiet minn testi reliġjużi għal dizzjunarji, grammatiċi, xogħlijiet letterarji, kitba xjentifika popolari u testi prattiċi.&lt;ref name=&quot;R1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R15&quot; /&gt;

L-iżvilupp tal-lingwa letterarja sar importanti b’mod speċjali fis-seklu 19, meta dehru aktar testi minn awturi etniċi Latvjani u żdiedet l-attenzjoni għall-kultivazzjoni, l-istandardizzazzjoni u l-ortografija tal-Latvjan. Dan il-proċess għen għat-tħejjija tal-lingwa għal użu usa’ pubbliku, edukattiv u kulturali.&lt;ref name=&quot;R1&quot; /&gt;

== Ir-rwol tal-lum ==

Illum il-Latvjan huwa lingwa ta’ stat, lingwa tal-kultura u tal-letteratura nazzjonali, lingwa tal-istituzzjonijiet pubbliċi u lingwa tal-UE. Huwa wkoll lingwa ta’ komunitajiet lokali u globali: mitkellem fil-Latvja, ħaj f’komunitajiet tad-dijaspora u jiġi mgħallem barra l-pajjiż bħala lingwa barranija.&lt;ref name=&quot;R2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; /&gt;

Il-lingwa għandha sistema b’saħħitha ta’ appoġġ istituzzjonali, inklużi liġi dwar il-lingwa uffiċjali, politika lingwistika, riċerka xjentifika, tagħlim tal-lingwa, xogħol tat-terminoloġija u riżorsi għall-istudenti. Fl-istess ħin, il-Latvjan jeżisti f’ambjent soċjali multilingwi mar-Russu, l-Ingliż, il-Latgaljan, lingwi minoritarji u lingwi tad-dijaspora, li għandhom ukoll rwoli.&lt;ref name=&quot;R5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;

== Referenzi ==

&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;R1&quot;&gt;{{ċita ktieb |kunjom=Kalnača |isem=Andra |kunjom2=Lokmane |isem2=Ilze |titlu=Latvian Grammar |url=https://www.apgads.lu.lv/fileadmin/user_upload/lu_portal/apgads/izdevumi/2021/Latvian_Grammar-2021.pdf |post=Riga |pubblikatur=University of Latvia Press |data=2021 |lingwa=en |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R2&quot;&gt;{{ċita web |kunjom=Vanags |isem=Pēteris |titlu=Latviešu valoda |url=https://enciklopedija.lv/skirklis/9891-latvie%C5%A1u-valoda |sit=Nacionālā enciklopēdija |lingwa=lv |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R3&quot;&gt;{{ċita web |kunjom=Stafecka |isem=Anna |titlu=Latviešu valodas dialekti |url=https://enciklopedija.lv/skirklis/145322-latvie%C5%A1u-valodas-dialekti |sit=Nacionālā enciklopēdija |lingwa=lv |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R4&quot;&gt;{{ċita web |kunjom=Stafecka |isem=Anna |titlu=Latviešu valodas vidus dialekts |url=https://enciklopedija.lv/skirklis/152784-latvie%C5%A1u-valodas-vidus-dialekts |sit=Nacionālā enciklopēdija |lingwa=lv |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R5&quot;&gt;{{ċita web |titlu=Latvian is mother tongue of 64% of the population |url=https://stat.gov.lv/en/statistics-themes/education/level-education/press-releases/21052-mother-tongue-and-language-used |sit=Official Statistics Portal |pubblikatur=Central Statistical Bureau of Latvia |data=23 Ottubru 2023 |lingwa=en |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R6&quot;&gt;{{ċita web |titlu=Latvian as foreign language known by 89% of inhabitants |url=https://stat.gov.lv/en/statistics-themes/education/level-education/press-releases/15068-results-adult-education-survey?themeCode=II |sit=Official Statistics Portal |pubblikatur=Central Statistical Bureau of Latvia |data=23 Ottubru 2023 |lingwa=en |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R7&quot;&gt;{{ċita web |titlu=The Constitution of the Republic of Latvia |url=https://likumi.lv/wwwraksti/LIKUMI/SATVERSME/ANGLU.PDF |sit=Likumi.lv |tip=Official English translation |lingwa=en |data-aċċess=4 Lulju 2026 |arkivju-data=2026-02-25 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260225054322/https://likumi.lv/wwwraksti/LIKUMI/SATVERSME/ANGLU.PDF |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R8&quot;&gt;{{ċita web |titlu=Official Language Law |url=https://likumi.lv/ta/en/en/id/14740-official-language-law |sit=Likumi.lv |tip=Official English translation |lingwa=en |data-aċċess=4 Lulju 2026 |arkivju-data=2018-05-14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180514090140/https://likumi.lv/ta/en/en/id/14740-official-language-law |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R9&quot;&gt;{{ċita web |titlu=Languages, multilingualism, language rules |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/languages_en |sit=European Union |lingwa=en |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R10&quot;&gt;{{ċita web |titlu=Lingwi, multilingwiżmu, regoli dwar il-lingwi |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/languages_mt |sit=European Union |lingwa=mt |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R11&quot;&gt;{{ċita web |titlu=Il-Latvja – pajjiż tal-UE |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/latvia_mt |sit=European Union |lingwa=mt |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R12&quot;&gt;{{ċita web |titlu=State Language Policy |url=https://valoda.lv/en/state-language/state-language-policy/ |sit=Latvian Language Agency |lingwa=en |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R13&quot;&gt;{{ċita ktieb |titlu=Language Situation in Latvia 2016–2020: A Sociolinguistic Study |url=https://valoda.lv/wp-content/uploads/2025/06/Language_situation_in_Latvia_2016_2020.pdf |post=Riga |pubblikatur=Latvian Language Agency |data=2022 |lingwa=en |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R14&quot;&gt;{{ċita web |titlu=Latvian abroad |url=https://valoda.lv/en/latvian-abroad/ |sit=Latvian Language Agency |lingwa=en |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;R15&quot;&gt;{{ċita web |titlu=500th anniversary |url=https://www.gramatai500.lv/en/par500 |sit=500 Years of Latvian Books |pubblikatur=National Library of Latvia |lingwa=en |data-aċċess=4 Lulju 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[Kategorija:Latvja]]
[[Kategorija:Lingwi Baltiċi]]</text>
      <sha1>2xz9oq1dh8wxjrexmaeog6ee0pskuyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fatima</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34651</id>
    <revision>
      <id>333505</id>
      <parentid>332479</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>28970</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ekonomija */  First Sculpture of Our Lady of Fatima.jpg</comment>
      <origin>333505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10015" sha1="q2ry6xhybfndalekkb4kz6kx07fjk8d" xml:space="preserve">{{Infobox city}}

'''Fátima''' hija belt żgħira [[Portugall|Portugiża]] li tinsab fid- distrett ta' Santarém, provinċja ta' Beira Litoral, fil [[Portugall|-Portugall]] .

