Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3266 333714 330100 2026-11-05T04:26:16Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333714 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija|caption=Ludwig van Beethoven jaħdem fuq il-''[[Missa Solemnis (Beethoven)|Missa Solemnis]]'', pittura ta' Joseph Karl Stieler, 1820.}} {{kwota|Kollox jgħaddi u d-dinja tmut, imma s-Sinfonija nru. 9 tibqa' għal dejjem.|[[Michael Bakunin]]}} [[Stampa:Signature Van Beethoven.jpg|250px|right]] '''Ludwig van Beethoven''' ({{pronING|luːtvɪç fan ˈbeːthoːfn}}; [[Bonn]], [[17 ta' Diċembru]] [[1770]] – [[Vjenna]], [[26 ta' Marzu]] [[1827]]) kien [[kompożitur]] [[Ġermanja|Ġermaniż]] li x-xogħol tiegħu jinfirex mill-perjodu klassiku sal-bidu tar-[[Romantiċiżmu]]. Bħala l-aħħar rappreżentant tal-klassiċiżmu [[Vjenna|Vjenniż]] (wara [[Christoph Willibald Gluck|Gluck]], [[Joseph Haydn|Haydn]] u [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]]), Beethoven ħejja t-triq għall-evoluzzjoni lejn ir-Romantiċizmu fil-[[mużika]] u influwenza l-mużika tal-Punent matul parti kbira tas-[[seklu 19]]. Kien inkomparabbli ("Tagħtini l-impressjoni li inti bniedem b'ħafna mħuħ, ħafna qlub u ħafna rwieħ" qallu Haydn qrib l-1793)<ref name=Massin>Estratt minn taħdita bejn Haydn u Beethoven irrapurtata mill-flawtista Louis Drouet, f': Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 45</ref> u esprima [[L-Arti|l-arti]] tiegħu fil-forom kollha tal-mużika. Minkejja li l-[[mużika sinfonika]] kienet il-kawża prinċipali tal-popularità universali tiegħu, kienet il-kitba pjanistika u l-''[[musica da camera]]'' li għamlu l-ikbar impatt. Bil-qawwa tar-rieda tiegħu rebaħ fuq it-tiġrib li ġabitlu t-traġedja tat-[[truxija]] u ċċelebra fil-mużika tiegħu t-trijonf tal-[[eroiżmu]] u l-ferħ waqt li d-destin tah biss iżolament u miżerja. Għaldaqstant, kien tassew jistħoqqlu t-tifħir ta' [[Romain Rolland]] meta dan tal-aħħar wasal biex qal: "Hu l-aqwa fost l-aqwa mużiċisti. Hu l-forza l-iżjed erojka fl-arti moderna".<ref>Rolland R, ''Vie de Beethoven'', Pariġi, 1903</ref> Ix-xogħlijiet ta' Beethoven, li għalih il-kreazzjoni mużikali kienet att ta' bniedem ħieles u independenti, u espressjoni ta' ottimiżmu u ta' fiduċja soda fil-bniedem, jagħmluh wieħed mill-figuri l-iżjed importanti fl-[[Storja|istorja]] tal-mużika. == Bijografija == === 1770-1792: Ifeġġ il-ġenju === ==== Oriġni u tfulija ==== [[Stampa:Ludwig van Beethoven's parents.jpg|thumb|left|300px|Johann van Beethoven u Maria-Magdalena Keverich, il-ġenituri ta' Beethoven.]] Ludwig van Beethoven twieled Bonn fis-16 ta' Diċembru jew fis-17 ta' Diċembru 1770,<ref>Id-data tal-magħmudija tal-mużiċista biss, is-17 ta' Diċembru 1770, hi magħrufa biċ-ċert.</ref> minn familja umli li kellha tradizzjoni mużikali ta' mill-inqas żewġ ġenerazzjonijiet. Nannuh min-naħa ta' missieru, Ludwig van Beethoven ix-xiħ (1712-1773), kien ġej minn familja ordinarja [[Fjandri (Belġju)|Fjamminga]] minn [[Mechelen]] (il-partiċella "van" m'għandhiex x'taqsam man-nobbiltà).<ref>[http://www.lvbeethoven.com/Bio/BioFamille.html lvbeethoven.com] – Ġenealoġija tal-mużiċista</ref> Dan kien raġel rispettat u mużiċista tajjeb li mar joqgħod Bonn fl-1732 u sar Maestro di Cappella tal-[[Prinċep-Elettur]] ta' [[Kolonja (Ġermanja)|Kolonja]]. Missieru, [[Johann van Beethoven]] (1740-1792), kien mużiċista u [[tenur]] fil-Qorti tal-Elettur, bniedem medjokri, kiefer u magħruf bħala xurban, li rabba 'l-uliedu taħt dixxiplina kbira. Ommu, Maria-Magdalena van Beethoven, imwielda Keverich (1746-1787), kienet bint [[kok]] tal-Elettur ta' [[Trier]]. Kienet mara qalba tajba imma depressiva, maħbuba minn uliedha imma dejjem tibqa' lura. Ludwig kien wieħed fost seba' wlied li minnhom tlieta biss laħqu l-età adulta: hu stess, u ż-żewg ħutu iżgħar minnu, Kaspar-Karl (1774-1815) u Johann (1776-1848).<ref>Massin J ut B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, pp. 6-8</ref> Johann van Beethoven ma damx ma ntebaħ bid-don mużikali ta' ibnu u induna kemm seta' jaqla' minnu. Ftakar fiċ-ċkejken Mozart, muri f'kunċerti madwar l-[[Ewropa]] xi ħmistax-il sena qabel, u mill-1775 ħa l-[[edukazzjoni]] mużikali ta' Ludwig f'idejh biex fl-1778 ħadu jdoqq il-[[pjanu]] quddiem udjenzi mar-Rheinland kollha, minn Bonn sa Kolonja. Imma għall-kuntrarju ta' [[Léopold Mozart]], minflok ma pprova juża l-[[pedagoġija]] ma' ibnu, Johann van Beethoven kien kapaċi biss juża l-awtortità u l-ħruxija u din l-esperjenza sfat bla [[frott]] u ma ttennitx darba oħra, ħlief dawra waħda fil-[[Pajjiżi l-Baxxi]] fl-1781.<ref>[http://www.radiofrance.fr/francemusique/bio/fiche.php?numero=31 radiofrance.fr] – Repères biographiques</ref> Flimkien ma' edukazzjoni ġenerali, li kien jafha fil-parti kbira lill-benevolenza tal-familja von Breuning u lill-ħbiberija mat-[[tabib]] Franz-Gerhard Wegeler, li baqgħet għal ħajtu kollha, it-tfajjel Ludwig sar l-istudent ta' [[Christian Gottlob Neefe]] (pjanu, orgni, kompożizzjoni), u bejn l-1782 u l-1783 ikkompona għall-pjanu, id-''Disa' Varjazzjonijiet fuq marċ ta' Dressler'',<ref>[http://www.lvbeethoven.com/_Sons/BunjiHisamori/VariationsPiano/Variations_WoO63.mid lvbeethoven.com] – isma' l-varjazzjonijiet Dressler</ref> u t-tliet ''Sonatini'' msejħa "lill-Elettur" li mmarkaw simbolikament il-bidu tax-xogħol mużikali tiegħu. ==== Patrunaġġ ta' Waldstein u l-laqgħa ma' Haydn ==== [[Stampa:WALDST1.jpg|thumb|right|250px|Ittra ta' '''Waldstein''' lil Beethoven, Ottubru 1792: "Irċievi minn idejn Haydn l-ispirtu ta' Mozart"]] Fl-1784, Beethoven nħatar organista fil-Qorti tal-Elettur il-ġdid Max-Franz li sar il-patrun tiegħu. Hemm induna bih il-Konti [[Ferdinand von Waldstein]] li l-għajnuna tiegħu kienet kruċjali għall-mużiċista żagħżugħ. Ħa 'l Beethoven [[Vjenna]] għall-ewwel darba f'April 1787, u fiż-żjara kellu laqgħa qasira ma' Mozart.<ref>Kuntrarju għall-idea mifruxa, Beethoven qatt ma ħa lezzjonijiet mingħand Mozart. Jgħidu li meta sema' 'l Beethoven idoqq il-[[pjanu]], Mozart instema jgħid: "Għatu kasu 'l dan, ħa jsemmuh mad-dinja kollha" – [https://web.archive.org/web/20170427095936/http://www.ac-dijon.fr/pedago/music/bac2002/mozart/annee87.html Académie de Dijon]</ref> F'Lulju 1792, von Waldstein ippreżenta ż-żagħżugħ Ludwig lil Joseph Haydn li kien għadu ġej minn dawra mal-[[Ingilterra]] u waqaf Bonn. Haydn impressjona ruħu ħafna meta qara l-mużika ta' ''[[kantata]]'' komposta minn Beethoven (jew ''Nhar il-mewt ta' [[Ġużeppi II tal-Imperu Qaddis Ruman|Ġużeppi II]]'' jew ''Nhar il-miġja ta' [[Leopoldu II tal-Imperu Qaddis Ruman|Leopoldu II]]'') u stiednu jkompli jistudja Vjenna taħt id-direzzjoni tiegħu. Beethoven kien jaf li l-opportunità li jitgħallem taħt mużiċista tal-fama ta' Haydn ma kinitx ta' min jitlifha, u fl-istess ħin kważi ma kienx għad baqagħlu aktar irbit mal-familja (ommu kienet mietet bit-[[tuberkulożi]] f'Lulju 1787, u missieru kien dejjem fis-sakra u ma kienx kapaċi jmantni l-familja). Għalhekk Beethoven aċċetta u fit-2 ta' Novembru 1792 telaq ir-[[Renu]] u qatt ma reġa' lura. Waldstein (Novembru 1792) kien qallu hekk: {{Iċċita|"Għażiż Beethoven, ħa tmur Vjenna biex twettaq ix-xewqa ta' żmien ilu: il-ġenju ta' Mozart għadu bil-vistu u jibki l-mewt tad-dixxiplu tiegħu. Fl-ineżawribbli Haydn sab il-kenn, imma ma sabx daru; hu għadu jixtieq jingħaqad ma' xi ħadd. Bil-ħidma bla waqfien, irċievi minn idejn Haydn l-ispirtu ta' Mozart".<ref>Nota ta' Waldstein fuq l-album ta' Beethoven, Novembru 1792, riprodotta f'Massin J ut B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 39</ref>}} === 1792-1802: Minn Vjenna għal Heiligenstadt === ==== L-ewwel snin fi Vjenna ==== [[Stampa:Joseph Haydn.jpg|thumb|right|250px|'''[[Joseph Haydn]]''' (1732-1809) kien l-għalliem ta' Beethoven mill-1792 sal-1794. Minkejja li r-relazzjonijiet bejniethom kienu xi kultant ikunu diffiċli, it-tnejn li huma wrew stima kbira lil xulxin.]] [[Stampa:TheateranDerWienJakobAlt.jpg|thumb|right|250px|It-'''[[Theater an der Wien]]''', post importanti tal-ħajja mużikali ta' [[Vjenna]] fil-bidu tas-seklu 19, li ra l-ħolqien ta' bosta xogħlijiet kbar ta' Beethoven fosthom ''Fidelio'' u l-''Ħames sinfonija''.]] Fl-aħħar tas-[[seklu 18]], [[Vjenna]] kienet il-kapitali tal-mużika Oċċidentali u kienet tirrapreżenta l-aħjar ċans biex wieħed jirnexxi fil-karriera mużikali. Meta wasal hemm fl-età ta' 22 sena, kien diġà kkompona ħafna, però fil-verità l-ebda waħda mill-kompożizzjonijiet sa dak iż-żmien kienet imporanti wisq, u kien għadu lura milli jilħaq il-[[maturità artistika]]. Dan jiddistingwih fundamentalment minn [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]]. Fil-fatt kien bħala pjanista "virtuoso" li xtaq isir famuż, qabel ma jagħmel isem bħala [[kompożitur]]. Rigward it-tagħlim minn [[Haydn]], minkejja li kien mill-aktar prestiġjuż, kien ukoll diżappuntat minn xi aspetti. Minn naħa minnhom, Beethoven malajr daħħalaha f'rasu li l-għalliem tiegħu kien jgħir għalih, waqt li min-naħa l-oħra Haydn ma damx ma beda jiddejjaq bin-nuqqas ta' dixxiplina u l-awdaċja mużikali tal-istudent tiegħu. Minkejja l-istima li kellhom lejn xulxin, imfakkra bosta drabi, "missier is-sinfonija" qatt ma kellu ma' Beethoven l-istess ħbiberija profonda li kellu ma' Mozart, ħbiberija li wasslet għat-twelid ta' emulazzjoni li tat ħafna frott. Haydn, lejn l-1793 qallu: {{Iċċita|"Int għandek ħafna talent u tikseb iżjed il-quddiem, ħafna iżjed. Għandek abbundanza ineżawribbli ta' ispirazzjoni. Int se jkollok ideat li għad ħadd ma kellu, u qatt m'inti se tissagrifika l-ideat tiegħek għal xi regola tiranika, imma se tissagrifika r-regoli tiraniċi għall-fantasiji tiegħek; tagħtini l-impressjoni li inti bniedem b'ħafna mħuħ, ħafna qlub u ħafna rwieħ." <ref name="Massin"/>}} Matul dan iż-żmien Haydn kellu influwenza profonda u twila fuq ix-xogħol ta' Beethoven, u iżjed tard dan kien se jirrikonoxxi dak li kien jaf lill-għalliem tiegħu. Wara li Haydn reġa' mar [[Londra]] (Jannar 1794), Beethoven kompla l-istudji tiegħu sporadikament sal-bidu tal-1795 ma' bosta għalliema oħra fosthom il-kompożitur [[Johann Baptist Schenk|Johann Schenk]] u tnejn oħra mill-epoka Mozartina: [[Johann Georg Albrechtsberger]] u [[Antonio Salieri]]. Meta temm l-apprentistat tiegħu, Beethoven iddeċieda li jibqa' Vjenna. It-talenti tiegħu bħala pjanista għamluh magħruf u apprezzat mid-dilettanti tal-mużika tal-aristokrazija Vjenniża li fosthom insibu bosta ismijiet li baqgħu sal-lum marbutin mad-dedikazzjonijiet ta' ħafna mill-kapulavuri tiegħu, bħall-Baruni Nikolaus Zmeskall, il-Prinċep Carl Lichnowsky, il-Konti [[Andrei Razumovsky]], il-Prinċep [[Joseph Franz von Lobkowitz]], u aktar tard l-Arċiduka Rodolfu tal-Awstrija. Wara li ppublika l-ewwel tliet trii tiegħu għall-pjanu, vjolin u vjolinċell, taħt in-numru opus 1, imbagħad l-ewwel ''[[Sonata|Sonati]] għall-pjanu'' tiegħu, Beethoven ta l-ewwel kunċert pubbliku fid-29 ta' Marzu 1795, fejn daqq il-kreazzjoni tiegħu ''[[Kunċert għall-pjanu nru. 2]]'' (li fil-fatt kien ikkompona l-ewwel meta kien għadu [[Bonn]]). ==== L-aqwa virtuoso ta' Vjenna ==== [[Stampa:Beethoven Riedel 1801.jpg|thumb|left|250px|'''Beethoven lejn l-1800'''. It-talenti tiegħu ta' improviżatur u virtuoso fuq il-[[pjanu]] ġew murija lill-pubbliku Vjenniż.<br />Pittura ta' C.T. Riedel, 1801]] Fl-1796 Beethoven għamel sensiela ta' kunċerti li ħaduh minn [[Vjenna]] sa [[Berlin]] u għadda minn [[Dresden]], [[Leipzig]], [[Nuremberga]] u [[Praga]]. Waqt li l-pubbliku faħħar il-''virtuosità'' u l-ispirazzjoni tiegħu fuq il-[[pjanu]], il-kritiċi l-iżjed konservazzjonisti laqgħu l-entużjażmu tiegħu b'ċertu xettiċiżmu.<ref>"Laqgħat widnejna, imma mhux qlubna; għalhekk għalina qatt mhu se jkun Mozart ieħor." – kritika fil-ġurnal patrijotiku tal-istati imperjali u rjali, Ottubru 1796, riprodotta f'Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 64</ref> Il-qari tal-klassiċi Griegi, ta' [[William Shakespeare|Shakespeare]] u tal-mexxejja tal-moviment politiku-letterarju ''[[Sturm und Drang]]'' li kienu [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] u [[Friedrich von Schiller|Schiller]], xaqleb it-temperament tal-mużiċista b'mod permanenti lejn l-[[idealiżmu]]. Dan l-idealiżmu kien imsaħħaħ ukoll mill-ideat [[demokrazija|demokratiċi]] tal-[[Illuminiżmu]] u r-[[Ir-Rivoluzzjoni Franċiża|Rivoluzzjoni Franċiża]] li dak iż-żmien kienu nfirxu mal-[[Ewropa]]. Fl-1798 Beethoven kien sikwit iżur l-ambaxxata ta' [[Franza]] fi Vjenna fejn iltaqa' ma' [[Bernadotte]] u mal-[[vjolinista]] [[Rodolphe Kreutzer]], li fl-1803 iddedikalu is-''Sonata għall-vjolin nru. 9'' li ġġib ismu. Waqt li l-attività kreattiva tiegħu intensifikat (kompożizzjoni tas-''Sonati għall-pjanu'', ''Sonata għall-pjanu nru. 5'' sa ''Sonata għall-pjanu nru. 7'', l-ewwel ''Sonati għall-vjolin u pjanu''), sa madwar l-1800, il-kompożitur kien għadu jieħu sehem fil-konkorsi mużikali li kienu popolari ħafna fis-soċjetà Vjenniża u li għamluh l-aqwa virtuoso ta' Vjenna, għad-detriment għal pjanisti ta' fama bħal [[Muzio Clementi|Clementi]], [[Johann Baptist Cramer|Cramer]], [[Josef Gelinek|Gelinek]], [[Johann Hummel|Hummel]] u [[Daniel Steibelt|Steibelt]]. L-aħħar tas-snin 1790 kien ukoll l-epoka tal-ewwel kapulavuri: l-''Kunċert għall-pjanu nru. 1'' (1798), l-ewwel sitt ''kwartetti għall-arki'' (1798-1800), is-''Settett għall-arki u nifsijiet'' (1799-1800) u fix-xogħlijiet li jaffermaw bl-iżjed mod ċar il-karattru tal-mużiċista li kien qiegħed jissawwar: is-''Sonata għall-pjanu nru. 8 (msejħa Patetika)'' (1798-1799) u s-''Sinfonija nru. 1'' (1800). Minkejja li l-influwenza tal-aħħar sinfoniji ta' [[Joseph Haydn|Haydn]] kienet għadha tidher ċara fihom, din tal-aħħar kienet diġà stampata bil-karattru Beethovenjan (b'mod partikulari fl-i''[[scherzo]]'' tat-tielet moviment) u diġà kien hemm fiha ż-żerriegħa tal-wegħda ta' suċċessi ikbar. ''L-Ewwel Kunċert'' u ''L-Ewwel Sinfonija'' indaqqu b'suċċess kbir fit-[[2 ta' April]] f'kunċert li Beethoven iddedika għax-xogħlijiet tiegħu. Bl-għajnuna tar-renti li kienu jtuh il-patruni tiegħu, Beethoven, li l-fama tiegħu kienet qiegħda tikber anki barra mill-fruntieri tal-[[Awstrija]], kien jidher f'dak il-mument ta' ħajtu li kien garantit ħajja fil-karriera ta' [[kompożitur]] u interpretu glorjuż tal-mużika. [[Karl Czerny|Czerny]], lejn l-1840 qal: {{Iċċita|"L-improviżazzjoni tiegħu ma setgħetx tkun iżjed brillanti u tal-għaġeb; f'xi laqgħat li daqq għalihom, tant impressjona 'l kull wieħed mis-semmiegħa li ħafna drabi għajnejhom kienu jimtlew bid-dmugħ, u xi wħud kienu jinfaqgħu jibku. Kellu fl-espressjoni tiegħu xi ħaġa meraviljuża, independentament mis-sbuħija u l-oriġinalità tal-ideat tiegħu u l-mod inġenjuż kif kien idoqqhom."<ref>Karl Czerny kien l-aħjar student ta' Beethoven.</ref>}} ==== Bejn is-sekli ==== [[Stampa:Beethoven Heiligenstaedter Testament.jpg|thumb|right|L-ewwel paġna tal-manuskritt tat-'''[[Testment ta' Heiligenstadt]]''', miktub minn Beethoven fis-6 ta' Ottubru 1802. Fih jispjega d-disperazzjoni tiegħu meta beda jittarax u fl-istess ħin ir-rieda li jkompli l-ħidma tiegħu ta' mużiċista.]] Is-sena 1802 kellha tkun ta' bidla kbira fil-ħajja tal-kompożitur. Mingħajr ma qal lil ħadd, mill-1796 Beethoven beda jinduna bit-[[truxija]] tiegħu, li kienet se tibqa' sejra għall-agħar mingħajr fejqan sakemm fl-1820 ittarrax għal kollox.<ref>Il-kawża tat-truxija ta' Beethoven baqgħet mhux magħrufa. Kienu suġġeriti bosta kawżi bħall-labirintite kronika, l-ostjoxelerożi, jew il-marda ta' Paget tal-għadam, però m'hemm l-ebda prova għal dawn.</ref> Għalhekk inqata' min-nies kollha u ngħalaq fis-solitudni minħabba l-biża' li jkollu jammetti fil-pubbliku li kien qiegħed ibati b'din il-marda terribbli. Allura Beethoven ħa l-fama ta' misantropu u sofra din il-fama fis-silenzju sa mewtu.<ref>Waqt li hu veru li l-mużiċista kien min-natura tiegħu impulsiv u emottiv, li x-xewqa li jkun indipendenti għamlitu jidher żorr u antipatku fil-pubbliku, nistgħu ngħidu wkoll li kien ġeneruż, leali u ħanin, kif jixhdu l-korrispondenza tiegħu u dawk li kienu jafuh.</ref> Billi kien jaf l-marda tiegħu kienet xi darba se twaqqfu milli jaħdem bħala pjanista u forsi anki milli jikkomponi, għal mument daħallu f'rasu li joqtol ruħu b'idejh, imma malajr iddispjaċieh, neħħa din l-idea minn moħħu u esprima l-fiduċja fl-arti tiegħu f'ittra li baqgħet tissejjaħ it-[[Testment ta' Heiligenstadt]], li qatt ma ntbagħtet u kien biss wara mewtu li din instabet. Beethoven fis-6 ta' Ottubru 1802 kiteb: {{Iċċita|"Ja nies li taħsbu li jien odjuż, stinat, żorr, jew nippretendi li jien hekk, kemm intom inġusti! Ma tafux ir-raġuni sigrieta li tarawni hekk. […] Kunu afu li sitt snin ilu qabditni din il-marda terribbli, li t-tobba inkompetenti għamlu agħar. Sena wara sena bla tama ta' fejqan, […] kelli ninqata' mill-kumpanija, ngħix waħdi, 'il bogħod mid-dinja. […] Jekk xi darba taqraw dan, imbagħad tindunaw li ma kontux ġusti miegħi, u li l-imdejjaq jissabbar billi jsib xi ħadd ieħor bħalu li minkejja l-ostakli kollha tan-Natura sar fost l-aqwa artisti u nies kbar."<ref>Estratt mit-Testment ta' Heiligenstadt ta' Beethoven, f'Lecompte M, ''Guide illustré de la musique symphonique de Beethoven'', Fayard, 1995, p. 319</ref>}} Fortunatament il-vitalità kreattiva tiegħu ma battietx. F'dan il-perjodu ta' kriżi morali, wara l-kompożizzjoni tas-sonata ġentili, ''[[Sonata għall-vjolin nru. 5]]'', imsejħa ''Ir-rebbiegħa'' (''Frühlings'', 1800) u tas-''[[Sonata għall-pjanu nru. 14]]'', imsejħa ''Dawl ta' Qamar'' (1801), ikkompona s-sinfonija mhux magħrufa wisq, mimlija ferħ, it-''[[It-Tieni Sinfonija|Tieni Sinfonija]]'' (1801-1802) u l-kunċert iżjed ta' swied il-qalb, il-''[[Kunċert għall-pjanu nru. 3]]'' (1800-1802) fejn feġġet b'mod ċar, permezz tal-kjavi ta' do minuri, il-personalità karatteristika tal-kompożitur. Fil-[[5 ta' April]] [[1803]], dawn iż-żewġ xogħlijiet intlaqgħu tajjeb, imma għal Beethoven kienet ħa tinqaleb il-folja; minn dak iż-żmien il-karriera tiegħu kienet se tieħu direzzjoni oħra. Miċħud mill-possibbiltà li jesprimi t-talent tiegħu kollu u milli jaqla l-għajxien bħala interpretu tal-mużika, kien sejjer jintefa' b'ruħu u ġismu fuq il-kompożizzjoni b'kuraġġ u qawwa ta' karattru li ħadd ma kien stennihom. Fit-tmiem tal-kriżi tal-1802 feġġ l-eroiżmu trijonfanti tat-''[[It-Tielet Sinfonija|Tielet Sinfonija]]''. Beethoven fl-1802 qal hekk: {{Iċċita|"Jien sodisfatt biex xogħol tiegħi sa issa. M'illum irrid niftaħ triq ġdida."<ref>Kliem ta' Beethoven lil ħabibu Krumpholz, 1802, f'[https://web.archive.org/web/20070909091630/http://www.ramifications.be/Best/lewis_beethoven.htm ramifications.be]</ref>}} === 1802-1812: Il-perjodu msejjaħ ''erojku'' === ==== Mill-''Erojka'' għal ''Fidelio'' ==== It-''[[Sinfonija nru. 3 (Beethoven)|Tielet Sinfonija]] (l-Erojka)'', kienet pass importanti fix-xogħol ta' Beethoven, mhux biss minħabba l-qawwa espressiva u t-tul tagħha li sa dak iż-żmien kienet ħaġa ġdida għalih, imma wkoll għax tat il-bidu għal sensiela ta' xogħlijiet brillanti, notevoli għat-tul tagħhom, u l-enerġija tagħhom, karatteristiċi tal-istil tal-perjodu tan-nofs ta' Beethoven, imsejjaħ "stil erojku". Il-kompożitur għall-ewwel kellu l-ħsieb li jiddedika din is-sinfonija lill-Ġeneral [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun Bonaparti]] li kien iqisu bħala s-salvatur tar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]].<ref>"Beethoven għamel 'il Bonaparti, li f'dik l-epoka kien għadu l-Ewwel Konslu, is-suġgett ta' din is-sinfonija. Sa dak iż–żmien, għal Beethoven, Napuljun kien bniedem straordinarju u kien iqisu daqs l-ikbar konsli Rumani." – Kitba ta' Ferdinand Ries fuq il-bidu tat-''Tielet Sinfonija'', riprodotta f'[http://perso.orange.fr/l.vanbeethoven/sinfonijiI.htm]</ref> Imma meta sema' bil-proklamazzjoni maħruġa mill-Imperu Franċiż (Mejju 1804), tant irrabja li qatta' d-dedikazzjoni.<ref>"Dan mhux ħlief bniedem bħal ħaddieħor! Issa ħa jgħaffeġ taħt saqajh id-drittijiet umani kollha, u jaqdi biss l-ambizzjoni tiegħu; irid jilħaq fuq kulħadd, isir tirann!" — Reazzjoni ta' Beethoven meta sema' li Napuljun ipproklama ruħu Imperatur, rappurtata minn Ferdinand Ries, f'Massin J et B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 128</ref> Fl-aħħar, il-kapulavur ingħata t-titlu ta' ''Sinfonija Kbira Erojka b'tifkira ta' bniedem kbir''. Il-kompożizzjoni tas-sinfonija ħadet mill-1802 sal-1804 u meta nstemgħet fil-pubbliku fis-7 ta' April 1805, qajmet reazzjoni kbira u l-biċċa kbira tan-nies ħasbuha twila wisq. Beethoven ma ħabbilx rasu u qal li din is-sinfonjia jarawha qasira meta jkun ikkompona oħra ta' iżjed minn siegħa,<ref>Massin J et B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 639</ref> u sal-kompożizzjoni tad-''Disa' Sinfonija'' baqa' jqis l-''Erojka'' bħala l-aħjar sinfonija tiegħu.<ref>Lill-poeta Christophe Kuffner li saqsieh liema mis-sinfoniji tiegħu kienet togħġbu l-iżjed, Beethoven wieġeb: "L-Erojka! — Jien naħseb id-do minuri — Le, le! L-Erojka!" f'[http://perso.orange.fr/l.vanbeethoven/sinfonijiI.htm]</ref> Fil-kitba pjanistika, l-istil evolva wkoll: fl-1804 is-''[[Sonata għall-pjanu nru. 21]]'' iddedikata lill-Konti Waldstein u msemmija għalih, laqtet 'il-pjanisti li daqquha bil-''virtuosità'' tagħha u b'kemm kienet teħtieġ mill-istrument. Is-sonata grandjuża ''[[Sonata għall-pjanu nru. 23]]'' imsejħa ''Appassionata'' (1805), ħarġet mill-istess forma u ftit żmien warajha l-''[[Kunċert Tripplu]]'' għall-pjanu, vjolin, vjolinċell u orkestra (1804). F'Lulju tal-1805, il-kompożitur iltaqa' ma' [[Luigi Cherubini]] u ma ħebiex l-ammirazzjoni li kellu għalih. Ta' ħamsa u tletin sena, Beethoven beda jaħdem fil-forma mużikali li għaliha [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] kien l-iżjed famuż, l-[[opra lirika]]. Fl-1801 għoġbu ħafna l-librett ''Léonore ou l'amour conjugal'' tal-Franċiż Jean-Nicolas Bouilly, u fl-1803 beda l-abbozz tal-opra ''[[Fidelio]]'', li fil-bidu kienet iġġib it-titlu tal-eroina ''Léonore''. Imma kellu xi diffikultajiet li ma stennihomx. Din fil-bidu ma ntgħoġbitx mill-pubbliku (kellha tliet rappreżentazzjonijiet biss fl-1805) u Beethoven beda jaħseb li kien hemm konfoffa kontra tiegħu. ''Fidelio'' kellha tgħaddi minn tliet verżjonijiet (1805, 1806 u 1814) u kien biss wara t-tielet waħda li fl-aħħar l-opra kellha r-rikoxximent li xerqilha. Beethoven kien ikkompona xogħol importanti tar-repertorju liriku imma din l-esperjenza ħallietu b'togħma qarsa u qatt ma reġa' ħadem f'dil-forma ta' mużika, allavolja ħaseb fi proġetti oħra, fosthom ''MacBeth'' ispirat mix-xogħol ta' [[William Shakespeare|Shakespeare]]<ref>Beethoven kiteb abbozz ta' ''ouverture'' għal din l-opra li qatt ma twetqet. Willem Holsbergen ipprova jagħmel rikostruzzjoni tagħha u ppublikaha bin-numru 454 fil-katalogu Biamonti</ref> u fuq kollox ''Faust'' ta' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], fl-aħħar ta' ħajtu. ==== L-indipendenza stabbilita ==== [[Stampa:Beethoven18045JosephMähler.jpg|thumb|left|250px|'''Beethoven lejn l-1804''', fl-epoka tas-''[[Sonata Appassionata]]'' u ta' ''[[Fidelio]]''. Deċiż li jiġġieled kontra d-destin, f'dan il-perjodu li jinfirex mill-1802 sal-1812, ikkompona sensiela ta' xogħlijiet brillanti mimlijin enerġija, karatteristiċi tal-istil erojku tiegħu.]] Wara l-1805, minkejja l-problemi ta' ''Fidelio'' li tefgħuh lura, il-qagħda ta' Beethoven reġgħet marret għall-aħjar. Reġgħet ġiet lura fih il-vitalità kreattiva, deher li kien aċċetta t-truxija tiegħu u reġa' sab, għall-inqas għal xi żmien, ħajja soċjali sodisfaċenti. Minkejja diżappunt sentimentali ieħor għall-mużiċista fil-ksur tar-relazzjoni intima li kellu ma' Joséphine von Brunsvik, is-snin bejn l-1806 u l-1808 kienu l-iżjed fertili għall-kapulavuri li ħoloq: is-sena 1806 biss rat il-kompożizzjoni tal-''[[Kunċert għall-pjanu nru. 4]]'', ta' tliet kwartetti għall-arki, ''[[Kwartett għall-arki|nru. 7]], [[Kwartett għall-arki|nru. 8]] u [[Kwartett għall-arki|nru. 9]]'' iddedikat lill-Konti [[Andrei Razumovsky|Razumovsky]], tar-''[[Sinfonija nru. 4 (Beethoven)|Raba' Sinfonija]]'' u tal-''[[Kunċert għall-vjolin]]''. Fil-ħarifa ta' dik is-sena Beethoven mar joqgħod mal-patrun tiegħu, il-Prinċep Carl Lichnowsky, fil-palazz tiegħu fis-[[Sleżja]] u kien waqt li kien qiegħed hemm li wera bl-iżjed qawwa kemm ried ikun indipendenti. Lichnowsky hedded li jarresta 'l Beethoven jekk dan iwebbes rasu u jirrifjuta li jdoqq il-pjanu quddiem xi uffiċjali Franċiżi li kienu stazzjonati fil-palazz tiegħu (is-Sleżja kienet ilha okkupata mill-armati ta' Napuljun mill-[[Battalja ta' Austerlitz]]), u l-kompożitur telaq il-prinċep wara ġlieda vjolenti u bagħatlu nota li m'għandhiex bżonn kummentarju (Ottubru 1806) : {{Iċċita|"Prinċep, dak li int, hu b'aċċident tat-twelid. Dak li jien, hu bil-ħila tiegħi. Hemm ħafna prinċpijiet u jkun hemm eluf oħra. Beethoven m'hemmx ħlief wieħed."<ref>Nota mibgħuta minn Beethoven lil Lichnowsky, Ottubru 1806, riprodotta f'[http://www.cndp.fr/secondaire/bacmusique/beethoven/lichnowsky.htm www.cndp.fr]</ref>}} Minkejja l-gwaj li ġab fuqu bit-telfa tar-renti mill-patrun ewlieni tiegħu, Beethoven irnexxilu li jistabilixxi ruħu bħala artista independenti u jeħles simbolikament mill-patrunaġġ aristokratiku. Minn hemm l-istil Erojku beda tiela lejn il-quċċata tal-perfezzjoni. Beethoven mexa max-xewqa tiegħu li "jaqbad id-destin minn għonqu" kif qal 'il Wegeler f'Novembru tal-1801<ref>Ittra ta' Beethoven lil Franz-Gerhard Wegeler, 16 ta' Nov. 1801, f'[https://web.archive.org/web/20080305073235/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?id=5108&template=dokseite_digitales_archiv_en&_eid=5055&_ug=Famous%20letters%20as%20a%20short%20biography&_dokid=b202&_mid=Written%20documents%20by%20Ludwig%20van%20Beethoven%20and%20others&_seite=1 beethoven-haus-bonn.de]</ref> u beda jaħdem fuq il-''[[Sinfonija nru. 5 (Beethoven)|Ħames Sinfonija]]''. Permezz tal-famuż motiv ritmiku ta' erba' noti li jinstema' fl-ewwel battuta u jinfirex max-xogħol kollu, il-mużiċista ried jesprimi t-taqbida tal-bniedem mad-destin u r-rebħa finali tiegħu. L-''ouverture'' ''[[Korjolanu]]'', li bħalha hi fuq il-kjavi ta' do minuri, ġejja mill-istess epoka. Imma allavolja kienet komposta fl-istess żmien bħall-Ħames Sinfonija, is-''[[Sinfonija nru. 6 (Beethoven)|Sinfonija Pastorali]]'' hi differenti għal kollox. Michel Lecompte iddeskriviha bħala "l-iżjed serena, l-iżjed mistrieħa, l-iżjed melodika mid-disa' sinfoniji" u fl-istess ħin l-inqas tipika.<ref>Lecompte M, ''Guide illustré de la musique symphonique de Beethoven'', Fayard, 1995, p. 131</ref> Hi tislima lin-natura minn kompożitur li kien iħobb ħafna l-kampanja, fejn minn dejjem sab il-kalma u l-ħemda li jispirawh. Din tħabbar verament ir-[[romantiċiżmu]] fil-mużika, il-''Pastorali'' għandha bħala sottotitlu din il-frażi ta' Beethoven: "Espressjoni ta' sentiment iżjed minn pittura" u kull moviment fiha għandu indikazzjoni deskrittiva: kienet twieldet is-[[mużika programmatika|sinfonija programmatika]]. Il-kunċert mogħti minn Beethoven fit-22 ta' Diċembru 1808 kien bla dubju ta' xejn wieħed mill-ikbar fl-istorja (ma' dak tas-7 ta' Mejju 1824). Fih indaqqu għall-ewwel darba l-''[[Sinfonija nru. 5 (Beethoven)|Ħames Sinfonija]]'', is-''[[Sinfonija nru. 6 (Beethoven)|Sinfonija pastorali]]'', il-''[[Kunċert għall-pjanu nru. 4 (Beethoven)|Kunċert għall-pjanu nru. 4]]'', il-''[[Fantasija korali]]'' għall-pjanu u orkestra u żewġ innijiet mill-''[[Quddiesa fid-Do maġġuri (Beethoven)|Quddiesa fid-Do maġguri]]'' li kien ikkompona għall-Prinċep [[Esterházy]] fl-1807.<ref>Minkejja l-programm, dan il-kunċert jidher li kien diżastru artistiku; l-orkestra ma kellhiex ħin biżżejjed biex tipprattika u Beethoven insulta bl-addoċċ 'il-mużiċisti</ref> Wara l-mewt ta' [[Joseph Haydn|Haydn]] f'Mejju tal-1809, minkejja li kien għad baqa' avversarji determinati, ma kien jinstab ħadd fid-dinja li seta' jikkontesta l-post ta' Beethoven fil-panteon tal-mużiċisti. ==== Il-maturità artistika ==== [[Stampa:Goethe.jpg|thumb|right|190px|Fl-1812 Beethoven kien jispera ħafna li jiltaqa' ma' '''[[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]''', imma sab biss indifferenza maħsuba. Jikkumenta fuq Beethoven, il-poeta kiteb: "Għadni qatt ma rajt artista b'iżjed konċentrazzjoni qawwija, iżjed enerġetiku, iżjed interjuri (…) Sfortunatament għandu personalità bla kontroll ta' xejn."<ref>Rolland R, ''Vie de Beethoven'', Pariġi, 1903 – [http://www.musicologie.org/theses/vie_de_beethoven.html musicologie.org]</ref>]] Fl-1808, Beethoven kellu offerta mingħand [[Jérôme Bonaparte]], li ħuh kien tah it-tron tal-[[Westfalja]], biex isir ''maestro di cappella'' fil-Qorti tiegħu f'Kassel. Jidher li għal mument ġietu l-ħajra li jaċċetta dan l-impieg prestiġuż li, minkejja li kieku ddeċieda li jaċċetta kien iwarrab l-indipendenza tiegħu li tant kien iġġieled għaliha, din il-pożizzjoni kienet tiżguralu aktar kumdità. Imma fl-1809, kien hemm reazzjoni patrijotika mill-aristokrazija Vjenniża. Biex ma jħallux il-mużiċista nazzjonali tagħhom jitlaq, l-Arċiduka Rodolfu, il-Prinċep Kinsky u l-Prinċep Lobkowitz marru jiżguraw 'l Beethoven, li jekk jibqa' [[Vjenna]], jkollu ħlas għal ħajtu ta' 4000 florin fis-sena, somma konsiderevoli għal dik l-epoka.<ref>[https://web.archive.org/web/20070926222458/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms_upload/media/85/kurzf_hrer_geld_franz._doc_1.pdf#search=%22beethoven%204000%20florins%22 beethoven-haus-bonn.de] – Beethoven u l-flus</ref> Beethoven aċċetta u qata' xewqtu li żgur ma jerġax ikun fil-bżonn. Imma fir-rebbiegħa tal-1809 il-gwerra bejn [[Franza]] u l-[[Awstrija]], li reġgħet bdiet, ħassret kollox. Il-familja imperjali kienet imġiegħla tħalli 'l Vjenna li kienu qed jokkupaw. Il-kriżi gravi ekonomika li laqtet 'l-[[Awstrija]] wara l-Battalja ta' Wagram u t-Trattat ta' Schönbrunn impost minn [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun Bonaparti]], irvinat l-aristokrazija u l-kuntratt ma' Beethoven safa fix-xejn. Sa mewtu s-sitwazzjoni baqgħet tant ħażina li kellu jgħix l-aħħar snin ta' ħajtu kważi fil-faqar. [[Stampa:Antonie Brentano3.jpg|thumb|left|285x285px|Ritratt ta' Antonia Brentano minn Joseph Karl Stieler]] Madankollu, il-lista ta' kompożizzjonijiet baqgħet titwal: is-snin 1809 u 1810 raw il-kompożizzjoni ta' sensiela ġdida ta' kapulavuri, mill-kunċert brillanti, ''[[Kunċert għall-pjanu nru. 5 (Beethoven)|Kunċert għall-pjanu nru. 5]]'', li ndaqq għall-ewwel darba minn [[Karl Czerny]], il-''[[Kwartett għall-arki nru. 10 (Beethoven)|Kwartett għall-arki nru. 10]]'' msejjaħ ''l-Arpi'', għall-''musica di scena'' għal ''[[Egmont (Beethoven)|Egmont]]'' ta' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]. Meta l-istudent u ħabib tiegħu, l-Arċiduka Rudolf, l-iżgħar tifel tal-familja imperjali, kien imġiegħel jitlaq, Beethoven ikkompona s-''[[Sonata għall-pjanu nru. 26 (Beethoven)|Sonata "Saħħiet"]]''. Bla dubju, is-snin 1811 u 1812 raw il-kompożitur jilħaq l-quċċata tal-ħajja kreattiva tiegħu. It-''[[Triju bil-pjanu nru. 7 (Beethoven)|Triju tal-Arċiduka]]'' u s-''[[Sinfonija nru. 7 (Beethoven)|Seba' Sinfonija]]'' kienu ħa jkunu l-ogħla punt tal-perjodu erojku. Fil-ħajja personali, Beethoven kien imweġġa profondament meta fl-1810 kien se jiżżewweġ lil Thérèse Malfatti, li lilha ddedika l-famuża ''[[Ittra lil Eliża]]'', u t-tieġ tħassar. Il-bijografi kitbu ħafna fuq il-ħajja sentimentali ta' Beethoven. Il-kompożitur innamra ma' bosta nisa sbieħ, sikwit miżżewġin, imma qatt ma wasal għaż-żwieġ ħlief ma' Malfatti. Ir-relazzjonijiet ma' Giulietta Giucciardi (li kienet l-ispirazzjoni għas-''[[Sonata għall-pjanu nru. 14 (Beethoven)|Sonata "Fid-dawl tal-qamar"]]''), ma' Thérèse von Brunsvik (li ddedikahla s-''[[Sonata għall-pjanu nru. 24 (Beethoven)|Sonata għall-pjanu nru. 24]]''), Maria von Erdödy (li kitbilha żewġ ''[[Sonati għall-vjolinċell nru. 4 u 5 (Beethoven)|Sonati għall-vjolinċell opus 102]]'') u ma' Amalie Sebald ma damux wisq. Barra t-tħassir ta' daż-żwieġ, il-ġrajja l-oħra importanti fl-imħabba tal-mużiċista kienet il-kitba fl-1812 tal-ittra emottiva, [[Ittra lill-Maħbuba immortali]] li għadna ma nafux lil min kitibha, imma l-ismijiet ta' Joséphine von Brunsvik u fuq kollox ta' Antonia Brentano jispikkaw l-iżjed mill-istudju tal-koppja Massin.<ref>Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, pp. 232-44</ref> u ta' Maynard Solomon.<ref>Sors: Solomon M, ''Beethoven'', Lattès, 1985, p. 185-216</ref> === 1813-1817: Is-snin imdallma === [[Stampa:Incident Teplitz 1812.png|thumb|left|250px|'''L-inċident ta' Teplice''' (Lulju 1812) minn Carl Rohling, 1887. Beethoven, akkumpanjat minn Goethe (fuq ix-xellug, fil-fond), jirrifjuta li jsellem b'inkin lill-familja imperjali u jibqa' għaddej.]] Ix-xahar ta' Lulju 1812, li fuqu għandna ħafna kummenti mill-bijografiċi tal-mużiċista, wassal għal taqliba kbira fil-ħajja ta' Beethoven. Waqt li kien qiegħed jieħu l-kura termali fir-reġjun ta' [[Teplice]] u ta' [[Karlovy Vary]], kiteb l-ittra enigmatika, "[[Ittra lill-maħbuba immortali]]", u kellu laqgħa li ma tat ebda frott ma' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] bil-medjazzjoni ta' [[Bettina von Arnim|Bettina Brentano]]. Għal raġunijiet li ma nafux sew x'kienu, dan kien il-bidu għal perjodu twil ta' nixfa fil-ħajja kreattiva tal-mużiċista. Nafu li s-snin ta' wara l-1812 kienu mimlijin ġrajjiet drammatiċi fil-ħajja ta' Beethoven, ġrajjiet li kellu jħabbat wiċċu magħhom waħdu billi ħbiebu kollha jew kważi kollha kienu telqu minn [[Vjenna]] minħabba l-gwerra tal-1809, imma xejn ma jista' jispjega għal kollox dan il-waqfien wara għaxar snin ta' kreatività inkredibbli. Minkejja li l-pubbliku għoġbitu ħafna s-''[[Sinfonija nru. 7 ta' Beethoven|Seba' sinfonija]]'' u r-''[[Ir-Rebħa ta' Wellington|Rebħa ta' Wellington]]'' (Diċembru 1813) u minkejja li r-rappreżentazzjoni tal-aħħar verżjoni tal-''[[Fidelio]]'' kienet suċċess trijonfali (Mejju 1814), Beethoven ftit ftit beda jitlef il-popolarità mal-Vjenniżi li kien għad għandhom nostalġija tal-qatt minsi [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] u bdiet togħġobhom il-mużika iżjed frivola ta' [[Gioacchino Rossini|Rossini]]. Il-konferenza li saret fil-[[Kungress ta' Vjenna]] fejn Beethoven ġie maħtur bħala mużiċista nazzjonali,<ref>[https://web.archive.org/web/20071018041236/http://www.uquebec.ca/musique/catal/beethoven/beelvbio.html uquebec.ca] – Università ta' Québec</ref>, ma ħebiex għal żmien twil il-fatt li kien qiegħed jitwarrab. Min-naħa l-oħra, id-dittatorjal iktar iħrax ta' [[Klemens Wenzel von Metternich|Metternich]] poġġieh f'sitwazzjoni delikata billi l-pulizija Vjenniża ma damitx ma ntebħet bil-konvinzjonijiet demokratiċi u rivoluzzjonarji li kellu l-kompożitur u li kien beda jaħbi inqas u inqas. Mil-lat personali, l-ikbar ġrajja kienet il-mewt ta' ħuh Kaspar-Karl fl-1815. Beethoven kien wegħdu li jieħu ħsieb l-edukazzjoni ta' ibnu Karl u kellu jħabbat wiċċu ma' sensiela bla tarf ta' kawżi kontra l-mara ta' ħuh – Johanna Reis – biex jikseb it-tutela esklussiva tiegħu, li fl-aħħar rebaħ wara s-sentenza tat-tribunal maħruġa nhar it-8 ta' April, 1820.<ref>Rolland R, ''Vie de Beethoven'', Pariġi, 1903 – [http://www.musicologie.org/theses/vie_de_beethoven.html musicologie.org]</ref> Minkejja r-rieda tajba li kien iħaddan u l-ħerqa tal-istess kompożitur, dan in-neputi kien se jkun għalih, sa lejliet mewtu, kawża ta' nkwiet bla heda. Minn dawn is-snin imdallma, meta sar trux għal kollox, ħarġu biss xi kapulavuri rari: is-''[[Sonati għall-vjolinċell nru. 4 u 5 (Beethoven)|Sonati għall-vjolinċell nru. 4 u 5]]'' iddedikati lill-ħabiba tiegħu Maria von Erdödy (1815), is-''[[Sonata għall-pjanu nru. 28 (Beethoven)|Sonata għall-pjanu nru. 28]]'' (1816) u ċ-ċiklu kommoventi ta' [[lied]]er ''[[Lill-maħbuba mbegħda]]'' (''An die ferne Geliebte'', 1815-1816), fuq il-poeżiji ta' Alois Jeitteles. Bejn l-1816 u l-1817, waqt li s-sitwazzjoni finanzjarja tiegħu bdiet sejra aktar għall-agħar, Beethoven marad gravi u deher li ried joqtol ruħu b'idejh. Imma l-forza morali tiegħu u r-rieda qawwija tiegħu reġgħu rebħuh. Hu dar lejn l-introspezzjoni u l-ispiritwalità li wrewh l-importanza ta' dak li kien għad baqgħalu jikteb "fiż-żmenijiet li ġejjin", sab il-qawwa biex jirbaħ fuq dan it-tiġrib biex jibda l-aħħar perjodu kreattiv tiegħu fejn x'aktarx kellu l-ikbar ispirazzjoni. Disa' snin qabel il-ħolqien tad-''[[Sinfonija nru. 9 (Beethoven)|Disa' Sinfonija]]'', Beethoven ġabar fi frażi waħda il-ħsieb li kien ħa jkun miegħu fix-xogħol kollu ta' ħajtu (1815) : {{Iċċita|"Aħna, esseri limitati bi spirtu limitat, twelidna biss għall-ferħ u t-tbatija. U kważi nistgħu ngħidu li l-ikbar nies jiksbu l-ferħ permezz tat-tbatija."<ref>Ittra ta' Beethoven lil Maria von Erdödy, riprodotta f': Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 284</ref> }} === 1818-1827: L-aħħar xogħlijiet ta' Beethoven === ==== Il-quddiesa fir-Re u s-saħħiet lill-pjanu ==== [[Stampa:Beethoven Klaviersonate Nr 30.jpg|thumb|right|250px|Paġna mill-manuskritt tas-'''[[Sonata għall-pjanu nru. 30 (Beethoven)|Sonata għall-pjanu nru. 30]]''' op. 109 (1820).]] Beethoven reġa' ġie f'tiegħu fl-aħħar tal-1817, meta kiteb sonata ġdida biex tindaqq fuq il-[[pjanu-forte]] l-iżjed modern (''Hammerklavier'' bil-Ġermaniż). Hu ried li din tkun l-iżjed vasta minn dawk kollha li kien ikkompona sa dak iż-żmien. Fiha uża sal-aħħar, il-kapaċità kollha tal-istrument, għal kważi ħamsin minuta. Imma din is-sonata, is-''[[Sonata għall-pjanu nru. 29 (Beethoven)|Sonata Kbira għall-Hammerklavier]]'' opus 106 intlaqgħet b'indifferenza mill-pjanisti kontemporanji ta' Beethoven għax dehrilhom li ma tistax tindaqq u li t-truxija tal-mużiċista għamlitu mhux kapaċi li jqis eżattament il-possibbilitajiet tal-istrument. Barra mid-''[[Sinfonija nru. 9 (Beethoven)|Disa' Sinfonija]]'', ġara l-istess għall-aħħar sensiela ta' xogħlijiet tiegħu. Però hu stess kien jaf li kienu avvanzati wisq għal żmienhom. Madankollu ma tantx kien jagħti każ tat-tgergir tal-pjanisti u fl-1819 lill-editur tiegħu qallu: "Din is-sonata se tħabbat 'il-pjanisti meta jdoqquha ħamsin sena oħra".<ref>[http://www.altamusica.com/concerts/document.php?action=MoreDocument&DossierRef=2298&DocRef=2585 altamusica.com]</ref> Min dak iż-żmien, billi kien ittarrax għal kollox, kellu jikkomunika man-nies ta' madwaru permezz tal-"pitazzi tal-konverżazzjoni" li allavolja l-parti kbira minhom intilfu jew inqerdu, illum ituna xhieda imprezzabbli tal-aħħar perjodu ta' ħajtu. Beethoven minn dejjem kien jemmen, mingħajr ma kien prattikant ħerqan, imma l-ħerqa tiegħu għall-[[Kristjaneżmu]] żdiedet sewwa fis-snin diffiċli kif jixhdu bosta noti reliġjużi li kkopja fil-pitazzi tiegħu mill-1817 'l hemm.<ref>Din in-nota Beethoven ikkupjaha minn Christian Sturm (1818): "Irid naċċetta bil-paċenzja kollha, it-tiġrib kollu u nafda ruħi fit-tjubija immutabbli Tiegħek. Tiegħek u dejjem Tiegħek għandha tifraħ li tkun ruħi. Kun il-blata tiegħi, ja Mulej, kun id-dawl tiegħi, kun għal dejjem is-sigurtà tiegħi!" F'Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 339</ref>. Madankollu, kellu xi rabtiet mal-mażunerija li setgħu jġibulu Skomunika.<ref>[http://freemasonry.bcy.ca/biography/beethoven_l/beethoven_l.html]</ref> Fir-rebbiegħa tal-1818 Beethoven ġietu l-idea li jikteb xogħol reliġjuż importanti u għall-ewwel kellu f'moħħu quddiesa għall-inkoronazzjoni tal-Arċiduka Rodolfu li xi ftit xhur wara kien se jsir [[Arċisqof]] ta' [[Olmütz]]. Imma l-quddiesa kolossali, ''[[Missa Solemnis (Beethoven)|Missa Solemnis]]'' fir-Re maġġuri ħaddittlu erba' snin ta' xogħol bla waqfien (1818-1822) u l-quddiesa damet ma kienet ġiet ippreżentata lil Rodolfu sal-1823. Waqt li kien qiegħed jikkomponi l-''Missa Solemnis'', li għal bosta drabi stqarr li kienet "l-aħjar u l-ikbar xogħol tiegħu", studja fit-tul il-quddies ta' [[Johann Sebastian Bach|Bach]] u ''[[Il-Messija]]'' ta' [[Georg Friedrich Haendel|Haendel]]. Fl-istess ħin li kien qiegħed jaħdem fuq il-quddiesa ikkompona l-aħħar tliet ''Sonati għall-pjanu '' ([[Sonata għall-pjanu nru. 30 (Beethoven)|nru. 30]], [[Sonata għall-pjanu nru. 31 (Beethoven)|nru. 31]] u [[Sonata għall-pjanu nru. 32 (Beethoven)|nru. 32]]). Din tal-aħħar, l-opus 111, bl-ispiritwalità għolja li laħqet setgħet kienet l-aħħar testment tiegħu għall-pjanu. Imma kien għad baqagħlu jikkomponi kapulavur pjanistiku ieħor: l-editur [[Anton Diabelli]] fl-1822 stieden il-kompożituri ta' żmienu biex jiktbu varjazzjoni fuq [[valzer]] sempliċi ħafna li kien ikkompona hu. Għall-ewwel Beethoven ma ħadux bis-serjetà,<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2008-04-16 |titlu=beethoven-haus-bonn.de |url=http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?id=5099&template=werkseite_digitales_archiv_en&_eid=5057&_ug=Pieces%20for%20two%20hands&_werkid=121&_mid=Works%20by%20Ludwig%20van%20Beethoven&_seite=1 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080305073220/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?id=5099&template=werkseite_digitales_archiv_en&_eid=5057&_ug=Pieces%20for%20two%20hands&_werkid=121&_mid=Works%20by%20Ludwig%20van%20Beethoven&_seite=1 |arkivju-data=2008-03-05 |url-status=dead }}</ref> imma wara għamel ħafna iżjed milli kienet talbet il-proposta u ħareġ ġabra ta' ''[[Varjazzjonijiet Diabelli|33 Varjazzjoni]]'' li Diabelli stess qabbel mal-famużi ''[[Varjazzjonijiet Goldberg]]'' ta' [[Johann Sebastian Bach|Bach]], komposti tmenin sena qabel. ==== Id-Disa' Sinfonija u l-aħħar kwartetti ==== [[Stampa:Beethoven Waldmuller 1823.jpg|thumb|left|250px|'''Beethoven fl-1823''', fl-epoka tal-kompożizzjoni tal-''[[Varjazzjonijiet Diabelli]]'' u tad-''[[Sinfonija nu 9 ta' Beethoven|Disa'sin fonija]]''. Billi kien ittarax għal kollox, kien jikkomnunika biss ma' ta' madwaru bil-"pitazzi tal-konversazzjoni". Ritratt ta' [[Ferdinand Georg Waldmüller|F.G. Waldmüller]]]] Il-kompożizzjoni tad-''[[Sinfonija nu 9 ta' Beethoven|Disa' Sinfonija]]'' inbdiet l-għada li kienet lesta il-''Missa Solemnis''. Imma dan ix-xogħol kellu bidu estremament kompless li biex nifhmuh ikollna mmoru lura għaż-żgħożija ta' Beethoven, li minn qabel telaq minn [[Bonn]] kellu l-ħsieb li jikteb il-mużika għall-''[[Għanja lill-ferħ]]'' ta' [[Friedrich von Schiller|Schiller]].<ref>Għall-istorja tad-''Disa' Sinfonija'', nirreferu għall-analisi kompluta ħafna tal-kopja Massin, f'Massin J et B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, pp. 699-712</ref> Permezz tal-''[[Finale (mużika)|finale]]'' li min jisimgħu qatt ma jinsiegħ, fejn introduċa l-[[kor(mużika)|kor]], l-innovazzjoni fil-[[mużika sinfonika|kitba sinfonika]] tad-''Disa' sinfonija'' dehret, fuq l-istess linji tal-''Ħames'', bħala evokazzjoni mużikali tat-trijonf tal-ferħ u l-fraternità fuq id-disperazzjoni, u ħadet id-dimensjoni ta' messaġġ umanista u universali. Is-sinfonija ndaqqet għall-ewwel darba fl-7 ta' Mejju 1824 quddiem pubbliku entużjasta u biha Beethoven reġa' sab is-suċċess. Is-sinfonija kellha l-ikbar suċċess fil-[[Prussja]] u l-[[Ingilterra]], fejn il-fama tal-mużiċista kienet ilha kif xeraqlu l-ġenju tiegħu. Kien mistieden bosta drabi biex imur [[Londra]] bħal [[Joseph Haydn]], u Beethoven lejn l-aħħar ta' ħajtu kien tħajjar imur l-Ingilterra li kien pajjiż li hu kien jammira minħabba l-ħajja kulturali u d-demokrazija tiegħu imqabbel mal-frivolità tal-ħajja Vjenniża,<ref> Beethoven kiteb lil Johann Stumpff: "L-Ingilterra għandha ċiviltà għolja. Londra kulħadd jaf xi ħaġa u jafa sewwa,imma l-Vjenniżi jafu jitjellmu biss fuq l-ikel u x-xorb; ikantaw u jċekċku xi mużika insinjifikanti, jew jagħmluha huma stess." F': Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, p. 428</ref> imma qatt ma żar il-pajjiż fejn kien joqgħod [[Georg Friedrich Haendel|Haendel]] li kien l-idolu ta' Beethoven. L-influwenza ta' Haendel tidher l-iżjed fil-perjodu tal-aħħar ta' Beethoven, li bejn l-1822 u l-1823 kkompona l-''ouverture'' ''[[Il-konsagrazzjoni tad-dar]]'' fl-istil tiegħu. L-aħħar ħames ''Kwartetti għall-arki'' ([[Kwartett għall-arki nru. 12 (Beethoven)|nru. 12]], [[Kwartett għall-arki nru. 13 (Beethoven)|nru. 13]], [[Kwartett għall-arki nru. 14 (Beethoven)|nru. 14]], [[Kwartett għall-arki nu 15 (Beethoven)|nru. 15]], [[Kwartett għall-arki nru. 16 (Beethoven)|nru. 16]]) itemmu għal kollox il-ħidma mużikali ta' Beethoven. Bil-karattru viżżjonarju tagħhom magħqud ma' forom antiki (fil-''[[Kwartett għall-arki nru. 15 ta' Beethoven|Kwartett nru. 15]]'' Beethoven uża l-mod mużikali lidju), dawn juru r-riżultati tal-esperimentazzjoni ta' Beethoven fil-qasam tal-“musica da camera”. Il-movimenti kbar bil-mod u drammatiċi (il-''Cavatina'' tal-''[[Kwartett għall-arki nru. 13 (Beethoven)|Kwartett nru. 13]]'', u l-''Heiliger Dankgesang'', "l-għanja qaddisa ta' ħajr", tal-''[[Kwartett għall-arki nru. 15 (Beethoven)|Kwartett nru. 15]]'') iħabbru l-wasla tar-Romantiċiżmu. Ma' dawn il-ħames kwartetti, komposti fil-perjodu ta' bejn l-1824 u l-1826, irridu nżidu wkoll il-''[[Fuga Kbira]]'' fis-Si bemoll maġġuri, opus 133, li kienet fil-bidu l-moviment tal-għeluq tal-''Kwartett nru. 13'' imma Beethoven firidha minnu fuq it-talba tal-editur tiegħu. Fl-aħħar tas-sajf tal-1826, kif lesta il-''[[Kwartett għall-arki nru. 16 (Beethoven)|Kwartett nru. 16]]'', Beethoven beda jaħseb f'għadd ta' xogħlijiet oħra:<ref>Sors: Massin J u B, ''Ludwig van Beethoven'', Fayard, 1967, pp. 449-50</ref> ''L-Għaxar Sinfonija'', li xi abbozzi minnha għadhom jeżistu; "ouverture" bl-isem ta' [[Johann Sebastian Bach|Bach]]; ''Faust'' ispirata mid-dramm ta' [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]]; oratorju fuq it-tema ta' [[Sawl]] u [[David (Bibbja)|David]], u ieħor fuq it-tema tal-''Elementi'' u quddiesa ''Requiem''. Imma fit-30 ta' Lulju 1826, neputih Karl ipprova joqtol ruħu b'idejh. Dan qajjem skandlu u Beethoven inkwetat mar joqgħod ma ħuh Johann f'Gneixendorf fir-reġjun ta' Krems an der Donau, fejn neputih kien qiegħed jistrieħ. Kien hemm li kkompona l-aħħar xogħol tiegħu, moviment ''allegro'' biex jieħu post il-''Fuga Kbira'' bħala "finale" tal-''Kwartett nru. 13''. ==== It-tmiem ==== [[Stampa:Beethoven Funerals (without frame).jpg|thumb|right|250px|Il-funeral ta' Beethoven fid-29 ta' Marzu 1827, fejn inġabru eluf ta' nies. Kwadru ta' F. Stober, 1827]] Meta Beethoven mar lura [[Vjenna]] f'Diċembru tal-1826, qabditu [[pulmonite]] doppja li ma setax ifiq minnha: l-aħħar erba' xhur ta' ħajtu kienu mimlijin uġigħ u sofferenza, u saħħtu dejjem kienet sejra lura bħal granċ. Skont l-aħħar tabib tiegħu, Andras Wawruch, il-kawża diretta tal-mewt tal-mużiċista tidher li kienet dekompensazzjoni ta' [[ċirrożi epatika]].<ref>[http://www.musicologie.org/theses/vie_de_beethoven.html musicologie.org] – Beethoven kellu epatomegalija, itterizja, axxite (jgħidulha issa "idropsja addominali") fil-membri inferjuri, elementi ta' sindrome ċirrotika bl-ipertensjoni.</ref> Imma l-ispjegazzjoni l-iżjed riċenti, ibbażata fuq l-analisi ta' xagħru u frammenti ta' għadmu, hi li kien marid ħajtu kollha, barra mit-truxija, b'[[saturniżmu|saturniżmu kronku]]<ref>[https://web.archive.org/web/20080306071933/http://hriptc.org/Beethoven.html Health Research institute : konferenza stampa ta' Dr William J. Walsh, 17 ta' Ottubru 2000] – Din kienet il-proposta fl-2000 ta' Dr William J. Walsh, direttur tal-proġett ta' riċerka fuq Beethoven (Beethoven Research Project), ibbażata fuq l-analisi ta' xi xagħar ta' Beethoven li kien ikkonservat wara mewtu. Beethoven, kien iħobb l-inbid tal-wied tar-Renu u kien imdorri jixorbu f'tazza tal-kristal taċ-ċomb u b'zokkor li kien fih melħ taċ-ċomb. L-analisi fis-sena 2000 ta' xagħru wriet kwantitajiet sinjifikanti ta' ċomb, li ġew konfermati wara mill-[[Argonne National Laboratory]] ([[Chicago]]) f'għadmu, bl-analisi ta' għadam mill-kranju li kienu identifikati bl-AND. Fil-bniedem 80% taċ-ċomb assorbit jinħażen fl-għadam. Dawn juru li Beethoven kien espost għaċ-ċomb għal żmien twil (cf ''Science et Vie'', nu 1061, p. 20, Frar 2006), li jispjega l-uġigħ perpetwu fl-istonku li kien ikollu, il-burdati u forsi anki t-truxija (però m'hemm l-ebda konnessjoni ppruvata bejn it-truxija ta' Beethoven u l-avvelenament biċ-ċomb), kif ukoll l-istat ta' fwiedu.</ref> flimkien ma' defiċjenza ġenetika li żżomm 'il-ġisem milli jeħles miċ-ċomb li wieħed jassorbi (u għalhekk kien jilmenta regularment b'uġigħ addominali u problemi f'għajnejh). Sal-aħħar, il-kompożitur kien imdawwar bil-ħbieb tal-qalb, l-iżjed Karl Holz, [[Anton Schindler]] u Stephan von Breuning. Xi ġimgħat qabel mewtu kellu żjara minn [[Franz Schubert]],<ref>Din l-ipoteżi, mifruxa ħafna, hi miċħuda min xi bijografi fosthom Maynard Solomon</ref> li ma kienx jafu u li ddispjaċieh li sar jaf bih hekk tard. L-aħħar ittra tal-kompożitur kienet lil [[Ignaz Moscheles]], promotur tal-mużika tiegħu f'[[Londra]], fejn reġa' wiegħed lill-Ingliżi li jikkomponilhom sinfonija ġdida biex jirringrazzjahom għall-appoġġ tagħom.<ref>[https://web.archive.org/web/20080305073244/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?id=5108&template=dokseite_digitales_archiv_en&_eid=5055&_ug=Famous%20letters%20as%20a%20short%20biography&_dokid=b209&_mid=Written%20documents%20by%20Ludwig%20van%20Beethoven%20and%20others&_seite=1 beethoven-haus-bonn.de] – L-aħħar ittra ta' Beethoven</ref> Imma kien tard wisq. Fis-26 ta' Marzu 1827, Ludwig van Beethoven miet, fl-età ta' sitta u ħamsin sena. Minkejja li n-nies ta' Vjenna ma tawx każ ta' mewtu għal xi xhur, fil-funeral li sar fid-29 ta' Marzu 1827, inġabret purċissjoni impressjonanti ta' iżjed minn għoxrin elf ruħ. Beethoven indifen fiċ-ċimiterju ta' Vjenna. Schubert fl-1827 qal: {{Iċċita|"Kien jaf kollox, imma għadna ma nistgħux nifhmu kollox, u għad jgħaddi ħafna ilma taħt il-pontijiet tad-Danubju qabel dak kollu li ħalaq dan il-bniedem jiftiehem mid-dinja."<ref>Frażi attribwita lil Schubert, f'[http://web.archive.org/20021017155807/100musique.free.fr/histoire/compostr/beethov.htm 100musique.free.fr]</ref>}} == Lista tax-xogħlijiet ta' Beethoven == === Sinfoniji === * Op. 21: Sinfonija nru. 1 fid-Do maġġuri (1800) * Op. 36: Sinfonija nru. 2 fir-Re maġġuri (1803) * Op. 55: Sinfonija nru. 3 fil-Mi bemoll maġġuri "Erojka" (1805) * Op. 60: Sinfonija nru. 4 fis-Si bemoll maġġuri (1807) * Op. 67: Sinfonija nru. 5 fid-Do minuri (1808) * Op. 68: Sinfonija nru. 6 fil-Fa maġġuri "Pastorali" (1808) * Op. 92: Sinfonija nru. 7 fil-La maġġuri (1813) * Op. 93: Sinfonija nru. 8 fil-Fa maġġuri(1814) * Op. 125: Sinfonija nru. 9 fir-Re minuri "Korali" (1824) === Kunċerti === * Op. 15: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 1 fid-Do maġġuri(1796-1797) * Op. 19: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 2 fis-Si bemoll maġġuri (1798) * Op. 37: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 3 fid-Do minuri (1803) * Op. 40: Romanza għall-vjolin u orkestra nru. 1 fis-Sol maġġuri (1802) * Op. 50: Romanza għall-vjolin u orkestra nru. 2 fil-Fa maġġuri (1802) * Op. 56: Kunċert tripplu għall-pjanuforti, vjolin, vjolinċell u orkestra fid-Do maġġuri (1805) * Op. 58: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 4 fis-Sol maġġuri (1807) * Op. 61: Kunċert għall-vjolin u orkestra fir-Re maġġuri (1808) * Op. 73: Kunċert għall-pjanuforti u orkestra nru. 5 fil-Mi bemoll maġġuri "Imperatur" (1809) === Ouvertures === * Op. 43: Ouverture u ballett "Il-kreaturi ta' Prometew" ''(Die Geschöpfe des Prometheus)'' (1801) * Op. 72a: Leonore "nru. 2" (1805) * Op. 72b: Leonore "nru. 3" (1806) * Op. 138: Leonore "nru. 1" (1807) * Op. 62: Korjolanu (1807) * Op. 84: Egmont (ouverture u 'musica di scena' fuq test ta' Goethe) (1810) * Op. 91: Il-battalja ta' Wellington (1813) * Op. 72: Fidelio (1814) * Op. 113: Ouverture u tmien biċċiet għall-orkestra, "L-irvini ta' Ateni" (1811) * Op. 117: Ouverture u disa' biċċiet għall-orkestra, "Ir-re Stiefnu" (1811) * Op. 115: Ouverture "Zur Namensfeier" (1815) * Op. 124: Ouverture "Il-konsagrazzjoni tad-dar" ''(Weihe die Hauses))'' (1822) === Kwartetti għall-arki === * Op. 18: Sitt kwartetti għall-arki ** nru. 1: Kwartett għall-arki nru. 1 fil-Fa maġġuri (1799) ** nru. 2: Kwartett għall-arki nru. 2 fis-Sol maġġuri (1800) ** nru. 3: Kwartett għall-arki nru. 3 fir-Re maġġuri (1798) ** nru. 4: Kwartett għall-arki nru. 4 fid-Do minuri (1801) ** nru. 5: Kwartett għall-arki nru. 5 fil-La maġġuri (1801) ** nru. 6: Kwartett għall-arki nru. 6 fis-Si bemoll maġġuri (1801) * Op. 59: Tlett kwartetti għall-arki, "Rasumovsky" (1806) ** nru. 1: Kwartett għall-arki nru. 7 fil-Fa maġġuri ** nru. 2: Kwartett għall-arki nru. 8 fil-Mi minuri ** nru. 3: Kwartett għall-arki nru. 9 fid-Do maġġuri * Op. 74: Kwartett għall-arki nru. 10 fil-Mi bemoll maġġuri "tal-Arpi" (1809) * Op. 95: Kwartett għall-arki nru. 11 fil-Fa minuri "Serju" (1810) * Op. 127: Kwartett għall-arki nru. 12 fil-Mi bemoll maġġuri (1825) * Op. 130: Kwartett għall-arki nru. 13 fil-Si bemoll maġġuri (1825) * Op. 131: Kwartett għall-arki nru. 14 fid-Do diesis minuri (1826) * Op. 132: Kwartett għall-arki nru. 15 fil-La minuri (1825) * Op. 133: Große Fuge fis-Si bemoll maġġuri għall-Kwartett tal-arki (1824 u 1825) * Op. 135: Kwartett għall-arki nru. 16 fil-Fa maġġuri (1826) === Kwintetti għall-arki === * Op. 4: Kwintett għall-arki fil-Mi bemoll maġġuri (1795) * Op. 29: Kwintett għall-arki fil-Do maġġuri (1801) * Op. 104: Kwintett għall-arki fil-Do minuri (1817) * Op. 137: Fuga fir-Re maġġuri għall-Kwintett għall-arki (1817) === Kwintett għall-pjanu u strumenti tan-nifs === * Op. 16: Kwintett għall-oboe, klarinett, kornu, fagott u pjanuforti fil-Mi maġġuri === Trii === * Op. 1: Tlett trii għall-vjolin, vjolinċell u pjanuforti (1795) ** nru. 1 Triju nru. 1 ** nru. 2 Triju nru. 2 ** nru. 3 Triju nru. 3 * Op. 11: Triju nru. 4 fis-Si bemoll maġġuri (1798) * Op. 70: Żewġ trii għall-vjolin, vjolinċell u pjanuforti (1808) ** nru. 1 Triju nru. 5 fir-Re maġġuri "Il-fantażma" ** nru. 2 Triju nru. 6 fil-Mi bemoll maġġuri * Op. 97: Triju nru. 7 fis-Si bemoll maġġuri "Arċiduka" (1811) === Sonati għall-vjolin === * Op. 12: Tlett sonati għall-vjolin u pjanuforti (1798) ** nru. 1: Sonata għall-vjolin nru. 1 fir-Re maġġuri ** nru. 2: Sonata għall-vjolin nru. 2 fil-La maġġuri ** nru. 3: Sonata għall-vjolin nru. 3 fil-Mi bemoll maġġuri * Op. 23: Sonata għall-vjolin nru. 4 fil-La minuri (1801) * Op. 24: Sonata għall-vjolin nru. 5 fil-Fa maġġuri "Ir-Rebbiegħa" (1801) * Op. 30: Tlett sonati għall-vjolin u pjanuforti (1803) ** nru. 1: Sonata għall-vjolin nru. 6 fil-La maġġuri ** nru. 2: Sonata għall-vjolin nru. 7 fil-Do minuri ** nru. 3: Sonata għall-vjolin nru. 8 fis-Sol maġġuri * Op. 47: Sonata għall-vjolin nru. 9 fil-La maġġuri "Kreutzer" (1803) * Op. 96: Sonata għall-vjolin nru. 10 fis-Sol maġġuri (1812) === Sonati għall-vjolinċell === * Op. 5: Żewġ sonati għall-vjolinċell u pjanuforti (1796) ** nru. 1: Sonata għall-vjolinċell nru. 1 ** nru. 2: Sonata għall-vjolinċell nru. 2 * Op. 69: Sonata għall-vjolinċell nru. 3 fil-La maġġuri (1808) * Op. 102: Żewġ sonati għall-vjolinċell u pjanuforti (1815) ** nru. 1: Sonata għall-vjolinċell nru. 4 ** nru. 2: Sonata għall-vjolinċell nru. 5 === Pjanuforti solo === ==== Sonati ==== * Op. 2: Tlett sonati għall-pjanuforti (1796) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 1 fil-Fa minuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 2 fil-La maġġuri ** nru. 3: Sonata għall-pjanuforti nru. 3 fid-Do maġġuri * Op. 7: Sonata għall-pjanuforti nru. 4 fil-Mi bemoll maġġuri (1797) * Op. 10: Tlett sonati għall-pjanuforti (1798) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 5 fid-Do minuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 6 fil-Fa maġġuri ** nru. 3: Sonata għall-pjanuforti nru. 7 fir-Re maġġuri * Op. 13: Sonata għall-pjanuforti nru. 8 fid-Do minuri, "Patetika" (1798) * Op. 14: Żewġ sonati għall-pjanuforti (1799) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 9 fil-Mi maġġuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 10 fis-Sol maġġuri * Op. 22: Sonata għall-pjanuforti nru. 11 fis-Si bemoll maġġuri (1800) * Op. 26: Sonata għall-pjanuforti nru. 12 fil-La bemoll maġġuri "Marċ funebri" (1801) * Op. 27: Żewġ sonati għall-pjanuforti (1801) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 13 fil-Mi bemoll maġġuri "Kważi Fantasija ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 14 fid-Do diesis minuri "Dawl tal-Qamar" * Op. 28: Sonata għall-pjanuforti nru. 15 fir-Re maġġuri "Pastorali" (1801) * Op. 31: Tlett sonati għall-pjanuforti (1802) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 16 fis-Sol maġġuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 17 fir-Re minuri "It-tempesta" ** nru. 3: Sonata għall-pjanuforti nru. 18 fil-Mi bemoll maġġuri "Il-kaċċa" * Op. 49: Żewġ sonati għall-pjanuforti (1792) ** nru. 1: Sonata għall-pjanuforti nru. 19 fis-Sol minuri ** nru. 2: Sonata għall-pjanuforti nru. 20 fis-Sol maġġuri * Op. 53: Sonata għall-pjanuforti nru. 21 fid-Do maġġuri "Waldstein" (1803) ** Op. 57: Andante Favori - Muviment ċentrali li ġej mis-sonata (1804) * Op. 54: Sonata għall-pjanuforti nru. 22 fil-Fa maġġuri (1804) * Op. 57: Sonata għall-pjanuforti nru. 23 fil-Fa minuri "Appassionata" (1805) * Op. 78: Sonata għall-pjanuforti nru. 24 fil-Fa diesis maġġuri "lil Therese" (1809) * Op. 79: Sonata għall-pjanuforti nru. 25 fis-Sol maġġuri (1809) * Op. 81a: Sonata għall-pjanuforti nru. 26 fil-Mi bemoll maġġuri "is-Saħħiet" (1810) * Op. 90: Sonata għall-pjanuforti nru. 27 fil-Mi minuri(1814) * Op. 101: Sonata għall-pjanuforti nru. 28 fil-La maġġuri(1816) * Op. 106: Sonata għall-pjanuforti nru. 29 fis-Si bemoll maġġuri "Hammerklavier" (1819) * Op. 109: Sonata għall-pjanuforti nru. 30 fil-Mi maġġuri (1820) * Op. 110: Sonata għall-pjanuforti nru. 31 fil-La bemoll maġġuri (1821) * Op. 111: Sonata għall-pjanuforti nru. 32 fid-Do minuri (1822) ==== Varjazzjonijiet ==== * Op. 34: Sitt varjazzjonijiet fuq tema oriġinali * Op. 35: Ħmistax il-varjazzjoni u fuga fil-Mi bemoll maġġuri * Op. 44: Varjazzjonijiet fil-Mi bemoll maġġuri (1804) * Op. 120: Varjazzjonijiet Diabelli fid-Do maġġuri (1823) * Op. 63: Varjazzjonijiet fuq marċ ta' E. Chr. Dressler * Op. 64: Varjazzjonijiet fuq Kanzunetta svizzera * Op. 80: Tnejn u tletin varjazzjoni fuq tema oriġinali ==== Bagatelli ==== * Op. 33: Sebgħa bagatelli għall-pjanuforti (1802) * Op. 59: Bagatell fil-La minuri għall-pjanuforti "lil Eliża" (1808) * Op. 119: Ħdax il-bagatell għall-pjanuforti (1822) * Op. 126: Sitt bagatelli għall-pjanuforti (1824) === Mużika oħra għall-pjanuforti === * Op. 134: Große Fuge rranġata għall-żewġ pjanuforti (1826) === Mużika vokali === ==== Opri ==== * Op. 72: Fidelio (1814) ==== Mużika oħra vokali ==== * Op. 46: "Adelaide" (1794-1795) * Op. 85: "Kristu fuq l-għolja taż-żebbuġ" għas-solisti, kor u orkestra (1803) * Op. 86: Quddiesa fid-Do maġġuri (1807) * Op. 108: Ħamsa u għoxrin kanzunetta skoċċiża * Op. 123: Quddiesa fir-Re maġġuri (Missa Solemnis) (1822) * Op. 136: Der glorreiche Augenblick * Op. 152: Ħamsa u għoxrin kanzunetta irlandiża * Op. 153: Għoxrin kanzunetta irlandiża * Op. 154: Tnax il-kanzunetta irlandiża * Op. 155: Sitta u għoxrin kanzunetta galliża * Op. 157: Tnax il-kanzunetta ta' nazzjonalitajiet varji == Bibljografija == * Georg Kinsky - Hans Halm, ''Tematisch-Bibliographisches Verzeichnis aller vollendeten Werke Ludwig van Beethoven'', G. Henle Verlag, Monaco, 1955 * James F. Green and Willy Hess, ''The new catalogue of Beethoven's works'', Vance Brook Publications, 2003, ISBN-10:0964057034, ISBN-13: 9780964057036 == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq esterni == {{commons|Category:Ludwig van Beethoven}} {{wikiquote}} {{Wikisource|1911 Encyclopædia Britannica/Beethoven, Ludwig van|Ludwig van Beethoven}} === Referenza ġenerali === * [https://web.archive.org/web/20060522222756/http://www.madaboutbeethoven.com/ Mad About Beethoven] mix-xandar televiżiv u rajdufoniku John Suchet * [http://www.edepot.com/beethoven.html Beethoven Depot] — Ix-xogħol kollu ta' Beethoven taħt format midi. * L-Ittri ta' Beethoven 1790–1826, [http://www.gutenberg.org/etext/13065 Volum 1], [http://www.gutenberg.org/etext/13272 Volum 2]. Bl-Ingliż fuq Gutenberg.org. * [https://web.archive.org/web/20080513140739/http://lucare.com/immortal Beethoven: L-Immortali]. Introduzzjoni u bijografija dettaljata tal-ħajja tal-kompożitur. L-artikli jinkludu t-truxija tiegħu, il-komportament tiegħu, ir-rutina ta' kuljum, l-istorja medika tiegħu, l-aħħar ġranet u l-ittri tiegħu. * [https://web.archive.org/web/20170412091048/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php/portal_en Beethoven-Haus Bonn]. Sit uffiċjali ta' ''Beethoven-Haus'' f'[[Bonn]], fil-[[Ġermanja]]. Din tinkludi ħoloq lejn arkivju diġitali u studjo, il-kontenut tal-librerija, il-Mużew ''Beethoven-Haus'' (li tinkludi "esebizzjonijiet fuq l-internet" u "viżti virtwali"), iċ-ċentru ta' riċerka ''Beethoven-Arhiv'', u informazzjoni fuq pubblikazzjonijiet ta' Beethoven li jiġbu l-interess tal-ispeċjalist u tal-qarrej ġenerali. Kollezzjoni estensiva ta' kompożizzjonijiet u dokumenti miktuba minn Beethoven, b'disponibbiltà tas-smigħ ta' partijiet mill-mużika tiegħu u rikostruzzjoni diġitali tal-aħħar dar li kellu fi Vjenna. * [https://web.archive.org/web/20090619023639/http://www.beethoven-haus-bonn.de/sixcms/detail.php?template=popup_webcam&_img=/webcam/beetcam/current.jpg Webcam mill-''Beethoven-Haus''] li turi ritratt tal-wara tal-bini hekk kif inhu fl-aħħar minuta. * [https://web.archive.org/web/20080705103930/http://classicalmusic.about.com/od/onestopbeethoven/ Riżorsi fuq Beethoven] — artikli u fatti dwar Beethoven mingħand Aaron Green, gwida għall-Mużika Klassika fuq About.com. * [https://web.archive.org/web/20161201182928/http://www.all-about-beethoven.com/ Dak kollu fuq Ludwig van Beethoven] * [http://www.wagele.com/Beeth-personality.html Il-Personalità u l-Mużika ta' Beethoven: Ir-Romantiku Introvert] ==== Suġġetti speċifiċi ==== * [https://web.archive.org/web/20061118074918/http://www.cbc.ca/health/story/2000/10/18/beethoven001018.html Analisi tax-xagħar turi li Beethoven miet kawża ta' avvelenament taċ-ċomb]. CBC News, 18-10-2000. * [http://www.anl.gov/Media_Center/News/2005/news051206.html Riċerkaturi jikkonfermaw iċ-ċomb bħala kawża tal-marda ta' Beethoven], Argonne, Ill. * [https://web.archive.org/web/20080603121124/http://www.marcus-frings.de/beethoven/index-en.htm L-aħħar appartament ta' Beethoven fi Vjenna], mibni diġitalment fl-2004 === Lista ta' xogħlijiet === * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20090213115627/http://alambix.uquebec.ca/musique//catal/beethoven/beelv.html Università tal-Quebec] — Tinkludi ħoloq lejn xogħlijiet irranġati skont diversi kriterji, u bi qbil mal-katalgi differenti. * [http://www.lvbeethoven.com/Oeuvres/ListOpus.html Lista komprensiva ta' xogħlijiet minn opus, WoO, Hess, Biamonti] === Partituri === * {{IMSLP|id=Beethoven,_Ludwig_van}} * [http://kreusch-sheet-music.net/eng/index.php?action=search&page=show&order=op&query=beethoven Partituri mużikali b'xejn] minn Kreusch-sheet-music.net * [http://www.mutopiaproject.org/cgibin/make-table.cgi?Composer=BeethovenLv Partituri ta' Beethoven] fuq il-[[Proġett Mutopia]] * [https://web.archive.org/web/20080607142055/http://www.bl.uk/onlinegallery/themes/music/beethoven.html Manuskritti ta' Beethoven fil-Librerija Brittanika] {{vetrina}} {{DEFAULTSORT:Beethoven, Ludwig van}} [[Kategorija:Twieldu fl-1770]] [[Kategorija:Mietu fl-1827]] [[Kategorija:Ludwig van Beethoven| ]] [[Kategorija:Kompożituri Ġermaniżi]] [[Kategorija:Kompożituri Romantiċi]] [[Kategorija:Kompożituri Klassiċi]] [[Kategorija:Kompożituri tal-opra]] [[Kategorija:Pjanisti Ġermaniżi]] ssm7wwdoq9fh27wlrcibevu4zjwyl8e 0 3692 333707 321451 2026-11-05T03:37:53Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333707 wikitext text/x-wiki {{Malti u kompjuters}} [[Stampa:Computer-aj aj ashton 01.svg|thumb|[[Kompjuter Personali]] tal-lum.]] '''Kompjuter''' hu magna li jimplimenta l-operazzjoni u l-funzjonijiet ta' [[magna ta' Turing]]. Fi kliem iktar sempliċi, kompjuter hu [[magna]] [[elettronika]] [[diġitali]] li, taħt il-kontroll ta' [[programm]]i u [[struzzjonijiet]], jipproċessa [[informazzjoni]] maħżuna biex jipproduċi informazzjoni oħra. Jeżistu diversi tipi ta' komputers, għal xogħlijiet speċifiċi u ta' daqsijiet varji. Minn daqsijiet ta' sala li kapaċi jagħmlu diversi tipi ta' operazzjonijiet għal dawk żgħar ħafna bħal [[ċirkwit integrat]] kbar ftit millimetri li joqgħodu ġewwa [[arloġġ]] jew xi ġugarell. Biss kollha kemm huma jobdu ċertu regoli: kollha għandhom [[memorja ta' kompjuter|memorja]] u proċessur ċentrali ([[CPU]]). Kull kompjuter għandu jobdi [[programm]]: għaldaqstant, kompjuter mingħajr programm hu magna inutili u bla skop. L-iktar programm bżonjuż għal kull kompjuter hi s-[[sistema operattiva]] li tieħu ħsieb li tikkontrolla il-magna, ir-riżorsi tagħha u l-programmi l-oħra li jkunu qegħdin joperaw. Il-programm imsejjaħ sistema operattiva jipprovdi wkoll mezz biex dak li jkun juża' u jekk hemm bżonn jinteragixxi mal-kompjuter. Il-programmi l-oħra huma ħafna drabi msejħa [[applikazzjonijiet]] jew ''softwer''. Il-parti fiżika, il-magna, hi msejħa ''hardwer''. == Storja tal-kompjuters == {{Artiklu Prinċipali|Storja tal-Kompjuters}} [[Stampa:RomanAbacusRecon.jpg|right|thumb|Abacus Ruman]] Oriġinalment il-kelma "kompjuter" kienet tirreferi għal persuna li kienet tagħmel kalkulazzjonijiet matematiċi, ħafna drabi bis-saħħa ta' apparat mekkaniku jew analogu. Eżempji ta' dan l-apparat, meqjusin bħala l-antenati tal-kompjuters, huma l-[[abacus]] u l-[[mekkaniżmu Antikythera]], apparat antik grieg li kien jintuża fis-sena 87 QK biex jiġi kalkulat l-movimenti tal-pjaneti.