Il-belt saret famuża fl- 1917, meta tliet rgħajja żgħażagħ raw ripetutament apparizzjoni Marjana . IL-{{Data|13|octobre|1917}} Eluf ta’ nies raw il- miraklu tax-xemx iddur fuqha nnifisha bħal diska tal-fidda.

Il-Verġni Marija wasslet ukoll messaġġ lit-tliet itfal. Dawn l-apparizzjonijiet Marjani wasslu għall-ħolqien tas- santwarju tal-Madonna ta' Fatima f'Cova da Iria, is-sit ta' pellegrinaġġ [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] famuż. Fl-2017, [[Papa Franġisku|il-Papa Franġisku]] mar Fátima għall-pellegrinaġġ.&lt;ref&gt;{{Ċita pubblikazzjoni |date=2017-05-12 |title=Pèlerinage de Fatima: les raisons d'un succès, cent ans après |url=http://www.rfi.fr/hebdo/20170512-pelerinage-fatima-raisons-succes-cent-ans-apres-religion-pape-francois |journal=RFI |language=fr-FR |access-date=2017-05-17}}&lt;/ref&gt;

Il-lokalità kellha {{unité|11596|habitants}} fl-2011, u hija parti mill-belt ta' Ourém fid- distrett ta' Santarém .

== Storja ==
'''&lt;big&gt;Oriġini tal-isem&lt;/big&gt;'''

L-isem tal-belt u l-parroċċa huwa verżjoni tal-isem Għarbi Fátima (فاطمة ''Fāṭimah'') li jiġri wkoll li huwa l-isem ta’ bint il-Profeta Iżlamiku Muhammad. Skont in-narrattiva tradizzjonali, Fátima jingħad li kien l-isem ta’ prinċipessa Għarbija li nħatfet minn kavallier, Gonçalo Hermigues, u sħabu. Hermigues ħadha f’raħal żgħir fl-għoljiet ta’ Serra de Aire, fir-Renju tal-Portugall li kien għadu kif ġie stabbilit. Fatima inħabbet ma’ min ħatfitha u ddeċidiet li tikkonverti għall-Kristjaneżmu biex tiżżewġu. Hija tgħammdet u ngħatat l-isem Nisrani &quot;Oureana&quot;. Madankollu, l-isem tal-post ifakkar fl-isem Għarbi oriġinali tal-prinċipessa aktar milli f’dak Nisrani tagħha.

'''&lt;big&gt;Dehriet Marjani u &quot;miraklu tax-Xemx&quot;&lt;/big&gt;'''

Il-parroċċa twaqqfet fl-1568, meta ġiet annessa mill-[[Kolleġġjata ta' Ourém]] (bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: ''Colegiada de Ourém''). Għal sekli sħaħ, il-biċċa l-kbira tal-abitanti tar-raħal żammew merħliet ta' nagħaġ u kienu jiddependu fuq biedja ta' sussistenza. 

Mis-seklu 18 'l hawn, Fátima ġiet assoċjata ma' avvenimenti relatati ma' apparizzjonijiet Marjani. L-ewwel allegata apparizzjoni tmur lura għal nofs is-seklu 18 f'Ortiga, issa kwart ta' Fátima, meta, skont it-twemmin popolari, il-Verġni Marija dehret lil ragħaja żagħżugħa u muta u talbitha waħda min-nagħaġ tagħha, u b'hekk it-tfajla titkellem bi tweġiba. Dan l-avveniment allegatament inċita l-ħolqien tas-[[Santwarju tal-Madonna ta' Ortiga]] fl-1758, li, fl-1801, wassal lill-[[Papa Piju VII]] biex jagħti indulġenza lill-pellegrini kollha li jżuru s-santwarju Marjan&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://observador.pt/2017/05/08/peregrinacoes-a-nossa-senhora-da-ortiga-fatima-e-a-epidemia-de-aparicoes/|titlu=Peregrinações à Nossa Senhora da Ortiga, Fátima e a epidemia de &quot;aparições&quot;|kunjom=Lusa|isem=Agência|sit=Observador|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.fatimashrinedetroit.org/fatima-story|titlu=Fatima Story|sit=Our Lady of Fatima Shrine|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;.
[[Stampa:Our Lady of Fatima - Portugal.jpg|nofs|daqsminuri|Karta reliġjuża antika bid-dehra tal-Verġni Marija f'Fatima]]


Aktar tard fil-bidu tas-seklu 20, seħħ ġrajja simili fejn tliet itfal lokali, Lúcia dos Santos u l-kuġini tagħha, [[Francisco u Jacinta Marto]], allegatament raw viżjonijiet ta’ mara magħrufa bħala l-[[Madonna ta’ Fátima]], li minn dakinhar il-Knisja Kattolika emmnet li hija l-Verġni Marija. Fit-13 ta’ Mejju 1917, waqt li kienu qed jgħassu n-nagħaġ tal-familji tagħhom fil-Cova da Iria, it-tfal għall-ewwel darba sostnew li raw dehra ta’ “mara liebsa l-abjad” u tiddi b’dawl qawwi&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://fatimachurchabq.org/our-lady-of-fatima-miracle|titlu=Our Lady of Fatima Miracle|sit=Our Lady of Fatima Catholic Church|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;.

It-tliet rgħajja twieldu f’Aljustrel, raħal żgħir madwar kilometru minn Fátima. Lejn il-punent, ħdejn Aljustrel, hemm Loca do Cabeço, agglomerazzjoni iżgħar ta’ blat fejn, fl-1916, anġlu deher darbtejn lit-tliet tfal. It-tfal sostnew li raw l-apparizzjoni Marjana f’sitt okkażjonijiet; qalu li l-aħħar waħda kienet fit-13 ta’ Ottubru 1917. Madwar 70,000 pellegrin marru fis-sit għall-aħħar apparizzjoni profetizzata f’Ottubru. Xi wħud minnhom irrappurtaw dak li ġie msejjaħ il-[[Miraklu tax-Xemx]], meta xi osservaturi rrappurtaw li deher li kien qed iġib ruħu b’mod mhux tas-soltu&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://focus.org/posts/what-happened-at-fatima-our-lady-of-fatima-explained/|titlu=What Happened at Fatima? Our Lady of Fatima: Explained|kunjom=Miller|isem=Gabriella|data=2025-05-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://tbissima.mt/post/zewg-ahwa-peruvjani-joholqu-storja-dwar-il-vergni-ta-fatima|titlu=tbissima.mt|sit=tbissima.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;. 
[[Stampa:People looking miracle sun.jpg|nofs|daqsminuri|Close-up tal-pellegrini Kristjani waqt il-[[Miraklu tax-Xemx]] fit-13 ta' Ottubru 1917]]


L-isqof lokali investiga l-ġrajjiet u ddetermina li l-apparizzjonijiet kienu denji ta’ twemmin. Is-sit kien immarkat b’salib imwaqqaf min-nies tal-post. Fl-1918 bnew kappella żgħira tal-blat u l-ġebla tal-ġir u miksija bil-madum. Kienet twila 3.3 metri b’tul ta’ 2.8 metri, u għolja 2.85 metri. Sar ċentru għad-devozzjoni Marjana, li rċieva ismijiet bħal fé de Fátima, cidade da Paz (&quot;il-fidi ta' Fátima, Belt tal-Paċi&quot;), jew Terra de Milagres e Aparições (&quot;L-Art tal-Mirakli u d-Dehriet&quot;). Il-fokus ta' Fatima bħala post għall-pellegrinaġġi ta' paċi żviluppat fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]] meta l-messaġġi ta' Luċija kienu marbuta mal-kunflitt.