<ref name="antikythera">{{ċita web |url=http://www.math.sunysb.edu/~tony/whatsnew/column/antikytheraI-0400/kyth1.html |titlu=The Antikythera Mechanism I |awtur=Tony Phillips |editur=American Mathematical Society |sena=2000 |aċċess=17-09-2006 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2006-09-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060427070236/http://www.math.sunysb.edu/~tony/whatsnew/column/antikytheraI-0400/kyth1.html |arkivju-data=2006-04-27 |url-status=dead }}</ref> Lejn l-aħħar tas-[[Snin Medjevali]] matematiċi u inġinira Ewropej kienu fuq il-quċċata ta' riċerka u żvilupp f'dan il-qasam u fl-[[1623]] [[Wilhelm Schickard]] żviluppa l-ewwel kalkulatur mekkaniku minn ħafna li ġew warajh.<ref name="Schickard">{{ċita web |url=http://www.computerhistory.org/VirtualVisibleStorage/artifact_main.php?tax_id=01.01.06.00 |titlu=Visible Storage |editur=computerhistory.org |aċċess=17-09-2006 |lingwa=Ingliż }}</ref> Fl-[[1801]], [[Joseph Marie Jacquard]] għamel innovazjoni meta ħoloq magna tal-ħjata li kienet tuża karti b'toqob biex tħejt disinju komplessi. Għalkemm din il-magna msemmijha għalih, Il-[[Magna Jacquard]] mhiex kunsidrata bħala kompjuter kienet pass fid-direzzjoni t-tajba għal kompjuters tal-llum. [[Charles Babbage]] kien l-ewwel li ddisinja l-ewwel kompjuter programmabli fis-sena [[1820]], iżda minħabba l-limiti tat-teknoloġija ta' dak iż-żmien u nuqqas ta' fondi, l-apparat qatt ma ġie mibni f'ħajtu. Sa l-aħħar tas-seklu dsatax kienu krejati numru ta' teknoloġiji li l-quddiem kienu ser ikunu mportanti fil-bini tal-kompjuters. Fl-[[1843]], [[Ada Lovelace]], bint [[Lord Byron]], żviluppat dak li hu meqjus bħala l-ewwel programm tal-kompjuters: programm li bis-saħħa tal-magna ta' Babbage (li kieku kient mibnija) kien jikkalkula l-problema tan-[[Numru ta' Bernoulli|numri ta' Bernoulli]]. Fl-ewwel nofs tas-seklu għoxrin, ħafna kalkulazzjonijiet xjentifiċi kienu solvuti permezz ta' [[kompjuters analogi]], magni speċifiċi biex isolvu problema speċifika, li kienu juża mudell mekkaniku jew elettriku. Dan saru rari wara l-iżvilupp tal-kompjuter diġitali programmabbli. Fis-snin [[1930]] u [[1940]] inbnew kompjuters iktar bsaħħithom u flessibli, li mil-mod introduċew funzjonijiet ġodda li nsibuhom f'kompjuters moderni bħala l-użu tat-teknoloġija diġitali eletronika (prinċipalment ivvintata minn [[Claude Shannon]] fis-sena 1937)<ref name="shannon">Shannon, Claude Elwood (1940). [http://hdl.handle.net/1721.1/11173 A symbolic analysis of relay and switching circuits]. Massachusetts Institute of Technology: Thesis (M.S.)</ref> u programmabilita iktar flessibli. [[Stampa:Eniac.jpg|left|300px|thumb|ENIAC]] Hu diffiċli li ngħidu liema kien l-ewwel kompjuter diġitali. Fit-[[12 ta' Mejju]], [[1941]] [[Konrad Zuse]] żviluppa l-ewwel kompjuter eletromekkaniku diġitali (iz-[[Z3]]). Dan kien l-ewwel kompjuter li uża l-aritmetika [[binarja]]. Oħrajn importanti ġew dak iż-żmien bħal kompjuter [[Atanasoff-Berry]], il-kompjuter [[Harvard Mark I]] (fis-sena [[1944]]), il-kompjuter Amerikan [[ENIAC]] ([[1946]] u bbażat fuq is-sistema [[deċimali]]) li kien l-ewwel kompjuter eletroniku għal użu ġenerali (għalkemm mhux oriġinalment hekk). It-tim li żviluppa l-[[ENIAC]], tgħallem mid-difetti li kellu dan il-kompjuter u żviluppa disinn iktar eleganti magħruf illum bħala l-[[arkitettura ta' Von Neumann]]. Din l-arkitettura saret il-bażi ta' kull kompjuter tal-lum. Żviluppi oħra fuq dan il-mudell saru l-Ingilterra lejn l-aħħar tas-snin [[1940|erbgħin]] fosthom insibu lil [[EDSAC]]. Fis-snin [[1950|ħamsin]] valvoli (tubi) kienu wżati; eventwalment imbiddla għal [[transistor]]s fis-snin [[1960|sittin]]; u fis-snin [[1970|sebgħin]], l-introduzzjoni tat-teknoloġija taċ-[[ċirkwit integrat]] wassal biex il-kompjuters setgħu ikunu irħas biżżejjed biex individwi setgħu ikollhom wieħed. Forsi hemm min jgħid li qisa t-tekonloġija waqfet għax sal-lum għadna nużaw dawn it-tip ta' kompjuters. Mhux hekk! Żviluppi oħra hemm iżda it-teknoloġija taċ-ċirkwit integrat kompliet tiżviluppa u infatti l-iżviluppaturi baqgħu minn dak iż-żmien l-hawn jobdu [[il-liġi ta' Moore]]<ref name="IntelInterview">{{ċita web |url=ftp://download.intel.com/museum/Moores_Law/Video-Transcripts/Excepts_A_Conversation_with_Gordon_Moore.pdf |titlu=Excerpts from A Conversation with Gordon Moore: Moore’s Law |editur=[[Intel|Intel Corporation]] |format=PDF |aċċess=02-05-2006 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2006-09-18 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121029060050/http://download.intel.com/museum/Moores_Law/Video-Transcripts/Excepts_A_Conversation_with_Gordon_Moore.pdf |arkivju-data=2012-10-29 |url-status=dead }}</ref> (miktuba minn [[Gordon E. Moore]] fundatur ta' [[Intel]]) li tgħid li kull sentejn ser jirdipjaw it-transistors ġewwa iċ-ċirkwit integrat u l-prezz jorħos proporjonalment. Bħala eżempju, li kieku ġara l-istess fl-industija ta' l-avjazzjoni, vjaġġ minn [[New York]] sa [[Pariġi]] li fl-[[1978]] kien jiswa $900 u kien jieħu sebgħa siegħat, ikun illum jiswa $0.01 u jieħu inqas minn sekonda! == Ġenerazzjonijiet tal-kompjuters == === L-ewwel ġenerazzjoni (1940-1956): Tubi tal-vacuum === [[Stampa:RCA12ax7.jpg|right|thumb|120px|Triodu doppju ta' RCA 12AX7, żviluppat fl-1947]] L-ewwel kompjuters kienu jużaw tubi tal-vacuum għaċ-ċirkwijt tagħhom u bombli magnetiċi (bl-Ingliż ''magnetic drums'') għall-memorja tagħhom. Huma kienu għaljin ħafna fil-prezz u barra li kienu jużaw ħafna enerġija elettrika kienu jiġġeneraw sħana kbira li ħafna drabi kienet tkun il-kawża prinċipali tal-malfunzjonament tagħhom. L-ewwel ġenerazzjoni tal-kompjuters kienu jibbażaw fuq lingwi makkinarji biex jaħdmu u jipproċessaw l-istruzzjonijiet tagħhom. Huma kienu kapaċi jsolvu problema waħda biss f'ħin wieħed. Informazzjoni f'dawn il-kompjuters kienet tidħol permezz ta' ''punch cards'' jew tejp tal-karti u l-informazzjoni kont tista' taraha wara li tiġi stampata fuq karta. Il-kompjuters UNIVAC u ENIAC huma eżempju ta' kompjuters ta' l-ewwel ġenerazzjoni. UNIVAC kien l-ewwel kompjuter kummerċjali li fl-1951 kien magħmul għal klijent, l-Uffiċju taċ-Ċensiment Amerikan. === It-tieni ġenerazzjoni (1956-1963): Transistors === [[Stampa:Transistors.agr.jpg|left|thumb|200px|Transistors differenti]] ''Transistors'' ħadu post it-tubi tal-vacuum fil-kompjuters tat-tieni ġenerazzjoni. It-transistor kienu vvintati fl-1947 iżda l-użu tagħhom ftit li kien użat sa qabel l-aħħar tas-snin ħamsin. It-transistor kien superjuri għat-tubu tal-vacuum u bis-saħħa tagħhom il-kompjuters setgħu jiċkienu, iżidu fil-veloċità ta' proċessar, jorħsu fil-prezz, jaħlu inqas enerġija u jkunu iktar affidabli mill-kompjuters ta' l-ewwel ġenerazzjoni. Għalkemm it-transistor xorta kien jiġġenera ħafna sħana li kien iwassal għal ħsara fil-kompjuter, dan kien żvilup sostanzjali mit-tubu tal-vacuum. Dawn il-kompjuters xorta kienu jużaw il-''punch card'' għad-dħul ta' informazzjoni u stampar għar-riżultat. Il-kompjuters tat-tieni ġenerazzjoni bdew jużaw lingwa simbolika magħrufa bħala ''[[assembly]]'', lingwa li kienet tħalli l-[[programmatur]] jispeċifika struzzjonijiet fi kliem sempliċi u mhux numri u [[kodiċi tal-magna]]. Dan iż-żmien bdew jiġu żviluppati wkoll [[Lingwi ta' Livell Għola (Kompjuters)|lingwi ta' livell għola]] biex wieħed jipprogrammhom, fosthom, l-ewwel verżjonijiet tal-[[COBOL]] u [[FORTRAN]]. Dawn kienu wkoll l-ewwel kompjuters li kienu jaħżnu struzzjonijiet fil-memorja. Il-memorja issa kienet b'teknoloġija ġdida li kienet tuża kalamiti biex taħżen [[bit]]s ta' [[informazzjoni]]. L-ewwel kompjuters ta' din il-ġenerazzjoni kienu żviluppati għall-industrija ta' l-enerġija atomika. === It-tielet ġenerazzjoni (1964-1971): Ċirkwiti Integrati === [[Stampa:Integrated circuit on microchip.jpg|thumb|right|250px|[[Ċirkwit Integrat]]]] L-iżvilupp taċ-ċirkwit integrat kien dak li tefa' 'l quddiem il-kompjuters tat-tielet ġenerazzjoni. It-transistors kienu mċekkna u mpoġġija fuq ċipep tas-''silicon'', imsejħa [[semikondutturi]], li biddlu drastikalment l-veloċità ta' proċessar u effiċjenza tal-kompjuters. Minflok il-''punch cards'' u stampar, l-[[utent]] setgħa jinteraġixxi mal-kompjuter permezz ta' [[kijbord]] u [[moniter]] biex jikkomunika ma' [[sistema operattiva]] li kienet tħalli l-apparat iħaddem applikazjonijiet diversi f'ħin wieħed bi [[Proċessur Ċentrali (Kompjuters)|proċessur ċentrali]] li kien jieħu jsieb il-memorja. Għall-ewwel darba il-kompjuter setgħu jużawh ħafna iktar nies għax il-kompjuters tat-tielet ġenerazzjoni kienu iżgħar u orħos mill-kompjuters tal-ġenerazzjonijiet ta' qabilhom. === Ir-raba' ġenerazzjoni (1971-llum): Mikroproċessur === Il-mikroproċessur kien dak li ġab il-kompjuters tar-raba' ġenerazzjoni hekk kif eluf ta' ċirkwiti integrati kienu jiġu mpoġġija fuq [[ċippa]] waħda tas-[[silikon]]. Dak li fl-ewwel ġenerazzjoni kien jimla kamra waħda setgħa issa joqgħod fuq l-idejn. L-[[Intel]] 4004, żviluppata fl-1971, kienet ċippa waħda li fuqha kellha proċcessur ċentrali (CPU) u memorja. Fl-1981 l-[[IBM]] introduċiet l-ewwel kompjuters għall-utent fid-dar, u fl-1984 [[Apple Computer|Apple]] introduċiet il-[[Macintosh]]. Il-mikroproċessuri bdew ukoll jintużaw f'apparat ieħor li jintuża' fil-ħajja ta' kuljum. Hekk kif dawn il-kompjuters daqstant żgħar bdew isiru iktar b'saħħithom setgħu jiġu maqgħuda f'[[network]]s li eventwalment wasslu għall-[[Internet]]. Mal-kompjuters tar-raba' ġenerazzjoni kienu żviluppati interfaċċi grafiċi (GIU), il-maws, u apparat ta' l-idejn. === Il-ħames ġenerazzjoni (1982-?): Intelliġenza Artifiċjali === Il-kompjuter tal-ħames ġenerazzjoni hu proġett li beda fl-[[1982]] mill-[[Ġappun]]. L-idea tagħhom kienet li jibnu kompjuter mhux iktar billi jiffokaw fuq ħafna elementi f'ċippa waħda iżda billi jintużaw ħafna ċipep f'kompjuter wieħed u b'hekk ikun hemm proċessuri paralleli. L-Intelliġenza artifiċjali kella tkun waħda mill-bżonnijiet għal dawn il-kompjuters bħal [[rikonoxximent tas-smigħ]]. Dawn il-kompjuters għadhom fi stadju ta' riċerka u sa issa għad m'hemm l-ebda kompjuter kummerċjali li juża din it-teknoloġija. Biex jiddaħlu eluf ta' ċipep f'kompjuter wieħed l-ixjenzati qegħdin ifitxu metodi alternattivi, eżempju kompjuter bioloġiku fejn iċ-ċippa tkun molekula bioloġika<ref>''A Trillion Computers In A Drop Of Water- Scientists build a nanoscale computing machine using biological molecules '' http://www.comspacewatch.com/news/viewpr.html?pid=6686</ref><ref>''Biological computer born'' http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/358822.stm</ref>. Metodi oħra huma [[kompjuter kwantistiku|kompjuters kwantistiċi]]<ref>''The Quantum Computer'' https://web.archive.org/web/20080515220214/http://www.cs.caltech.edu/~westside/quantum-intro.html</ref> fejn pereżempju f'Awwisu tas-sena 2000, riċerkaturi ġewwa ċentru ta' riċerka IBM-Almaden żviluppaw kompjuter li kien juża in-nukleju ta' atomi tal-fluworin<ref>''IBM Almaden Research Center: Quantum Computing'' https://web.archive.org/web/20061013122300/http://www.almaden.ibm.com/st/quantum_information/qcom/</ref>. L-iskop aħħari hu li jiġi żviluppat kompjuter li kapaċi jifhem u jinteraġixxi mal-bniedem b'mod naturali u f'xi każi billi jaqra anke l-moħħ!<ref>''Hey Computer, Read My Mind'' https://web.archive.org/web/20070102085639/http://www.wired.com/news/business/0,1367,40194,00.html</ref> Il-proġett oriġinali tal-Ġappun kien magħluq fl-[[1993]] u ħafna jiddikjarawh fallut anke minħabba l-fatt li ħafna applikazzjonijiet li kellhom ikunu żviluppati għal din il-ġenerazzjoni ta' kompjuters ġew magħmula bi programmi tal-kompjuters tar-raba' ġenerazzjoni. == Komponenti ta' kompjuter == === Proċessur Ċentrali === === Il-Bord Prinċipali === === Memorja === {{Artiklu Prinċipali|Memorja (Kompjuters)}} [[Stampa:RAM_module_SDRAM_1GiB.jpg|thumb|Ċippa ta' 1GB memorja SDRAM]] Meta ngħidu '''memorja''' ta' kompjuter ħafna drabi nkunu qegħdin nirreferu għal dik il-parti fil-kompjuter (f'kompjuter moderni hi ċippa) li żżomm informazzjoni. Hi tinqasam fi tnejn: * [[ROM]] (Memorja Mejta jew bl-Ingliż ''Read Only Memory'') jew * [[RAM]] (Memorja ħajja jew bl-Ingliż ''Random Access Memory''). Mhux faċli li tinkiteb informazzjoni fir-ROM u għaldaqshekk ħafna drabi l-iskop prinċipali ta' ROM hi li żżomm il-[[firmwer]], informazzjoni jew [[softwer]] speċjali għal kompjuter relatata mal-[[hardwer]]. Il-memorja RAM hi speċjali għax il-kompjuter jista' jaċċessa informazzjoni fi kwalunkwe post fiha mingħajr ma jrid jibda mill-ewwel parti (jiġifieri mhux sekwenzjali). Ħafna drabi f'din it-tip ta' memorja tista' wkoll tikteb faċilment u allura hi dik il-memorja li tintuża waqt li kompjuter qiegħed jaħdem biex iżomm l-informazzjoni li l-programmi jkollhom bżonn dak il-mument. === Periferali === {{Artiklu Prinċipali|Apparat Periferali}} [[Stampa:Scanner.view.750pix.jpg|thumb|Skener]] '''Periferali''' hu [[hardwer]] li jiżdied ma' kompjuter biex jiżdiedulu l-abbiltajiet tiegħu. Iktar minn hekk periferali huma apparati li huma opzjonali u mhux bżonjużi biex kompjuter bażiku jaħdem. It-terminu periferali hu iktar użat għal apparati li jiżdiedu mal-kompjuter fuq barra bis-saħħa ta' konnesjonijiet bħal USB jew COM. Eżempji tipiċi huma [[joystiks]], [[printers]], u [[skeners]]. Apparat bħal [[moniter]] jew [[disk drajvs]] mhux konsiderati periferali meta mhux opzjonali. Kards bħal [[vijdjo kards]] ukoll mhux konsiderati periferali għax huma apparati interni. == Programmi/Softwer == {{Artiklu Prinċipali|Softwer|Programm (Kompjuter)}} '''Softwer tal-Kompjuter''' ('''softwer''') hu [[Programm (Kompjuter)|programm]] li jgħin kompjuter jagħmel xogħol speċifiku. Dan jinkludi applikazzjonijiet, bħal ''Word Processor'', li jagħti faċilità lil min jużahom biex jagħmel xogħol speċifiku, jew [[Sistema Operattiva|Sistemi Operattivi]] li hu programm li jikkontrolla r-riżorisi tal-kompjuter. Il-kelma '''softwer''' ġiet użata f'dan is-sens għall-ewwel darba minn [[John W. Tukey]] fl-[[1957]]. Fix-[[xjenza tal-kompjuter]] u [[inġinerija tas-softwer]], il-kelma '''softwer''' tirreferi għal kull tip ta' programm tal-kompjuter. Il-kunċett li jinqraw diversi linji ta' struzzjonijiet għal ġewwa l-memorja tal-kompjuter kienet ivvintata minn [[Charles Babbage]] bħala parti mill-[[magna tad-differenza]] tiegħu. Din it-teorija hi l-bażi tal-softwer kollu propost l-ewwel darba minn [[Alan Turing]] fl-essej tiegħu tal-[[1935]] ''Computable numbers with an application to the Entscheidungsproblem''. <ref>Hally, Mike (2005:79). ''Electronic brains/Stories from the dawn of the computer age''. British Broadcasting Corporation and Granta Books, London. ISBN 1-86207-663-4.</ref> === Sistema Operattiva === {{Artiklu Prinċipali|Sistema Operattiva}} Sistema Operattiva (bl-Ingliż ''Operating System'') hu [[Programm (Kompjuter)|programm]] li jikkontrolla r-riżorsi tal-[[hardwer]] (il-magna fiżika) u tas-[[softwer]]. Is-sistema operattiva hi ċ-ċentru tas-sistema tal-kompjuter għax tagħmel diversi xogħlijiet bażiċi bħal tikkontrolla u talloka memorja, tagħti prijorità lil struzzjonijiet li jingħataw, tikkontrolla l-periferali ta' [[input]] (dħul ta' informazzjoni) jew [[output]] (ħruġ ta' informazzjoni), tiffaċilita [[networks]] u l-immaniġjar tal-fajls. === Applikazzjonijiet === {{Artiklu Prinċipali|Applikazzjonijiet (Kompjuter)}} == Kif jaħdem kompjuter == == Tipi differenti ta' kompjuters == === Superkompjuter === Superkompjuter hu kompjuter b'hardwer b'sahhtu hafna u generalment jintuzaw ghal skopijiet xjentifici. Ezempji ta' dawn it-tip ta' Kompjuters huma l-Cray computers u l-IBM Roadrunner === Mejnfrejm === === Minikompjuter === === Mikrokompjuter === ===Kompjuter tad-dar=== === Kompjuter personali === === Assistent diġitali personali (PDA) === === Mikrokontrollur === === [[Kompjuter kwantistiku]]=== == Nies Importanti fid-Dinja tal-Kompjuters == {{Artiklu Prinċipali|Nies Importanti fid-Dinja tal-Kompjuters}} [[Stampa:Ada_Lovelace.jpg|thumb|[[Ada Lovelace]], l-ewwel programmatriċi]] * [[Alan Turing]], Matematiku Ingliż u [[kriptografiaj|kriptografu]] * [[Charles Babbage]], inventur tal-kompjuter li jista' jiġi pprogrammat * [[Ada Lovelace]], l-ewwel persuna li żviluppat programm tal-kompjuters * [[Tim Berners-Lee]], inventur tal-[[World Wide Web]] * [[Larry Ellison]], [[Gordon E. Moore]] u [[Bob Miner]], , fundaturi tal l-[[Oracle Corporation]] * [[Marc Ewing]], żviluppatur ta' [[Red Hat Linux]] * [[Bill Gates]] u [[Paul Allen]], fundaturi tal-[[Microsoft]] * [[James Gosling]], "missier" il-[[Lingwa Java (Kompjuters)|Lingwa Java]] * [[Steve Jobs]], fundatur ta' l-[[Apple Computer|Apple]] * [[Bill Joy]], fundatur ta' [[Sun Microsystems]] u [[Berkeley Software Distribution|BSD]] * [[Brian W. Kernighan]], [[Dennis M. Ritchie]], żviluppaturi tal-[[Lingwa C (Kompjuters)|Lingwa C]] * [[Gordon E. Moore]], fundatur ta' l-[[Intel]] u l-persuna li ħoloq [[Ir-Regola ta' Moore]] * [[Niklaus Wirth]], żviluppatur tal-[[Lingwa Pascal (Kompjuters)|Lingwa Pascal]] == Kumpaniji tal-Kompjuters == === Internazzjonali === {{Artiklu Prinċipali|Kumpaniji tal-Kompjuters (Internazzjonali)}} Dawn huma uħud mill-ikbar kumpaniji tal-kompjuters fid-diinja. Ara [[Kumpaniji tal-Kompjuters (Internazzjonali)|l-artiklu prinċipali]] għal iktar. * [[Apple]] * [[IBM]] * [[Microsoft]] * [[Oracle]] === Maltin === {{Artiklu Prinċipali|Kumpaniji tal-Kompjuters (Malta)}} == Definizjonijiet == * [[Diġitali]] – jaħdem billi juża [[bit]]s (0 u 1) * [[Elettroniku]] – jikkonsisti f'komponenti msejħa [[Ċirkwit Integrat]] (ICs), bla ebda parti li tiċċaqlaq * [[Programm]] ta' Struzzjonijiet – sekwenza ta' struzzjonijiet li meta jinħadmu isolvu problema jew jagħmlu xi biċċa xogħol * [[Proċess]] – l-operazzjoni fuq l-informazzjoni biex tiproduċi riżultat. == Referenzi == {{reflist}} [[Kategorija:Informatika]] [[Kategorija:Teknoloġija]] [[Kategorija:Kompjuter|*]] [[Kategorija:Elettronika]] 53e5uy2f1jc9eeu30fepi8hajsu3z1f 0 4280 333723 220482 2026-11-05T06:42:48Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333723 wikitext text/x-wiki [[Category:Lagomorpha]] {{TaxoboxIng | name = ''Prolagus'' | image = Prolagus oeningensis 01.JPG | image_caption = ''Prolagus oeningensis'' fossilu | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Lagomorpha]] | familia = †'''Prolagidae''' | familia_authority = [[Gureev]], 1960 | genus = †'''''Prolagus''''' | genus_authority = [[Auguste Pomel|Pomel]], 1853 | type_species = ''[[Prolagus aeningensis|Anoema aeningensis]]'' | type_species_authority = [[König (biologist)|König]], 1825 | subdivision_ranks = [[Speċi]] | subdivision = Ara t-test }} ''[[Prolagus]]'' huwa [[ġeneru]] ta' [[mammiferi]] plaċentati estinti, eżattament ''il-[[prolagu|prolagi]] jew il-[[pika ta' Sardinja]])'', fil-[[klassi]] [[Mammalia]], fis-[[sottoklassi]] [[Theria]], fl-[[infraklassi]] [[Eutheria]] (il-plaċentati), fl-[[ordni]] [[Lagomorpha]], fil-[[familja]] [[Prolagidae]], u b' bosta [[speċi]] kollha estinti. ''(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu [[Pika ta' Sardinja]])'' ==Lista ta' l-i[[speċi]]jiet tal-[[ġeneru]] ''[[Prolagus]]''== *[[Ġeneru]] ''[[Prolagus]]'' (Pomel, 1853) (estint) *''[[Prolagus aeningensis]]'' *''[[Prolagus aguilari]]'' *''[[Prolagus apricenicus]]'' *''[[Prolagus bilobus]]''<ref>Čermák, S.; Angelone C. (2013). [https://web.archive.org/web/20150921114715/http://www.geology.cz/bulletin/contents/art1369 Revision of the type material of the Pliocene species ''Prolagus bilobus'' Heller, 1936 (Mammalia, Lagomorpha), with comments on the taxonomic validity of ''P. osmolskae'' Fostowicz-Frelik, 2010.] ''Bulletin of Geosciences'' 88(1): 45-50.</ref> *''[[Prolagus crusafonti]]'' *''[[Prolagus fortis]]'' *''[[Prolagus imperialis]]'' *''[[Prolagus italicus]]'' *''[[Prolagus major]]'' *''[[Prolagus michauxi]]'' *''[[Prolagus oeningensis]]'' *''[[Prolagus osmolskae]]''<ref>Fostowicz-Frelik, Ł. 2010. A new species of Pliocene ''Prolagus'' (Lagomorpha, Ochotonidae) from Poland is the northernmost record of the genus. ''Journal of Vertebrate Paleontology'' '''30'''(2): 609–612.</ref> *''[[Prolagus praevasconiensis]]'' *''[[Prolagus sardus]]'' *''[[Prolagus schnaitheimensis]]'' *''[[Prolagus sorbinii]]'' *''[[Prolagus tobieni]]'' *''[[Prolagus vasconiensis]]'' ==Referenzi== {{Referenzi}} *Hoffmann, Robert S., Andrew T. Smith (November 16, 2005). Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (eds) Mammal Species of the World, 3rd edition, Johns Hopkins University Press, 185-211. ISBN 0-801-88221-4. *Lagomorph Specialist Group (1996).[http://www.iucnredlist.org/search/details.php/18338/all/ ''Prolagus sardus'' ]. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. 7hykgpp8um0m09j33jwyp4jgcnix9di 0 6778 333728 300006 2026-11-05T08:45:30Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333728 wikitext text/x-wiki {{Infobox sit elettroniku |isem=Wikiħbarijiet |alexa = 12,761<ref>{{ċita web |url=http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wikinews.org |titlu=Dettalji tat-traffiku għal wikinews.org |aċċess=19-03-2009 |editur=Alexa Internet |data=02-12-2008 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2009-03-19 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090222081001/http://www.alexa.com/data/details/traffic_details/wikinews.org |arkivju-data=2009-02-22 |url-status=dead }}</ref> |logo=[[Stampa:WikiNews-Logo-en.svg|135px|Logo ta' Wikimedia Commons]] |screenshot=[[Stampa:Wikinews screenshot 2008.png|250px|Screenshot ta' Wikimedia Commons]] |deskrizzjoni= |url=[http://www.wikinews.org/ www.wikinews.org] |kummerċjali=Le |tip=Aħbarijiet online |lingwa=Multilingwali |reġistrazzjoni=Opzjonali |proprjetarju=[[Fondazzjoni Wikimedia]] |awtur=Komunità [[Wikimedia]] |pubblikata= |stat attwali=Attiva }} Il-'''Wikibarijiet''' huwa proġett tal-[[Fondazzjoni Wikimedia]] fejn fiha jiġu ppublikat aħbarijiet minn madwar id-dinja. [[Jimmy Wales]] iddistingwa lill-Wikibarijiet minn mal-[[Wikipedija]] hekk kif hu stqarr li "fuq il-Wikibarijiet, kull storja li tinkiteb tkun qed tinkiteb bħala aħbar, oppost għal artiklu ta' [[enċiklopedija]]."<ref>{{ċita aħbar | awtur = Joanna Glasner | titlu = Wikipedia Creators Move Into News | url = http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2004/11/65819 | publikatur = WIRED | data = 29-11-2004 | aċċessdata = 19-03-2009 | lingwa = Ingliż | arkivju-data = 2014-01-06 | arkivju-url = https://web.archive.org/web/20140106183913/http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2004/11/65819 | data-aċċess = 2009-03-19 | url-status = dead}}</ref> Il-politika tal-''punto di vista'' newtrali espost mill-Wikibarijiet jiddistingwixxiha minn sfrozi ġurnalisti oħra bħal [[Indymedia]] u [[OhmyNews]].<ref>{{ċita aħbar | awtur = Aaron Weiss | titlu = The Unassociated Press | url = http://www.nytimes.com/2005/02/10/technology/circuits/10wiki.html?ex=1177300800&en=024e251d2c696137&ei=5070 | publikatur = The New York Times | data = 10-02-2005 | aċċessdata = 19-03-2009 | lingwa = Ingliż}}</ref> B'kuntrast mill-ħafna proġetti tal-Fondazzjoni Wikimedia, il-Wikibarijiet tħalli x-xogħol oriġinali li jsir fil-format ta' rappurtaġġ oriġinali u intervisti.<ref name="OR">[[n:Wikinews:Original reporting|Wikinews:Original reporting]].</ref> == Storja == L-ewwel proposta rikordjata ta' sit tal-aħbarijiet tal-Wikimedia kienet posta ta' żewġ linji minn persunan anonimu fil-5 ta' Jannar, 2003, fuq Meta-Wiki.<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Talk:Wikinews/Archive&oldid=4306 Daħla arkivjata tal-posta anonima] fuq Meta-Wiki.</ref> Daniel Alston, li kien jimmodifika lill-Wikipedija taħt l-isem ta' Fonzy,<ref>[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:Fonzy&diff=prev&oldid=1315899 Daħla arkivjata tal-paġna tal-utent ta' User:Fonzy] fuq il-Wikipedija Ingliża, li tistqarr l-isem vera tiegħu.</ref> stqarr li kien hu li kien bagħat dak il-messaġġ.<ref>[http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikinews&diff=prev&oldid=27867383 Daħla ta' User:Fonzy jimmodifika l-artiklu "Wikinews"] fuq il-Wikipedija Ingliża.</ref> Din il-proposta ġiet aktar żviluppata mill-ġurnalista, żviluppatur tas-softwer u awtur [[Erik Möller]]. Kien hemm oppożizzjoni minn diversi kontributuri tal-Wikipedija, li kienu stqarrew fuq li kien hemm diġà l-eżistenza ta' taqsiriet tal-aħbarijiet fuq il-Wikipedija, li tat bidu għal diskussjonijiet u proposti fuq kif il-proġett il-ġdid jista' jiġi implimentat mill-Wikimedia. F'Novembru tal-2004, ġiet ippublikata wiki demostrattiva biex turi kif sit tal-aħbarijiet kollaborattiv jista' jaħdem. F'Diċembru tal-2004, is-sit ma baqax fil-fażi demostrattiva u mexa għall-fażi beta. Fl-istess ħin, edizzjoni bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ġiet introdotta. Aktar tard ġew introdotti verżjonijiet bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]], l-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]], il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], l-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]], l-[[Lingwa Żvediża|Iżvediż]], il-[[Lingwa Bulgaru|Bulgaru]], il-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]], il-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]], ir-[[Lingwa Rumena|Rumen]], l-[[Lingwa Ukrena|Ukren]], is-[[Lingwa Serba|Serb]], il-[[Lingwa Ġappuniża|Ġappuniż]], ir-[[Lingwa Russa|Russu]], l-[[Lingwa Ebrajk|Ebrajk]], l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]], it-[[Lingwa Tajlandiża|Tajlandiż]], in-[[Lingwa Norveġiża|Norveġiż]] u biċ-[[Lingwa Ċiniża|Ċiniż]] (kollha f'ordni kronoloġika). Fit-13 ta' Marzu, 2005, l-edizzjoni Ingliża tal-Wikibarijiet laħqet l-1,000 artiklu. Ftit xhur wara biss, f'Settembru tal-2005, il-proġett ġie trasferit għal-liċenzja tal-[[Creative Commons]] Attribution 2.5.<ref>[http://en.wikinews.org/wiki/Wikinews_switches_to_Creative_Commons_license Wikinews jaqleb għal-liċenzja tal-Creative Commons]</ref> Fil-5 ta' Settembru, 2007, il-verżjoni Ingliża irnexxielha tilħaq kwota ta' 10,000 aħbar. == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commons|Wikinews}} * [[n:|Wikibarijiet]] * [http://feeds.feedburner.com/WikinewsLatestNews RSS Feed tal-Wikibarijiet] * [http://wikinewsreports.blogspot.com/ Wikinews Reports] – [[blogg]] mir-rappurtaturi tal-Wikibarijiet {{Wikimedia}} [[Kategorija:Proġetti tal-Wikimedia]] [[Kategorija:Siti elettroniċi tal-aħbarijiet]] e12z0dtqjqb17tqg9kmmrfor0ngxaat 10 7608 333649 227498 2026-11-04T15:31:05Z MalteseFalconnfirn 24800 333649 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Col-begin/styles.css"/><div> {| class="{{{class|}}} col-begin {{#if:{{{small|}}}|col-begin-small}}" role="presentation" {{#if:{{{bgColor|{{{bgcolor|}}}}}}{{{border|}}}{{{width|}}}{{{style|}}}|style="{{#if:{{{bgColor|{{{bgcolor|}}}}}}|background: {{{bgColor|{{{bgcolor}}}}}};}}{{#if:{{{border|}}}|border: {{{border}}};}}{{#if:{{{width|}}}|width: {{{width}}};}}{{#if:{{{style|}}}|{{{style}}}}}" }} <noinclude> |- | |} </div> {{documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage, interwikis to Wikidata, not here --> </noinclude> cn7cif9cisd67c5k8tflma66wj4nd8h 0 9951 333642 333585 2026-11-04T15:14:15Z ToniSant 4257 +tindif ħafif 333642 wikitext text/x-wiki {{wikifikazzjoni}}'''Raħal Ġdid,''' margħruf ukoll bħala '''Paola''' jew '''Pawla''', huwa belt [[Malta|Maltija]] fir-[[Reġjun tal-Port, Malta|Reġjun Port]].{{Infobox city}} Wara [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], il-popolazzjoni f'Raħal Ġdid bdiet tiżdied u tinfirex malajr, Minn 7,300 ruħ fl-1930 splodiet għal 15,000 fl-1948. Il-bidu proprju ta' Raħal Ġdid, jew Casal Paola, kif kien magħruf fl-antik, beda fiż-żmien meta l-Ordni ta' San Ġwann kien jaħkem Malta. Paola tinsab madwar 5 kilometri 'l bogħod mill-Belt Valletta. Lokalitajiet viċin ta’ din il-lokalità huma l-Marsa, Ħal Tarxien, Ħal Luqa, il-Fgura u Santa Luċia. Bħala lokalità, hi maqsuma f'żewġ parroċċi. L-akbar waħda u l-aktar antika hi l-parroċċa ta' Kristu Re. L-oħra hi l-parroċċa tal-Madonna ta' Lourdes. Malli l-Kappillan Dun Frangisk Xuereb sar kappillan tal-parroċċa ta' Raħal Ġdid, kellu l-ħsieb li jibni kappella qrib in-niċċa tal-Madonna ta` Lourdes li tinsab ftit 'l isfel mill-ħabs ta` Kordin. Skont irħama li hemm taħt din l-istatwa, jidher ċar li d-devozzjoni min-nies ta` dan ir-raħal lejn il-Madonna ta` Lourdes kienet ilha tħeġġeġ fi qlub in-nies. F`din l-iskrizzjoni nsibu li fis-sena 1875 Mons. Conte Carmelo Scicluna, li f`dak iż-żmien kien isqof ta` dawn il-gżejjer, kien ta indulġenzi lil min jgħid tliet Ave Marijiet quddiem din ix-xbieha. Meta pajjiżna kien iservi ta` stazzjon tal-faħam għall-flotot u l-vapuri li kienu jbaħħru fil-Mediterran, id-devozzjoni lejn din in-niċċa kienet kompliet tinxtered. Ħafna ħaddiema li kienu jgħaddu minn quddiemha, wara li jkunu spiċċaw mix-xogħol, kienu jtuha tislima u jitfgħu xi ħaga għall-mixegħla u l-kura ta` din ix-xbieha għażiża. Din il-qima kompla jsaħħaħha Mons. Mikiel Gonzi li, fi żmien il-veskovat tiegħu reġa` ġedded l-indulġenzi mogħtija b`digriet nhar il-15 ta` Settembru 1951. == Storja == '''<big>Preistorja</big>''' Għalkemm Raħal Ġdid twaqqfet fis-seklu 17, fil-lokalità nstabu diversi fdalijiet megalitiċi. F’Raħal Ġdid fadal ukoll diversi fdalijiet oħra mill-pre-istorja sal-antikità klassika. '''L-Ipoġew''' [[Stampa:Photo Ellis Hal Salflieni.jpg|nofs|daqsminuri|L-[[Ipoġew ta’ Ħal-Saflieni]]]] L-Ipoġew ġie nnominat Sit ta’ Wirt Dinji tal-[[UNESCO]]. L-Ipoġew huwa kumpless kbir ta’ kmamar maqtugħin mill-ġebla tal-franka madwar 11-il metru (36 pied) taħt il-wiċċ. Jidher li ntuża bħala post tad-dfin, u wkoll bħala tempju. Raġel Neolitiku minqux l-Ipoġew bl-użu biss antlers u fisien tal-ġebel bħala għodda, u f'nofs dlam. L-Ipoġew huwa magħmul minn tliet livelli, li huma sovraposti fuq xulxin. Il-livell ta 'fuq jixbah l-oqbra ta' qabel maqtugħa fil-blat li nstabu x'imkien ieħor fil-Gżejjer. Il-livell tan-nofs, maqtugħ matul il-perjodu tat-tempju (3800 - 2500 Q.K.) huwa magħmul minn kmamar numerużi. Hawn ġew irkuprati ħafna statwetti, amuleti, figurini u vażuni. L-aktar figurina famuża hija dik tal-hekk imsejħa Lady Sleeping, figurina mimduda, forsi maħsuba bħala rappreżentazzjoni ta 'rqad ta' dejjem. Hija għall-wiri fil-[[Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija (Malta)|Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija]], il-[[Valletta|Belt Valletta]] '''Tempji ta’ Kordin''' It-Tempji ta’ Kordin kienu jinsabu fuq pjanura għolja li tagħti fuq il-Port il-Kbir: * Kordin I – It-tempju ġie skavat parzjalment minn A.A. Caruana, u wara minn Sir Themistocles Zammit fl-1908 u lest minn T. Ashby u T.E. Peet fl-1909. Kienet ippreservata ħażin u kienet tikkonsisti fi kmamar żgħar u irregolari. Kordin I tħalla miftuħ għall-elementi. Bombi matul it-Tieni Gwerra Dinjija u l-kostruzzjoni fuq is-sit neħħew il-fdalijiet kollha. * Kordin II – It-tempju ġie investigat għall-ewwel darba minn Cesare Vassallo fl-1840. A.A. Caruana bdiet tħaffer is-sit kif suppost fl-1892. L-iskavar kompla minn Albert Mayer fl-1901 u spiċċa minn Ashby u Peet fil-kampanja tagħhom tal-1908–9. Il-kronoloġija kienet diffiċli biex insemmu, u jekk il-bini kollu jistax jiġi datat għall-perjodu tat-tempju huwa dibattibbli. Kordin II żgur li kien qed jintuża matul il-perjodu kollu tat-tempju peress li matul il-fażijiet ta’ dan il-perjodu nstab fuħħar waqt it-tħaffir tiegħu. Kordin II ġarrbet ħsarat mill-bumbardamenti tal-ajru tat-Tieni Gwerra Dinjija u l-bini ġdid li nbena minn dak iż-żmien. * Kordin III – Dan huwa l-uniku tempju fuq Kordin li għadu jeżisti llum, u huwa tad-disinn standard tal-Ġgantija-fażi 3-abside. Huwa l-uniku tempju li quddiemu, li jinsab quddiem il-faċċata konkava, għandu bankina tal-ġebel, bħalma hija l-passaġġ tad-dħul li jwassal għall-qorti ċentrali. Wara t-tempju u kontemporanji miegħu, hemm kmamar żgħar possibbilment użati għall-imħażen jew affarijiet simili, jew saħansitra tempju minuri irregolari, lobed. Waħda mill-aktar karatteristiċi ta' Kordin III hija l-'ħawt' twil ta' 2.75 metri li jinsab madwar id-daħla għall-apside tax-xellug. Għandu seba' skanalaturi trasversali fondi prodotti bit-tħin. Huwa magħmul minn ġebla tal-franka iebsa miġjuba minn aktar minn 2 kilometri 'l bogħod u għalhekk huwa probabbli ħafna li huwa għat-tħin tal-qamħirrum (quern multiplu) u kontemporanju mat-tempju aktar milli għat-tħin 'deffun', il-materjal tradizzjonali Malti għas-soqfa, li jagħmel. hija konsiderevolment aktar riċenti. Kordin III jinsab f’żona b’ħitan biswit il-Knisja ta’ Sant’Anton u jinżamm imsakkar biex jagħtiha protezzjoni massima. '''<big>Ordni ta’ San Ġwann</big>'''<gallery mode="packed"> Stampa:Church of St. Ubaldeska, Paola.jpg|[[Knisja ta’ Santa Ubaldeska]] Stampa:Palazzo Perellos, Paola, Malta.jpeg|[[Villa Perellos]] </gallery>Il-belt hija msemmija għall-Gran Mastru Antoine de Paule, li poġġa l-ewwel ġebla fl-1626. De Paule inħatar [[Gran Mastru tal-Ordni ta’ San Ġwann]] fl-10 ta’ Marzu 1623, meta kellu 71 sena. Fl-20 ta’ Lulju 1626, biex jindirizza popolazzjoni li dejjem qed tikber, waqqaf belt ġdida fuq l-għolja magħrufa bħala Tal-Għerien (litteralment: tal-għerien) li ssemmiet Casal Nuovo (li tfisser: belt ġdida) peress li twaqqfet fi żmien il-ħakma. tal-Ordni. Il-belt aktar tard ingħatat l-isem ta’ Casal Paola biex iġġib l-isem tal-familja tal-Gran Mastru. Sal-lum, il-belt għadha msemmija b'dan l-isem. L-arma tal-belt oriġinarjament kienet tikkonsisti f’salib ottagonali abjad u aħmar ikkuntrastat ma’ sfond abjad u aħmar. Matul l-Ordni Militari, il-belt saret is-suċċessur spiritwali tal-belt ġirien [[Ħal Tarxien]] u għadha tiddependi għat-tattiċi militari mill-Kap tal-Armata [[Żejtun|taż-Żejtun]]. Biex tinkoraġġixxi l-migrazzjoni lejn Raħal Ġdid, de Paule ta indennizz għad-djun tal-familji li marru joqogħdu hemmhekk. Matul il-ħakma tiegħu, De Paule bena knisja fil-belt, iddedikata lil Santa Ubaldeska li kienet Soru tal-[[Ordni ta' San Ġwann|Ordni ta’ San Ġwann]], u din il-knisja kienet l-ewwel knisja parrokkjali tal-belt. Il-Papa Urbanu VIII ħareġ bull li tat permess biex din il-knisja tinbena. Din il-bola papali nħarġet mill-Bażilika ta’ Santa Maria Maggiore f’[[Ruma]] fil-31 ta’ Lulju 1629. Estratt minn din il-bolla jgħid hekk: “naċċettaw din it-talba u lil Antonius imsemmi qabel, bl-awtorità Appostolika mogħtija minn din il-bola, aħna agħti l-awtorità li fil-belt imsemmija f’lokalità tal-preferenza tiegħu, sakemm tkun komda u ġusta, tista’ tinbena knisja ad unur il-Qaddis hawn fuq imsemmi”. Fit-12 ta’ Novembru 1629, il-Kunsill tal-Ordni ta’ San Ġwann iddeċieda li jwettaq dak li kien miktub fuq il-barri. It-tqegħid tal-ewwel ġebla ta’ din il-knisja ġiet iċċelebrata fi stil grandjuż mill-Gran Mastru de Paule stess nhar il-Ħadd 25 ta’ Awwissu 1630. Kif irrakkonta [[Giovanni de Soldanis]], fl-1750 Raħal Ġdid kienet għadha ma kinitx parroċċa tagħha, peress li kienet taqa’ taħt il-parroċċa ta’ Ħal Tarxien. '''<big>Perjodu Brittaniku u kontemporanju</big>'''<gallery mode="packed"> Stampa:Malta - Paola - Triq Il Belt Valletta - Old Prison (s) 01 ies.jpg|[[Ħabs ta’ Kordin]] Stampa:DIMG 1118 (4996513919).jpg|[[Ċimiterju tal-Addolorata|Ċimiterju u Kappella tal-Addolorata]] Stampa:Malta tramway.jpg|[[Malta Tramways]] fi Pjazza Raħal Ġdid (1905 sa 1929) Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|[[Moskea Mariam Al-Batool]], Raħal Ġdid </gallery>Fil-bidu tal-perjodu kolonjali Brittaniku, Paula kienet kważi abbandunat minħabba l-malarja li kienet togħla mill-bassasijiet tal-Marsa. Dawn il-bassasijiet ġew imsoffi mill-Kaptan [[Frederick Hunn]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.geni.com/people/Capt-Hunn/6000000126167791826|titlu=Capt. Frederick Hunn|data=2024-06-13|sit=geni_family_tree|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-11-22}}</ref>, kif ukoll minn [[Francesco Zammit]], intraprenditur lokali li bi skambju kiseb is-sjieda tal-artijiet imnixxfin ġodda, biex b’hekk sas-snin tletin tas-seklu l-1830 sar l-aktar bniedem għani f’[[Malta]]. It-tmiem tal-malarja ġab lura l-popolazzjoni u l-ġid lejn Raħal Ġdid ukoll. Fl-1842 l-amministrazzjoni Ingliża bniet il-ħabs ta’ Kordin f’Raħal Ġdid fuq il-mudell tal-ħabs ta’ Pentonville f’[[Londra]], b’kapaċità ta’ 200 priġunier maqsuma f’4 ġwienaħ. Issa mdawwar bis-sħiħ miż-żona urbana ta’ Raħal Ġdid, Kordin jibqa’ l-faċilità korrettiva ewlenija ta’ [[Malta]] sal-lum. Fl-1862-1868 il-post ewlieni l-ġdid ta’ mistrieħ f’[[Malta]], iċ-[[Ċimiterju tal-Addolorata]], inbena fuq għolja magħrufa bħala Tal-Ħorr li kienet diġà dfin minn żminijiet preistoriċi. Iċ-ċimiterju u l-kappella nbnew b’disinn neo-gotiku bbażat fuq disinni tal-perit Emanuele Luigi Galizia, u nfetħu fid-9 ta’ Mejju 1869. L-ewwel dfin saret fit-23 ta’ Jannar 1872. Iċ-ċimiterju ġie estiż aktar fis-snin sebgħin, u hija mimlija Mausoleums qodma u statwi fl-irħam u l-bronż. Mill-1905 sal-1929, [[Pjazza Raħal Ġdid]] ospitat waqfa tal-linja tal-[[Malta Tramways]] mill-[[Valletta|Belt Valletta]] għal [[Bormla]]. [[Il-Knisja ta’ Santa Ubaldeska]] tkabbar fl-1900 biex takkomoda l-popolazzjoni li qed tikber, u Raħal Ġdid sar parroċċa fl-1910, meta ġiet iddedikata lill-Qalb ta’ Ġesù. Knisja ġdida u akbar, [[il-Bażilika ta’ Kristu Re]], eventwalment inbniet biex tieħu postha fi [[Pjazza Antoine de Paule]], il-pjazza ewlenija tal-belt; bdiet tintuża fl-1936 u ġiet ikkonsagrata u ddedikata fit-3 ta’ Ġunju 1967, mill-Arċisqof Mikiel Gonzi. Minn dak iż-żmien, il-knisja saret restawr u l-intern tagħha huwa mżejjen b’gilding tad-deheb u niċċa li żżomm l-istatwa titulari tal-parroċċa ta’ Kristu Re. F'April 2020 ġiet mgħollija għad-dinjità ta' bażilika minuri<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Stråth|isem=Bo|data=2010|titlu=Europe and the Other and Europe as the Other|url=https://books.google.fr/books?id=dwfgu7MMozsC&pg=PA248&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: dwfgu7MMozsC|pubblikatur=Peter Lang}}</ref>. [[Stampa:Pjazza Antoine de Paule Paola Malta 2014 1.jpg|nofs|daqsminuri|Pjazza Antoine de Paole qabel rinnovazzjoni u t-tneħħija tas-siġar]] Raħal Ġdid jospita wkoll l-unika moskea f’Malta, il-Moskea Mariam Al-Batool, li l-ewwel ġebla tagħha tqiegħdet minn Muammar Gaddafi fl-1978 u l-bibien tagħha kienu miftuħa għall-pubbliku fl-1982, u uffiċċjati fl-1984. Il-kumpless jinkludi wkoll il-Mariam Al- Skola Batool, iċ-Ċentru Kulturali Iżlamiku (Ċentru Kulturali Islamiku), bitħa, iċ-[[Ċimiterju Iżlamiku ta’ Malta]] (Iċ-Ċimiterju). Islamiku f'Malta) u l-Ġnien Mediterran. Mis-sittinijiet sal-2018, Pjazza Antoine de Paole (Pjazza Raħal Ġdid) inkludiet spazju ċentrali pedonali, bi gabbana mgħottija bis-siġar. Fl-2015, il-Gvern ta’ Malta fda lill-perit Christopher Mintoff (neputi ta’ [[Dom Mintoff]]) bi proġett ta’ €3 miljun għar-riġenerazzjoni tal-pjazza<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2015-04-02/local-news/3-million-project-for-regeneration-of-Paola-square-launched-to-be-completed-2018-6736133145|titlu=€3 million project for regeneration of Paola square launched - to be completed 2018 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-11-22}}</ref>. Minkejja li kien ippreżentat bħala mmirat lejn il-ħolqien ta’ “ġnien urban”, il-proġett kien jinvolvi l-qlugħ mill-għeruq tas-siġar maturi kollha tal-pjazza. Il-perit iġġustifika dan peress li l-għeruq kienu qed jagħmlu ħsara lill-infrastruttura ta’ taħt l-art u l-ispori tas-siġar tal-ficus kienu qed jagħmlu l-art maħmuġ u jiġbdu l-insetti<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2018-06-20/local-news/Paola-Square-architect-defends-decision-to-remove-trees-6736192085|titlu=Paola Square architect defends decision to remove trees - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-11-22}}</ref>. Ix-xogħlijiet komplew b’dewmien matul l-2017, għalkemm il-pjazza ma kinitx kompletament pedonali minħabba pressjonijiet mis-sidien tal-ħwienet lokali<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-03-27/local-news/Work-on-Piazza-Antoine-de-Paule-in-Paola-resumes-Social-Dialogue-Minister-6736172157|titlu=Work on Antoine de Paule square in Paola resumes - Social Dialogue Minister - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-11-22}}</ref>. Ir-residenti lmentaw li s-siġar maturi ġew mibdula ma’ żerriegħa, li ma setgħux jipprovdu l-istess dell<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2018-06-19/local-news/Before-and-after-photos-show-how-Paola-trees-made-a-difference-6736192037|titlu='Before' and 'after' photos show how Paola trees made a difference - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-11-22}}</ref>. ==Niċeċ u statwi fit-toroq ta' Raħal Ġdid== Fit-toroq tal-ibliet u l-irħula Maltin, l-aktar dawk qodma, insibu għadd kbir ta’ niċeċ u statwi li l-parti l-kbira tagħhom twaqqfu b’sens ta’ qima u devozzjoni. Mhux l-istess jista’ jingħad għal Raħal Ġdid, li l-bidu tiegħu ma jeħodniex daqstant ’il bogħod. Iżda minkejja dan in-nuqqas fin-numru, isebbħu l-lokal tagħna nsibu ’l fuq minn għoxrin u saħansitra waħda minnhom, dik ta’ San Karlu Borromeo, hi unika għax fl-ebda post ieħor f’Malta jew f’Għawdex ma ssib oħra bħalha ddedikata lil dan il-qaddis. Meta nsemmu n-niċeċ u statwi, żgur li f’moħħ bosta Pawlisti tfeġġ dik dedikata lill-Madonna ta’ Lourdes fit-telgħa ta’ Raħal Gdid - Triq il- Belt Valletta, kantuniera ma’ Triq il-Ġdida. Niċċa li d-devozzjoni kbira lejha ma juruhiex biss in-nies ta’ dawn l-inħawi iżda wkoll l-eluf ta’ Maltin li ta’ kuljum jgħaddu minn quddiemha fil-karozzi tal-linja. U bix-xieraq, għax din hi l-eqdem fost dawk ix-xbihat li nsibu fostna. Skont kitba li nsibu taħtha dwar għoti ta’ indulġenzi mill-Isqof Carmelo Scicluna, fl-1875 ġa kienet tinsab f’dan il-post. L-ewwel niċeċ u statwi f’Raħal Gdid issawru lejn tmiem is-seklu dsatax, meta l-popolazzjoni f’dawn l-inħawi ħadet spinta 'l quddiem bl-iżvilupp tal-proġett mibdi mill-Ammiraljat. Iżda l-akbar għadd minnhom saru fis-seklu li għadu kif intemm, meta l-għadd ta’ nies f’dawn l-inħawi kotor qatigħ. Fil-fatt insibu biss żewġ statwi oħra li jmorru lura sas-seklu dsatax - in-niċċa tal-Kurċifiss li tinsab faċċata tal-knisja parrokkjali, fil-misraħ, u dik tal-Qalb ta’ Ġesù fi Triq Reġina, kantuniera ma’ Triq Sant’Ubaldeska. Bħalma nsibu fi bliet u rħula oħra fil-gżejjer Maltin, f'Raħal Ġdid insibu wkoll xi qaddis jew qaddisa li għandhom aktar minn niċċa jew statwa waħda dedikati għalih jew għaliha. Hawnhekk San Ġużepp jidħer li hu l-aktar qaddis popolari għax imxerrda fil-lokal tagħna nsibu ħamsa li twaqqfu f’gieħu. Dawn jinsabu fi Triq Ninu Cremona / Triq il-Ġdida, Triq l-Arkata / Triq Sant’Ubaldeska, Triq il-Foss, Triq Sammat u Triq San Ġużepp / Triq il-Karmnu. Il-Madonna ta’ Lourdes u l-Qalb ta’ Ġesù wkoll għandhom aktar minn niċċa jew statwa waħda ddedikata lilhom. Minbarra dik li semmejna fit-telgħa ta' Raħal Ġdid, insibu oħra fi Triq Għajn Dwieli filwaqt li dawk li twaqqfu b’qima lill-Qalb ta’ Ġesù jinsabu fi Triq Ħaż-Żabbar u Triq ir-Reġina / Triq Sant’Ubaldeska. Ma rridux ninsew li mat-twaqqif tal-parroċċa fl-1910, il-knisja ta’ Sant’Ubaldeska ġiet iddedikata lill-Qalb ta’ Ġesù. Anke San Pietru sab aktar devoti hawnhekk f’żewġt inħawi fejn insibu xbihat tiegħu: fi Triq Sammat u f'Misraħ Antoine de Paule. Imxerrda fit-toroq tagħna nsibu wkoll numru mħux ħażin ta’ statwi u niċeċ iddedikati lill-Madonna taħt titlu jew ieħor. Dik tal-Madonna tal-Grazzja tinsab fi Triq Sant’Ubaldeska / Triq Ninu Cremona; Madonna tal-Karmnu (Triq Ħaż-Żabbar); Marija Assunta (Triq Sammat); Marija Bambina (Triq il-Karmnu); Marija Immakulata (Triq Santa Monika / Triq it-Tarzna u oħra fi Triq l-Arkata). Minbarra dawn l-istatwi u n-niċeċ, hemm ukoll dik ta’ Sant’Antnin ta’ Padova fi Triq Bormla / Sqaq Sant’Antnin. Oħrajn huma ddedikati lil San Franġisk t’Assisi (Triq l-Arkata); San Pawl (Triq Sammat); Santa Rita ta’ Cascia (It-Telgħa ta' Raħal Ġdid) u San Vinċenz Ferrari, li tinsab fi Triq Sammat / Triq it-Tarzna. == Nies notevoli == * [[Bernard Grech]], F’din il-lokalità twieled Kap tal-Oppożizzjoni u tal-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]]. * Sir [[Pawlu Boffa]] (1890–1962), [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], kien joqgħod f’din il-lokalità. * [[Ino Bonello]], international movie art director. * [[Chris Fearne]], Viċi Prim Ministru u Ministru għas-Saħħa. * [[Immanuel Mifsud]], awtur, rebbieħ tal-Premju tal-[[Unjoni Ewropea]] għal-Letteratura fl-2011. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|ITA}} [[Calcinaia]] ([[Italja]]) * {{Flagicon|FRA}} [[Saint-Alban]] ([[Franza]]) == Referenzi == {{Referenzi}} ==Ħoloq Esterni== [https://web.archive.org/web/20201022183700/http://www.rahalgdid.com/ Sit tal-paroċċa tar-Raħal Ġdid] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] efjutzn1nld2spsfi8l6f4bdwu02ucg 0 10720 333690 321844 2026-11-04T23:41:44Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333690 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Barċellona''' hi belt [[Spanja|Spanjola]]. Barċellona hi l-[[belt kapitali]] tar-reġjun ta' [[Katalunja]], reġjun awtonomu fi Spanja. Hija l-belt bl-ikbar popolazzjoni f'dan ir-reġjun u t-tieni l-ikbar f'pajjiżha, b'1,605,600 ruħ fl-2006, filwaqt bl-inħawi metropolitani b'kollox fiha 3,161,000 ruħ. Barċellona hi waħda mill-akbar ċentri kummerċjali fl-[[Ewropa]], b'port u ajruport movimentati ferm. L-ekonomija tar-reġjun tiddependi ħafna fuq din il-belt, u fil-fatt għalhekk hi waħda b'saħħitha. Barċellona bdiet bħala belt [[Imperu Ruman|Rumana]]. Bi klima [[Baħar Mediterran|Mediterranja]], din il-belt hi magħrufa għall-[[kultura]] unika tagħha, fejn hija ċentru ta[[L-Arti|l-arti]] u tal-[[arkitettura]], filwaqt li hija ukoll fejn il-[[Lingwa Katalana|lingwa Katalana]] ssib il-qofol tagħha. Ta' min isemmi xi postijiet bħall-[[Katidral]] iddedikat lill-Familja Sagra, il-Park u l-Bini Güell, kapulavuri ta' [[Antoni Gaudí]], [[arkitett]] ta' fama dinjija. Barċellona hi forsi l-aktar famuża għall-faċilitajiet sportivi tagħha, fejn saru l-[[Logħob Olimpiku|Olimpjadi]] tas-Sajf tal-1992. Magħruf żgur ukoll hu l-Klabb tal-Futbol ta' Barċellona, [[FC Barcelona]], anke jekk hemm klabb ieħor tal-[[futbol]], dak ta' [[RCD Espanyol]], il-Klabb Irjali Sportiv Spanjol, għaliex dan kien miftuħ minn nies Spanjoli biss, għad-differenza tal-klabb l-ieħor, li kellu [[Svizzera|Żvizzeru]] bħala l-ewwel President. == Storja == '''<big>Antikità</big>''' L-iskavi kixfu parti mill-belt Rumana ta’ Barcino, esebita fil-Mużew tal-Istorja tal-belt. Dan ix-xogħol arkeoloġiku ppermetta lis-Sala tal-Belt ta' Barċellona tippubblika fajl storiku ddedikat għall-istorja tal-belt mill-oriġini tagħha sa żminijiet kontemporanji. Din ir-riċerka storika ttemm il-leġġenda li tattribwixxi b'mod żbaljat it-twaqqif ta' Barċellona lil Hannibal Barca. Huma jsostnu li din l-installazzjoni hija ta’ iben l-Imperatur [[Awgustu]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.barcelona.cat/ca/coneixbcn|titlu=Coneix BCN {{!}} Web de Barcelona {{!}} Ajuntament de Barcelona|sit=www.barcelona.cat|lingwa=ca|data-aċċess=2024-11-26}}</ref>. Barcino dak iż-żmien kien post żgħir imsaħħaħ, popolat l-iktar b’elfejn abitant, l-aktar militari, flimkien ma’ Bætulo (Badalona). Kien wieħed mill-postijiet minuri tal-[[Katalunja]] kontemporanja. Empuriæ u speċjalment Tarraco, kapitali ta’ Hispania Citerior, okkupaw l-ewwel gradi<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Alaix|isem1=Carme Miró|titlu=Las termas marítimas de la colonia Barcino|url=https://www.academia.edu/19854572/Las_termas_mar%C3%ADtimas_de_la_colonia_Barcino?email_work_card=view-paper}}</ref>. '''<big>Medju Evu</big>''' F’Diċembru 414, Barċino ttieħed mill-Visigoths ta’ Athaulf li kienu ġejjin mill-Italja. Fil-waqgħa tal-Imperu Ruman, saret kapitali tar-Renju Viżigot (415, 507-510 u 531-548). Matul dan il-perjodu ta’ tranżizzjoni mill-antikità sal-Medju Evu, is-swar il-ġodda u l-pożizzjoni strateġika taw lil Barcino rwol aktar importanti. Imbagħad qabeż Tarraco li naqas wara li tkeċċiet mill-Vandali. Fl-714-716, armati Musulmani taħt il-kmand ta 'Mûsâ Ibn Nusayr ħadu l-belt fl-ewwel assalt. L-isem ta’ Barcino mbagħad evolva f’Barshinûna, Barjlûna jew saħansitra Barshalûna u sejjaħ lill-gvernatur Sulayman Ibn Yaqzan Ibn al-Arabi. Barcelona mbagħad saret parti minn al-[[Andalus]]. Fl-801, il-Karolingji rebħu l-belt; ittrasformawha fil-kapitali tal-kontea ta 'Barċellona, ​​​​qabel inkorporawha fil-Marċ ta' Spanja (Marca Hispanica, litteralment "Marċ Ispaniku"). Fl-856, reġgħet ġiet okkupata mill-Għarab. Fl-859, Barċellona ġiet misruqa mill-Vikingi tal-Kap Hasting, li ġew minn Nantes u kienu għamlu xitwa fil-Camargue. Maż-żmien, il-kontea kisbet ċerta indipendenza mid-dinastija Karolingja li r-renju tagħha spiċċa uffiċjalment fis-seklu 10. Fl-985, Al-Mansur, il-viżir li jista’ kollox tal-kalifa Umayyad ta’ Cordoba, belt li tinsab fin-nofsinhar ta’ al-Andalus, daħlet f’Barċellona. Il-Konti Borrell II jitlob l-għajnuna lid-sultan tiegħu Lothair ta’ [[Franza]]. La hu u lanqas l-alleat Biżantin tiegħu ma setgħu jgħinuh, kif mitlub mil-liġi feudali, il-kontea ddenunzjat ir-rabtiet ta’ suzeranità tagħha u ħadet l-indipendenza de facto<ref>{{Ċita web|url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eifo|titlu=Encyclopédie de l'Islam en ligne (EI-2 French)|sit=referenceworks|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-26}}</ref>. Paradossalment, dan l-avveniment se jimmarka l-bidu ta’ fażi ta’ espansjoni fil-Katalonja; dan il-moviment se jinvolvi lill-Istati l-o[ra tal-Marzu ta’ Spanja. Minn naħa, ħafna Możarab u Lhud li jaħarbu mill-persekuzzjoni fil-Kalifat ta’ Cordoba, sabu kenn fl-ex Stati tal-Marċ ta’ Spanja; iġibu l-għarfien u l-kultura kollha tagħhom (dak iż-żmien, għadna ma tkellimx – bil-Kastilja – ta’ “purità tad-demm”). Min-naħa l-oħra, biex ikunu jistgħu jerġgħu jibnu, il-bdiewa se jimpjegaw is-servizzi tagħhom bħala merċenarji tal-kalif. Jirritornaw lejn il-Katalunja, se jorganizzaw ruħhom biex jiddefendu lilhom infushom u se jużaw it-tekniki agrikoli użati fil-Kalifat ta’ Cordoba. B’hekk se jibnu imtieħen u jsaqqu l-art. Il-kummerċ mal-kalifat se jiżviluppa malajr. Ir-riżultat kien żieda demografika u żvilupp ta 'tekniki mill-aħħar tas-seklu 10. L-ispinta monastika u l-iżvilupp tal-pellegrinaġġ lejn Santiago de Compostela se jippermettu t-trażmissjoni ta’ din l-ispinta teknika lill-Istati l-oħra tal-Marċ ta’ Spanja, imbagħad lill-bqija tal-Ewropa. Dan l-iżvilupp ta 'tekniki huwa akkumpanjat ukoll minn espansjoni kbira tal-kultura. Il-[[Papa Silvestru II]] studja f’Barċellona fejn temm it-taħriġ tiegħu fil-qasam xjentifiku. Huwa jġib il-kultura antika lura fil-attenzjoni permezz ta 'Virgilju, Porfirju ta' Tir, Aristotle, Ċiċeronu u Boethius. Kien permezz ta’ dan tal-aħħar li ġie introdott għall-aritmetika. Minn hemm, indirizza kalkoli prattiċi u għamel tabella tal-għadd, l-hekk imsejjaħ Gerbert abacus. [[Stampa:Cathedral of the Holy Cross and Saint Eulalia edited.jpg|xellug|daqsminuri|Katidral ta' Santa Eulalia f'Barċellona.]] Fatt ewlieni ieħor, il-preżenza ta 'suldati bdiewa, sidien tal-mitħna tagħhom, wasslet għal interpretazzjoni mhux assolutista tal-fewdaliżmu. Il-konti-rejiet (aktar tard slaten ta’ [[Aragona]], [[Valenzja]] u [[Majorca]]) kellhom jiftiehmu mat-tielet patrimonju tagħhom. It-twaqqif ta 'stat feudali fil-[[Katalunja]] matul is-seklu 11 ma involvietx biss il-kontea ta' Barċellona, ​​​​li kisbet ċerta dominanza fuq il-kontej l-oħra tar-reġjun. Barċellona saret iċ-ċentru ta’ territorju li kien jinkludi l-[[Katalunja]] tal-lum, diversi possedimenti marittimi, kif ukoll il-konfederazzjoni Katalan-Aragoniża (1282-1412) għal parti tajba mill-istorja tagħha. Barċellona kienet waħda mill-potenzi ewlenin tal-[[Mediterran]] mis-seklu 13 sas-seklu 15, iċ-ċentru ta’ kummerċ marittimu importanti li kien rivali ma’ [[Ġenova]], [[Pisa]] u [[Venezja]]. '''<big>Era moderna</big>''' Mis-seklu 14, il-belt daħlet f’perjodu ta’ tnaqqis wara l-estinzjoni tad-dinastija Katalana u s-suċċessjoni mill-familja Kastilja ta’ Trastamara, li laħqet il-qofol tagħha biż-żwieġ ta’ Ferdinandu II ta’ Aragona u Isabella ta’ Kastilja (ir-“Rejiet Kattoliċi”). . Minn dakinhar ’l quddiem, it-tradizzjoni pattista tal-istituzzjonijiet Katalani se taqbad mal-mudell assolutista tal-monarkija Kastilja. Barċellona ġiet meqruda għall-ewwel darba wara l-proklamazzjoni tar-Repubblika tal-Katalunja taħt il-protezzjoni Franċiża (1640 sa 1652, is-sena li l-Franċiżi ġew assedjati fil-belt). Matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni]] (1701-1714), Barċellona, ​​bħall-parti l-kbira tal-Katalunja, ħadet in-naħa tal-Arċiduka Karlu kontra r-re Borboni, [[Filippu V ta' Spanja|Filippu V.]] Wara l-assedju tal-1697, il-belt infetħet għall-armata tal-Arċiduka u pproklamat lilu re bl-isem ta’ Karlu III. Barċellona kienet assedjata mill-Franko-Ispanjoli fl-1705 u l-1706, imbagħad għal darb'oħra minn Lulju 1713 sa Settembru 1714. Il-kapitulazzjoni rriżultat, fil-qafas tal-politika ċentralizzanti u repressiva tal-Bourbon, fl-għajbien tal-istituzzjonijiet speċifiċi għall-[[Katalunja]] (Kunsill tal-Mit u Generalitat). L-irkupru ekonomiku li beda fl-aħħar tas-seklu 17 u l-industrijalizzazzjoni fis-seklu 19 ippermettew li Barċellona terġa’ ssir ċentru politiku u kulturali importanti. Bħal fil-bqija tal-[[Katalunja]], ir-rivoluzzjoni industrijali f'Barċellona tat il-prijorità lill-industrija tat-tessuti. '''<big>Era kontemporanja</big>''' Il-Belt kienet affettwata fl-1819 mit-tieni pandemija tal-pesta, kif muri fil-pittura ta’ Horace Vernet prodotta fl-1822, intitolata Plague in Barcelona fl-1819 u ppreservata fil-Mużew tal-Hermitage f’[[San Pietruburgu]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/01.+Paintings/37669/|titlu=|arkivju-data=2024-12-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241202134559/https://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/digital-collection/01.%2BPaintings/37669/|data-aċċess=2026-11-04|url-status=dead}}</ref>. Suldat Repubblikan f’Barċellona, ​​ritratt minn Gerda Taro fl-1936 fuq il-bajja ta’ Somorrostro. Mill-bidu tas-seklu 19 QK. QK, Barċellona talbet it-twaqqigħ tal-ħitan u ċ-ċittadella li kienet saret inutli, wara l-assedju tal-belt fl-1823 waqt l-espedizzjoni Spanjola. Dawn l-installazzjonijiet kienu essenzjalment repressivi u mhux difensivi. Intużaw mill-Ġeneral Espartero fl-1842 biex jibbumbardja l-belt. It-twaqqigħ fl-aħħar ġie tollerat, imbagħad awtorizzat, fl-1854, grazzi għall-appoġġ ta’ Pascual Madoz, politiku u kittieb, li kien gvernatur ta’ Barċellona għal 75 jum, sabiex jiġġieled kontra l-epidemija tal-kolera. Dan se jippermetti l-implimentazzjoni ta’ proġett ta’ urbanizzazzjoni ambizzjuż, il-Pjan Cerdà. Fl-1888, Barċellona organizzat l-ewwel wirja universali tagħha, li ppermettiet l-espansjoni tal-moderniżmu Katalan, moviment li kellu impatt profond fuq il-belt u li dam sat-tieni wirja universali tal-belt fl-1929, meta Noucentisme ħa f'idejh. Barċellona kienet ukoll ix-xena, matul l-istorja tagħha, ta' movimenti soċjali u soċjetali ewlenin. Għalhekk, fl-10 ta’ Lulju 1910, il-belt laqgħet waħda mill-ewwel dimostrazzjonijiet favur id-drittijiet tan-nisa fid-dinja, organizzata minn [[Ángeles López de Ayala]]. Fl-14 ta’ April, 1931, wara l-elezzjonijiet muniċipali, il-kandidat tal-Partit Repubblikan Katalan ERC, [[Francesc Macià]], siegħa qabel il-proklamazzjoni tar-Repubblika Spanjola, ipproklama r-Repubblika Katalana li fl-aħħar wasslet għall-awtonomija tal-Katalunja. Mill-1936, Spanja kienet maħkuma fi gwerra ċivili: Barċellona appoġġat il-forzi Repubblikani u organizzat l-Olimpjadi Popolari f'Lulju 1936 biex tikkontesta l-organizzazzjoni tal-Logħob Olimpiku ta' Berlin. Is-soċjetà ta’ Barċellona nbidlet konsiderevolment matul dan il-perjodu. Il-kittieb George Orwell iddeskrivieha hekk: “Kienet l-ewwel darba f’ħajti li sibt ruħi f’belt fejn il-klassi tal-ħaddiema kienet ħadet f’idejha. Kważi l-binjiet kollha ta’ kull importanza kienu ġew maqbuda mill-ħaddiema. Kull ħanut, kull kafetterija kellu skrizzjoni li tinfurmak bil-kollettivizzazzjoni tagħha. Il-wejters u l-bejjiegħa ħarstuk f’wiċċek u ġabu ruħhom lejk ta’ ndaqs. Il-dawriet tal-frażi servili jew saħansitra sempliċiment ċerimonjużi kienu sparixxew għalissa. U l-aktar stramba minn kollox kienet id-dehra tal-folla. Jekk wieħed irid jemmen id-dehriet, f’din il-belt il-klassijiet sinjuri ma kinux għadhom jeżistu. U fuq kollox kien hemm fidi fir-rivoluzzjoni u fil-futur, l-impressjoni li f’daqqa waħda daħlet f’era ta’ ugwaljanza u libertà.” Il-belt ġiet ibbumbardjata ħafna mit-Taljani f’Marzu tal-1938 qabel ma ttieħdet mill-forzi ta’ Franco fi Frar tal-1939.<gallery mode="packed"> Stampa:ETH-BIB-Barcelona-Nordafrikaflug 1932-LBS MH02-13-0617.tif|Barċellona fl-1932 Stampa:SF - Nacimiento (1897).jpg|''[[Sagrada Família]]'' kienet qed tinbena fl-1897, 14-il sena wara li [[Antoni Gaudí]] ħa s-sit tal-kostruzzjoni f’idejh. Stampa:BarcelonaExpositionPanorama.1929.ws.jpg|Wirja Universali tal-1929. Stampa:Manifestación mujeres de Barcelona.png|Id-dimostrazzjoni tan-nisa tal-10 ta’ Lulju 1910, organizzata minn Ángeles López de Ayala f’Barċellona. </gallery>Sa mill-aħħar tas-snin sebgħin, fi tmiem id-dittatorjat ta’ Franco u matul it-tranżizzjoni demokratika, il-belt ta’ Barċellona bdiet żvilupp kulturali u urban ġdid taħt is-superviżjoni tal-perit Josep Antoni Acebillo i Marín, li taha l-appell kontemporanju tagħha. . Ir-ritorn tad-demokrazija, l-awtonomija, il-parteċipazzjoni dejjem tikber tas-soċjetà ċivili, riformi urbani importanti kif ukoll xi avvenimenti internazzjonali bħall-Logħob Olimpiku tas-Sajf tal-1992 ttrasformaw il-belt f'belt kożmopolitana, li tattira turiżmu internazzjonali. Fl-2003, Barċellona ospitat il-ħmistax-il festival Europa Cantat<ref>{{Ċita web|url=https://europeanchoralassociation.org/|titlu=European Choral Association {{!