Il-kappella minn dakinhar ilha magħluqa ġo bażilika u santwarju kbar, parti minn kumpless li jinkludi lukanda u faċilitajiet oħra. Fl-1930, l-istatwa tal-Madonna fil-Kappella tal-Apparizzjonijiet ġiet inkurunata mill-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]]. 

Franciscus miet fl-1919 u Jacinta fl-1920, matul il-pandemija internazzjonali tal-influwenza Spanjola. Lucia dos Santos saret soru u għexet sal-2005. It-tnejn li mietu żgħar ġew beatifikati fit-13 ta' Mejju 2000 mill-[[Papa Ġwanni Pawlu II]], u ġew ikkanonizzati mill-[[Papa Franġisku]] fit-13 ta' Mejju 2017, il-mitt anniversarju tal-ewwel apparizzjoni.

'''&lt;big&gt;Żvilupp sussegwenti&lt;/big&gt;'''

Il-bini tas-santwarju u ż-żjarat kostanti mill-pellegrini stimulaw l-iżvilupp lokali. Minbarra l-bini ta’ santwarju kbir, bażilika, u santwarju, il-kumpless jinkludi lukanda u faċilitajiet oħra. Il-belt ta’ Fátima ġiet elevata għall-istatus ta’ belt fit-12 ta’ Lulju 1997. 

Fil-bidu tas-seklu 21, bosta residenti tal-parroċċa (l-aktar mis-settur tan-negozju tagħha) ħadmu biex Fátima tiġi nnominata bħala muniċipalità indipendenti. Il-proġett, immexxi minn Júlio Silva, inġinier u eks president tal-Junta de Freguesia (Kunsill Parrokkjali), ġie vvetat f’Lulju 2003 mill-President Portugiż [[Jorge Sampaio]].

== Ekonomija ==
[[Stampa:First Sculpture of Our Lady of Fatima.jpg|nofs|daqsminuri|Id-devozzjoni lejn il-[[Madonna ta’ Fátima]] tattira miljuni ta’ pellegrini Kristjani lejn Fátima]]


L-ekonomija tal-belt tiddependi fuq it-turiżmu reliġjuż għaliex id-devozzjoni dinjija lejn il-Madonna ta’ Fátima tattira miljuni ta’ pellegrini Kristjani. In-nies tal-post għandhom bosta ħwienet u stalel iddedikati għall-bejgħ ta’ oġġetti reliġjużi u tifkiriet. Barra minn hekk, is-servizzi għat-turisti, lukandi, ristoranti u ħwienet oħra jibbenefikaw ukoll mill-viżitaturi. Attivitajiet ekonomiċi oħra fir-reġjun jinkludu: skultura tal-irħam, serrar, mastrudaxxa, kostruzzjoni ċivili, kummerċ, u servizzi&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.freguesiadefatima.pt/pt/sobre-fatima/caraterizacao|titlu=Caraterização - Freguesia de Fátima|sit=www.freguesiadefatima.pt|data-aċċess=2026-09-26}}&lt;/ref&gt;.

== Żjarat Papali ==

* Mejju 1967 – Il-[[Papa Pawlu VI]] 
* Mejju 1982 – Il-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] (l-1 żjara) 
* Mejju 1991 – Il-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] (it-2 żjara) 
* Mejju 2000 – Il-[[Papa Ġwanni Pawlu II]] (it-3 żjara) 
* Mejju 2010 – Il-[[Papa Benedittu XVI]] 
* Mejju 2017 – Il-[[Papa Franġisku]] (l-1 żjara) 
* Awwissu 2023 – Il-[[Papa Franġisku]] (it-2 żjara)

== Kultura ==
[[Stampa:Fatima BW 2018-10-07 10-36-14.jpg|nofs|daqsminuri|Veduta ta’ pellegrini u turisti tul il-pjazza tas-[[Santwarju ta’ Fátima]], bit-torri ikoniku tal-[[Bażilika tal-Madonna tar-Rużarju]] fiċ-ċentru u l-[[Kappella tal-Apparizzjonijiet]] fuq ix-xellug]]


Is-[[Santwarju tal-Madonna ta’ Fátima]], f’Cova da Iria, huwa l-fokus prinċipali tal-viżitaturi kollha. Kull sena, mill-inqas ħames miljun pellegrin Kattoliku jimlew it-toroq tal-kampanja li jwasslu għas-santwarju Marjan. In-numri jistgħu jilħqu mijiet ta’ eluf fit-13 ta’ Mejju u t-13 ta’ Ottubru, l-aktar dati sinifikanti tad-dehriet f’Fátima.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|POL}} [[Częstochowa]] ([[Polonja]]) ;
* {{Flagicon|AUT}} [[Droß]] ([[Awstrija]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Loreto]] ([[Italja]]) ;
* {{Flagicon|GER}} [[Altötting]] ([[Ġermanja]]) ;
* {{Flagicon|FRA}} [[Lourdes]] ([[Franza]]) ;
* {{Flagicon|TUR}} [[Selçuk]] ([[Turkija]]).

== Gallerija ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Stampa:Fatima, Portugal (48916000087).jpg|Veduta tas-Santwarju tal-Madonna ta’ Fátima 
Stampa:Sanctuary of Fátima, Fatima Sanktuarium.jpg|Is-Santwarju ta’ Fatima, jidher minn wara 
Stampa:Portugal DSC04224 - FATIMA, Portugal (33588917344).jpg|Statwa tal-[[Madonna ta’ Fátima]]
Stampa:Fatima BW 2018-10-07 08-58-30 s v1.jpg|Knisja tat-Trinità Qaddisa
&lt;/gallery&gt;

== Referenzi ==</text>
      <sha1>q2ry6xhybfndalekkb4kz6kx07fjk8d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Moncton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34713</id>
    <revision>
      <id>333526</id>
      <parentid>333049</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T04:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>18288</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>333526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16138" sha1="t6zwij4f62xm6wqcrw2hm44lzsmec31" xml:space="preserve">{{Infobox city|province=[[File:Flag of New Brunswick.svg|22px]] [[New Brunswick]]}}