}} European Choral Association|lingwa=en-US|data-aċċess=2024-11-26}}</ref>. Fis-17 ta’ Awwissu 2017, Barċellona ntlaqtet minn attakk ta’ karozza fuq ir-Rambla li ħalla ħmistax-il persuna mejta u madwar mitt feruti. == Ġeografija == [[Stampa:Barcelona Panorama 04 2016 7202.jpg|nofs|daqsminuri|Panorama ta' Barċellona (2016)]] Barċellona tinsab fuq il-kosta tal-grigal tal-Peniżola Iberika, faċċata tal-[[Baħar Mediterran]], fuq pjanura madwar 5 km wiesgħa limitata mill-firxa tal-muntanji ta 'Collserola, ix-xmara Llobregat lejn il-Lbiċ u x-xmara Besòs fit-tramuntana. Din il-pjanura tkopri erja ta’ 170 km2, li minnhom 101 km2 huma okkupati mill-belt nnifisha. Hija 120 km fin-Nofsinhar tal-Pirinej u l-fruntiera [[Katalunja|Katalana]] ma '[[Franza]]. [[Stampa:Barcelona districtes.svg|nofs|daqsminuri|Barċellona u d-distretti tagħha]] L-iskarpata ta' [[Montjuïc]] (173 m), li tinsab fix-Xlokk, tagħti fuq il-port u hija mgħottija mill-[[Kastell ta' Montjuïc]], fortizza mibnija fis-sekli 17–18 biex tikkontrolla l-belt bħala sostitut għaċ-Ciutadella. Illum, il-fortizza hija mużew u [[Montjuïc]] hija dar għal diversi postijiet sportivi u kulturali, kif ukoll l-akbar park u ġonna ta 'Barċellona. Il-belt tmiss mal-muniċipalitajiet ta' [[Santa Coloma de Gramenet]] u [[Sant Adrià de Besòs]] fit-tramuntana; il-[[Baħar Mediterran]] lejn il-lvant; [[El Prat de Llobregat]] u [[L'Hospitalet de Llobregat]] fin-nofsinhar; u [[Sant Feliu de Llobregat]], [[Sant Just Desvern]], [[Esplugues de Llobregat]], [[Sant Cugat del Vallès]], u [[Montcada i Reixac]] lejn il-punent. Il-muniċipalità tinkludi żewġ exclaves żgħar ftit abitati lejn il-majjistral. == Klima == Skont il-klassifikazzjoni tal-klima Köppen, Barċellona għandha klima Mediterranja sħuna tas-sajf (Csa), bi xtiewi ħfief u sjuf sħan għal sħan, filwaqt li l-iktar staġuni tax-xita huma l-ħarifa u r-rebbiegħa. Il-mudell tax-xita huwa kkaratterizzat minn staġun niexef qasir (3 xhur) fis-sajf, kif ukoll inqas xita fix-xitwa milli fi klima tipika Mediterranja. Madankollu, kemm Ġunju kif ukoll Awwissu huma aktar imxarrba minn Frar, li huwa mhux tas-soltu għall-klima Mediterranja. Dan is-sottotip, ittikkettat bħala "Portugiż" mill-ġeografiku Franċiż George Viers wara l-klassifikazzjoni tal-klima ta' Emmanuel de Martonne u li jinsab fiż-żona tal-Mediterran tat-Tramuntana tal-Punent (eż. [[Marsilja]]), jista' jitqies bħala tranżitorju għall-klima subtropikali umda (Cfa) li tinsab fiż-żoni interni. == Gvern == [[Stampa:Κυβερνητικό Μέγαρο Καταλονίας 2563.jpg|nofs|daqsminuri|[[Palau de la Generalitat de Catalunya]]]] Il-belt hija d-dar tal-istituzzjonijiet tal-Komunità Awtonoma tal-Katalunja: il-Generalitat (Generalitat bil-Katalan), li hija l-gvern, u l-Parlament. Il-Muniċipalità ta' Barċellona (Ajuntament) hija l-korp elett li jmexxi l-belt. Jinkludi 41 kunsillier eletti b’vot universali għal terminu ta’ erba’ snin. Is-sindku (alcalde jew alcaldessa) jiġi elett minnu. Il-belt hija maqsuma f'10 distretti u suddiviża fi 73 distrett. [[Stampa:(Jaume Collboni) By-line PEPA ALVAREZ. 7M0A6768 (49548637306) (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Jaume Collboni, Sindku attwali ta’ Barċellona mill-2023]] == Finanzi lokali == Filwaqt li [[Spanja]] hija t-tieni l-akbar destinazzjoni fid-dinja għat-turiżmu, li tammonta għal 12.8% tal-PGD u 12.6% tal-impjiegi, u tilqa 'rekord ta' 85.1 miljun viżitatur barranin, Barċellona qed tikkunsidra politika ta 'żvilupp sostenibbli biex tipprovdi rispons ta' paċifikazzjoni għall-anti-. movimenti turistiċi li qed jimmultiplikaw, kif inhu l-każ ukoll fil-[[Kanarji]], Malaga, [[San Sebastjan (Spanja)|San Sebastjan]] u anke [[Sivilja]], biex jiddenunzjaw il-pressjoni tal-proprjetà immobbli u l-istorbju u t-tniġġis ambjentali. == Trasport == '''<big>Ajruporti</big>''' [[Stampa:BCN AIRPORT FROM FLIGHT BCN-ORY A320 EC-MLE (43952944862).jpg|nofs|daqsminuri]] Barċellona hija moqdija mill-Ajruport ta 'Barċellona-El Prat, madwar 17-il km fil-Lbiċ taċ-ċentru ta' Barċellona. Huwa t-tieni l-akbar ajruport fi Spanja, u l-akbar fuq il-kosta tal-Mediterran, li mmaniġġja aktar minn 50.17 miljun passiġġier fl-2018, u wera xejra annwali 'l fuq. Huwa ċentru ewlieni għal Vueling Airlines u Ryanair, u wkoll fokus għal Iberia u Air Europa. L-ajruport iservi prinċipalment destinazzjonijiet domestiċi u Ewropej, għalkemm xi linji tal-ajru joffru destinazzjonijiet fl-Amerika Latina, l-Asja u l-Istati Uniti. L-ajruport huwa konness mal-belt permezz ta’ awtostrada, metro (stazzjonijiet tal-Ajruport T1 u tal-Ajruport T2), ferrovija tal-vjaġġi (stazzjon tal-ferrovija tal-Ajruport ta’ Barċellona) u servizz tal-karozzi tal-linja skedat. Terminal ġdid (T1) inbena, u daħal fis-servizz fis-17 ta’ Ġunju 2009. Xi linji tal-ajru low-cost, jużaw ukoll l-Ajruport ta 'Girona-Costa Brava, madwar 90 km lejn it-tramuntana, l-Ajruport ta' Reus, 77 km fin-nofsinhar, jew l-Ajruport ta 'Lleida-Alguaire, madwar 150 km lejn il-punent, tal-belt. L-Ajruport ta' Sabadell huwa ajruport iżgħar fil-belt fil-qrib ta' Sabadell, iddedikat għat-taħriġ tal-bdoti, aerotaxi u titjiriet privati. '''<big>Port tal-baħar</big>''' Il-Port ta’ Barċellona għandu storja ta’ 2000 sena u importanza kummerċjali kontemporanja kbira. Huwa d-disa' l-akbar port tal-kontejners tal-Ewropa, b'volum ta' kummerċ ta' 1.72 miljun TEU fl-2013. Il-port huwa mmexxi mill-Awtorità tal-Port ta' Barċellona. L-10 km2 tagħha huma maqsuma fi tliet żoni: Port Vell (il-port il-qadim), il-port kummerċjali u l-port tal-loġistika (Port Ħieles ta’ Barċellona). Il-port għaddej minn tkabbir li se jirdoppja d-daqs tiegħu grazzi għad-devjazzjoni tal-bokka tax-xmara Llobregat 2 km lejn in-Nofsinhar. Il-port ta' Barċellona huwa l-port ewlieni Ewropew tal-kruċieri u bażi importanti ħafna ta' tibdil fil-Mediterran. Fl-2013, 3.6 miljun passiġġier tal-kruċieri ta' divertiment użaw il-Port ta' Barċellona. '''<big>Ferrovija nazzjonali u internazzjonali</big>''' [[Stampa:Hostafrancs, Barcelona (P1170584).jpg|nofs|daqsminuri|Barcelona Sants Station]] Barċellona hija ċentru ewlieni għan-netwerk [[ferrovjarju Spanjol]]. L-istazzjon tal-ferrovija Inter-belt prinċipali tal-belt huwa l-istazzjon tal-ferrovija ta' [[Barcelona Sants]], filwaqt li t-terminus tal-[[Estació de França]] jaqdi rwol sekondarju fl-immaniġġjar ta' servizzi suburbani, reġjonali u ta' distanza medja. Is-servizzi tal-merkanzija joperaw lejn industriji lokali u lejn il-Port ta' Barċellona. Is-sistema ferrovjarja ta' veloċità għolja [[AVE]] ta' [[RENFE]], li hija ddisinjata għal veloċitajiet ta' 310 km/h (193 mph), ġiet estiża minn [[Madrid]] għal Barċellona fl-2008 fil-forma tal-linja ferrovjarja ta' veloċità għolja [[Madrid]]-Barċellona. Ferrovija ta' veloċità għolja [[RENFE]]-[[SNCF]] kondiviża li tgħaqqad Barċellona u [[Franza]] ([[Pariġi]], [[Marsilja]] u [[Toulouse]], permezz tal-linja ferrovjarja ta' veloċità għolja [[Perpignan]]–Barcelona) ġiet varata fl-2013. Dawn iż-żewġ linji jaqdu l-istazzjon terminali ta' [[Barcelona Sants]]. '''<big>Metro u ferroviji reġjonali</big>''' [[Stampa:Barcelona Metro Paral-lel.jpg|nofs|daqsminuri|[[Metro ta' Barċellona]] (Stazzjon Paral-lel)]] Barċellona hija moqdija minn netwerk tat-trasport pubbliku lokali estensiv li jinkludi sistema tal-metro, netwerk tal-karozzi tal-linja, sistema ferrovjarja reġjonali, trammijiet, funikulari, ferroviji bl-ixkaffa, lift Gondola u cable cars tal-ajru. Dawn in-netwerks u linji huma mmexxija minn numru ta' operaturi differenti iżda huma integrati f'sistema ta' tariffi kkoordinati, amministrata mill-Autoritat del Transport Metropolità (ATM). Is-sistema hija maqsuma f'żoni ta' tariffi (1 sa 6) u diversi Karti tal-Ivvjaġġar Integrati huma disponibbli. In-netwerk tal-[[Metro ta' Barċellona]] jinkludi tnax-il linja, identifikati b'"L" segwit min-numru tal-linja kif ukoll minn kuluri individwali. Il-Metro fil-biċċa l-kbira jimxi taħt l-art; tmien linji tal-Metro huma operati fuq binarji ddedikati mit-[[Transports Metropolitans de Barcelona]] (TMB), filwaqt li erba' linji huma operati mill-[[Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya]] (FGC) u wħud minnhom jaqsmu l-binarji mal-linji tal-vjaġġaturi [[RENFE]]. [[Stampa:Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya FGC213.37.jpg|nofs|daqsminuri|[[Ferrocarrils de la Generalitat de Catalunya]]]] Minbarra l-Metro tal-belt, bosta linji ferrovjarji reġjonali operati mir-[[Rodalies de Catalunya]] ta' [[RENFE]] jgħaddu madwar il-belt, u jipprovdu konnessjonijiet ma' bliet imbiegħda fir-reġjun tal-madwar. [[Stampa:Barcelona Rodalies 068M.jpg|nofs|daqsminuri|[[Rodalies de Catalunya]] (Ferrovija tal-ivvjaġġar)]] '''<big>Tramm</big>''' [[Stampa:Trambaixcornella.jpg|nofs|daqsminuri|Tramm jitlaq mill-istazzjon Cornellà Centre lejn Francesc Macià]] Iż-żewġ sistemi moderni tat-tramm tal-belt, Trambaix u Trambesòs, huma operati minn TRAMMET. Linja tat-tramm patrimonju, it-Tramvia Blau, topera wkoll bejn il-Linja 7 tal-metro u l-Funicular del Tibidabo. '''<big>Funikular</big>''' [[Stampa:Montjuïc Cable Car BCN 04 2016 7109.jpg|nofs|daqsminuri|Cable Car ta' Montjuïc]] Is-sistema tal-[[Metro ta' Barċellona|metro]] u tal-[[Rodalies|ferroviji]] ta' Barċellona hija supplimentata b'bosta karozzi tal-kejbil tal-ajru, funikulari u ferroviji bl-ixkaffa li jipprovdu konnessjonijiet ma' stazzjonijiet ta' fuq tal-muntanji. FGC topera l-Funicular de Tibidabo sa l-għoljiet tat-Tibidabo u l-Funicular de Vallvidrera (FGC), filwaqt li TMB tmexxi l-[[Funicular de Montjuïc]] sa Montjuïc. Il-belt għandha żewġ funikular tal-ajru: il-Cable Car ta’ Montjuïc, li sservi l-kastell ta’ Montjuïc, u t-Tram tal-Ajru tal-Port Vell li tgħaddi minn Torre Jaume I u Torre Sant Sebastià minn fuq il-port. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|KOR}} [[Busan]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Cologne]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|ESP}} [[Monzón]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|MEX}} [[Belt tal-Messiku]] ([[Messiku]]) ; * {{Flagicon|ARG}} [[Rosario]] ([[Arġentina]]) ; * {{Flagicon|BIH}} [[Sarajevo]] ([[Bożnija u Ħerżegovina]]) ; * {{Flagicon|URU}} [[Montevideo]] ([[Urugwaj]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Montpellier]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Montréal]] ([[Kanada]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Boston]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Perpignan]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|PLE}} [[Gaża]] ([[Palestina]]) ; * {{Flagicon|IND}} [[Thiruvananthapuram]] ([[Indja]]) ; * {{Flagicon|IRL}} [[Dublin]] ([[Repubblika tal-Irlanda]]) ; * {{Flagicon|TUR}} [[Istanbul]] ([[Turkija]]) ; * {{Flagicon|JPN}} [[Kōbe]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|COL}} [[Medellín]] ([[Kolombja]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[São Paulo]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[Rio de Janeiro]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Lyon]] ([[Franza]]). == Edukazzjoni == Matul is-sena skolastika 2008-2009, Barċellona kellha 423,790 student u student imqassma bejn 57,027 fil-kindergarten, 76,923 student tal-iskola primarja, 2,097 f'ċentri ta' edukazzjoni speċjali, 100,564 fl-edukazzjoni sekondarja u 187,179 student universitarju. Barċellona hija dar għal ħafna universitajiet rinomati, skejjel pubbliċi u privati ​​ta 'edukazzjoni għolja. Dawk ewlenin huma: * Residència Internacional de Senyoretes Estudiants, istituzzjoni femminista, sparixxet taħt id-dittatorjat ta’ Franco * Università Politeknika tal-Katalunja * Università ta’ Barċellona * Università awtonoma * Università Pompeu Fabra * Università Ramon Llull * Università Internazzjonali tal-Katalunja * Abbati Oliva Università CEU * Università Miftuħa tal-Katalunja * Skola tan-Negozju ta' Toulouse * Skola Għolja tal-Mużika tal-Katalunja * Skola Massana * Skola ogħla ta 'amministrazzjoni u ġestjoni tan-negozju * Skola Għolja taċ-Ċinema u Awdjoviżiv tal-Katalunja * Skola Teknika Ogħla ta' l-Arkitettura ta' Barċellona * EINA, Ċentru ta' l-Università ta' Barċellona għad-Disinn u l-Arti == Sport == L-isport għandu post speċjali ħafna fil-qlub tal-Katalani, speċjalment il-futbol mal-klabb tal-FC Barcelona. Istituzzjoni vera mill-1899 li tokkupa l-akbar grawnd fl-Ewropa, Camp Nou fid-distrett ta’ Les Corts fit-tramuntana tal-belt. Il-klabb tal-futbol huwa wieħed mit-taqsimiet tal-klabb sportiv tal-FC Barcelona. Jispikka wkoll fil-basketball, handball u roller hockey; l-elezzjoni tal-president tal-Barça hija importanti għall-Katalani daqs l-elezzjonijiet muniċipali għall-Ajuntament. Qed jiġi ttrattat b'kampanja tal-midja lokali li tinvoka l-vuċijiet tas-soċjetajiet, il-membri tal-klabb, numerużi fost l-abitanti ta 'Barċellona. Hemm ukoll it-tieni klabb tal-futbol mill-aqwa fil-belt. Dan huwa RCD Espanyol minn Barcelona li mar f’Cornellà f’Awwissu tal-2009. Il-belt ta 'Barċellona wkoll iddistingwit ruħha fl-istorja tal-isport tan-nisa bil-ħolqien tal-Barċellona Women's and Sports Club fl-1928 minn żewġ atleti, iċ-champion Enriqueta Sèculi u Anna Maria Martínez Sagi, maniġer tal-klabb tal-futbol tal-FC Barcelona Repubblika. Bħal kull organizzazzjoni femminista, il-klabb ġie xolt meta Franco daħal fil-poter fl-1939. Fl-atletika fuq distanzi twal, minbarra l-maratona annwali mill-1978, saret tiġrija popolari fl-aħħar tas-sena mill-1920, il-Jean Bouin, internazzjonali u miftuħa mill-1946<ref>{{Ċita web|url=https://fr.motorsport.com/f1/news/circuit-montjuic-barcelone-espagne-folie/4789959/|titlu=}}</ref>. Barċellona hija wkoll waħda mill-ibliet l-aktar rikonoxxuti fid-dinja tal-iskateboarding: il-belt saħansitra serviet bħala ambjent għall-logħba tal-iskateboard Tony Hawk's Underground 2, u ħafna skateboarders jistgħu jidhru fil-pjazza MACBA fiċ-ċentru tad-distrett tar-Raval. L-isports bil-mutur huma wkoll preżenti ħafna fil-belt, notevolment grazzi għall-prossimità taċ-Circuit de Catalunya, li jospita l-Grand Prix tal-Formula 1 ta’ Spanja kif ukoll dak tal-MotoGP kull sena. Iċ-ċirkwit ta’ Montjuïc, li l-avveniment tiegħu kien organizzat madwar iċ-Ċirku Olimpiku ta’ Montjuïc, issa sparixxa. Il-belt ospitat ukoll il-Kampjonati Dinji tal-Għawm FINA tal-2013, fis-sit ta’ Piscines Bernat Picornell, u darbtejn il-Kampjonati tad-Dinja taċ-Ċikliżmu fit-Toroq fl-1973 (aktar preċiżament f’Montjuïc) u fl-1984. Fil-qasam tal-isports tal-ilma, il-Port Olimpiku se jospita t-Tazza tal-Amerika fl-2024. == Referenzi == [[Kategorija:Bliet ta' Spanja]] [[Kategorija:Katalunja]] 1dx1cra45j5r8rt262ir5q63j8uotk9 0 13421 333701 323790 2026-11-05T02:43:07Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333701 wikitext text/x-wiki {{dablink|Dan l-artiklu hu miktub bil-ħsieb li jipprovdi introduzzjoni aċċessibbli u mhux teknika għas-suġġett.}} [[Stampa:DNA animation.gif|frame|150px|right|Sezzjoni ta' [[ADN]]; is-sensiela ta' unitajiet qishom platti ([[nucleotide|nukleotidi]]) fiċ-ċentru terfa' fiha ċerta informazzjoni.]] {{Glossarju tal-ġenetika}} '''Il-ġenetika''' tistudja kif [[organiżmu|organiżmi]] ħajjin jirtu karatteristiċi mill-antenati tagħhom; pereżempju, l-ulied sikwit jixbħu 'l-ġenituri tagħhom. Il-ġenetika tipprova tiddentifika liema karatteristiċi jintirtu, u tispjega kif dawn il-karatteristiċi jgħaddu minn ġenerazzjoni għall-oħra. Xi karatteristiċi għandhom x'jaqsmu mad-dehra fiżika ta' organiżmu; pereżempju, il-lewn tal-għajnejn ta' bniedem, it-tul jew il-piż tiegħu. Hemm ħafna tipi oħra ta' karatteristiċi, u dawn jinfirxu minn aspetti ta' mġiba sa reżistenza għall-mard. Il-karatteristiċi sikwit jintirtu, pereżempju nies twal u rqaq aktarx ikollhom tfal twal u rqaq. Xi karatteristiċi oħra jiġu mill-interazzjoni bejn karatteristiċi li jintirtu u l-ambjent. Pereżempju tifel jista' jiret it-tendenza li jkun twil, hemm jekk ma jkunx hemm ikel biżżejjed disponibbli u ma jkollux sustanzi biżżejjed, it-tifel xorta jibqa' qasir. Il-mod kif il-ġenetika u l-ambjent jintreaġixxu biex jipproduċu karatteristika jista' jkun ikkomplikat: pereżempju, il-probabbiltà li xi ħadd imut bil-cancer jew mard tal-qalb tidher li tiddependi fuq l-istorja familjali kif ukoll fuq l-istil ta' ħajja tiegħu. L-informazzjoni ġenetika tkun merfugħa f'[[molekula]] twila msejħa [[ADN]]<ref name="ADN">ADN hu l-akronimu għall-aċtu desossiribonuklejku, l-akronimu Ingliż hu DNA.</ref> li tiġi ikkupjata u tintiret minn ġenerazzjoni għal oħra. Il-karatteristiċi jintrefgħu fl-ADN bħala istruzzjonijiet għall-bini u tħaddim ta' organiżmu. Dawn l-istruzzjonijiet qegħdin f'sezzjonijiet tal-ADN msejħa [[ġene|ġeni]]. L-ADN hi magħmula minn sensiela ta' unitajiet sempliċi, u l-ordni ta' dawn l-unitajiet tispelli l-istruzzjonijiet fil-[[kodiċi ġenetiku]] bħalma l-ordni tal-ittri tispelli l-kliem. L-organiżmu "jaqra" s-sensiela ta' dawn l-unitajiet u jiddekodifika l-istruzzjoni. Mhux il-ġeni kollha għal ċerta istruzzjoni huma eżatt l-istess. Forom differenti ta' tip ta' ġene jissejħu [[allele|alleli]] ta' dik il-ġene. Bħala eżempju, allele waħda ta' ġene għal lewn ix-xagħar tista' terfa' fiha l-istruzzjoni biex tipproduċi ħafna kulur fix-xagħar iswed, waqt li allele oħra tista' tagħti verżjoni mgerfxa ta' din l-istruzzjoni, u hekk l-ebda kulur ma jiġi prodott u x-xagħar jiġi abjad. Il-[[mutazzjoni]]jiet huma ġrajjiet każwali li jbiddlu s-sensiela f'ġene u hekk joħolqu allele. Mutazzjoni tista' tipproduċi karatteristika ġdida, pereżempju tibdel allele għax-xagħar iswed f'allele għax-xagħar abjad. Il-feġġ ta' karatteristiċi ġodda hu importanti fl-[[evoluzzjoni]]. ==L-eredità fil-bijoloġija== ===Il-ġeni u l-eredità=== Il-ġeni jintirtu bħala unitajiet, bil-ġenituri jqassmu l-ġeni tagħhom lil uliedhom. Dan il-proċess qisu bħal meta jkollna żewġ idejn karti tal-logħob, inħawduhom u nerġgħu inqassmuhom. Il-bnedmin għandhom żewġ kopji ta' kull ġene tagħhom (jiġifieri żewġ alleli) u meta jirriproduċu jagħmlu kopji tal-ġeni tagħhom fil-bajd u l-isperma, imma jqegħdu kopja waħda biss ta' kull tip ta' ġene. Bajda mbagħad tingħaqad mal-isperma biex tagħti l-wild tagħhom sett ġdid ta' ġeni. Dan il-wild ikollu l-istess numru ta' ġeni bħall-ġenituri tiegħu imma għal kull ġene, waħda miż-żewġ kopji tiegħu tiġi mill-missier u l-oħra mill-omm.<ref name=Utah/> L-effet tat-taħlit jiddependi mit-tipi (l-alleli) tal-ġene li tkun interessat fihom. Jekk il-missier ikollu żewġ allelli li jispeċifikaw għajnejn ħodor, u l-omm ikollha żewġ alleli li jispeċifikaw għajnejn suwed, uliedhom kollha ħa jkollhom żewġ alleli li jagħtu istruzzjonijiet differenti, waħda għal għajnen ħodor u waħda għal għajnejn suwed. Il-lewn ta' għajnejn f'dawn l-ulied jiddependi kif dawn l-alleli jaħdmu flimkien. Jekk allele waħda tirbaħ fuq l-istruzzjonijiet tal-oħra, tissejjaħ allele ''dominanti'', u l-allele li titlef tissejjaħ allele ''reċessiva''. Fil-każ ta' tifla b'alleli ħadra u oħra sewda, l-iswed hu dominanti u tispiċca b'għajnejn suwed.<ref name=Athro>[http://www.athro.com/evo/gen/geframe.html], ''How are human eye colors inherited?'' (Kif jintirtu lwien l-għajnejn fil-bniedem)</ref> [[Stampa:greeneyes.jpg|thumb|180px|left|L-għajnejn ħodor huma karatteristika reċessiva.]] Madankollu, l-allele tal-għajnejn ħodor għadha hemm fit-tifla b'għajnejha suwed. Hemm differenza bejn dak li naraw fil-wiċċ (is-sett ta' karatteristiċi osservabbli ta' organiżmu, imsejjaħ il-[[fenotip]]) u s-sett ta' ġeni li hemm f' dan l-organiżmu (il-[[ġenotip]]). F'dan l-eżempju nistgħu insejħu l-allele sewda "S" u l-allele ħadra "ħ". (Is-soltu nuru l-alleli dominanti b'ittri majuskoli u dawk reċessivi b'ittri minuskoli.) It-tifla b'għajnejha suwed għandha l-"fenotip ta' għajnejn suwed" imma l-ġenotip tagħha hu Sħ, b'kopja waħda tal-allele S u oħra tal-allele ħ. Issa ejjew nimmaġinaw li din it-tifla ssir mara u jkollha t-tfal minn raġel li għandu wkoll il-ġenotip Sħ. Il-bajd tagħha ħa jkunu taħlita ta' żewġ tipi, tip wieħed ikun fih l-allele S u l-ieħor l-allele ħ. Bl-istess mod ir-raġel ħa jipproduċi żewġ tipi ta' sperma, li jkun fihom waħda biss mill-alleli. Issa meta l-alleli jitħalltu fl-ulied dawn għandhom iċ-ċans ta' għajnejn suwed jew ħodor, billi jista' jkollhom il-ġenotip SS = għajnejn suwed, Sħ = għajnejn suwed, jew ħħ = għajnejn ħodor. Mela, f'din il-ġenerazzjoni, hemm iċ-ċans li tidher l-allele reċessiva fil-fenotip tat-tfal - x'uħud minnhom jista' jkollhom għajnejn ħodor bħal nannuhom.<ref name=Athro/> Ħafna karatteristiċi jintirtu b'mod iżjed ikkomplikat minn fl-eżempju ta' hawn fuq. Dan jista' jiġri meta jkun hemm bosta ġeni mdaħhlin fil-proċess, kull waħda tikkontribwixxi parti żgħira għar-riżultat finali. In-nies twal aktarx ikkollhom tfal twal billi t-tfal tagħhom jirċievu pakkett ta' ħafna alleli li kull waħda minnhom tikkontribwixxi ftit għal kemm jitwalu. Però, m'hemmx gruppi ċari ta' "nies qsar" u "nies twal", bħal ma hemm gruppi ta' nies b'għajnejhom suwed u b'għajnejhom ħodor. Dan hu hekk peress li hemm ħafna ġeni involuti; dan jagħmel il-karatteristika varjabbli ħafna u n-nies b'ħafna tulijiet differenti<ref>[https://web.archive.org/web/20090725075827/http://www.childrensnyp.org/mschony/P02134.html] ''Multifactorial Inheritance'', (Eredità multifattorjali)</ref>. L-eredità tista' tkun kkomplikata wkoll meta l-karatteristika tiddependi fuq l-interazzjoni bejn il-ġenetika u l-ambjent. Spiss jiġri hekk, pereżempju, jekk tifel ma jikolx ikel nutrijenti biżżejjed, dan mhux ħa jbiddillu lewn għajnejh, imma jista' jżommu milli jitwal<ref>[https://web.archive.org/web/20080526034018/http://www.med.umich.edu/opm/newspage/2003/kidheight.htm] ''Low income kids' height doesn't measure up by age 1'' (Tfal ta' familji ta' dħul baxx jibqgħu iqsar fl-età ta' sena)</ref>. ===Il-mard ereditarju=== Xi mard hu ereditarju u jintiret fil-familji; xi mard ieħor bħal infezzjonijiet jiġi mill-ambjent u xi ieħor jiġi minn kumbinazzjoni ta' fatturi ereditarji u ambjentali.<ref>[http://www.genome.gov/19016930] ''Frequently Asked Questions About Genetic Disorders'' (Mistoqsijiet magħmula sikwit fuq mard ġenetiku)] NIH</ref> Il-mard ikkawżat minn allele waħda ta' ġene u li jintiret fil-familji jissejjaħ mard ġenetiku. Fost dan il-mard hemm il-[[marda ta' Huntington]], il-[[fibrożi ċistika]] u d-[[distrofija muskolari ta' Duchenne]]. Il-[[fibrożi ċistika]], pereżempju hi kkawżàta minn mutazzjoni ta' ġene waħda msejħa ''CFTR'' u tintiret bħala karatteristika reċessiva<ref>[http://ghr.nlm.nih.gov/condition=cysticfibrosis] Fibrożi ċistika, NIH </ref>. Hemm mard ieħor li hu influwenzat mill-ġenetika, imma f'dan il-każ, l-alleli li persuna tieħu mill-ġenituri tagħha jbiddlu biss ir-riskju li tieħu l-marda. Il-parti l-kbira ta' dan il-mard jintiret b'mod kompless, billi jinvolvi bosta ġeni jew billi l-ġeni kif ukoll l-ambjent huma importanti. Biex nieħdu eżempju, ir-riskju ta' cancer tas-sider hu 50 darba ogħla fil-familji tal-ogħla riskju, komparat mal-familji tal-inqas riskju. X'aktarx hemm din il-varjazzjoni minħabba n-numru kbir ta' alleli. Kull waħda minnhom tbiddel ir-riskju xi ftit<ref>Peto J, ''Breast cancer susceptibility-A new look at an old model'' (Suxxettibiltà għall-cancer tas-sider-Ħarsa ġdida lejn mudell antik), Cancer Cell, volum 1, ħarġa 5, paġni 411–2, [http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S153561080200079X] [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12124169]</ref>. Bosta mill-ġeni li għandhom x'jaqsmu ġew identifikati, bħal ''[[BRCA1]]'' u ''[[BRCA2]]'', imma mhux kollha. Madankollu, minkejja li parti mir-riskju hu ġenetiku, il-ħxuna, ix-xorb ta' ħafna alkoħol, in-nuqqas ta' eżerċizzju, kollha jżidu r-riskju ta' dan il-cancer<ref>[https://web.archive.org/web/20090429042057/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_4_2X_What_are_the_risk_factors_for_breast_cancer_5.asp] ''What Are the Risk Factors for Breast Cancer?'' (X'inhuma l-fatturi ta' riskju għall-cancer tas-sider), American Cancer Society</ref>. Ir-riskju li jkollha mara għall-cancer tas-sider hu mela r-riżultat ta' għadd kbir ta' alleli u l-ambjent tagħha, u allura hu diffiċli ħafna li nbassruh. ==Kif jaħdmu l-ġeni== ===Il-ġeni jagħmlu l-proteini=== Il-funzjoni tal-ġeni hi li tipprovdi l-informazzjoni meħtieġa biex tagħmel molekuli msejħin [[proteini]] fiċ-ċelluli<ref name=Utah>[https://web.archive.org/web/20080210023634/http://learn.genetics.utah.edu/units/basics/tour/] University of Utah Genetics Learning Center animated tour of the basics of genetics</ref>. Iċ-ċelluli huma l-iżgħar partijiet indipendenti tal-organiżmi: il-ġisem tal-bniedem fih xi 100 trilljun ċellula, waqt li organiżmi ċkejknin ħafna bħall-[[batterju|batterji]] huma ċellula waħda biss. Ċellula qisha minjatura ta' fabrika komplessa ħafna li tista' tagħmel il-partijiet kollha meħtiega biss tipproduċi kopja tagħha stess, li jiġri meta ċ-ċelluli jinqasmu. Fiċ-ċelluli x-xogħol jinqassam b'mod sempliċi ħafna – il-ġeni jagħtu l-ordnijiet u proteini jobduhom, bħal jibnu kopja ġdida ta' ċellula jew isewwu l-ħsara<ref name=NIGMS>[https://web.archive.org/web/20140607084902/http://publications.nigms.nih.gov/structlife/chapter1.html] ''The Structures of Life'', (L-istrutturi tal-ħajja)</ref>. Kull tip ta' proteina hi speċjalista u tagħmel xogħol wieħed biss, u allura jekk ċellula jkollha bżon xi ħaġa ġdida, trid tagħmel proteina ġdida biex tagħmel dan ix-xogħol. Bl-istess mod, jekk ċellula tkun trid tagħmel xi ħaġa iżjed bl-għaġla jew iżjed bil-mod minn qabel, trid tagħmel iżjed jew inqas mill-proteini risponsabbli. Il-ġeni jgħidu liċ-ċelluli x'jagħmlu billi jgħidulhom liema proteini jagħmlu u kemm. [[Stampa:Genetic code mt.png|thumb|image|right|300px|Il-ġeni huma espressi billi jiġu traskritti fl-ARN, u dan l-ARN imbagħad jiġi tradott f'proteina.]] Il-proteini huma magħmula minn katina ta' 20 tip differenti ta' [[amminoaċtu|amminoaċti]]. Din il-katina tintewa f'forma kompatta, qisha kobba ħabel imħabbla. Il-forma tal-proteina tiddeterminaha s-sensiela ta' amminoaċti matul il-katina u hi din li tiddeċiedi x'tagħmel il-proteina<ref name=NIGMS/> pereżempju, xi proteini għandhom ħofor fil-wiċc tagħhom li jaqblu eżatt ma' molekula oħra, li jħallu l-proteina taqbad sewwa ma' din il-molekula. Xi proteini oħra huma [[enzima|enzimi]], li qishom magni ċkejknin li jistgħu ibbiddlu molekuli oħra<ref>[http://www.howstuffworks.com/cell2.htm] ''Enzymes'' (Enzimi) HowStuffWorks</ref>. L-informazzjoni fl-ADN hi maħżuna fis-sensiela ta' unitajiet li jirrepetu matul il-katina tal-ADN<ref name=nih>[http://ghr.nlm.nih.gov/handbook/basics/DNA] ''What is DNA?'' (X'inhu l-ADN?)</ref>. Dawn l-unitajiet huma erba' tipi ta' nukleotidi (A,T,G and C) u s-sensiela ta' nukleotidi taħżen l-informazzjoni f'alfabet imsejjaħ il-[[kodiċi ġenetika]]. Meta ġene jinqara minn ċellula is-sensiela tal-ADN tiġi ikkupjata f'molekula simili ħafna msejħa [[ARN]] (Dan il-proċess insejħulu traskrizzjoni). It-traskrizzjoni hi kkontrollata minn sniesel oħra tal-ADN (bħal promuturi), li juru lil ċellula fejn huma l-ġeni, u jikkrontrollaw kemm il-darba jiġu kkupjati. Il-kopja tal-ARN magħmula minn ġene imbagħad tgħaddi minn struttura msejħa [[ribożoma]], li tittraduċi s-sensiela tal-nukleotidi fl-ARN fis-sensiela korretta ta' amminoaċti u tgħaqqad dawn l-amminoaċti flimkien biex jagħmlu katina kompluta ta' proteina. Il-proteina l-ġdida mbagħad tintewa fil-forma attiva tagħha. Il-proċess li bih l-informazzjoni tmur mill-lingwa tal-ADN għal-lingwa tal-amminoaċti jissejjaħ traduzzjoni<ref name=nobel>[http://nobelprize.org/educational_games/medicine/dna/index.html] ''DNA-RNA-Protein'' (ADN-ARN-Proteina)</ref>. [[Stampa:DNA replication split.svg|thumb|left|[[Ir-replikazzjoni tal-ADN]]: L-ADN jinħall u n-nukleotidi jitqabblu biex jagħmlu żewġ filamenti ġodda.]] Jekk is-sensiela tan-nukleotidi f'ġene tinbidel, tista' tinbidel ukoll is-sensiela ta' amminoaċti fil-proteina li tipproduċi – jekk titneħha parti mill-ġene, il-proteina li tiġi prodotta tkun iqsar u jista' jkun li ma taħdimx iktar<ref name=NIGMS/>. Din hi r-raġuni għaliex alleli differenti ta' ġene jista' jkollhom effetti differenti fuq l-organiżmu. Bħala eżempju nistgħu nieħdu l-kulur tax-xagħar li jiddependi minn kemm minn sustanza skura msejħa [[melanina]] imur fix-xagħar huwa hu jikber. Jekk persuna jkollha sett normali tal-ġeni li għandhom x'jaqsmu mal-produzzjoni tal-melanina, din tagħmel il-proteini meħtieġa kollha u tkabbar xagħar skur. Però, jekk l-alleli għal ċerta proteina għandhom sniesel differenti u jipproduċu proteini li ma jaħdmux sewwa, u l-ebda melanina ma tiġi prodotta u x-xagħar jiġi abjad. Din il-kundizzjoni tissejjaħ [[albiniżmu]] u l-persuna b'din il-kundizzjoni tissejjaħ albina<ref>[https://web.archive.org/web/20120514003907/http://albinism.org/publications/what_is_albinism.html] ''What is Albinism?'' (X'inhu l-Albiniżmu)</ref>. ===Il-ġeni jiġu kkupjati=== Il-ġeni jiġu kkupjati kull darba li ċellula tinqasam f'żewġ ċelluli ġodda. Il-proċess li jikkopja l-ADN jissejjaħ [[replikazzjoni tal-ADN]]<ref name=nih/>. Permezz ta' proċess simili li l-ulied jirtu l-ġeni mill-ġenituri tagħhom, meta kopja mill-omm titħallat ma' kopja mill-missier. L-ADN jista' jiġi kkuppjat faċilment u eżattament għaliex kull biċċa mill-ADN tista' tiddiriġi l-ħolqien ta' kopja ġdida tal-informazzjoni tagħha. Dan għaliex l-ADN hu magħmul minn żewġ ħjut li jaqblu flimkien bħaż-żewg naħat ta' żipp. In-nukleotidi qegħdin bejniethom, bħas-snien taż-żipp u jaqblu par par biex iżommu ż-żewġ filamenti flimkien. Importanti l-fatt li l-erba' tipi ta' nukleotidi għandhom forom differenti, u għalhekk biex il-filamenti jagħlqu sewwa, in-nukleotide '''A''' tid tiġi faċċata tal- nukleotide '''T''', u '''G''' faċċata ta' '''C'''. Dan il-qbil eżatt bejn il-pari jissejjaħ tiżwiġ tal-bażi<ref name=nih/>. Meta l-ADN jiġi kkupjat, iż-żewġ filamenti tal-ADN il-qadim jinġibdu 'l bogħod minn xulxin mill-enzimi li jimxu matul kull waħda minnhomm u jqabblu pari ta' unitajiet ta' nukleotidi ġodda u jiżżippjaw il-filamenti flimkien. Dan jipproduċi żewġ biċċiet ġodda tal-ADN, fejn kull waħda fiha filament wieħed mill-ADN qadim u wieħed mill-filamenti ġodda. Dan il-proċess mhux perfett u xi minn daqqiet il-proteini jagħmlu żball u jpoġġu nukleotide ħażina fil-filament li jkunu qegħdin jibnu. Hekk isseħħ bidla fis-sensiela ta' dik il-ġene. Dawn il-idliet fis-sensiela tal-ADN jissejħu [[mutazzjoni]]jiet<ref>[http://learn.genetics.utah.edu/unitajiet/disorders/mutations] ''Mutations'' (Mutazzjonijiet) </ref>. Il-mutazzjonijiet jipproduċu alleli ġodda tal-ġeni. Xi drabi dawn il-bidliet iwaqqfu l-ġene milli taħdem sewwa, bħall-ġeni tal-melanina li ddiskutejna hawn fuq. F'każi oħra dawn il-mutazzjoniet jistgħu ibbidlu dak li tagħmel il-ġene jew anzi iħalluha tagħmel xogħlha ftit aħjar minn qabel. Dawn il-mutazzjonijiet u l-effet tagħhom fuq il-karatteristiċi tal-organiżmi huma waħda mill-kawżi tal-[[evoluzzjoni]]<ref name=Marshall/>. ==Il-ġeni u l-evoluzzjoni== [[Stampa:PCWmice1.jpg|thumb|right|[[Ġurdien|Ġrieden]] bis-suf ta' kuluri differenti]] Popolazzjoni ta' organiżmi [[Evoluzzjoni|tevolvi]] meta karatteristika li tintiret issir iktar komuni jew inqas komuni maż-żmien<ref name=Marshall>Marshall Brain, ''How Evolution Works'', (Kif taħdem l-evoluzzjoni), [http://science.howstuffworks.com/evolution.htm/printable]</ref>. Pereżempju, il-ġrieden kollha li jgħixu fuq gżira nqisuhom popolazzjoni tal-ġrieden. Jekk matul ftit ġenerazzjonijiet, il-ġrieden bojod tbiddlu milli jkunu rari, għalli jkunu l-parti l-kbira ta' din il-popolazzjoni, allura il-kulur tas-suf ta' dawn il-ġrieden ikun qiegħed jevolvi. Fit-termini tal-ġenetika, din tissejjaħ bidla fil-[[frekwenza tal-alleli]]—bħal żieda fil-frekwenza tal-allele tas-suf abjad. L-alleli jsiru iktar jew inqas kommuni jew b'aċċident (f'proċess imsejjaħ [[tkarkir ġenetiku]]), jew permezz tal-[[għażla naturali]]<ref>[http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/IIIMechanisms.shtml] ''Mechanisms: The Processes of Evolution'' (Mekkaniżmi: Il-Proċess tal-Evoluzzjoni)</ref>. Fl-għażla naturali, jekk allele tagħmel iżjed probabbli li organiżmu jibqa' ħaj u jirriroduċi, maż-żmien din l-allele issir iżjed komuni. Imma jekk allele tkun ta' ħsara, l-għażla naturali tagħmilha inqas kommuni. Pereżempju, jekk il-ġżira qiegħda ssir iżjed kiesħa kull sena u miksija bis-silġ għall-parti l-kbira tas-sena, allura l-allele tas-suf abjad issir iżjed utli għall-ġrieden, billi tagħmilhom iżjed diffiċli li jarawhom il-redaturi kontra s-silġ. Inqas mill-ġrieden bojod jinħatfu mill-predaturi, u għalhekk maż-żmien il-ġrieden bojod jirbħu l-ġrieden bis-suf skur. L-alleli tas-suf abjad isiru iżjed komuni, u l-alleli tas-suf skur isiru iżjed rari. Il-mutazzjonijiet joħolqu alleli ġodda. Dawn l-alleli għandhom sniesel ġodda tal-ADN u jistgħu jipproduċu proteini bi prorjetajiet ġodda<ref>[http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/IIICGeneticvariation.shtml] ''Genetic Variation'' (Varjazzjoni Ġenetika)</ref>. Allura anki fuq gżira ippopolata għal kollox minn ġrieden suwed, jistgħu jiġru mutazzjonijiet li joħolqu xi alleli tas-suf abjad. Il-kombinazzjoni ta' mutazzjonijiet li joħolqu alleli ġodda każwalment, u l-għażla naturali li tagħżel dawk li huma utli, iġġib l-[[adattament]]. Dan jiġri meta organiżmi jinbidlu b'mod li jgħinhom jibqgħu ħajjin u jirriproduċu. ==L-inġinerija ġenetika== Billi l-karatteristiċi ġejjin mill-ġeni f'ċellula, meta nżidu biċċa ADN ġdida f'ċellula nistgħu nipproduċu karatteristika ġdida. Hekk taħdem l-[[inġinerija ġenetika]]. Pereżempju, ix-xtieli jistgħu jingħataw ġene minnn ħuta tal Artiku biex jipproduċu proteina kontra l-ġlata fil-weraq tagħhom<ref>[http://www.nd.edu/~ndmag/ilum1f98.html] ''Long underwear for water'' (Ilbies ta' taħt twil għall-ilma</ref>. Din tista' tipproteġihom mill-ħsara bil-ġlata. Hemm ġeni oħra li jistgħu jiġi mdaħħla fix-xtieli fosthom [[insettiċida]] naturali mill-batterji ''[[Bacillus thuringiensis]]''. Dan l-insettiċida joqtol l-insetti li jiklu x-xtieli, imma ma jagħmilx ħsara lin-nies<ref>[http://ars.usda.gov/is/ar/archive/nov99/pest1199.htm] ''Tifton, Georgia: A Peanut Pest Showdown'' (Tifton, Georgia: Konfront mad-dud tal-karawett)</ref>. F'dawn ix-xtieli il-ġeni l-ġodda jitqegħdu fix-xitla qabel tikber, u hekk il-ġeni jkunu f'kull parti tax-xitla, iż-żerriegħa nklużi. Ulied ix-xitla mbagħad jirtu l-ġeni l-ġodda, ħaga li tħasseb ħafna nies minħabba t-tixrid ta' karatteristiċi ġodda fix-xtieli salvaġġi. It-tip ta' teknoloġija wżata fl-inġinerija ġenetika qiegħda tiġi żviluppata wkoll biex tikkura n-nies li jbatu b'mard ġenetiku permezz ta' teknika medika sperimentali msejħa [[terapija ġenika]]<ref>[https://web.archive.org/web/20121220083825/https://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/medicine/genetherapy.shtml] ''Gene Therapy'' (Terapija Ġenika)</ref>. Però hawn il-ġene l-ġdida titqiegħed wara l-persuna tkun kibret u mardet, u allura l-ġene l-ġdida ma tintiritx minn uliedha. It-terapija ġenika taħdem billi tipprova tissostitwixi l-allele li hi l-kawża tal-marda b'allele li taħdem sewwa. ==Noti u referenzi== {{referenzi|2}} ==Ħoloq esterni== {{commons|Category:Genetics}} ;Il-ġenetika * {{en}} [http://learn.genetics.utah.edu Introduzzjoni għall-ġenetika ] * {{en}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=gnd Introduzzjoni għall-ġeni u l-mard] * {{en}}[https://web.archive.org/web/20091009032449/http://www.genome.gov/10002096 Glossarju jitkellem ta' termini ġenetiċi] * {{fr}} [http://www.fao.org/biotech/index_glossary.asp?lang=fr Glossarju tal-bijoteknoloġija tal-FAO] ;L-ADN u l-ġeni * {{en}} [http://www.blackwellpublishing.com/trun/artwork/Animations/cloningexp/cloningexp.html Gwida animata għall-klonazzjoni] * {{en}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/genetics.html Il-ġenetika, A Science Primer] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20100210190146/http://www.medecine.unige.ch/enseignement/dnaftb/ "Draba kien hemm ... l-ADN"] – Sit edukattiv fuq is-sisien tal-ġenetika klassika u molekulari ;Evoluzzjoni * {{en}} [http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/evo_01 Nifhmu l-evoluzzjoni] ;Interattivi * {{en}} [https://web.archive.org/web/20080804214137/http://museum.thetech.org/ugenetics/eyeCalc/eyecalculator.html X'ħa jkun lewn għajnejn uliedek? Il-ġenetika tal-għajn umana: Introduzzjoni interattiva] * {{en}} [http://nobelprize.org/educational_games/medicine/dna_double_helix/index.html Il-logħba tal-eliċi doppja] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20080915082005/http://learn.genetics.utah.edu/units/basics/transcribe/ It-traskrizzjoni u t-traduzzjoni tal-ġeni] * {{en}} [http://web.mit.edu/star/genetics StarGenetics] – softwer li jissimula esperimenti ta' tgħammir bejn organiżmi li huma differenti fuq firxa ta' karatteristiċi [[Kategorija:Ġenetika]] [[Kategorija:Bijoloġija]] ake30g986yizpl2xju34lxmiemqmk26 0 20391 333708 333412 2026-11-05T03:39:32Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333708 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Bloch Sphere.svg|thumb|L-isfera ta' Bloch hi rappreżentazzjoni ta' [[qubit]], il-blokka fundamentali għall-kompjuters kwantistiċi.]] '''Kompjuter kwantistiku''' hu apparat ta' komputazzjoni li juża direttament [[Mekkanika kwantistika|fenomeni kwantistiċi]], bħas-soprapożizzjoni<ref group="N">Il-'''prinċipju tas-soprapożizzjoni kwantistika''' jgħid li jekk sistema fiżika tista' tkun f'waħda minn ħafna konfigurazzjonijiet, imbagħad l-istat l-iżjed ġenerali hu taħlita ta' dawn il-possibbiltajiet kollha, fejn l-amont ta' kull waħda mill-configurazzjonijiet hu speċifikat min-[[numru kompless]]. Pereżempju jekk hemm żewġ konfigurazzjonijiet immarkati b'0 u 1, l-istat l-iżjed ġenerali jkun c₀|0⟩ + c₁|1⟩ fejn il-koeffiċjenti huma numri komplessi li jindikaw kemm imur f'kull waħda mill-konfigurazzjonijiet.</ref> u t-tħabbil<ref group="N">It-'''tħabbil kwantistiku''' jew il-korrelazzjoni kwantistika hu fenomenu kwantistiku, li m'għandux analogu klassiku, li fih kull stat kwantistiku ta' sett ta' żewġ sistemi fiżiċi jew iżjed jiddependi mill-istat ta' kull sistema, anki jekk is-sistemi jkunu mifrudin spazjalment. Kultant jintuża t-terminu "non-separabbiltà".</ref>, biex jaħdem fuq id-[[data]]<ref group="N">'''Data''' jew '''Dejta''' hi rappreżentazzjoni simbolika (numerika, alfabetika, algoritmika, eċċ) ta' attribut jew varjabbli kwantitattiva. Id-data tiddeskrivi fatti empiriċi, grajjiet jew entitajiet.</ref>. Il-kompjuters kwantistiċi huma differenti mill-kompjuters diġitali li huma bbażati fuq [[tranżister]]s. Waqt li fil-kompjuters diġitali d-data trid tiġi kodifikata f'ċifri binarji ([[bit]]s), il-kompjuters kwantistiċi jużaw il-proprjetajiet kwantistiċi biex jirrapreżentaw id-data u biex jagħmlu operazzjonijiet fuq din id-data.<ref>"[http://phm.cba.mit.edu/papers/98.06.sciam/0698gershenfeld.html Quantum Computing with Molecules]" artiklu f' ''Scientific American'' ta' [[Neil Gershenfeld]] u [[Isaac L. Chuang]]</ref> Bħala mudell teoretiku hemm il-[[magna kwantistika ta' Turing]] <ref group="N">'''Magna kwantistika ta' Turing''' hi magna astratta użata biex timmudella l-effett ta' kompjuter kwantistiku. Din tipprovdi mudell sempliċi li jħaddan fih il-qawwa kollha tal-komputazzjoni quantistika. Kull algoritmu kwantistiku jista' jiġi espress formalment bħala magna kwantistika ta' Turing partikolari. Il-magna kwantistika ta' Turing ipproponiha għall-ewwel darba David Deutsch f'artiklu tal-1985.</ref>, magħrufa wkoll bħala l-kompjuter kwantistiku universali. Il-kompjuters kwantistiċi għandhom proprjetajiet li jixbhu 'l dawk tal-kompjuters mhux deterministiċi u probabilistiċi, pereżempju l-ħila li jkun f'iżjed minn stat wieħed fl-istess ħin. Il-qasam tal-komputazzjoni kwantistika introduċewh għall-ewwel darba [[Yuri Manin]] fl-1980<ref name="manin1980vychislimoe">[http://publ.lib.ru/ARCHIVES/M/MANIN_Yuriy_Ivanovich/Manin_Yu.I._Vychislimoe_i_nevychislimoe.Manin, Yu. I., ''Vychislimoe i nevychislimoe'' (Komputabbli u mhux komputabbli) 1980 Sov.Radio ]</ref> u [[Richard Feynman]] fl-1981.<ref name="Feynman82">Feynman R. P., ''Simulating physics with computers'' International Journal of Theoretical Physics, 1982 vol. 21 ħarġa 6 pp 467–488</ref><ref>David Deutsch, ''Quantum computation'', Physics World, 1992</ref> Minkejja li l-komputazzjoni kwantistika għadha fit-tfulitha, diġà twettqu xi esperimenti li fihom saru operazzjonijiet komputazzjonali kwantistiċi fuq numru żgħir ħafna ta' [[qubits]].<ref>[http://phys.org/news/2013-01-qubit-bodes-future-quantum.html ''New qubit control bodes well for future of quantum computing'']</ref> Ir-riċerka fil-prattika u fit-teorija qiegħda tkompli u ħafna gvernijiet nazzjonali u aġenziji ta' finanzjament militari qegħdin jiffinanzjaw il-komputazzjoni kwantistika biex jiġu żviluppati kompjuters kwantistiċi għal skopijiet ċivili kif ukoll għas-sigurtà nazzjonali, bħall-[[krittanalisi]].<ref group="N">Il-''' krittanalisi''' (Mill-Grieg kryptós, "moħbi", u analýein, "taqsam, tħoll"), hi l-istudju tal-metodi biex wieħed jikseb xi tfisser informazzjoni ċifrata mingħajr ma jkollu aċċess għall-informazzjoni sigrieta li s-soltu tkun meħtieġa biex isseħħ l-operazzjoni. Tipikamente tkun meħtieġa ċavetta sigrieta. Il-krittanalisi hi l-oppost tal-krittografija, jiġifieri l-istudju ta' tekniki għall-ħeba tal-messaġġi. Flimkien jiffurmaw il-krittologija, ix-xjenza tal-kitba moħbija.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110810190657/http://qist.lanl.gov/qcomp_map.shtml ''Quantum Information Science and Technology Roadmap''] biex wieħed jieħu idea ta' fejn sejra r-riċerka.</ref> Il-kompjuters kwantistiċi fuq skala kbira 'l quddiem ħa jkunu kapaċi li jsolvu ċerti problemi ħafna iżjed malajr mill-kompjuters klassiċi anki meta dawn tal-aħħar jużaw l-aħjar algoritmi magħrufin bħal issa, bħall-fattorizzazzjoni tan-numri interi jew sħaħ permezz tal-algoritmu ta' Shor<ref group="N">L-'''algoritmu tal-fattorizzazzjoni ta' Shor''' hu algoritmu li tah Peter Shor fl-1994 għas-soluzzjoni tal-fattorizzazzjoni tan-numri sħaħ f'numri primi. Fuq kompjuter kwantistiku permezz ta' dan l-algoritmu il-fatturi jistgħu jinstabu b'marġni ta' żball arbitrarjament żgħir fi żmien polinomjali fit-tul tan-numru sħiħ li jiġi mitmugħ.</ref> u s-simulazzjoni ta' sistemi kwantistiċi b'ħafna korpi. Hemm algoritmi kwantistiċi li jiġru iżjed minn kull algoritmu klassiku probabbilistiku.<ref name=Simon1994>Simon, D.R., ''On the power of quantum computation'', 1994, Foundations of Computer Science, 1994, ISBN 0-8186-6580-7</ref> B'riżorsi komputazzjonali biżżejjed, kompjuter klassiku jista' jissimula kull logaritmu kwantistiku; il-komputazzjoni kwantistika ma tiksirx it-teżi ta' Church–Turing.<ref group="N"> It-'''Teżi ta' Church–Turing''' tgħid li funzjoni hi komputabbli permezz ta' algoritmu jekk u jekk biss hi kompuabbli permezz ta' magna ta' Turing.</ref><ref>Nielsen Michael A. u Chuang, Isaac L., ''Quantum Computation and Quantum Information'', p.202</ref> Però, il-bażi komputazzjonali ta' 500 qubit, pereżempju, diġà kbira wisq biex tiġi rappreżentata fuq kompjuter klassiku għax tkun trid 2⁵⁰⁰ valur kompless (2⁵⁰¹ bit) maħżun.<ref>Nielsen Michael A. u Chuang, Isaac L., ''Quantum Computation and Quantum Information'', p.20217</ref> (Għal paragun, terabyte ta' informazzjoni diġitali fiha 2⁴³ bit biss.) ==Bażi== Il-kompjuter klassiku għandu memorja magħmula minn [[bit]]s, fejn kull bit tirrappreżenta jew wieħed jew żero. Il-kompjuter kwantistiku għandu sensiela ta' [[qubit]]s. Qubit jista' jirrappreżenta wieħed, żero u kull soprapożizzjoni kwantistika ta' dawn iż-żewġ stati tal-qubit; barra minn hekk, par qubits jista' jkun f'kwalinkwe soprapożizzjoni kwantistika ta' erba' stati, tliet qubits f'kwalinkwe soprapożizzjoni ta' 8 stati. In ġenerali, kompjuter kwantistiku b' ''n'' qubit jista' jkun f'soprapożizzjoni arbitrarja ta' 2^''n'' stat differenti fl-istess ħin, (waqt li kompjuter normali jista' jkun fi stat ''wieħed'' biss minn dawn it-2^''n'' stat f'waqt wieħed). Kompjuter kwantistiku jopera billi jiffissa l-qubits fi stat inizjali kkontrollat li jrrappreżenta l-problema ta' dak il-ħin u mbagħad jimmanipula dawn il-qubits b'sensiela fissa ta' bibien loġiċi kwantistiċi<ref group="N">'''Bieb loġiku kwantistiku'' hu ċirkuwitu kwantistiku loġiku li jopera fuq numru żgħir ta' qubits. Dawn huma l-blokki fundamentali taċ-ċirkuwiti kwantistiċi bħal ma huma l-bibien klassiċi loġiċi għaċ-ċirkuwiti diġitali konvenzjonali.</ref>. Is-sensiela ta' bibien li tiġi applikata jsejħulha "algoritmu kwantistiku". Il-kalkolu jintemm bil-kejl tal-istati kollha billi kull qubit jitwaqqa' f'wieħed miż-żewġ stati puri, u hekk ir-riżultat jista' jkun l-iżjed ''n'' bit klassiku ta' informazzjoni. L-iżjed realizzazzjoni sempliċi tal-qubits għal kompjuter kwantistiku hi bl-użu ta' partiċelli b'żewġ stati ta' spin: "isfel" u "fuq" (is-soltu dawn jinkitbu |↓⟩ u |↑⟩, jew |0⟩ u |1⟩). Imma infatti kwalunkwe sistema li għandha kwantità osservabbli ''A'', li hi ''konservata'' taħt l-evoluzzjoni tal-ħin u li hi hekk li ''A'' għandha mill-inqas żewġ awtovaluri diskreti wara xulxin li huma mbegħdin minn xulxin biżejjed, hi sistema adattata biex tkun realizzazzjoni ta' qubit. Dan hu hekk għax kull sistema bħal din nistgħu nassoċjawha ma' sistema effettiva ta' spin 1/2. ==Bits kontra qubits== Kompjuter kwantistiku b'numru fiss ta' qubits hu differenti fundamentalment minn kompjuter klassiku magħmul mill-istess numru ta' bits klassiċi. Pereżempju biex nirrappreżentaw l-istat ta' sistema b' ''n'' qubits fuq kompjuter klassiku irridu naħżnu 2^''n'' koeffiċjenti komplessi. Minkejja li dan il-fatt jista' jindika li l-qubits jistgħu jikkontienu informazzjoni li hi ikbar esponenzjalment mill-ekwivalenti klassiċi, irridu noqgħodu attenti li ma ninsewx li l-qubits huma f'superimpożizzjoni probabbilistika tal-istati kollha tagħhom biss. Dan ifisser li meta jitkejjel l-istat finali tal-qubits, dawn ħa nsibuhom f'waħda mill-konfigurazzjonijiet li kienu fihom qabel il-kejl biss. Barra minn hekk, inkunu qegħdin nagħmlu żball jekk il-qubits inqisuhom fi stat wieħed partikolari qabel il-kejl ladarba l-fatt li l-qubits ikunu f'superimpożizzjoni ta' stati qabel sar il-kejl għandu effett dirett fuq ir-riżultati possibbli. [[Stampa:Quantum computer.svg.png|thumb|200px|Qubits huma magħmulin minn partiċelli kkontrollati (pereżempju apparati li jaqbdu l-partiċelli u jbiddlulhom l-istat minn wieħed għal ieħor).<ref>Waldner Jean-Baptiste ''Nanocomputers and Swarm Intelligence'' International Society for Technology in Education, Londra, 2007, ISBN 2-7462-1516-0</ref>]] Pereżemju: Ejjew inħarsu l-ewwel lejn kompjuter klassiku li juża reġistru ta' tliet bits. L-istat tal-kompjuter f'kull ħin hu distribuzzjoni probabbilistika fuq 2³=8 sniesel differenti ta' tliet bits <tt>000, 001, 010, 011, 100, 101, 110, 111</tt>. Fil-każ li l-kompjuter hu deterministiku, ikun f'wieħed minn dawn l-istati bi probabbiltà ta' 1. Imma jekk hu kompjuter probabbilistiku, jista' jkun f'kull "wieħed" minn numru ta' stati differenti. Nistgħu niddeskrivu dan l-istat probabbilistiku permezz ta' tmien numri mhux negattivi ''A'',''B'',''C'',''D'',''E'',''F'',''G'',''H'' (fejn ''A'' = probabbiltà li l-kompjuter hu fl-istat <tt>000</tt>, ''B'' = probabbiltà li l-kompjuter hu fl-istat <tt>001</tt>, eċċ.). Hemm ir-restrizzjoni li s-somma ta' dawn il-probabbilitajiet trid tkun 1. Bl-istess mod l-istat ta' kompjuter kwantistiku ta' tliet qubits hu vettur ta' tmien dimensjonijiet (''a'',''b'',''c'',''d'',''e'',''f'',''g'',''h'') li jissejjaħ "ket". Imma minflok li s-somma ta' dawn in-numri hi 1, is-somma tal-''kwadrat'' tal-moduli tal-koeffiċjenti, |''a''|² + |''b''|² + ... + |''h''|² trid tkun ugwali għal 1. Barra minn hekk, il-koeffiċjenti jistgħu ikollhom [[numru kompless|valuri komplessi]]. Billi il-kwadrat assolut ta' dawn il-koeffiċjenti b'valuri komplessi jiddenotaw l-ampjezzi tal-probabbiltà tal-istati mogħtija, il-fażi bejn kull żewġ koeffiċjenti (stati) tirrappreżenta parametru li għandu tifsira. Dan jippreżenta differenza fundamentali bejn il-komputazzjoni kwantistika u l-komputazzjoni klassika probabbilistika.<ref name="DiVincenzo 1995">David P. DiVincenzo ''Quantum Computation'' Science, vol. 270, ħarġa 5234, p. 255–261, 1995.</ref> Jekk tkejjel it-tliet qubits, ir-riżultat ikun sensiela ta' tliet bits. Il-probabbiltà li l-kejl itik ċertu sensiela hi l-modulu kwadrat tal-koeffiċjent tas-sensiela (i.e., il-probabbiltà li r-riżulat ikun <tt>000</tt> = |''a''|², il-probabbiltà li jkun <tt>001</tt> = |''b''|², eċċ..). Mela, il-kejl ta' stat kwantistiku deskrit mill-koeffiċjenti komplessi (''a'',''b'',...,''h'') jirriżulta fid-distribuzzjoni probabbilistika klassika (|''a''|², |''b''|², ..., |''h''|²) u ngħidu li l-istat kwantistiku "jikkollassa" fi stat klassiku meta jitkejjel. Ta' min jinnota li vettur bi tmien dimensjonijiet nistgħu nispeċifikawh b'ħafna modi differenti li jiddependu mill-bażi ti tkun għażilt għall-ispazju. Il-bażi ta' sniesel ta' bit (pereżempju 000, 001, ..., 111) hi magħrufa bħala l-bażi komputazzjonali. Il-bażijiet possibbli l-oħra huma vetturi ortogonali ta' tul ugwali għal 1 u l-awtovetturi tal-matriċi ''x'' ta' Pauli. In-notazzjoni Ket sikwit tintuża biex turi espliċitament l-għażla tal-bażi. Pereżempju l-istat (''a'',''b'',''c'',''d'',''e'',''f'',''g'',''h'') fil-bażi komputazzjonali jista' jinkiteb: <br> <center> ''a''|000⟩ + ''b''|001⟩ + ''c''|010⟩ + ''d''|011⟩ + ''e''|100⟩ + ''f''|101⟩ + ''g''|110⟩ + ''h''|111⟩ </center> u allura pereżempju |010⟩ = (0,0,1,0,0,0,0,0). Il-bażi komputazzjonali ta' qubit wieħed (żewġ dimensjonijiet) hi |0⟩ = (1,0) u |1⟩ = (0,1). Bl-użu tal-awtovetturi tal-operatur ''x'' ta' Pauli, qubit waħda tiġi |+⟩ = 2^-1/2(1,1) u |-⟩ = 2^-1/2(1,-1). ==Operazzjonijiet== Waqt li stat klassiku ta' tliet bits u stat kwantistiku ta' tliet bits huma t-tnejn vetturi ta' tmien diminensjonijiet, dawn jiġu mmanipulati b'modi differenti għall-komputazzjoni klassika u kwantistika. Fiż-żewġ każi is-sistema trid tiġi mibdija, pereżempju fis-sensiela ta' żerijiet biss, |000⟩, li tikkorrispondi mal-vettur (1,0,0,0,0,0,0,0). F'komputazzjoni randomizzata klassika, is-sistema tevolvi skont l-applikazzjoni tal-matriċi stokastiċi, li jikkonservaw il-proprjetà li s-somma tal-probabbilitajiet hi wieħed. F'komputazzjoni kwantistika min-naħa l-oħra, l-operazzjonijiet possibbli huma l-matriċi unitarji, li effettivament huma tidwir (li jikkonservaw il-proprjetà li s-somma tal-kwadrati hi wieħed). Għalhekk, la tidwira tista' tiġi annullata b'tidwira bil-kontra, il-komputazzjonijiet kwantistiċi huma reversibbli. Fl-aħħar meta jintemm l-algoritmu, irridu naqraw ir-riżultat. Fil-każ ta' kompjuter klassiku, nieħdu ''kampjun'' mid-distribuzzjoni probabbilistika fuq ir-reġistru ta' tliet bits biex niksbu sensiela ta' tliet bits waħda, ngħidu aħna 000. Fil-każ kwantistiku, ''inkejlu'' l-istat ta' tliet qubits, li hu bħalli kieku nikkollassaw l-istat kwantistiku għal distribuzzjoni klassika (fejn il-koeffiċjenti fl-istat klassiku huma l-moduli kwadrati tal-koeffiċjenti tal-istat kwantistiku, kif iddeskrivejna iżjed 'l fuq. Ninnotaw li dan jeqred l-istat kwantistiku li kien hemm oriġinalment. Ħafna algoritmi jagħtu riżultat korrett b'ċertu probabbiltà biss. Però il-probabbiltà li jkollna riżultat korrett nistgħu inżiduha billi nirrepetu kollox ħafna drabi. ==Il-potenzjal== Jaħsbu li l-fattorizzazzjoni tal-interi<ref>a</ref> mhux komputazzjonalment possibbli b'kompjuter ordinarju għal numri sħaħ kbar jekk ma jkunux il-prodott ta' ftit numri primi (pereżempju l-prodott ta' żewġ numri primi bi 300 ċifra).<ref>[http://modular.fas.harvard.edu/edu/Fall2001/124/misc/arjen_lenstra_factoring.pdf] Arjen K. Lenstra, ''Integer Factoring'', Designs, Codes and Cryptography, vol. 19 pp. 101–128, 2000</ref> Min-naħa l-oħra, kompjuter kwantistiku jista' jsolvi din il-problema b'mod effiċjenti bl-użu tal-algoritmu ta' Shor biex isib il-fatturi tal-interi. B'din il-kapaċità kompjuter kwantistiku jkun jista' jiddekodifika ħafna mis-sistemi krittografiċi li nużaw illum, fis-sens li jkun hemm algoritmu li jsolvi l-problema fi żmien polinomjali (fin-numru ta' ċifri tan-numru interu). B'mod partikolari ħafna mill-kodiċi l-iżjed popolari b'krittografija asimmetrika, magħrufa wkoll bħala krittografija b'żewġ kwievet, huma bbażati fuq id-diffikultà tal-fattorizzazzjoni tan-numri sħaħ (jew il-problema assoċjata tal-problema tal-algoritmu diskret, li wkoll nistgħu insolvuha permezz tal-algoritmu ta' Shor). Dawn jintużaw biex jipproteġu paġni tal-web żġuri, emejls kodifikati, u tipi oħra ta' dati. Id-deċiframent ta' dawn il-kodiċi jkollhom konsegwenzi importanti għall-privatezza elettronika u s-sigurtà. Però, hemm algoritmi krittografiċi oħra li mid-dehra ma jistgħux jinħallu permezz ta' dawn l-algoritmi.<ref name="pqcrypto_survey">Daniel J. Bernstein, [http://pqcrypto.org/www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783540887010-c1.pdf Introduction to Post-Quantum Cryptography]. ''Introduction to Post-quantum cryptography'', Daniel J. Bernstein, Johannes Buchmann, Erik Dahmen (edituri). Springer, Berlin, 2009. ISBN 978-3-540-88701-0</ref><ref>Ara wkoll [http://pqcrypto.org/ pqcrypto.org], bibljografija miżmuma minn Daniel J. Bernstein u Tanja Lange fuq il-krittografija li m'hemmx metodu għad-deċiframent tagħha permezz tal-komputazzjoni kwantistika.</ref> Xi algoritmi asimmetriċi mhumiex ibbażati fuq problemi tal-fattorizzazzjoni tal-interi u l-logaritmu diskret li l-algoritmu ta' Shor japplika għalihom, bħall-krittosistema ta' McEliece li hi bbażata fuq problema fit-[[Teorija tal-kodiċi]].<ref name="pqcrypto_survey" /><ref>Robert J. McEliece. "[http://ipnpr.jpl.nasa.gov/progress_report2/42-44/44N.PDF A public-key cryptosystem based on algebraic coding theory]." Jet Propulsion Laboratory DSN Progress Report 42–44, 114–116.</ref> Hu magħruf li l-krittosistemi li huma bbażati fuq ir-retikoli jistgħu jinħallu minn kompjuters kwantistiċi, u t-tfittxija għal algoritmu li jieħu żmien polinomjali għas-soluzzjoni tal-problema tal-sottogrupp diedrali moħbi, li, li kieku jinstab iħoll il-krittosistemi bbażati fuq ir-retikoli, hi problema miftuħa studjata ħafna.<ref>[http://www.jstage.jst.go.jp/article/imt/1/1/1_178/_article] Kobayashi H., Gall F.L., ''Dihedral Hidden Subgroup Problem: A Survey'', Information and Media Technologies, vol. 1. ħarġa 1, pp. 178–185, 2006 </ref> Ġie ppruvat li applikazzjoni tal-algoritmu ta' Grover biex tħoll algoritmu simmetriku b'metodu primittivi jieħu madwar 2^n/2 invokazzjonijiet tal-algoritmu krittografu bażiku, waqt li fil-każ klassiku jieħu madwar 2ⁿ, <ref name=bennett_1997>Bennett C.H., Bernstein E., Brassard G., Vazirani U., ''[http://www.cs.berkeley.edu/~vazirani/pubs/bbbv.ps The strengths and weaknesses of quantum computation]''. [[SIAM Journal on Computing]] 26(5): 1510–1523 (1997).</ref> li jfisser li effettivament it-tulijiet ta' ċwievet simmetriċi jsiru nofs tal-każ klassiku. Il-Krittografija Kwantistika għandha l-potenzjal li jkollha l-istess funzjonijiet bħall-krittografija asimmetrika. Barra għall-fattorizzazzjoni u l-logaritmi diskreti, instabu xi logaritmi kwantistiċì li jgħaġġlu bosta problemi b'rata 'l fuq minn polinomjali iżjed mill-algoritmu klassiku,<ref>[http://math.nist.gov/quantum/zoo/ Quantum Algorithm Zoo] – Stephen Jordan's Homepage</ref> fosthom is-simulazzjoni ta' proċessi fiżiċi kwantistiċi mill-kimika u l-fiżika tal-istat solidu, l-approssimazzjoni tal-polinomjali ta' Jones u s-soluzzjoni tal-ekwazzjoni ta' Pell. M'hemmx prova li ma jistax jinsab algoritmu klassiku li għandu l-istess rata, għalkemm dan hu meqjus improbabbli. Għal xi problemi, il-kompjuters kwantistiċi jgħaġġluhom b'rata polinomjali. L-eżempju l-iżjed magħruf hu tat-''tfittxija tal-ġabradata kwantistika'', li tista' tiġi solvuta bl-algoritmu ta' Grover b'numru ta' domandi għall-ġabradati inqas kwadratikalment minn dak meħtieġ mill-algoritmi klassiċi. F'dan il-każ hemm prova ta' dan il-vantaġġ. Wara li nstabet din, instabu bosta eżempji ta' problemi ta' tfittxija li għalihom wieħed jista' jipprova li jistgħu jitgħaġġlu permezz ta' mezzi kwantistiċi. Ejja nħarsu lejn problema li għandha dawn l-erbga' propjetajiet: #Hemm mod wieħed biss biex insolvu din il-problema u dan billi naqtghu it-tweġibiet u niċċekkjawhom, #In-numru ta' tweġibiet huwa daqs in-numru ta' karattri, #Kull tweġiba possibli toħdilna l-istess żmien biex niċċekkjawha, u #M'għandniex ħjiel liema tista' tkun l-aħjar tweġiba: il-ġenerazzjoni każwali tal-possibiltajiet hi tajba daqs kieku niċċekkjawhom f'ordni speċjali. Wieħed mill-eżempji ta' din hu l-problem tal-ħall tal-kelma tad-dħul<ref>''password''</ref> billi nipprovaw naqtgħuha (waqt li nassumu li l-kelma tad-dħul għandha l-itwal tul possibbli). Għall-problemi b'dawn l-erba' proprejtajiet, iż-żmien li jieħu kompjuter kwantistiku biex isolvihom ħa jkun proporzjonali għar-radiċi kwadrat tan-numru ta' karattri. Dan jista' jkun taqsir kbir fi-żmien, f'ċerti problemi taqsir minn snin għal sekondi. Allura jista' jintuża għall-ċifrati simmettriċi bħal ''Triple DES''<ref>Fil-krittografija, it-''Triple DES'' (DES triplu) hu ċifrarju bil-blokki bbażat fuq ripetizzjoni tad-''Data Encryption Standard'' (DES) għal tliet darbiet.</ref> u l-''AES''<ref>Fil-krittografija, l-''Advanced Encryption Standard'' (AES), hu algoritmu ta' ċifratura bil-blokki użat bħala standard mill-gvern tal-Istati Uniti tal-America.</ref> billi jipprova jaqta' iċ-ċavetta sigrieta. L-algoritmu ta' Grover jista' jintuża wkoll biex jgħaġġel b'rata kwadratika, paragunat mal-metodu klassiku, it-tfittxija fil-każ ta' klassi ta' problemi magħrufa bħala ''NP-complete''. Billi l-kimika u nanoteknoloġija jiddependu milli wieħed jifhemm sewwa s-sistemi kwantistiċi, u sistemi bħal dawn ma jistgġux jiġu simulati b'mod effiċjenti b'mod klassiku, ħafna jemmnu li s-simulazzjoni kwantistika ħa tkun waħda mill-iżjed applikazzjonijiet importanti tal-komputazzjoni kwantistika.<ref>[https://web.archive.org/web/20130509070253/http://www.wired.com/science/discoveries/news/2007/02/72734 The Father of Quantum Computing] By Quinn Norton 02.15.2007, Wired.com</ref> Għad baqa' bosta intoppi tekniċi qabel ma jkun jista' jinbena kompjuter kwantistiku fuq skala kbira, u s'issa l-kompjuters kwantistiċi għadhom ma solvew l-ebda problem iżjed malajr minn kompjuter klassiku. David DiVincenzo, ta' IBM, għamel din il-lista ta' ħtiġijiet għal kompjuter kwantistiku prattiku:<ref>David P. DiVincenzo ''The Physical Implementation of Quantum Computation'' IBM, 13-04-2000</ref> *l-iskala tiegħu trid tkun tista' tinbidel biex jiżdiedu n-numru ta' qubits; *il-qubits iridu jkunu jistgħu jibdew minn valuri arbitrarji; *il-bibien kwantistiċ jridu jkunu jistgħu jinfetħu u jingħalqu fi żmien inqas miż-żmien tad-dekoerenza; *ikollu set ''universali'' ta' bibien; *il-qubits ikunu jistgħu jinqraw faċilment. ===Dekoerenza Kwantistika=== Waħda mill-ikbar sfidi fil-komputazzjoni kwantistika hi l-kontroll jew tneħħija tad-dekoerenza kwantistika. Dan is-soltu jfisser l-iżolazzjoni tas-sistema mill-ambjent tagħha bill l-interazzjonijiet mad-dinja barra jagħmlu s-sitema li dekoerenti. Dan l-effett mhux reversibbli, billi mhuwiex unitarju, u s-soltu hu ħaġa li għanha tiġi kkontrollata sewwa, jekk mhux evitata għal kollox. Iż-żmien tad-dekoerenza għal sistemi li jistgħu ikunu kandidati, b'mod partikolari iż-żmien tar-rilassament trasversali T₂ (fit-teknoloġiji tal-NMR (Riżonanza Manjetika Nukleari) u MRI (Imaging bir-Riżonanza Nukleari)), tipikament għandhom firxa bejn nanosekondi u sekondi f'temperaturi baxxi.<ref name="DiVincenzo 1995" /> Dawn il-problemi huma iżjed diffiċli fl-approċċi ottiċi billi fihom l-iskalai taż-żmien huma iqsar b'xi ordnijiet tal-kobor u l-metodu li jiġi kkwotat spiss biex dawn jiġi superati hu l-mudellar ottiku tal-impulsi<ref>optical pulse shaping</ref>. Ir-rati ta' żbalji tipikament huma proporzjonali għar-rapport bejn iż-żmien ta' operazzjoni u ż-żmien ta' dekoerenza, allura kull operazzjoni trid tiġi kompluta iżjed malajr miż-żmien tad-dekoerenza. Jekk ir-rata tal-iżbalji tkun żgħira biżżejjed, jaħsbu li tista' ssir korrezzjoni tal-iżbalji kwantistiċi li tikkoreġi l-iżbalji kkawżati mid-dekoerenza, u hekk tippermetti iż-żmien totali tal-komputazzjoni jkun itwal miż-żmien tad-dekoerenza. Iċ-ċifra li jikkwotaw is-soltu għar-rata tal-iżbalji meħtieġa f'kull bieb hi ta' 10⁻⁴. Dan ifisser li kull bieb irid jagħmel l-operazzjoni fl-għaxart elef parti taż-żmien tad-dekoerenza. Hemm medda wiesgħa ta' sistemi li jistgħu jissodisfaw din il-kondizzjoni. Però l-użu tal-korrezzjoni tal-iżbalji ġġib magħha l-bżonn ta' żieda kbira fin-numru ta' qubits meħtieġa. In-numru meħtieġ għall-fattorizzazzjoni tal-interi bl-użu tal-algoritmu ta' Shor mhux iżjed minn polinomijali, u jaħsbu li hu bejn ''L'' u ''L''², fejn ''L'' hu n-numru ta' bits fin-numru li ħa jiġi fattorizzat: l-algoritmi tal-korrezzjoni tal-iżbalji jtellgħu din iċ-ċifra b'fattur ieħor ta' ''L''. Għal numru ta' 1000 bit, dan ifisser li jkunu meħtieġa madwar 10⁴ qubit mingħajr il-korrezzjoni tal-iżbalji.<ref>M. I. Dyakonov, Université Montpellier (2006-10-14). "Is Fault-Tolerant Quantum Computation Really Possible?". Fi: ''Future Trends in Microelectronics. Up the Nano Creek, S. Luryi, J. Xu, and A. Zaslavsky (edituri), Wiley'' , pp.: 4–18. </ref> Bil-korrezzjoni tal-iżbalji, iċ-ċifra titla' sa madwar 10⁷ qubit. Ninnotaw li ż-żmien tal-komputazzjoni hu madwar L² jew madwar 10⁷ pass u fuq 1 MHz, xi għaxar sekondi. ==Żviluppi== Hemm numru ta' mudelli ta' komputazzjoni kwantistika li niddistingwuhom mill-elementi bażiċi li tinqasam fihom il-komputazzjoni. L-erba' mudelli ewlenin ta' importanza prattika huma: * Is-''sekwenza ta' bibien kwantistiċi'' (Il-komputazzjoni tinqasam f'sensiela ta' bibien kwantistiċi ta' ftit qubits) * Il-''kompjuter kwantistiku f'sens wieħed'' (il-komputazzjoni tinqasam f'sensiela ta' kejlijiet ta' qubit wieħed applikati għal stat inizjali mħabbel ħafna.) * Il-''kompjuter kwantistiku adiabatiku'' (il-komputazzjoni hi maqsuma f'trasformazzjoni bilmod kontinwa ta' Hamiltonjan inizjali f'Hamiltonjan finali li s-soluzzjoni hi fost l-istati fundamentali tiegħu<ref>Das, A.; Chakrabarti, B. K. (2008). "Quantum Annealing and Analog Quantum Computation". ''Rev. Mod. Phys.'' '''80''' (3): 1061–1081.