'''Moncton''' (ippronunzjata bil-Franċiż) {{MSAPI|/mɔŋk.tœn/}} &lt;span title=&quot;[œ] « œ » dans « sœur ».&quot;&gt;/&lt;/span&gt; &lt;span title=&quot;[n] en français « n » dans « nous » ; ailleurs avec la langue un peu plus en arrière.&quot;&gt;[&lt;/span&gt;  bl-Ingliż {{MSAPI|/ˈmʌŋk.tən/}} -aktar popolazzjoni fi New Brunswick . Fl-2026, il-belt kellha 107,627 abitant.&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://worldpopulationreview.com/cities/canada/moncton|titlu=Moncton Population 2026|data=2026-09-18|sit=World Population Review|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-20}}&lt;/ref&gt; Uffiċjalment belt bilingwi (bħall-provinċja tagħha), Moncton tinsab fuq il-fruntiera taż-żewġ reġjuni lingwistiċi ta' New Brunswick, bejn il-grupp tal-kontej li jitkellmu predominantement bil-Franċiż ( Acadia ) fil-majjistral u l-grupp tal-kontej li jitkellmu predominantement bl-Ingliż fin-nofsinhar. Madwar 27 % tal-popolazzjoni ( {{Nombre|21375|personnes}} ) għandha [[Lingwa Franċiża|l-Franċiż]] bħala l-lingwa materna tagħha, u 43.6 % huma bilingwi (Ingliż u Franċiż).&lt;ref name=&quot;pop_2021&quot;&gt;{{Ċita web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=F&amp;SearchText=moncton&amp;DGUIDlist=2021A00051307022&amp;GENDERlist=1&amp;STATISTIClist=1&amp;HEADERlist=0|titlu=Profil du recensement, Recensement de la population de 2021, Cité [Subdivision de recensement], Nouveau-Brunswick et Westmorland, Comté [Division de recensement], Nouveau-Brunswick|data=26 octobre 2022|sit=statcan.gc.ca Statistique Canada|data-aċċess=31 octobre 2022}}.&lt;/ref&gt;

Moncton, li tinsab fil-wied tax-Xmara Petitcodiac, tinsab fiċ-ċentru tal- provinċji Marittimi . Minħabba l-post ċentrali tagħha u l-istorja tagħha fit-trasport bil-ferrovija u bl-art, Moncton spiss tingħata l-laqam ta ''{{Lang|en|Hub City}}''.

== Ġeografija ==
Moncton tinsab 'il fuq mix-xmara fir-reġjun ta' Trois-Rivières, li jinkludi l-widien tax-xmajjar Chipoudy, Memramcook, u Petitcodiac. Il-belt tinsab fil-liwja tax-[[Xmara San Lawrenz]], fuq ix-xatt tax-xellug (tat-tramuntana). Moncton tinsab 260 kilometru fit-tramuntana-majjistral ta' [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]], 164 kilometru fil-punent-lbiċ ta' [[Charlottetown]], [[Prince Edward Island]], 980 km fil-lvant ta' [[Montréal|Montreal]], u 800 km fil-grigal ta' [[Boston]]. 

Moncton għandha territorju bejn wieħed u ieħor rettangolari, imdawwar minn Dieppe lejn ix-xlokk, Riverview lejn in-nofsinhar, u l-Parroċċa ta' Moncton fuq in-naħat l-oħra. Il-belt tkopri erja ta' 141.17 kilometru kwadru&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://worldpopulationreview.com/cities/canada/moncton|titlu=Moncton Population 2026|data=2026-10-14|sit=World Population Review|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;. 

Moncton ġeneralment hija kkunsidrata bħala parti minn [[:fr:Acadie|Akadja]].

== Storja ==
Moncton tinsab fit-territorju storiku tal-Mi'kmaq, speċifikament fid-Distrett ta' Sigenigteoag, li jinkludi l-kosta tal-lvant tal-lum ta' New Brunswick, li testendi sal-Bajja ta' Fundy. It-tradizzjoni orali ssostni li kien hemm kamp f'Halls Creek, x'aktarx qrib iċ-ċentru tal-belt&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Moncton|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Moncton&amp;oldid=1380446412|data-aċċess=2026-10-21|lingwa=en|data=2026-10-15|iktar=Page Version ID: 1380446412}}&lt;/ref&gt;. 

Moncton twaqqfet mill-Akadjani fis-snin 1670. Ir-raħal kien jissejjaħ Le Coude, iżda kien magħruf ukoll bħala Terre-Rouge jew La Chapelle. Fort Beauséjour inqabad fl-1755 mill-forzi Brittaniċi kkmandati minn Robert Monckton. Wara d-deportazzjoni tal-Akadjani, nies Ġermaniżi minn Pennsylvania stabbilew ruħhom f'Le Coude, li ttraduċew bħala The Bend. 

Il-kostruzzjoni ta' tarzna tal-bastimenti minn George u Joseph Salter fl-1849 immarkat punt ta' bidla fl-istorja ekonomika tal-belt. Sas-sena ta' wara, iż-żieda fit-traffiku marittimu kienet trasformat lil Le Coude f'port tad-dħul. The Bend ġiet inkorporata bħala muniċipalità fl-1855, taħt l-isem attwali tagħha ta' Moncton, b'Joseph Salter isir l-ewwel sindku tagħha. Dik l-istess sena, il-Westmorland Bank kien l-ewwel wieħed li fetaħ il-bibien tiegħu. It-tnaqqis fil-bini tal-vapuri tal-injam wassal għall-falliment tal-bank u l-kollass tal-ekonomija lokali; il-belt tilfet l-istatus tagħha fl-1862&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.indigo.ca/fr/products/short-history-of-moncton|titlu=Short History of Moncton by Dan Soucoup, (Couverture souple)|data=2013-03-15|sit=Indigo|lingwa=fr|data-aċċess=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;.
[[Stampa:Joseph Salter statue 1.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta' Joseph Salter fil-Park Mascaret f'Moncton.]]


Fl-1867, ġiet stabbilita l-Konfederazzjoni Kanadiża. Il-Ferrovija Interkolonjali, mibnija fl-1871, stabbilixxiet garaxx u l-kwartieri ġenerali tagħha fil-belt. Billi ħadet vantaġġ minn din il-prosperità ġdida, Moncton ġiet inkorporata mill-ġdid fl-1875. Fl-aħħar saret belt fit-23 ta' April 1890. Il-''Moncton Cotton Mill'' u l-''Humphrey Mills'' ħolqu bosta impjiegi, filwaqt li l-għadd ta' nisa fil-forza tax-xogħol żdied. L-[[:en:Acadians|Akadjani]] emigraw lejn il-belt f'għadd dejjem jikber iżda baqgħu żvantaġġati meta mqabbla mal-Anglofoni; madankollu, ħafna rnexxielhom jiftħu negozji żgħar. Il-Moncton Gas, Light and Water Company pprovdiet lill-belt bil-gass tal-faħam mis-snin 1880 'il quddiem. Bdiet tipproduċi l-elettriku fl-1886, grazzi għal dinamo installata fir-raffinerija taz-zokkor J.C. Harris. Id-domanda dejjem tikber wasslet għall-bini ta' power station fi Triq Mechanic fl-1887. L-Iskola Sekondarja ta' Aberdeen fetħet fl-1898; kienet l-ewwel skola sekondarja tal-belt&lt;ref&gt;{{Ċita aħbar|kunjom=CBC|data=2024-10-14|titlu=If these walls (and streets) could talk: Moncton&amp;apos;s hidden history|url=https://www.cbc.ca/news/canada/new-brunswick/historic-buildings-moncton-nb-1.7350436|lingwa=en-CA|data-aċċess=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;.

Il-belt espandiet permezz ta' annessjonijiet: Georgetown fl-20 ta' April 1912, Newton Heights fl-1 ta' April 1950, Sunny Brae fl-1 ta' Jannar 1955, Parkton fl-1 ta' Jannar 1956, u mbagħad Lewisville, Magnetic Hill, u l-agglomerazzjoni ta' Salisbury Road fid-9 ta' Lulju 1973. 

L-istabbiliment ta' parroċċi Frankofoni f'komunità mħallta ppreżenta problema, u Moncton ma kellhiex waħda qabel l-1914. L-Iskola Sekondarja ta' Aberdeen inbniet mill-ġdid wara nar fl-1916&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://mynewbrunswick.ca/moncton/|titlu=Moncton|kunjom=MyNewBrunswick|data=2019-07-30|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-21|arkivju-data=2026-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261021172546/https://mynewbrunswick.ca/moncton/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 

Fl-1922, il-Kummissjoni tal-Enerġija Elettrika ta' [[New Brunswick]] installat linja tal-enerġija li ġġorr l-elettriku mill-istazzjon tal-ġenerazzjoni tax-Xmara Musquash. Sunny Brae Arena ġiet inawgurata fl-1922 iżda nqerdet f'nar fl-1928 li qatel persuna waħda. Id-9 Konvenzjoni Nazzjonali Akadjana saret fl-1927 f'Moncton&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Moncton|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_Moncton&amp;oldid=1380446412|data-aċċess=2026-10-21|lingwa=en|data=2026-10-15|iktar=Page Version ID: 1380446412}}&lt;/ref&gt;.
[[Stampa:Ruins of Sunny Brae Rink.jpg|nofs|daqsminuri|Il-fdalijiet ta' Sunny Brae Arena.]]


Fl-1934, il-Mutuelle de l'Assomption, li ħadet post is-Société nationale de l'Assomption, ħeġġet lill-Akadjani biex jitolbu servizzi bil-lingwa Franċiża fin-negozji; l-''English Speaking'' League wieġbet billi bbojkottjat is-servizzi kollha bil-[[lingwa Franċiża]], li rriżulta f'bosta tkeċċijiet. L-Iskola Sekondarja ta' Moncton fetħet fl-1935. 

Il-Katidral ta' Notre-Dame-de-l'Assomption ġie inawgurat fl-1940. Il-Moncton Credit Union twaqqfet fl-1941 u l-L'Assomption Credit Union fl-1944. L-Iskola Saint-Henri u l-Iskola Beaverbrook fetħu fl-1949.

Iż-Żoo ta' Magnetic Hill fetaħ fl-1953. L-Iskola Queen Elizabeth fetħet fl-istess sena. L-Iskola St. Bernadette u l-Iskola Hillcrest fetħu fl-1954. Il-kostruzzjoni tal-Iskola Medja Sunny Brae tlestiet fl-1956. Il-klassijiet bdew fl-Iskola Bessborough fl-1958. L-Iskola Harisson Trimble laqgħet l-ewwel studenti tagħha fl-1961. L-Università ta' Moncton twaqqfet fl-1963. L-Iskola Birchmount u l-Iskola Forest Glen fetħu fl-1965. Iċ-Ċentru tax-Xiri Highfield Square, l-ewwel ċentru tax-xiri mgħotti tal-belt, fetaħ fl-1969&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://mynewbrunswick.ca/moncton/|titlu=Moncton|kunjom=MyNewBrunswick|data=2019-07-30|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-10-21|arkivju-data=2026-10-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261021172546/https://mynewbrunswick.ca/moncton/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 

Is-snin sebgħin u tmenin kienu perjodu diffiċli għall-ekonomija ta' Moncton: impjegaturi ewlenin bħall-''Eaton's Catalogue'', il-ħwienet [[Ferrovija Nazzjonali Kanadiża|CN]], u l-bażi militari għalqu, u dan irriżulta fit-telf ta' eluf ta' impjiegi. 

L-Iskola Sekondarja ta' Aberdeen ġiet abbandunata fl-aħħar tas-snin sebgħin. Madankollu, l-Iskola Sekondarja Bernice MacNaughton fetħet fl-1975. Moncton ospitat l-ewwel finali tal-Logħob Akadjani fl-1979 u t-tieni finali fl-1980. L-Iskola Medja Lewisville fetħet fl-istess sena. L-Iskola Arnold H. McLeod fetħet fl-1983. Iċ-Ċentru Kulturali ta' Aberdeen fetaħ fl-1986 fil-bini tal-eks Skola ta' Aberdeen. L-Iskola Edith Cavell u l-Iskola Magnetic Hill fetħu fl-1988.

It-tkabbir tal-belt kompla, imħeġġeġ mill-organizzazzjoni ta’ avvenimenti ewlenin bħat-tmien Summit tal-Frankofonija fl-1999, mega-kunċert tar-[[Rolling Stones]] fl-2005, it-Tazza Memorial fl-2006, u l-Kampjonati Dinjija tal-Atletika Junior fl-2010. Il-ftuħ tat-terminal il-ġdid fl-Ajruport Internazzjonali ta’ Greater Moncton fl-2002 ikkontribwixxa wkoll għal dan it-tkabbir. L-2002 kienet sena sinifikanti għall-komunità [[:en:Acadians|Akadjana]] li qed tikber, hekk kif Moncton saret l-ewwel belt uffiċjalment bilingwi fil-pajjiż. Il-belt kellha wkoll tadatta għall-popolazzjoni dejjem tikber tagħha. It-tarzni tal-ferrovija tas-CN, li twaqqgħu fl-1988, ġew sostitwiti b’faċilitajiet sportivi. Il-Pont il-ġdid ta’ Gunningsville fetaħ fl-2005. L-Iskola Beauséjour u l-Iskola Vanier għalqu dik l-istess sena u ġew sostitwiti mill-iskejjel il-ġodda Le Mascaret u L'Odyssée. L-Università Crandall imxiet għal kampus ġdid fl-2008. Il-Casino New Brunswick fetaħ fl-2010. L-Iskola Northrup Frye fetħet dik l-istess sena. Iċ-ċentru tax-xiri ta’ Highfield Square ingħalaq fl-2012; il-Coliseum futur huwa sit potenzjali għall-faċilità l-ġdida. L-Iskola Le Sommet fetħet fl-2014. 