</ref>) * Il-kompjuter kwantistiku topoloġiku<ref name="Nayaketal2008">Nayak, Chetan; Simon, Steven; Stern, Ady; Das Sarma, Sankar (2008). "Nonabelian Anyons and Quantum Computation". ''Rev Mod Phys.'' '''80''' (3): 1083.</ref> Il-''Magna Kwantistika ta' Turing'' hi importanti teoretikament imma ħadd ma jipprova jimplementaha. Intwera li l-erba' mudelli ta' komputazzjoni huma ekwivalenti għal xulxin fis-sens li kull waħda tista' tissimula l-oħra b'żieda mhux iżjed minn polinomjali. Għall-iskop ta' implementazzjoni fiżika ta' kompjuter kwantistiku, ħafna kandidati qegħdin jiġu studjati (li niddistingwuhom mis-sistema fiżika użata biex jiġu realizzati l-qubits), fosthom: *Kompjuters kwantistiċi bbażati fuq superkondutturi (fosthom kompjuters kwantistiċi bbażati fuq SQUID<ref group="N">'''SQUID''' hu l-akronimu bl-Ingliż għal ''Superconducting Quantum Interference Device'': apparat superkonduttur bl-interferenza kwantistika</ref>).<ref name="ClarkeWilhelm2008">Clarke, John; Wilhelm, Frank (June 19, 2008). "Superconducting quantum bits". ''Nature'' '''453''' (7198): 1031–1042. [http://www.nature.com/nature/journal/v453/n7198/full/nature07128.html]</ref> <ref>William M Kaminsky (2004). "Scalable Superconducting Architecture for Adiabatic Quantum Computation".</ref> (il-qubit hu implementat permezz ta' stat ta' ċirkuwiti superkonduttivi żgħar (ġunzjonijiet ta' Josephson).) *Kompjuter kwantistiku bil-joni ristretti (il-qubits jiġu implementati bl-istati interni tal-joni ristretti) *Retikoli ottiċi (il-qubits jiġu implementati bl-istati interni ta' atomi newtrali maqbudin ġo retikolu ottiku.) *Tikek kwantistiċi definiti elettrikament jew awto-mlaqqgħin (pereżempju il-kompjuter kwantistiku ta' Loss-DiVincenzo jew <ref>Imamoğlu, Atac; Awschalom, D. D.; Burkard, Guido; DiVincenzo, D. P.; Loss, D.; Sherwin, M.; Small, A. (1999). "Quantum information processing using quantum dot spins and cavity-QED". ''Physical Review Letters'' '''83''' (20): 4204. </ref>) (qubit tikkorispondi mal-istati ta' spin ta' elettron maqbud ġo tikka kwantistika.) *Kompjuter kwantistiku semikonduttur ibbażat fuq tikek quantistiċi (il-qubit hu l-pożizzjoni tal-elettron f'tikka kwantistika doppja.)<ref>Fedichkin, Leonid; Yanchenko, Maxim; Valiev, Kamil (2000). "Novel coherent quantum bit using spatial quantization levels in semiconductor quantum dot". ''Quantum Computers and Computing'' '''1''': 58–76. </ref> *Reżonanza manjetika nukleari (NMR) fl-istat likwidu fuq molekuli f'soluzzjoni (il-qubit jipprovduh l-ispins nukleari fil-molekula maħlula fis-sluzzjoni.) *Reżonanza manjetika nukleari (NMR) fl-istat solidu, il-kompjuter kwantistiku ta' Kaney (il-qubit hu realizzat mill-istat tal-ispin nukleari ta' donaturi (tal-elettroni) tal-[[fosfru]] fis-[[siliċju]].) *Kompjuters kwantistiċi bl-elettroni fuq l-[[elju]] (il-qubit hu l-ispin tal-elettron.) *Elettrodinamika kwantistika f'kavità (CQED) (il-qubit jipprovduh l-istati interni tal-atomi maqbudin f'kavitajiet) *Kalamita molekolari *Kompjuter kwantistiku b'reżonanza paramanjetika elettronika bbażata fuq il-Fullereni (il-qubit hu bbażat fuq l-ispin elettroniku ta' atomi jew molekoli magħluqin fi struttura ta' fullereni.) *Kompjuter kwantistiku bbażat fuq l-ottika kwantistika (il-qubits huma realizzati bi stati adattati ta' modi differenti tal-kamp elettromanjetiku, pereżempju<ref name="KLM2001">Knill, G. J.; Laflamme, R.; Milburn, G. J. (2001). "A scheme for efficient quantum computation with linear optics". ''Nature'' '''409''' (6816): 46–52.</ref>) *Kompjuter kwantistiku bbażat fuq id-djamanti<ref name="Nizovtsevetal2004">Nizovtsev, A. P. et al. (October 19, 2004). "A quantum computer based on NV centers in diamond: Optically detected nutations of single electron and nuclear spins". ''Optics and Spectroscopy'' '''99''' (2): 248–260. </ref><ref>Wolfgang Gruener, TG Daily (2007-06-01). "Research indicates diamonds could be key to quantum storage" [https://web.archive.org/web/20070604143354/http://www.tgdaily.com/content/view/32306/118/ ]|title=Research indicates diamonds could be key to quantum storage |accessdate=2007-06-04 |author=Wolfgang Gruener, TG Daily |date=2007-06-01}}</ref><ref name="Neumannetal2008">Neumann, P. et al. (June 6, 2008). "Multipartite Entanglement Among Single Spins in Diamond". ''Science'' '''320''' (5881): 1326–1329.</ref> (il-qubit hu realizzat mill-ispin elettroniku jew nukleari ta' "ċentri Nitroġenu-Vojt"<ref group="N">'''Ċentru Nitroġenu-Vojt''' hu difett fid-djamanti fejn atomu tal-karbonu jiġi sostitwit b'par li jikkonsisti b'atomu tan-nitroġenu u vojt.</ref>) *Kompjuter kwantistiku bbażat fuq il-kondensat ta' Bose-Einstein<ref>Rene Millman, IT PRO (2007-08-03). "Trapped atoms could advance quantum computing" [https://web.archive.org/web/20070927191354/http://www.itpro.co.uk/news/121086/trapped-atoms-could-advance-quantum-computing.html]</ref> (il-qubit hu realizzat mill-istat eletroniku intern ta' impuritajiet fil-fibri ottiċi.) In-numru kbir ta' kandidati juri li s-suġġett, minkejja l-progress mgħaġġel li qiegħed isir, għadu fi tfulitu. Imma fl-istess ħin il-flessibbiltà hi immensa. Fl-2001, xi riċerkaturi użaw l-algoritmu ta' Shor biex jiffattorizzaw in-numru 15 permezz ta' kompjuter bl-NMR ta' 7 qubits. Fl-2005, xi riċerkaturi fl-Università ta' Michigan ħalqu chip semikonduttur li jaħdem bħal [[ion trap]]. Apparati bħal dawn, magħmulin b'tekniki standard tal-litografija, jistgħu jkunu l-mod kif jistgħu jsiru għodda skalabbli għall-komputazzjoni kwantistika.<ref>[https://web.archive.org/web/20090526195837/http://www.umich.edu/news/index.html?Releases/2005/Dec05/r121205b] ''U-M develops scalable and mass-producible quantum computer chip''</ref> Fl-2006 saret verżjoni aħjar. Fl-2009, xi riċerkaturi fl-Università ta' Yale rnexxielhom joħolqu l-ewwel proċessur rudimentali bl-istat solidu. Dan iċ-chip superkonduttur ta' żewġ qubits seta' jipproċessa algoritmi elementari. Kull wieħed mill-atomi artifiċjali (jew qubits) kien magħmul minn xi biljun atomu tal-[[aluminju]] li jaġġixxu bħala atomu wieħed li seta' jokkupa żewġ stati differenti ta' enerġija.<ref>Vandersypen, Lieven M. K.; Steffen, Matthias; Breyta, Gregory; Yannoni, Costantino S.; Sherwood, Mark H.; Chuang, Isaac L. (2001). "Experimental realization of Shor's quantum factoring algorithm using nuclear magnetic resonance". ''Nature'' '''414''' (6866): 883–7. [http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/pdf/nature08121.pdf] </ref> Tim ieħor, fl-Università ta' Bristol, ħolqu wkoll chip għall-komputazzjoni kwantistika ibbażat fuq is-siliċju, li jaħdem bl-ottika kwantistika. It-tim irnexxielu jipproċessa l-algoritmu ta' Shor fuq iċiż-chip.<ref>[http://www.newscientist.com/article/dn17736-codebreaking-quantum-algorithm-run-on-a-silicon-chip.html] ''Code-breaking quantum algorithm runs on a silicon chip'' New Scientist 2009-09-04</ref> Fl-2010 saru żviluppi oħra.<ref>[http://insti.physics.sunysb.edu/itp/conf/simons-qcomputation2/program.html] ''New Trends in Quantum Computation'' </ref> Fl-2011, tim ta' xjenzati mill-Awstralja u l-Ġappun għamlu skoperta fundamentali fit-teleportazzjoni kwantistika. Irnexxielhom jitrasferixxu sett kompless ta' data kwantistika b'integrità sħiħa fit-trażmissjoni. Il-qubits ġew distrutti f'post u rxuxtaw fl-istess ħin f'post ieħor mingħajr tibdil fis-soprapożizzjon.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-05-24 |titlu=Archive copy |url=http://www.unsw.edu.au/news/pad/articles/2011/apr/Quantum_teleport_paper.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110418200747/http://www.unsw.edu.au/news/pad/articles/2011/apr/Quantum_teleport_paper.html |arkivju-data=2011-04-18 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.engadget.com/2011/04/18/first-light-wave-quantum-teleportation-achieved-opens-door-to-u/ ] ''First light wave quantum teleportation achieved, opens door to ultra fast data transmission''</ref> [[Stampa:DWave 128chip.jpg|thumb|Fotografija ta' chip maħluqa minn D-Wave Systems Inc. Il-proċessur ta' D-Wave hu pjanat biex juża 128 element loġiku superkonduttur li għandu "coupling" kontrollabbli u regolabbli jista' jagħmel xi operazzjonijiet.]] Fl-2011, ''D-Wave Systems'' ħabbru l-ewwel kompjuter kwantistiku kommerċjali li jisfrutta r-rikottura kwantistika, ''D-Wave one''. Il-kumpanija ssostni li s-sistema chipset kwantistiku ta' 128 quibit.<ref>[http://dwave.wordpress.com/2011/05/11/learning-to-program-the-d-wave-one/] ''Learning to program the D-Wave One'' </ref> f'Mejju tal-2011 D-Wave ħabbru li l-''Korporazzjoni Lockheed Martin'' ftehmu li jixtru s-sistema ''D-Wave one''.<ref>[https://web.archive.org/web/20201222041457/https://www.dwavesys.com/en/pressreleases.html#lm_2011] ''D-Wave Systems sells its first Quantum Computing System to Lockheed Martin Corporation''</ref> L-inġinieri ta' ''D-Wave'' jużaw sistema empirika fid-disinn taċ-chips kwantistiċi u aktarx jiffokaw fuq jekk iċ-chips jistgħux isolvu problemi partikolari milli jippruvaw jifhmu kompletament il-prinċipji kwantistiċi involuti. L-atitudni tagħhom għoġbot lill-investituri iżjed milli għoġbot lil xi kritiċi akkademiċi, li qalu li ''D-Wave'' kienu għadhom ma jwrewx biżżejjed li veru kienu ħolqu kompjuter kwantistiku. Din il-kritika ma baqgħetx hekk ħarxa wara li ''D-Wave'' ippubblikaw artiklu fir-rivista ''Nature'' fejn taw iżjed dettalji u għalhekk il-kritiċi ammettew li ċ-chips tal-kumpanija veru kellhom xi proprjrtajiet kwantistiċi meħtieġa għall-komputazzjoni kwantistika.<ref>[http://www.nature.com/nature/journal/v473/n7346/full/nature10012.html Quantum annealing with manufactured spins] ''Nature'' 473, 194–198, 12 May 2011</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150428010814/http://www.technologyreview.com/news/429429/the-cia-and-jeff-bezos-bet-on-quantum-computing/ The CIA and Jeff Bezos Bet on Quantum Computing] ''Technology Review'' October 4, 2012 by Tom Simonite</ref> Matul l-istess sena, xi riċerkaturi fl-Università ta' Bristol ħolqu sistema ottika all-bulk li setgħet tipproċessa verżjoni iterattiva tal-algoritmu ta' Shor. Irnexxielhon jifattorizzaw in-numru 21.<ref>Enrique Martin Lopez, Anthony Laing, Thomas Lawson, Roberto Alvarez, Xiao-Qi Zhou, Jeremy L. O'Brien, ''Implementation of an iterative quantum order finding algorithm'' Enrique Martin Lopez, Anthony Laing, Thomas Lawson, Roberto Alvarez, Xiao-Qi Zhou, Jeremy L. O'Brien </ref> F'Settembru tal-2011 xi riċerkaturi taw prova li jista' jinbena kompjuter kwantistiku bl-arkitettura ta' Von Neumann.<ref>[http://arxiv.org/abs/1109.3743 Kompjuter kwantistiku with Von Neumann architecture]</ref> F'Novembru tal-2011 xi riċerkaturi ffattorizzaw in-numru 143 permezz ta' 4 qubits.<ref>[http://arxiv.org/abs/1111.3726 Quantum Factorization of 143 on a Dipolar-Coupling NMR system]</ref> Fi Frar tal-2012, xjenzati tal-[[IBM]] qalu li għamlu xi skoperti fundamentali fil-komputazzjoni kwantistika u kienu "fil-punt li setgħu jibnu sistemi li jieħdu l-komputazzjoni għal-livel ġdid għal kollox."<ref>[http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2400930,00.asp IBM Says It's 'On the Cusp' of Building a Quantum Computer]</ref> F'April tal-2012 tim multinazzjonali mill-Università ta' Southern California]], l-Università Teknoloġika ta' Delft, l-Università għax-Xjenza u t-Teknoloġija tal-Istat ta' Iowa, u l-Università ta' California, Santa Barbara, bnew kompjuter kwantistiku ta' żewġ bits fuq kristall tad-djamanti mniġġeż b'xi tip ta' impurità, li jista' faċilment jitkabbar fil-qis u fil-funzjonalità fit-temperatura tal-ambjent. Bħala qubits intużaw iż-żewġ direzzjonijiet tal-ispin tal-elettron u dawk tal-kernels tan-Nitroġenu. Ġiet żviluppata sistema li ffurmat impuls ta' radjazzjoni ta' mikromewġ li dum għal ċertu ħin biex tipproteġi kontra d-dekoerenza. Permezz ta' dan il-kompjuter l-agoritmu ta' Grover għal erba' varjanti ta' tfittxija ġġenera r-riżultat korrett, mal-ewwel, f'95% mil-każi.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2013-05-24 |titlu=quantum compjuter built inside diamond |url=http://www.futurity.org/science-technology/quantum-computer-built-inside-diamond/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120413225209/http://www.futurity.org/science-technology/quantum-computer-built-inside-diamond/ |arkivju-data=2012-04-13 |url-status=dead }}</ref> F'Settembru tal-2012, grupp ta' riċerkaturi Awstraljani fl-Università ta' New South Wales qalu li l-ewwel kompjuter kwantistiku fid-dinja ħa jinbena bejn 5 jew 10 snin oħra, wara li ħabbru skoperta importanti li tagħmel possibbli l-manufattura tal-blokki fundamentali tal-memorja. Tim riċerkatur immexxi minn inġinieri Awstraljani ħolqu l-ewwel "bit kwantistika" bbażata fuq atomu wieħed tas-siliċju, b'teknoloġija simili għal dik użata għall-blokki fundamentali tal-kompjuters tal-lum. <ref>[https://web.archive.org/web/20130513071449/http://www.theaustralian.com.au/australian-it/government/australian-engineers-write-quantum-computer-qubit-in-global-breakthrough/story-fn4htb9o-1226477592578] ''Australian engineers write quantum computer 'qubit' in global breakthrough'' 2012</ref> <ref>[http://newsroom.unsw.edu.au/news/technology/breakthrough-bid-create-first-quantum-computer] ''Breakthrough in bid to create first quantum computer'' 2012</ref> F'Ottobru tal-2012, il-[[Premju Nobel]] ingħata lil [[David J. Wineland]] u [[Serge Haroche]] għax-xogħol fundamentali li għamlu biex nfihmu d-dinja kwantistika - xogħol li 'l quddiem jista' jagħmel possibbli l-''Komputazzjoni Kwantistika''.<ref name="NYT-20121014"> Frank Adam, ''Cracking the Quantum Safe'' [http://www.nytimes.com/2012/10/14/opinion/sunday/the-possibilities-of-quantum-information.html]</ref><ref name="NYT-20121009">Overbye Dennis, ''A Nobel for Teasing Out the Secret Life of Atoms'' [http://www.nytimes.com/2012/10/10/science/french-and-us-scientists-win-nobel-physics-prize.html ]</ref> F'Novembru tal-2012, tħabbret l-ewwel teleportazzjoni kwantistika minn oġġett makroskopiku għal ieħor.<ref name="MIT-TR-20121115">[http://www.technologyreview.com/view/507531/first-teleportation-from-one-macroscopic-object-to-another/] ''First Teleportation from One Macroscopic Object to Another'' </ref><ref name="Arxiv-20121113">Bao Xiao-Hui, Xu Xiao-Fan, Che-Ming Yuan, Zhen-Sheng, Lu Chao-Yang, Jian-wei, ''Quantum teleportation between remote atomic-ensemble quantum memories'', [http://arxiv.org/abs/1211.2892] </ref> Fi Frar tal-2013, tħabbret teknika ġdida ta' Kampjunatura tal-Bosoni minn żewġ gruppi li użaw fotoni f'retikolu ottiku li mhuwiex kompjuter kwantistiku universali imma tajjeb biżżejjed għal problemi prattiċi (''Science'', 15 ta' Frar, 2013) F'Mejju tal-2013, Google Inc. ħabbar li ħa jiftaħ l-ewwel Laboratorju għall-Intelligenza Artifiċjali Kwantistika li ħa jkun fiċ-ċentru tar-riċerka ta. Nasa, Ames. Il-laboratorju ħa jkun fih kompjuter kwantistiku ta' 512 qubit min għand D-Wave Systems, u ħa jkunu mistiedna riċerkaturi minn madwar id-dinja biex jaħdmu fuqu għal xi żmien. L-għan ħa jkun l-istudju ta ' kif il-komputazzjoni kwantistika tista' tavvanza it-Tagħlim Awtomatiku<ref group="N">It-'''Tagħlim Awtomatiku''' hu qasam tal-intelliġenza artifiċjali li għandha x'taqsam mal-ħolqien u l-istudju ta' sistemi li jistgħu jitgħallmu mid-data.</ref> <ref>[http://googleresearch.blogspot.co.uk/2013/05/launching-quantum-artificial.html] ''Launching the Quantum Artificial Intelligence Lab'' </ref> ==Bibljografija== *Nielsen, Michael u Chuang, Isaac ''Quantum Computation and Quantum Information'', Cambridge University Press 2000, ISBN 0-521-63503-9. == Noti == <div class="references-small"> <references group=N/> </div> == Referenzi == {{referenzi|2}} ==Ħoloq esterni== *Stanford Encyclopedia of Philosophy: "[http://plato.stanford.edu/entries/qt-quantcomp/ Quantum Computing]" ta' Amit Hagar. *[https://web.archive.org/web/20100403075759/http://www.quantiki.org/ Quantiki] – [[Wiki]] u portal b'kontenut aċċessibbli għal kulħadd li għandu x'jaqsam mal-informatika kwantistika. {{DEFAULTSORT:Kompjuter kwantistiku}} [[Kategorija:Kompjuter]] qhm5s65qfnah8g68cb3qwolmvr8ufqw 2 25623 333648 333542 2026-11-04T15:23:36Z Trigcly 17859 aġġornament 333648 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2042)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċiru l-Kbir]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Enrique Tabone]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] * [[Ġorġ Mallia]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il-Ħadd]] * [[Il-Ħamis]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[It-Tlieta]] *[[It-Tnejn]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jabal Amil]] * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Alamut]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kimi Antonelli]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Erbgħa]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastia]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidi Bou Said]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Tavla ta' Narmer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru da Paz]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Amażonja]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tinto Brass]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wadi Wurayah]] *[[Wales]] *[[Wat Phra Mahathat]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xerxes I]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Aalto]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] === <u>0-9</u> === * [[3 ta' Jannar]] 0ycb6sp2bpghc6fmqargqk63b7ktdbe 333734 333648 2026-11-05T09:59:23Z Trigcly 17859 aġġornament 333734 wikitext text/x-wiki == '''Artikli ġodda (2043)''' == === <u>'''A'''</u> === * [[Aapravasi Ghat]] * [[Aasivissuit-Nipisat: Territorju tal-Kaċċa tal-Inuit bejn is-Silġ u l-Baħar]] * [[Abbazija ta' Corvey]] * [[Abbazija ta' Fontenay]] * [[Abbazija ta' Lorsch]] * [[Abbazija ta' Pannonhalma]] *[[Abbazija ta' Saint-Savin-sur-Gartempe]] *[[Abbazija ta' Sankt Gallen]] *[[Abbazija ta’ Vézelay|Abbazija ta' Vezelay]] *[[Abu al-Fida]] *[[Abu Mena]] *[[Abu Simbel]] *[[Ċentru Storiku ta' Acre|Acre]] *[[Afag Bashirgyzy]] *[[Aflaj tal-Oman]] *[[Afrodisja]] *[[Agadez]] *[[Agostino Carracci]] *[[Agostino Matrenza]] *[[Ahwar tan-Nofsinhar tal-Iraq]] *[[Aigai]] *[[Aït Benhaddou]] *[[Akkwedott ta' Padre Tembleque]] *[[Akkwedott ta' Pontcysyllte]] *[[Akshata Murthy]] *[[Aksum]] *[[Al Qal'a ta' Beni Hammad]] *[[Al Zubarah]] *[[Al-Maghtas]] *[[Alatyr]] *[[Albéric Magnard]] *[[Alberobello]] *[[Albi]] *[[Alcalá de Henares]] *[[Alcide d'Orbigny]] *[[Aleksandr Yakovlevich Khinchin]] *[[Alenush Terian]] *[[Aleppo]] *[[Alessandro Scarlatti]] *[[Alessandro Volta]] *[[Alexander Pushkin]] *[[Alexander Wolszczan]] *[[Aleksandra Smiljanić]] *[[Alfred Hermann Fried]] *[[Alfred Nobel]] *[[Alfredo Casella]] *[[Alois Dryák]] *[[Alto Douro]] *[[Amazigh Marokkin Standard]] *[[Ambohimanga]] *[[Ambra Sabatini]] *[[Amerigo Vespucci]] *[[Amerigo Vespucci (vapur għoli)|''Amerigo Vespucci'' (vapur għoli)]] * [[L-Amerika t'Isfel|Amerka t’Isfel]] * [[L-Amerika ta' Fuq|Amerka ta’ Fuq]] *[[Amilcare Ponchielli]] *[[Anastasia Golovina]] *[[Anders Jonas Ångström]] *[[André Citroën]] *[[André Weil]] *[[Anfibju]] *[[Anfiteatru ta' El Jem]] *[[Angelina Mango]] * [[Angkor Wat]] * [[Angra do Heroísmo]] * [[Ani]] * [[Anjar]] * [[Anna Brigadere]] * [[Anna Kyriakou]] *[[Anna Seghers]] *[[Anna Sychravová]] *[[Anne-Sophie Mutter]] *[[Anse aux Meadows]] * [[Antartika]] * [[Anticosti]] * [[Antigua Guatemala]] *[[Antoine de Jussieu]] *[[Antoine de Saint-Exupéry]] *[[Antoinette Miggiani]] *[[Anton Diabelli]] *[[Anuradhapura]] *[[Aplogruppi Y-DNA fit-tribujiet tal-Każakistan]] *[[Aporofobija]] *[[Aquileia]] *[[Arċipelagu ta' Bijagós]] *[[Arċipelagu ta' Revillagigedo]] *[[Arċipelagu ta' Vega]] *[[Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona]] *[[Arequipa]] *[[Arġentier]] *[[Arġentier (tad-deheb)]] *[[Ark Ġeodetiku ta’ Struve|Ark Ġeodetiku ta' Struve]] *[[Arkata Trijonfali ta' Orange]] *[[Arkeoloġija]] *[[Arkitett]] *[[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] *[[Arkitettura tas-Seklu 20 ta' Frank Lloyd Wright]] *[[Arles]] *[[Armata tat-Terrakotta]] *[[Arslantepe]] *[[Art tal-Inċens]] *[[Arthur Schnitzler]] *[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] *[[Artiġjan]] *[[Artijiet Għoljin Ċentrali tas-Sri Lanka]] *[[As-Salt]] *[[Asmara]] * [[Assisi]] * [[Assi Ċentrali ta' Beijing]] * [[Assur]] * [[Astrofiżika]] *[[Asuman Baytop]] *[[Athos]] *[[Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib]] *[[Auschwitz]] *[[Austin Camilleri]] *[[Ávila]] *[[Avukat]] === '''<u>B</u>''' === * [[Baalbek]] * [[Babilonja]] * [[Baċir tal-Lag ta' Uvs]] * [[Baċir tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Nord-Pas de Calais]] * [[Baeza]] * [[Bagan]] * [[Baħar l-Abjad]] * [[Baħar l-Iswed]] *[[Baħar ta' Wadden]] *[[Baħar tar-Ramel tan-Namibja]] *[[Bajja ta' Dungonab]] *[[Bajja ta' Ha Long]] *[[Bajja ta' Tallinn]] *[[Bajja tal-Klieb il-Baħar]] *[[Bajjad]] *[[Baleron]] *[[Bamberg]] *[[Ban Chiang]] *[[Banská Štiavnica]] *[[Barbier]] *[[Bardejov]] *[[Barokk]] *[[Bartolomé de Escobedo]] *[[Bath, Somerset]] *[[Batlejka]] *[[Battaljun Mediku tal-Ospedalieri]] *[[Battir]] *[[Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau]] *[[Baxkortostan]] *[[Bażi tad-Data tal-Osservazzjoni tal-Kometi]] *[[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Bażilika Ewfrasjana ta' Poreč]] *[[Bażilika ta' San Eġidju]] *[[Beatriz Carrillo]] *[[Beemster]] *[[Béguinage]] *[[Belintersat-1]] *[[BelKA]] *[[Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern]] *[[Belt Kolonjali ta' Santo Domingo]] *[[Belt Projbita]] *[[Belt Storika ta' Ahmadabad]] *[[Belt Storika tal-Kajr]] *[[Belt Storika tal-Moskej ta' Bagerhat]] *[[Belt ta' Guanajuato]] *[[Belt ta' New York]] *[[Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto|Belt ta' Viċenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] *[[Belt Universitarja ta' Caracas]] *[[Bennej]] *[[Berġa tal-Italja, il-Belt Valletta]] *[[Berġa tal-Italja, il-Birgu]] *[[Bergpark Wilhelmshöhe]] *[[Bernard Grech]] *[[Betlem]] *[[Betti Alver]] *[[Burkhan Khaldun]] *[[Bidwi]] *[[Bieb il-Belt]] *[[Binjiet Gotiċi Vittorjani u tal-Art Deco ta' Mumbai]] *[[Binjiet Tradizzjonali tal-Asante]] *[[BirdLife International]] *[[Blat Imkenni ta' Bhimbetka]] *[[Bliet Antiki tal-Pyu]] *[[Bliet Kapitali tal-Qedem ta' Asuka u ta' Fujiwara]] *[[Bliet Kapitali u Oqbra tar-Renju Antik ta' Koguryo]] *[[Bliet Storiċi tal-Istrett ta' Malakka]] *[[Bobby Charlton]] *[[Bolgar]] *[[Bordeaux]] *[[Borobudur]] *[[Borża ta' Malta]] *[[Bosra]] *[[Bridgetown]] *[[Brook Taylor]] *[[Brú na Bóinne]] *[[Bruno Pizzul]] *[[Bryggen]] *[[Bucha]] *[[Buddha Ġgantesk ta' Leshan]] *[[Bugeddum Armen]] *[[Bukhara]] *[[Burt Bacharach]] *[[Buskett]] *[[Butrint]] *[[Byblos]] === '''<u>Ċ/C</u>''' === * [[Cáceres (Spanja)]] * [[Calakmul]] * [[Camagüey]] * [[Camino Real de Tierra Adentro]] * [[Campeche]] * [[Canal du Midi]] * [[Canaletto]] * [[Caral]] * [[Carcassonne]] *[[Carl Bosch]] *[[Carl David Anderson]] *[[Carl Linnaeus]] *[[Carla Fracci]] *[[Carlo Collodi]] *[[Caroline Mikkelsen]] *[[Casco Viejo, il-Panama]] *[[Castel del Monte, Puglia]] *[[Çatalhöyük]] *[[Causses u Cévennes]] *[[Ċellola]] *[[Ċensu Apap]] *[[Ċentru Kulturali ta' Heydar Aliyev]] *[[Ċentru Modernist tal-Belt ta' Gdynia]] *[[Ċentru Storiku ta' Lijiang]] *[[Ċentru Storiku ta' Macao]] *[[Ċentru Storiku ta' Rauma]] *[[Ċentru Storiku ta' Salvador de Bahia]] *[[Český Krumlov]] *[[Ċetta Chevalier]] *[[Chaîne des Puys]] *[[Chakapuli]] *[[Chan Chan]] *[[Changdeokgung]] *[[Chankillo]] *[[Charles Jean de la Vallée-Poussin]] *[[Charles-Amédée-Philippe van Loo]] *[[Charles Nicolle]] *[[Charles Richter]] *[[Charles Xuereb]] *[[Charlie Watts]] *[[Chavín]] *[[Choeung Ek]] *[[Chersonesus Tawrika]] *[[Chichén Itzá]] *[[Chilehaus]] *[[Choirokoitia]] *[[Christiansfeld]] *[[Christopher Polhem]] *[[Chun Wang]] *[[Cidade Velha]] *[[Cienfuegos]] *[[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] *[[Cinque Terre]] *[[Ċirkewwa]] *[[Ċiru l-Kbir]] *[[Ċittadella Imperjali ta' Thăng Long]] *[[Ċittadella ta' Erbil]] *[[Ċittadella tad-Dinastija Hồ]] *[[Claude Joseph Rouget de Lisle]] *[[Climats u Terroirs ta' Bourgogne]] *[[Colonia del Sacramento]] *[[Copan]] *[[Córdoba, Spanja]] *[[Coro]] *[[Crespi d'Adda]] *[[Ċrieki tal-Ġebel tas-Senegambja]] *[[Cristofano Allori]] *[[Cuenca, l-Ekwador]] *[[Cuenca (Spanja)]] *[[Cueva de las Manos]] *[[Cumalıkızık]] *[[Curzio Maltese]] *[[Cusco]] *[[Cynthia Turner]] *[[Cyrene]] === '''<u>D</u>''' === * [[Daiga Mieriņa]] * [[Damasku]] * [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] * [[Danxia]] * [[Darius I]] *[[Dar ta’ Rietveld Schröder|Dar ta' Rietveld Schröder]] *[[Dar tal-Kimeri]] *[[Dar tat-Twelid ta' Martin Luteru]] *[[Dar u Studjo ta' Luis Barragán]] *[[Delos]] *[[Delphi]] *[[Delta ta' Saloum]] *[[Delta ta' Okavango]] *[[Delta tad-Danubju]] *[[Delta tax-xmara Kızılırmak]] *[[Demokrazija]] *[[Dengfeng]] *[[Dentist]] *[[Denys Shmyhal]] *[[Déodat Gratet de Dolomieu]] *[[Deżert ta' Badain Jaran]] *[[Deżert ta' Lut]] *[[Deżerta tal-isfarġel]] *[[Dholavira]] *[[Diamantina]] *[[Diana, Prinċipessa ta' Wales]] *[[Diaolou]] *[[Diga ta' Karakaya]] *[[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna]] *[[Dimitrana Ivanova]] *[[Distrett ta' At-Turaif]] *[[Diy-Gid-Biy]] *[[Dizzjunarju]] *[[Djalett]] *[[Djar Ewlenin ta' Victor Horta fi Brussell]] *[[Djémila]] *[[Djerba]] *[[DNA]] *[[Dolċier]] *[[Dolmen ta' Menga]] *[[Dolmen ta' Viera]] *[[Dolomiti]] *[[Domenico Allegri]] *[[Domenico Scarlatti]] *[[Domowina]] *[[Domus de Janas]] *[[Domus Rumana]] *[[Donatello]] *[[Dougga]] *[[Draginja Vuksanović-Stanković]] *[[Dubrovnik]] *[[Durmitor]] * [[Dwejra]] === '''<u>E</u>''' === * [[Edgar Preca]] * [[Edward Sexton]] * [[Edinburgu]] * [[Edward de Bono]] * [[Edwin Hubble]] * [[Efesu]] * [[Eise Eisinga]] *[[Ekonomista]] *[[Ekosistema u Relitt tal-Pajsaġġ Kulturali ta' Lopé-Okanda]] *[[El Escorial]] *[[El Jadida]] *[[El Tajin]] *[[El Torcal]] *[[Eladio Dieste]] *[[Eleonora Jenko Groyer]] *[[Elisha Graves Otis]] *[[Elvas]] *[[Emil Nolde]] *[[Emma Andrijewska]] *[[Emma Muscat]] *[[Enrique Tabone]] *[[Ernst Schröder]] *[[Esperantoloġija]] *[[Essaouira]] *[[Estrazzjoni terminoloġika]] *[[Ethel Anderson]] *[[Eugenija Šimkūnaitė]] *[[Eugenio Montale]] *[[Eva Ahnert-Rohlfs]] *[[Evelyn Bonaci]] *[[Évora]] *[[Ewropa tal-Lvant]] === '''<u>F</u>''' === * [[Fabbrika ta' Fagus]] * [[Fabbrika ta' Van Nelle]] * [[Fabbrika tal-Azzar ta' Völklingen]] * [[Fabbrika tal-Ħadid ta' Engelsberg]] * [[Fabbrika tal-Ħarir ta' Tomioka]] * [[Fabbrika tal-Injam u tal-Kartun ta' Verla]] * [[Fabbriki tal-Wied ta' Derwent]] * [[Fanal ta' Cordouan]] * [[Fanjingshan]] * [[Fasil Ghebbi]] * [[Fatehpur Sikri]] * [[Fdalijiet Arkeoloġiċi ta' Moenjodaro]] * [[Fdalijiet ta' Gedi]] * [[Fdalijiet ta' León Viejo]] * [[Fdalijiet ta' Loropéni]] * [[Fdalijiet tal-Vihara Buddista f'Paharpur]] * [[Fehme Agani]] *[[Femminiżmu tar-Rom]] *[[Fenno-Skandinavja]] *[[Fernando Botero]] *[[Ferrara]] *[[Ferruccio Lamborghini]] *[[Festival ta' Sanremo]] *[[Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli]] *[[Figolla]] *[[Firenze]] *[[Fjord tas-Silġ ta' Ilulissat]] *[[Fjords Norveġiżi tal-Punent]] *[[Flora Martirosian]] *[[Fondoq ta' Ironbridge]] *[[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]] *[[Foresti Irkanjani]] *[[Foresti Muntanjużi ta' Odzala-Kokoua]] *[[Foresti Sagri ta' Kaya tal-Mijikenda]] *[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] *[[Foresti Tropikali ta' Gondwana]] *[[Foresti Tropikali tal-Atsinanana]] *[[Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi]] *[[Foresti Verġni ta' Komi]] *[[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] *[[Forti l-Aħmar]] * [[Forti ta' Agra]] *[[Forti ta' Bahla]] *[[Forti ta' Galle]] *[[Forti ta' Ġesù]] *[[Forti ta' Rohtas]] *[[Fortifikazzjonijiet fuq in-Naħa tal-Karibew tal-Panama: Portobelo-San Lorenzo]] *[[Fortifikazzjonijiet ta’ Kotor|Fortifikazzjonijiet ta' Kotor]] *[[Fortifikazzjonijiet ta' Vauban]] *[[Fortijiet fl-Għoljiet ta' Rajasthan]] *[[Fortijiet u Kastelli tal-Ghana]] *[[Fortizza ta' Diyarbakır]] *[[Fortizza ta' Hwaseong]] *[[Fortizza ta' Pirot]] *[[Fortizza ta' San Nikola]] *[[Fortizza ta' Suomenlinna]] *[[Fortizzi ta' Dacia fil-Muntanji Orăștie]] *[[Fortizzi Tondi tal-Vikingi]] *[[Foss ta' Messel]] *[[Fotografu]] *[[Fram2]] *[[Francesco Guardi]] *[[François-Alphonse Forel]] *[[François Couperin]] *[[François Girardon]] *[[Francois Mauriac]] *[[Franco Migliacci]] *[[Franġisk Zahra]] *[[Frank Drake]] *[[Franz Beckenbauer]] *[[Franz Kafka]] *[[Franz Ritter von Hauer]] *[[Franz von Suppé]] *[[Frawla]] *[[Fray Bentos]] *[[Frédéric Bartholdi]] *[[Friedrich Georg Wilhelm von Struve]] *[[Fritz Albert Lipmann]] *[[Frosta tal-Għid]] * [[Frott]] * [[Fruntieri Rumani Ġermaniċi t'Isfel]] * [[Fruntieri Rumani ta' Dacia]] * [[Fruntieri Rumani tad-Danubju]] * [[Fruntieri tal-Imperu Ruman]] *[[Fuji]] *[[Furnar]] === '''<u>Ġ</u>''' === * [[Ġardinar]] *[[Ġebla ta' Rosetta]] * [[Ġebla tal-Ġeneral]] * [[Ġeoloġija]] * [[Ġeriko tal-Qedem]] * [[Ġerusalemm]] * [[Ġibjun ta' Bovilla]] * [[Ġibjun ta' Kiev]] * [[Ġnien Botaniku ta' Padova]] * [[Ġnien Persjan]] * [[Ġobon ta' Jāņi]] * [[Ġonna Botaniċi Rjali ta' Kew]] * [[Ġonna Botaniċi ta' Singapore]] * [[Ġonna Klassiċi ta' Suzhou]] * [[Ġonna ta' Hevsel]] * [[Ġonna ta' Shalimar]] * [[Ġorġ Mallia]] *[[Ġurnalist]] === '''<u>G</u>''' === * [[Gammelstad]] * [[Gamzigrad]] * [[Gati tal-Punent]] * [[Gebel Barkal]] * [[Geirangerfjord]] * [[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] *[[Georg Ohm]] *[[Georg von Békésy]] *[[George Gallup]] *[[Georges Bernanos]] *[[Georges J.F. Kohler]] *[[Gerbrand van den Eeckhout]] *[[Getbol, il-Pjanuri tal-Marea tal-Korea t'Isfel]] *[[Ghadamès]] *[[Giacomo Barozzi da Vignola]] *[[Giacomo Zanella]] *[[Giampiero Galeazzi]] *[[Gianni Vella]] *[[Gigi Riva]] *[[Giorgia Meloni]] *[[Giorgio Vasari]] *[[Giosuè Carducci]] *[[Giotto]] *[[Giovanni Arduino]] *[[Giovanni Battista Belzoni]] *[[Giovanni Boccaccio]] *[[Giovanni Paisiello]] *[[Giovanni Papini]] *[[Giulio Natta]] *[[Gjirokastër]] *[[Glossarju]] *[[Göbekli Tepe]] *[[Goffredo Mameli]] *[[Goiás]] *[[Golf ta' California]] *[[Golf ta' Porto]] *[[Gonbad-e Qābus]] *[[Gordion]] *[[Gösta Mittag-Leffler]] *[[Gotiku]] *[[Gozinaki]] *[[Gran Ordni tar-Re Tomislav]] *[[Grand Pré]] *[[Grand-Bassam]] *[[Grand Place, Brussell]] *[[Graz]] *[[Grazia Deledda]] *[[Greenland]] *[[Gregorio Allegri]] *[[Gremxula ta' Malta]] *[[Grotta ta' Chauvet]] *[[Grotti ta' Longmen]] *[[Grotti ta' Yungang]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho]] *[[Grupp ta' Monumenti ta' Mahabalipuram]] *[[Guillaume Cornelis van Beverloo]] *[[Guimarães]] *[[Gustave Charpentier]] * [[Gżejjer Eolji]] * [[Gżejjer Falkland]] * [[Gżejjer Galapagos]] * [[Gżejjer Marquesas]] * [[Gżejjer Solovetsky]] * [[Gżejjer Sub-Antartiċi ta' New Zealand]] * [[Gżejjer ta' Amami-Ōshima, ta' Tokunoshima u ta' Iriomote, u t-Tramuntana ta' Okinawa]] * [[Gżejjer ta' Ogasawara]] * [[Gżejjer tal-Blat]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Aldabra]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Bikini]] * [[Gżejjer tal-Qroll ta' Rocas]] * [[Gżejjer tan-Nofsinhar u Ibħra Awstrali Franċiżi]] * [[Gżira Heard u l-Gżejjer McDonald]] * [[Gżira Inaċċessibbli]] * [[Gżira Sagra ta' Okinoshima u Siti Assoċjati fir-Reġjun ta' Munakata]] * [[Gżira ta' Cocos]] * [[Gżira ta' Fraser]] * [[Gżira ta' Gorée]] * [[Gżira ta' Henderson]] *[[Gżira ta' Jeju]] *[[Gżira ta' Kunta Kinteh]] *[[Gżira ta' Lord Howe]] *[[Gżira ta' Macquarie]] *[[Gżira ta' Mozambique]] *[[Gżira ta' Pico]] *[[Gżira ta' Robben]] *[[Gżira ta' Saint-Louis]] *[[Gżira ta' Tiwai]] *[[Gżira ta' Wrangel]] *[[Gżira tal-Mużewijiet]] === '''<u>GĦ</u>''' === * [[Għajn Tuffieħa]] * [[Għalliem]] *[[Għar Dalam]] *[[Għar ta' Altamira]] *[[Għar ta' Gorham]] *[[Għar ta' Karain]] *[[Għar ta' Optymistychna]] *[[Għar ta' Vjetrenica]] *[[Għar tal-Apokalissi]] *[[Għar tal-Irħam]] *[[Għar tas-Silġ ta' Dobšiná]] *[[Għarb]] *[[Għelieqi Mtarrġa tar-Ross tal-Cordilleras tal-Filippini]] *[[Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja]] *[[Għerien ta' Ajanta]] *[[Għerien ta' Elephanta]] *[[Għerien ta' Ellora]] *[[Għerien ta' Mogao]] *[[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] *[[Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja]] *[[Għid]] *[[Għoljiet, Djar u Kantini ta' Champagne]] *[[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] *[[Għoljiet ta' Donets]] *[[Għoljiet ta' Matobo]] *[[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] === '''<u>H</u>''' === * [[Hagia Sophia]] * [[Hahoe]] * [[Haley Bugeja]] * [[Halloumi]] * [[Hallstatt]] * [[Hampi]] *[[Hans Geiger]] *[[Hans Memling]] *[[Hans Sloane]] *[[Hans Spemann]] *[[Harar]] *[[Harry Belafonte]] *[[Hatı Çırpan]] *[[Hatra]] *[[Hattusha]] *[[Hawa Mahal]] *[[Hebron]] *[[Hedeby]] *[[Hegmataneh]] *[[Hegra]] *[[Heinrich Hertz]] *[[Helena Kottler Vurnik]] *[[Henri Fantin-Latour]] *[[Henri Frederic Amiel]] *[[Hermannus Contractus]] *[[Hideki Shirakawa]] *[[Hideki Yukawa]] *[[Hildesheim]] *[[Höga Kusten]] *[[Hoh Xil]] *[[Hội An]] *[[Holašovice]] *[[Hollókő]] *[[Hongcun]] *[[Hospicio Cabañas]] *[[Hospital de Sant Pau]] *[[Hovgården]] *[[Howard Carter]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko]] *[[Huangshan]] *[[Hubert de Givenchy]] === '''<u>Ħ</u>''' === * [[Ħaġar Megalitiku ta' Carnac]] * [[Ħaġar ta' Jelling]] * [[Ħajja]] *[[Ħajt il-Kbir taċ-Ċina]] *[[Ħitan Rumani ta' Lugo]] *[[Ħsad tal-Perli fil-Bahrain]] *[[Ħuta]] === '''<u>I</u>''' === * [[Ibn Battuta]] * [[ICOMOS]] * [[Idolu ta' Shigir]] * [[Idrija]] * [[Idrijski žlikrofi]] * [[Ilha Grande]] * [[Il-Ġimgħa]] * [[Il-Ħadd]] * [[Il-Ħamis]] * [[Il'ja Prigožini]] * [[Impjant Nukleari ta' Zaporizhzhia]] *[[Impjant tal-Ippompjar bl-Istim ta' Wouda]] *[[Impjanti tan-Nitrat tal-Potassju ta' Humberstone u ta' Santa Laura]] *[[Inara Luigas]] *[[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica|Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica]] *[[Independence Hall]] *[[Indiċi]] *[[Industrija tal-lavanja f'Wales]] *[[Ingredjent]] *[[Intaljatur]] *[[Internet]] *[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] * [[Ipproċessar testwali]] * [[Irdumijiet ta' Bandiagara]] * [[Iremel]] * [[Irħula Antiki ta' Djenné]] * [[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]] * [[Irpin]] * [[Irziezet Imżejnin ta' Hälsingland]] *[[Isabella d'Este]] *[[ISBN]] *[[Istitut tar-Riċerka dwar il-Foresti tal-Malażja]] *[[Istmu Kuronjan]] *[[It-Tlieta]] *[[It-Tnejn]] *[[Ivan Turgenev]] *[[Ivrea]] === '''<u>J</u>''' === * [[Jabal Amil]] * [[Jacinto Benavente]] * [[Jaipur]] * [[Jakob Bogdani]] * [[Jan Novák]] *[[Jantar Mantar, Jaipur]] *[[Jarrod Sammut]] *[[Jean Antoine Houdon]] *[[Jean Dieudonné]] *[[Jean Picard]] *[[Jebel Faya]] *[[Jeddah]] *[[Jodensavanne]] *[[Joggins]] *[[Johann Christian Bach]] *[[Johan Jensen]] *[[John Edward Critien]] *[[John Kendrew]] *[[John Strutt Rayleigh]] *[[Jongmyo]] *[[Jørgen Pedersen Gram]] *[[Josef Hoffman]] *[[Joseph Louis Gay-Lussac]] *[[Joya de Cerén]] *[[Jože Plečnik]] *[[Jules Pascin]] *[[Julia Malinova]] *[[Julia Sanina]] *[[Júlia Sigmond]] *[[Julio Baghy]] *[[Julius Wagner-Jauregg]] *[[Jum il-Ġifa]] *[[Jum il-Lingwa Erżjana]] *[[Jum l-Ewropa]] *[[Jum Zamenhof]] === '''<u>K</u>''' === * [[Kaċċa bl-ajkli]] * [[Kairouan]] * [[Kaja Kallas]] *[[Kalwaria Zebrzydowska]] *[[Kampnari tal-Belġju u ta' Franza]] *[[Kanal il-Kbir (iċ-Ċina)]] *[[Kanal ta' Rideau]] *[[Kanali ta' Amsterdam]] *[[Kandy]] *[[Kappella]] *[[Karavanseraj Persjani]] *[[Karbalayi Safikhan Karabakhi]] *[[Karl Ferdinand Braun]] *[[Karl Weierstrass]] *[[Karlskrona]] *[[Karlu III]] *[[Kasbah tal-Alġier]] *[[Kaskati ta' Galdelsha]] *[[Kaskati ta' Vitorja]] *[[Kastell ta' Alamut]] *[[Kastell ta' Ankara]] *[[Kastell ta' Durham]] *[[Kastell ta' Himeji]] *[[Kastell ta’ Kroměříž|Kastell ta' Kroměříž]] *[[Kastell ta' Kronborg]] *[[Kastell ta' Kuressaare]] *[[Kastell ta’ Litomyšl|Kastell ta' Litomyšl]] *[[Kastell ta' Lubart]] *[[Kastell ta’ Malbork|Kastell ta' Malbork]] *[[Kastell ta' Nesvizh]] *[[Kastell ta' Neuschwanstein]] *[[Kastell ta' Paphos]] *[[Kastell ta' San Pedro de la Roca]] *[[Kastell ta' Spiš]] *[[Kastell ta' Wartburg]] *[[Kastell ta' Zerzevan]] *[[Kastelli ta' Augustusburg u Falkenlust fi Brühl]] *[[Kastelli ta' Bellinzona]] *[[Kastelli u Swar tal-Irħula tar-Re Dwardu fi Gwynedd]] *[[Katarina Vitale]] * [[Katidral]] *[[Katidral ta' Aachen]] *[[Katidral ta' Amiens]] *[[Katidral ta' Bourges]] *[[Katidral ta' Burgos]] *[[Katidral ta' Canterbury]] *[[Katidral ta' Chartres]] *[[Katidral ta' Köln]] *[[Katidral ta' León, Nikaragwa]] *[[Katidral ta' Naumburg]] *[[Katidral ta' Reims]] *[[Katidral ta' Roskilde]] *[[Katidral ta' Santa Sofija (Kiev)]] *[[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' Šibenik]] *[[Katidral ta' Speyer]] *[[Katidral ta' Tournai]] *[[Katidral ta' Zvartnots]] *[[Katidral tat-Tlugħ is-Sema tal-Madonna ta' Kiev]] *[[Katidral tat-Trasfigurazzjoni, Dnipro]] *[[Katina Muntanjuża ta' Ennedi]] *[[Katina Muntanjuża ta’ Meskheti]] *[[Katina Muntanjuża ta' Mulanje]] *[[Katsiaryna Barysevich]] *[[Kauksi Ülle]] *[[Kaunas]] *[[Kavallier ta' Madara]] * [[Kavallier ta’ San Ġakbu|Kavallier ta' San Ġakbu]] * [[Kawkasu tal-Punent]] * [[KazCosmos]] *[[Kelma]] *[[Kerkuane]] *[[Kernavė]] *[[Kewkbet is-Safar]] *[[Khafre]] *[[Khami]] *[[Khinalug]] *[[Khiva]] *[[Khor Rori]] *[[Khorramabad]] *[[Khuttal]] *[[Kibbeh]] *[[Kiki Kogelnik]] *[[Kimi Antonelli]] *[[Kinderdijk]] *[[Kirurgu]] *[[Kizhi Pogost]] *[[Kladruby nad Labem]] * [[Klima ta' Malta]] * [[Klondike]] * [[Kluane / Wrangell–St. Elias / Bajja tal-Glaċieri / Tatshenshini-Alsek]] * [[Knarik Vardanyan]] * [[Knejjes Barokki tal-Filippini]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Ivanovo]] * [[Knejjes Imħaffrin fil-Blat ta' Lalibela]] *[[Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta’ Troodos|Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos]] *[[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí]] *[[Knejjes ta' Chiloé]] *[[Knejjes tal-Injam ta' Maramureș]] *[[Knejjes tal-Injam tal-Karpazji Slovakki]] *[[Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie]] *[[Knejjes tal-Iskola tal-Arkitettura ta' Pskov]] *[[Knejjes tal-Moldavja]] *[[Knejjes tal-Paċi]] *[[Knejjes u Kunventi ta' Goa]] *[[Knisja Antika ta' Petäjävesi]] *[[Knisja ta' Atlántida]] *[[Knisja ta' Boyana]] *[[Knisja ta' San Ġwann f'Kaneo]] *[[Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf]] *[[Knisja ta' Santa Margerita]] *[[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji, Milan]] *[[Knisja tal-Injam ta' Urnes]] *[[Knisja tal-Paċi fi Świdnica]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk|Knisja tal-Pellegrinaġġ ta’ San Ġwann ta' Nepomuk]] *[[Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies]] *[[Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos]] *[[Knisja tal-Vitorja]] *[[Koh Ker]] *[[Kok]] *[[Kolomenskoye]] *[[Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt]] *[[Kolonji tal-Benevolenza]] *[[Kolonna ta' Ġuljanu]] *[[Kolonna tat-Trinità Mqaddsa, Olomouc]] * [[Kolossew]] * [[Konso]] *[[Konversazzjoni]] *[[Korfù]] *[[Kosta Ġurassika]] *[[Kosta ta' Amalfi]] *[[Kosta ta' Ningaloo]] *[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] *[[Kotlovina]] *[[Koutammakou]] *[[Krak des Chevaliers]] *[[Krakovja]] *[[Krater ta' Logoisk]] *[[Krater ta' Vredefort]] *[[Kremlin ta' Kazan]] *[[Kremlin ta’ Moska|Kremlin ta' Moska]] *[[Kreta]] *[[Krisztina Tóth]] *[[Krzemionki]] *[[Ksour Antiki ta' Ouadane, Chinguetti, Tichitt u Oualata]] *[[Kubdari]] *[[Kujataa]] *[[Kulangsu]] *[[Kuldīga]] *[[Kulleġġ Navali Rjali Antik]] *[[Kultura ta' Chaco]] *[[Kultura ta' Chinchorro]] *[[Kultura ta' Liangzhu]] *[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] *[[Kumpless Modern ta' Pampulha]] *[[Kumpless Monumentali ta' Brâncuși f'Târgu Jiu]] *[[Kumpless ta' Konservazzjoni tal-Amażonja Ċentrali]] *[[Kumpless ta' W-Arly-Pendjari]] *[[Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz]] *[[Kumpless tal-Foresti ta' Dong Phayayen-Khao Yai]] *[[Kumpless tal-Foresta ta' Kaeng Krachan]] *[[Kumpless tal-Kastell ta' Mir]] *[[Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil]] *[[Kumpless tal-Monumenti ta' Huế]] *[[Kumpless tal-Muntanji u tat-Tempji ta' Chengde]] *[[Kumpless tal-Oqbra ta' Koguryo]] *[[Kumpless tal-Pajsaġġ ta' Tràng An]] *[[Kumpless u l-Estancias tal-Ġiżwiti ta' Córdoba]] *[[Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran]] *[[Kumplessi Petroglifiċi tal-Altai tal-Mongolja]] *[[Kumplessi Sagri tal-Hoysala]] *[[Kumitat tal-Wirt Dinji]] *[[Kunvent Benedittin ta' San Ġwann f'Müstair]] *[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] *[[Kunvent ta' Spiš]] *[[Kunvent ta’ Novodevichy|Kunvent ta' Novodevichy]] *[[Kunya-Urgench]] *[[Kuruna ta' Zvonimir]] *[[Kutná Hora]] === '''<u>L</u>''' === * [[L-Arti]] * [[L-Erbgħa]] * [[L-Ewwel Mara jew Raġel ta' Malta]] * [[Lag ta' Baikal]] * [[Lag ta' Brebeneskul]] * [[Lag ta' Kezenoyam]] * [[Lag ta' Laach]] * [[Lag tal-Punent, Hangzhou]] * [[Lagi ta' Ounianga]] * [[Lag ta' Skadar]] * [[Lagi ta' Willandra]] * [[Lake District]] * [[Lamu]] *[[Landier]] *[[Lapponja Żvediża]] *[[Las Médulas]] *[[Lascaux]] *[[Lavaux]] *[[Lavra tat-Trinità ta' San Serġjo]] *[[Lazzaro Pisani]] *[[Le Corbusier]] *[[Le Havre]] *[[Le Locle]] *[[Léon Werth]] *[[Leptis Magna]] *[[Lessikoloġija]] * [[Lessiku]] * [[Letoon]] * [[Lev Davidovich Landau]] * [[Lev Semenovič Pontrjagin]] * [[Levoča, il-Kastell ta' Spiš u l-monumenti kulturali assoċjati]] * [[Levuka]] * [[Leyla Mammadbeyova]] * [[Liftijiet Idrawliċi tal-Canal du Centre]] *[[Lika Kavzharadze]] *[[Lima]] *[[Lingwa Erżjana]] *[[Lingwa Ġermaniża]] *[[Linja ferrovjarja ta’ Semmering|Linja ferrovjarja ta' Semmering]] *[[Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana]] *[[Linji Ferrovjarji tal-Muntanji tal-Indja]] *[[Linji ta' Nazca]] *[[Linji tal-Ilma Difensivi Olandiżi]] *[[Lista ta’ binjiet ta’ Gaudí]] *[[Lista ta' kumpaniji elenkati fil-Borża ta' Malta]] *[[Lista ta' Membri tal-Parlament ta' Malta, 2017–2022]] *[[Lista ta' peniżoli]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Andorra]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Kuba]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Madagascar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'San Marino]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji taċ-Ċekja|Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċekja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċilì]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fiċ-Ċina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fid-Danimarka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bangladesh]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Belġju]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Brażil]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bulgarija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Filippini]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Finlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġappun]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kambodja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kanada]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Karibew]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Każakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kirgistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kolombja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Korea ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Laos]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Latvja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Litwanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lussemburgu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Lvant tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Malażja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mauritania]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Messiku]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Moldova]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Mongolja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Pakistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Perù]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Polonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Vjetnam]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nepal]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Netherlands]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Nofsinhar tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fin-Norveġja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Renju Unit]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Rumanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovakkja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sri Lanka]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Taġikistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tajlandja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tanzanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Asja u fl-Asja Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tramuntana tal-Ewropa]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Tuneżija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkmenistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fix-Xlokk tal-Asja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afganistan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Afrika t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka Ċentrali]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka t'Isfel]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Amerka ta' Fuq]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arġentina]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstralja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Awstrija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Eġittu]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Estonja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Etjopja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Indoneżja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Irlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Uniti]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżlanda]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvezja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iżvizzera]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Oċeanja]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ukrajna]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ungerija]] *[[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Użbekistan]] *[[Liz Truss]] *[[Loġġa tal-Ħarir]] *[[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] *[[Lorenzo de' Medici]] *[[Lorenzo Gafà]] *[[Lorenzo Valla]] *[[Luang Prabang]] *[[Lübeck]] *[[Luca Parmitano]] *[[Lucavsala]] *[[Lucia Piussi]] *[[Lučka Kajfež Bogataj]] *[[Ludmila tal-Boemja]] *[[Ludovico Ariosto]] *[[Ludovico Carracci]] *[[Ludwik Lejzer Zamenhof]] *[[Luigi Boccherini]] *[[Luigi Galvani]] *[[Luigi Pirandello]] *[[Lumbini]] *[[Luna 26]] *[[Lunenburg]] *[[Lvant ta' Rennell]] *[[Lviv]] *[[Lyon]] *[[Lyubov Panchenko]] === '''<u>M</u>''' === * [[Maċedonit]] * [[Machu Picchu]] * [[Madinat Al-Zahra]] *[[Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima]] *[[Magda Šaturová-Seppová]] *[[Maison Carrée]] * [[Malta taħt il-Franċiżi]] *[[Maltin]] *[[Måneskin]] *[[Manhush]] *[[Manto Mavrogenous]] *[[Mantova]] *[[Margaret Abela]] *[[Maria De Filippi]] *[[Maria Dobroniega ta' Kiev]] *[[Maria Grollmuß]] *[[Marian Smoluchowski]] *[[Mario Draghi]] *[[Mário Zagallo]] *[[Marrakesh]] *[[Marta Kos]] *[[Martinu I ta' Sqallija]] *[[Mary Chronopoulou]] *[[Mary Fenech Adami]] *[[Mary Moser]] *[[Masada]] *[[Masġar tal-Palm ta' Elche]] *[[Maurizio Costanzo]] *[[Mawżolew ta’ Khoja Ahmed Yasawi]] *[[Maymand]] *[[Mbanza Kongo]] *[[Medalja ta' Marian Smoluchowski]] *[[Medina ta' Sousse]] *[[Mehmet Ali Ağca]] *[[Melka Kunture]] *[[Mérida (Spanja)]] *[[Merill]] *[[Meroe]] *[[Merv]] *[[Meteora]] *[[Michael Refalo]] *[[Michail Glinka]] *[[Mikhail Ostrogradsky]] *[[Milan]] *[[Mileva Filipović]] *[[Mimoza Kusari-Lila]] *[[Mina tal-Imħabba ta' Klevan]] *[[Minaret ta' Jam]] *[[Minjiera Storika tal-Fidda f'Tarnowskie Góry]] *[[Minjiera tal-Faħam ta' Ombilin]] *[[Minjiera tal-Fidda ta' Iwami Ginzan]] *[[Minjiera tal-Melħ ta’ Wieliczka]] *[[Minjiera tar-Ram ta' Falun]] *[[Minjieri tad-Deheb tal-Gżira ta' Sado]] *[[Minjieri taż-Żnied Neolitiċi ta' Spiennes]] *[[Mira Alečković]] *[[Mirella Freni]] *[[Miroslav Řepa]] *[[Missjonijiet Franġiskani fis-Sierra Gorda ta' Querétaro]] *[[Missjonijiet ta' San Antonio]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti fost il-Guarani]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' Chiquitos]] *[[Missjonijiet tal-Ġiżwiti ta' La Santísima Trinidad de Paraná u Jesús de Tavarangue]] *[[Mnajdra]] *[[Modena]] *[[Mogħdija tal-Ġgant]] *[[Moidam]] *[[Monasteri fuq ix-xaqlibiet ta' Popocatépetl]] *[[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] *[[Monasteru ta' Alcobaça]] *[[Monasteru ta' Batalha]] *[[Monasteru ta' Ferapontov]] *[[Monasteru ta' Gelati]] *[[Monasteru ta' Geghard]] *[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]] *[[Monasteru ta' Haghpat]] *[[Monasteru ta' Hoge]] *[[Monasteru ta' Horezu]] *[[Monasteru ta' Hosios Loukas]] *[[Monasteru ta' Maulbronn]] *[[Monasteru ta' Neghuts]] *[[Monasteru ta' Poblet]] *[[Monasteru ta' Rila]] *[[Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu]] *[[Monasteru ta' San Ilarjun]] *[[Monasteru ta' Sanahin]] *[[Monasteru ta' Santa Katarina]] *[[Monasteru ta' Sopoćani]] *[[Monasteru ta' Studenica]] *[[Monasteru ta' Voroneț]] *[[Monasteru tal-Ġlormini]] *[[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] *[[Monika Kryemadhi]] *[[Møns Klint]] *[[Mont-Saint-Michel]] *[[Monte Albán]] *[[Monte San Giorgio]] *[[Monte Titano]] *[[Monticello]] * [[Monument]] * [[Monument Nazzjonali ta' Żimbabwe l-Kbir]] * [[Monumenti Bojod ta' Vladimir u ta' Suzdal]] * [[Monumenti Buddisti fl-inħawi ta' Hōryū-ji]] * [[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] * [[Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier]] * [[Monumenti Storiċi f'Novgorod u fl-Inħawi]] * [[Monumenti Storiċi ta' Kjoto Antika (Bliet ta' Kjoto, Uji u Ōtsu)]] * [[Monumenti Storiċi ta' Makli]] *[[Monumenti Storiċi ta' Nara]] *[[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] *[[Monumenti tal-Ġebel taċ-Ċriev]] *[[Monumenti u Siti Storiċi f'Kaesong]] *[[Monumenti u Siti Storiċi ta' Hiraizumi]] *[[Morelia]] *[[Moritz Cantor]] *[[Moskea Antika ta' Edirne]] *[[Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği]] *[[Moskea ta' Arif Agha]] *[[Moskea ta’ Selimiye, Edirne]] *[[Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan]] *[[Moskea tat-Tatari]] *[[Moskej bi stil Sudaniż fit-Tramuntana tal-Kosta tal-Avorju]] *[[Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali]] *[[Motoori Norinaga]] *[[Mramorje]] *[[Mtskheta]] *[[Mtsvane]] *[[Muhammad al-Idrisi]] *[[Muħammed]] *[[Muniċipju ta' Bremen]] *[[Muntanja Pelée]] *[[Muntanja Qingcheng]] *[[Muntanja ta' Kumgang]] *[[Muntanja Wutai]] *[[Muntanji Blu u John Crow]] *[[Muntanji Makhonjwa ta' Barberton]] *[[Muntanji ta' Homolje]] *[[Muntanji tad-Deheb ta' Altai]] *[[Muntanji tal-Krimea]] *[[Muntanji Wudang]] *[[Muntanji Wuyi]] *[[Mużew Brittaniku]] *[[Mużew Nazzjonali tal-Montenegro]] *[[Mużew ta' Plantin-Moretus]] *[[Mużew ta' Trojja]] *[[Myśliwska]] *[[Mystras]] === '''<u>N</u>''' === * [[Nærøyfjord]] * [[Nadur]] * [[Naftalan]] * [[Nagorno-Karabakh]] * [[Naħla tal-għasel ta' Malta]] * [[Nalanda Mahavihara]] * [[Namhansanseong]] * [[Nancy]] * [[Nan Madol]] *[[Napli]] *[[Naryn-Kala]] *[[Nataliya Kobrynska]] *[[Nea Moni ta' Chios]] *[[Nekropoli]] *[[Nekropoli ta' Beit She'arim]] *[[Nekropoli ta' Monterozzi]] *[[Nemrut Dağı]] *[[Nessebar]] *[[New Lanark]] *[[New Secret (jott)]] *[[Nexhmije Pagarusha]] *[[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]] *[[Nicolas-Joseph Cugnot]] *[[Nicolas Flamel]] *[[Nicolau Coelho]] *[[Nida]] *[[Nika Križnar]] *[[Nikkō]] *[[Nil]] *[[Nino Ramishvili]] *[[Nisa (Turkmenistan)]] *[[Nisa f’Malta]] *[[Nisa fl-elezzjonijiet ġenerali ta’ Malta]] *[[Nizza]] *[[Norman Morrison]] *[[Nutar]] === '''<u>O</u>''' === * [[Oażi ta' Al-Ahsa]] * [[Olga Tass]] *[[Olimpja]] *[[Olinda]] *[[Ophrys caucasica|''Ophrys caucasica'']] *[[Oplontis]] *[[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastija Xixia]] *[[Oqbra imperjali tad-dinastiji Ming u Qing]] *[[Oqbra Rjali tad-Dinastija Joseon]] *[[Oqbra ta' Mozu]] *[[Oqbra tar-Rejiet ta' Buganda f'Kasubi]] *[[Orthohantavirus]] *[[Ortografija Litwana]] *[[Osservatorji Astronomiċi tal-Università Federali ta' Kazan]] *[[Osservatorju ta' Črni Vrh]] *[[Osservatorju ta' Jodrell Bank]] *[[Osservatorju ta' Rozhen]] *[[Osun-Osogbo]] *[[Otto Toeplitz]] *[[Ouro Preto]] === '''<u>P</u>''' === * [[Pablo Neruda]] * [[Pagoda ta' Vinh Nghiem]] * [[Pajsaġġ Agrikolu tan-Nofsinhar ta' Öland]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tal-Ewwel Pjantaġġuni tal-Kafè fix-Xlokk ta' Kuba]] * [[Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars]] * [[Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon]] * [[Pajsaġġ Karstiku tan-Nofsinhar taċ-Ċina]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' ǂKhomani]] * [[Pajsaġġi Kulturali ta' Bassari, Fula u Bedik]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Budj Bim]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Gedeo]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Le Morne]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta’ Lednice-Valtice]] * [[Pajsaġġ Kulturali ta' Sukur]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Għelieqi Mtarrġa tar-Ross ta' Honghe Hani]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Kafè tal-Kolombja]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Lag ta' Kenozero]] * [[Pajsaġġ Kulturali tal-Wied ta' Orkhon]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan]] * [[Pajsaġġ Kulturali tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Zuojiang]] * [[Pajsaġġ Kulturali u Botaniku ta' Richtersveld]] * [[Pajsaġġ Kulturali u l-Fdalijiet Arkeoloġiċi tal-Wied ta' Bamiyan]] * [[Pajsaġġ Migratorju ta' Boma–Badingilo]] * [[Pajsaġġi Militari tal-Imperu Maratha fl-Indja]] * [[Pajsaġġ tal-Kaċċa Medjevali fit-Tramuntana ta' Zealand]] * [[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] * [[Pajsaġġ tax-Xogħol fil-Minjieri ta' Cornwall u l-Punent ta' Devon]] * [[Pajsaġġi ta' Dauria]] * [[Pál Maléter]] * [[Palazz Irjali ta' Aranjuez]] *[[Palazz Irjali ta' Caserta]] *[[Palazz Mariinskyi]] *[[Palazz ta' Blenheim]] *[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] *[[Palazz ta' Drottningholm]] *[[Palazz ta' Eggenberg]] *[[Palazz ta' Fontainebleau]] *[[Palazz ta' Golestan]] *[[Palazz ta' Ishak Paşa]] *[[Palazz ta' Mafra]] *[[Palazz ta' Orbeliani]] *[[Palazz ta' Potala]] *[[Palazz ta’ Schönbrunn|Palazz ta' Schönbrunn]] *[[Palazz ta’ Stoclet|Palazz ta' Stoclet]] *[[Palazz ta' Versailles]] *[[Palazz tal-Khan]] *[[Palazz tas-Sajf]] *[[Palazz tax-Shirvanshah]] *[[Palazzi Minojċi]] *[[Palazzi Rjali ta' Abomey]] *[[Palazzi u Parks ta' Potsdam u Berlin]] *[[Palenque]] *[[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] *[[Palestina]] *[[Palianytsia]] *[[Palmaria]] *[[Palmyra]] *[[Pamukkale]] *[[Panamá Viejo]] *[[Papa Ljun XIV]] *[[Papahānaumokuākea]] *[[Paquimé]] *[[Paramaribo]] *[[Park Arkeoloġiku Nazzjonali ta' Tierradentro]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Champaner-Pavagadh]] *[[Park Arkeoloġiku ta' Hili]] *[[Park Arkeoloġiku ta' San Agustín]] *[[Park Irjali ta' Studley]] *[[Park Naturali Nazzjonali tal-Karpazji]] *[[Park Naturali ta' Dinara]] *[[Park Nazzjonali ta' Karula]] *[[Park Naturali ta' Korab-Koritnik]] *[[Park Naturali tal-Iskolli tal-Qroll ta' Tubbataha]] *[[Park Naturali tal-Pilastri ta' Lena]] *[[Park Nazzjonali Impenetrabbli ta' Bwindi]] *[[Park Nazzjonali Olimpiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Göreme]] *[[Park Nazzjonali Storiku ta' Trakai]] *[[Park Nazzjonali ta' Alejandro de Humboldt]] *[[Park Nazzjonali ta' Banc d'Arguin]] *[[Park Nazzjonali ta' Beit Guvrin-Maresha]] *[[Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha]] *[[Park Nazzjonali ta' Canaima]] *[[Park Nazzjonali ta' Chapada dos Veadeiros]] *[[Park Nazzjonali ta' Chiribiquete]] *[[Park Nazzjonali ta' Chitwan]] *[[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni]] *[[Park Nazzjonali ta' Coiba]] *[[Park Nazzjonali ta' Comoé]] *[[Park Nazzjonali ta' Darien]] *[[Park Nazzjonali ta' Defileul Jiului]] *[[Park Nazzjonali ta' Desembarco del Granma]] *[[Park Nazzjonali ta' Doñana]] *[[Park Nazzjonali ta' Everglades]] *[[Park Nazzjonali ta’ Fertő-Hanság]] *[[Park Nazzjonali ta' Garajonay]] *[[Park Nazzjonali ta' Garamba]] *[[Park Nazzjonali ta' Great Smoky Mountains]] *[[Park Nazzjonali ta' Gros Morne]] *[[Park Nazzjonali ta' Gunung Mulu]] *[[Park Nazzjonali ta' Hortobágy]] *[[Park Nazzjonali ta' Huascarán]] *[[Park Nazzjonali ta' Ichkeul]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguaçu]] *[[Park Nazzjonali ta' Iguazú]] *[[Park Nazzjonali ta' Ivindo]] *[[Park Nazzjonali ta' Kahuzi-Biega]] *[[Park Nazzjonali ta' Kakadu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kaziranga]] *[[Park Nazzjonali ta' Khangchendzonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Kilimanjaro]] *[[Park Nazzjonali ta' Kinabalu]] *[[Park Nazzjonali ta' Kiskunság]] *[[Park Nazzjonali ta' Komodo]] *[[Park Nazzjonali ta' Lahemaa]] *[[Park Nazzjonali ta' Lençóis Maranhenses]] *[[Park Nazzjonali ta' Lorentz]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Alerces]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Glaciares]] *[[Park Nazzjonali ta' Los Katíos]] *[[Park Nazzjonali ta' Lushan]] *[[Park Nazzjonali ta' Mammoth Cave]] *[[Park Nazzjonali ta' Manas]] *[[Park Nazzjonali ta' Manú]] *[[Park Nazzjonali ta' Manovo-Gounda St Floris]] *[[Park Nazzjonali ta' Mesa Verde]] *[[Park Nazzjonali ta' Miguasha]] *[[Park Nazzjonali ta' Morne Trois Pitons]] *[[Park Nazzjonali ta' Murujuga]] *[[Park Nazzjonali ta' Nahanni]] *[[Park Nazzjonali ta' Niah]] *[[Park Nazzjonali ta' Niokolo-Koba]] *[[Park Nazzjonali ta' Noel Kempff Mercado]] *[[Park Nazzjonali ta' Nyungwe]] *[[Park Nazzjonali ta' Phong Nha – Kẻ Bàng]] *[[Park Nazzjonali ta' Þingvellir]] *[[Park Nazzjonali ta' Pirin]] *[[Park Nazzjonali ta' Purnululu]] *[[Park Nazzjonali ta' Rapa Nui]] *[[Park Nazzjonali ta' Rio Abiseo]] *[[Park Nazzjonali ta' Sagarmatha]] *[[Park Nazzjonali ta' Salonga]] *[[Park Nazzjonali ta' Sangay]] *[[Park Nazzjonali ta' Sanqingshan]] *[[Park Nazzjonali ta' Serengeti]] *[[Park Nazzjonali ta' Serra da Capivara]] *[[Park Nazzjonali ta' Simien]] *[[Park Nazzjonali ta' Taï]] *[[Park Nazzjonali ta' Talampaya]] *[[Park Nazzjonali ta' Teide]] *[[Park Nazzjonali ta' Tongariro]] *[[Park Nazzjonali ta' Ujung Kulon]] *[[Park Nazzjonali ta' Una]] *[[Park Nazzjonali ta' Vatnajökull]] *[[Park Nazzjonali ta' Virunga]] *[[Park Nazzjonali ta' Yellowstone]] *[[Park Nazzjonali ta' Yosemite]] *[[Park Nazzjonali tal-Biżonti tal-Boskijiet]] *[[Park Nazzjonali tal-Foresta Pluvjali ta' Gola]] *[[Park Nazzjonali tal-Fortizza tal-Għolja ta' Brimstone]] *[[Park Nazzjonali tal-Għadajjar ta' Mana]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Carlsbad]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Naracoorte]] *[[Park Nazzjonali tal-Għerien ta' Peruaçu]] *[[Park Nazzjonali tal-Grand Canyon]] *[[Park Nazzjonali tal-Himalayas il-Kbar]] *[[Park Nazzjonali tal-Katina Muntanjuża ta' Rodopi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lag tal-Malawi]] *[[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Dajti]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja tal-Kenja]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanja Tomorr]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Bale]] *[[Park Nazzjonali tal-Muntanji ta' Rwenzori]] *[[Park Nazzjonali tal-Vulkani ta' Hawaii]] *[[Park Nazzjonali tas-Sundarbans]] *[[Park Nazzjonali tat-Taġikistan]] *[[Park Nazzjonali tax-Xmara ta' Taħt l-Art ta' Puerto Princesa]] *[[Park Provinċjali ta' Ischigualasto]] *[[Park Provinċjali ta' Writing-on-Stone]] *[[Park Provinċjali tad-Dinosawri]] *[[Park Storiku ta' Ayutthaya]] *[[Park Storiku ta' Phu Phrabat]] *[[Park Storiku ta' Si Thep]] *[[Park Storiku ta' Sukhothai]] *[[Park ta' Maloti-Drakensberg]] *[[Park ta’ Muskau|Park ta' Muskau]] *[[Park tal-Art Mistagħdra ta' iSimangaliso]] *[[Park tal-Mafkar tar-Rewwixta u tar-Rivoluzzjoni]] *[[Park Trinazzjonali ta' Sangha]] *[[Parks Internazzjonali tal-Paċi ta' Waterton-tal-Glaċieri]] *[[Parks Nazzjonali ta' Nanda Devi u tal-Wied tal-Fjuri]] *[[Parks Nazzjonali tal-Lag ta' Turkana]] *[[Parks Nazzjonali u Statali tas-Siġar tal-Injam tal-Aħmar]] *[[Parks tal-Muntanji tar-Rockies Kanadiżi]] *[[Parmigianino]] *[[Parrukkier]] *[[Pasargadae]] *[[Paseo