Sparatura seħħet fl-4 ta’ Ġunju 2014, li rriżultat fi tliet uffiċjali tal-pulizija maqtula u tnejn midruba; viċinat ġie magħluq għal 28 siegħa biex ikun jista’ jiġi arrestat min spara, Justin Bourque&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.franceinfo.fr/monde/ameriques/video-canada-une-famille-filme-la-fusillade-de-son-salon_614903.html|titlu=VIDEO. Canada : une famille filme la fusillade de Moncton depuis son salon|data=2014-06-05|sit=franceinfo|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/2077565/justin-bourque-dix-ans-moncton-macneil|titlu=Dix ans après la fusillade de Moncton, la GRC encore mal préparée aux tueries|kunjom=ICI.Radio-Canada.ca|isem=Zone Justice et faits divers-|data=2024-06-02|sit=Radio-Canada|lingwa=fr-ca|data-aċċess=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita enċiklopedija|titlu=Fusillade de 2014 à Moncton|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Fusillade_de_2014_%C3%A0_Moncton&amp;oldid=238313069|data-aċċess=2026-10-21|lingwa=fr|data=2026-08-02|iktar=Page Version ID: 238313069}}&lt;/ref&gt;. 

B’riżultat ta’ dan, fl-2021, il-belt ta’ Moncton ġiet iddikjarata t-tielet l-aktar belt perikoluża fil-[[Kanada]]&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://statistics.crimecanada.ca/new-brunswick/moncton|titlu=Moncton Crime Statistics 2026|sit=Crime Canada|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://fr.numbeo.com/criminalit%C3%A9/ville/Moncton|titlu=Criminalité à Moncton|sit=fr.numbeo.com|data-aċċess=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;.

== Ekonomija ==
Moncton hija l-mutur ekonomiku ta’ [[New Brunswick]]. Is-saħħiet multisettorjali tagħha jiġġeneraw profitti fil-livelli kollha, u l-qawwa ekonomika tagħha tipprovdi l-pedament stess li fuqu tista’ tibda jew tkabbar in-negozju tiegħek. Għalhekk hija belt ideali fejn nistennew bil-ħerqa li nilqgħuk&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://monctonimpact.ca/fr/pourquoi-moncton/leconomie-et-les-secteurs/|titlu=Économie et secteurs|sit=monctonimpact.ca|lingwa=fr-CA|data-aċċess=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;.

Moncton hija l-mutur ekonomiku u demografiku ta' [[New Brunswick]]. Il-preżenza ta' bosta setturi, wieħed mill-punti ewlenin ta' saħħa tal-belt, tistimula l-innovazzjoni fir-reġjun kollu. Assigurazzjoni, servizzi finanzjarji, ICT, trasport, bejgħ bl-imnut, esternalizzazzjoni tal-proċessi tan-negozju, turiżmu, manifattura avvanzata: is-setturi kollha huma rappreżentati&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.canada.ca/errors/404.html|titlu=Not Found|kunjom=Canada|isem=Service|data=2015-10-13|sit=www.canada.ca|data-aċċess=2026-10-21|arkivju-data=2024-09-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240902234055/https://www.canada.ca/errors/404.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

'''&lt;big&gt;Forza tax-xogħol bilingwi&lt;/big&gt;'''

Moncton saret l-ewwel belt uffiċjalment bilingwi fil-[[Kanada]]. Bi kważi nofs il-popolazzjoni tagħha titkellem kemm bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] kif ukoll bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], għandha l-forza tax-xogħol tas-sengħa u multilingwi li għandek bżonn biex toffri lill-klijenti tiegħek servizz eċċezzjonali fiż-żewġ lingwi uffiċjali tal-provinċja&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://monctonimpact.ca/fr/pourquoi-moncton/leconomie-et-les-secteurs/|titlu=Économie et secteurs|sit=monctonimpact.ca|lingwa=fr-CA|data-aċċess=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;.

== Edukazzjoni ==
Moncton hija waħda mill-ibliet universitarji ewlenin tal-provinċja. Filwaqt li l-Anglofoni ġeneralment jistudjaw fi bliet oħra, Moncton toffri firxa wiesgħa ta’ opportunitajiet edukattivi għall-popolazzjoni Frankofona tagħha. Minbarra diversi skejjel vokazzjonali privati, Moncton għandha żewġ kampusijiet tal-Kulleġġ Komunitarju ta’ New Brunswick, erba’ kulleġġi privati, u erba’ kampusijiet universitarji&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=http://www.umoncton.ca/|titlu=Choisir l’Université de Moncton {{!}} UMoncton|sit=www.umoncton.ca|lingwa=fr|data-aċċess=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;.

== Midja ==
Il-gazzetta ta’ kuljum bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ta’ Moncton hija t-''Times &amp; Transcript''. ''It-Telegraph-Journal of Saint John'' jitqassam ukoll fil-belt. Moncton għandha wkoll il-gazzetta ta’ kull ġimgħa ''Here'', li tkopri aħbarijiet kulturali. 

Moncton hija servuta wkoll mill-gazzetta ta’ kuljum bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] ''L'Acadie nouvelle'', ippubblikata f’[[Caraquet]], kif ukoll mill-gazzetta ta’ kull ġimgħa ''L'Étoile'', minn [[Dieppe (New Brunswick)|Dieppe]], u ''Le Moniteur acadien'', minn Shediac. 

Il-kwartieri ġenerali ta’ [[Radio-Canada]] Acadie ilu f’Moncton mill-1954, u fi Triq il-Kbira mill-2015. Ix-xandar huwa l-post fejn inġibdu l-films għal ''Téléjournal Acadie'', li jservi lill-popolazzjoni [[Lingwa Franċiża|Frankofona]] tal-Provinċji tal-Atlantiċi, u jipproduċi wkoll programmi tar-radju lokali u kontenut tal-web. L-istess bini jospita fergħa lokali ta’ [[CBC]] New Brunswick. 

L-Université de Moncton għandha wkoll il-mezzi tax-xandir tagħha stess, inkluż il-gazzetta Le Front u l-istazzjon tar-radju CKUM, 93.5 FM&lt;ref&gt;{{Ċita web|url=https://www.codiacfm.ca/|titlu=Accueil|sit=Codiac 93.5 FM|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;.

== Ġemellaġġ ==

* {{Flagicon|USA}} [[Lafayette (Louisiana)|Lafayette]] ([[Stati Uniti]]) ;
* {{Flagicon|ITA}} [[Parma]] ([[Italja]]).

== Referenzi ==</text>
      <sha1>t6zwij4f62xm6wqcrw2hm44lzsmec31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kimi Antonelli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34768</id>
    <revision>
      <id>333539</id>
      <timestamp>2026-11-02T09:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trigcly</username>
        <id>17859</id>
      </contributor>
      <comment>Kontenut inizjali</comment>
      <origin>333539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2303" sha1="mp8vygffyqx7xp563lo2diod97339nc" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija}}

'''Andrea Kimi Antonelli''' (pronunzja: [anˈdrɛːa ˈkiːmi antoˈnɛlli; twieled fil-25 ta' Awwissu 2006) huwa sewwieq [[Italja|Taljan]] tat-tlielaq tal-[[Karozza|karozzi]] tal-Formula Wieħed mal-Mercedes. Antonelli rebaħ il-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa tal-Formula Wieħed fl-2026 mal-Mercedes, u sar l-iżgħar rebbieħ dinji tal-kampjonat dinji fl-[[Storja|istorja]]; huwa rebaħ disa' Grand Prix mid-debutt tiegħu fl-2025.

Antonelli twieled u trabba f'[[Bolonja|Bologna]], l-Italja, u huwa iben l-eks sewwieq tat-tlielaq tal-karozzi [[Marco Antonelli]]. Wara karriera ta' suċċess fil-karting — fejn laħaq il-quċċata b'rebħiet wara xulxin tal-Kampjonat [[Ewropa|Ewropew]] fl-2020 u fl-2021 — Antonelli beda jtellaq fil-kategorija tal-Formula taż-żgħar. Huwa ddomina l-kampjonati Taljani u tal-ADAC F4 fl-2022 mal-Prema, rebaħ tellieqa fil-GT3 tal-Italja, u rebaħ il-medalja tad-deheb għall-Italja fil-Logħbiet tal-Motorsport tal-FIA. Huwa mbagħad rebaħ il-Kampjonat Ewropew u l-Kampjonat tal-Lvant Nofsani fil-Formula Reġjonali, qabel ma spiċċa fis-sitt post fl-istaġun tiegħu bħala apprendist tal-Formula 2 tal-FIA.

Antonelli kien ilu membru tat-Tim taż-Żgħar tal-Mercedes mill-2019, meta ħa post [[Lewis Hamilton]] biex itellaq flimkien ma' sieħbu [[George Russell]] mal-Mercedes fl-2025 u sar it-tielet l-iżgħar sewwieq fl-istorja tal-Formula 1 tal-età ta' 18-il sena; huwa kiseb l-ewwel podium tiegħu fil-Kanada. It-tim tal-Mercedes rebaħ il-kampjonat tal-kostrutturi fl-2026, u Antonelli rebaħ disa' Grand Prix — inkluż il-Grand Prix ġo pajjiżu l-Italja — u kiser diversi rekords peress li sar l-iżgħar rebbieħ fl-istorja tal-Kampjonat Dinji tal-Formula 1, tal-età ta' 20 sena, kif ukoll l-ewwel rebbieħ Taljan wara 73 sena.

Sa Novembru 2026, Antonelli rebaħ disa' Grand Prix, kiseb seba' pole positions, għamel għaxar fastest laps, u kiseb il-podium 19-il darba minn 43 tellieqa fil-Formula Wieħed. Barra minn hekk, huwa kiser ukoll diversi rekords fil-Formula Wieħed, fosthom l-iżgħar sewwieq li kiseb pole position, l-iżgħar sewwieq li għamel fastest lap u l-iżgħar sewwieq li kiseb ''grand chelem''. Antonelli għandu kuntratt mal-Mercedes mill-inqas sa tmiem l-istaġun tal-2027.

== Referenzi ==</text>
      <sha1>mp8vygffyqx7xp563lo2diod97339nc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>333540</id>
      <parentid>333539</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trigcly</username>
        <id>17859</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Sportivi Taljani]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>333540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2336" sha1="mhzfpzs512t5q4jg0v2tn1d8h4e63w3" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija}}

'''Andrea Kimi Antonelli''' (pronunzja: [anˈdrɛːa ˈkiːmi antoˈnɛlli; twieled fil-25 ta' Awwissu 2006) huwa sewwieq [[Italja|Taljan]] tat-tlielaq tal-[[Karozza|karozzi]] tal-Formula Wieħed mal-Mercedes. Antonelli rebaħ il-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa tal-Formula Wieħed fl-2026 mal-Mercedes, u sar l-iżgħar rebbieħ dinji tal-kampjonat dinji fl-[[Storja|istorja]]; huwa rebaħ disa' Grand Prix mid-debutt tiegħu fl-2025.

Antonelli twieled u trabba f'[[Bolonja|Bologna]], l-Italja, u huwa iben l-eks sewwieq tat-tlielaq tal-karozzi [[Marco Antonelli]]. Wara karriera ta' suċċess fil-karting — fejn laħaq il-quċċata b'rebħiet wara xulxin tal-Kampjonat [[Ewropa|Ewropew]] fl-2020 u fl-2021 — Antonelli beda jtellaq fil-kategorija tal-Formula taż-żgħar. Huwa ddomina l-kampjonati Taljani u tal-ADAC F4 fl-2022 mal-Prema, rebaħ tellieqa fil-GT3 tal-Italja, u rebaħ il-medalja tad-deheb għall-Italja fil-Logħbiet tal-Motorsport tal-FIA. Huwa mbagħad rebaħ il-Kampjonat Ewropew u l-Kampjonat tal-Lvant Nofsani fil-Formula Reġjonali, qabel ma spiċċa fis-sitt post fl-istaġun tiegħu bħala apprendist tal-Formula 2 tal-FIA.

Antonelli kien ilu membru tat-Tim taż-Żgħar tal-Mercedes mill-2019, meta ħa post [[Lewis Hamilton]] biex itellaq flimkien ma' sieħbu [[George Russell]] mal-Mercedes fl-2025 u sar it-tielet l-iżgħar sewwieq fl-istorja tal-Formula 1 tal-età ta' 18-il sena; huwa kiseb l-ewwel podium tiegħu fil-Kanada. It-tim tal-Mercedes rebaħ il-kampjonat tal-kostrutturi fl-2026, u Antonelli rebaħ disa' Grand Prix — inkluż il-Grand Prix ġo pajjiżu l-Italja — u kiser diversi rekords peress li sar l-iżgħar rebbieħ fl-istorja tal-Kampjonat Dinji tal-Formula 1, tal-età ta' 20 sena, kif ukoll l-ewwel rebbieħ Taljan wara 73 sena.

Sa Novembru 2026, Antonelli rebaħ disa' Grand Prix, kiseb seba' pole positions, għamel għaxar fastest laps, u kiseb il-podium 19-il darba minn 43 tellieqa fil-Formula Wieħed. Barra minn hekk, huwa kiser ukoll diversi rekords fil-Formula Wieħed, fosthom l-iżgħar sewwieq li kiseb pole position, l-iżgħar sewwieq li għamel fastest lap u l-iżgħar sewwieq li kiseb ''grand chelem''. Antonelli għandu kuntratt mal-Mercedes mill-inqas sa tmiem l-istaġun tal-2027.

== Referenzi ==

[[Kategorija:Sportivi Taljani]]</text>
      <sha1>mhzfpzs512t5q4jg0v2tn1d8h4e63w3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>333541</id>
      <parentid>333540</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trigcly</username>
        <id>17859</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>added [[Category:Twieldu fl-2006]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>333541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2367" sha1="2h7aeb6u1iru9eg9y4tk2lv34skl6sx" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija}}

'''Andrea Kimi Antonelli''' (pronunzja: [anˈdrɛːa ˈkiːmi antoˈnɛlli; twieled fil-25 ta' Awwissu 2006) huwa sewwieq [[Italja|Taljan]] tat-tlielaq tal-[[Karozza|karozzi]] tal-Formula Wieħed mal-Mercedes. Antonelli rebaħ il-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa tal-Formula Wieħed fl-2026 mal-Mercedes, u sar l-iżgħar rebbieħ dinji tal-kampjonat dinji fl-[[Storja|istorja]]; huwa rebaħ disa' Grand Prix mid-debutt tiegħu fl-2025.