del Prado]] *[[Patoloġija]] *[[Pattadakal]] *[[Paulo Coelho]] *[[Pavlo Lee]] *[[Pécs]] *[[Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu]] *[[Peña de los Enamorados]] *[[Peniżola]] *[[Peniżola Valdés]] *[[Pergamon]] *[[Peri-Khan Sofiyeva]] *[[Persepolis]] *[[Peter Carl Fabergé]] *[[Péter Magyar]] *[[Pëtr Kapica]] *[[Petra]] *[[Petra Brocková]] *[[Petroglifiċi ta' Bangudae]] *[[Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad]] *[[Philipp Otto Runge]] *[[Philippi]] *[[Pienza]] *[[Piero Angela]] *[[Pierre Fatou]] *[[Pietro Longhi]] *[[Pietru l-Kbir]] *[[Pimachiowin Aki]] *[[Ping Yao]] *[[Pippo Baudo]] *[[Pirinej-Monte Perdido]] *[[Pitons]] *[[Pitons, Cirques u Rdumijiet tal-Gżira ta' Réunion]] *[[Pjanta]] *[[Pjanura ta' Bărăgan]] *[[Pjanura ta’ Stari Grad]] *[[Pjanura tal-Ġarer]] *[[Pjazza]] *[[Pjazza ta' Naqsh-e Jahan]] * [[Pjazza tal-Mirakli]] * [[Pkhali]] *[[Plamer]] *[[Planetarju Rjali ta' Eise Eisinga]] *[[Pobiti Kamani]] *[[Politika]] *[[Polonnaruwa]] *[[Pont Antik ta’ Mostar]] *[[Pont ta' Forth]] *[[Pont ta' Malabadi]] *[[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] *[[Pont ta' Vizcaya]] *[[Pont tal-Fjuri]] *[[Pont tal-Paċi, Tbilisi]] *[[Porfirio Barba-Jacob]] *[[Port Ħieles ta' Malta]] *[[Port Royal]] *[[Port ta' Mariupol]] *[[Port ta’ Marsamxett]] *[[Porta Nigra]] *[[Portiċi ta' Bologna]] *[[Porto]] *[[Postijiet Sagri tal-Bahá'i]] *[[Potosí]] *[[Pożati]] *[[Prambanan]] *[[Professjoni]] *[[Proklos]] *[[Promontorju ta' Putorana]] *[[Provins]] *[[Pu'er]] *[[Puebla (belt)]] *[[Pythagoreion]] === '''<u>Q</u>''' === * [[Qabar ta' Askia]] * [[Qabar ta' Humayun]] * [[Qabar Traċjan ta' Kazanlak]] * [[Qabar Traċjan ta' Sveshtari]] * [[Qabża tal-Biżonti Sfrakassati]] * [[Qal'at al-Bahrain]] * [[Qala (Għawdex)]] * [[Qalba Neolitika tal-Gżejjer Orkney]] * [[Qalhat]] * [[Qanat]] * [[Qaryat al-Faw]] * [[Qaytarma]] * [[Qorti Rjali ta' Tiébélé]] * [[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann Battista (Caravaggio)]] * [[Quanzhou]] * [[Quebrada de Humahuaca]] * [[Quedlinburg]] * [[Quirigua]] * [[Quito]] * [[Quseir Amra]] * [[Qutb Minar]] === '''<u>R</u>''' === * [[Rachid Chouhal]] * [[Raħal Storiku ta' St. George u l-Fortifikazzjonijiet Relatati, Bermuda]] * [[Rammelsberg]] * [[Ramses II]] * [[Rani-ki-Vav]] * [[Ras'ken' Ozks]] * [[Ravenna]] * [[Ravesa Lleshi]] * [[Red Bay]] * [[Refuġju Nazzjonali tan-Natura Selvaġġa ta' Okefenokee]] * [[Regensburg]] * [[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor]] * [[Reġjun tal-Estrazzjoni tal-Minerali ta' Erzgebirge/Krušnohoří]] * [[Reġjun tal-Inbid ta' Tokaj]] *[[Reichenau]] *[[Relattività (Maurits Cornelis Escher)]] *[[Rembrandt]] *[[Renata Scotto]] *[[Renju ta' Mapungubwe]] *[[Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz]] *[[Repubblika Sovjetika ta’ Don|Repubblika Sovjetika ta' Don]] *[[Residenza ta' Würzburg]] *[[Residenza tal-Metropolitani ta' Bukovina u tad-Dalmazja]] *[[Residenzi tal-Familja Savoia]] *[[Residenzi tal-Moderniżmu f'Berlin]] *[[Rettilu]] *[[Rewwixta tal-Qassisin]] *[[Riga]] *[[Risco Caído]] *[[Riversleigh]] *[[Riżerva Ekoloġika ta' Mistaken Point]] *[[Riżerva Forestali ta' Sinharaja]] *[[Riżerva Naturali Stretta tal-Muntanja ta' Nimba]] *[[Riżerva Naturali Stretta tat-Tsingy ta' Bemaraha]] *[[Riżerva Naturali ta' Bashkiriya]] *[[Riżerva Naturali ta' Darwin]] *[[Riżerva Naturali ta’ Kaniv]] *[[Riżerva Naturali ta' Nahal Me'arot]] *[[Riżerva Naturali ta' Okapi]] *[[Riżerva Naturali ta' Selous]] *[[Riżerva Naturali ta' Srebarna]] *[[Riżerva Naturali ta' Tigrovaya Balka]] *[[Riżerva Naturali ta’ Yulen]] *[[Riżerva Naturali tal-Flora fil-Ġibs]] *[[Riżerva Naturali tas-Suriname Ċentrali]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' El Pinacate u Gran Desierto de Altar]] *[[Riżerva ta' Bijosfera ta' Río Plátano]] *[[Riżerva tal-Baħar ta' Aqaba]] *[[Riżerva tal-Bijosfera ta' Tehuacán-Cuicatlán]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Baħar l-Iswed]] *[[Riżerva tal-Bijosfera tal-Friefet Monarki]] *[[Riżerva tal-Bijosfera Transkonfinali Ohrid-Prespa]] *[[Riżerva tal-Fawna ta' Dja]] *[[Riżervi Naturali ta' Air u ta' Ténéré]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tal-Kosta tal-Iskoperti]] *[[Riżervi tal-Foresti Atlantiċi tax-Xlokk]] *[[Riżervi tal-Katina Muntanjuża ta' Talamanca-La Amistad]] *[[Robert Fico]] *[[Robert Wilhelm Bunsen]] *[[Roberto Burle Marx]] *[[Rodi (belt)]] * [[Roi Mata]] * [[Roșia Montană]] * [[Ronald Searle]] * [[Røros]] * [[Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev]] * [[Rotta Wixárika tas-Siti Sagri lejn Wirikuta]] * [[Rotot ta’ Santiago de Compostela fi Franza]] * [[Royal Exhibition Building]] * [[Róža Domašcyna]] *[[Rudolf Diesel]] *[[Ruggiero Leoncavallo]] === '''<u>S</u>''' === * [[Sabratha]] * [[Saeva Dupka]] * [[Safranbolu]] * [[Saint-Émilion]] * [[Sajjied]] *[[Sala taċ-Ċentenarju]] *[[Salamanca]] *[[Salib ta' Santa Ewfrosina]] *[[Salini Rjali ta' Arc-et-Senans]] *[[Salme Kann]] *[[Saltaire]] *[[Salvatore Accardo]] *[[Salzburg]] *[[Samantha Cristoforetti]] *[[Samarkanda]] *[[Samarra]] *[[Sambor Prei Kuk]] *[[Sammallahdenmäki]] *[[Samuel Deguara]] *[[San Cristóbal de La Laguna]] *[[San Gimignano]] *[[San Lawrenz (Għawdex)]] *[[San Miguel de Allende]] *[[San Pietruburgu]] *[[Sana'a]] *[[Sanchi]] *[[Sandra Milo]] *[[Sandra Mondaini]] *[[Sandro Botticelli]] *[[Sangiran]] *[[Sansa, il-Monasteri Buddisti tal-Muntanji tal-Korea t'Isfel]] *[[Santa Cruz de Mompox]] *[[Santiago de Compostela]] *[[Santiago de Querétaro]] *[[Santiniketan]] *[[Santwarji tal-Għasafar tal-Passa tul il-Kosta tal-Baħar Isfar u l-Golf ta' Bohai]] *[[Santwarji tal-Pandas Ġganteski ta' Sichuan]] *[[Santwarji tan-Natura Selvaġġa ta' Thungyai-Huai Kha Khaeng]] *[[Santwarju Nazzjonali tal-Għasafar ta' Djoudj]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus de Matosinhos]] *[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] *[[Santwarju ta' Itsukushima]] *[[Santwarju tal-Balieni ta' El Vizcaino]] *[[Santwarju ta' Mỹ Sơn]] *[[Santwarju tal-Fawna u tal-Flora ta' Malpelo]] *[[Santwarju tan-Natura Selvaġġa tal-Katina Muntanjuża ta' Hamiguitan]] *[[São Cristóvão]] *[[São Luís]] *[[Sarazm]] *[[Sardis]] * [[Saryarka]] * [[Sassi ta' Matera]] * [[Satsivi]] *[[Schokland]] *[[Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja]] *[[Sebastia]] *[[Sebastian Brant]] *[[Segovia]] *[[Seka Sablić]] *[[Sengħa]] *[[Seokguram]] *[[Seowon]] *[[Severo Ochoa]] *[[Sevil Shhaideh]] *[[Sewell]] *[[Sferi tal-Ġebel tal-Costa Rica]] *[[SGang Gwaay]] *[[Shahr-e Sukhteh]] *[[Shahrisabz]] *[[Shaken Aimanov]] *[[Shales ta' Maotianshan]] *[[Sheki]] *[[Shennongjia]] *[[Shibam]] *[[Shirakami-Sanchi]] *[[Shiretoko]] *[[Sian Ka'an]] *[[Šibenik]] *[[Sibila Petlevski]] *[[Sidi Bou Said]] *[[Sidney Webb]] *[[Siega Verde]] *[[Siena]] *[[Sighișoara]] *[[Sigiriya]] *[[Siġra tal-Ballut ta' Stelmužė]] *[[Siġra tal-ballut ta' Tamme-Lauri]] *[[Sikhote-Alin]] *[[Simon Kldiashvili]] *[[Sinagoga Antika (Erfurt)]] *[[Sinéad O'Connor]] *[[Sintra]] *[[Siracusa]] *[[Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar]] *[[Sistema tal-Ġestjoni tal-Ilma ta' Augsburg]] *[[Sistema tat-Toroq tal-Inka]] *[[Sit Agrikolu Bikri ta' Kuk]] *[[Sit arkeoloġiku ta' Al-Balid|Sit Arkeoloġiku ta' Al-Balid]] *[[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] *[[Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos]] *[[Sit Arkeoloġiku tal-Maħżen ta' Valongo]] *[[Sit Storiku Nazzjonali ta' San Juan]] *[[Sit Storiku Statali tat-Tumbati tal-Ħamrija ta' Cahokia]] * [[Sit ta' Wirt Dinji]] * [[Sit ta' Wirt Industrijali ta' Rjukan-Notodden]] *[[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] *[[Sit tar-Raġel ta' Peking f'Zhoukoudian]] *[[Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn]] *[[Siti Arkeoloġiċi ta' Tarraco]] *[[Siti Awstraljani tal-Fossili tal-Mammiferi]] *[[Siti Ewlenin tal-Estrazzjoni fil-Wallonja]] *[[Siti Funebri u Mfakar tal-Ewwel Gwerra Dinjija (il-Front tal-Punent)]] *[[Siti Kristjani Moħbija fir-Reġjun ta' Nagasaki]] *[[Siti Metallurġiċi Antiki tal-Burkina Faso]] *[[Siti Penitenzjarji Awstraljani]] *[[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali Madwar l-Alpi]] *[[Siti Preistoriċi ta' Jōmon fit-Tramuntana tal-Ġappun]] *[[Siti Sagri u Rotot ta' Pellegrinaġġ fil-Katina Muntanjuża ta' Kii]] *[[Siti tal-Fossili tal-Ominidi tal-Afrika t'Isfel]] *[[Siti tar-Rivoluzzjoni Industrijali Meiji tal-Ġappun]] *[[Siti tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Kondoa]] *[[Siti tat-Tusi]] *[[Skarpan]] *[[Skellig Michael]] *[[Skogskyrkogården]] *[[Skojjattlu tal-art ta' Tian Shan]] *[[Skola Superjuri tal-Mekkanika tal-Armata]] *[[Skoll il-Kbir tal-Qroll]] *[[Skoll tal-Qroll ta' New Caledonia]] *[[Skoll tal-Qroll tal-Belize]] *[[Skorba]] *[[Skrivan]] *[[Slavko Brezoski]] *[[Socotra]] *[[Soltaniyeh]] *[[Songo Mnara]] *[[Sophia Loren]] *[[Sophie Germain]] *[[Sophie Liebknecht]] *[[Söyembikä]] *[[Speicherstadt]] *[[Spinalonga]] *[[Sputnik 5]] *[[Stari Ras]] *[[Statwa]] *[[Statwa ta' Roland ta' Bremen]] *[[Statwa tal-Libertà]] *[[Stazzjon ta' Chhatrapati Shivaji]] *[[Stazzjon tar-Radju ta' Grimeton]] *[[Stećak]] *[[Stepan Erzya]] *[[Stevns Klint]] *[[Stonehenge]] *[[Stone Town]] *[[Strett ta' Hormuz]] *[[Su Nuraxi]] *[[Subak]] *[[Sulaiman-Too]] *[[Sundarbans]] *[[Supra (festa)]] *[[Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] *[[Surtsey]] *[[Susa]] *[[Svaneti]] *[[Svetlana Antonovska]] *[[Sviyazhsk]] === '''<u>T</u>''' === * [[Ta' Bakkja]] * [[Ta' Ħaġrat]] * [[Ta' Kandja]] *[[Tabib]] *[[Tadrart Acacus]] *[[Taħdit]] *[[Taishan]] *[[Taj Mahal]] *[[Takalik Abaj]] *[[Takht-e Soleyman]] *[[Takht-i-Bahi]] *[[Takkanot Shum]] *[[Taksim]] *[[Tallinn]] *[[Tamgaly]] *[[Tanġier]] *[[Taos Pueblo]] *[[Taputapuātea]] *[[Tarraco]] *[[Tarzna Navali ta' Antigua u s-Siti Arkeoloġiċi Relatati]] *[[Tassili n'Ajjer]] *[[Tavla ta' Narmer]] *[[Taxila]] *[[Tchogha Zanbil]] *[[Te Wahipounamu]] *[[Teatri Kondominjali tas-Sekli 18 u 19 fl-Italja Ċentrali]] *[[Teatru Akkademiku Reġjonali ta' Donetsk]] *[[Teatru Antik ta’ Epidaurus|Teatru Antik ta' Epidaurus]] *[[Teatru da Paz]] *[[Teatru Rjal]] *[[Teatru Ruman ta' Orange]] *[[Teatru tal-Amażonja]] *[[Teatru tal-Opri Margravjali]] *[[Teatru tal-Opri ta' Sydney]] *[[Tebe (Eġittu)]] *[[Tekniku]] *[[Telč]] *[[Tempji Ħajjin Kbar taċ-Ċola]] * [[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] * [[Tempji ta' Ħal Tarxien]] *[[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] *[[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus]] *[[Tempju ta' Haeinsa]] *[[Tempju ta' Kakatiya Rudreshwara]] *[[Tempju ta' Mahabodhi]] *[[Tempju ta' Preah Vihear]] *[[Tempju tal-Ġenna]] *[[Tempju tal-Għar ta' Dambulla]] *[[Tempju tax-Xemx ta' Konarak]] *[[Tempju u Ċimiterju ta' Konfuċju u l-Villa tal-Familja Kong f'Qufu]] *[[Teotihuacan]] *[[Tequila (Belt)]] * [[Terminoloġija]] * [[Tetiana Ostashchenko]] * [[Tétouan]] *[[Teżawru]] *[[Theobald Boehm]] *[[Theodore Géricault]] *[[Thimlich Ohinga]] *[[Tholos ta' El Romeral]] *[[Thomas à Kempis]] *[[Thoros ta' Edessa]] *[[Tian Shan]] * [[Tieqa tad-Dwejra]] * [[Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] * [[Tikal]] * [[Timbuktu]] * [[Timgad]] * [[Tina Turner]] * [[Tinetto]] * [[Tino]] * [[Tinqix fuq il-Blat f'Alta]] *[[Tinqix fuq il-Blat f'Tanum]] *[[Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il]] *[[Tinqix fuq il-Blat ta' Dazu]] *[[Tinqix ta' Bisotun]] *[[Tinto Brass]] *[[Tipasa]] *[[Tiryns]] *[[Tiwanaku]] *[[Tiya]] *[[Tlacotalpan]] *[[TNMK]] *[[Tobias Michael Carel Asser]] *[[Toledo]] *[[Tomaso Antonio Vitali]] *[[Tomiri]] *[[Toroq tal-Ħarir: il-Kuritur ta' Zarafshan-Karakum]] *[[Toroq tal-Ħarir: in-Network ta' Rotot tal-Kuritur ta' Chang'an-Tianshan]] * [[Torri Mmejjel ta' Pisa]] * [[Torri ta' Belém]] *[[Torri ta' Erkole]] *[[Torri ta' Londra]] *[[Torri tax-Xebba (Baku)]] *[[Torrijiet residenzjali tas-Svan|Torrijiet Residenzjali tas-Svan]] *[[Toruń]] *[[Tpittir fuq il-Blat ta' Sierra de San Francisco]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] *[[Tpittir fuq il-Blat tal-Għar ta' Shulgan-Tash]] *[[Trattat ta' Kaunas]] *[[Třebíč]] *[[Trinidad, Kuba]] *[[Trogir]] *[[Trojja]] *[[Tropiċi Mistagħdra ta' Queensland]] *[[Tserkva ta' Santa Marija, Owczary]] *[[Tserkva ta' Santa Marija Omm Alla, Chotyniec]] *[[Tserkva tal-Injam tal-Karpazji fil-Polonja u fl-Ukrajna]] *[[Tsodilo]] *[[Tubeteika]] *[[Tulou ta' Fujian|''Tulou'' ta' Fujian]] *[[Tumbati Ċerimonjali tal-Ħamrija ta' Hopewell]] *[[Tumbati Funebri ta' Dilmun]] *[[Tumbati Funebri ta' Gaya]] *[[Tumbati Monumentali tal-Ħamrija ta' Poverty Point]] *[[Turan]] *[[Tutankhamun]] *[[Twyfelfontein]] *[[Tyre]] === '''<u>U</u>''' === * [[Úbeda]] * [[Ugo Foscolo]] *[[Uluru]] *[[Um er-Rasas]] *[[Umm Al-Jimāl]] *[[UNESCO]] *[[Università Iżlamika Russa]] *[[Università Nazzjonali Awtonoma tal-Messiku]] *[[Università ta' Al-Qarawiġin|Università ta' Al-Qarawijin]] *[[Università ta' Coimbra]] *[[Unjoni Sovjetika]] *[[Urbino]] *[['Uruq Bani Mu'arid]] *[[Uxmal]] === '''<u>V</u>''' === * [[Val d'Orcia]] *[[Val di Noto]] *[[Valentyna Radzymovska]] *[[Valeria Bruni Tedeschi]] *[[Vallée de Mai]] *[[Vasco da Gama]] *[[Vat Phou]] *[[Velimir Khlebnikov]] *[[Venera 7]] *[[Verona]] *[[Via Appia]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vigan]] *[[Vincent van Gogh]] *[[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] *[[Villa d'Este]] *[[Villa Romana del Casale]] *[[Villa ta' Adrijanu]] *[[Villa Tugendhat]] *[[Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja]] *[[Villaġġi bil-Knejjes Iffortifikati f'Transilvanja]] *[[Villaġġi Storiċi ta' Shirakawa-gō u Gokayama]] *[[Vilnius]] *[[Visby]] *[[Vitaliy Kim]] *[[Vito Volterra]] *[[Vittorio De Sica]] *[[Vjenna]] *[[Vladimir Ashkenazy]] *[[Vlkolínec]] *[[Volodymyr Zelenskyy]] *[[Volubilis]] *[[Võros]] *[[Vulkan tat-Tajn ta’ Lökbatan]] *[[Vulkani ta' Kamchatka]] === '''<u>W</u>''' === * [[Wachau]] * [[Wadi Al-Hitan]] *[[Wadi Rum]] *[[Wadi Wurayah]] *[[Wales]] *[[Wat Phra Mahathat]] *[[Weimar Klassika]] *[[Werrej]] *[[Wied Superjuri tar-Renu Nofsani]] *[[Wied t'Isfel tal-Awash]] *[[Wied ta' Kathmandu]] *[[Wied ta' Loire]] *[[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] *[[Wied ta' M'zab]] *[[Wied ta' Qadisha]] *[[Wied ta' Viñales]] *[[Wied tal-Fondoq il-Kbir]] *[[Wied tat-Tempji]] *[[Wilhelm Grimm]] *[[Wilhelm Röntgen]] *[[Willem de Sitter]] *[[Willemstad]] *[[William Boeing]] *[[Wirt Arkeoloġiku tal-Wied ta' Lenggong]] *[[Wirt tal-Foresti Tropikali ta' Sumatra]] *[[Wismar]] *[[Władysław Horodecki]] *[[Wolfgang Paul]] === '''<u>X</u>''' === * [[Xanadu]] * [[Xanthos]] * [[Xatt it-Tiben]] *[[Xeff]] *[[Xerxes I]] *[[Xidi]] *[[Xmara Omo]] *[[Xochicalco]] *[[Xogħlijiet ta' Aalto]] *[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] *[[Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier]] *[[Xjenza spazjali]] *[[Xtatol]] === '''<u>Y</u>''' === * [[Yagul]] * [[Yakushima]] * [[Yana Zinkevych]] * [[Yangdong]] * [[Yarmak]] * [[Yaroslavl]] * [[Yazd]] * [[Yeni-Kale]] * [[Yin Xu]] * [[Yllka Mujo]] * [[Yogyakarta]] *[[Yuliya Gushchina]] *[[Yuri Lysianskyi]] === '''<u>Ż</u>''' === * [[Żapoteki]] * [[Żejt]] * [[Żiemel Abjad ta' Osmington]] * [[Żona Kulturali ta' Ḥimā]] *[[Żona l-Kbira tal-Muntanji Blu]] *[[Żona Naturali Selvaġġa tat-Tażmanja]] *[[Żona Protetta ta' Jungfrau-Aletsch]] *[[Żona Protetta ta' Pliva, Janj u r-Riżerva ta' Janjske Otoke]] *[[Żona Protetta tal-Gżejjer Phoenix]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Huanglong]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku tal-Wied ta' Jiuzhaigou]] *[[Żona ta' Interess Xeniku u Storiku ta' Wulingyuan]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Guanacaste]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Ngorongoro]] *[[Żona ta' Konservazzjoni ta' Pantanal]] *[[Żona tat-Tpittir fuq il-Blat ta' Chongoni]] *[[Żoni Protetti tar-Reġjun tal-Fjuri tal-Kap]] *[[Żoni Protetti tat-Tliet Xmajjar Paralleli ta' Yunnan]] *[[Żoni Storiċi ta' Baekje]] *[[Żoni Storiċi ta' Gyeongju]] *[[Żooloġija]] === '''<u>Z</u>''' === * [[Zabid]] * [[Zacatecas (belt)]] * [[Zagori]] * [[Zamość]] * [[Žatec]] * [[Žehra]] * [[Ziba Ganiyeva]] * [[Zivana]] * [[Zlata Kolarić-Kišur]] *[[Zofia Zamenhof]] *[[Zollverein]] *[[Zond 5]] *[[Zsuzsanna Lorántffy]] === <u>0-9</u> === * [[3 ta' Jannar]] e646abyq9ue7e12x7ujgdv3gvglvd11 0 25630 333710 322506 2026-11-05T03:59:18Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333710 wikitext text/x-wiki {{infobox kontinent |title = L-Amerika ta' Fuq |image = Stampa:Location North America.svg |area = 24,709,000 km² |population = 579,024,000 |density = 22.9/km² |GDP_PPP = $26.55 triljun<ref>{{Ċita web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|titlu=“GDP PPP, current prices” - il-Fond Monetarju Internazzjonali|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> |GDP_nominal = $24.88 triljun<ref>{{Ċita web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|titlu=“GDP nominal, current prices” - il-Fond Monetarju Internazzjonali|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> |GDP_per_capita = $49,430<ref>{{Ċita web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|titlu=“GDP per capita, current prices” - il-Fond Monetarju Internazzjonali|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> |HDI = |ethnic_groups = |religions = |demonym = abitant tal-Amerika ta’ Fuq |countries = 23 stat sovran |list_countries = |dependencies = 23 territorju mhux sovran |unrecognized = |languages = Ingliż, Spanjol, Franċiż, u bosta oħrajn |time = UTC-10 sa UTC |internet = |calling_code = |cities = Lista taż-żoni urbani:<ref>{{Ċita web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|titlu=“Demographia World Urban Areas, 16th Annual Edition 2020.06”|kunjom=|isem=|koawturi=}}</ref> * il-Belt ta’ New York * il-Belt tal-Messiku * Los Angeles * Chicago * Boston * Toronto * Dallas–Fort Worth * iż-Żona tax-Xatt ta’ San Francisco * Houston * Miami * Philadelphia |m49 = <code>003</code> – l-Amerika ta’ Fuq</br> <code>019</code> – l-Amerki<br /><code>001</code> – id-Dinja |footnotes = }} [[Stampa:Map of populous North America (physical, political, population).jpg|daqsminuri|Mappa tal-Amerka ta' Fuq bil-karatteristiċi fiżiċi, politiċi u tal-popolazzjoni fl-2018]] L-'''Amerika ta' Fuq''' (jew l-'''Amerka ta' Fuq''') hija kontinent li jinsab kollu kemm hu fl-Emisferu tat-Tramuntana u kważi kollu fl-Emisferu tal-Punent. Tista' tiġi deskritta wkoll bħala s-sottokontinent ta' fuq miż-żewġ Amerki. Ma għandhiex tiġi konfuża mat-Tramuntana tal-Amerka li tirreferi għall-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] u mhux għall-kontinent. Fit-Tramuntana tal-Amerka ta' Fuq hemm l-Oċean Artiku, fil-Lvant hemm l-Oċean Atlantiku, fil-Lbiċ hemm l-[[L-Amerika t'Isfel|Amerka t'Isfel]] u l-Baħar Karibew, u fil-Punent u fin-Nofsinhar hemm l-Oċean Paċifiku. Madankollu, Greenland, peress li tinsab fuq il-Plakka Tettonika tal-Amerka ta' Fuq, spiss tiġi inkluża bħala parti mill-Amerka ta' Fuq ġeografikament. L-Amerka ta' Fuq tkopri madwar 24,709,000 kilometru kwadrat ta' art, madwar 16.5 % tal-art tad-[[Id-Dinja|Dinja]] u madwar 4.8 % tas-superfiċe totali tagħha. L-Amerka ta' Fuq hija t-tielet l-ikbar kontinent bħala art, wara l-[[Asja]] u l-[[Afrika]], u r-raba' bħala popolazzjoni, wara l-Asja, l-Afrika u l-[[Ewropa]]. Fl-2013, ġie stmat li l-popolazzjoni tagħha kienet kważi 579 miljun persuna fi 23 stat indipendenti, jew madwar 7.5 % tal-popolazzjoni dinjija, jekk jiġi inklużi l-gżejjer viċini (l-iktar dawk ta' madwar il-Karibew). L-ewwel popolazzjonijiet umani laħqu l-Amerka ta' Fuq matul l-aħħar perjodu glaċjali, billi qasmu l-art definita attwalment bħala Berinġja madwar 40,000 sa 17,000 sena ilu. L-hekk imsejjaħ perjodu Paleo-Indjan jitqies li dam sa madwar 10,000 sena ilu (il-bidu tal-perjodu Arkajku jew Meso-Indjan). L-istadju klassiku kien bejn wieħed u ieħor mis-sekli 6 sa 13. L-era pre-Kolombjana ntemmet fl-1492, bil-bidu tal-migrazzjonijiet Transatlantiċi ta' insedjaturi Ewropej matul Żmien l-Iskoperti u l-perjodu modern bikri. Madankollu, l-ewwel referenzi Ewropej li qatt ġew irreġistrati rigward l-Amerka ta' Fuq (għajr Greenland) kienu dawk tas-sagi tal-Iskandinavja Antika fl-1000 W.K. bl-isem ta' Vinland. Ix-xejriet kulturali u etniċi attwali jirriflettu l-interazzjonijiet bejn il-kolonjalisti Ewropej, il-popli indiġeni, l-ilsiera Afrikani, l-immigranti u d-dixxendenti ta' dawk il-gruppi. Minħabba l-kolonjalizzazzjoni Ewropea tal-Amerki, il-biċċa l-kbira tal-abitanti tal-Amerka ta' Fuq jitkellmu lingwi Ewropej bħall-Ingliż, l-Ispanjol jew il-Franċiż, u l-kulturi tagħhom is-soltu jirriflettu t-tradizzjonijiet tal-Punent. == Etimoloġija == [[Stampa:Historisch Nordamerika (cropped).jpg|daqsminuri|Mappa tal-Amerka ta' Fuq tal-1621]] Huwa aċċettat komunement li isem l-Amerki ngħata mill-kartografi Ġermaniżi Martin Waldseemüller u Matthias Ringmann biex jagħtu ġieħ lill-esploratur Taljan [[Amerigo Vespucci]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci|titlu=“Amerigo Vespucci”. Encyclopædia Britannica.|kunjom=|isem=|aċċess=|koawturi=}}</ref> Vespucci esplora l-[[Amerka t’Isfel|Amerka t'Isfel]] bejn l-1497 u l-1502, u kien l-ewwel Ewropew li ssuġġerixxa li l-Amerki ma kinux l-Indji tal-Lvant, iżda massa ta' art differenti li qabel ma kinitx magħrufa fost l-Ewropej. Fl-1507, Waldseemüller ipproduċa mappa tad-dinja, li fiha poġġa l-kelma "Amerka" fuq il-kontinent tal-Amerka t'Isfel, fin-nofs tal-art li llum tagħmel parti mill-[[Brażil]]. Huwa spjega r-raġunament dwar l-isem fil-ktieb ''Cosmographiae Introductio'': "''ab Americo inventore ... quasi Americi terram sive Americam"'' (mill-iskopritur Americus ... bħallikieku kienet l-art ta' Americus, u għaldaqstant Amerka).<ref>{{Ċita web|url=https://archive.org/details/cosmographiintr00waldgoog|titlu=Herbermann, Charles George, ed. (1907). The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile. Tradott minn Edward Burke u Mario E. Cosenza, introduzzjoni ta’ Joseph Fischer u Franz von Wieser. New York: The United States Catholic Historical Society. p. 9. Latin: "Quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video, cur quis jure vetet, ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigen quasi Americi terram sive Americam dicendam, cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sint nomina."|kunjom=|isem=|aċċess=|koawturi=}}</ref> Skont Waldseemüller, ħadd ma għandu joġġezzjona li din l-art tissemma wara min skopriha. Huwa uża l-verżjoni Latina ta' isem Vespucci (Americus Vespucius), iżda bil-ġens femminil ''America'', bħalma kien il-każ għal ''Europa'', ''Asia'' u ''Africa''. Iktar 'il quddiem, produtturi tal-mapep oħrajn estendew l-isem ''America'' għall-kontinent ta' fuq l-Amerka t'Isfel. Fl-1538, Gerard Mercator uża ''America'' fuq il-mappa tad-dinja tiegħu għall-Emisferu tal-Punent kollu.<ref>{{Ċita web|url=http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html|titlu=Jonathan Cohen. "The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves"|kunjom=|isem=|aċċess=|koawturi=|data-aċċess=2021-01-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220422204007/https://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html|arkivju-data=2022-04-22|url-status=dead}}</ref> Uħud argumentaw li peress li s-soltu kien jintuża l-kunjom għal isem l-iskoperti (għajr fil-każ ta' xi ħadd irjali), jaf ifeġġu dubji dwar kemm l-Amerki ġejjin minn isem Amerigo Vespucci.<ref>Lloyd, John; Mitchinson, John (2006). ''The Book of General Ignorance''. Harmony Books. p. 95. ISBN <bdi>978-0-307-39491-0</bdi>. “<q>New countries or continents were never named after a person's first name, but always after the second ...”</q></ref> Fil-fatt, fl-1874, Thomas Belt ippropona li l-isem ġej minn isem il-muntanji ''Amerrique'' tal-Amerka Ċentrali; is-sena ta' wara, Jules Marcou ssuġġerixxa li l-isem ta' dawk il-muntanji ġej minn lingwi indiġeni Amerikani.<ref>{{Ċita web|url=https://www.unz.com/print/AtlanticMonthly-1875mar-00291/?View=PDFPages|titlu="Origin of the Name America" ta’ Jules Marcou, The Atlantic Monthly, March 1875 - UNZ.org.|kunjom=|isem=|aċċess=|koawturi=|arkivju-data=2021-02-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210201131540/https://www.unz.com/print/AtlanticMonthly-1875mar-00291/?View=PDFPages|data-aċċess=2021-01-28|url-status=dead}}</ref> Marcou kkorrisponda ma' Augustus Le Plongeon, li kiteb li l-isem ''America'' jew Amerrique fil-lingwa tal-Maya tfisser pajjiż b'riħ qawwi perpetwu jew l-art tar-riħ, u tista' tfisser spirtu li jieħu n-nifs, jiġifieri l-ħajja nnifisha. Mercator, fuq il-mappa tiegħu sejjaħ l-Amerka ta' Fuq bħala l-Amerka jew l-Indja l-Ġdida (''America sive India Nova'').<ref>{{Ċita web|url=https://lib-dbserver.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/wendt-world-maps/Mercator_1587.html|titlu="Mercator 1587 {{!}} Envisioning the World {{!}} The First Printed Maps". lib-dbserver.princeton.edu.|kunjom=|isem=|aċċess=|koawturi=|data-aċċess=2021-01-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200912213223/https://lib-dbserver.princeton.edu/visual_materials/maps/websites/wendt-world-maps/Mercator_1587.html|arkivju-data=2020-09-12|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} {{Amerika ta' Fuq}} [[Kategorija:Kontinenti]] [[Kategorija:Amerika]] [[Kategorija:Amerika ta' Fuq]] fqn7jllc1kpcdpn63tgy0808bgr4hg3 0 25729 333698 326411 2026-11-05T02:08:27Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333698 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Ahmad ibn Muhammad ibn 'Ali al-Muqri al Fayyumi - Glossary of Islamic Legal Terminology - Walters W590 - Bottom Exterior.jpg|daqsminuri|Glossarju ta' terminoloġija legali [[Iżlam|Iżlamika]] tas-seklu 14]] '''Glossarju''' (mill-[[Greċja|Grieg]] Antik: γλῶσσα / [[lingwa]], [[taħdit]], kliem) magħruf ukoll bħala vokabularju, huwa lista alfabetika ta' termini f'dominju partikolari ta' għarfien bid-definizzjonijiet ta' dawk it-termini. Tradizzjonalment, glossarju jidher fl-aħħar parti ta' ktieb u jinkludi termini fi ħdan dak il-ktieb li ġew introdotti għall-ewwel darba, li mhumiex komuni, jew li huma speċjalizzati. Filwaqt li l-glossarji jiġu assoċjati l-iktar ma' kotba li mhumiex fizzjoni, f'xi każijiet, rumanzi li jkunu fizzjoni jista' jkollhom glossarju fl-aħħar bit-termini mhux tas-soltu. Glossarju bilingwi huwa lista ta' termini b'lingwa waħda li jiġu definiti b'lingwa oħra jew li jingħataw sinonimi (jew minn tal-inqas kważi sinonimi) b'lingwa oħra. B'mod ġenerali, glossarju jkun fih spjegazzjonijiet ta' kunċetti rilevanti għal ċertu qasam ta' studju jew azzjoni. B'hekk, it-terminu jkun marbut man-nozzjoni tal-[[ontoloġija]].<ref>{{ċita pubblikazzjoni |url=http://wwwusers.di.uniroma1.it/~navigli/pubs/Navigli_Velardi_IOS_2008.pdf |isem1=Roberto |kunjom1=Navigli |isem2=Paola |kunjom2=Velardi |titlu=From Glossaries to Ontologies: Extracting Semantic Structure from Textual Definitions, Ontology Learning and Population |pubblikazzjoni=Ontology Learning and Population: Bridging the Gap between Text and Knowledge |sena=2008 |paġni=71–87 |format=PDF |isbn=978-1-58603-818-2 |data-aċċess=2021-03-02 |lingwa=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917093600/http://wwwusers.di.uniroma1.it/~navigli/pubs/Navigli_Velardi_IOS_2008.pdf |archive-date=2021-09-17 |url-status=dead}}</ref> Dan l-aħħar qed jiġu pprovduti wkoll metodi awtomatiċi li jittrasformaw glossarju f'ontoloġija jew f'[[lessiku]] komputazzjonali.<ref>{{ċita pubblikazzjoni |url=http://wwwusers.di.uniroma1.it/~navigli/pubs/EACL_2009_Navigli.pdf |isem=Roberto |kunjom=Navigli |titlu=Using Cycles and Quasi-Cycles to Disambiguate Dictionary Glosses |pubblikazzjoni=EACL |sena=2009 |format=PDF |paġni=594–602 |data-aċċess=2021-03-02 |lingwa=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623051544/http://wwwusers.di.uniroma1.it/~navigli/pubs/EACL_2009_Navigli.pdf |archive-date=2021-06-23 |url-status=dead}}</ref> == Storja == [[Stampa:Intelligence Law Glossary 2011.pdf|daqsminuri|Dan il-glossarju tal-[[liġi]] dwar l-intelligence jipprovdi deskrizzjoni tat-termini ewlenin f'dan il-qasam speċifiku tas-servizzi sigrieti.]] Fl-[[Ewropa]] [[Medjuevu|Medjevali]], kienu jintużaw il-glossarji b'kelmiet ekwivalenti għal-[[Lingwa Latina|Latin]], iżda bil-Latin vernakolari jew iktar sempliċi, bħal pereżempju l-glossarju ta' [[Leiden]] (lejn is-sena 800). == Glossarju ewlieni == Glossarju ewlieni huwa glossarju sempliċi jew bid-definizzjonijiet li jagħti d-definizzjonijiet ta' għadd ta' kunċetti, speċjalment għal min ikun għadu qed jitgħallem xi lingwa jew ikun qed joqrob għall-ewwel darba lejn xi qasam ta' studju. Glossarju ewlieni jkun fih vokabularju u definizzjonijiet ta' kunċetti importanti jew li wieħed spiss jiltaqa' magħhom, u s-soltu jkun jinkludi xi [[idjomi]] jew [[Metafora|metafori]] li jkunu utli f'[[kultura]] partikolari. == Estrazzjoni awtomatika tal-glossarji == F'dawn l-aħħar snin ġew żviluppati approċċi komputazzjonali għall-[[Estrazzjoni terminoloġika|estrazzjoni]] awtomatizzata tal-glossarji minn ''corpora''<ref>{{ċita pubblikazzjoni |isem1=J. |kunjom1=Klavans |isem2=S. |kunjom2=Muresan |titlu=Evaluation of the DEFINDER system for fully automatic glossary construction |pubblikazzjoni=Proc. of American Medical Informatics Association Symp. |sena=2001 |paġni=324–328 |lingwa=en}}</ref> jew mill-[[internet]].<ref>{{ċita pubblikazzjoni |url=https://www.aclweb.org/anthology/P00-1062/ |isem1=A. |kunjom1=Fujii |isem2=T. |kunjom2=Ishikawa |titlu=Utilizing the World Wide Web as an Encyclopedia: Extracting Term Descriptions from Semi-Structured Texts |pubblikazzjoni=Proc. 38th Ann. Meeting Assoc. for Computational Linguistics |sena=2000 |paġni=488–495 |data-aċċess=2021-03-02 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170629094307/http://www.aclweb.org/anthology/P00-1062 |arkivju-data=2017-06-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita pubblikazzjoni |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/4629722?arnumber=4629722 |isem1=P. |kunjom1=Velardi |isem2=R. |kunjom2=Navigli |isem3=P. |kunjom3=D'Amadio |titlu=Mining the Web to Create Specialized Glossaries |pubblikazzjoni=IEEE Intelligent Systems |volum=23 |ħarġa=5 |paġni=18–25 |doi=10.1109/MIS.2008.88 |data-aċċess=2021-03-02 |lingwa=en}}</ref> Dawn il-metodi s-soltu jibdew mit-[[terminoloġija]] tad-dominju inkwistjoni u jwettqu estrazzjoni awtomatizzata ta' glossa waħda jew iktar għal kull terminu ta' interess. Il-glossi jistgħu mbagħad jiġu analizzati biex jiġu estratti l-iperonomi tat-terminu definit u rabtiet lessikali jew [[Semantika|semantiċi]] oħra. == Referenzi == {{referenzi}} [[Kategorija:Lingwa]] [[Kategorija:Lingwistika]] [[Kategorija:Terminoloġija]] bis5d6qgggpwzfk8zb767j5cjsejaam 0 25941 333705 325461 2026-11-05T03:08:53Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333705 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Aprilsnar 2001.png|daqsminuri|330x330px|Ċajta ta’ Jum il-Ġifa fid-[[Danimarka]] dwar il-kostruzzjoni tat-tramm taħt l-art f’[[Kopenħagen|Copenhagen]] fl-2001]] '''Jum il-Ġifa''' (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''April Fools' Day'' jew ''April Fool's Day'') huwa drawwa annwali fl-1 ta’ April fejn isiru ċajtiet prattiċi u ċajtiet sensazzjonali fejn jingħataw aħbarijiet li mhux vera jkunu seħħew. Iċ-ċajtiera spiss jiżvelaw iċ-ċajtiet tagħhom lill-“vittma/i” tagħhom billi jgħajtu “Ġifa!” jew “Ġwejjef!” (bl-Ingliż: “''April Fool!''” jew “''April Fools!''”). Il-mezzi tax-xandir tal-massa jaf ikunu involuti f’dawn iċ-ċajtiet, ġeneralment fil-bullettini tal-aħbarijiet, li jiġu żvelati li kienu ċajtiet l-għada. Jum il-Ġifa mhuwiex btala pubblika fl-ebda pajjiż fid-dinja għajr fil-belt ta’ [[Odessa]], l-[[Ukrajna]], fejn l-1 ta’ April huwa btala uffiċjali tal-belt.<ref>{{Ċita web|url=https://ukrainenews.fakty.ua/81464-1-aprelya-budet-v-odesse-vyhodnym-dnem|titlu=1 апреля будет в Одессе выходным днем|sit=ukrainenews.fakty.ua|lingwa=ru|data-aċċess=2021-04-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210308182245/https://ukrainenews.fakty.ua/81464-1-aprelya-budet-v-odesse-vyhodnym-dnem|arkivju-data=2021-03-08|url-status=dead}}</ref> Id-drawwa li jiġi ddedikat jum sħiħ biex wieħed jagħmel ċajtiet innokwi lil għajru kienet drawwa pjuttost komuni fid-dinja storikament.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015033848113&view=1up&seq=346|titlu=Harper's weekly. v.52 pt.1 1908.|sit=HathiTrust|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-01}}</ref> == Oriġini == Hemm assoċjazzjoni kkontestata bejn l-1 ta’ April u li l-bluha jew li wieħed ikun ġifa f’''The Canterbury Tales'' (1392) ta’ [[Geoffrey Chaucer]].<ref>{{Ċita web|url=https://time.com/4276140/april-fools-day-history/|titlu=No Kidding: We Have No Idea How April Fools' Day Started|sit=Time|data-aċċess=2021-04-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180328141206/http://time.com/4276140/april-fools-day-history/|arkivju-data=2018-03-28|url-status=dead}}</ref> F’''Nun's Priest's Tale'', is-serduq vanituż Chauntecleer jiġi mqarraq minn [[volpi]] nhar ''Syn March bigan thritty dayes and two''. Il-qarrejja milli jidher fehmu li din il-frażi tfisser “it-32 ta’ Marzu”, jiġifieri l-1 ta’ April. Madankollu, mhuwiex ċar jekk Chaucer kienx qed jirreferi għall-1 ta’ April, peress li t-test f’''Nun's Priest's Tale'' jgħid ukoll li l-ġrajja sseħħ dakinhar meta x-xemx tkun ''in the signe of Taurus had y-runne Twenty degrees and one'', li ma jistax ikun l-1 ta’ April. Studjużi moderni jemmnu li kien hemm żball fl-ikkupjar tat-test mill-manuskritti u li fil-fatt Chaucer kien kiteb ''Syn March was gon''.<ref>Travis, Peter W. (1997). "Chaucer's ''Chronographiae'', the Confounded Reader, and Fourteenth-Century Measurements of Time". In Poster, Carol; Utz, Richard J. (eds.). ''Constructions of Time in the Late Middle Ages''. Evanston IL: Northwestern University Press. pp. 16–17. ISBN <bdi>0-8101-1541-7</bdi>.</ref> Jekk dan huwa l-każ, is-silta oriġinarjament kienet tfisser 32 jum wara Marzu, jiġifieri t-2 ta’ Mejju<ref name=":1">{{Ċita web|url=http://hoaxes.org/af_database/permalink/origin_of_april_fools_day|titlu=The Origin of April Fool’s Day|sit=Museum of Hoaxes|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-01}}</ref>, l-anniversarju tal-għerusija tar-Re Rikkardu II tal-Ingilterra ma’ Anna tal-Boemja fl-1381. Fl-1508, il-poeta Franċiż [[Eloy d'Amerval]] irrefera għal ''poisson d'avril'' (litteralment “il-ħuta t’April”), li x’aktarx kienet l-ewwel referenza għal din id-drawwa fi [[Franza]].<ref>Eloy d'Amerval, ''Le Livre de la Deablerie'', Librairie Droz, p. 70. (1991). "De maint homme et de mainte fame, poisson d'Apvril vien tost a moy."</ref> Xi kittieba jissuġġerixxu li Jum il-Ġifa oriġina minħabba li fil-[[Medjuevu|Medju Evu]], Jum l-Ewwel tas-Sena kien jiġi ċċelebrat fil-25 ta’ Marzu fil-biċċa l-kbira tal-bliet Ewropej<ref>Groves, Marsha, ''Manners and Customs in the Middle Ages'', p. 27 (2005).</ref>, bi btala li f’xi nħawi ta’ Franza kienet tintemm speċifikament fl-1 ta’ April<ref>Santino, Jack (1972). ''All around the year: holidays and celebrations in American life''. University of Illinois Press. p. 97. ISBN <bdi>978-0-252-06516-3</bdi>.</ref>, u dawk li kienu jiċċelebraw Lejlet l-Ewwel tas-Sena lejliet l-1 ta’ Jannar ivvintaw Jum il-Ġifa<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/April-Fools-Day|titlu=April Fools’ Day {{!}} Origin, History, Meaning, & Facts|sit=Encyclopedia Britannica|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-01}}</ref> fejn kienu jiddieħku b’dawk li kienu jiċċelebraw Lejlet l-Ewwel tas-Sena f’dati oħra. Id-drawwa li l-1 ta’ Jannar jiġi ċċelebrat bħala Jum l-Ewwel tas-Sena saret drawwa komuni fi Franza lejn nofs is-seklu 16 biss<ref name=":1" />, u dik id-data ma ġietx adottata uffiċjalment qabel l-1564, permezz tal-[[Editt ta’ Roussillon]]. Fl-1561, il-poeta Fjamming [[Eduard de Dene]] kiteb dwar bniedem nobbli li bagħat lill-qaddejja tiegħu jagħmluha ta’ ġwejjef nhar l-1 ta’ April. Fin-[[Pajjiżi l-Baxxi|Netherlands]], l-oriġini ta’ Jum il-Ġifa sikwit jiġi attribwit lir-rebħa Olandiża fl-1572 fi [[Brielle]] kontra d-Duka Spanjol [[Álvarez de Toledo]]. ''Op 1 april verloor Alva zijn bril'' huwa proverbju Olandiż li jista’ jiġi tradott hekk: “Fl-1 ta’ April, Alva tilef in-nuċċali tiegħu”. F’dan il-każ hemm ukoll logħob bil-kliem peress li ''bril'' (“nuċċali” bl-Olandiż) jaqdi l-funzjoni ta’ omonimu għal Brielle. Madankollu, din it-teorija ma tipprovdi l-ebda spjegazzjoni għaċ-ċelebrazzjoni internazzjonali ta’ Jum il-Ġifa. [[Stampa:Washing of the Lions.jpg|xellug|daqsminuri|300x300px|Biljett tal-1857 tal-“Ħasil tal-Iljuni” li taparsi kellu jsir fit-Torri ta’ Londra]] Fl-1686, [[John Aubrey]] irrefera għaċ-ċelebrazzjoni bħala ''Fooles holy day'', li hija l-ewwel referenza Brittanika. Fl-1 ta’ April 1698, diversi persuni ġew imqarrqa biex imorru t-[[Torri ta’ Londra]] taparsi biex “jaraw l-[[Iljun|iljuni]] jiġu maħsula”.<ref name=":1" /> Minkejja li l-ebda studjuż jew storiku tal-[[Bibbja]] mhu magħruf li qatt semma xi rabta, uħud sostnew li jemmnu li l-oriġini ta’ Jum il-Ġifa jaf imorru lura għall-ġrajja tad-dulluvju fil-[[Ġenesi]]. F’edizzjoni tal-1908 tal-''Harper's Weekly,'' il-vinjettista [[Bertha R. McDonald]] kitbet li l-awtoritajiet bi żball isostnu li l-oriġini jmur lura għal żmien l-arka ta’ [[Noè]]. Il-''Public Advertiser'' ta’ [[Londra]] tat-13 ta’ Marzu 1769 stampaw dan li ġej bl-istess ħsieb: ''The mistake of Noah sending the dove out of the ark before the water had abated, on the first day of April, and to perpetuate the memory of this deliverance it was thought proper, whoever forgot so remarkable a circumstance, to punish them by sending them upon some sleeveless errand similar to that ineffectual message upon which the bird was sent by the patriarch''.<ref name=":0" /> == Drawwiet tul iż-żmien == === Renju Unit === Fir-[[Renju Unit]], ċajta ta’ Jum il-Ġifa xi kultant tiġi żvelata billi ċ-ċajtier jgħajjat ''April Fool!'' jew ''April Fools!'' (bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] “Ġifa!” jew “Ġwejjef!”) lill-“vittma/i” tagħhom. Minn studju tas-snin 50 tas-seklu 20 tal-folkloristi [[Iona Opie]] u [[Peter Opie]], instab li fir-Renju Unit, u fil-pajjiżi li t-tradizzjonijiet jew id-drawwiet tagħhom ġew influwenzati mir-Renju Unit, iċ-ċajt kien jieqaf lejn nofsinhar.<ref name=":2">Opie, Iona & Peter (1960). ''The Lore and Language of Schoolchildren''. Oxford University Press. pp. 245–46. ISBN <bdi>0-940322-69-2</bdi>.</ref> Dan għadu jiġri sa llum, u wara il-ħin ta’ nofsinhar mhuwiex iktar aċċettabbli li jsir ċajt ta’ Jum il-Ġifa<ref>Office, Great Britain: Home (2017). ''Life in the United Kingdom: a guide for new residents'' (2014 ed.). Stationery Office. ISBN <bdi>9780113413409</bdi>.</ref>, inkella min iwettaqhom jitqies bħala l-ġifa hu stess.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/the-big-question-how-did-the-april-fool-s-day-tradition-begin-and-what-are-the-best-tricks-1658944.html|titlu=The Big Question: How did the April Fool's Day tradition begin, and|data=2013-11-14|sit=The Independent|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-01}}</ref> Fl-[[Skozja|Iskozja]], Jum il-Ġifa tradizzjonalment kien jissejjaħ ''Huntigowk Day'', għalkemm maż-żmien dan l-isem milli jidher ma baqax jintuża iktar. Dan l-isem oriġina minn ''Hunt the Gowk'' jiġifieri “Ipprova sib il-''gowk”'' li bl-Iskoċċiż tfisser ġifa. Iċ-ċajta tradizzjonali hi li wieħed jistaqsi lil xi ħadd iwassal messaġġ issiġillat li taparsi jitlob xi tip ta’ għajnuna. Fil-fatt, il-messaġġ ikun ''Dinna laugh, dinna smile. Hunt the gowk another mile'' jiġifieri “Idħak u tbissem u pprova sib min hu l-ġifa”. Min jirċievi l-messaġġ, malli jaqrah, jispjega li jista’ jgħin biss jekk jikkuntattja persuna oħra, u jagħmel l-istess ħaġa lil persuna oħra.<ref name=":2" /> Fl-Ingilterra, ġifa (''fool'') tingħad b’modi differenti skont l-inħawi, pereżempju ''noodle'', ''gob'', ''gobby'' jew ''noddy''. === Malta === F’[[Malta]], ċajta ta’ Jum il-Ġifa xi kultant tiġi żvelata billi ċ-ċajtiera jgħajtu “Ġifa!” jew “Ġwejjef!” (jew bl-Ingliż ''April Fool!'' jew ''April Fools!'') lill-“vittma/i” tagħhom. Kuntrarjament għar-Renju Unit, iċ-ċajta tista’ ssir il-ġurnata kollha mingħajr l-ebda limitu ta’ ħin. === Irlanda === [[Stampa:"April fool!" - F. Opper. LCCN2012645188.jpg|daqsminuri|303x303px|Litografija bil-kulur ta’ Jum il-Ġifa]] Fl-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], kienet tradizzjoni li l-vittma taċ-ċajta jiġi fdat b”“ittra importanti” li kellha tingħata lil persuna partikolari. Dik il-persuna kienet taqra l-ittra, u mbagħad tistaqsi lill-vittma teħodha lil persuna oħra, u jibqgħu sejrin hekk sal-aħħar tal-jum. Malli tinfetaħ, l-ittra kien ikun fiha l-frażi ''send the fool further'' jiġifieri “bella’ ċ-ċajta lil ġifa ieħor”.<ref>Haggerty, Bridget. "[http://www.irishcultureandcustoms.com/ACalend/AprilFools.html April Fool's Day]". ''Irish Culture and Customs''.</ref> === Polonja === Fil-[[Polonja]], ''prima aprilis'' (l-1 ta’ April bil-[[Lingwa Latina|Latin]]) bħala jum ta’ ċajt hija tradizzjoni li ilha ssir għal sekli sħaħ. Huwa jum meta jsiru ċ-ċajtiet prattiċi jew ċajtiet sensazzjonali – xi kultant sofistikati ħafna – min-nies, mill-mezzi tax-xandir (li sikwit jikkooperaw ma’ xulxin biex iċ-ċajta tkun iktar kredibbli) u saħansitra mill-istituzzjonijiet pubbliċi. L-attivitajiet serji s-soltu jiġu evitati dakinhar, u ġeneralment kwalunkwe kelma li tingħad fl-1 ta’ April ġeneralment tista’ ma tkunx vera. Din id-drawwa tant hija qawwija fil-Polonja li l-alleanza Pollakka ma’ [[Leopoldu I]] kontra t-[[Turkija|Torok]] li ġiet iffirmata fl-1 ta’ April 1683, effettivament tniżżlet daqslilkieku ġiet iffirmata fil-31 ta’ Marzu. Madankollu, għal uħud fil-Polonja, ''prima aprilis'' jintemm f’nofsinhar tal-1 ta’ April, u ċ-ċajtiet tal-''prima aprilis'' wara dak il-ħin jitqiesu bħala xi ħaġa baxxa u mhux lok li jsiru iktar.<ref>{{Ċita web|url=http://tribune.com.pk/story/359171/origin-of-april-fools-day|titlu=Origin of April Fools’ Day|data=2012-04-03|sit=The Express Tribune|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-01}}</ref> === Pajjiżi Nordiċi === Fid-Danimarka, fil-[[Finlandja]], fl-[[Iżlanda]], fin-[[Norveġja]] u fl-[[Żvezja|Iżvezja]], Jum il-Ġifa jiġi ċċelebrat (''aprilsnar'' bid-Daniż; ''aprillipäivä'' bil-Finlandiż; ''Fyrsti apríl'' bl-Iżlandiż, ''Første april'' bin-Norveġiż u ''aprilskämt'' bl-Iżvediż). Il-biċċa l-kbira tal-mezzi tax-xandir jippubblikaw aħbar waħda li mhux vera tkun seħħet nhar l-1 ta’ April; għall-gazzetti, tipikament din l-aħbar falza tkun fuq l-ewwel paġna iżda mhux fl-intestatura.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ibtimes.com/april-fools-day-8-interesting-things-hoaxes-you-didnt-know-432502|titlu=April Fool’s Day: 8 Interesting Things And Hoaxes You Didn't Know|kunjom=Bora|isem=Kukil|data=2012-03-31|sit=International Business Times|data-aċċess=2021-04-01}}</ref> === Ħuta t’April === Fl-[[Italja]], fi Franza, fil-[[Belġju]], fin-Netherlands u fiż-żoni fejn jitkellmu bil-Franċiż fl-[[Żvizzera|Iżvizzera]] u fil-[[Kanada]], it-tradizzjoni tal-1 ta’ April 1 hija magħrufa litteralment bħala l-“ħuta t’April” (''poisson d'avril'' bil-Franċiż, ''april vis'' bl-Olandiż jew ''pesce d'aprile'' bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]]). Din it-tradizzjoni tinkludi t-tentattiv li titwaħħal ħuta tal-karti ma’ dahar il-vittma mingħajr ma jinduna. Din il-karatteristika tal-ħuta kienet preżenti b’mod prominenti f’ħafna kartolini Franċiżi ta’ Jum il-Ġifa tal-aħħar tas-seklu 19 u tal-bidu tas-seklu 20. Ħafna gazzetti wkoll ixerrdu aħbar li qatt ma tkun seħħet f’Jum il-Ġifa, u ġieli ssir referenza sottili għal ħuta bħala ħjiel għall-fatt li tkun ċajta ta’ Jum il-Ġifa. === Ukrajna === [[Stampa:Yumorina, Odessa (Юморина) (33785634131).jpg|xellug|daqsminuri|292x292px|Waħda miċ-ċajtiet ta’ ''Humorina'' f’Odessa]] Jum il-Ġifa jiġi ċċelebrat bil-kbir f’Odessa, l-Ukrajna, u lokalment huwa magħruf bħala ''Humorina''. Dan il-jum ilu jitqies bħala btala tal-belt mill-1973.<ref>{{Ċita web|url=http://odessitclub.org/index.php/novosti-i-publikatsii/2700-yumorina|titlu=Юморина|kunjom=User|isem=Super|sit=odessitclub.org|lingwa=ru-ru|data-aċċess=2021-04-01}}</ref> Iċ-ċajtiera jiżvelaw iċ-ċajtiet lill-vittmi tagħhom billi jgħidu ''Первое Апреля, никому не верю'' li tfisser "Fl-1 ta’ April tafda lil ħadd”. F’din il-btala tal-belt, isir festival b’parata kbira fiċ-ċentru tal-belt, kunċerti mingħajr ħlas, bejgħ ta’ prodotti fit-toroq u spettakli. Il-parteċipanti tal-festival jilbsu varjetà ta’ kostumi u waqt li jduru fit-toroq tal-belt joqogħdu jitbellħu u jagħmlu ċajtiet għal għarrieda lil l-persuni li jiltaqgħu magħhom. Waħda mit-tradizzjonijiet ta’ Odessa f’Jum il-Ġifa hi li l-[[monument]] ewlieni tal-belt jiġi mlibbes ħwejjeġ tad-daħk. ''Humorina'' għandha saħansitra logo — baħri jitbissem f’salvawomu — magħmul mill-artist [[Arkady Tsykun]].<ref>{{Ċita web|url=https://leodessa.com/april-fools-day/|titlu=Comediada clowns festival & April Fools' day in Odessa (Ukraine)|data=2018-03-29|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-04-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191224204134/https://leodessa.com/april-fools-day/|arkivju-data=2019-12-24|url-status=dead}}</ref> Matul il-festival, tifkiriet speċjali bil-logo jinbigħu fil-belt kollha. Mill-2010 ’l hawn, iċ-ċelebrazzjonijiet ta’ Jum il-Ġifa jinkludu wkoll Festival Internazzjonali tal-Buffi u ż-żewġ festivals jiġu ċċelebrati flimkien. Fl-2019, il-festival ta’ Jum il-Ġifa ġie ddedikat lill-mitt anniversarju tal-Istudjo Ċinematografiku ta’ Odessa u l-avvenimenti kollha li saru kellhom enfasi fuq iċ-[[ċinema]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.omr.gov.ua/ru/news/215189/|titlu=Одесса празднует Юморину: большой фоторепортаж — Новости — Официальный сайт города Одесса|sit=www.omr.gov.ua|data-aċċess=2021-04-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210416001657/https://omr.gov.ua/ru/news/215189/|arkivju-data=2021-04-16|url-status=dead}}</ref> === Libanu === Fil-[[Libanu]], iċ-ċajtiera ta’ Jum il-Ġifa jiżvelaw iċ-ċajtiet lill-vittmi tagħhom billi jgħidu كذبة أول نيسان‎ li tfisser “Gidba tal-1 ta’ April”. === Pajjiżi fejn jitkellmu bl-Ispanjol, il-Filippini u l-Lvant tas-Sirja === F’ħafna pajjiżi fejn jitkellmu bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] (u fil-[[Filippini]]), id-''Día de los Santos Inocentes'' (Jum l-Innoċenti Mqaddsa) hija festività simili ħafna għal Jum il-Ġifa, iżda tiġi ċċelebrata fl-aħħar ta’ Diċembru (fis-27, fit-28 jew fid-29 ta’ Diċembru skont il-pajjiż) mhux fl-1 ta’ April. Fil-Lvant tas-[[Sirja]] jiċċelebraw dan il-jum fl-10 ta’ Jannar minflok l-1 ta’ April. === Iżrael === L-[[Iżrael|Istat ta’ Iżrael]] adotta d-drawwa li jsiru ċajtiet f’Jum il-Ġifa fl-1 ta’ April.<ref>{{Ċita web|url=https://www.jta.org/2011/03/31/culture/from-the-jta-archive-april-fools-day-lessons-for-jewish-pranksters|titlu=From the JTA Archive: April Fools' Day lessons for Jewish pranksters|data=2011-03-31|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-04-01}}</ref> == Ċajt == Apparti ċ-ċajtiet prattiċi li jsiru f’Jum il-Ġifa, isiru wkoll ċajtiet elaborati fuq ir-[[radju]], fuq it-[[televiżjoni]], fuq il-gazzetti u fuq is-siti web, u jsiru wkoll minn korporazzjonijiet kbar. F’ċajta famuża li saret fl-1957, il-BBC xandru film fis-sensiela tal-ġrajjiet kurrenti tagħhom imsejħa ''Panorama'' u wrew bdiewa Żvizzeri jaħsdu l-ispagetti mill-għelieqi, imsejjaħ il-Ħsad Żvizzeru tal-Ispagetti. Il-BBC f’qasir żmien irċevew turrun talbiet mill-ispettaturi tagħhom biex jixtru l-pjanta tal-ispagetti, u b’hekk l-għada kellhom jiżvelaw iċ-ċajta.<ref>{{Ċita web|url=http://hoaxes.org/archive/permalink/the_swiss_spaghetti_harvest|titlu=The Swiss Spaghetti Harvest|sit=Museum of Hoaxes|lingwa=en|data-aċċess=2021-04-01}}</ref> Fis-seklu 21, bl-[[internet]] u bis-servizzi tal-aħbarijiet disponibbli minnufih online, iċ-ċajtiet ta’ Jum il-Ġifa jistgħu jħammru wiċċ udjenza ferm usa’ minn qatt qabel.<ref>{{Ċita web|url=https://junkee.com/nprs-brilliant-april-fools-day-prank-was-sadly-lost-on-much-of-the-internet/32077|titlu=NPR's Brilliant April Fools' Day Prank Was Sadly Lost On Much Of The Internet|data=2014-04-03|sit=Junkee|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-04-01|arkivju-data=2021-04-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210411004711/https://junkee.com/nprs-brilliant-april-fools-day-prank-was-sadly-lost-on-much-of-the-internet/32077|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Kultura]] [[Kategorija:Jiem internazzjonali]] a0tgkqgwtzcfrh3c48iiop5fbj7jgqh 0 26532 333702 265580 2026-11-05T02:53:27Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333702 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ivana Despić''' (née '''Simonović''', Serbian Cyrillic :Ива Деспић;15 ta’ Awwissu 1891 - 12 ta’ Lulju 1961) kienet skulturiċi Jugoslava. Imwielda fil-Kroazja, Despić-Simonović kienet edukata [[Żagreb|f'Żagreb]], Pariġi u [[Munich]]. Mill-1920 sal-mewt tagħha għexet l-aktar [[Sarajevo|f'Sarajevo]], iżda serviet ukoll bħala l-iskultur tal-qorti f'Belgrad. Hija kienet l-ewwel skultur fil-Bożnja u Ħerzegovina tal-lum u l-unika waħda fil-perjodu ta' bejn il-gwerer, iżda sfumat fl-oskurità wara t-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] . == Edukazzjoni u familja == Iva Simonović twieldet Hrastovica [ bs ] ħdejn [[Petrinja]] fil-[[Ir-Renju tal-Kroazja-Slavonja|Kroazja-Slavonja]], l-[[Awstrija-Ungerija]], fil-15 ta' Awwissu 1891. Il-familja Simonović kienet sinjura. Missierha, ġeneral fl- [[Armata Awstro-Ungeriża]], għaraf it-talent tagħha u pprovdilha edukazzjoni artistika.<ref name="Tomašević">{{Ċita web|url=https://arhiv.stav.ba/price-o-bosanskim-zenama-ivana-iva-despic-simonovic/|titlu=Priče o bosanskim ženama: Ivana (Iva) Despić-Simonović|data=2016-09-17|lingwa=bs-BA|data-aċċess=2021-06-04|arkivju-data=2021-05-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210510042254/https://arhiv.stav.ba/price-o-bosanskim-zenama-ivana-iva-despic-simonovic/|url-status=dead}}</ref> Kienet imħarrġa mill-iskulturi [[Robert Frangeš-Mihanović]] u [[Rudolf Valdec]] . L-ewwel wirja tagħha, parti mill-wirja individwali u ma' [[Ljubo Babić]], saret meta kienet għadha studenta. Babić kien interessat fiha b’mod romantiku u pinġa ritratt tagħha. Iva Simonović kompliet l-edukazzjoni tagħha f'Pariġi u [[Munich|f'Munich]], titħarreġ bħala [[plaquette]] u [[medallion]] artist, u kellha wirja f'Pariġi fl-1914. Iva Despić-Simonović kienet miżżewġa darbtejn. L-ewwel żwieġ tagħha, ma' Aleksandar Zarevski, ġie annullat. Hi ltaqgħet ma' Aleksandar "Aco" Despić [[Żagreb|f'Żagreb]] lejn tmiem l-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], li kienet segwita mill-ħolqien tal-Jugoslavja. Il-koppja żżewġet fl-1920, u Despić-Simonović marret toqgħod fil-belt twelidha ta’ żewġha [[Sarajevo]]. Huma kellhom tifla, Gospava "Cica", u tifel, Bato. Il-kunjati tagħha, il-familja Despić, kienu negozjanti prominenti u sinjuri, u ħassitha mrażżna bl-attitudni patrijarkali tagħhom. Dan huwa rifless minn [[Bust (skultura)|bust]] awto-ritratt bl-isem ''Constrained'', li issa jinsab fil-[[Gallerija Nazzjonali tal-Bożnja u Ħerzegovina]] . Despić-Simonović xtaqet għal spazju tagħha stess. Sal-1931, id-domanda għax-xogħol artistiku tagħha kibret tant li setgħet taffordja li jkollha dar tas-sajf mibnija għaliha nnifisha [[Vasin Han|f'Vasin Han]] qrib Sarajevo. Hija daħlet kmieni wisq fil-bini, fejn dan kien għadu niedi, b'hekk hija qabdet marda kronika li ħakmitha għal snin sħaħ.<ref name="Tomašević" /> == Karriera == Despić-Simonović kellha żewġ wirjiet individwali, f'Londra u Belgrad fl-1927, u rċieva kritika favorevoli. Ħadet sehem f’wirjiet kollettivi f’Londra, Belgrad, [[Barċellona]], Żagreb, [[Ljubljana]], Praga, [[Brno]] u Bratislava. Is-suċċess internazzjonali tagħha ġabha l-fama fil-Jugoslavja wkoll, sal-punt li tiġi kkuntattjata mir- [[Alessandru I tal-Jugoslavja|Re Alessandru]] .Kellha [[atelier]] personali fil-qorti rjali f'Belgrad, fejn ipinġiet nies ta 'livell għoli. Despić-Simonović fakkret li l-ħila tagħha saret it-taħdita tal-qorti meta l[[Pietru II tal-Jugoslavja|-Prinċep tal-Kuruna Peter]], dak iż-żmien tifel żgħir, daħal fl-atelier tagħha u rrikonoxxa l-bust li kienet qed taħdem fih bħala li juri lill-Ġeneral [[Stevan Hadžić]]. Hija saret [[skultur tal-qorti]] kif ukoll l-istruttur tal-[[Maria tal-Jugoslavja|iskultura tar-Reġina Maria]], li magħha saret partikolarment qrib.<ref name="Tomašević" /> Matul il-qagħda tagħha f’Belgrad, Despić-Simonović ipinġret lir-Re, ir-Reġina, il-ġenerali, u nies oħra ta ’grad għoli, inkluż [[Ferdinand I.|ir-Re Ferdinand tar-Rumanija]] u l-[[Il-Prinċep Kiril tal-Bulgarija|Prinċep Kiril tal-Bulgarija]].<ref name="Tomašević" /> Xogħlijiet oħra magħrufa jinkludu l-iskulturi ''Children in the Snow'' (1923), ''Good Friends'' (1923), u ''Bato is Playing'' (1925), kif ukoll il-plakka ''Consolation'' (1927). Fil-karriera bikrija tagħha, Despić-Simonović kienet influwenzata mill-ideali tar [[Rinaxximent|-Rinaxximent bikri]], iżda wara adottat approċċ [[Impressjonista|impressjonista.]] Despić-Simonović kienet l-ewwel skultur fil-Bosnja-Ħerzegovina tal-lum, u baqagħt l-unika wieħed matul il-[[Perjodu ta 'bejn gwerer|perjodu ta' bejn il]] -gwerer. In-nisa Bosnjakki dak iż-żmien kienu l-aktar illitterati u ma ħadu l-ebda sehem fil-ħajja pubblika, iżda l-karriera ta’ Despić-Simonović iffjorixxiet u kienet magħrufa sew fis-soċjetà. F'intervista tal-1937, hija lmentat dwar it-trattament ta' [[artisti nisa]], u qalet: "Jiena impressjonata li l-artisti rġiel ma jivvalutawx ix-xogħol artistiku tan-nisa. Għandhom faċli. . . Meta tifel ta' artist raġel ikun marid, huwa jibqa' jagħmel xogħolu. Meta binti kellha [[tifu]], jien ma impurtanix mill-iskultura."<ref name="Tomašević" /> Despić-Simonović kienet ispirata mill-maternità u spiss kienet tpinġi lil uliedha. Hija kienet partikolarment ħerqana li tagħmel monument lill-ommijiet, simili għall- [[Qabar tas-Suldat Mhux Magħruf]], li kien qed isir mifrux mad-dinja kollha. L-idea tagħha ma ġietx sostnuta, u sostniet li ġiet [[Plaġjariżmu|ikkupjata]] u wara realizzata fl-Istati Uniti. == Ħajja aktar tard == Matul it- [[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], Despić-Simonović qagħdet fil-propjetà tagħha ħdejn Sarajevo. L-iskarsezza fil-gwerra ġiegħlitha tixtri baqra biex issostni l-familja. Skond bintha, il-familja kellha taħbi l-baqra mis-suldati fl-atelier tagħha, u l-annimal f'diffikultà għamel ħsara f'numru ta' skulturi. Despić-Simonović mietet fit-12 ta' Lulju 1961 fl-atelier tagħha f'Vasin Han.<ref name="Tomašević" /> Pjanijiet biex jipproteġu d-dar tagħha u jibdluha f'kolonja ta' artisti ħarġu ftit snin wara mewtha iżda qatt ma ġew realizzati. Id-dar ġiet restawrata fl-2005 minn sid ġdid, u dak iż-żmien instabu numru ta’ busti tal-ġibs li qabel ma kienux magħrufa wara bibien moħbija tal-kantina. == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Despić-Simonović, Iva}} [[Kategorija:Mietu fl-1961]] [[Kategorija:Twieldu fl-1890]] [[Kategorija:Skulturi]] [[Kategorija:Nies Kroati]] 6z10e6ti8lxbjvuahw4ygb1q5tk1314 0 27344 333711 327141 2026-11-05T04:05:13Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333711 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Lascaux painting.jpg|daqsminuri|278x278px|Tpittir mal-ħitan ta' Lascaux]] '''Lascaux''' ([ɡʁɔt də lasko]; bil-Franċiż magħrufa wkoll bħala ''Grotte de Lascaux'', jiġifieri l-'''Għar ta' Lascaux''')<ref>{{Ċita web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/lascaux|titlu=Lascaux definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary|sit=www.collinsdictionary.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-09-12}}</ref> huwa network ta' għerien ħdejn il-villaġġ ta' [[Montignac]], fid-dipartiment ta' [[Dordogne]] fil-Lbiċ ta' [[Franza]]. Iżjed minn 600 [[pittura]] ġew impittra mal-ħitan interni u s-saqaf tal-għar. It-tpittir jirrappreżenta primarjament [[Annimal|annimali]] kbar, tipikament fawna kontemporanja lokali li tikkorrispondi mal-fossili ddokumentati fiż-żona mill-aħħar tal-era Paleolitika. Dawn huma [[frott]] l-isforz konġunt ta' ħafna ġenerazzjonijiet u, b'dibattitu kontinwu, issa huwa stmat li t-tpittir sar madwar 17,000 sena ilu (fil-bidu tal-era Magdalenjana).<ref>{{Ċita web|url=http://www.visual-arts-cork.com/prehistoric/lascaux-cave-paintings.htm|titlu=Lascaux Cave Paintings: Layout, Meaning, Photographs|sit=www.visual-arts-cork.com|data-aċċess=2021-09-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/871930.stm|titlu=BBC News {{!}} SCI/TECH {{!}} Ice Age star map discovered|sit=news.bbc.co.uk|data-aċċess=2021-09-12}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Whitehouse|isem=David|kunjom2=Whitehouse|isem2=&#32;David|data=2000-08-09|titlu=Ice Age star map discovered|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/871930.stm|pubblikatur=BBC News}}</ref> Lascaux tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1979, bħala element ewlieni tas-Siti Preistoriċi u l-Għerien Iddekorati tal-Wied ta' Vézère.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/85/|titlu=Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-09-12}}</ref> L-għerien oriġinali ngħalqu għall-pubbliku mill-1963, peress li l-kundizzjoni tagħhom bdiet sejra għall-agħar, iżda issa hemm diversi repliki li wieħed jista' jżur minflok. == Storja mill-iskoperta mill-ġdid == [[Stampa:Lascaux entrance.jpg|xellug|daqsminuri|Daħla moderna għall-Għar ta' Lascaux oriġinali]] Fit-12 ta' Settembru 1940, id-daħla tal-Għar ta' Lascaux ġiet skoperta mill-ġuvni ta' 18-il sena [[Marcel Ravidat]] meta l-kelb tiegħu, Robot, waqa' f'ħofra. Ravidat reġa' mar fil-post flimkien ma' tlieta minn sħabu, [[Jacques Marsal]], [[Georges Agnel]], u [[Simon Coencas]]. Huma daħlu fl-għar minn xaft fond 15-il metru li huma kienu jemmnu li seta' kien passaġġ leġġendarju sigriet li jwassal għall-Villa ta' Lascaux fil-qrib.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.worldhistory.org/Lascaux_Cave/|titlu=Lascaux Cave|sit=World History Encyclopedia|lingwa=en|data-aċċess=2021-09-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.historytoday.com/archive/months-past/discovery-lascaux-cave-paintings|titlu=Discovery of the Lascaux Cave Paintings {{!}} History Today|sit=www.historytoday.com|data-aċċess=2021-09-12}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.dailytelegraph.com.au/news/how-a-dog-called-robot-helped-reveal-lascauxs-prehistoric-art-gallery/news-story/717e1cb7dc68c1302f2575e5cdc67fe9|titlu=Lascaux’s prehistoric cave of wonders discovered by a dog|kunjom=2015 - 12:00am|data=2015-09-10|sit=dailytelegraph|lingwa=en|data-aċċess=2021-09-12}}</ref> Iż-żgħażagħ skoprew li l-ħitan tal-għar kienu miksijin pitturi ta' annimali.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Jr|isem=Robert Mcg Thomas|data=1995-03-31|titlu=Marcel Ravidat Is Dead at 72; Found Lascaux Cave Paintings|url=https://www.nytimes.com/1995/03/31/obituaries/marcel-ravidat-is-dead-at-72-found-lascaux-cave-paintings.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-09-12}}</ref><ref name=":3">Bahn, Paul G. (2007). ''Cave Art: A Guide to the Decorated Ice Age Caves of Europe''. London: Frances Lincoln. pp. 81–85. ISBN <bdi>978-0711226555</bdi>.</ref> Il-galleriji li jissuġġerixxu li hemm xi tip ta' kontinwità, kuntest jew sempliċement jirrappreżentaw kompartiment fl-għar ingħataw ismijiet differenti. Fosthom insibu s-''Sala l-Kbira tal-Barrin'', il-''Passaġġ'', ix-''Xaft'', in-''Navata'', l-''Apsida'', u l-''Kamra tal-Felini''. Huma rritornaw flimkien ma' Abbé [[Henri Breuil]] fil-21 ta' Settembru 1940; Breuil għamel bosta skizzi tal-għar, u wħud minnhom illum il-ġurnata jintużaw bħala materjal ta' studju minħabba d-degradazzjoni estrema ta' ħafna mill-pitturi. Breuil kien akkumpanjat minn [[Denis Peyrony]], [[kuratur]] tal-[[Mużew]] tal-[[Preistorja]] ta' [[Les Eyzies]], [[Jean Bouyssonie]] u Dr. Cheynier. Il-kumpless tal-għar infetaħ għall-pubbliku fl-14 ta' Lulju 1948, u l-investigazzjonijiet arkeoloġiċi inizjali bdew sena wara, u ffukaw fuq ix-Xaft. Sal-1955, id-diossidu tal-karbonju, is-sħana, l-umdità, u kontaminanti oħra prodotti mill-1,200 viżitatur li kienu jżuru s-sit kuljum kienu viżibbilment ikkawżaw ħsara lill-pitturi. Minħabba l-kundizzjoni tal-arja marret għall-agħar, kulma jmur diversi fungi u likeni infestaw il-ħitan. B'konsegwenza ta' dan, l-għar ingħalaq għall-pubbliku fl-1963, il-pitturi ġew restawrati għall-istat oriġinali tagħhom, u ġiet introdotta sistema ta' monitoraġġ ta' kuljum. === Repliki === [[Stampa:Lascaux-IV 01.jpg|daqsminuri|282x282px|Parti minn Lascaux IV]] Minħabba l-problemi ta' konservazzjoni fl-għar oriġinali, kien sar ferm importanti li jinħolqu repliki. ==== Lascaux II ==== ''Lascaux II'', kopja eżatta tas-''Sala l-Kbira tal-Barrin'' u tal-''Gallerija Mpittra'' ntweriet fil-Grand Palais f'[[Pariġi]], qabel ma ntweriet mill-1983 qrib l-għar oriġinali (madwar 200 metru jew 660 pied 'il bogħod). Dan kien kompromess u tentattiv sabiex tiġi ppreżentata impressjoni tal-iskala u tal-kompożizzjoni tal-pitturi għall-pubbliku mingħajr ma ssir ħsara lill-pitturi oriġinali.<ref name=":1" /><ref name=":3" /> Firxa sħiħa tal-arti tal-ħitan ta' Lascaux hija ppreżentata ftit kilometri mis-sit fiċ-Ċentru tal-[[Arti]] Preistorika, Le Parc du Thot, fejn jiġu rrappreżentati wkoll repliki tridimensjonali b'daqs reali ta' annimali mill-fawna tal-Era Glaċjali.<ref>{{Ċita web|url=https://france3-regions.francetvinfo.fr/nouvelle-aquitaine/dordogne/perigord/au-thot-24-retour-loups-prehistoriques-1259593.html|titlu=Au Thot (24) : le retour des loups "préhistoriques"|sit=France 3 Nouvelle-Aquitaine|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2021-09-12}}</ref> Il-pitturi għal dan is-sit ġew replikati bl-istess tip ta' materjali bħall-ossidu tal-[[ħadid]], il-karbonju u l-okra li x'aktarx kienu jintużaw 19,000 sena ilu.<ref name=":2" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.thoughtco.com/lascaux-cave-170323|titlu=The Beautiful and Famous Lascaux Cave|kunjom=M. A.|isem=Anthropology|kunjom2=B. Ed.|isem2=Illinois State University|kunjom3=Twitter|isem3=Twitter|sit=ThoughtCo|lingwa=en|data-aċċess=2021-09-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://labos.ulg.ac.be/cipa/wp-content/uploads/sites/22/2015/07/25_eshleman.pdf|titlu=Lectures on the Ice-Age Painted Caves of Southwestern France (PDF)|arkivju-data=2022-12-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221212001654/http://labos.ulg.ac.be/cipa/wp-content/uploads/sites/22/2015/07/25_eshleman.pdf|data-aċċess=2021-09-12|url-status=dead}}</ref><ref>Ferrier, Catherine; Debard, Évelyne; Kervazo, Bertrand; Brodard, Aurélie; Guibert, Pierre; Baffier, Dominique; Feruglio, Valérie; Gély, Bernard; Geneste, Jean-Michel (28 December 2014). "Heated walls of the cave Chauvet-Pont d'Arc (Ardèche, France): characterization and chronology". ''PALEO. Revue d'archéologie préhistorique'' (25): 59–78. ISSN 1145-3370.</ref> Matul is-snin ġew prodotti repliki oħrajn tal-Għar ta' Lascaux. ==== Lascaux III ==== ''Lascaux III'' hija serje ta' ħames riproduzzjonijiet eżatti tal-arti tal-għar (in-Navata u x-Xaft) li, mill-2012, ivvjaġġaw madwar id-dinja u b'hekk l-għarfien dwar Lascaux ġie kondiviż ferm 'il bogħod mill-għar oriġinali. ==== Lascaux IV ==== ''Lascaux IV'' is a new copy of all the painted areas of the cave that forms part of the International Centre for Parietal Art (Centre International de l'Art Pariétal). Since December 2016 this larger and more accurate replica which integrates digital technology into the display is presented in a new museum built by Snøhetta inside the hill overlooking Montignac.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lascaux.fr/en|titlu=Lascaux IV|sit=Semitour|lingwa=en|data-aċċess=2021-09-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://snohetta.com/projects/322-lascaux-iv-the-international-centre-for-cave-art|titlu=Lascaux IV: The International Centre for Cave Art|sit=snohetta.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-09-12}}</ref> === Bċejjeċ tal-fuħħar u ritratti stampati === Il-bċejjeċ tal-fuħħar Franċiżi mir-reġjun – iddekorati b'immaġnijiet tal-pitturi ta' Lascaux – fl-imgħoddi kienu jiġu prodotti u mibjugħa b'abbundanza fi ħdan ir-reġjuni tal-madwar bħala oġġetti tal-arti u tifkiriet. Issa sar diffiċli ssib bħalhom minħabba li l-immaġnijiet issa għandhom il-jeddijiet tal-awtur. Ritratti stampati tal-immaġnijiet huma disponibbli biss għax-xiri mill-ħanut tal-mużew ta' Lascaux. == Ġeografija == [[Stampa:Lascaux II.jpg|xellug|daqsminuri|280x280px|Riproduzzjoni tal-arti ta' Lascaux f'Lascaux II]] Fil-kompożizzjoni sedimentarja tiegħu, il-baċir tad-drenaġġ tax-xmara Vézère jkopri kwart mid-dipartiment ta' Dordogne, l-iktar reġjun fit-Tramuntana tal-Périgord Iswed. Qabel ma tingħaqad max-xmara Dordogne ħdejn [[Limeuil]], il-fluss tax-xmara Vézère jaqbad direzzjoni lejn il-Lbiċ. Fil-punt ċentrali tagħha, il-fluss tax-xmara fih serje ta' lilwiet qalb irdumijiet għoljin tal-[[ġebla tal-ġir]] li jiddeterminaw il-pajsaġġ. Iktar 'il fuq minn dan il-punt wieqaf bil-lilwiet, ħdejn Montignac u qrib Lascaux, is-superfiċe tal-art ma tibqax daqshekk wieqfa; il-baċir tal-wied jitwessa', u x-xtut tax-xmara ma jibqgħux weqfin. Il-wied ta' Lascaux jinsab ftit 'il bogħod mill-konċentrazzjonijiet prinċipali ta' għerien iddekorati u ta' siti abitati, li l-biċċa l-kbira minnhom ġew skoperti iktar 'l isfel.<ref name=":4">Nechvatal, Joseph (2011). ''Immersion into Noise''. Ann Arbor: Open Humanities Press. pp. 74–76. ISBN <bdi>978-1-60785-241-4</bdi>.</ref> Madwar il-villaġġ ta' Eyzies-de-Tayac Sireuil, hemm saħansitra 37 għar u postijiet kennija ddekorati, kif ukoll għadd ikbar ta' siti li kienu abitati fl-aħħar tal-Paleolitiku, li jinsabu fil-beraħ, iżda għall-kenn ta' xi rdum, jew fid-daħla ta' wieħed mill-għerien karstiċi taż-żona. Din hija l-ikbar konċentrazzjoni fl-[[Ewropa]]. == Pitturi u immaġnijiet == [[Stampa:Lascaux, Megaloceros.jpg|daqsminuri|227x227px|Megaloċeru u linja ta' tikek]] L-għar fih kważi 6,000 immaġni, li jistgħu jiġu raggruppati fi tliet kategoriji prinċipali: annimali, bnedmin, u sinjali astratti. Il-pitturi ma fihom l-ebda immaġni tal-pajsaġġ tal-madwar jew tal-veġetazzjoni ta' dak iż-żmien.<ref name=":4" /> Il-biċċa l-kbira tal-immaġnijiet ġew impittra fuq il-ħitan b'kuluri ħomor, sofor u suwed minn għadd kumpless ta' pigmenti minerali,<ref>Dickson, D. Bruce (1992). ''The Dawn of Belief: Religion in the Upper Paleolithic of Southwestern Europe''. ISBN <bdi>9780816513369</bdi>. p. 110.</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.slac.stanford.edu/cgi-wrap/getdoc/slac-pub-12224.pdf|titlu=Chalmin E, Farges F, Vignaud C, et al. Discovery of Unusual Minerals in Paleolithic Black Pigments from Lascaux (France) and Ekain (Spain)|data-aċċess=2021-09-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240601073747/http://www.slac.stanford.edu/cgi-wrap/getdoc/slac-pub-12224.pdf|arkivju-data=2024-06-01|url-status=dead}}</ref> fosthom komposti tal-ħadid bħall-ossidu tal-ħadid (okra)<ref>Rapp, George R. (2013). ''Archaeomineralogy''. ISBN <bdi>9783662050057</bdi>. p. 204.</ref>, l-ematit, u l-goetit<ref name=":5">{{Ċita web|url=http://www.visual-arts-cork.com/prehistoric/lascaux-cave-paintings.htm|titlu=Lascaux Cave Paintings: Layout, Meaning, Photographs|sit=www.visual-arts-cork.com|data-aċċess=2021-09-12}}</ref>, kif ukoll pigmenti li fihom il-manganiż. Jaf intuża wkoll il-karbonju iżda mhux ħafna.<ref>Rapp, George R. (2013). ''Archaeomineralogy''. ISBN <bdi>9783662050057</bdi>. p. 199.</ref> Fuq uħud mill-ħitan tal-għar, il-kulur jaf ġie applikat bħala sospensjoni ta' pigment fix-xaħam ta' annimal jew inkella fit-tafal jew fl-ilma tal-pjan rikk bil-kalċju tal-għar, u b'hekk iż-żebgħa li kienet tiġi prodotta kienet tiġi assorbita f'xi ċarruta u applikata jew imċappsa mal-ħitan, u mhux applikata b'pinzell. F'żoni oħra, il-kulur kien jiġi applikat bl-isprejjar tal-pigmenti bl-infiħ tat-taħlita minn ġo tubu, bħal pereżempju xi għadma jew il-bażi ta' rixa. Fejn is-superfiċe tal-blat hija iktar ratba, xi disinni ġew inċiżi fil-blat. Bosta immaġnijiet bilkemm għadhom jintgħarfu għax iċċaraw wisq, u oħrajn iddeterjoraw għalkollox.<ref name=":5" /> Iktar minn 900 jistgħu jiġu identifikati bħala annimali, u 605 minnhom ġew identifikati bi preċiżjoni. Minn dawn l-immaġnijiet, hemm 364 pittura ta' ekwini kif ukoll 90 pittura ta' ċriev maskili. Hemm ukoll bhejjem tal-ifrat u biżonti, li jirrappreżentaw bejn 4 sa 5 % tal-immaġnijiet. Barra minn hekk, hemm immaġnijiet oħra, fosthom ta' seba' felini, ta' [[għasfur]], ta' ors, ta' rinoċeronte, u ta' [[bniedem]]. Ma hemm kważi l-ebda immaġni ta' renni, minkejja li kienu s-sors ewlieni ta' ikel għall-artisti.<ref name=":6">Curtis, Gregory (2006). ''The Cave Painters: Probing the Mysteries of the World's First Artists'' (1st ed.). New York: Alfred A. Knopf. pp. 96–97, 102. ISBN <bdi>1400043484</bdi>.</ref> Fuq il-ħitan instabu wkoll immaġnijiet ġeometriċi. L-iżjed sezzjoni famuża tal-għar hija s-Sala l-Kbira tal-Barrin, fejn ġew impittra barrin, ekwini, speċi ta' gendus estint (''Bos primigenius''), ċriev maskili u l-uniku ors tal-għar. L-erba' barrin suwed, jew speċi ta' gniedes estinti, huma l-pittura dominanti fost is-36 annimali rrappreżentati fis-sala. Wieħed mill-barrin huwa twil 5.2 metri u huwa l-ikbar annimal impitter fl-għerien sa issa. Barra minn hekk, il-barrin jidhru qishom qed mexjin.<ref name=":6" /> Pittura msejħa l-"Biżonti Kontra ta' Xulxin", li tinstab fil-kompartiment tal-għar imsejjaħ in-Navata, spiss titqies bħala eżempju tal-ħila tal-pitturi Paleolitiċi tal-għerien. Is-saqajn ta' wara tal-biżonti kontra ta' xulxin joħolqu l-illużjoni li sieq hija eqreb mill-oħra. Dan id-dettall viżiv fix-xena juri forma primittiva ta' perspettiva li kienet partikolarment avvanzata għal dak iż-żmien. === Rappreżentazzjoni tal-ħitan === [[Stampa:Lascaux.svg|xellug|daqsminuri|500x500px|Pjanta ta' Lascaux]] Is-Sala l-Kbira tal-Barrin fiha l-iżjed kompożizzjoni spettakolari ta' Lascaux. Il-ħitan tal-kalċit tagħha mhumiex adattati għall-inċiżjonijiet, għaldaqstant hija ddekorata biss b'pitturi, spiss ta' dimensjonijiet impressjonanti: uħud huma twal sa ħames metri. Żewġ ringieli ta' gniedes estinti jħarsu faċċata ta' xulxin, tnejn fuq naħa u tlieta fuq oħra. Żewġ gniedes estinti fin-naħa tat-Tramuntana huma akkumpanjati minn madwar għaxar [[Żiemel|żwiemel]] u annimal enigmatiku kbir, b'żewġ linji dritti fuq rasu li wasslu biex jiġi mlaqqam bħala "unikornu". Fuq in-naħa tan-Nofsinhar, tliet gniedes estinti kbar jinsabu maġenb tliet oħra iżgħar, impittra bl-aħmar, kif ukoll sitt ċriev żgħar u l-uniku ors fl-għar, sovraimpost fuq żaqq gendus estint u diffiċli biex jintgħaraf. Id-''Diverticulum'' Assjali huwa ddekorat ukoll b'bhejjem tal-ifrat u żwiemel akkumpanjati minn ċriev u mogħoż tal-barr. Tpinġija ta' żiemel sfrattat ġie mpinġi b'biċċa manganiż, madwar 2.5 metri 'l fuq mill-art. Xi annimali huma mpittra fuq is-saqaf u qishom ġejjin u sejrin minn ħajt għall-ieħor. Dawn ir-rappreżentazzjonijiet, li kienu jeħtieġu l-użu ta' xi armar biex jiġu mpittra, fihom ukoll bosta sinjali mpittra (stikek, tikek u sinjali rettangolari). Il-Passaġġ għandu dekorazzjoni ddegradata ħafna, l-iktar minħabba ċ-ċirkolazzjoni tal-arja. In-Navata fiha erba' gruppi ta' immaġnijiet: il-pannell tal-Empreinte, il-pannell tal-Baqra s-Sewda, il-pannell taċ-Ċriev fl-Ilma u l-pannell tal-Biżonti Kontra ta' Xulxin. Dawn l-opri tal-arti huma akkumpanjati minn bosta sinjali ġeometriċi enigmatiċi, fosthom qisha skakkiera kkulurita li H. Breuil sejjaħ "stemma". Id-''Diverticulum'' tal-Felini ssemma hekk minħabba l-immaġni ta' grupp ta' felini, u waħda minnhom qisha qed tpixxi biex timmarka t-territorju tagħha. L-aċċess hawnhekk huwa diffiċli ħafna. Wieħed jista' jara inċiżjonijiet ta' annimali selvaġġi bi stil pjuttost inġenwu. Hemm ukoll annimali oħra assoċjati mas-sinjali, inkluż rappreżentazzjoni ta' żiemel minn quddiem, li huwa eċċezzjonali fl-arti Paleolitika għaliex l-annimali s-soltu jiġu rrappreżentati mill-profil tagħhom jew minn "perspettiva kontorta". L-Apsida fiha iktar minn elf inċiżjoni. Uħud minnhom huma sovraimposti fuq il-pitturi, u jikkorrispondu għall-annimali u għas-sinjali. Hemm ukoll l-uniku renna rrappreżentata f'Lascaux. Il-Bir fih l-iktar xena enigmatika ta' Lascaux: [[raġel]] itifalliku b'ras ta' għasfur li jidher qisu mimdud mal-art, forsi wara li ntlaqat minn biżont imniffed minn lanza; maġenbu hemm oġġett twil b'għasfur fuqu, u fuq ix-xellug hemm rinoċeronte sejjer in-naħa opposta tiegħu. Diversi interpretazzjonijiet ta' x'hemm irrappreżentat hawnhekk ġew ippreżentati.<ref>Eshleman, Clayton, ''Juniper Fuse: Upper Paleolithic Imagination & the Construction of the Underworld'', pp. 35–36, 2003, Wesleyan University Press, ISBN 0819566055.</ref> Hemm ukoll żiemel fuq il-ħajt oppost. Żewġ gruppi ta' sinjali huma preżenti f'din il-kompożizzjoni: * bejn ir-raġel u r-rinoċeronte hemm tliet pari ta' qishom punteġġjatura diġitizzata li jinstabu fil-qiegħ tad-''Diverticulum'' tal-[[Qattus]], fl-iżjed parti remota tal-għar; * taħt ir-raġel u l-biżont hemm sinjal imxewwek kumpless li jinstab ukoll kważi bħala kopja identika fuq ħitan u punti oħrajn tal-għar magħmula mill-blat ramli. === Interpretazzjoni === L-interpretazzjoni tal-Arti Paleolitika hija problematika, peress li tista' tiġi influwenzata mill-preġudizzji u mit-twemmin tagħna stess. Xi antropologi u storiċi tal-arti ħarġu b'teorija li l-pitturi jaf huma rakkont ta' suċċess tal-kaċċa fl-imgħoddi, jew jistgħu jirrappreżentaw ritwal mistiku sabiex itejbu l-isforzi tal-kaċċa tagħhom fil-futur. Din it-teorija tal-aħħar hija appoġġata mill-immaġnijiet fuq xulxin ta' grupp ta' annimali fl-istess post fl-għar bħal dak ta' grupp ieħor ta' annimali, li jissuġġerixxu li żona tal-għar kienet meqjusa iktar ta' suċċess għat-tbassir ta' kaċċa tajba.<ref>{{Ċita web|url=http://www.karstworlds.com/2010/12/lascaux-cave-history.html|titlu=Lascaux cave: History|kunjom=Vortex|lingwa=en|data-aċċess=2021-09-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181127064613/http://www.karstworlds.com/2010/12/lascaux-cave-history.html|arkivju-data=2018-11-27|url-status=dead}}</ref> Permezz tal-applikazzjoni tal-metodu ikonografiku ta' analiżi għall-pitturi ta' Lascaux (l-istudju tal-pożizzjoni, tad-direzzjoni u tad-daqs tal-immaġnijiet; l-organizzazzjoni tal-kompożizzjoni; it-teknika tat-tpittir; id-distribuzzjoni tal-kuluri; ir-riċerka taċ-ċentru tal-immaġni), [[Thérèse Guiot-Houdart]] ippruvat tifhem il-funzjoni simbolika tal-annimali, sabiex tidentifika t-tema ta' kull immaġni u finalment tirrikostitwixxi l-ġrajja rrakkontata permezz tal-pitturi mal-ħitan tal-għar.<ref>Guiot-Houdart, Thérèse (2004). ''Lascaux et les mythes'' (bil-Franċiż). Périgueux: Pilote 24. ISBN <bdi>2-912347-39-4</bdi>.</ref> [[Stampa:Lascaux2.jpg|daqsminuri|268x268px|Pittura ta' ekwin estint f'Lascaux]] Julien d'Huy u Jean-Loïc Le Quellec urew li ċerti sinjali angolari jew imxewkin ta' Lascaux jistgħu jiġu analizzati bħala "arma" jew "ġrieħi". Dawn is-sinjali jaffettwaw lill-annimali perikolużi — il-felini l-kbar, il-gniedes estinti, u l-biżonti — iktar minn oħrajn u jistgħu jiġu spjegati bħala sinjali tal-biża' tal-animazzjoni tal-immaġni.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=D&#39|isem1=Julien|kunjom2=Huy|titlu=2010. Les animaux &quot;fléchés&quot; à Lascaux : nouvelle proposition d&#39;interprétation.|url=https://www.academia.edu/943054/2010_Les_animaux_fl%C3%A9ch%C3%A9s_%C3%A0_Lascaux_nouvelle_proposition_dinterpr%C3%A9tation_Pr%C3%A9histoire_du_Sud_Ouest_18_2_161_170|rivista=Préhistoire du Sud-Ouest, 18(2): 161-170.}}</ref> Sejba oħra tappoġġa l-ipoteżi ta' immaġnijiet nofshom animati. F'Lascaux, il-biżonti, il-gniedes estinti, u l-mogħoż tal-barr mhumiex irrappreżentati maġenb xulxin. Min-naħa l-oħra, wieħed jista' jinnota sistema ta' biżonti-żwiemel-[[Iljun|iljuni]] u sistema ta' gniedes estinti-żwiemel-ċriev-orsijiet, li spiss jiġu assoċjati.<ref>Denis Tauxe (2007)."L’organisation symbolique du dispositif pariétal de la grotte de Lascaux", ''Préhistoire du Sud-Ouest'', 15: 177–266.</ref> Tali distribuzzjoni jaf turi relazzjoni bejn l-ispeċijiet impittra u l-kundizzjonijiet ambjentali tagħhom. Il-gniedes estinti u l-biżonti jiġġieldu kontra xulxin, u ż-żwiemel u ċ-ċriev huma soċjali ħafna ma' annimali oħra. Il-biżonti u l-iljuni kienu jgħixu fil-beraħ fil-pjanuri; il-gniedes estinti, iċ-ċriev u l-orsijiet kienu assoċjati mal-foresti u mal-imraġ; il-mogħoż tal-barr maż-żoni bil-blat, u ż-żwiemel kienu jadattaw ruħhom sew għal dawn iż-żoni. Id-distribuzzjoni tal-pitturi ta' Lascaux tista' tiġi spjegata permezz ta' twemmin fil-ħajja reali tal-ispeċijiet impittra, fejn l-artisti ppruvaw jirrispettaw il-kundizzjonijiet ambjentali reali tagħhom.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=D&#39|isem1=Julien|kunjom2=Huy|titlu=2011. La distribution des animaux à Lascaux reflèterait leur distribution naturelle.|url=https://www.academia.edu/1268672/2011_La_distribution_des_animaux_%C3%A0_Lascaux_refl%C3%A8terait_leur_distribution_naturelle_Bulletin_de_la_Soci%C3%A9t%C3%A9_Historique_et_Arch%C3%A9ologique_du_P%C3%A9rigord_CXXXVIII_4_493_502|rivista=Bulletin de la Société Historique et Archéologique du Périgord, CXXXVIII(4): 493-502.}}</ref> Iż-żona mpittra msejħa l-Apsida hija inqas magħrufa, u hija kompartiment ġej semisferiku għat-tond qisu apsida ta' [[Katidral|bażilika]] [[Rumanesk|Rumaneska]]. Bejn wieħed u ieħor għandha dijametru ta' 4.5 metri u hija miksija minn fuq s'isfel (inkluż is-saqaf) b'eluf ta' tpinġijiet bl-inċiżjonijiet imgerfxin u fuq xulxin.<ref>Leroi-Gourhan, André. ''The Art of Prehistoric Man in Western Europe''. London: Thames and Hudson. 1968. p. 315.</ref> Is-saqaf tal-Apsida, li jvarja minn għoli ta' 1.6 metru sa 2.7 metri mill-art tal-għar oriġinali, tant fih dekorazzjonijiet u inċiżjonijiet li x'aktarx li dan jindika li n-nies preistoriċi li għamluhom, l-ewwel kienu bnew xi tip ta' armar biex ilaħħqu mas-saqaf.<ref>Mario Ruspoli, ''The Cave of Lascaux: The Final Photographic Record'' (New York: Abrams, 1983) pp. 146–47.</ref> [[Stampa:Lascaux 01.jpg|xellug|daqsminuri|250x250px|Ix-xena famuża fix-Xaft ta' Lascaux]] Skont [[David Lewis-Williams]] u [[Jean Clottes]], li studjaw arti li presumibbilment hija simili tal-poplu San fin-Nofsinhar tal-[[Afrika]], dan it-tip ta' arti hija spiritwali fin-natura tagħha u hija relatata ma' viżjonijiet esperjenzati matul iż-[[żfin]]-''trance'' ta' xi ritwali. Dawn il-viżjonijiet huma funzjoni tal-moħħ tal-bniedem u huma interdipendenti fuq il-pożizzjoni ġeografika.<ref>Harry Francis Mallgrave (26 June 2013). ''Architecture and Embodiment: The Implications of the New Sciences and Humanities for Design''. Routledge. pp. 190–. ISBN <bdi>978-1-135-09424-9</bdi>.</ref> [[Nigel Spivey]], professur tal-arti u tal-arkeoloġija klassika fl-Università ta' Cambridge, saħaq ukoll fis-sensiela tiegħu, ''How Art Made the World'' (Kif l-Arti Sawret lid-Dinja), li mudelli ta' tikek u ta' kannizzati sovraimposti fuq l-immaġnijiet rappreżentattivi tal-annimali huma simili ħafna għal alluċinazzjonijiet ipprovokati miċ-ċaħda tas-sensi. Huwa jsostni wkoll li l-konnessjonijiet bejn dawn l-annimali importanti [[Kultura|kulturalment]] u dawn l-alluċinazzjonijiet wasslu għall-invenzjoni tal-produzzjoni tal-immaġnijiet jew għall-arti tat-tpinġija.<ref>{{Ċita web|url=https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=5404&context=theses|titlu=The cartographic paradigm in contemporary Australian landscape painting|kunjom=Gray|isem=S. W.|data=2014|data-aċċess=2021-09-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210912114442/https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?referer=&httpsredir=1&article=5404&context=theses|arkivju-data=2021-09-12|url-status=dead}}</ref> [[André Leroi-Gourhan]] studja l-għar mis-snin 60 tas-seklu 20; l-osservazzjoni tiegħu tal-assoċjazzjonijiet tal-annimali u d-distribuzzjoni tal-ispeċijiet fi ħdan l-għar wassluh biex jiżviluppa teorija Stutturalista dwar l-eżistenza ta' organizzazzjoni ġenwina tal-ispazju grafiku fis-santwarji Paleolitiċi. Dan il-mudell huwa bbażat fuq duwaliżmu maskili/femminili – li jista' jiġi osservat b'mod partikolari fil-pari tal-biżonti/taż-żwiemel u tal-gniedes estinti/taż-żwiemel – identifikabbli kemm fis-sinjali kif ukoll fir-rappreżentazzjonijiet tal-annimali. Huwa ddefinixxa wkoll evoluzzjoni kontinwa permezz ta' erba' stili konsekuttivi, mill-Era ta' Aurignac sal-Aħħar tal-Era Magdalenjana. Leroi-Gourhan ma ppubblikax analiżi dettaljata tal-immaġnijiet tal-għar. Madankollu, fix-xogħol tiegħu ''Préhistoire de l'art occidental'', ippubblikat fl-1965, huwa jressaq analiżi ta' ċerti sinjali u applika l-mudell ta' spjegazzjoni tiegħu mal-fehim ta' għerien iddekorati oħrajn. == Theddidiet == [[Stampa:Abbe Breuil in Lascaux caves at La Mouthe Wellcome M0010911.jpg|daqsminuri|299x299px|H. Breuil fl-Għar ta' Lascaux oriġinali]] Il-ftuħ tal-Għar ta' Lascaux wara t-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] biddel l-ambjent tal-għar. In-nifs 'il barra tal-1,200 viżitatur kuljum, il-preżenza tad-dawl, u l-bidliet fiċ-ċirkolazzjoni tal-arja ħolqu għadd ta' problemi. Fl-aħħar tas-snin 50 tas-seklu 20, mal-ħitan tal-għar bdew jitfaċċaw likeni u kristalli, li wasslu għall-għeluq tal-għar fl-1963. Dan wassal għar-restrizzjoni tal-aċċess tal-għar oriġinali għal ftit viżitaturi fil-ġimgħa, u għall-ħolqien ta' replika tal-għar għall-viżitaturi ta' Lascaux. Fl-2001, l-awtoritajiet li jieħdu ħsieb Lascaux biddlu s-sistema tal-arja kkundizzjonata li rriżulta fir-regolar tat-temperatura u tal-umdità. Meta s-sistema kienet ġiet stabbilita, infestazzjoni ta' ''Fusarium solani'', moffa bajda, bdiet tinfirex malajr mas-saqaf u mal-ħitan tal-għar.<ref>Joëlle Dupont; Claire Jacquet; Bruno Dennetière; Sandrine Lacoste (2007). "Invasion of the French Paleolithic painted cave of Lascaux by members of the Fusarium solani species complex". ''Mycologia''. '''99''' (4): 526–533.</ref> Jitqies li l-moffa kienet preżenti fil-ħamrija tal-għar u ġiet esposta waqt ix-xogħol tal-ħaddiema, u dan wassal biex il-fungu jinfirex. Wara dan l-avveniment, il-fungu ġie ttrattat bil-ġir verġni. Fl-2007, fungu ġdid, li ħalla tebgħat griżi u suwed, beda jinfirex fl-għar oriġinali. Fl-2008, l-għar kien fih moffa sewda. F'Jannar 2008, l-awtoritajiet għalqu l-għar għal tliet xhur, anke għax-xjenzati u għall-ħaddiema tal-preservazzjoni. Individwu wieħed biss tħalla jidħol fl-għar għal għoxrin minuta fil-ġimgħa biex jimmonitorja l-kundizzjonijiet klimatiċi. Issa ftit esperti xjentifiċi biss jitħallew jaħdmu fl-għar u għal ftit jiem fix-xahar biss, iżda l-isforzi tat-tneħħija tal-moffa xorta ħallew tbajja' skuri li għamlu ħsara lill-pigmenti fuq il-ħitan tal-għar.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Moore|isem=Molly|data=2008-07-01|titlu=Debate Over Moldy Cave Art Is a Tale of Human Missteps|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/06/30/AR2008063002363.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-09-12}}</ref> Fl-2009 ġie ddikjarat li l-problema tal-moffa kienet ġiet stabbilizzata.<ref>Saiz-Jimenez, C. (24 October 2014). ''The Conservation of Subterranean Cultural Heritage''. CRC Press. ISBN <bdi>978-0-429-22693-9</bdi>.</ref> Fl-2011, il-fungu deher li kien beda jbatti wara l-introduzzjoni ta' programm saħansitra iktar strett ta' konservazzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://phys.org/news/2011-06-lascaux-hands-off-approach-threatened-art.html|titlu=Lascaux's 18,000 year-old cave art under threat|sit=phys.org|lingwa=en|data-aċċess=2021-09-12}}</ref> Żewġ programmi ta' riċerka ġew istigati fiċ-Ċentru biex jiġi deċiż l-aqwa mod biex il-problema tiġi indirizzata, u issa l-għar fih ukoll sistema ta' klimatizzazzjoni ddisinjata apposta biex tnaqqas l-introduzzjoni ta' batterji. Organizzat permezz tal-inizjattiva tal-Ministeru Franċiż għall-Kultura, sar simpożju internazzjonali bit-titlu "Lascaux u Kwistjonijiet ta' Preservazzjoni f'Ambjenti Taħt l-Art" f'Pariġi fis-26 u fis-27 ta' Frar 2009, taħt il-presidenza ta' [[Jean Clottes]]. Laqqgħet flimkien kważi tliet mitt parteċipant minn sbatax-il pajjiż bl-għan li jiġu kkonfrontati r-riċerki u l-interventi fl-Għar ta' Lascaux mill-2001 mal-esperjenza miksuba f'pajjiżi oħra fil-qasam tal-preservazzjoni f'ambjenti taħt l-art. L-eżiti tas-simpożju ġew ippubblikati fl-2011. 74 speċjalista f'oqsma varjati bħall-[[bijoloġija]], il-bijokimika, il-[[botanika]], l-idroloġija, il-klimatoloġija, il-ġeoloġija, il-mekkanika tal-fluwidi, l-arkeoloġija, l-antropoloġija, ir-restawr u l-konservazzjoni, minn bosta pajjiżi (fosthom Franza, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], il-[[Portugall]], [[Spanja]], il-[[Ġappun]], u oħrajn) ikkontribwew għal din il-pubblikazzjoni.<ref>Coye, N. dir. (2011), ''Lascaux et la conservation en milieu souterrain: actes du symposium international (Paris, 26–27 fév. 2009) = Lascaux and Preservation Issues in Subterranean Environments: Proceedings of the International Symposium (Paris, 26 and 27 February)'', Éditions de la Maison des sciences de l'homme, p. 360.</ref> F'Mejju 2018, speċi ta' fungu, ''Ochroconis lascauxensis'', tal-filu ''Ascomycota'', ġiet uffiċjalment deskritta u msemmija għall-post fejn feġġet u ġiet iżolata, jiġifieri l-Għar ta' Lascaux. Dan seħħ wara l-iskoperta ta' speċi oħra relatata mill-qrib, ''Ochroconis anomala'', li ġiet osservata għall-ewwel darba fl-għar fis-sena 2000. Is-sena ta' wara bdew ifeġġu tikek suwed fost il-pitturi tal-għar. Qatt ma saret tħabbira uffiċjali dwar l-effett jew il-progress tat-trattamenti ppruvati.<ref>Martin-Sanchez, Pedro Maria; Nováková, Alena; Bastian, Fabiola; Alabouvette, Claude; Saiz-Jimenez, Cesareo (2012). "Two new species of the genus ''Ochroconis'', ''O. lascauxensis'' and ''O. anomala'' isolated from black stains in Lascaux Cave, France". ''Fungal Biology''. Elsevier. '''116''' (5): 574–89.</ref> Il-problema hija waħda kontinwa, kif inhuma kontinwi l-isforzi ta' kontroll tat-tkabbir ta' mikrobi u fungi fl-għar. Il-kriżijiet ta' infestazzjonijiet ta' fungi wasslu biex jiġi stabbilit Kumitat Xjentifiku Internazzjonali għal Lascaux u biex isir ħsieb mill-ġdid dwar kif jista' jingħata aċċess, u lil kemm nies, f'għerien li jkun fihom arti preistorika.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Simons|isem=Marlise|data=2007-12-09|titlu=Fungus Once Again Threatens French Cave Paintings|url=https://www.nytimes.com/2007/12/09/world/europe/09cave.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-09-12}}</ref> [[Stampa:Prehistoric Sites and Decorated Caves of the Vézère Valley-108437.jpg|daqsminuri|287x287px|Replika eżatta tal-Għar ta' Lascaux]] == Sit ta' Wirt Dinji == L-Għar ta' Lascaux ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979, bħala element ewlieni tas-Siti Preistoriċi u l-Għerien Iddekorati tal-Wied ta' Vézère.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Franza]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Preistorja]] [[Kategorija:Arti]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] lgzsrluc2r21t5rugjihgc4dme7z4hy 0 27602 333631 314748 2026-11-04T13:43:21Z ~2026-57863-54 29159 /* */ 333631 wikitext text/x-wiki {{stub|ġeografija}} {{Infobox city|name=Il-Qahra}} Il-'''Kajr''' hija l-[[belt kapitali]] tal-[[Eġittu]]. B’popolazzjoni ta’ madwar għaxar miljun ruħ, il-Kajr hija wkoll l-akbar belt fil-pajjiż u waħda mill-aktar popolati fil-kontinent [[Afrika|Afrikan]]. [[Kategorija:Bliet tal-Eġittu]] [[Kategorija:Eġittu]] [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Afrika]] 9ca61q7e4bxh81bly15hcua9u3p01by 333633 333631 2026-11-04T15:06:15Z ToniSant 4257 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/~2026-57863-54|~2026-57863-54]] ([[Diskussjoni utent:~2026-57863-54|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:Trigcly|Trigcly]] 314748 wikitext text/x-wiki {{stub|ġeografija}} {{Infobox city}} Il-'''Kajr''' hija l-[[belt kapitali]] tal-[[Eġittu]]. B’popolazzjoni ta’ madwar għaxar miljun ruħ, il-Kajr hija wkoll l-akbar belt fil-pajjiż u waħda mill-aktar popolati fil-kontinent [[Afrika|Afrikan]]. [[Kategorija:Bliet tal-Eġittu]] [[Kategorija:Eġittu]] [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Afrika]] c4na90afkuzusmi71p9aykprdtjg5py 0 27949 333725 328427 2026-11-05T07:50:02Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333725 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Ljubljana, vor der Markthalle.JPG|daqsminuri|Is-Suq Ċentrali ta' Ljubljana.]] Is-'''Suq Ċentrali ta' Ljubljana''' (bis-[[Lingwa Slovena|Sloven]]: ''Osrednja ljubljanska tržnica'') huwa suq f'[[Ljubljana]], il-[[belt kapitali]] tas-[[Slovenja]]. Il-binja tas-suq fuq xatt ix-xmara xi kultant jissejjaħ is-'''Suq ta' Plečnik''' (bis-Sloven: ''Plečnikova tržnica''). Is-suq ġie ddisinjat minn [[Jože Plečnik]] bejn l-1931 u l-1939.<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://www.dedi.si/dediscina/295-ljubljanske-trznice|titlu=Ljubljanske tržnice - DEDI|sit=www.dedi.si|data-aċċess=2022-03-23|arkivju-data=2020-09-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200923020602/http://www.dedi.si/dediscina/295-ljubljanske-trznice|url-status=dead}}</ref> Huwa estiż bejn il-Pont Triplu u l-Pont tad-Dragun, fuq ix-xatt tal-lemin tax-xmara [[Ljubljanica]].<ref name=":0" /><ref>{{Ċita web|url=http://www.slovenia-life.com/ljubljana/sightseeing/|titlu=Sightseeing - Ljubljana Life Magazine|data=2010-11-23|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101123171045/http://www.slovenia-life.com/ljubljana/sightseeing/|arkivju-data=2010-11-23|url-status=bot: unknown}}</ref> Is-suq u l-[[Pjazza]] ta' Vodnik (bis-Sloven: ''Vodnikov trg'') fejn jinsab, huma [[Monument|monumenti]] [[Kultura|kulturali]] ta' importanza nazzjonali. Is-suq parzjalment jinsab ukoll fix-Xatt ta' Adamič u Lunder Embankment (bis-Sloven: ''Adamič-Lundrovo nabrežje'') u fil-Pjazza ta' Pogačar (''Pogačarjev trg''). == Storja == It-terremot tal-1895 qered monasteru antik b'kulleġġ djoċesan għall-bniet. Wara li l-binja mġarrfa tneħħiet, il-Pjazza ta' Vodnik intużat għas-suq fil-beraħ. Il-binja tas-suq attwali, iddisinjata mill-[[arkitett]] Jože Plečnik, inbniet bejn l-1940 u l-1942 mill-kumpanija ta' [[Matko Curk]].<ref name=":1">{{Ċita web|url=http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-CJR68SJ2/|titlu=dLib.si - Domoljub: slovenskemu ljudstvu v poduk in zabavo|sit=www.dlib.si|data-aċċess=2022-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220323072106/https://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-CJR68SJ2|arkivju-data=2022-03-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://giskd2s.situla.org/rkd/Opis.asp?Esd=8822|titlu=Register nepremične kulturne dediščine|sit=giskd2s.situla.org|data-aċċess=2022-03-23}}</ref> Oriġinarjament il-binja kienet tkopri erja ta' 1,876 metru kwadru.<ref name=":1" /> [[Stampa:Ljubljana - Pogačarjev trg (2008-07).jpg|xellug|daqsminuri|Suq fil-beraħ fejn il-Pjazza ta' Pogačar]] Id-disinn tal-kumpless jirrifletti influwenzi [[Rinaxximent|Rinaxximentali]]. Ġie maħsub bħala suq fuq żewġ sulari li jsegwi l-kurvatura tax-xmara. Fuq in-naħa li tħares fuq ix-xmara, is-suq għandu twieqi semiċirkolari, filwaqt li fuq in-naħa tat-triq hemm passaġġ bil-kolonni.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.visitljubljana.com|titlu=Visit Ljubljana|sit=www.visitljubljana.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-23}}</ref> Sabiex jitħallew il-veduti tax-xmara, il-binja għandha interruzzjoni fi ħdanha permezz ta' żewġ loġoġ fil-beraħ bil-kolonni. Is-saqaf huwa miksi b'madum tal-konkos.<ref name=":2" /> Plečnik ippjana li jimla l-vojt tan-nofs bejn is-swali tas-suq b'pont mgħotti monumentali li jikkollega max-Xatt ta' Petkovšek (bis-Sloven: ''Petkovškovo nabrežje''), iżda d-disinn tiegħu ma twettaqx mill-ewwel. Il-pjanijiet tiegħu għal pont twettqu finalment f'Lulju 2010, meta ġie inawgurat il-Pont il-ġdid ta' Tal-Laħam.<ref>{{Ċita web|url=https://sloveniatimes.com/archaeologists-find-butchers-bridge-remains-from-medieval-ljubljana/|titlu=Archaeologists find Butcher's Bridge remains from Medieval Ljubljana|kunjom=W3bStudio|data=2021-08-03|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220323072050/https://sloveniatimes.com/archaeologists-find-butchers-bridge-remains-from-medieval-ljubljana/|arkivju-data=2022-03-23|url-status=dead}}</ref> == Suq == Is-suq jiftaħ kuljum għajr nhar ta' Ħadd. Għandu suq tal-fjuri f'salib it-toroq bejn il-Pjazza ta' Pogačar u l-Pjazza ta' Vodnik, suq tal-ħut u tal-[[frott]] imnixxef fis-sular ta' taħt tas-suq, u gabbani tal-prodotti tal-ħami, tal-ħalib u tal-laħam fiż-żewġ sulari. Il-passaġġ bil-kolonni fuq in-naħa tal-Pont Triplu jagħti kenn għall-gabbani tal-ħxejjex aromatiċi, tal-ħwawar, ta[[L-Arti|l-arti]] u tal-artiġjanat.<ref name=":2" /> == Status legali == [[Stampa:Fruit stalls at Ljubljana Central Market 02.JPG|daqsminuri|263x263px|Il-bejjiegħa tal-frott fis-Suq Ċentrali ta' Ljubljana]] Minn Ottubru 2008, is-suq ġie proviżorjament protett mill-Ministeru Sloven għall-Kultura taħt [[Vasko Simoniti]] bħala monument kulturali ta' importanza nazzjonali. Id-digriet ġie annullat mis-suċċessur tiegħu [[Majda Širca]] fi Frar 2009. F'Marzu 2012, il-protezzjoni fil-livell statali reġgħet ġiet ippromulgata minn [[Žiga Turk]] għal sena bil-protezzjoni tas-Sit Arkeoloġiku tal-Pjazza ta' Vodnik. Minn Ġunju 2012 hemm tilwim fi ħdan il-Muniċipalità tal-Belt ta' Ljubljana, bl-għan li jinbena parkeġġ taħt is-suq, u dan ittella' fil-Qorti Kostituzzjonali Slovena.<ref>{{Ċita web|url=https://www.rtvslo.si/kultura/drugo/mol-izpodbija-odlok-o-zasciti-trznice/285713|titlu=MOL izpodbija odlok o zaščiti tržnice|sit=RTVSLO.si|lingwa=sl|data-aċċess=2022-03-23}}</ref> Il-protezzjoni ġiet approvata mill-inizjattiva ċivili ''Tržnice ne damo'' ("Mhux se nċedu s-suq").<ref>{{Ċita web|url=https://www.24ur.com/novice/slovenija/trznice-ne-damo-2.html|titlu=Vsak dan prvi - 24ur.com|sit=www.24ur.com|data-aċċess=2022-03-23}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Is-Suq Ċentrali ta' Ljubljana huwa wieħed mit-tmien komponenti li jiffurmaw ix-[[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] ġew iddeżinjati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2021.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1643/|titlu=The works of Jože Plečnik in Ljubljana – Human Centred Urban Design|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-23}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju tal-għażla wieħed tal-UNESCO: il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":3" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Slovenja]] [[Kategorija:Jože Plečnik]] o8sexploxx2mik9ptnsbhx2p5wcgkk8 0 28227 333688 276854 2026-11-04T23:25:11Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333688 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anna Sychravová''' (twieldet fis-7 ta' Lulju 1873 – mietet fit-22 ta' Frar 1925) kienet [[Għalliem|għalliema]] u [[politiku]] [[Ċekoslovakkja|Ċekoslovakka]]. Fl-1920 ġiet eletta fil-Kamra tad-Deputati u saret waħda mill-ewwel grupp ta' membri nisa, u l-unika mara mis-[[Slovakkja]], li ġew eletti.<ref>Blanca Rodriguez Ruiz & Ruth Rubio-Marín (2012), ''The Struggle for Female Suffrage in Europe'', p. 237.</ref> == Bijografija == Sychravová twieldet f'familja ta' [[Skrivan|skrivana]] f'Humpolec fl-[[Awstrija]]-[[Ungerija]] (issa parti miċ-[[Ċekja]]) fis-7 ta' Lulju 1873. Hemmhekk saret għalliema u ħadmet fi [[Praga]] u f'[[Žižkov]], fejn ħadmet ukoll għas-servizzi taż-żgħażagħ tal-awtoritajiet provinċjali u distrettwali. Wara l-indipendenza taċ-Ċekoslovakkja wara [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], ħadmet fil-Ministeru għas-Sigurtà Soċjali għal sena qabel ma marret terġa' tgħallem fi [[Vrútky]].<ref>Aleš Ziegler (2011), Úloha žen v prvních československých parlamentních volbách roku, 1920.</ref> Hija kienet kandidat tal-Partit tal-Ħaddiema [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]] taċ-Ċekoslovakkja fl-elezzjonijiet parlamentari tal-1920, u ġiet eletta fil-Kamra tad-Deputati. Matul il-mandat tagħha kienet membru tal-Kumitat għall-[[Kultura]]. Madankollu, hija mietet fi Frar 1925 fl-isptar ta' [[Vinohrady]] qabel intemm il-mandat tagħha. Is-siġġu tagħha ttieħed minn [[Jozef Pajger]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.psp.cz/sqw/detail.sqw?org=295&id=4151|titlu=Anna Sychravová|sit=www.psp.cz|data-aċċess=2022-04-29|arkivju-data=2021-04-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210419172156/https://www.psp.cz/sqw/detail.sqw?org=295&id=4151|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Sychravová, Anna}} [[Kategorija:Politiċi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1873]] [[Kategorija:Mietu fl-1925]] kpwqqjenrlr4xpzkz9g8cx0n3yb5oqy 0 28870 333695 329634 2026-11-05T01:15:26Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333695 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''El Jadida''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: الجديدة, b'ittri Rumani: ''al-Jadīda'', [ald͡ʒadiːda]; oriġinarjament magħrufa bil-Berberu bħala '''Maziɣen''' jew '''Mazighen''' jew '''Mazagan'''; magħrufa bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]] bħala '''Mazagão''') hija belt portwali maġġuri tul il-kosta tal-[[Oċean Atlantiku]] tal-[[Marokk]], li tinsab 96 km fin-Nofsinhar tal-belt ta' [[Casablanca]], fil-provinċja ta' El Jadida u fir-reġjun ta' Casablanca-Settat.<ref>"الجهات و تسمياتها و مراكزها و العمالات و الأقاليم المكونة لها". ''Official Gazette المملكة المغربية - الجريدة الرسمية - النشرة العامة''. '''6340''' (sena 104): 1461–1533. Il-15 ta' Marzu 2015. ISSN 0851-1195</ref> Għandha popolazzjoni ta' 170,956 ruħ skont l-aħħar stimi tal-2022.<ref>{{Ċita web|url=https://population-hub.com/en/ma/population-of-el-jadida-6781.html|titlu=Population of El Jadida 2022 {{!}} El Jadida population - statistics|sit=Population HUB|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231120211853/https://population-hub.com/en/ma/population-of-el-jadida-6781.html|arkivju-data=2023-11-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|titlu=المغرب - الاحصاء العام للسكان والسكنى - 2014|url=http://archive.org/details/HCP2014|lingwa=Arabic}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://rgphentableaux.hcp.ma/Default1/|titlu=RGPH 2014|sit=rgphentableaux.hcp.ma|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-data=2022-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220813112227/http://rgphentableaux.hcp.ma/Default1|url-status=dead}}</ref> Il-belt iffortifikata, mibnija mill-[[Portugall|Portugiżi]] fil-bidu tas-seklu 16 u msejħa Mazagan (bil-Portugiż: Mazagão), ittieħdet mill-Marokkini fl-1769. Is-swar antiki ta' El Jadida huma wieħed mis-Seba' Għeġubijiet ta' Oriġini Portugiża fid-[[Id-Dinja|Dinja]].<ref>Paula Hardy; Heidi Edsall; Mara Vorhees (2005). ''Morocco''. Lonely Planet. ISBN <bdi>1-74059-678-1</bdi>.</ref> Il-belt iffortifikata Portugiża ta' Mazagan tniżżlet fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-2004<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1058/|titlu=Portuguese City of Mazagan &#x28;El Jadida&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20}}</ref>, peress li tqieset bħala "eżempju straordinarju tal-interskambju ta' influwenzi bejn il-[[Kultura|kulturi]] [[Ewropa|Ewropej]] u Marokkini" u bħala "eżempju bikri tat-twettqi tal-ideali tar-[[Rinaxximent]] integrati mat-teknoloġija tal-kostruzzjoni Portugiża".<ref name=":0" /> Skont l-UNESCO, l-iżjed binjiet importanti mill-perjodu tal-Portugiżi huma ċ-ċisterna u l-Knisja Manwelina tat-Tlugħ is-Sema.<ref name=":0" /> Il-belt, u b'mod partikolari r-raħal ġar ta' [[Sidi Bouzid]], jimtlew bin-nies fl-istaġun tas-sajf b'influss l-iktar ta' vjaġġaturi Marokkin għall-vaganzi. Fil-qrin hemm kumpless ta' Mazagan ta' ħames stilel, li jattira xi Marokkini ta' klassi medja kif ukoll bosta viżitaturi internazzjonali mill-[[Peniżola]] Għarbija kif ukoll mill-Ewropa u lil hinn. Il-kumpless ta' Mazagan fih korsa tal-golf iddisinjata minn [[Gary Player]], każinò, nightclub u ristoranti. Bejn il-kumpless ta' Mazagan u El Jadida hemm il-lukanda msejħa Pullman Hotel, u biswitha hemm ir-Royal Golf El Jadida, korsa oħra tal-golf ta' 18-il toqba. Il-preżenza tal-portijiet u tal-fabbriki fil-qrib hija l-kawża tat-tniġġis tal-bajjiet ta' El Jadida. Il-belt ilha tikber mill-2014, parzjalment bħala riżultat ta' żieda fl-attività tal-port fil-qrib ta' Jorf Lasfar u ż-żona industrijali tiegħu. == Etimoloġija == L-isem oriġinali tal-belt bil-lingwa Berbera kienet '''Maziɣen / Mazighen''', li tfisser "il-[[Berberi]]". L-ismijiet u l-laqmijiet l-oħra ta' El Jadida b'lingwi oħra kienu '''Cap Soleis'''<ref>{{Ċita web|url=http://eljadidama.unblog.fr/2008/11/27/apercu-historique-deljadida/|titlu=APERCU HISTORIQUE D’ELJADIDA|sit=eljadida.ma|lingwa=fr|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220820170940/http://eljadidama.unblog.fr/2008/11/27/apercu-historique-deljadida/|arkivju-data=2022-08-20|url-status=dead}}</ref>, '''Portus Rutilis''', '''Rusibis'''<ref>{{Ċita web|url=http://golf-eljadida.com/detailsarticle-golf-maroc/histoire-de-la-ville-d-el-jadida|titlu=Mazagan hier, El Jadida aujourd'hui|sit=golf-eljadida.com|data-aċċess=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Periods/Roman/_Texts/Ptolemy/4/1*.html#ImageMapLocation|titlu=Lacus Curtius, Ptolemy's Geography - Book IV, Chapter 1|sit=penelope.uchicago.edu|data-aċċess=}}</ref>, '''Mazighen''' (bl-Għarbi: مازيغن)<ref>(1154) Hamoudi Husseini Cherif Al-Idrisi, Muhammad ibn Muhammad ibn Abd-Allah ibn Idriss; Tabula Rogeriana. ''Tabula Rogeriana نزهة المشتاق في اختراق الآفاق''. مكتبة الثقافة الدينية. p. 550.</ref><ref>Qadi Ayyadh, Ibn Mussa ibn Ayyadh Sabti; Qadi Abu Abd-Allah, Muhammad Muhammad Ibn Sharifa (1997). ''مذاهب الحكام في نوازل الأحكام'' (2nd ed.). دار الغرب الإسلامي. p. 346.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.hespress.com/مازيغن-maziɣen-هو-الاسم-الأصلي-لمدينة-الجدي-436242.html|titlu=مازيغن Maziɣen هو الاسم الأصلي لمدينة الجديدة المغربية|data=2018-06-26|sit=Hespress - هسبريس جريدة إلكترونية مغربية|lingwa=ar|data-aċċess=2022-08-20}}</ref>, '''al-Breyja''' (bl-Għarbi: البريجة), '''Mazagão''', '''al-Mahdouma''' (bl-Għarbi: المهدومة) u '''Mazagan'''. L-isem attwali ta' El Jadida jfisser litteralment "il-Ġdida". == Storja == [[Stampa:خريطة مازاغان 1942.jpg|xellug|daqsminuri|Mappa tal-1942 imfassla mill-gvern Amerikan]] El Jadida inizjalment kienet magħrufa bħala ''al-Breyja'' meta nħatfet mill-Portugiżi fl-1502. Imbagħad saret magħrufa bil-lingwa Portugiża bl-isem ta' ''Mazagão''. Il-Portugiżi bnew ċittadella fl-1514, u fortifikazzjoni ikbar fl-1541.<ref>{{Ċita web|url=https://www.worldheritagesite.org/list/id/1058|titlu=Mazagan - World Heritage Site - Pictures, Info and Travel Reports|sit=www.worldheritagesite.org|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> Ir-Renju tal-Portugall baqa' jikkontrolla l-belt sal-1769, u mbagħad abbanduna lil Mazagão bħala l-aħħar territorju fil-Marokk. Malli ġew imġiegħla jitilqu, il-Portugiżi qerdu l-Bastjun tal-Gvernatur u evakwaw lejn il-kolonja Portugiża tal-[[Brażil]], fejn kienu stabbilew insedjament ġdid imsejjaħ ''Nova Mazagão'' (li issa jinsab f'[[Amapá]]).<ref>Jean Duvignaud, Laurent Vidal (2005). ''Mazagão, la ville qui traversa l'Atlantique : du Maroc à l'Amazonie, 1769-1783''. [[Pariġi]]: Aubier. p. 314. ISBN <bdi>2-70072360-0</bdi>.</ref> Iktar 'il quddiem il-belt ittieħdet mis-Sultan [[Mohammed ben Abdallah]] fl-1769 u fil-biċċa l-kbira tagħha baqgħet diżabitata, u ġiet imlaqqma ''al-Mahdouma'' ("l-Irvinata"). Eventwalment, is-Sultan [[Abd al-Rahman]] tal-Marokk ordna li tinbena moskea, u l-partijiet meqruda tal-belt ġew rikostruwiti matul ir-renju tiegħu fil-bidu tas-seklu 19. Il-belt li reġgħet ħadet ir-ruħ ingħatat l-isem ta' ''al-Jadida'', li litteralment tfisser "il-Ġdida".<ref name=":0" /> == Sit ta' Wirt Dinji == [[Stampa:Citerne portugaise d'el jadida.jpg|daqsminuri|Iċ-Ċisterna Portugiża]] Il-Belt Portugiża ta' Mazagan (El Jadida) ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2004.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> == Attrazzjonijiet prinċipali == * Iċ-Ċisterna Portugiża * Il-Kanuni u l-Fortizza * Il-Port l-Antik * Il-Bajja tal-Belt * It-Teatru Muniċipali (it-Teatru ta' Mohamed Afifi) * Il-Binja Muniċipali * Il-Binja tal-Posta * Il-Moskea l-Kbira * Il-Belt l-Antika * Il-Palazz l-Aħmar * Il-Fanal ta' Sidi Abou Wafi * Il-Kumpless Ekwestri === Ċisterna Portugiża === Imkabbar mill-1514, dan l-eks maħżen (x'aktarx armerija) ġie kkonvertit f'ċisterna fis-seklu 16. Il-kompartiment taħt l-art, ta' 34 metru b'34 metru, inbena b'ħames ringieli ta' ħames pilastri tal-ġebel. Il-ċisterna hija famuża speċjalment għal-livell baxx tal-ilma mal-art, li joħloq riflessjonijiet sottili u dejjem jinbidlu bil-ftit dawl li hemm u l-għamliet spartani tal-kolonni u s-saqaf. Il-kwalitajiet viżivi taċ-ċisterna wasslu biex diversi films inġibdu hemmhekk, fosthom O''thello'' ta' [[Orson Welles]] li x'aktarx li huwa l-iktar magħruf internazzjonalment.<ref>{{Ċita web|url=http://www.atlasobscura.com/places/portuguese-cistern-of-el-jadida|titlu=Portuguese Cistern of El Jadida|sit=Atlas Obscura|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> === Fortizza ta' Mazagan === [[Stampa:Forteresse Jadida 03 (cropped).JPG|daqsminuri|Il-Fortizza ta' Mazagan]] Id-disinn tal-Fortizza ta' Mazagan hija rispons għall-iżvilupp ta' artillerija moderna fir-[[Rinaxximent]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1058rev.pdf|titlu=Portuguese City of Mazagan (El Jadida) - UNESCO Advisory Body Evaluation}}</ref> L-għamla ta' stilla tal-fortizza hija madwar 250 metru bi 300 metru. Il-ħitan enormi kemxejn inklinati bħala medja huma għoljin madwar tmien metri u għandhom ħxuna ta' għaxar metri. Fuqhom hemm mogħdija bil-mixi wiesgħa żewġ metri li kienet tintuża għall-għassa. Attwalment il-fortifikazzjoni għandha erba' bastjuni: il-Bastjun ta' Sant'Anġlu fil-Lvant, il-Bastjun ta' [[San Bastjan]] fit-Tramuntana, il-Bastjon ta' [[Sant'Antnin ta' Padova|Sant'Antnin]] fil-Punent, u l-Bastjun tal-[[Spirtu s-Santu|Ispirtu s-Santu]] fin-Nofsinhar. Il-ħames wieħed, il-Bastjun tal-Gvernatur fid-daħla prinċipali, inqered kważi għalkollox mill-Portugiżi fl-1769 għajr xi fdalijiet tiegħu. Bosta kanuni Portugiżi tal-epoka kolonjali għadhom ippożizzjonati fuq il-bastjuni.<ref>{{Ċita web|url=http://www.starforts.com/mazagan.html|titlu=Fortress of Mazagan @ Starforts.com|sit=www.starforts.com|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> Il-forti għandu tliet daħliet: id-Daħla tal-Baħar, li tifforma port żgħir mas-swar tal-Grigal, id-Daħla tal-Barri mas-swar tal-Majjistral, u d-Daħla Prinċipali bi ħnejja doppja fiċ-ċentru tas-swar tan-Nofsinhar, li oriġinarjament kienet konnessa mal-art permezz ta' pont li jitla' u jinżel. Madwar il-forti hemm ħandaq wiesa' madwar għoxrin metru u fond tliet metri, li fl-imgħoddi kien mimli bl-ilma baħar. Matul żmien il-Protettorat [[Franza|Franċiż]], il-ħandaq intradam apposta u nfetħet daħla ġdid li tagħti għat-triq prinċipali tal-belt, Rua da Carreira, u għad-Daħla tal-Baħar. Tul din it-triq hemm l-iktar binjiet storiċi ppreservati tajjeb, inkluż il[[Knisja Kattolika|-Knisja Kattolika]] tat-Tlugħ is-Sema u ċ-ċisterna. == Klima == El Jadida għandha klima [[Mediterran|Mediterranja]] bi sjuf sħan (skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen: ''Csa''). Fix-xitwa tinżel iktar xita milli fis-sajf. It-temperatura annwali medja f'El Jadida hija 17.4 °C (63.3 °F). Kull sena x-xita li tinżel tammonta għal madwar 372 mm (14.65-il pulzier).<ref>{{Ċita web|url=https://en.climate-data.org/africa/morocco/el-jadida-%E2%B5%8D%E2%B5%8A%E2%B4%B0%E2%B4%B7%E2%B5%89%E2%B4%B7%E2%B4%B0-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9/el-jadida-%E2%B5%8D%E2%B5%8A%E2%B4%B0%E2%B4%B7%E2%B5%89%E2%B4%B7%E2%B4%B0-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-377/|titlu=El Jadida ⵍⵊⴰⴷⵉⴷⴰ الجديدة climate: Average Temperature, weather by month, El Jadida ⵍⵊⴰⴷⵉⴷⴰ الجديدة water temperature - Climate-Data.org|sit=en.climate-data.org|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika ta' El Jadida |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !Temp. għolja medja f'°C (°F) |16.8 (62.2) |17.5 (63.5) |19.1 (66.4) |20.4 (68.7) |22.3 (72.1) |24.4 (75.9) |26.4 (79.5) |27.9 (82.2) |25.9 (78.6) |24.3 (75.7) |20.7 (69.3) |18.4 (65.1) |22.0 (71.6) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |7.6 (45.7) |7.7 (45.9) |9.3 (48.7) |10.9 (51.6) |13.2 (55.8) |15.9 (60.6) |17.7 (63.9) |18.9 (66.0) |16.9 (62.4) |14.7 (58.5) |11.3 (52.3) |9.0 (48.2) |12.8 (55.0) |- !Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri) |49 (1.9) |48 (1.9) |41 (1.6) |32 (1.3) |16 (0.6) |4 (0.2) |0 (0) |1 (0.0) |7 (0.3) |34 (1.3) |66 (2.6) |74 (2.9) |372 (14.6) |- | colspan="14" |Sors: climate-data.org<ref>{{Ċita web|url=https://en.climate-data.org/|titlu=Climate data for cities worldwide - Climate-Data.org|sit=en.climate-data.org|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> |} == Edukazzjoni == Il-belt tospita bosta istituzzjonijiet akkademiċi postsekondarji u l-Università ta' Chouaib Doukkali<ref>{{Ċita web|url=https://www.9rayti.com/universite/universite-chouaib-doukkali-eljadida|titlu=Université Chouaïb Doukkali d'El Jadida|sit=9rayti.com|lingwa=fr|data-aċċess=2022-08-20}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.ucd.ac.ma/en/|titlu=Home|sit=UCD|lingwa=en-GB|data-aċċess=2022-08-20}}</ref>, li tinkludi l-istituzzjonijiet li ġejjin: * il-Fakultà tax-[[Xjenza]], * il-Fakultà tal-Lingwi, il-Letteratura u l-Umanitajiet,<ref>{{Ċita web|url=http://www.flshj.ucd.ac.ma/|titlu=إعلان عن تنظيم مباراة لتوظيف تقنيين اثنين (02) من الدرجة الثالثة دورة 09/11/ 2022|sit=كلية الآداب و العلوم الإنسانية الجديدة|lingwa=fr-fr|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * il-Fakultà tax-Xjenzi Ġuridiċi, Ekonomiċi u [[Xjenzi soċjali|Soċjali]],<ref>{{Ċita web|url=http://www.fsjesj.ucd.ac.ma/|titlu=FSJESJ – Faculté des Sciences Juridiques Economiques et Sociales Eljadida|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * l-Iskola Nazzjonali tax-Xjenzi Applikati (ENSA),<ref>{{Ċita web|url=http://www.ensaj.ucd.ac.ma/home/home-test/|titlu=ENSAJ|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * l-Iskola Nazzjonali tan-Negozju u l-Immaniġġjar (ENCG), * l-Iskola Superjuri tat-Teknoloġija (EST) - Sidi Bennour (barra El Jadida).<ref>{{Ċita web|url=http://www.estsb.ucd.ac.ma/|titlu=EST|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> Barra minn hekk, hemm l-Uffiċċju tat-Taħriġ Vokazzjonali u l-Promozzjoni tax-Xogħol (OFPPT), li jinkludi l-istituzzjonijiet li ġejjin: * iċ-Ċentru tal-Kwalifiki Professjonali (CQP),<ref>{{Ċita web|url=https://www.ofppt.ma/en/institutions/professional-qualification-center-el-jadida|titlu=Professional Qualification Center - El Jadida {{!}} OFPPT|sit=www.ofppt.ma|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220820170945/https://www.ofppt.ma/en/institutions/professional-qualification-center-el-jadida|arkivju-data=2022-08-20|url-status=dead}}</ref> * l-Istitut Speċjalizzat tat-Teknoloġija Applikata (ISTA) - f'Al-Massira, * l-Istitut Speċjalizzat tat-Teknoloġija Applikata (ISTA) - fil-Belt tal-Arja,<ref>{{Ċita web|url=https://www.ofppt.ma/fr/etablissements/institut-specialise-de-technologie-appliquee-cite-de-lair-el-jadida|titlu=Institut Spécialisé de Technologie Appliquée Cité de l'Air - El Jadida {{!}} OFPPT|sit=www.ofppt.ma|lingwa=fr|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220820170941/https://www.ofppt.ma/fr/etablissements/institut-specialise-de-technologie-appliquee-cite-de-lair-el-jadida|arkivju-data=2022-08-20|url-status=dead}}</ref> * l-Istitut Speċjalizzat tat-Teknoloġija tal-Lukandi u t-Turiżmu (ITHT) - f'El Jadida,<ref>{{Ċita web|url=https://www.ofppt.ma/en/institutions/specialized-institute-hotel-technology-and-tourism-el-haouzia|titlu=Specialized Institute of Hotel Technology and Tourism - El Haouzia {{!}} OFPPT|sit=www.ofppt.ma|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210418182819/https://www.ofppt.ma/en/institutions/specialized-institute-hotel-technology-and-tourism-el-haouzia|arkivju-data=2021-04-18|url-status=dead}}</ref> * l-Istitut Speċjalizzat tat-Teknoloġija tal-Lukandi u t-Turiżmu (ITHT) - f'Al Haouzia,<ref>{{Ċita web|url=https://www.ofppt.ma/en/institutions/specialized-institute-hotel-technology-and-tourism-el-haouzia|titlu=Specialized Institute of Hotel Technology and Tourism - El Haouzia {{!}} OFPPT|sit=www.ofppt.ma|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210418182819/https://www.ofppt.ma/en/institutions/specialized-institute-hotel-technology-and-tourism-el-haouzia|arkivju-data=2021-04-18|url-status=dead}}</ref> * l-Istitut tat-Teknoloġija Applikata (ITA) - f'Azemmour,<ref>{{Ċita web|url=https://www.ofppt.ma/en/institutions/institute-applied-technology-azemmour|titlu=Institute of Applied Technology Azemmour {{!}} OFPPT|sit=www.ofppt.ma|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220820170945/https://www.ofppt.ma/en/institutions/institute-applied-technology-azemmour|arkivju-data=2022-08-20|url-status=dead}}</ref> kif ukoll: * iċ-Ċentri Reġjonali għall-Professjonijiet tal-[[Edukazzjoni]] u t-Taħriġ (CRMEF), * it-Taqsima taċ-"Ċertifikat Għoli tat-Tekniċi" (BTS) - fl-iskola teknika ta' ar-Razi,<ref>{{Ċita web|url=https://inscription.ma/bts-el-jadida/|titlu=Tout sur BTS El Jadida 2022|kunjom=Équipe|isem=Notre|data=2018-01-02|sit=inscription.ma|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * it-Taqsima tal-"Klassijiet Preparatorji għall-Iskejjel il-Kbar" (CPGE) - fl-iskola teknika ta' ar-Razi,<ref>{{Ċita web|url=https://www.cpge.ac.ma/CPGEPages/Cont/AccesCPGEPublics.aspx|titlu=:: Accès CPGE publics ::|sit=www.cpge.ac.ma|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220927230522/https://www.cpge.ac.ma/CPGEPages/Cont/AccesCPGEPublics.aspx|arkivju-data=2022-09-27|url-status=dead}}</ref> * l-Istitut Għoli tal-Inġinerija u n-Negozju (ISGA) - privat.<ref>{{Ċita web|url=https://www.isga.ma/|titlu=Home|sit=ISGA Institut Supérieur d'Ingénierie & des Affaires|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> == Sport == Il-klabb tal-[[futbol]] prinċipali tal-belt huwa [[Difaâ Hassani El Jadidi]], li attwalment jikkompeti fil-Botola Pro 1. == Bliet fil-qrib == Qrib El Jadida hemm il-belt ta' [[Azemmour]] fil-Grigal u r-raħal ta' [[Sidi Bouzid]] fil-Lbiċ. Fi ħdan perimetru ta' madwar 120 kilometru jew inqas, hemm Casablanca, [[Berrechid]], Settat, Sidi Bennour, [[Oualidia]], [[Youssoufia]] u [[Safi (Marokk)|Safi]]. == Nies notevoli == * [[Jaafar Aksikas]], awtur * [[Driss Chraïbi]], awtur * [[André Elbaz]], pittur u reġista * [[André Guelfi]], sewwieq tat-tlielaq tal-[[Karozza|karozzi]] * [[Driss Jettou]], eks Prim Ministru, President tal-Qorti Suprema tal-Awdituri * [[Abdelkebir Khatibi]], awtur * [[Abdellah Lahoua]], plejer tal-futbol * [[Chaïbia Talal]], pittur * [[Mohamed Nahiri]], plejer tal-futbol * [[Zakaria Hadraf]], plejer tal-futbol * [[El Mehdi Karnass]], plejer tal-futbol * [[Yousra Mansour]], vokalista ta' Bab L' Bluz * [[Youssef Kaddioui]], eks plejer tal-futbol internazzjonali * [[Suleiman Zanfari]], sewwieq tat-tlielaq tal-karozzi. == Ġemellaġġi == El Jadida hija ġemellata ma': * [[Arenzano]], l-[[Italja]] (1964)<ref>{{Ċita web|url=https://www.comune.arenzano.ge.it/il-comune/gli-uffici-comunali/area-5/gemellaggi.htm|titlu=Comune di Arenzano - Sito ufficiale - Gemellaggi|sit=www.comune.arenzano.ge.it|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220820170939/https://www.comune.arenzano.ge.it/il-comune/gli-uffici-comunali/area-5/gemellaggi.htm|arkivju-data=2022-08-20|url-status=dead}}</ref> * [[Barcelos]], il-Portugall (2009)<ref>{{Ċita web|url=https://www.cm-barcelos.pt/municipio/camara-municipal/geminacoes-acordos-de-cooperacao/|titlu=Geminações e Acordos de Cooperação|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * [[Nabeul]], it-[[Tuneżija]] (1985)<ref>{{Ċita web|url=http://www.nabeul.gov.tn/fr/cooperation-internationale/#tab-1-2|titlu=Site Officiel de Gouvernorat de Nabeul – Coopération Internationale|sit=www.nabeul.gov.tn|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * [[Sète]], Franza (1992) * [[Sintra]], il-Portugall (1988)<ref>{{Ċita web|url=https://cm-sintra.pt/no-mundo/relacoes-internacionais/geminacoes|titlu=Geminações|sit=Câmara Municipal de Sintra|lingwa=pt-pt|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230307000051/https://cm-sintra.pt/no-mundo/relacoes-internacionais/geminacoes|arkivju-data=2023-03-07|url-status=dead}}</ref> * [[Varennes]], il-[[Kanada]]<ref>{{Ċita web|url=https://ville.varennes.qc.ca/activites/loisirs-et-sports/parcs-et-sites-d-activites-1|titlu=Parcs et sites d'activités|sit=Ville de Varennes|lingwa=fr|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * [[Vierzon]], Franza (1987)<ref>{{Ċita web|url=http://www.ville-vierzon.fr/jumelages.html|titlu=Jumelages|kunjom=Addictic|sit=Ville de Vierzon|lingwa=fr|data-aċċess=2022-08-20}}</ref> * [[Tacoma]], l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] (2007).<ref>{{Ċita web|url=https://www.cityoftacoma.org/cms/One.aspx?portalId=169&pageId=7101|titlu=Tacoma's Sister Cities - City of Tacoma|sit=www.cityoftacoma.org|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-08-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230402122639/https://www.cityoftacoma.org/cms/One.aspx?portalId=169&pageId=7101|arkivju-data=2023-04-02|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Bliet tal-Marokk]] [[Kategorija:Marokk]] [[Kategorija:Bliet Afrikani]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Marokk]] ctdvi41f4oq6zodmsk8313wy6c68fpr 0 29000 333720 304071 2026-11-05T05:39:17Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333720 wikitext text/x-wiki {{stub|bijografija|sport}} {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Oldřich Nejedlý |stampa = [[Stampa:Nejedly.JPG|120px]] |deskrizzjoni = Nejedlý fl-1934 |isem_sħiħ = |data_twelid = {{data tat-twelid|1909|12|26}} |post_twelid = [[Žebrák]] |pajjiż_twelid = [[Imperu Awstro-Ungeriż]] |data_mewt = {{data tal-mewt u età|1990|6|11|1909|12|26}} |post_mewt = [[Rakovník]] |tul = 1.74 m |rwol = [[Attakkant]] |snin_mixtla1 = 1920–1924 |klabb_mixtla1 = Spartak Zebrak |snin1 = 1924–1925 |klabb1 = Czechoslovan Kosire |snin2 = 1925–1926 |klabb2 = Spartak Zebrak |snin3 = 1926–1931 |klabb3 = SK Rakovník |snin4 = 1931–1941 |klabb4 = [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] |snin5 = 1941–1950 |klabb5 = SK Rakovník |snin6 = 1950–1956 |klabb6 = Spartak Zebrak |snin_nazzjonali1 = 1931–1939 |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċekoslovakkja|Ċekoslovakkja]] }} '''Oldřich Nejedlý''' (twieled fis-26 ta' Diċembru 1909 – miet fil-11 ta' Ġunju 1990) kien plejer tal-futbol [[Repubblika Ċeka|Ċek]] li qatta' l-maġġoranza tal-karriera tiegħu jilgħab ma' [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] bħala [[attakkant]]. Ikkunsidrat bħala fost l-aqwa plejers taċ-Ċekoslovakkja ta' kull żmien,<ref>{{ċita aħbar |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,4/articleid,1624_02_1935_0256_0004_22459305/ |pubblikatur=La Stampa |titlu=Planicka, il portiere dell'impossibile |data=1935-10-26 |lingwa=it |arkivju-data=2022-09-09 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220909170408/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,4/articleid,1624_02_1935_0256_0004_22459305/ |data-aċċess=2022-09-09 |url-status=dead}}</ref> hu kien l-aqwa skorer fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1934|Tazza tad-Dinja tal-1934]]. == Karriera == Nejedlý lagħab ma' [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] matul il-karriera tiegħu, u skorja 162 gowl f'187 logħba tal-kampjonat. Hu rebaħ erba' titli tal-ogħla diviżjoni Ċeka u t-[[Tazza Mitropa]] fl-1935. Mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċekoslovakkja|tim nazzjonali Ċek]], Nejedlý ħa sehem fis-snin tletin fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1934|Tazza tad-Dinja tal-1934]] u tal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1938|1938]]. Fl-1934, kien l-aqwa skorer b'ħames gowls u ngħatatlu ż-Żarbuna tad-Deheb,{{nota|Għall-bidu l-[[FIFA]] irrikonoxxiet erba' gowls biss ta' Nejedlý, li xorta waħda kienu jagħmluh l-aqwa skorer però kien jinqasam ma' [[Angelo Schiavio]] tal-Italja u [[Edmund Conen]] tal-Ġermanja. Madanakollu, f'Novembru tal-2006, il-gowls taċ-Ċekoslovakk ġew mibdula għal ħamsa, biex għamluh l-aqwa skorer waħdieni.}} filwaqt li fl-edizzjoni tal-1938 skorja żewġ gowls. Is-seba' gowls f'sitt logħbiet jagħmluh l-aqwa skorer f'isem iċ-Ċekoslovakkja fl-istorja tat-Tazza tad-Dinja.<ref>{{ċita web |url=https://www.fifa.com/en/media/index/0,1369,125346,00.html |titlu=American Bert Patenaude credited with first hat trick in FIFA World Cup™ history |pubblikatur=FIFA |data-aċċess=2022-09-09 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20061116121146/http://www.fifa.com/en/media/index/0,1369,125346,00.html |arkivju-data=2006-11-16 |lingwa=en}}</ref> F'din l-aħħar edizzjoni hu kiser saqajh li wasslitu biex itemm il-karriera internazzjonali tiegħu. Nejedlý miet ta' tmenin sena, fl-1990. == Noti == {{noti}} == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{nfteams}} * {{lingwi|cz}} [https://web.archive.org/web/20211224180820/http://nv.fotbal.cz/reprezentace/reprezentace-a/statistiky/viewstat3.asp?name=NejedlyOldrich Oldřich Nejedlý] fuq FAČR {{DEFAULTSORT:Nejedly, Oldrich}} [[Kategorija:Twieldu fl-1909]] [[Kategorija:Mietu fl-1990]] [[Kategorija:Futbolers Ċeki]] bjnnxwcjum7a2veq7chvqriqzrfiagy 0 29010 333724 330219 2026-11-05T06:59:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333724 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Raimundo Orsi |stampa = [[Stampa:Raimundo Orsi Independiente.jpg|250px]] |deskrizzjoni = Orsi fl-1920 |isem_sħiħ = Raimundo Bibiani Orsi |data_twelid = {{data tat-twelid|1901|12|2}} |post_twelid = [[Avellaneda]] |pajjiż_twelid = [[Arġentina]] |data_mewt = {{data tal-mewt u età|1986|4|6|1901|12|2}} |post_mewt = [[Santiago]] |tul = 1.69 m |rwol = [[Attakkant]] |snin_mixtla1 = |klabb_mixtla1 = |snin1 = 1920–1928 |klabb1 = [[Club Atlético Independiente|Independiente]] |snin2 = 1928–1935 |klabb2 = [[Juventus FC|Juventus]] |snin3 = 1935 |klabb3 = [[Club Atlético Independiente|Independiente]] |snin4 = 1936 |klabb4 = [[Boca Juniors]] |snin5 = 1937–1938 |klabb5 = [[Club Atlético Platense|Platense]] |snin6 = 1939 |klabb6 = [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]] |snin7 = 1939–1940 |klabb7 = [[Club Almagro]] |snin8 = 1940 |klabb8 = [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]] |snin9 = 1941–1942 |klabb9 = [[Peñarol]] |snin10 = 1943 |klabb10 = Santiago National |snin_nazzjonali1 = 1924–1928 |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina|Arġentina]] |snin_nazzjonali2 = 1929–1935 |tim_nazzjonali2 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|Italja]] |snin_nazzjonali3 = 1936 |tim_nazzjonali3 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina|Arġentina]] }} '''Raimundo Bibiani "Mumo" Orsi''' (twieled fit-2 ta' Diċembru 1901 – miet fis-6 ta' April 1986) kien plejer tal-[[futbol]] [[Italja|Taljan]]-[[Arġentina|Arġentin]] li kien jilgħab bħala [[attakkant]]. == Karriera == Iddebutta fil-kampjonat Arġentin fit-30 ta' Novembru 1919 bil-flokk tal-[[Club Atlético Independiente|Independiente]] kontra l-[[Club Atlético Estudiantes|Estudiantes (BA)]] u magħhom lagħab sal-1928. Hu ġie msejjaħ mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina|tim nazzjonali Arġentin]] għall-ewwel darba fl-1924, però kellu jistenna sal-1927 sabiex ikun pedina fissa mal-ewwel ħdax. Mal-''Albiceleste'' rebaħ il-[[Copa América|Campeonato Sudamericano]] li sar dik is-sena fil-[[Perù]] u s-sena ta' wara kien finalista tellief fl-[[Logħob Olimpiku tas-sajf 1928|Olimpjadi tas-sajf tal-192]]8 kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Urugwaj|Urugwaj]]. Wara l-wirja tiegħu fl-Olimpjadi, il-[[familja Agnelli]] għamlet minn kollox biex iġġibu mal-[[Juventus FC|Juventus]]. It-trattattiva kienet waħda kumplessa kemm minħabba l-kuntratt attwali li Orsi kellu mal-klabb tiegħu u wkoll minħabba l-qbil fis-salarju li ġie offrut lill-plejer, li kien ogħla mill-istandard ta' dak iż-żmien (bażi ta' 100,000 [[lira Taljan]] u 8,000 oħra fix-xahar, karozza b'sewwieq personali u villa fuq l-għoljiet).