Antonelli twieled u trabba f'[[Bolonja|Bologna]], l-Italja, u huwa iben l-eks sewwieq tat-tlielaq tal-karozzi [[Marco Antonelli]]. Wara karriera ta' suċċess fil-karting — fejn laħaq il-quċċata b'rebħiet wara xulxin tal-Kampjonat [[Ewropa|Ewropew]] fl-2020 u fl-2021 — Antonelli beda jtellaq fil-kategorija tal-Formula taż-żgħar. Huwa ddomina l-kampjonati Taljani u tal-ADAC F4 fl-2022 mal-Prema, rebaħ tellieqa fil-GT3 tal-Italja, u rebaħ il-medalja tad-deheb għall-Italja fil-Logħbiet tal-Motorsport tal-FIA. Huwa mbagħad rebaħ il-Kampjonat Ewropew u l-Kampjonat tal-Lvant Nofsani fil-Formula Reġjonali, qabel ma spiċċa fis-sitt post fl-istaġun tiegħu bħala apprendist tal-Formula 2 tal-FIA.

Antonelli kien ilu membru tat-Tim taż-Żgħar tal-Mercedes mill-2019, meta ħa post [[Lewis Hamilton]] biex itellaq flimkien ma' sieħbu [[George Russell]] mal-Mercedes fl-2025 u sar it-tielet l-iżgħar sewwieq fl-istorja tal-Formula 1 tal-età ta' 18-il sena; huwa kiseb l-ewwel podium tiegħu fil-Kanada. It-tim tal-Mercedes rebaħ il-kampjonat tal-kostrutturi fl-2026, u Antonelli rebaħ disa' Grand Prix — inkluż il-Grand Prix ġo pajjiżu l-Italja — u kiser diversi rekords peress li sar l-iżgħar rebbieħ fl-istorja tal-Kampjonat Dinji tal-Formula 1, tal-età ta' 20 sena, kif ukoll l-ewwel rebbieħ Taljan wara 73 sena.

Sa Novembru 2026, Antonelli rebaħ disa' Grand Prix, kiseb seba' pole positions, għamel għaxar fastest laps, u kiseb il-podium 19-il darba minn 43 tellieqa fil-Formula Wieħed. Barra minn hekk, huwa kiser ukoll diversi rekords fil-Formula Wieħed, fosthom l-iżgħar sewwieq li kiseb pole position, l-iżgħar sewwieq li għamel fastest lap u l-iżgħar sewwieq li kiseb ''grand chelem''. Antonelli għandu kuntratt mal-Mercedes mill-inqas sa tmiem l-istaġun tal-2027.

== Referenzi ==

[[Kategorija:Sportivi Taljani]]
[[Kategorija:Twieldu fl-2006]]</text>
      <sha1>2h7aeb6u1iru9eg9y4tk2lv34skl6sx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>333543</id>
      <parentid>333541</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Trigcly</username>
        <id>17859</id>
      </contributor>
      <comment>defaultsort</comment>
      <origin>333543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2398" sha1="tvil85inydqltvc23rnxwf72r0ebifb" xml:space="preserve">{{Infobox bijografija}}

'''Andrea Kimi Antonelli''' (pronunzja: [anˈdrɛːa ˈkiːmi antoˈnɛlli; twieled fil-25 ta' Awwissu 2006) huwa sewwieq [[Italja|Taljan]] tat-tlielaq tal-[[Karozza|karozzi]] tal-Formula Wieħed mal-Mercedes. Antonelli rebaħ il-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa tal-Formula Wieħed fl-2026 mal-Mercedes, u sar l-iżgħar rebbieħ dinji tal-kampjonat dinji fl-[[Storja|istorja]]; huwa rebaħ disa' Grand Prix mid-debutt tiegħu fl-2025.

Antonelli twieled u trabba f'[[Bolonja|Bologna]], l-Italja, u huwa iben l-eks sewwieq tat-tlielaq tal-karozzi [[Marco Antonelli]]. Wara karriera ta' suċċess fil-karting — fejn laħaq il-quċċata b'rebħiet wara xulxin tal-Kampjonat [[Ewropa|Ewropew]] fl-2020 u fl-2021 — Antonelli beda jtellaq fil-kategorija tal-Formula taż-żgħar. Huwa ddomina l-kampjonati Taljani u tal-ADAC F4 fl-2022 mal-Prema, rebaħ tellieqa fil-GT3 tal-Italja, u rebaħ il-medalja tad-deheb għall-Italja fil-Logħbiet tal-Motorsport tal-FIA. Huwa mbagħad rebaħ il-Kampjonat Ewropew u l-Kampjonat tal-Lvant Nofsani fil-Formula Reġjonali, qabel ma spiċċa fis-sitt post fl-istaġun tiegħu bħala apprendist tal-Formula 2 tal-FIA.

Antonelli kien ilu membru tat-Tim taż-Żgħar tal-Mercedes mill-2019, meta ħa post [[Lewis Hamilton]] biex itellaq flimkien ma' sieħbu [[George Russell]] mal-Mercedes fl-2025 u sar it-tielet l-iżgħar sewwieq fl-istorja tal-Formula 1 tal-età ta' 18-il sena; huwa kiseb l-ewwel podium tiegħu fil-Kanada. It-tim tal-Mercedes rebaħ il-kampjonat tal-kostrutturi fl-2026, u Antonelli rebaħ disa' Grand Prix — inkluż il-Grand Prix ġo pajjiżu l-Italja — u kiser diversi rekords peress li sar l-iżgħar rebbieħ fl-istorja tal-Kampjonat Dinji tal-Formula 1, tal-età ta' 20 sena, kif ukoll l-ewwel rebbieħ Taljan wara 73 sena.

Sa Novembru 2026, Antonelli rebaħ disa' Grand Prix, kiseb seba' pole positions, għamel għaxar fastest laps, u kiseb il-podium 19-il darba minn 43 tellieqa fil-Formula Wieħed. Barra minn hekk, huwa kiser ukoll diversi rekords fil-Formula Wieħed, fosthom l-iżgħar sewwieq li kiseb pole position, l-iżgħar sewwieq li għamel fastest lap u l-iżgħar sewwieq li kiseb ''grand chelem''. Antonelli għandu kuntratt mal-Mercedes mill-inqas sa tmiem l-istaġun tal-2027.

== Referenzi ==
{{DEFAULTSORT:Antonelli, Kimi}}
[[Kategorija:Sportivi Taljani]]
[[Kategorija:Twieldu fl-2006]]</text>
      <sha1>tvil85inydqltvc23rnxwf72r0ebifb</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>