<ref>{{ċita pubblikazzjoni |isem=Carlo F. |kunjom=Chiesa |titlu=We are the champions - I 150 fuoriclasse che hanno fatto la storia del calcio |pubblikazzjoni=Calcio 2000 |post=Milan |numru=22 |sena=1999 |paġna=124 |lingwa=it}}</ref> Minħabba r-regolament li kien hemm li kien jipprevjeni li plejers barranin jew ''oriundi'' milli jilgħabu, Orsi kellu jistenna sal-[[Serie A 1929–30|istaġun 1929–30]] biex jinżel fil-grawnd. Mal-''bianconeri'' Orsi lagħab 177 logħba u skorja 77 gowl.<ref>{{ċita web |url=http://www.forza-juventus.com/biographies/orsi.htm |titlu=Raimundo Orsi |sit=forza-juventus.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20050526084929/http://www.forza-juventus.com/biographies/orsi.htm |arkivju-data=2005-05-26 |lingwa=fr}}</ref> Ftit wara, xprunata mill-politika attwali tar-reġim Faxxista, Orsi rebaħ iċ-ċittadinanza Taljana u b'hekk seta' jirrappreżenta lit-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|tim nazzjonali Taljan]]. Iddebutta b'doppjetta kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Portugall|Portugall]] fis-6 ta' Diċembru 1929 f'[[Milan]]. Mat-tim nazzjonali ħa sehem fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1934|Tazza tad-Dinja tal-1934]] fejn f'din l-edizzjoni skorja tliet gowls hekk kif l-Italja ġew inkurunati ċampjins. Mal-klabb tiegħu, Orsi rebaħ erba' kampjonat konsekuttivi bejn l-1931 u l-1934. Hu tilef ir-rebħ tal-ħames titlu konsekuttiv minħabba li f'April tal-1935 kellu jirritorna lura art twelidu minħabba li ommu kienet mardet serjament.<ref name="stampa">{{ċita pubblikazzjoni |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,7/articleid,1137_01_1935_0081_0007_24910733/ |titlu=Orsi torna in Argentina |gazzetta=La Stampa |data=1935-04-04 |paġna=7 |lingwa=it |archive-url=https://web.archive.org/web/20220911173600/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,7/articleid,1137_01_1935_0081_0007_24910733/ |archive-date=2022-09-11 |access-date=2022-09-11 |url-status=dead}}</ref><ref name="arnaldi">{{ċita pubblikazzjoni |isem=Enzo |kunjom=Arnaldi |url=http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,4/articleid,1624_02_1935_0083_0004_22451558/ |titlu=Orsi se ne va... |gazzetta=La Stampa della Sera |data=1935-04-06 |paġna=1 |lingwa=it |archive-date=2022-09-11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220911173602/http://www.archiviolastampa.it/component/option,com_lastampa/task,search/mod,libera/action,viewer/Itemid,3/page,4/articleid,1624_02_1935_0083_0004_22451558/ |access-date=2022-09-11 |url-status=dead }}</ref> Minkejja li għall-bidu kien maħsub li t-tluq tiegħu kien se jkun wieħed temporanju, dan dar għal wieħed indefinit. Hu reġa' ngħaqad mal-Independiente biex wara ssieħeb mar-rivali [[Boca Juniors]]. Fl-1938, mar jilgħab l-Urugwaj mal-[[Peñarol]] u għenhom jirbuħ il-kampjonat ta' dik is-sena. Hu temm il-karriera tiegħu fil-Brażil flimkien ma' [[Clube de Regatas do Flamengo|Flamengo]] fejn rebaħ il-[[Campeonato Carioca]]. Fost l-hekk imsejħa ''oriundi'', Orsi għal żmien twil kien l-aktar plejer li għamel preżenzi mat-tim nazzjonali Taljan. Ir-rekord tiegħu ġie miksur wara sebgħin sena minn [[Mauro Germán Camoranesi]].<ref>{{ċita web |url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2002/11/21/camoranesi-40-anni-dopo-sormani-gli-oriundi.html |titlu=Camoranesi 40 anni dopo Sormani gli oriundi che hanno fatto epoca |pubblikatur=la Repubblica |data=2002-11-21 |lingwa=it }}</ref> Man-nazzjonal Taljan lagħab 35 logħba u skorja tlettax-il gowl, bl-iktar gowl importanti jasal fil-finali tat-Tazza tad-Dinja kontra ċ-[[Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċekoslovakkja|Ċekoslovakkja]]. Il-gowl tad-dro tiegħu għen biex il-partita tmur għall-ħin barrani u [[Angelo Schiavio]] skorja l-gowl tar-rebħa. == Unuri == ;Independiente * Asociación Amateurs de Football: 1922, 1924, 1925 ;Juventus * [[Serie A]]: 1930–31, 1931–32, 1932–33, 1933–34 ;Flamengo * [[Campeonato Carioca]]: 1939 ;Arġentina * [[Copa América|Campeonato Sudamericano]]: 1927 * [[Logħob Olimpiku|Midalja tal-fidda Olimpika]]: 1928 ;Italja * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]]: 1934 * [[Tazza Internazzjonali]]: 1927–30, 1933–35 ;Individwali * ''All-Star Team'' tat-Tazza tad-Dinja: 1934<ref>{{ċita web |url=http://football.sporting99.com/fifa-world-cup-all-star-team.html |titlu=All-Star Team |sit=football.sporting99.com |lingwa=en}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{commonscat}} * {{nfteams}} {{DEFAULTSORT:Orsi, Raimundo}} [[Kategorija:Twieldu fl-1901]] [[Kategorija:Mietu fl-1986]] [[Kategorija:Futbolers Arġentini]] [[Kategorija:Futbolers Taljani]] 6zczokrkjkt8lkk7e6j2p94ydejpw9n 0 30149 333665 333469 2026-11-04T17:15:28Z Kent Wang 28970 Neħħi r-ritratt doppju u aġġorna r-ritratt tal-knisja: Igreja de Santo Antão (Évora) 71.jpg 333665 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Évora''' (pronunzja bil-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]]: [ˈɛvuɾɐ]) hija belt u muniċipalità fil-[[Portugall]]. Għandha 53,591 abitant (2021), f'erja ta' 1307.08 km².<ref>{{Ċita web|url=http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/|titlu=DGTerritório - Carta Administrativa Oficial de Portugal - Versão 2017 (em vigor)|data=2018-11-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181105172426/http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/|arkivju-data=2018-11-05|url-status=dead}}</ref> Hija l-[[belt kapitali]] storika tal-[[Alentejo]] u s-sede tad-Distrett ta' Évora. Bis-saħħa taċ-ċentru storiku ppreservat sew tagħha, li għadu parzjalment imdawwar bi swar [[Medjuevu|Medjevali]] u b'bosta [[Monument|monumenti]] li jmorru lura għal diversi perjodi storiċi, fosthom tempju Ruman, Évora tniżżlet fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/361/|titlu=Historic Centre of &Eacute;vora|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-29}}</ref> Minħabba l-pożizzjoni interna tagħha, Évora hija waħda mill-iżjed bliet Portugiżi li jesperjenzaw l-ogħla temperaturi fis-sajf, u spiss tkun soġġetta għal mewġiet tas-sħana. Évora ġiet ikklassifikata fit-tieni post fl-istħarriġ dwar l-iżjed bliet Portugiżi li wieħed jgħix l-aħjar fihom, f'termini ta' kundizzjonijiet tal-għajxien, li jiġi ppubblikat kull sena fl-''Expresso''.<ref>{{Ċita web|url=http://semanal.expresso.clix.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF-u0321.pdf|titlu=Stħarriġ Expresso tal-2007.|data-aċċess=2023-04-29|arkivju-url=http://arquivo.pt/wayback/20081025035303/http%3A//clix.semanal.expresso.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF%2Du0321.pdf|arkivju-data=2008-10-25|url-status=dead}}</ref> Ġiet ikklassfikata fl-ewwel post fi studju dwar il-kompetittività tal-bliet kapitali tad-distretti Portugiżi li sar fl-2006 mir-riċerkaturi tax-[[xjenza]] ekonomika tal-Università ta' Minho. Flimkien ma' [[Liepāja]], il-[[Latvja]], Évora ntgħażlet biex tkun il-[[Kapitali Ewropea tal-Kultura]] fl-2027.<ref>{{Ċita web|url=https://www.portugalresident.com/evora-named-2027-european-capital-of-culture/|titlu=Évora named 2027 European Capital of Culture|kunjom=Bruxo|isem=Michael|data=2022-12-07|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230201232936/https://www.portugalresident.com/evora-named-2027-european-capital-of-culture/|arkivju-data=2023-02-01|url-status=dead}}</ref> == Storja == === Storja bikrija === [[File:Foral_Evora_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foral_Evora_2.jpg|xellug|daqsminuri|161x161px|Il-Foral ta' Évora tal-1501, meta l-belt kienet tgawdi l-appoġġ ta' Manwel I tal-Portugall.]] Évora għandha [[storja]] li tmur lura għal iktar minn ħames millenji. Kienet magħrufa bħala ''Ebora'' miċ-Ċeltiċi, konfederazzjoni tribali, fin-Nofsinhar tal-Lusitani (u tax-xmara Tagus), li għamlu r-raħal bħala l-belt kapitali reġjonali tagħhom. L-oriġini [[Etimoloġija|etimoloġika]] tal-isem ''Ebora'' ġej mill-kelma antika Ċeltika ''ebora/ebura'', li hija l-plural ġenittiv tal-kelma ''eburos'' (tip ta' siġra tal-ispeċi ''Taxus baccata''), u għaldaqstant l-isem ifisser "tas-siġar tal-ispeċi ''Taxus baccata''". Il-belt ta' [[York]], fit-Tramuntana tal-[[Renju Unit|Ingilterra]], fi żmien l-[[Imperu Ruman]], kienet tissejjaħ ''Eboracum/Eburacum'', abbażi tal-isem Ċeltiku antik tal-post *''Eborakon'' (il-post fejn hemm is-siġar tat-''Taxus baccata''); għalhekk l-isem antik ta' York huwa etimoloġikament marbut mal-belt ta' Évora. Ipoteżi alternattiva hi li l-isem oriġina minn ''oro'', ''aurum'' (deheb), peress li r-Rumani kienu jwettqu bosta xogħlijiet estensivi tal-estrazzjoni tad-deheb fil-Portugall; inkella ngħatat dak l-isem għall-ħaddiem tal-avorju peress li ''ebur'' (bil-ġenittiv ''eboris'') bil-[[Lingwa Latina|Latin]] tfisser avorju. Jaf kienet il-belt kapitali tar-renju ta' Astolpas ukoll. === Żmien ir-Rumani === [[File:Foral_Evora_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foral_Evora_1.jpg|xellug|daqsminuri|283x283px|Tpinġija ta' Évora fl-1503, meta l-belt kienet miżgħuda rikkezzi Manwelini.]] Ir-Rumani ħakmu r-raħal fis-57 [[Ante Christum natum|Q.K]]. u kabbruh f'raħal iffortifikat bis-swar. Għad hemm fdalijiet minn dan il-perjodu fil-belt (is-swar u l-fdalijiet tal-banjijiet Rumani). [[Ġulju Ċesri]] sejħilha ''Liberalitas Julia'' (ġenerożità ta' Ġuljanu). Il-belt kibret fl-importanza tagħha peress li kienet tinsab f'salib it-toroq ta' diversi rotot importanti. Matul il-vjaġġi tiegħu f'Gaul u fil-Lusitanja, [[Plinju x-Xiħ]] żar ir-raħal ukoll u semmih fil-ktieb tiegħu ''Naturalis Historia'' bħala ''Ebora Cerealis'', minħabba l-bosta għelieqi tal-qamħ tal-madwar. Dak iż-żmien Évora saret belt rikka. Il-livell għoli tagħha fost il-muniċipalitajiet fil-''Hispania'' Rumana joħroġ fid-dieher b'mod ċar fil-bosta iskrizzjonijiet u fil-bosta muniti. It-tempju monumentali tal-Korinzji fiċ-ċentru tal-belt imur lura għas-seklu 1 [[WK|W.K]]. u x'aktarx inbena f'ġieħ l-imperatur [[Awgustu]]. Fis-seklu 4 W.K., ir-raħal diġà kellu l-isqof [[Quintianus]]. Waqt l-invażjonijiet barbariċi, Évora sfat taħt it-tmexxija tar-re tal-Viżigoti [[Leovigild]] fil-584. Iktar 'il quddiem ir-raħal ingħata l-istatus ogħla ta' belt ta' [[katidral]]. Minkejja dan, dak il-perjodu kien wieħed ta' deklin u ma tantx instabu wisq artefatti. === Żmien l-Għarab === Fis-715, il-belt inħakmet mill-[[Għarab]] Iberiċi taħt [[Tariq ibn-Ziyad]]. Matul it-tmexxija tal-Għarab (715-1165), ir-raħal, li kien parti mit-Taifa ta' Badajoz, bil-mod il-mod reġa' beda jiffjorixxi u żviluppa f'ċentru agrikolu b'fortizza u b'moskea. L-influwenza tal-Għarab għadha tista' tiġi osservata fin-natura tal-belt storika. Matul dak iż-żmien, diversi nies notevoli kienu minn Évora, inkluż Abd al-Majid ibn Abdun Al-Yaburi عبد المجيد بن عبدون اليابري, [[poeta]] b'''diwan'' li għadu jeżisti sa llum il-ġurnata. === Rikonkwista === Évora ġiet ikkonkwistata mill-ġdid mill-Għarab permezz ta' attakk sorpriża minn Gerald il-Qalbieni (Geraldo Sem Pavor) f'Settembru 1165. Ir-raħal spiċċa taħt it-tmexxija tar-re Portugiż [[Afonso I]] fl-1166. Imbagħad iffjorixxa bħala waħda mill-iżjed bliet dinamiċi fir-Renju tal-Portugall matul il-Medju Evu, speċjalment fis-seklu 15. Il-qorti tal-ewwel u tat-tieni dinastiji kienu jirresjedu hemmhekk għal perjodi twal, u bnew palazzi, monumenti u binjiet reliġjużi. Évora ospitat bosta tiġijiet irjali u fiha ttieħdu bosta deċiżjonijiet importanti. === Żmien Manwelin === [[File:Porta_de_Aviz_(litografia,_1839_-_1847).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Porta_de_Aviz_(litografia,_1839_-_1847).jpg|lemin|daqsminuri|260x260px|Fis-seklu 19, il-poter nazzjonali ta' Évora batta, minħabba l-Gwerra taż-Żewġ Aħwa.]] Évora għaddiet minn perjodu tad-deheb partikolarment matul id-Dinastija tal-Avis (1385-1580), speċjalment matul ir-renju ta' [[Manwel I]] u [[Ġwanni III]], u saret ċentru ewlieni għall-umanitajiet ([[André de Resende]] - midfun fil-[[katidral]]) u għal artisti bħall-iskultur [[Nicolau Chanterene]], il-pitturi [[Cristóvão de Figueiredo]] u [[Gregório Lopes]]; il-[[Kompożitur|kompożituri]] [[Manuel Cardoso]] u Duarte Lobo, il-kronista [[Duarte Galvão]], u l-missier tat-teatru Portugiż [[Gil Vicente]]. Évora kellha wkoll parti kbira mill-popolazzjoni tal-iskjavi tal-Portugall. [[Nicolas Clenard]], tutur Fjamming fil-qorti Portugiża, fl-1535 iddikjara li "F'Évora, qisek mort f'belt tal-[[infern]]: kull fejn tmur tiltaqa' mas-suwed biss". Il-belt saret is-sede ta' arċiveskovat fl-1540. L-università ġiet stabbilita mill-[[Ġiżwiti]] fl-1559, u mastri Ewropej kbar bħall-umanisti Fjammingi Nicolaus Clenardus (Nicolaas Cleynaerts; 1493-1542), Johannes Vasaeus (Jan Was; 1511-1561) u t-teologu [[Luis de Molina]] għaddew l-għarfien tagħhom lill-ġenerazzjonijiet lokali. Fis-seklu 18, il-Ġiżwiti, li kienu firxu l-illuminiżmu intellettwali u reliġjuż mis-seklu 16, tkeċċew mill-Portugall, l-università ngħalqet fl-1759 mill-Markiż ta' Pombal, u Évora qabdet it-triq tan-niżla. L-università reġgħet infetħet biss fl-1973. === Storja reċenti === [[File:VistaDeÉvora134.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:VistaDe%C3%89vora134.jpg|lemin|daqsminuri|260x260px|Veduta ta' Évora mis-swar.]] Il-Battalja ta' Évora ġiet miġġielda fid-29 ta' Lulju 1808 matul il-Gwerra Peniżolari. Forza żgħira ta' 2,500 Portugiż-Spanjol, megħjuna minn milizja raħħala armati b'li kellhom, ippruvat twaqqaf diviżjoni Franċiża-Spanjola kkmandata minn [[Louis Henri Loison]] iżda mingħajr suċċess. Immexxija mill-mibgħud Loison, magħruf bħala ''Maneta'' jew "ta' id waħda", il-Franċiżi attakkaw il-belt li kienet difiża mis-suldati, mill-milizja u miċ-ċittadini armati. Fl-attakk kontra l-belt, l-attakkanti qatlu lill-ġellieda u liċ-ċittadini li sabu qabel ma serqu r-rikkezzi kollha. L-invażjoni tal-Franċiżi kkawżat saħansitra 8,000 imwiet fost l-għadu, mentri l-Franċiżi ġarrbu 290 imwiet biss. Fl-1834, Évora kienet is-sit fejn il-forzi tar-Re Miguel I arrendew, u dan immarka t-tmiem tal-Gwerer Liberali. Il-bosta monumenti mibnija mill-artisti ewlenin ta' kull perjodu issa jixhdu l-wirt kulturali, artistiku u storiku rikk ta' Évora. Il-varjetà tal-istili arkitettoniċi (Rumanesk, Gotiku, Manwelin, [[Rinaxximent|Rinaxximentali]], Barokk), il-palazzi u l-labirint pittoresk tal-[[Pjazza|pjazez]] u tat-toroq dojoq taċ-ċentru tal-belt huma kollha parti mill-wirt rikk tal-belt-[[mużew]]. Fl-1909 il-belt ġarrbet ħsarat minħabba terremot. == Sit ta' Wirt Dinji == Iċ-Ċentru Storiku ta' Évora ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-[[Id-Dinja|dinja]], dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, [[L-Arti|l-arti]] monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Ġeografija == === Ġeografija fiżika === Évora (b'altitudni ta' 300 metru) tinsab fl-Alentejo, reġjun kbir ta' pjanuri wesgħin fin-Nofsinhar tal-Portugall, li jmiss fit-Tramuntana max-xmara Tagus u fin-Nofsinhar mar-reġjunt ta' Algarve. Il-belt tinsab 140 kilometru (87 mil) mill-belt kapitali ta' [[Liżbona]], u 80 kilometru (50 mil) minn [[Badajoz]] fil-fruntiera [[Spanja|Spanjola]]. Hija l-belt ewlenija tar-reġjun. Is-sede tal-muniċipalità hija l-belt ta' Évora, magħmula mill-parroċċi ċiviċi ta' Évora (São Mamede, Sé, São Pedro u Santo Antão) fiċ-ċentru storiku u mill-parroċċi urbani ta' Bacelo, Senhora da Saúde, Malagueira u Horta das Figueiras 'il barra mis-swar antiki tal-belt fejn fil-fatt tirresjedi l-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni. Il-kumplament tal-parroċċi ċiviċi fil-muniċipalità huma rurali jew sottourbani u ma jagħmlux parti mill-belt għal skopijiet statistiċi. Iċ-ċentru storiku tal-belt għandu madwar 4,000 binja f'erja ta' 1.05 km² (0.41 mili kwadri). === Klima === Évora għandha klima [[Mediterran|Mediterranja]] bi sjuf sħan u nexfin u bi xtiewi miti u bl-indewwa. Il-pożizzjoni tal-belt fuq ġewwa tan-Nofsinhar tal-Portugall sikwit tagħmilha soġġetta għal nixfiet u għal deżertifikazzjoni. Bħalma huwa tipiku fuq ġewwa tal-Alentejo, Évora spiss tesperjenza temperaturi ta' sħana estrema, fejn intlaħaq saħansitra rekord ta' 46.0 °C (114.8 °F). Madankollu, it-temperatura għolja medja fis-sajf normalment tkun ta' madwar 30 °C (86 °F); ferm inqas sħuna mit-temperatura fuq ġewwa, fl-inħawi b'altitudni iktar baxxa tal-[[Peniżola]] Iberika. Dan iseħħ minħabba l-effetti marittimi fuq skala baxxa kkawżati mill-prossimità relattiva tagħha mal-[[Oċean Atlantiku]], li tikkawża wkoll spostament staġonali fit-temperaturi predominanti matul il-perjodi iktar sħan, b'temperaturi ta' billejl iktar miti f'Settembru milli f'Ġunju, kif ukoll f'Ottubru milli f'Mejju. Il-ġlata fix-xitwa hija frekwenti iżda ssoltu ma takkumulax wisq, filwaqt li l-borra niżlet darbtejn biss f'dan l-aħħar deċennju. {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Évora (Nossa Senhora da Saúde), elevazzjoni: 309 metri jew 1,014-il pied, temp. normali fl-1981-2010, temp. estremi mill-1981 sal-preżent |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)''' |24.7 (76.5) |24.3 (75.7) |31.3 (88.3) |32.3 (90.1) |37.8 (100.0) |41.8 (107.2) |45.3 (113.5) |46.0 (114.8) |44.2 (111.6) |36.7 (98.1) |27.6 (81.7) |24.4 (75.9) |46.0 (114.8) |- !Temp. għolja medja f'°C (°F) |13.4 (56.1) |14.7 (58.5) |18.0 (64.4) |19.1 (66.4) |22.6 (72.7) |27.9 (82.2) |31.1 (88.0) |31.1 (88.0) |27.8 (82.0) |22.2 (72.0) |17.1 (62.8) |13.8 (56.8) |21.6 (70.8) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |9.6 (49.3) |10.7 (51.3) |13.3 (55.9) |14.3 (57.7) |17.1 (62.8) |21.4 (70.5) |23.9 (75.0) |24.1 (75.4) |21.9 (71.4) |17.7 (63.9) |13.4 (56.1) |10.5 (50.9) |16.5 (61.7) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |5.8 (42.4) |6.7 (44.1) |8.6 (47.5) |9.5 (49.1) |11.7 (53.1) |14.8 (58.6) |16.6 (61.9) |17.0 (62.6) |16.0 (60.8) |13.2 (55.8) |9.7 (49.5) |7.1 (44.8) |11.4 (52.5) |- !Temp. baxxa rekord f'°C (°F) |−2.9 (26.8) |−1.4 (29.5) |−2.3 (27.9) |2.9 (37.2) |4.9 (40.8) |6.7 (44.1) |10.9 (51.6) |11.4 (52.5) |9.1 (48.4) |5.5 (41.9) |0.0 (32.0) |−0.5 (31.1) |−2.9 (26.8) |- !Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri) |60.7 (2.39) |51.9 (2.04) |43.9 (1.73) |55.0 (2.17) |46.5 (1.83) |16.5 (0.65) |4.1 (0.16) |8.2 (0.32) |32.2 (1.27) |83.6 (3.29) |87.6 (3.45) |95.1 (3.74) |585.3 (23.04) |- | colspan="14" |Sors: IPMA<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.ipma.pt/en/oclima/normais.clima/1981-2010/007/|titlu=IPMA - 007|sit=www.ipma.pt|data-aċċess=2023-04-29}}</ref> |} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Évora (Nossa Senhora da Saúde), elevazzjoni: 321 metru jew 1,053 pied, temp. normali u estremi fl-1961-1990 |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)''' |21.0 (69.8) |24.2 (75.6) |26.0 (78.8) |29.6 (85.3) |34.2 (93.6) |41.0 (105.8) |40.6 (105.1) |39.5 (103.1) |39.7 (103.5) |32.4 (90.3) |28.4 (83.1) |21.5 (70.7) |41.0 (105.8) |- !Temp. għolja medja f'°C (°F) |12.8 (55.0) |13.7 (56.7) |15.9 (60.6) |17.8 (64.0) |21.6 (70.9) |26.2 (79.2) |30.0 (86.0) |30.2 (86.4) |27.4 (81.3) |21.7 (71.1) |16.3 (61.3) |13.1 (55.6) |20.6 (69.0) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |9.4 (48.9) |10.2 (50.4) |11.8 (53.2) |13.4 (56.1) |16.3 (61.3) |20.1 (68.2) |23.0 (73.4) |23.2 (73.8) |21.6 (70.9) |17.3 (63.1) |12.7 (54.9) |9.9 (49.8) |15.7 (60.3) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |6.1 (43.0) |6.7 (44.1) |7.7 (45.9) |8.9 (48.0) |11.1 (52.0) |14.0 (57.2) |16.0 (60.8) |16.3 (61.3) |15.7 (60.3) |12.9 (55.2) |9.1 (48.4) |6.6 (43.9) |10.9 (51.7) |- !Temp. baxxa rekord f'°C (°F) |−2.9 (26.8) |−2.1 (28.2) |−0.8 (30.6) |2.0 (35.6) |4.9 (40.8) |6.7 (44.1) |9.8 (49.6) |11.0 (51.8) |7.6 (45.7) |4.0 (39.2) |0.6 (33.1) |−2.9 (26.8) |−2.9 (26.8) |- !'''Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri)''' |88 (3.5) |86 (3.4) |57 (2.2) |56 (2.2) |38 (1.5) |29 (1.1) |8 (0.3) |4 (0.2) |27 (1.1) |69 (2.7) |80 (3.1) |85 (3.3) |627 (24.6) |- !Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni (≥ 1.0 mm) |10 |10 |7 |8 |6 |3 |1 |traċċi |3 |7 |9 |9 |73 |- !Umdità relattiva medja (%) |79 |77 |70 |67 |63 |58 |52 |51 |56 |67 |75 |79 |66 |- !Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar |148 |148 |203 |220 |285 |301 |363 |346 |251 |204 |158 |144 |2,771 |- | colspan="14" |Sors: IPMA<ref name=":1" /> |} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Évora (Mitra), 1941-1990, altitudni: 200 metru (660 pied) |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !Temp. għolja medja f'°C (°F) |13.5 (56.3) |14.7 (58.5) |17.3 (63.1) |19.5 (67.1) |23.2 (73.8) |28.1 (82.6) |32.0 (89.6) |31.8 (89.2) |28.5 (83.3) |23.1 (73.6) |17.5 (63.5) |14.2 (57.6) |22.0 (71.5) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |8.5 (47.3) |9.7 (49.5) |11.7 (53.1) |13.6 (56.5) |16.6 (61.9) |20.5 (68.9) |23.3 (73.9) |23.3 (73.9) |20.9 (69.6) |16.8 (62.2) |12.3 (54.1) |9.3 (48.7) |15.5 (60.0) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |3.4 (38.1) |4.6 (40.3) |6.0 (42.8) |7.6 (45.7) |9.9 (49.8) |12.8 (55.0) |14.6 (58.3) |14.7 (58.5) |13.3 (55.9) |10.5 (50.9) |7.0 (44.6) |4.3 (39.7) |9.1 (48.3) |- !Medja ta' jiem bix-xita (≥ 0.1 mm) |10.3 |10.0 |10.0 |9.2 |6.5 |3.4 |0.7 |0.8 |3.4 |7.2 |8.6 |9.3 |79.4 |- | colspan="14" |Sors: Instituto de Meteorologia<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://apambiente.pt/sites/default/files/_SNIAMB_Agua/DRH/PlaneamentoOrdenamento/PGRH/2010-2015/PTRH6/PGRH_1_RH6_Parte2_T1A.pdf|titlu=IdM|data-aċċess=2023-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230429192347/https://apambiente.pt/sites/default/files/_SNIAMB_Agua/DRH/PlaneamentoOrdenamento/PGRH/2010-2015/PTRH6/PGRH_1_RH6_Parte2_T1A.pdf|arkivju-data=2023-04-29|url-status=dead}}</ref> |} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Évora (Currais), 1941-1990, altitudni: 230 metru (750 pied) |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !Temp. għolja medja f'°C (°F) |13.5 (56.3) |14.7 (58.5) |17.3 (63.1) |19.8 (67.6) |23.6 (74.5) |28.8 (83.8) |32.6 (90.7) |32.3 (90.1) |29.2 (84.6) |23.3 (73.9) |17.7 (63.9) |14.1 (57.4) |22.2 (72.0) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |8.6 (47.5) |9.5 (49.1) |11.5 (52.7) |13.5 (56.3) |16.5 (61.7) |20.8 (69.4) |23.6 (74.5) |23.4 (74.1) |21.4 (70.5) |17.1 (62.8) |12.4 (54.3) |9.2 (48.6) |15.6 (60.1) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |3.6 (38.5) |4.3 (39.7) |5.7 (42.3) |7.2 (45.0) |9.4 (48.9) |12.7 (54.9) |14.5 (58.1) |14.4 (57.9) |13.5 (56.3) |10.9 (51.6) |7.1 (44.8) |4.3 (39.7) |9.0 (48.1) |- !Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri) |79.2 (3.12) |67.2 (2.65) |65.3 (2.57) |49.2 (1.94) |39.8 (1.57) |20.2 (0.80) |4.3 (0.17) |3.9 (0.15) |22.4 (0.88) |57.4 (2.26) |70.8 (2.79) |79.9 (3.15) |559.6 (22.05) |- !Medja ta' jiem bix-xita (≥ 0.1 mm) |13.5 |11.9 |11.2 |9.1 |6.9 |3.8 |0.8 |0.7 |3.4 |8.1 |10.3 |12.7 |92.4 |- | colspan="14" |Sors: Instituto de Meteorologia<ref name=":2" /> |} === Ġeografija umana === [[File:Evora_(35569773722).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Evora_(35569773722).jpg|daqsminuri|250x250px|Il-Ġnien ta' Diana.]] Évora hija belt ta' daqs medju u għandha bosta monumenti. Bis-saħħa tal-istorja twila tagħha, il-monumenti u l-binjiet storiċi tagħha huma attrazzjoni prinċipali għall-barranin. Madankollu, hemm ukoll bosta "Festas Populares" fejn jiġu ċċelebrati l-qaddisin, btajjel, "Feiras" (fieri) u avvenimenti kulturali (fosthom preżentazzjonijiet [[Mużika|mużikali]] mxandra fuq it-televiżjoni) li jiġu sponsorjati mill-muniċipalità u minn organizzazzjonijiet oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://www.visitevora.net/|titlu=VisitEvora|sit=VisitEvora|lingwa=pt-PT|data-aċċess=2023-04-30}}</ref> Is-sindku attwali huwa Carlos Pinto de Sá tal-koalizzjoni tas-CDU. Id-29 ta' Ġunju hija btala muniċipali. Il-muniċipalità tikkonsisti mit-12-il parroċċa ċivika li ġejjin:<ref>{{Ċita web|url=http://dre.pt/pdf1sdip/2013/01/01901/0000200147.pdf|titlu=Liġi Portugiża 11/A2013}}</ref> * Bacelo e Senhora da Saúde; * Canaviais; * Évora (São Mamede, Sé, São Pedro u Santo Antão); * Malagueira e Horta das Figueiras; * Nossa Senhora da Graça do Divor; * Nossa Senhora da Tourega e Nossa Senhora de Guadalupe; * Nossa Senhora de Machede; * São Bento do Mato; * São Manços e São Vicente do Pigeiro; * São Miguel de Machede; * São Sebastião da Giesteira e Nossa Senhora da Boa Fé; * Torre de Coelheiros. == Ġemellaġġ == Évora hija ġemellata ma': * [[Angra do Heroísmo]], il-[[Portugall]], mill-1986; * [[Chartres]], [[Franza]], mill-2003; * [[Qazvin]], [[Iran]], mill-2016; * Il-Gżira ta' Mozambique, il-[[Możambik|Mozambique]], mill-1997; * [[Suzdal]], ir-[[Russja]], mill-1986. == Ekonomija == [[File:Evora_Sé-and-fountain-largo-das-portas-de-moura.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Evora_S%C3%A9-and-fountain-largo-das-portas-de-moura.jpg|lemin|daqsminuri|275x275px|Largo das Portas da Moura.]] Évora hija l-belt ewlenija tar-reġjun ta' Alentejo u taqdi rwol importanti bħala ċentru agrikolu u tas-servizzi. Tospita diversi istituzzjonijiet ta' importanza kbira għar-reġjun, bħall-Università statali ta' Évora u l-isptar distrettwali. Fl-2015, Embraer bnew żewġ fabbriki għall-produzzjoni tal-partijiet tal-inġenji tal-ajru flimkien ma' Ċentru [[Ewropa|Ewropew]] tal-Inġinerija.<ref>{{Ċita web|url=http://economico.sapo.pt/noticias/fabricas-da-embraer-em-evora-vao-aumentar-numero-de-trabalhadores-em-30_212126.html|titlu=Fábricas da Embraer em Évora vão aumentar número de trabalhadores em 30% {{!}} Económico|data=2016-01-29|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160129122259/http://economico.sapo.pt/noticias/fabricas-da-embraer-em-evora-vao-aumentar-numero-de-trabalhadores-em-30_212126.html|arkivju-data=2016-01-29|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, dawn il-fabbriki nbigħu lill-kumpanija ajruspazjali Aernnova, entità korporattiva marbuta ma' Siemens Gamesa.<ref>{{Ċita web|url=https://oglobo.globo.com/economia/negocios/embraer-vende-fabricas-em-portugal-que-continuarao-fornecer-componentes-para-seus-avioes-25351469|titlu=Embraer vende fábricas em Portugal, que continuarão a fornecer componentes para seus aviões|data=2022-01-12|sit=O Globo|lingwa=pt-BR|data-aċċess=2023-04-30}}</ref> Minħabba l-importanza storika u kulturali estensiva tagħha, Évora, kif ukoll l-inħawi tal-madwar tal-belt, fis-snin 10 tas-seklu 21 esperjenzaw żieda kbira fis-settur tat-turiżmu internazzjonali, li wasslet għall-kostruzzjoni ta' bosta lukandi, B&Bs u stili oħra ta' akkomodazzjoni. Fost l-iżjed attrazzjonijiet popolari tal-belt insibu t-Tempju Ruman ta' Évora, il-[[Kappella]] tal-Għadam, il-Katidral ta' Évora, il-Mużew ta' Évora, u ċ-ċentru storiku tal-belt. === Trasport === Wieħed jista' jasal Évora bil-karozza tal-linja jew bil-ferrovija. L-istazzjon ferrovjarju tal-belt huwa l-venda tal-Linha de Évora; mill-2023 bdiet tinbena estensjoni sa [[Elvas]], in-Nova Linha de Évora. Din il-linja ferrovjarja elettrifikata b'binarju uniku hija maħsuba l-iktar għat-traffiku tal-merkanzija, iżda se tintuża wkoll minn xi ferroviji tal-passiġġieri, b'veloċitajiet sa 250 km/h (155 mph). Hemm mitjar żgħir, l-Ajruport Muniċipali ta' Évora, li attwalment ma għandux servizz tal-linji tal-ajru kummerċjali. L-eqreb ajruporti ewlenin huma dawk ta' [[Beja]], Liżbona, [[Faro]] u Badajoz. == Arkitettura == === [[Preistorja|Preistorika]] === * Anta Grande do Zambujeiro, madwar 10 km (6.2 mili) minn Évora qrib Valverde: l-ikbar dolmen fir-reġjun. * Cromeleque dos Almendres, 15-il kilometru (9.3 mili) minn Évora: monument megalitiku ta' interess arkeoastronomiku. === Ċivika === [[File:Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg|daqsminuri|200x200px|It-Tempju Ruman.]] [[File:GiraldoSquare_Évora.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GiraldoSquare_%C3%89vora.jpg|lemin|daqsminuri|200x200px|Pjazza Giraldo f'Évora.]] [[File:IgrejadaGraça-Évora.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:IgrejadaGra%C3%A7a-%C3%89vora.jpg|daqsminuri|200x200px|Il-Knisja tal-[[Santa Marija|Madonna]] tal-Grazzja.]] [[File:Cloister of Sé Catedral de Évora 17.jpg|daqsminuri|227x227px|Is-Sé – il-katidral ta' Évora]] Fil-qalba tal-belt ta' Évora nsibu l-pjazza storika ta' ''Praça do Geraldo'', fejn ir-Re Duarte bena l-Palazz ta' Estaus. F'nofs il-pjazza hemm il-funtana ta' Henriquina, li tmur lura għall-1570, li tinkludi tmien ġettijiet tal-ilma li jissimbolizzaw it-tmien toroq li jwasslu sal-pjazza. Fin-naħa tat-Tramuntana tal-pjazza hemm il-Knisja ta' San Indrija (bil-Portugiż: ''Igreja de Santo Antão'') li nbniet minn Manuel Pires fis-seklu 16. Din hija knisja pjuttost kbira bi tliet navati, inkluż antependju siewi tal-artal mis-seklu 13 b'bassoriljiev. Fl-1483, Fernando II, id-Duka ta' [[Braganza]] ġie ġġustizzjat fil-pjazza, fil-preżenza ta' ħuh tar-rispett, ir-Re Ġwanni II. Fl-istess pjazza kien hemm eluf ta' ''autos-da-fé'' matul l-[[Inkwiżizzjoni Spanjola|Inkwiżizzjoni]]; bi 22,000 kundanna fi żmien 200 sena.<ref>Guia de Portugal. Estremadura, Alentejo, Algarve. Ed. F. C. Gulbenkian, 1991. p. 54.</ref> * '''Il-Funtana ta' Portas de Moura''' (bil-Portugiż: ''Chafariz das Portas de Moura/Fonte da Porta de Moura''), funtana Rinaxximentali (li tinsab fil-''Largo das Portas de Moura'') li nbniet fl-1556, b'disinn oriġinali li jinkludi globu mdawwar bl-ilma (b'referenza għall-Epoka tal-Iskoperti). * '''Il-Kulleġġ tal-[[Spirtu s-Santu|Ispirtu s-Santu]] tal-Ordni ta' [[Ġesù|Kristu]]''' (bil-Portugiż: ''Colégio do Espírito Santo/Colégio da Companhia de Jesus/Universidade de Évora''), illum il-ġurnata nukleu tal-Università ta' Évora; il-kostruzzjoni tal-eks kulleġġ tal-Ġiżwiti ġiet ordnata mill-Kardinal-Re Henrique fl-1559, u jinkludi elementi tal-Manjeriżmu tas-seklu 16, flimkien mal-binjiet akkademiċi li nbnew bejn is-sekli 17 u 18 (inkluż il-kjostru). * '''Il-Palazz Irjali ta' Évora''': fdalijiet ta' palazz li kien inbena mir-Re Manwel I bi stil Gotiku-Rinaxximentali. Skont xi kronisti, f'dan il-palazz, fl-1487, [[Vasco da Gama]] ngħata l-kmand tal-iskwadra li mexxa fil-vjaġġ marittimu tiegħu lejn l-[[Indja]]. * '''Il-Palazz tal-Kontijiet ta' Basto''' (bil-Portugiż: ''Palácio dos Condes de Basto / Paço de São Miguel da Freiria / Palácio do Pátio de São Miguel''), kastell [[Għarab|Għarbi]] primittiv u iktar 'il quddiem residenza tar-rejiet dinastiċi Afonsini. L-arkitettura esterna tiegħu fiha karatteristiċi tal-istil Gotiku, Manwelin, Mudéjar u Rinaxximentali. * '''Il-Palazz tad-Duki ta' Cadaval''' (bil-Portugiż: ''Paço dos Duques de Cadaval/Palácio dos Duques de Cadaval''), palazz tas-[[seklu 17]], li nbena mill-fdalijiet ta' kastell antik (li kien ingħata n-nar fl-1384), u li iktar 'il quddiem intuża bħala residenza għall-gvernaturi u għar-rejiet. Il-palazz jinkludi elementi arkitettoniċi Manwelini-Għarab (inkluż it-Torri tal-Ħames Tarki), u fl-ewwel sular tiegħu jospita kollezzjoni ta' manuskritti, ritratti tal-familja rjali, u [[arti]] reliġjuża mis-seklu 16. * '''L-Akkwedott ta' Prata''' (bil-Portugiż: ''Aqueduto da Água de Prata''), iddisinjat mill-[[arkitett]] militari Francisco de Arruda (li qabel kien iddisinja t-[[Torri ta' Belém]]), inbena matul ir-renju tar-Re João III bejn l-1531 u l-1537, bl-arkati enormi tiegħu tul disa' kilometri (sitt mili), biex jipprovdi l-ilma min-naħa ta' ġewwa tal-Portugall lejn Évora. Oriġinarjament, l-akkwedott kien jintemm fil-''Praça do Giraldo'', u kien jaqsam il-belt fi tnejn, bil-kostruzzjoni ta' djar, ħwienet u kafetteriji bejn l-arkati (bħal fl-inħawi ta' ''Rua da Cano'', ''Travessa das Nunes'' u ''Rua do Salvador''). Segment mis-swar Rumani u l-pedamenti tal-binjiet tal-qedem huma ppreservati tul it-''Travessa Alcárcova de Cima'', triq dejqa fiċ-ċentru storiku. Din l-istruttura ssemmiet fil-[[poeżija]] epika ''Os Lusíadas'' ta' [[Luís de Camões]]. * '''It-Tempju Ruman ta' Évora''' (bil-Portugiż: ''Templo romano de Évora''), li kemm-il darba jissejjaħ bħala t-Tempju ta' Diana, kien tempju tas-seklu 1 [[WK|W.K]]. (f'xi referenzi tas-seklu 2 jew 3), iddedikat lis-setta tal-Imperatur Awgustu, li kien inkorporat fil-binja Medjevali, u għaldaqstant ħelisha mill-qerda. Dan it-tempju huwa l-iżjed attrazzjoni famuża ta' Évora u nbena b'7.68 metri (25.20 pied) ta' kolonni Korinzji u 14-il kolonna tal-granit, u b'bażi, b'kapitelli u b'arċitravi tal-irħam skavati minn [[Estremoz]]. === Reliġjuża === * '''Il-Katidral ta' Évora''' (bil-Portugiż: ''Catedral de Évora''): inbena l-iktar bejn l-1280 u l-1340, u huwa wieħed mill-iżjed monumenti Gotiċi importanti tal-Portugall. Il-katidral għandu portal prinċipali notevoli bi [[Statwa|statwi]] tal-Appostli (għall-ħabta tal-1335) u navata u kjostru mill-isbaħ. Kappella partikolari tat-transett għandha stil Manwelin u l-kappella prinċipali straordinarja hija Barokka. L-orgni u s-sedji tal-kor huma Rinaxximentali (għall-ħabta tal-1566). * '''Il-Kappella ta' São Brás''' (bil-Portugiż: ''Capela de São Brás''): inbniet għall-ħabta tal-1480, u hija eżempju tajjeb tal-istil Mudéjar-Gotiku b'riffieda ċilindriċi. Hija miftuħa biss għat-talb. * '''Il-Knisja ta' [[San Franġisk t'Assisi|San Franġisk]]''' (''Igreja de São Francisco''): inbniet bejn it-tmiem tas-seklu 15 u l-bidu tas-seklu 16 bi stil Gotiku-Manwelin imħallat. In-navata wiesgħa hija kapulavur tal-arkitettura Gotika aħħarija. Fiha bosta kappelli mżejna bi stil Barokk, inkluż il-Kappella tal-Għadam (bil-Portugiż: ''Capela dos Ossos''), miksija kompletament b'għadam uman. * '''Il-Kunvent u l-Knisja ta' Lóios''': inbniet fis-seklu 15, fihom għadd ta' oqbra; il-knisja u l-kjostru għandhom stil Gotiku, b'binja Manwelina b'portal mill-isbaħ. Il-knisja minn ġewwa hija miksija bl-''azulejos'' (madum taċ-ċeramika) mis-seklu 18. Fl-1965 ġiet ikkonvertita f'''pousada'' (lukanda tradizzjonali Portugiża) lussuża. == Nies notevoli == [[File:John,_Prince_of_Portugal_(c.1552-4)_-_Anthonis_Mor.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:John,_Prince_of_Portugal_(c.1552-4)_-_Anthonis_Mor.png|daqsminuri|173x173px|João Manuel, il-Prinċep tal-Portugall.]] [[File:Túlio_Espanca,_Primavera,Évora_1987.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:T%C3%BAlio_Espanca,_Primavera,%C3%89vora_1987.png|daqsminuri|188x188px|Túlio Espanca, 1987.]] [[File:Maria_Leal_da_Costa,_Lituânia,_2009.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maria_Leal_da_Costa,_Litu%C3%A2nia,_2009.JPG|daqsminuri|187x187px|Maria Leal da Costa, 2009.]] === Storiċi === * [[Abd al-Majid ibn Abdun]] (għall-ħabta tal-1050-1135 f'Évora) kien [[poeta]] minn Al-Andalus; * [[Marija I tal-Portugall|Marija tal-Portugall]] (1342-1375) kienet prinċipessa Portugiża (infanta), l-ewwel bint tar-Re [[Pietru I]]; * [[Garcia de Resende]] (1470-1536) kien poeta u editur Portugiż. Huwa serva lir-Re Ġwanni II bħala ajjutant u segretarju privat;<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Resende, Garcia de|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Resende,_Garcia_de|data-aċċess=2023-04-30|volum=Volume 23}}</ref> * [[Miguel da Silva]] (għall-ħabta tal-1480-1556) kien nobbli Portugiż, maħtur tar-Re Manwel I bħala l-ambaxxatur għal [[Ruma]] fl-1514; * [[André de Resende]] (1498-1573) kien patri Dumnikan, missier l-[[arkeoloġija]] fil-Portugall; * [[Cristóvão da Gama]] (għall-ħabta tal-1516-1542) kien kmandant militari Portugiż li mexxa armata Portugiża ta' 400 muskettiera fi [[kruċjata]] fl-[[Etjopja]] u fis-[[Somalja]]; * [[Gaspar da Cruz]] (għall-ħabta tal-1520-1570) a Portuguese Dominican friar who traveled to Asia and wrote one of the first detailed European accounts about China; * [[João Manuel, Prinċep tal-Portugall]] (1537-1554) kien prinċep Portugiż (infante), it-tmien iben tar-Re Ġwanni III; * [[Luís Mendes de Vasconcellos]] (għall-ħabta tal-1542–1623) kien nobbli Portugiż, il-Gvernatur kolonjali tal-[[Angola]] u l-55 Gran Mastru tal-[[Ordni ta' San Ġwann]]; * [[Pedro Fernandes de Queirós]] (1565-1614) kien navigatur Portugiż għas-servizz ta' [[Spanja]], magħruf għall-vjaġġi Spanjoli ta' skoperta fl-[[Oċean Paċifiku]]; * [[João dos Santos]] (Évora – [[Goa]] 1622) kien missjunarju Dumnikan fl-Indja u fl-[[Afrika]]; * [[Estevão Brioso de Figueiredo]] (1630-1689) kien prelat [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] Ruman, li kien l-Isqof ta' [[Funchal]] (1683-1689) u l-ewwel Isqof ta' [[Olinda]] (1676-1683); * [[José Ribeiro da Fonseca]] (1690-1752) kien Franġiskan Portugiż li sar l-Isqof ta' [[Porto]]; * [[Joaquim Heliodoro da Cunha Rivara]] (1809-1879) kien [[tabib]], professur, intellettwali u [[politiku]] Portugiż. [[File:Inês_Cristina_Zuber_-_Portuguese_-_Citizens'_Corner_debate_on_cutting_Europe's_youth_unemployment-_Mission_impossible%3F_(22956380661).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:In%C3%AAs_Cristina_Zuber_-_Portuguese_-_Citizens'_Corner_debate_on_cutting_Europe's_youth_unemployment-_Mission_impossible%3F_(22956380661).jpg|daqsminuri|210x210px|Inês Cristina Zuber, 2015.]] === Reċenti === * [[Celestino David]] (1880-1952), [[kittieb]] Portugiż, ċittadin onorarju ta' Évora; * [[Túlio Espanca]] (1913-1993), storiku Portugiż li kkontribwixxa b'mod sinifikanti għall-istorja kulturali u artistika ta' Évora u tal-Alentejo; * [[José Augusto Alegria]] (1917-2004), mużikologu Portugiż; * [[António Marcos Galopim de Carvalho]] (1931), professur, xjenzat u kittieb Portugiż; * [[José Cutileiro]] (1934), diplomatiku u kittieb Portugiż; * [[Vitorino Salomé Vieira]] (1942), [[kantant]] u kantawtur Portugiż, b'[[mużika]] li żżewweġ il-mużika tradizzjonali tal-Alentejo mal-kanzunetta popolari urbana; * [[António Livramento]] (1943-1999), plejer u kowċ Portugiż tar-roller hockey rinomat mad-dinja kollha; * [[Joaquim Palminha Silva]] (1945-2015), [[ġurnalist]] u storiku Portugiż; * [[Vítor Norte]] (1951), attur u doppjatur Portugiż; * [[Carlos Francisco Carvalho Falé]] (1952), eks plejer tal-[[futbol]] Portugiż, li lagħab 271 partita għal-[[Lusitano de Évora]]; * [[Hernâni Neves]] (1963), magħruf bħala Hernâni, huwa eks plejer tal-futbol u tal-futbol ta' fuq il-bajja Portugiż; * [[Maria Leal da Costa]] (1964), skultriċi Portugiża, li qed tiżviluppa l-park [[Skultura|skulturali]] tal-Alentejo; * [[João Magueijo]] (1967), kożmologu u professur Portugiż fil-Fiżika Teorika fil-Kulleġġ Imperjali ta' [[Londra]]; * [[Orlanda Velez Isidro]] (1972), soprana klassika Portugiża mħarrġa għall-''coloratura''; li tippreferi l-ġeneru tar-repertorju Rinaxximentali u Barokk; * [[Inês Zuber]] (1980), politiku Portugiż, kien Membru [[Parlament Ewropew|Parlamentari Ewropew]] mill-2012 sal-2016 għall-Partit [[Komuniżmu|Komunista]] Portugiż; * [[Carla Matadinho]] (1982), mudella Portugiża; * [[Pedro Rebocho]] (1995), plejer tal-futbol. == Gallerija == <gallery mode="packed"> File:Templo_de_Évora_e_Catedral.jpg|Veduta parzjali tat-Tempju Ruman ta' Évora, bil-katidral tal-belt fl-isfond. File:Praca_do_Giraldo,_Evora,_Alentejo,_Portugal,_28_September_2005.jpg|''Praça do Giraldo'', Évora. File:Main facade of Sé Catedral de Évora 98.jpg|Il-Katidral ta' Évora File:Igreja de Santo Antão (Évora) 71.jpg|Il-knisja ta’ Santo Antão File:Cidade_de_Évora.jpg|Veduta panoramika ta' Évora. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Bliet tal-Portugall]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] [[Kategorija:Portugall]] o0c6z0rlgecifhawrl7azf7zzl7wwng 0 30159 333719 314913 2026-11-05T04:55:02Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333719 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Courtyard facade - Maulbronn Monastery.jpg|daqsminuri|Il-faċċata tal-Monasteru ta' Maulbronn.]] Il-'''Monasteru ta' Maulbronn''' (bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: ''Kloster Maulbronn'') huwa eks abbazija tal-Ċisterċensi u eks stat ekkleżjastiku fl-[[Imperu Ruman]] Sagru li jinsab f'Maulbronn, Baden-Württemberg.<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. p. 3.</ref> Il-kumpless tal-monasteru, wieħed mill-iżjed ippreservati fl-[[Ewropa]], sar [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1993.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/546/|titlu=Maulbronn Monastery Complex|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-03}}</ref> Il-monasteru ġie stabbilit fl-1147 u esperjenza tkabbir ekonomiku u [[Politika|politiku]] rapidu fis-seklu 12, iżda mbagħad esperjenza deklin fl-aħħar tas-seklu 13 u fis-seklu 14. Fis-seklu 15 reġa' gawda minn perjodu ta' prosperità sa meta Maulbronn ġiet annessa mid-Dukat ta' Württemberg fl-1504. Matul is-seklu 16, il-monasteru taċ-Ċisterċensi ġie xolt u ġie sostitwit b'seminarju [[Protestantiżmu|Protestant]]. Sar ukoll is-sede ta' distrett amministrattiv importanti tad-Dukat u iktar 'il quddiem tar-Renju ta' Württemberg. Il-kumpless, imdawwar b'ħitan bit-turretti u daħla b'torri, illum il-ġurnata jospita l-Muniċipju ta' Maulbronn u uffiċċji amministrattivi oħra, kif ukoll għassa tal-pulizija. Il-monasteru nnifsu fih seminarju Evanġeliku u skola bid-dormitorji. == Storja == [[Stampa:KlosterMaulbronn.jpg|xellug|daqsminuri|Il-Monasteru ta' Maulbronn fil-qedem.]] Fl-1138, kavallier ħieles jismu Walter von Lomersheim ta proprjetà b'donazzjoni f'Eckenweiher (issa Mühlacker)<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. p. 10.</ref> lill-Ordni taċ-Ċisterċensi biex jiġi stabbilit fiha monasteru ġdid.<ref>{{Ċita web|url=https://www.kloester-bw.de/klostertexte.php?kreis=&bistum=&alle=&ungeteilt=&art=&orden=&orte=&buchstabe=&nr=312&thema=Geschichte|titlu=Klöster in Baden-Württemberg: Kloster|sit=www.kloester-bw.de|data-aċċess=2023-05-03|arkivju-data=2023-05-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230505065527/https://www.kloester-bw.de/klostertexte.php?kreis=&bistum=&alle=&ungeteilt=&art=&orden=&orte=&buchstabe=&nr=312&thema=Geschichte|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.kloester-bw.de/klostertexte.php?kreis=&bistum=&alle=&ungeteilt=&art=&orden=&orte=&buchstabe=&nr=835&thema=Geschichte|titlu=Klöster in Baden-Württemberg: Kloster|sit=www.kloester-bw.de|data-aċċess=2023-05-03|arkivju-data=2023-05-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230503140126/https://www.kloester-bw.de/klostertexte.php?kreis=&bistum=&alle=&ungeteilt=&art=&orden=&orte=&buchstabe=&nr=835&thema=Geschichte|url-status=dead}}</ref> Id-donazzjoni waslet għand l-Abbazija ta' Neubourg, li bagħtet grupp ta' 12-il patri. Dawn waslu fl-1138, iżda sabu li f'Eckenweiher ma kienx hemm ilma jew spazju għall-mergħa.<ref>Gillich, Ante (2017). "Das Wassersystem des Klosters Maulbronn: Ein Projekt zur Bestandserfassung mit hochaufgelösten Laserscandaten". ''Denkmalpflege in Baden-Württemberg.'' (bil-Ġermaniż)''.'' p. 275.</ref> Fl-1147, il-patrijiet ta' Eckenweiher ġew ittrasferiti lejn sit ġdid qrib is-sors tal-ilma tax-xmara Salzach mill-Isqof ta' Speyer, Günther von Henneberg. Dan is-sit, Mulenbrunnen, madwar tmien kilometri (ħames mili) minn Eckenweiher, kien ideali għaċ-Ċisterċensi.<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. pp. 11-12.</ref> Kien jinsab fir-reġjun bl-għoljiet ta' Stromberg<ref>{{Ċita web|url=https://www.kloster-maulbronn.de/en/monastery|titlu=Monastery: Staatliche Schlösser und Gärten Baden-Württemberg|sit=www.kloster-maulbronn.de|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-03}}</ref>, u kien rikk fl-ilma. Għalkemm kien qrib ukoll tat-triq Rumana minn Speyer sa Cannstatt, kien pjuttost iżolat. Il-kostruzzjoni tal-kumpless tal-Monasteru ta' Maulbronn bdiet ftit wara u tlestiet għalkollox sal-1200-1201;<ref>{{Ċita web|url=https://www.kloster-maulbronn.de/en/interesting-amusing/milestones|titlu=Milestones: Staatliche Schlösser und Gärten Baden-Württemberg|sit=www.kloster-maulbronn.de|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-03}}</ref> il-knisja tal-abbazija ġiet ikkonsagrata fl-1178 minn Arnold I, l-Arċisqof ta' Trier.<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. pp. 10-13.</ref> L-abbazija l-ġdida ta' Maulbronn f'qasir żmien għaddiet minn perjodu ta' tkabbir ekonomiku u sigurtà ġuridika kostanti bl-appoġġ kemm tal-Isqof Henneberg, li kien sostenitur taċ-Ċisterċensi, u l-familja Hohenstaufen, li dak iż-żmien kellha f'idejha t-tmexxija tal-Imperu Ruman Sagru. Fl-1148, l-Isqof Henneberg neħħa l-obbligu ta' Maulbronn li jitħallsu l-imposti għall-erja kbira ta' foresti li l-patrijiet kellhom jaqtgħu u l-[[Papa]] [[Ewġenju III]] ta d-dritt tal-patroċinju lill-monasteru.<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. pp. 11, 12, 21, 90.</ref> Sadanittant, Maulbronn kompliet bla heda tipprova tikseb territorju ġdid. Fl-1151, Maulbronn stabbiliet l-Abbazija ta' Bronnbach, imbagħad kisbet il-proprjetajiet agrikoli ta' Füllmenbacher u ta' Elfinger fl-1152 u fl-1153 rispettivament,<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. p. 21.</ref> u mbagħad stabbiliet l-Abbazija ta' Schöntal fl-1157.<ref>Schütz, Bernard (2004). ''Great Monasteries of Europe''. Translated by Steven Lindberg. Abbeville Publishing Group. ISBN <bdi>978-0-789-20829-3</bdi>. p. 310.</ref> Maulbronn ġiet eżentata milli tħallas it-taxxi obbligatorji u l-kumpless sar Abbazija Imperjali bis-saħħa tal-Imperatur [[Federiku I]] fl-1156, meta ġew elenkati l-proprjetajiet ta' Maulbronn, inklużi ħdax-il proprjetà agrikola, partijiet minn tmien villaġġi, u bosta vinji. Il-proprjetajiet tal-monasteru ġew ikkonfermati mill-ġdid mill-Papa [[Alessandru III]] fl-1177; u sa dak iż-żmien, Maulbronn kellha s-sjieda ta' sbatax-il proprjetà agrikola.<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. pp. 11-12, 21.</ref> Is-sekli 14 u 14 kienu perjodi iebsin għal Maulbronn, għalkemm fit-tieni nofs tas-seklu 13 ingħatat ġurisdizzjoni legali fuq it-territorji tagħha mill-Papa [[Alessandru IV]]. Skont ir-regoli tal-Ordni taċ-Ċisterċensi, l-artijiet tagħha kellhom jinħadmu mil-lajċi. Madankollu, l-għadd ta' lajċi f'Maulbronn naqas sew matul is-seklu 13, minħabba l-kunflitt bejnhom u l-patrijiet,<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. pp. 14, 20, 23.</ref> u b'hekk il-monasteru kulma jmur kellu jiddependi fuq ħaddiema mħallsa biex jaħdmu l-artijiet tagħha. Għall-ħabta tal-1236, il-familja Enzberg saret patrun u protettur (jew ''vögte'') ta' Maulbronn. Madankollu, kien hemm kunflitt persistenti magħhom, u f'diżgwid partikolari fl-1270 il-monasteru saħansitra ngħalaq temporanjament. L-Imperatur [[Karlu IV]] ittrasferixxa l-''vogtei'' ta' Maulbronn lejn il-Pfalz Elettorali fl-1372, iżda dan l-att wassal biex il-monasteru jidħol f'taqbida għall-poter bejn Pfalz u l-Kontea ta' Württemberg li kienet qed tikber.<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. pp. 23, 90.</ref> Maulbronn reġa' kellha prosperità fis-seklu 15. Il-patrijiet superjuri tal-monasteru wrew il-ġid li kellhom fl-1450, meta x'aktarx li għamlu l-ikbar kontribuzzjoni fost l-abbaziji Ċisterċensi kollha dik is-sena lill-Abbazija ta' Cîteaux, is-sede tal-ordni. Fl-1464, Maulbronn għamel tajjeb għad-dejn tal-Abbazija ta' Pairis f'Alsace u inkorporaha bħala pirjolat. Maulbronn kisbet il-kontroll ukoll tal-kunventi ta' Mariental, Rechtenshofen, Lichtenstern, Heilsbruck u Koenigsbruck. L-għadd ta' patrijiet f'Maulbronn laħaq il-qofol tiegħu b'135 patri fis-snin 60 tas-seklu 15 u reġa' niżel taħt il-100 patri lejn l-aħħar tas-seklu. Fl-1492, l-Imperatur Massimiljanu I irtira l-''vogtei'' ta' Maulbronn minn Pfalz. Barra minn hekk, Massimiljanu I ipprojbixxa kwalunkwe fortifikazzjoni ulterjuri tal-abbazija, u ordna li l-fortifikazzjonijiet eżistenti tagħha jitwaqqgħu.<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. p. 16.</ref> === Annessjoni minn Württemberg === Fl-1504, matul il-Gwerra tas-Suċċessjoni ta' Landshut, Ulrich, id-Duka ta' Württemberg ħa lil Maulbronn wara assedju li dam sebat ijiem. Ulrich sussegwentement ordna li l-''vogtei'' ta' Maulbronn jiġu ttrasferiti għandu, u effettivament b'hekk seħħet l-annessjoni tal-monasteru u tat-territorji tiegħu fid-Dukat ta' Württemberg.<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. pp. 16-17, 24.</ref> Fl-1525, il-monasteru ġie okkupat mir-raħħala li pparteċipaw fil-Gwerra tar-Raħħala Ġermaniżi fl-1525 u l-patrijiet tkeċċew.<ref>{{Ċita web|url=https://www.kloster-maulbronn.de/en/interesting-amusing/figures/valentin-vannius|titlu=Valentin Vannius: Staatliche Schlösser und Gärten Baden-Württemberg|sit=www.kloster-maulbronn.de|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-03}}</ref> Id-Duka Ulrich adotta l-fidi Luterana fl-1534,<ref>Patrico, Ryan Sayre (1 June 2017). "The Spiritual Significance of Property and Place in Monastic Resistance to the Reformation". ''German History''. Oxford University Press. '''35''' (2): 187–205. p. 189.</ref> u sussegwentement ordna x-xoljiment tal-monasteri kollha fi ħdan it-territorji ta' Württemberg, u ssekwestra l-proprjetajiet. Il-Monasteru ta' Maulbronn kien l-unika eċċezzjoni għal din l-ordni, għaliex kellu jospita l-patrijiet li tkeċċew mill-monasteri l-oħra. Fl-1536, il-patri superjuri ta' Maulbronn ittrasferixxa ruħu lejn l-Abbazija ta' Pairis u s-sena ta' wara beda azzjoni legali biex jerġa' jingħata l-Monasteru ta' Maulbronn. Id-Dieta Imperjali tal-Imperu Ruman Sagru ddeċediet favur iċ-Ċisterċensi fl-Interim ta' Augsburg tal-1548,<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. p. 17.</ref> wara t-telfa ta' Ulrich u tal-prinċpijiet Protestanti l-oħra fil-Gwerra Smalkaldika. Ulrich ġie ordnat iċedi l-monasteri u l-kunventi ta' Württemberg, u minkejja li pprova jdewwem l-għoti u r-restawr tagħhom,<ref>Patrico, Ryan Sayre (1 June 2017). "The Spiritual Significance of Property and Place in Monastic Resistance to the Reformation". ''German History''. Oxford University Press. '''35''' (2): 187–205. p. 193.</ref> iċ-Ċisterċensi rritornaw lejn Maulbronn fl-1548. Madankollu, wara li l-Paċi ta' Augsburg tal-1555 wasslet għall-paċi reliġjuża fl-Imperu, Christoph, id-Duka ta' Württemberg seta' jirriforma għalkollox id-Dukat.<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. p. 17, 23.</ref> Fl-1556, Christoph irriforma l-monasteri. Skont programm maħluq minn wieħed mill-konsulenti tiegħu, [[Johannes Brenz]], huwa stabilixxa seminarji Protestanti fi tlettax-il monasteru ta' Württemberg. Il-proprjetajiet ta' Maulbronn ġew assorbiti fid-Dukat u ġew organizati f'distrett amministrattiv ġdid. Il-Protestant Valentin Vannius, eks patri fil-Monasteru ta' Maulbronn, inħatar bħala l-patri superjuri u b'hekk sar il-kap tas-seminarju ta' Maulbronn fl-1558.<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. p. 17, 25-26, 27.</ref> Żewġ kollokji Luterani saru f'Maulbronn, fl-1564 u fl-1576. Il-Gwerra tat-Tletin Sena obbligat lill-iskola tal-monasteru tingħalaq sal-1656.<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. p. 91.</ref> Matul il-Gwerra tad-Disa' Snin, Maulbronn kienet parti min-network difensiv tal-linji ta' Eppingen, li nbnew mill-1695 sal-1697 minn Lwiġi William, il-Margravju ta' Baden-Baden.<ref>{{Ċita web|url=https://www.kloster-maulbronn.de/en/interesting-amusing/collections/the-eppingen-lines|titlu=The Eppingen lines: Staatliche Schlösser und Gärten Baden-Württemberg|sit=www.kloster-maulbronn.de|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-03}}</ref> Iktar 'il quddiem fis-[[seklu 17]], id-Duka Lwiġi III qabbad lill-arkitett tal-qorti, Georg Beer, biex jirrinnova l-monasteru għas-seminarju. F'dak iż-żmien, Lwiġi III ordna li tinbena loġġa tal-kaċċa fl-artijiet tal-monasteru, li x'aktarx ġiet iddisinjata minn Beer.<ref>Mueller, Carla; Stober, Karin (2009). ''Maulbronn Monastery''. Deutscher Kunstverlag. ISBN <bdi>978-3-422-02054-2</bdi>. pp. 26-27.</ref> === Sekolarizzazzjoni u preservazzjoni === Il-Monasteru ta' Maulbronn finalment ġie sekolarizzat mir-Re Federiku I fl-1806. L-isforzi ta' preservazzjoni u ta' restawr tan-natura Medjevali tal-kumpless tal-monasteru bdew fl-1840. L-iskola tal-monasteru ttieħdet mill-Partit Nażista fl-1941 u reġgħet infetħet fl-1945-1946. === Turiżmu === Ir-Rappreżentazzjoni tal-Ġenna u l-funtana fil-''lavatorium'' jidhru fuq in-naħa ta' wara tas-sensiela ta' muniti tal-2013 tal-Ġermanja taż-żewġ [[ewro]].<ref>{{Ċita web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:C2013/379/08&from=DE|titlu=New national side of euro coins intended for circulation}}</ref> 30 miljun minn dawn il-muniti ġew izzekkati f'[[Berlin]], fi [[Munich]], fi [[Stuttgart]], f'[[Karlsruhe]] u f'[[Amburgu]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.kloster-maulbronn.de/en/interesting-amusing/collections/the-maulbronn-2-euro-coin|titlu=The Maulbronn 2-euro-coin: Staatliche Schlösser und Gärten Baden-Württemberg|sit=www.kloster-maulbronn.de|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-03}}</ref> Medja ta' 235,000 persuna jżuru l-monasteru kull sena skont l-aħħar stimi mill-2019.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maulbronn.de/de/unsere-stadt/geschichte/maulbronn|titlu=Maulbronn|sit=Stadt Maulbronn|lingwa=de|data-aċċess=2023-05-03}}</ref> == Kumpless u arkitettura == [[File:Lageplan_Kloster_Maulbronn.png|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lageplan_Kloster_Maulbronn.png|alt=This is a map of the monastery complex|lemin|daqsminuri|Mappa tal-kumpless tal-monasteru.]] L-istorja arkitettonika tal-kumpless tal-Monasteru ta' Maulbronn mhix mifhuma għalkollox. Il-monasteru nbena fis-seklu 12 bi stil Rumanesk, għalkemm ftit mix-xogħol tas-seklu 12 – il-portal u l-bibien oriġinali tiegħu – ġie ppreservat. L-istil speċifiku li ntuża, imsejjaħ l-"istil ta' Hirsau", oriġina mis-Swabja u huwa kkaratterizzat minn pilastri uniformi u minn gwarniċi rettangolari madwar il-ħnejjiet Rumaneski. Lejn l-aħħar tas-seklu 12, l-arkitettura taċ-Ċisterċensi ġiet influwenzata mill-arkitettura Gotika, u l-ordni bdiet ixxeridha mill-Grigal ta' Franza. Mill-1210 sal-1220, arkitett anonimu imħarreġ f'Pariġi bena l-ewwel eżempju ta' arkitettura Gotika fil-Ġermanja fin-''narthex'' tal-Monasteru ta' Maulbronn, fin-naħa tan-Nofsinhar tal-kjostru tiegħu, u fir-refettorju tal-patrijiet. Il-Gotiku Aħħari wasal f'Maulbronn mill-aħħar tas-seklu 13 sa nofs is-seklu 14, u mill-ġdid fl-era [[Romantiċiżmu|Romantika]] Ġermaniża tal-aħħar tas-seklu 19. Hemm ammont limitat ħafna ta' arkitettura [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] f'Maulbronn, irrappreżentat primarjament mil-loġġa tal-kaċċa tad-Duka Ludwig. Il-monasteru bħala kumpless għadu jeżisti l-iktar bis-saħħa tad-Duki ta' Württemberg. Il-monasteru kien protett b'ħajt tal-ġebel, b'xatba li titla' u tinżel u sservi bħala pont ta' aċċess fuq ħandaq, u b'ħames torrijiet. L-oriġini ta' dawn l-istrutturi hi s-seklu 13. === Sezzjoni tal-Punent === [[File:Maulbronn_Kloster_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Maulbronn_Kloster_-_panoramio.jpg|alt=Photograph of the gate (left of center, background) and flanking buildings. The closest, on the right, is the Frühmesserhaus.|lemin|daqsminuri|Iż-żona tad-daħla fis-sezzjoni tal-Punent.]] Il-kumpless għadu jiġi aċċessat mid-dar tax-xatba fin-naħa tal-Lbiċ, għalkemm ix-xatba li kienet titla' u tinżel u sservi ta' pont fuq il-ħandaq ma għadhiex teżisti. Il-binja b'qafas nofsu tal-[[injam]] fuq in-naħa ta' wara tad-dar tax-xatba nbniet għall-ħabta tal-1600 u s-saqaf tagħha nbena fl-1751. Eżatt wara d-dar tax-xatba hemm l-ispiżerija, li oriġinarjament kienet berġa, u r-residenza tal-patri responsabbli li jqaddes il-quddiesa għall-mistednin tal-monasteru. Fuq ġewwa, il-binja hija maqsuma f'sala kbira b'kenur miftuħ tal-ħatab u s-sala tad-daħla. Mehmuża mal-ispiżerija hemm binja tas-seklu 19 fejn kienu jinħażnu l-karozzini, illum il-ġurnata mużew, li nbniet fuq kappella li kienet inbniet għall-ħabta tal-1480. Il-pedamenti tal-kor tal-kappella għadhom jidhru wara l-binja tal-karozzini, u l-istess għadhom jidhru l-fdalijiet ta' daħla Rumaneska li twaqqgħet fl-1813. Katusa taċ-ċomb li nstabet hawnhekk tissuġġerixxi li fil-qrib kien hemm xi bir. Fil-Lvant tad-daħla hemm il-Fruchtkasten, li llum il-ġurnata tintuża bħala sala għall-kunċerti. Inbniet fis-seklu 13 u mbagħad inbniet mill-ġdid għalkollox u tkabbret fl-1580 għall-ħżin u għall-użu tat-tagħmir tal-produzzjoni tal-inbid. Lejn it-Tramuntana tad-daħla hemm il-binjiet amministrattivi u ekonomiċi tal-monasteru. Tul il-ħajt tal-Punent tal-monasteru hemm il-binjiet li qabel kienu jintużaw mill-ħaddieda u minn dawk li kienu jaħdmu u jsewwu r-roti tal-injam u tal-[[ħadid]]. Fil-Lvant tal-ħaddieda hemm il-binja tal-eks skuderiji, li ilha tintuża bħala l-muniċipju ta' Maulbronn mill-bidu tas-seklu 19. Il-binja ġiet ikkonvertita fl-1600 mid-dehra Gotika oriġinali tagħha għall-istruttura attwali bi stil Rinaxximentali. Fit-Tramuntana tal-muniċipju hemm il-Haberkasten, li jintuża bħala maħżen tal-qmuħ, u maġenbu hemm il-post tax-xogħol u r-residenza tal-[[furnar]] ewlieni tal-monasteru. Finalment, hemm tliet binjiet b'qafas nofsu tal-injam. L-ewwel binja hija l-iSpeisemeisterei, maġenb l-impjant tal-issegar, u t-tielet binja hija l-Bursarium, li nbniet fl-1742 bħala uffiċċju taċ-ċimiterju iżda mill-2019 tintuża bħala għassa tal-pulizija u uffiċċju ta' [[nutar]]. Il-binja tan-nofs, li nbniet fl-1550, kienet tintuża bħala l-kwartieri tas-sefturi. === Abbazija === [[File:08_Maulbronn_00.02_Lage_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:08_Maulbronn_00.02_Lage_2.jpg|alt=Map of the monastery engraved on a metal plaque|lemin|daqsminuri|Pjanta tal-monasteru. 1. Rappreżentazzjoni tal-Ġenna, 2. Knisja tal-Lajċi, 3. Knisja tal-Patrijiet, 4. Kjostru, 5. Sagristija, 6. Dar tal-Patri Superjuri, 7 u 15. Kurituri, 8. ''Frateria'', 9. Kantina kbira, 10. Kamra tat-tisħin, 11. Refettorju tal-Patrijiet, 12. ''Lavatorium'', 13. Kċina, 14. Refettorju tal-Lajċi, 15. Daħla tal-kjostru, 16. ''Cellarium'', 17. Passaġġ tal-Lajċi, 18. Binjiet tal-kurituri, 19 u 20. Sptar.]] Fiċ-ċentru tal-kumpless tal-monasteru hemm l-abbazija, fejn il-patrijiet u l-lajċi kienu jgħixu u jitolbu. Il-monasteru kellu diviżjonijiet stretti bejn iż-żewġ gruppi. Dan kien il-każ ukoll fil-knisja, li hija maqsuma f'sezzjonijiet għaż-żewġ gruppi permezz tal-ħajt tal-kor. Hemm żewġ ''ciboriums'', imżejna b'rospi, bi gremxul u bi kranji, u għadd ta' xogħlijiet Medjevali fuq iż-żewġ naħat tal-ħajt tal-kor. Quddiem dan il-ħajt, fuq in-naħa tal-lajċi, hemm xbieha kbira ta' [[Ġesù|Kristu]] msallab, imnaqqxa għall-ħabta tal-1473 minn blokka waħda tal-ġebel. Fl-aħħar tas-sezzjoni tal-lajċi hemm l-orgni, li ġie installat minn [[Gerhard Grenzing]] fl-2013. Fil-kor hemm [[Santa Marija|Madonna]] bil-Bambin, il-''Maulbronner Madonna'', maħduma bejn l-1307 u l-1317. Fil-presbiterju ta' taħt hemm is-sedja tal-patri superjuri u sett ta' sedji tal-kor għal 92 patri. Dawn tnaqqxu għall-ħabta tal-1450 minn artist mhux magħruf, x'aktarx [[Hans Multscher]], li żejjinhom b'xeni mill-[[Bibbja]] u bi ħlejjaq mitiċi. L-affreski fil-knisja juru l-Adorazzjoni tal-[[Slaten Maġi|Maġi]] u d-daħla tal-fundatur ta' Maulbronn [[Walter von Lomersheim]] fil-monasteru bħala lajk. Hemm ukoll l-istemmi tan-nobbli li taw donazzjoni għall-kostruzzjoni tal-monasteru. Il-kappelli tad-donaturi, li nbnew fi ħdan minflok barra l-knisja, u s-saqaf Gotiku bil-volti, li ssostitwixxa s-saqaf ċatt oriġinali tal-injam, żdiedu meta l-knisja ġiet rinnovata fl-aħħar tas-seklu 15. L-artal, x'aktarx magħmul fin-Nofsinhar tal-Ġermanja, juri l-Passjoni ta' Kristu u fl-imgħoddi kien indurat u mpitter. Il-fdalijiet tas-sett li fadal, mill-1978 tpoġġew fuq ħaġra tal-blat tar-ramel fil-kappella. In-''narthex'' tal-knisja huwa l-eqdem eżempju ta' arkitettura Gotika fil-Ġermanja – ir-"Rappreżentazzjoni tal-Ġenna", inbniet għall-ħabta tal-1220. Il-portal li jagħti għall-knisja tal-lajċi fih l-eqdem bibien fil-Ġermanja, maħduma mill-injam tal-abit fl-1178. Il-bieb ġie mżejjen bil-ħadid ferrobattut u bil-parċmina li ġiet imwaħħla bil-kolla mal-bieb u ġew miżbugħin bl-[[aħmar]]. Eżatt fit-Tramuntana tal-knisja tal-abbazija hemm fil-kjostru, u l-parti tan-Nofsinhar tiegħu li nbena mill-artist tar-Rappreżentazzjoni tal-Ġenna mill-1210 sal-1220. Il-lajċi setgħu jidħlu u joħorġu mill-kjostru minn kuritur fuq in-naħa tal-Punent. Dan iwassal għal garigor taraġ sad-dormitorju tal-lajċi, u r-refettorju tal-lajċi fuq il-pjan terran. Il-volti tal-istruttura huma mirfuda minn seba' pilastri rqaq b'kolonni doppji li ġew installati fl-1869. Faċċata tal-kuritur li jagħti għall-kjostru mir-refettorju tal-lajċi hemm iċ-''cellarium'', fejn issa jintwerew bosta oġġetti tax-xogħol fil-ġebel. [[File:Kloster_Maulbronn_-_panoramio_-_Andy_Mendyk_(2).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kloster_Maulbronn_-_panoramio_-_Andy_Mendyk_(2).jpg|alt=Panoramic photograph of the chapter house, east wall|xellug|daqsminuri|Il-ħajt tal-Lvant tad-Dar tal-Patri Superjuri.]] Fuq in-naħa tat-Tramuntana tal-kjostru hemm il-''lavatorium'', fejn il-patrijiet kienu jinħaslu qabel l-ikel u għall-purifikazzjoni. Il-maġġoranza tal-funtana tmur lura għall-ħabta tal-1878; il-vaska tal-bażi biss hija oriġinali. Il-ħames twieqi Gotiċi żdiedu mill-1340 sal-1350 u l-istruttura bil-qafas nofsu tal-injam fuq il-''lavatorium'' inbniet għall-ħabta tal-1611 bi stil simili għal dak ta' [[Heinrich Schickhardt]]. Il-volti tal-''lavatorium'' kienu mpittrin bi xbieha tal-mit tal-istabbiliment ta' Maulbronn. Faċċata tal-binja tal-funtana hemm ir-refettorju tal-patrijiet, fejn il-patrijiet kienu jieklu u jisimgħu l-qari tal-Bibbja. Din il-binja x'aktarx li kienet inbniet ukoll mill-artist tar-Rappreżentazzjoni tal-Ġenna, kif joħroġ mid-dieher mill-elementi Gotiċi Bikrin fuq ġewwa. It-trikkib tal-volti ġie mpitter bl-aħmar fis-seklu 16. Il-kċina li kienet tissupplixxi ż-żewġ refettorji tinsab bejniethom, iżda kienet irranġata b'tali mod li d-dħaħen u l-irwejjaħ ma jaffettwawx il-kumplament tal-monasteru. Għalkemm l-Ordni taċ-Ċisterċensi pprojbiet il-kmamar bit-tisħin, il-Monasteru ta' Maulbronn għandu kamra tat-tisħin li kienet imdawla b'nar f'kompartiment bil-volti taħtha. Id-dħaħen kienu jiġu mgħoddija 'l barra u s-sħana kienet titla' fil-kamra tat-tisħin minn ġo xi 20 toqba mal-art. Kienet l-unika kamra msaħħna fil-monasteru. Mehmuża maċ-ċentru tan-naħa tal-Lvant tal-kjostru hemm id-dar tal-patri superjuri, fejn il-patrijiet setgħu jiksru l-ġurament tagħhom tas-silenzju. Tliet pilastri jirfdu l-volti b'għamla ta' [[Stilla|stilel]] tal-binja, li huma miksija b'affreski ħomor mill-1517. Waħda mill-kapitelli tal-pilastri għandha element mhux tas-soltu bi tmien ajkli. Il-ġebliet tax-xewka tal-volti juru l-Erba' Evanġelisti, il-Ħaruf t'[[Alla l-Missier|Alla]], u anġlu jdoqq trumbetta. Fin-naħa tax-Xlokk tal-binja tal-patri superjuri hemm kappella żgħira b'tieqa f'niċċa. Garigor taraġ fuq in-naħa tal-Lvant tal-kjostru jwassal sad-dormitorju tal-patrijiet. Kuritur fuq in-naħa tal-Lvant tal-kjostru jagħti għal binji Gotika Aħħarija ta' kollegament, li nbniet mil-lajk Conrad von Schmie, li twassal sal-isptar tal-monasteru jew ''Ephorat''. Il-binja ta' kollegament hija mżejna b'affresk li juri lil Benedittu ta' Nursja u lil Bernard ta' Clairvaux għarkopptejhom quddiem il-Madonna. Mis-simboliżmu, huwa maħsub li dan l-ispazju kien jintuża bħala kappella Marjana, ''scriptorium'' jew librerija. Wara l-akkwiżizzjoni tal-Monasteru ta' Maulbronn mid-Duki ta' Württemberg, l-isptar ġie rinnovat bħala r-residenza tal-patri superjuri u ngħata isem mit-titlu tal-patri superjuri, jiġifieri "''Ephorus''". [[File:Kloster-Maulbronn-Schloss.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kloster-Maulbronn-Schloss.jpg|daqsminuri|Loġġa tal-kaċċa tad-Duka Lwiġi III.]] === Sezzjoni tal-Lvant === Fl-1588, id-Duka Lwiġi III bena ''lustschloss'' (palazz tad-divertiment) fuq il-kantina ta' binja iktar bikrija, li x'aktarx kienet ir-residenza tal-patri superjuri. Matul l-eżistenza tal-Oberamt Maulbronn, il-''lustschloss'' ta' Lwiġi III kien l-uffiċċju amministrattiv tiegħu. Fil-qrib hemm il-fdalijiet tal-Pfründhaus, fejn id-donaturi li kienu ħallsu għal pensjoni għall-għomor kienu jirresjedu fil-monasteru. Il-binja nbniet fl-1430 u kienet tintuża bħala dar għall-foqra fis-seklu 19 sa ma nqerdet bin-nirien f'Jannar 1892. Fin-naħa tax-Xlokk tal-kumpless hemm il-Faustturm, it-torri fejn [[Johann Georg Faust]] allegatament għex meta qagħad fil-monasteru fl-1516. === Sistema tal-ilma === Bħalma kienet drawwa fil-monasteri Ċisterċensi, il-monasteru ta' Maulbronn jinsab fuq sistema sofistikata tal-ġestjoni tal-ilma. Permezz tad-drenaġġ tal-artijiet mistagħdra madwar il-monasteru u permezz tat-tħaffir ta' sensiela ta' kanali, il-patrijiet ħolqu xi 20 għadira u lag. Nixxiegħa lokali, is-Salzach, ġiet devjata biex il-fluss tagħha jgħaddi minn taħt il-monasteru għas-sistema tad-dranaġġ tiegħu. Il-livelli tal-ilma f'dawn il-lagi setgħu jiġu kkontrollati, u b'hekk il-patrijiet tal-Monasteru ta' Maulbronn seta' jkollhom l-enerġija meħtieġa għar-rota tal-ilma tagħhom, iżda setgħu anke jrabbu l-ħut u s-sallura. F'waħda minn dawn l-għadajjar, magħrufa bħala l-Aalkistensee, il-patrijiet setgħu jrabbu sa 5,000 karpjun. Il-biċċa l-kbira tas-sistema għadha tintuża u hija parti mis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Is-sistema tal-ilma ilha tiġi studjata mill-Uffiċċju ta' Baden-Württemberg għall-Preservazzjoni tal-Monumenti mill-1989. === Mużewijiet === [[File:Model_of_Maulbronn_Monastery_Complex_-_Maulbronn_-_Germany_2017.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Model_of_Maulbronn_Monastery_Complex_-_Maulbronn_-_Germany_2017.jpg|alt=Pictured here is a scale model of the monastery complex|lemin|daqsminuri|Mudell fuq skala tal-kumpless tal-monasteru fil-mużew tal-monasteru.]] Ħdejn il-binja tad-daħla hemm iċ-ċentru għall-viżitaturi. Fil-pjan terran hemm dijorama tal-kumpless tal-monasteru u fit-tieni sular hemm mużew li jispjega fid-dettall il-ħajja postmonastika f'Maulbronn. Il-Frühmesserhaus fil-qrib għandha tliet panewijiet ta' tagħrif magħmula mill-patrijiet tal-Monasteru ta' Maulbronn li jiddokumentaw l-istabbiliment tagħha u ċ-ċirkostanza marbuta magħha. Fi ħdan il-kumpless tal-monasteru hemm mużew letterarju maqsum fi tliet partijiet, "Besuchen-Bilden-Schreiben", immexxi mill-istat ta' Baden-Württemberg. L-ewwel parti minnhom, li tfisser "Żur", turi l-immaġni ta' Maulbronn fil-letteratura. It-tieni parti, li tfisser "Tgħallem", hija ddedikata lill-użu tal-monasteru bħala seminarju tal-Protestantiżmu u għandu enfasi fuq l-istudenti tas-seminarju, fosthom Johannes Kepler, Friedrich Hölderlin u Herman Hesse. Finalment, it-tielet parti, li tfisser "Ikteb", turi x-xogħlijiet tal-patrijiet tal-Monasteru ta' Maulbronn u fiha librerija b'xogħlijiet li jkopru 800 sena u 50 [[kittieb]]. Iċ-''cellarium'' tal-abbazija jospita ''lapidarium'' u jispjega fid-dettall il-metodi tal-kostruzzjoni li ntużaw f'Maulbronn. === Skola === Il-kwartieri antiki issa jospitaw skola bid-dormitorji, is-Seminarju Evanġelista ta' Maulbronn, li jitmexxa mill-Knisja Evanġelika-Luterana f'Württemberg. [[Stampa:MaulbronnPanorama.jpg|nofs|daqsminuri|772x772px|Veduta panoramika tal-Monasteru ta' Maulbronn.]] == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Kumpless tal-Monasteru ta' Maulbronn ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Patrijiet Superjuri == Lista tal-Patrijiet Superjuri Kattoliċi ta' Maulbronn: * 1138 – sal-ħabta tal-1178: Diether; * mill-ħabta tal-1216 – 1219: Konrad I; * 1232: Gozwin; * 1234 – 1243: Sigfrid I; * 1244 – 1251: Berthold I Munt; * 1253: Heinrich I; * 1254: Gottfrid; * 1257 – 1268: Egenhard; * 1268: Albrecht I; * 1276 – 1277: Hildebrand; * 1280: Walther; * 1281 – 1285: Sigfrid II; * 1287 – 1292: Rudolf; * 1294 – 1299: Konrad II; * 1302 – 1305: Reinhard; * mill-ħabta tal-1306: Albrecht II; * qabel l-1313: Wilent; * 1313 – 1325: Heinrich II von Calw; * 1330 – 1353: Konrad III von Thalheim; * mill-ħabta tal-1358: Berthold II Kuring; * mill-ħabta tal-1359: Ulrich von Ensingen; * 1361 – 1367: Johannes I von Rottweil; * 1376 – 1383: Albrecht III von Rieringen; * 1383: Marquard; * 1384 – 1402: Heinrich III von Renningen; * 1402 – 1428: Albrecht IV von Detisheim; * 1428 – 1430: Gerung von Wildberg; * 1430 – 1439: Johann II von Gelnhausen; * 1439 – 1445: Johann III von Worms; * 1445 – 1462: Berthold II von Roßwag; * 1462 – 1467: Johann IV von Wimsheim; * 1467 – 1472: Nikolaus von Bretten; * 1472 – 1475: Albrecht V; * 1475 – sal-ħabta tal-1488: Johann V von Laudenburg; * 1488 – 1491: Stephan Detinger; * 1491 – 1503: Johann VI von Bretten (l-ewwel renju); * 1503 – 1504: Johann VII von Umbstadt; * 1504 – 1512: Michael Scholl von Baihingen; * 1512 – 1518: Johannes VIII Entenfuß; * 1518 – 1521: Johann VI von Bretten (it-tieni renju); * 1521 – 1547: Johannes IX von Lienzingen; * 1547 – 1557: Heinrich IV von Nördlingen; * 1557: Johannes X Epplin von Waiblingen; (1558 – 1630: amministraturi [[Martin Luteru|Luterani]] ta' Württemberger); * 1630 – 1642: Christoph Schaller von Sennheim; * 1642 – 1648: Bernhardin Buchinger von Kiensheim; (1648: il-kontroll ta' Württemberg ġie stabbilit mill-ġdid). == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Monasteri]] [[Kategorija:Ġermanja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] p9kwnzkhg4qlqqrhod4htw1wzjfnwg6 0 30360 333699 291678 2026-11-05T02:31:40Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333699 wikitext text/x-wiki {{Nebbieta|ġeografija}} '''Il-Pont tal-Ġebel''' (Estonjan: ''Kivisild'' ) kien pont f' Tartu, [[Estonja|l-Estonja]].<ref name="tartu.ee">{{Ċita web|url=https://www.tartu.ee/et/kivisild|titlu=Kivisild|sit=Tartu linn|lingwa=et|data-aċċess=3 December 2020|arkivju-data=27 July 2021|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210727080711/https://www.tartu.ee/et/kivisild|url-status=dead}}</ref> Il-pont infetaħ fis-16 ta’ Settembru 1784. Il-pont inbena fuq l-ordni tal-Imperatriċi [[Katerina II tar-Russja|Katarina II tar-Russja]].<ref name="tartu.ee" /> Il-pont kien imġarraf matul it-Tieni Gwerra Gwerra fl-1941.<ref name="postimees.ee">{{Ċita web|url=https://tartu.postimees.ee/3400267/huvasti-kivisild-igaveseks|titlu=Hüvasti, Kivisild! Igaveseks?|data=16 November 2015|sit=Tartu Postimees|lingwa=et|data-aċċess=3 December 2020}}</ref> Il-pont kien jinstab fejn illum hemm Kaarsild. Hemm pjanijiet biex il-pont jerġa’ lura għall-glorja oriġinali tiegħu. <ref>[https://issuu.com/michaelwalsh/docs/hansakivisild16xa5_eng The Kivisild stone bridge will rise again.]</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Estonja]] [[Kategorija:It-Tieni Gwerra Dinjija]] kkxvizmwqe3kbao61sdip1qnp5w7v4h 0 31410 333713 333046 2026-11-05T04:16:56Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333713 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Linja oranġjo|image=[[File:Montreal public transit icons - Métro 2.svg|45px]]|image2=[[File:Berri-UQAM green line platforms.jpg|240px]]|caption2=Stazzjon Berri-UQAM.|label1=Netwerk|data1=[[Metro ta' Montreal]]|label2=Destinazzjoni|data2=Montmorency - Côte-Vertu|data3=1966|label3=Kummissjonar|label4=Operatur|data4=[[Kumpanija tat-Trasport ta' Montreal]]|label5=Stazzjon|data5=31|label6=Tul|data6=30,00 km|label7=Linji relatati|data7=[[File:Montreal public transit icons - Métro 1.svg|20px]] - [[Linja ħadra tal-metro ta' Montreal|Linja ħadra]]<br> [[File:Montreal public transit icons - Métro 4.svg|20px]] - [[Linja safra tal-metro ta' Montreal|Linja safra]]<br> [[File:Montreal public transit icons - Métro 5.svg|20px]] - [[Linja blu tal-metro ta' Montreal|Linja blu]]|header8=Mappa|header9=[[File:L2-orange.jpg|240px]]}} Il- '''linja oranġjo''' (jew linja 2) hija waħda mill-erba 'linji tal- [[metro ta' Montreal]] . Hija l-aktar linja importanti fin-netwerk f'termini tat-tul tagħha, ir-rikkieba tagħha u n-numru ta 'stazzjonijiet tagħha. Parti min-netwerk inizjali tal-1966, il-linja oranġjo ġiet estiża fl -1980, l-1986 u [[2007|l-2007]] . Bil- linja safra, hija t-tieni linja li tmur lil hinn mit-territorju tal- gżira ta' Montreal, u b'hekk tippermetti servizz lejn il-belt ta' [[Laval (Quebec)|Laval]] . Il-linja oranġjo sservi l-distretti ta’ Montreal ta’ Ahuntsic, Villeray, Little Italy, La Petite-Patrie, Plateau Mont-Royal, Centre-Sud, Vieux-Montréal, Downtown, Little Burgundy, Saint-Henri, Notre-Dame- de-Grâce, Côte-des-Neiges u Saint-Laurent . Il-linja sservi wkoll id-distretti ta' Laval ta' Pont-Viau u Laval-des-Rapides . * * * * * * * * * == Storja == === Oriġini === Il-linja oriġinarjament kellha tgħaddi minn Crémazie għal Place-d'Armes . Ix-xogħol beda fit- {{Data|23|mai|1962}} f'rue Berri, fin-nofsinhar ta ' rue Jarry . F'Novembru tal-istess sena, Montreal saret taf li kienet se tospita l- Fiera Dinjija tal-1967 . Sabiex tintlaħaq id-domanda antiċipata għall-ivvjaġġar għall-wirja, id-deċiżjoni ttieħdet fis {{Data|6|août|1963}} li jiżdiedu l-istazzjonijiet Sauvé u Henri-Bourassa fit-tramuntana u l-istazzjonijiet Square-Victoria-OACI u Bonaventure fin-nofsinhar. Fl 14 octobre 1966, il-linja fetħet bejn Henri-Bourassa u Place-d'Armes. It-tlestija ta' taqsimiet oħra tittardja b'diversi xhur. Is-sezzjoni minn Place-d'Armes sa Square-Victoria–OACI fetħet fis 6 février 1967, segwita mill-istazzjon Bonaventure fit- 13 février . Il-Linja Orange hija twila 30.0 kilometru u tinkludi 31 stazzjon. Bħas-netwerk kollu ta' Montreal, huwa kompletament taħt l-art, li jagħmilha waħda mill-itwal mini fid-dinja. Il-linja titlaq mill-istazzjon tat-terminus Côte-Vertu, fil-majjistral tal-belt ta 'Montreal. Tinżel fin-nofsinhar kważi f'linja dritta lejn Lionel-Groulx, fejn imur lejn il-lvant, fin-nofsinhar taċ-ċentru tal-belt. Wara Champ-de-Mars, il-linja terġa' tmur lejn it-tramuntana, lejn Henri-Bourassa . Wara inklinazzjoni żgħira biex tiġi evitata t-triq ta 'aċċess għall-garaxx ta' Saint-Charles, il-linja tgħaddi taħt ir- Rivière des Prairies biex tilħaq il-belt ta ' [[Laval (Quebec)|Laval]] . Fl-aħħarnett, wara l-istazzjon Cartier, il-linja tmur fil-majjistral lejn l-istazzjon tat-terminus, Montmorency . === Organizzazzjoni === Il-ferroviji huma maħżuna fil-garaxxijiet taħt l-art Saint-Charles, fit-tramuntana tal-istazzjon Henri-Bourassa, u Montmorency, fin-nofsinhar tal-istazzjon tal-istess isem. Dawn isiru fuq il-plateau ta’ Youville, imqabbad mal-linja bejn l-istazzjonijiet ta’ Crémazie u Sauvé. Bħalissa qed jinbena t-tielet garaxx, fil-Lbiċ tal-istazzjon Côte-Vertu. Se jakkomoda ferroviji addizzjonali fuq il-linja 2 biex tiżdied il-frekwenza tal-mogħdija tagħhom. == Lista ta' stazzjonijiet == {| class="wikitable" |+ !Stazzjon |- |'''[[Côte-Vertu]]''' |- |'''Du Collège''' |- |'''De la Savane''' |- |'''Namur''' |- |'''Plamondon''' |- |'''Côte-Sainte-Catherine''' |- |'''[[Snowdon (metro ta' Montreal)|Snowdon]]''' [[Stampa:CorrespMtl5.png|13x13px]] [[Linja blu tal-metro ta' Montreal|Linja blu]] |- |'''Villa-Maria''' |- |'''[[Vendôme]]''' [[Stampa:CorrespMtlTrain.png|13x13px]] [[Ferroviji Exo]] |- |'''Place-Saint-Henri''' |- |'''[[Lionel-Groulx]]''' [[Stampa:CorrespMtl1.png|13x13px]] [[Linja ħadra tal-metro ta' Montreal|Linja ħadra]] |- |'''Georges-Vanier''' |- |'''[[Lucien-L'Allier]]''' [[Stampa:CorrespMtlTrain.png|13x13px]] [[Ferroviji Exo]] |- |'''[[Bonaventure]]''' [[Stampa:CorrespMtlTrain.png|13x13px]] [[Ferroviji Exo]] |- |'''[[Square-Victoria–OACI]]''' |- |'''[[Place-d'Armes]]''' |- |'''[[Champ-de-Mars]]''' |- |'''[[Berri-UQAM (metro ta' Montreal)|Berri-UQAM]]''' [[Stampa:CorrespMtl1.png|13x13px]] [[Linja ħadra tal-metro ta' Montreal|Linja ħadra]] [[Stampa:CorrespMtl4.png|13x13px]] [[Linja safra tal-metro ta' Montreal|Linja safra]] |- |'''Sherbrooke''' |- |'''Mont-Royal''' |- |'''Laurier''' |- |'''Rosemont''' |- |'''Beaubien''' |- |'''[[Jean-Talon (metro ta' Montreal)|Jean-Talon]]''' [[Stampa:CorrespMtl5.png|13x13px]] [[Linja blu tal-metro ta' Montreal|Linja blu]] |- |'''Jarry''' |- |'''Crémazie''' |- |'''Sauvé''' |- |'''Henri-Bourassa''' |- |'''[[Cartier]]''' |- |'''[[De la Concorde]]''' [[Stampa:CorrespMtlTrain.png|13x13px]] [[Ferroviji Exo]] |- |'''[[Montmorency]]''' |} == Noti u referenzi == {{Referenzi}}{{Proġetti oħra|Category:Montreal metro ligne orange}} === links esterni === * [https://web.archive.org/web/20110227001120/http://stm.info/sommaire.htm Websajt uffiċjali tas-Société de transport de Montréal] * [https://web.archive.org/web/20240416091009/http://www.metrodemontreal.com/orange/index-f.html Montreal Metro.com – Oranġjo] [[Kategorija:Trasport]] [[Kategorija:Kanada]] l6s1m48k7d7jarbw2insgtnpsubdvo7 0 31511 333716 333413 2026-11-05T04:35:38Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333716 wikitext text/x-wiki Il-'''Marokkini''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: المغاربة, <small>trażlitterat:</small> ''al-Magħāriba'') huma ċ-ċittadini tar-[[Marokk|Renju tal-Marokk]]. Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija magħmula prinċipalment minn [[Għarab]] u [[Berbers|Berberi]] (Amazigh). It-terminu japplika wkoll b'mod aktar wiesa' għal kwalunkwe persuna ta' nazzjonalità Marokkina, li tħaddan [[Kultura tal-Marokk|kultura u identità komuni]], kif ukoll dawk li jitkellmu b'mod nattiv l-[[Għarbi Marokkin]] jew [[Lingwi tal-Marokk|lingwi oħra tal-Marokk]].<ref name="CIA WF-2021">{{Ċita web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|titlu=Morocco - The World Factbook|sit=Central Intelligence Agency|data-aċċess=2021-01-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221202191738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|arkivju-data=2022-12-02|url-status=dead}}</ref><ref name="peoplegroups-2022">{{Ċita web|url=https://www.peoplegroups.org/Explore/groupdetails.aspx?peid=11863|titlu=Moroccan Arabs of Morocco|sit=peoplegroups.org|data-aċċess=2022-03-18}}</ref> Minbarra s-37 miljun resident tal-Marokk, hemm [[diaspora Marokkina|dijaspora Marokkina]] kbira. Popolazzjonijiet Marokkini konsiderevoli jistgħu jinstabu fi [[Marokkini fi Franza|Franza]], [[Marokkini fi Spanja|Spanja]], [[Marokkini fil-Belġju|il-Belġju]], [[Marokkini fl-Italja|l-Italja]], u l-[[Marokkini fl-Olanda|Olanda]]; b'konċentrazzjonijiet notevoli iżgħar fi [[dinja Għarbija|stati Għarab]] oħra kif ukoll [[Marokkini fil-Ġermanja|fil-Ġermanja]], ir-[[Marokkini Brittaniċi|Renju Unit]], l-[[Amerikani Marokkini|Istati Uniti]], u l-[[Kanadiżi Marokkini|Kanada]].<ref>{{Ċita rivista|data=2020|editur-kunjom1=Lafleur|editur-isem1=Jean-Michel|editur-kunjom2=Vintila|editur-isem2=Daniela|titlu=Migration and Social Protection in Europe and Beyond (Volume 3)|url=https://doi.org/10.1007/978-3-030-51237-8|rivista=IMISCOE Research Series|lingwa=en}}</ref> == Gruppi etniċi == Il-Marokkini huma primarjament ta' oriġini [[Għarab|Għarbija]] u [[Berberi|Berbera]]<ref name="CIA WF-2021" /><ref>{{Ċita web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/morocco-population|titlu=Morocco Population 2020 (Demographics, Maps, Graphs)|sit=worldpopulationreview.com|data-aċċess=2021-01-25}}</ref> bħan-nies f'pajjiżi ġirien oħra fir-reġjun tal-[[Magreb]].<ref>Bosch, Elena et al. "Genetic structure of north-west Africa revealed by STR analysis." European Journal of Human Genetics (2000) 8, 360–366. </ref> [[Għarab|L-Għarab]] jammontaw għal 67 % tal-popolazzjoni tal-Marokk, filwaqt li l-[[Berberi]] jammontaw għal 31 % u s-[[nies Sahrawi|Saħrawi]] jiffurmaw 2 %.<ref name="EB-2022b">{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Morocco/Climate|titlu=Morocco - Climate {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-09-23}}</ref> Soċjalment, hemm żewġ gruppi kontrastanti ta' Marokkini: dawk li jgħixu fl-ibliet u dawk fiż-żoni rurali. Fost dawk rurali, iffurmaw diversi klassijiet bħal sidien tal-artijiet, [[Bidwi|bdiewa]], u bdiewa kerrejja. Il-Marokkini jgħixu l-aktar fit-Tramuntana u l-Punent tal-Marokk. Madankollu, jippreferu jgħixu fir-reġjuni l-aktar fertili ħdejn il-[[Baħar Mediterran]]. Il-popolazzjoni Għarbija tal-Marokk hija riżultat tal-influss ta' tribujiet Għarab nomadi mill-[[Peniżola]] tal-Arabja mill-[[konkwista Musulmana tal-Magreb]] fis-seklu 7 b'mewġa kbira fis-seklu 11.<ref name="stearns">{{Ċita ktieb|kunjom=Stearns|isem=Peter N.|kunjom2=Leonard Langer|isem2=William|sena=2001|titlu=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged|edizzjoni=6|pubblikatur=[[Houghton Mifflin Harcourt]]|paġni=129–131|isbn=978-0-395-65237-4}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://joshuaproject.net/people_groups/13819/MO|titlu=Arab, Moroccan in Morocco|isem=Joshua|awtur=Project|sit=joshuaproject.net|lingwa=en|data-aċċess=2022-09-23}}</ref> Il-migrazzjoni ewlenija lejn ir-reġjun minn tribujiet Għarab kienet fis-seklu 11 meta t-tribujiet ta' [[Banu Hilal|Bni Hilal]] u [[Banu Sulaym|Bni Sulejm]], flimkien ma' oħrajn, intbagħtu mill-[[Kalifat Fatimid|Fatimidi]] biex jegħlbu ribelljoni [[Berberi|Berbera]] u mbagħad baqgħu joqogħdu fil-Magreb.<ref name="el-Hasan-2019b">{{Ċita ktieb|kunjom=el-Hasan|isem=Hasan Afif|data=2019-05-01|titlu=Killing the Arab Spring|url=https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&dq=arab+tribe+migration+to+the+maghreb&pg=PA82|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Algora Publishing|paġni=82|isbn=978-1-62894-349-8|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220826054223/https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&dq=arab+tribe+migration+to+the+maghreb&pg=PA82|arkivju-data=2022-08-26|data-aċċess=2022-08-25}}</ref> Bejn ix-[[Xmara Nil]] u l-[[Baħar l-Aħmar]] kien hemm tribujiet Għarab imkeċċija mill-Arabja għat-taqlib tagħhom, Banu Hilal u Banu Sulaym, li ħafna drabi serqu żoni tal-biedja fil-[[Wied tan-Nil]].<ref name="Le Tourneau-1966">{{Ċita rivista|kunjom1=Le Tourneau|isem1=Roger|data=1966|titlu=Ibn Khaldun, laudateur et contempteur des Arabes|url=https://www.persee.fr/doc/remmm_0035-1474_1966_num_2_1_933|rivista=Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée|volum=2|numru=1|paġni=155–168}}</ref> Skont [[Ibn Khaldun|Iben Ħaldun]], tribujiet sħaħ telqu bin-[[Mara|nisa]], tfal, antenati, [[Annimal|annimali]] u tagħmir għall-ikkampjar.<ref name="Le Tourneau-1966" /> Dawn it-tribujiet, li waslu fir-reġjun tal-Marokk madwar is-sekli 12-13, u aktar tard il-[[Maqil|Magħqil]] fis-seklu 14, ikkontribwew għall-Għarabizzazzjoni etnika, ġenetika, kulturali u lingwistika aktar estensiva tal-Marokk matul iż-żmien,<ref name="Nelson-1985">{{Ċita ktieb|kunjom=Nelson|isem=Harold D.|data=1985|titlu=Morocco, a Country Study|url=https://books.google.com/books?id=Pqxf5uJMBvkC&dq=arabic+spread+to+the+countryside+morocco&pg=PA14|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Headquarters, Department of the Army|paġni=14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220826054257/https://books.google.com/books?id=Pqxf5uJMBvkC&dq=arabic+spread+to+the+countryside+morocco&pg=PA14|arkivju-data=2022-08-26|data-aċċess=2022-08-25}}</ref> speċjalment lil hinn miċ-ċentri urbani ewlenin u r-reġjuni tat-Tramuntana li kienu s-siti ewlenin tal-Għarabizzazzjoni sa dak il-punt.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Cressier|isem=Patrice|kunjom2=Vicente|isem2=Angeles (ed.)|sena=1998|editur-isem1=|editur-ħolqa1=|editur-kunjom2=|editur-isem2=|titlu=Peuplement et arabisation au Maghreb occidental : dialectologie et histoire|post=Zaragoza|pubblikatur=Casa de Velazquez|paġni=|isbn=}}</ref><ref name="peoplegroups-2022" /> [[Stampa:Morocco_ethno_1973_all.svg|daqsminuri| Mappa etnika tal-Marokk (1973).<ref>{{Ċita web|url=https://geodata.lib.utexas.edu/catalog/princeton-fq977x643|titlu=Morocco - University of Texas Libraries GeoData|sit=geodata.lib.utexas.edu|data-aċċess=2022-09-28}}</ref>]] Il-popolazzjoni Berbera tgħix prinċipalment fir-reġjuni muntanjużi tal-Marokk fejn xi wħud jippreservaw il-[[kultura]] Berbera, u huma maqsuma fi tliet gruppi; [[Riffjani|Riffin]] (Riffjani), [[nies Shilha|Xilħa]] u [[Żajaniżi|Żajanin]] (Zayanes), li jgħixu [[Rif|fil-muntanji Rif]], [[Anti-Atlas|muntanji Anti-Atlas]], u [[Atlas Nofsani|muntanji Atlas tan-Nofs]] rispettivament.<ref name="EB-2022b" /><ref name="EB-2022a">{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Berber|titlu=Berber {{!}} Definition, People, Languages, & Facts {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-18}}</ref> Il-Berberi kienu amalgamazzjoni ta' Ibero-Mawritani u minoranza ta' stokk [[Kapsjan]] imħallta ma' intrużjoni aktar reċenti assoċjata mar-[[rivoluzzjoni Neolitika]].<ref>J. Desanges, "The proto-Berbers" 236–245, at 237, in ''General History of Africa, v.II Ancient Civilizations of Africa'' (UNESCO 1990).</ref> Minn dawn il-popolazzjonijiet, it-tribujiet proto-Berberi ffurmaw matul l-aħħar tal-era Paleolitika.<ref>Mário Curtis Giordani, ''História da África. ''</ref> Il-Berberi Għarabizzati li jikkostitwixxu madwar kwart tal-popolazzjoni huma l-Berberi li kienu Għarabizzati prinċipalment bħala riżultat tal-influss ta' nomadi Għarab, u adottaw il-kultura Għarbija u l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] bħala l-lingwa nattiva tagħhom, speċjalment dawk li fittxew il-protezzjoni tal-[[Bedouin|Bedwin]].<ref name="Nelson-1985" /> Minoranza żgħira tal-popolazzjoni hija identifikata bħala [[Haratin]] u [[Gnawa]].<ref name="Morocco.com-2022">{{Ċita web|url=https://www.morocco.com/business/demographics/|titlu=Demographics of Morocco|sit=Morocco.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-03-18}}</ref> Dawn huma bdiewa sedentarji ta' oriġini mhux Għarbija u mhux Berbera, li jgħixu fl-oażi tan-Nofsinhar u tal-Lvant u jitkellmu jew Berberu jew Għarbi. Xi partijiet tal-popolazzjoni huma dixxendenti ta' refuġjati li ħarbu minn [[Spanja]] wara r-[[Reconquista]] fis-seklu 15. Il-kummerċ tal-iskjavi Trans-Saħarjani ġab popolazzjoni ta' Afrikani Sub-Saħarjani lejn il-Marokk. Wara t-[[Dikjarazzjoni ta' Indipendenza Iżraeljana|twaqqif ta' Iżrael]] u l-bidu tal-[[Konflitt Għarbi-Iżraeljan|kunflitt Għarbi-Iżraeljan]] fl-1948, ħafna [[Lhud]] ħassewhom imġiegħla jitilqu mill-Marokk speċjalment wara l-[[1948 Irvellijiet kontra l-Lhud f'Oujda u Jerada|irvellijiet kontra l-Lhud f'Oujda]], u ħafna ħarbu lejn l-[[Iżrael]], l-[[Ewropa]] u [[l-Amerika ta' Fuq]]. Sal-1967, 250,000 persuna Lhudija kienu telqu mill-Marokk.<ref name="EB-2022b" /> == Storja == === Era Għarbija Bikrija (670–1031) === Fis-sena 670 [[WK|W.K]]., l-ewwel konkwista Għarbija tal-pjanura kostali tat-Tramuntana tal-Afrika seħħet taħt [[Uqba ibn Nafi|Għuqba bin Nafi]], ġeneral li kien imexxi taħt il-[[Kalifat tal-Umayyad|Kalifat Umawi]], li torbot mal-ewwel mewġa ta' migrazzjoni Għarbija lejn il-Marokk. Tribujiet Għarab bħal [[Banu Muzaina|Bni Mużejna]] emigraw, u l-Musulmani Għarab fir-reġjun kellhom aktar impatt fuq il-kultura tal-Magreb mill-ħakkiema tar-reġjun qabel u warajhom.<ref name="el-Hasan-2019a">{{Ċita ktieb|kunjom=el-Hasan|isem=Hasan Afif|data=2019-05-01|titlu=Killing the Arab Spring|url=https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&pg=PA82|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Algora Publishing|paġni=82|isbn=978-1-62894-349-8|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220826054223/https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&dq=arab+tribe+migration+to+the+maghreb&pg=PA82|arkivju-data=2022-08-26|data-aċċess=2022-08-25}}</ref> L-Umawin ġabu l-[[lingwa]] tagħhom, is-sistema ta' governanza tagħhom, u l-[[Iżlam]] lejn il-Marokk u ħafna Berberi kkonvertew għall-Iżlam. L-ewwel stat indipendenti fiż-żona tal-Marokk modern kien l-Emirat ta' Nekor, emirat Għarbi fit-Tramuntana tal-Marokk li tmexxa bħala stat klijent tal-Kalifat Umawi.<ref name="Picard-2018">{{Ċita ktieb|kunjom=Picard|isem=Christophe|data=2018-01-21|titlu=Sea of the Caliphs|url=https://books.google.com/books?id=4KdFDwAAQBAJ&q=himyarit&pg=PA166|lingwa=en|pubblikatur=Harvard University Press|paġni=247|isbn=978-0-674-66046-5}}</ref> Din twaqqfet mid-dixxendent tal-Ħimjari [[Salih I ibn Mansur|Saliħ bin Mansur]] fis-710.<ref name="Picard-2018" /> Wara li faqqa' l-[[Irvell tal-Berber|Irvell tal-Berberi]] fis-739, il-Berberi ffurmaw stati indipendenti oħra bħall-[[Dinastija Midrarija|Imara Siġilmasa]] (Emirat ta' Sijilmasa) u l-[[Barghawata|Konfederazzjoni ta' Barghawata]].<ref name="Duby">Georges Duby, ''Atlas Historique Mondial'', Larousse Ed. </ref> Wara l-Battalja ta' Fakhkh fis-786, Idris bin Għabdalla, li kellu lil Għali bin Abi Talib fost l-antenati tiegħu, ħarab mill-Peniżola tal-Arabja lejn il-Marokk.<ref name="Eustache1031">''Idris I'', D. Eustache, The Encyclopaedia of Islam, Vol. </ref> L-ewwel mar [[Tanġier]] qabel mar [[Volubilis|Walili]] u waqqaf id-dinastija Għarbija Idrisida fis-788, li ħakmet il-biċċa l-kbira tal-Marokk. Id-dinastija Idrisida stabbiliet [[Fes]] bħala l-kapitali tagħha u l-Marokk sar ċentru ta' tagħlim [[Iżlam|Musulman]] u qawwa reġjonali ewlenija. L-Idrisidi tkeċċew fid-927 mill-Kalifat Fatimid u l-alleati tagħhom il-Miknasa. Wara li l-Miknasa kissru r-relazzjonijiet mal-Fatimidi fid-932, dawn tneħħew mill-poter mill-Magħrawa ta' Sijilmasa fid-980.<ref>{{Ċita enċiklopedija|kunjom1=Benchekroun|isem1=Chafik T.|titlu=Idrīsids|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/idrisids-COM_32374?s.num=46&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&s.start=40&s.q=Basra4|data-aċċess=2024-02-16|lingwa=en|data=2018-07-01|pubblikatur=Brill}}</ref> Fid-973, il-Kalifat ta' [[Córdoba, Spanja|Cordoba]] taħt l-Umawin ħa f'idejh partijiet mill-Marokk.<ref name="Abun-Nasr-1987">{{Ċita ktieb|kunjom=Abun-Nasr|isem=Jamil|sena=1987|titlu=A history of the Maghrib in the Islamic period|url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC&q=A%20history%20of%20the%20Maghrib%20in%20the%20Islamic%20period&pg=PP1|post=Cambridge|pubblikatur=Cambridge University Press|paġni=75|isbn=0521337674}}</ref> === Dinastiji Berberi (1053-1549) === Mis-seklu 11 'il quddiem, tfaċċaw sensiela ta' dinastiji ta' oriġini Berbera.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ramirez-Faria|isem=Carlos|data=2007-01-01|titlu=Concise Encyclopaedia of World History|url=https://books.google.com/books?id=gGKsS-9h4BYC&pg=PT861|pubblikatur=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-269-0775-5}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.universalis.fr/encyclopedie/almoravides/|titlu=ALMORAVIDES|kunjom=Universalis|isem=Encyclopædia|sit=Encyclopædia Universalis|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Marinid-dynasty|titlu=Marīnid dynasty {{!}} Morocco, Almohad, Maghreb {{!}} Britannica|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-02-16}}</ref> Id-[[Almoravidi|dinastija Almoravida]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418538/North-Africa/46490/The-Maghrib-under-the-Almoravids-and-the-Almohads|titlu=The Maghrib under the Almoravids and the Almohads|pubblikatur=Britannica.com|data-aċċess=2011-08-01}}</ref> u d-[[Kalifat Almohad|dinastija Almohad]] iddominaw il-Magreb, ħafna minn Spanja u l-[[Portugall]] tal-lum, u r-reġjun tal-Punent tal-[[Mediterran]]. Fis-sekli 13 u 14 il-[[Marinidi]] kellhom il-poter fil-Marokk u stinkaw biex jirreplikaw is-suċċessi tal-[[Kalifat Almohad|Almohadin]] permezz ta' kampanji militari fl-Alġerija u l-Iberja. Huma kienu segwiti mill-[[Dinastija Wattasida|Wattasin]]. Fis-seklu 15, ir-Reconquista temmet il-ħakma Musulmana fiċ-ċentru u fin-Nofsinhar tal-Iberja u ħafna Musulmani u Lhud ħarbu lejn il-Marokk.<ref name="brit">{{Ċita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/392604/Morocco|titlu=Morocco – History|pubblikatur=Britannica.com|data-aċċess=2011-08-01}}</ref> L-isforzi Portugiżi biex jikkontrollaw il-kosta tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] fis-seklu 15 ma affettwawx ħafna in-naħat interni tal-Marokk. Skont [[Elizabeth Allo Isichei]], "Fl-1520, kien hemm [[ġuħ|il-ġuħ]] fil-Marokk li tant kien kbir li għal żmien twil avvenimenti oħra ġew iddatati minnu. Ġie ssuġġerit li l-popolazzjoni tal-Marokk niżlet minn 5 miljuni għal taħt it-3 miljun ruħ bejn il-bidu tas-sekli sittax u dsatax".<ref>Allo Isichei, Elizabeth (1997). </ref> === Dinastiji Għarab (1549-preżent) === Il-migrazzjoni ewlenija lejn ir-reġjun minn tribujiet Għarab kienet fis-seklu 11 meta t-tribujiet ta' Bni Hilal u Bni Sulejm, flimkien ma' oħrajn, intbagħtu mill-Fatimidi biex jegħlbu rvellijiet Berberi u mbagħad jibqgħu jgħixu fil-Magreb.<ref name="el-Hasan-2019b" /> Dawn it-tribujiet avvanzaw f'numri kbar għal għonq it-triq kollha lejn [[Marokk|il-Marokk]], u kkontribwew għal Għarabizzazzjoni etnika, ġenetika, kulturali u lingwistika aktar estensiva tar-reġjun.<ref name="Nelson-1985" /> It-tribujiet Għarab ta' Maqil emigraw lejn il-Maghreb seklu wara u saħansitra emigraw aktar lejn in-Nofsinhar sal-[[Mawritanja]]. Mill-1549, tfaċċaw sensiela ta' dinastiji [[Għarab]]. L-ewwel id-[[Sultanat Saadi|dinastija Sagħdija]]<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Greengrass|isem=Mark|data=2015|titlu=Christendom destroyed : Europe, 1517-1648|url=http://worldcat.org/oclc/1002916874|pubblikatur=Penguin Books|paġni=503|isbn=978-0-14-197852-9|oclc=1002916874}}</ref> li ħakmet mill-1549 sal-1659, u mbagħad id-[['Dinastija Alawi|dinastija Għalawija]],<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Abitbol|isem=Michel|data=2009|titlu=Histoire du Maroc|url=https://books.google.com/books?id=b1mAPgAACAAJ|lingwa=fr|pubblikatur=Perrin|paġni=231|isbn=978-2-262-02388-1}}</ref> li baqgħet fil-poter għall-bqija tas-seklu 17. Iż-żewġ dinastiji huma [[Sharif|Xierefin]] (Xarifjani, dixxendenti tal-Profeta [[Muħammed|Muħammad]]).<ref name="Garcia-Arenal-2012">{{Ċita ktieb|kunjom=Garcia-Arenal|isem=Mercedes|sena=2012|titlu=Ahmad al-Mansur: the beginnings of modern Morocco|url=https://books.google.com/books?id=Xhu9DwAAQBAJ&q=Ahmad+al-Mansur+%3A+the+beginnings+of+modern+Morocco&pg=PP1|pubblikatur=Simon and Schuster|isbn=9781780742083}}</ref> Taħt id-dinastija Sagħdija, il-pajjiż għeleb attakki mill-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] u tentattiv ta' invażjoni Portugiża fil-Battalja ta' Ksar el Kebir fl-1578. Ir-renju ta' [[Ahmad al-Mansur|Aħmad il-Mansur]] ġab ġid u prestiġju ġdid lis-Saltna, u spedizzjoni kbira lejn il-Punent tal-Afrika wasslet għal telfa kbira għall-[[Imperu Songhay]] fl-1591. Madankollu, il-ġestjoni tat-territorji madwar is-[[Saħara]] kienet diffiċli wisq. Wara l-[[mewt]] tal-Mansur, il-pajjiż inqasam fost uliedu.<ref name="Garcia-Arenal-2012" /> Fl-1666, il-Marokk reġa' ngħaqad mid-[['Dinastija Alawi|dinastija Għarbija Għalawija]], li saret il-ħakkiema tat-tmexxija tal-Marokk sal-lum. Fl-ewwel żminijiet ta' dan il-perjodu, il-Marokk kien qed jiffaċċja aggressjoni minn Spanja, filwaqt li l-Imperu Ottoman kompla jagħfas lejn il-Punent. L-Għalawi rnexxielhom jistabbilizzaw il-pożizzjoni tagħhom, u filwaqt li r-renju kien iżgħar minn dawk preċedenti fir-reġjun, xorta baqa' pjuttost sinjur. Kontra l-oppożizzjoni tat-tribujiet lokali [[Ismail Ibn Sharif|Ismagħel bin Xarif]] (1672-1727) beda joħloq stat magħqud.<ref>"[https://web.archive.org/web/20091030183303/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572952_8/Morocco.html Morocco (Page 8 of 9)]". </ref> Il-Marokk kien l-ewwel pajjiż li rrikonoxxa lill-Istati Uniti li kien għadu jitwieled bħala nazzjon indipendenti fl-1777.<ref>{{Ċita web|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2013/11/22/joint-statement-united-states-america-and-kingdom-morocco|titlu=Joint Statement by the United States of America and the Kingdom of Morocco|data=2013-11-22|sit=[[whitehouse.gov]]|via=[[NARA|National Archives]]}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|sena=2004|titlu=Morocco Foreign Policy and Government Guide|url=https://books.google.com/books?id=5V77mdCXHJcC&pg=PA114|pubblikatur=International Business Publications, USA|isbn=9780739760000}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=41811|titlu=Defense Department News|data-aċċess=2024-02-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100228080125/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=41811|arkivju-data=2010-02-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=41811|titlu=Cohen Renews U.S.-Morocco Ties|awtur=Kozaryn, Linda D.|sit=U.S. Department of Defense|data-aċċess=2009-03-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100228080125/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=41811|arkivju-data=2010-02-28|url-status=dead}}</ref> Fil-bidu tar-[[Rivoluzzjoni Amerikana]], bastimenti merkantili [[Stati Uniti|Amerikani]] fl-Oċean Atlantiku kienu soġġetti għal attakk mill-[[pirati ta' Barbarija]]. Fl-20 ta' Diċembru 1777, is-Sultan [[Moħammed III tal-Marokk]] iddikjara li l-bastimenti merkantili Amerikani kienu se jkunu taħt il-protezzjoni tas-sultanat u b'hekk setgħu jgawdu passaġġ sikur. It-[[Trattat ta' Ħbiberija Marokkina-Amerikana]], iffirmat fl-1786, huwa l-eqdem trattat ta' ħbiberija mhux miksur fl-Istati Uniti.<ref>Roberts, Priscilla H. and Richard S. Roberts, ''Thomas Barclay (1728–1793): Consul in France, Diplomat in Barbary'', Lehigh University Press, 2008, pp. 206–223 {{ISBN|093422398X}}.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://2009-2017.state.gov/s/d/rm/rls/perfrpt/2002/html/18995.htm|titlu=Milestones of American Diplomacy, Interesting Historical Notes, and Department of State History|sit=U.S. Department of State|data-aċċess=2007-12-17}}</ref> == Kultura == [[Stampa:Fantasia_in_Morocco_1.JPG|daqsminuri|200x200px| [[Fantasia (prestazzjoni)|Taburida]] fil-Marokk.]] Il-[[kultura tal-Marokk]] hija taħlita ta' kulturi [[Kultura Għarbija|Għarab]], [[Berbers|Berberi]], [[kultura Lhudija|Lhud]] u [[Kultura tal-Ewropa|tal-Ewropa tal-Punent]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.thetimes.co.uk/static/magical-maroc/morocco-rich-blend-cultures/|titlu=Morocco: a rich blend of cultures|sit=The Times & The Sunday Times|lingwa=en|data-aċċess=2022-09-26}}</ref> Matul l-[[storja tal-Marokk|istorja tal-Marokk]], il-pajjiż kellu ħafna influwenzi kulturali (l-[[Ewropa]], il-Lvant Nofsani u l-Afrika sub-Saħarjana). Il-kultura tal-Marokk għandha karatteristiċi simili għal dawk tal-pajjiżi ġirien, partikolarment l-Alġerija u t-[[Tuneżija]] u sa ċertu punt Spanja.<ref>{{Ċita web|url=http://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeraworld/2015/01/return-morocco-2015120124346751467.html|titlu=Return to Morocco|sit=www.aljazeera.com|data-aċċess=27 October 2017}}</ref> Kull reġjun għandu l-uniċità partikolarli tiegħu li tikkontribwixxi għall-kultura nazzjonali. Il-Marokk stabbilixxa fost l-ogħla prijoritajiet nazzjonali l-ħarsien tad-diversità tiegħu u l-preservazzjoni tal-wirt kulturali tiegħu. Il-libsa tradizzjonali għall-irġiel u n-nisa tissejjaħ ''djellaba'' (جلابة, ġillāba), ilbies twil, maħlul, bil-kappa u bi kmiem twal. Għal okkażjonijiet speċjali, l-irġiel jilbsu wkoll kappa ħamra msejħa ''bernousse'', magħrufa aktar bħala l-kappell [[Feż (kappell)|Feż]] jew it-[[Feż (kappell)|Tarbux]]. In-nisa jilbsu l-kaftan imżejna bl-ornamenti. Kważi l-irġiel kollha, u ħafna nisa, jilbsu l-''balgħa'' (بلغة). Dawn huma papoċċi tal-ġilda ratba mingħajr għarqub, ħafna drabi miżbugħin [[isfar]]. In-nisa wkoll jilbsu sandlijiet b'takkuna għolja, ħafna drabi bil-fidda jew żmontor tad-deheb. L-istil Marokkin huwa xejra ġdida fid-dekorazzjoni, li tieħu l-għeruq tagħha mill-arkitettura tal-Għarab Iberiċi. Din saret popolari mill-moda ta' rinnovazzjoni tar-[[Riad Marokkin|riad]] f'[[Marrakesh]]. Dar huwa l-isem mogħti lil wieħed mill-aktar tipi komuni ta' strutturi domestiċi fil-Marokk; hija dar li tinsab f'[[Mdina (kwartier)|imdina]], jew żona urbana b'ħitan ta' belt. In-naħa ta' barra tad-djar tkun tipikament nieqsa minn ornamenti u twieqi, ħlief fetħiet żgħar okkażjonali fi kwartieri sekondarji, bħal turġien u żoni tas-servizz. Dawn il-fetħiet jipprovdu dawl u ventilazzjoni. Il-[[kċina Marokkina]] tikkonsisti primarjament f'taħlita ta' influwenzi Għarab, Berberi u Andalusjani. Hija magħrufa għal platti bħal [[kuskus]] u [[pastilla]], fost oħrajn. Ħwawar bħall-[[kannella]] jintużaw ukoll fit-tisjir Marokkin. Ħelu bħall-[[Halwa|ħalwa]] huwa popolari, kif inhuma ħlewwiet oħra. Il-gastronomija minn żoni ġirien influwenzat it-tradizzjonijiet gastronomiċi tal-pajjiż ukoll. Barra minn hekk, is-[[Sengħa|snajja]]' Marokkini għandhom tradizzjoni rikka ta' manifattura ta' ġojjellerija, fuħħar, xogħol tal-ġilda u xogħol tal-[[injam]]. Il-[[mużika tal-Marokk]] tvarja skont id-diversi żoni tal-pajjiż. Il-[[mużika]] Marokkina għandha varjetà ta' stili minn mużika orkestrali sofistikata kumplessa għal mużika sempliċi li tinvolvi biss vuċi u tnabar. Hemm tliet varjetajiet ta' mużika tradizzjonali: mużika tar-raħħala u għar-ritwali, u l-mużika interpretata minn mużiċisti professjonali. [[Chaabi (Marokk)|Chaabi]] (الشعبي, ix-Xagħabi) hija mużika li tikkonsisti f'bosta varjetajiet li jinżlu mill-forom diversi ta' mużika folkloristika Marokkina. Ix-Chaabi kien oriġinarjament jindaqq fis-swieq, iżda issa ssibu fi kwalunkwe ċelebrazzjoni jew laqgħa. [[Mużika gnawa|Gnawa]] hija forma ta' mużika lmistika. Inġiebet gradwalment fil-Marokk mill-Gnawa u aktar tard saret parti mit-tradizzjoni Marokkina. Il-fratellanzi [[Sufiżmu|Sufi]] ([[tariqa|triqa]]) huma komuni fil-Marokk, u l-mużika hija parti integrali mit-tradizzjoni spiritwali tagħhom. Din il-mużika hija tentattiv biex jintlaħaq stat ta' trance li jwassal għal estasi mistika. == Lingwi == [[Stampa:Morocco_-_Linguistic_map.png|lemin|daqsminuri|200x200px| Mappa lingwistika tal-Marokk.]] Il-lingwi uffiċjali tal-Marokk huma l-[[Għarbi Standard Modern]] u l-[[Amazigh Marokkin Standard]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|titlu=Kostituzzjoni tal-Marokk|sit=web.archive.org|lingwa=fr|data-aċċess=2024-02-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120229085131/http://www.maroc.ma/NR/rdonlyres/EE8E1B01-9C86-449B-A9C2-A98CC88D7238/8650/bo5952F.pdf|arkivju-data=2012-02-29|url-status=dead}}</ref> Il-maġġoranza tal-popolazzjoni titkellem l-[[Għarbi Marokkin]], mitkellma minn 92.2 % tal-popolazzjoni, 37.3 miljun ruħ.<ref name="RGPH 2014">{{Ċita web|url=http://rgphentableaux.hcp.ma/Default1/|titlu=2014 General Population and Habitat Census|sit=rgphentableaux.hcp.ma|data-aċċess=2019-09-15|arkivju-data=2022-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220813112227/http://rgphentableaux.hcp.ma/Default1|url-status=dead}}</ref> 8.8 miljun<ref>{{Ċita web|url=https://tafra.ma/ya-til-un-vote-tachelhit/|titlu=Y a-t-il un " vote tachelhit " ? – Tafra|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2022-09-27|arkivju-data=2023-04-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230421191245/http://tafra.ma/ya-til-un-vote-tachelhit/|url-status=dead}}</ref> Marokkin jitkellmu varjetajiet Berberi li jiffurmaw 26 % tal-popolazzjoni tal-Marokk,<ref name="rgphentableaux-2014">{{Ċita web|url=http://rgphentableaux.hcp.ma/Default1/|titlu=RGPH 2014|sit=rgphentableaux.hcp.ma|data-aċċess=2021-08-10|arkivju-data=2022-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220813112227/http://rgphentableaux.hcp.ma/Default1|url-status=dead}}</ref> jew bħala l-ewwel lingwa jew bilingwi mal-Għarbi. Tliet [[Djalett|djaletti]] Berberi differenti huma mitkellma: [[Tarifit]], mitkellem minn 1.27 miljun l-aktar fil-muntanji Rif, [[Lingwa Taxelħita|Taxelħita]], mitkellem minn 3 sa 4.5 miljun l-aktar fil-muntanji Anti-Atlas, u Tamazight tal-Atlas Ċentrali, mitkellem minn 2.3 miljun l-aktar fl-Atlas Nofsani.<ref name="rgphentableaux-2014" /> L-[[Għarbi Ħassanija]] huwa mitkellem fin-Nofsinhar tal-pajjiż minn aktar minn 200,000 ruħ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ethnologue.com/language/mey|titlu=Hassaniyya|sit=Ethnologue|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-06}}</ref> Il-Marokk inkluda l-protezzjoni tal-Ħassanija fil-kostituzzjoni bħala parti mir-riformi ta' Lulju 2011. Il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] huwa mgħallem b'mod universali u għadu jservi bħala l-lingwa ewlenija tal-kummerċ u l-ekonomija tal-Marokk; jintuża wkoll fl-[[edukazzjoni]], ix-[[Xjenza|xjenzi]], il-gvern u l-biċċa l-kbira tal-oqsma tal-edukazzjoni. L-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] huwa mitkellem ukoll fil-partijiet tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar tal-pajjiż bħala lingwa barranija sekondarja wara l-Franċiż. Intant, l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] qed isir dejjem aktar popolari fost in-nies edukati, partikolarment fl-oqsma tax-xjenza. == Referenzi == {{Referenzi}} {{commonscat}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Marokk]] [[Kategorija:Nies mill-Marokk]] [[Kategorija:Magreb]] sg91ipu77pueqcmvib6wbcix9ezvjt7 0 31547 333694 328334 2026-11-05T00:44:26Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333694 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Kenji Suzuki''' (''[[Lingwa Ġappuniża|bil-Ġappuniż]]'': 鈴木健次, ''Suzuki Kenji'', 16 ta' Jannar 1950 – 9 ta' Frar 2024), magħruf bħala '''Damo Suzuki''' (ダモ鈴木), kien mużiċist Ġappuniż magħruf l-aktar bħala l-kantant tal-grupp German tal-[[Krautrock]] [[Can (faxxa)|Can]] bejn l-1970 u l-1973. Twieled fl-1950 f'[[Kōbe|Kobe]], l-Ġappun, u emigra lejn l-Ewropa lejn tmiem is-snin sittin. Kien hekk li l-bassista ta' Can [[Holger Czukay]] u d-drummer [[Jaki Liebezeit]] rawh idoqq fit-toroq ta' [[Munich]]. Il-Can kienu għadhom kemm infirdu minn mal-kantant [[Malcolm Mooney]], u talbu lil Suzuki ikanta xi siltiet fuq l-album tagħhom ''[[Soundtracks (album Can)|Soundtracks]]'' li ħareġ fl-1970.<ref name="pf"/> Wara dan huwa sar il-kantant regolari tagħhom u deher fuq tlett albums influenti tagħhom<ref>"[https://www.spin.com/2024/02/damo-suzuki-can-vocalist-dies-at-74/ Damo Suzuki, Can Vocalist, Dies At 74]". ''[[Spin (magazine)|Spin]]'', 10 February 20240. Retrieved 11 February 2024</ref> ''[[Tago Mago]]'' (1971), ''[[Ege Bamyası]]'' (1972) u ''[[Jiem Ġejjieni|Future Days]]'' (1973). Huwa telaq minn Can fl-1973, abbanduna l-mużika, u sar [[Xhieda ta’ Ġeħova|Xhud taʼ Ġeħova]]. F’nofs is-snin tmenin telaq minn dik l-organizzazzjoni u reġa’ lura għall-karriera fil-mużika. Matul l-għexieren ta’ snin ta’ wara, Suzuki rreġistra numru kbir ta’ albums taħt ismijiet differenti, li aktar tard ippreżenta bħala x-xogħol tad-"Damo Suzuki's Network".<ref name="pf"/> == Karriera == Kenji Suzuki twieled f'Kobe, il-Ġappun fis-16 ta' Jannar 1950.<ref name="CoS">Vito, Jo. "[https://consequence.net/2024/02/damo-suzuki-can-vocalist-dead-at-74/ Damo Suzuki, Pioneering Vocalist of Can, Dead at 74]". ''[[Consequence of Sound]]'', 10 February. Retrieved 11 February 2024</ref> Fl-1968, waqt li kien għadu żagħżugħ, huwa mar l-Ewropa, l-ewwel f'komun Svediż, u eventwalment beda idur fl-Irlanda, Franza, ir-Renju Unit u l-Ġermanja tal-Punent, jaqla' l-flus billi jdoqq u jkanta fit-triq.<ref name="gd">Walmsley, Derek. "[https://www.theguardian.com/music/2024/feb/11/damo-suzuki-cans-free-floating-vocalist-gave-us-some-of-the-1970s-most-exotic-rock-music Damo Suzuki: Can's free-floating vocalist gave us some of the 1970s' most open-minded rock music]". ''[[The Guardian]]'', 10 February 2024. Retrieved 11 February 2024.</ref><ref name="ATP">[https://web.archive.org/web/20140106185355/http://www.atpfestival.com/artist/damosuzukiandjellyplanet.php Damo Suzuki and Jelly Planet], [[All Tomorrow's Parties (music festival)|All Tomorrow's Parties]]. Retrieved 6 January 2014.</ref> Meta Malcolm Mooney telaq lill-Can wara l-ewwel album talgħhom ''[[Monster Movie (album Can)|Monster Movie]]'' (1969), Holger Czukay u Jaki Liebezeit iltaqgħu ma' Suzuki waqt li kien qed idoqq fit-toroq ta' [[Munich]], fil-Ġermanja tal-Punent. Huma stiednu biex jingħaqad mal-grupp, u dakinhar filgħaxija stess deher magħhom għall-ewwel darba.<ref name="mj">"[https://www.mojo4music.com/articles/stories/damo-suzuki-remembered/ Damo Suzuki Remembered: 'Life is so short, so face in front of you, not backside']". ''[[Mojo (magazine)|[Mogo]]'', 10 February 2024. Retrieved 11 February 2024</ref> L-ewwel reġistrazzjoni ta’ Suzuki ma’ Can kienet “Don’t Turn the Light On, Leave Me Alone” għall-album ''Soundtracks'' (1970).<ref name="sweeting">{{Ċita aħbar|kunjom=Sweeting|isem=Adam|data=12 February 2024|titlu=Damo Suzuki obituary|url=https://www.theguardian.com/culture/2024/feb/12/damo-suzuki-obituary|pubblikazzjoni=The Guardian|data-aċċess=12 February 2024}}</ref> Huwa daħal membru regolari ma' Can mill-1970 sal-1973, u l-ewwel album sħiħ tiegħu magħhom kien l-album doppju influwenti ħafna ''Tago Mago'' (1971), meqjus b’mod wiesa’ bħala fundamentali fl-iżvilupp ta’ [[Krautrock]]<ref name="melody">{{Ċita aħbar|kunjom=Reynolds|isem=Simon|data=1995|titlu=Krautrock Reissues|pubblikazzjoni=[[Melody Maker]]}}</ref><ref name="cope55">Cope, p. 55</ref> u li kien t'influwenza kbira fuq bands li jvarjaw mis-[[Sex Pistols]] sal-[[It-Tnejn it-tajjeb|Happy Mondays]].<ref>"[https://www.theguardian.com/music/2009/nov/01/sexpistols John Lydon: Soundtrack of my Life]". ''The Guardian'', 1 November 2009. Retrieved 11 February 2024</ref><ref>Petridi, Alexis. "[https://www.theguardian.com/music/2007/dec/14/popandrock.shopping Happy Mondays, Bummed]. ''The Guardian'', 15 December 2007. Retrieved 11 February 2024</ref> Il-vuċi ta' Suzuki saret aktar kunfidenti u definittiva bl-album ta' Can tal-1972 ''Ege Bamyası'', kif inhu evidenti fil-kanzunetti "[[Vitamina Ċ (kanzunetta)|Vitamin C]]" u "[[Spoon (kanzunetta)|Spoon]]".<ref name="pf">Strauss, Matthew. "[https://pitchfork.com/news/damo-suzuki-legendary-can-vocalist-dies-at-74/ Damo Suzuki, Legendary Can Vocalist, Dies at 74]". ''[[Pitchfork]]'', 10 February 2024. Retrieved 11 February 2024</ref> Il-band żviluppat ħoss aktar atmosferiku għal ''Future Days'' (1973), l-aħħar album tagħhom ma' Suzuki.<ref name="mj"/><ref>Czukay, Holger (May 1997). "[http://www.furious.com/PERFECT/hysterie2.html A Short History of the Can – Discography]". ''Perfect Sound Forever''. Retrieved 6 January 2014</ref> Madankollu, wara l-ħruġ ta' dan l-album, Suzuki ħalla l-band u ngħaqad max-Xhieda ta' Ġeħova, u waqaf mill-mużika għall-għaxar snin.<ref name="surv">{{Ċita aħbar|kunjom=Wray|isem=Daniel Dylan|data=31 October 2022|titlu='Having limits is boring': experimental survivor Damo Suzuki on Can, cancer and krautrock|url=https://www.theguardian.com/music/2022/oct/31/having-limits-is-boring-experimental-survivor-damo-suzuki-on-can-cancer-and-krautrock|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|issn=0261-3077|data-aċċess=10 February 2024}}</ref><ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.loudersound.com/features/the-prog-interview-cans-damo-suzuki|titlu=The Prog Interview: Can's Damo Suzuki|isem=Rob|awtur=Hughes|data=2016|sit=Louder|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210415072554/https://www.loudersound.com/features/the-prog-interview-cans-damo-suzuki|arkivju-data=15 April 2021}}</ref> Il-lirika ta’ Suzuki b’forma ħielsa, ħafna drabi improvizzata, kienet fil-biċċa l-kbira tagħha indixxernibbli, u wassal lil ħafna kritiċi biex jaħsbu li huma ma kien ikantati bl-ebda lingwa partikolari.<ref name="tq">Eede, Christian. "[https://thequietus.com/articles/33841-damo-suzuki-has-died Can's Damo Suzuki Has Died, Aged 74]". ''[[The Quietus]]'', 10 February 2024. Retrieved 11 February 2024</ref> Kompla l-karriera tiegħu fil-mużika fl-1983 u mexxa dak li sar magħruf bħala "Damo Suzuki's Network" - waqt li daqq mużika improvizzata live ma' diversi mużiċisti lokali, li ddeskriva bħala "trasportaturi tal-ħoss", fil-postijiet li kien iżur biex idoqq fihom.<ref name="SoundCarriers">{{Ċita web|url=http://www.damosuzuki.de/html/green/green.htm|titlu=A list of Damo's "Sound Carriers"|data-aċċess=14 October 2021|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080620051907/http://www.damosuzuki.de/html/green/green.htm|arkivju-data=20 June 2008}}</ref> Suzuki ippubblika l-awtobijografija tiegħu ''I Am Damo Suzuki'' fl-2019.<ref name="tq"/> Fl-2022 wara l-album ''Arkaoda'', irreġistrat flimkien ma' Spiritczualic Enhancement Center, intlaqa' tajjeb huwa gawda attenzjoni minn udjenzi ġodda. <ref name="tq" /> == Ħajja personali == Suzuki ltaqa' ma' martu Elke Morsbach [[Köln|f'Cologne]] fl-1985.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Damo Suzuki: 'I just don't like to have any kind of a goal'|url=https://www.yorkshirepost.co.uk/whats-on/arts-and-entertainment/damo-suzuki-i-just-dont-like-to-have-any-kind-of-a-goal-3311501|pubblikazzjoni=yorkshirepost.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=25 February 2022}}</ref> Huwa għex f'dik il-belt għal ħafna snin, iżda daqq aktar spettakli fir-Renju Unit u qal li l-udjenzi Brittaniċi kienu japprezzaw il-mużika tiegħu aktar minn dawk Ġermaniżi.<ref name=":0"/> Matul il-waqfa tiegħu mill- mużika f'nofs is-snin sebgħin, Suzuki sar Xhud taʼ Ġeħova iżda wara li ħalla dik l-organizzazzjoni xorta sostna li kompla jemmen fil-[[Bibbja]] mingħajr sħubija fl-ebda denominazzjoni jew knisja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.vice.com/en/article/r7g7qr/damo-suzuki-interview|titlu=Being Damo Suzuki: The Man Who Practically Invented Post-Punk and Ambient Music|isem=Robert|awtur=Greer|data=2014|sit=[[Vice (magazine)|Vice]]|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210612170715/https://www.vice.com/en/article/r7g7qr/damo-suzuki-interview|arkivju-data=12 June 2021}}</ref> Huwa rċieva djanjosti ta' kanċer fil-kolon għall-ewwel darba meta kellu 33 sena. Din kienet l-istess marda li qatlet lil missieru meta Suzuki kellu ħames snin. Il-kanċer reġa' tfaċċalu fl-2014 u ngħata ċans ta’ 10% li jgħix.<ref name="pf"/> <ref name="surv"/> Miet fid-9 ta’ Frar 2024 fl-età ta’ 74 sena. <ref>{{Ċita web|url=https://www.stereogum.com/2251276/can-vocalist-damo-suzuki-dead-at-74/news/|titlu=Can vocalist Damo Suzuki dead at 74|isem=Danielle|awtur=Chelosky|data=10 February 2024|sit=Stereogum|lingwa=en|data-aċċess=10 February 2024}}</ref> Id-dokumentarju ''Energy'' jittratta l-battalja ta’ Suzuki mal-kanċer u r-relazzjoni tiegħu ma’ martu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.top10films.co.uk/66004-damo-suzuki-documentary-energy-gets-strong-crowdfund-support/|titlu=Damo Suzuki Documentary "Energy" Gets Strong Crowdfund Support|data=17 July 2021|lingwa=en-GB|data-aċċess=25 February 2022}}</ref> == Legat == Il-Can huma meqjusa bħala pijunieri tax-xena [[krautrock]] li ħarġet mill-Ġermanja tal-Punent.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Hunt|isem=Elle|data=23 January 2017|titlu=Jaki Liebezeit, drummer of seminal krautrock band Can, dies at 78|url=https://www.theguardian.com/music/2017/jan/23/jaki-liebezeit-drummer-of-seminal-krautrock-band-can-dies-at-78|pubblikazzjoni=The Guardian|post=London|data-aċċess=28 April 2019}}</ref> Skont il-ġurnalist Jo Vito, Suzuki "kellu mod innovattiv u inimitabbli kif ikanta, ħafna drabi kien jimprovizza partijiet kantati f'varjetà ta' lingwi (taħlita li hu rrefera bħala 'l-lingwa tal-Żmien il-Ħaġar')".<ref name="CoS"/> L-album tal-1985 ta' [[The Fall (banda)|The Fall]]''This Nation's Saving Grace'' fih kanzunetta bit-titlu "I Am Damo Suzuki".<ref>Johnson, Craig. "[https://web.archive.org/web/20211027090246/https://spikemagazine.com/0205damosuzuki/ Damo Suzuki : HollyAris : I Am Damo Suzuki]". ''[[Spike Magazine]]'', 1 February 2005. Retrieved 1 May 2022</ref> Il-kantant ta’ The Fall [[Mark E. Smith]] kien ammiratur kbir ta’ Can u kien anke sar ħabib ta’ Suzuki, li uża t-titlu tal-kanzunetta għall-bijografija tiegħu tal-2019 ''I Am Damo Suzuki''.<ref>"[https://www.thewire.co.uk/news/53817/i-am-damo-suzuki-published-on-omnibus-press I Am Damo Suzuki biography to be published by Omnibus Press]". [[The Wire (magazine)|The Wire]], 2 January 2019. Retrieved 10 February 2024</ref><ref name="tq2">Middles, Mick. "[https://thequietus.com/articles/05603-the-fall-this-nation-s-saving-grace-review The Fall: This Nation's Saving Grace Omnibus Edition – review]". ''The Quietus'', 26 January 2011. Retrieved 11 February 2024</ref> Il-band [[Il-Mooney Suzuki|Mooney Suzuki]] għażlet isimha għal Suzuki u l-kantant li kien hemm qablu fil-grupp Can, Malcolm Mooney.<ref>{{Ċita web|url=http://www.kludgemagazine.com/interviews.php?id=109|titlu=Mooney Suzuki Interview|isem=Natalya|awtur=Minkovsky|sit=[[Kludge (magazine)|Kludge]]|data-aċċess=24 November 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060209170258/http://www.kludgemagazine.com/interviews.php?id=109|arkivju-data=9 February 2006}}</ref> == Diskografija == === Ma' Can === * ''Tago Mago'' (1971)<ref name="gd"/> * ''Ege Bamyası'' (1972)<ref name="Liner Notes">{{Ċita ktieb|kunjom=Stubbs|isem=David|sena=2004|titlu=''Ege Bamyasi'' (CD liner notes)|pubblikatur=Spoon Records}}</ref> * ''Jiem Ġejjieni'' (1973)<ref name="gd" /> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20070102191445/http://www.damosuzuki.com/ Sit Uffiċjali] * [https://www.youtube.com/watch?v=kZx8AkoSGok Kunċert live fl-2019 mal-C.A.R.] {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Suzuki, Damo}} [[Kategorija:Twieldu fl-1950]] [[Kategorija:Mietu fl-2024]] [[Kategorija:Kantanti Ġappuniżi]] [[Kategorija:Xhieda ta' Ġeħova]] [[Kategorija:Kantanti Ġermaniżi]] 2cjf444nczjsh4rwtjiye2h9mmixeyj 0 32440 333697 310636 2026-11-05T01:38:55Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333697 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} Il-'''''Ferula melitensis''''', magħrufa bħala l-'''Ferla''' u l-'''Ferla ta' Malta''', hija speċi ta' pjanta mill-familja [[Apiaceae]]. <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/APIA/Ferula_melitensis.php|titlu=Ferula melitensis (Maltese Giant Fennel) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|isem=Stephen|awtur=Mifsud|data=2002-08-23|sit=www.maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2022-02-16}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77192542-1|titlu=Ferula melitensis Brullo, C.Brullo, Cambria, Giusso, Salmeri & Bacch. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2024-07-29|arkivju-data=2025-01-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250116185345/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77192542-1|url-status=dead}}</ref> II-Ferla ta' Malta hija endemika għall-Gżejjer Maltin.<ref name=":0" /> <ref name=":1" /> Din hija komuni fil-pajsaġġ Malti, f’tipi ta’ ħamrija u  ambjenti diversi, speċjalment fl-għelieqi abbandunati, fit-truf tal-mogħdijiet u fil-pajsaġġi tal-kampanja, fl-isteppa, fix-xagħri u f'art imħarbta.<ref name=":0" /> == Deskrizzjoni == Hija pjanta perenni li tinxef għalkollox fis-sajf u terga’ tibda ttella fil-ħarifa meta tagħmel ix-xita.<ref>Distefano, M., Avola, G., Berti, S., & Riggi, E. (2024). Germination Kinetics of Ferula communis L. Seeds, a Potentially Multipurpose-Use Wild Species. ''Seeds'', ''3''(2), 196-202.</ref> Il-''Ferula melitensis'' twarrad bejn Marzu u Mejju, billi tagħmel fjuri sofor fuq iz-zokk prinċipali li jkun maqsum f’diversi friegħi bi gruppi ta’ fjuri fit-tarf ta’ kull fergħa.<ref name=":0" /> == Speċi endemika == Il-''Ferula melitensis'' ġiet deskritta xjentifikament għall-ewwel darba bħala speċi endemika f’rivista xjentifika fl-10 ta’ Diċembru 2018 u ingħatat l-isem ta’ ''Ferula melitensis'' Brullo, C.Brullo, Cambria, Giusso, Salmeri & Bacch. <ref name=":1" /><ref name=":2">{{Ċita web|url=httpss://www.independent.com.mt/articles/2019-01-04/local-news/A-new-endemic-species-to-Malta-the-Maltese-Ferule-6736201580|titlu=A new endemic species to Malta: the Maltese Ferule - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-08-13}}</ref><ref name=":3">Brullo, S., Brullo, C., Cambria, S., Del Galdo, G. G., Salmeri, C., & Bacchetta, G. (2018). A new species of Ferula (Apiaceae) from Malta. ''Phytotaxa'', ''2018'', ''382(1)'', 74-88. doi:<nowiki>https://doi.org/10.11646/phytotaxa.382.1.3</nowiki></ref> Minn dan l-istudju nstab li l-Ferla f’Malta, li qabel kienet ikkunsidrata bħala ''Ferula communis'', hija fil-fatt differenti mill-''Ferula communis'' li tinstab fl-Ewropa u l-''Ferula tunetana'' li tinstab fit-Tuneżija.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Ikkomparata ma’ speċi oħrajn tal-ġeneru ''Ferula'', il-''Ferula melitensis'' għandha differenzi morofolġiċi fil-weraq, nebbieta, fjuri, frott u fil-perjodu ta’ inflorexxenza.<ref name=":3" /> Il-''Ferula melitensis'' żviluppat bħala speċi seperata u endemika minħabba iżolament ġeografiku bejn 5.96-5.33 miljun sena ilu mill-Afrika ta’ fuq.<ref name=":2" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/environment/nature/92005/new_endemic_species_designation_for_maltese_flora_|titlu=Maltese Ferule recognised as endemic species|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-08-13}}</ref> Dan l-istudju sab li l-''Ferula melitensis'' hija morfoloġikament l-aktar viċin il-''Ferula tunetana'' tat-Tuneżija u l-''Ferula communis'' fl-Ewropa fost speċi oħrajn mill-ġeneru ''Ferula''.<ref name=":3" /><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/plant-recognised-as-being-endemic-to-malta.698342|titlu=Plant recognised as being endemic to Malta|data=2019-01-03|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-08-13}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] 0v9qossjkprdi36nlwx94vmc9dvr3xa 0 33157 333717 321339 2026-11-05T04:45:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333717 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Metro ta' Tessaloniki ''Μετρό Θεσσαλονίκης (el)''|image1=[[File:Thessaloniki Metro logo.svg|100px]]|caption1=Logo tal-metro|label1=Post|data1=[[Tessaloniki]] ({{Flagicon|GRE}} [[Greċja]])|label2=Dħul fis-servizz|data2=30 ta’ Novembru, 2024|label3=Tul tan-netwerk|data3=9,6 km|label4=Linji u stazzjon|data4=1 Linja u 13 stazzjonijiet|data5=Operatur|class5=Attiko Metro S.A.|label6=Linji tan-netwerk|data6=[[File:Thessaloniki Metro Line 1.svg|20px]]|header7=Mappa|header8=[[File:Thessaloniki Metro Map.svg|245px]]|label9=Websajt|data9=https://www.thessmetro.gr/en/|titlestyle=background: #D3D3D3|headerstyle=background: #D3D3D3}} Il '''-Metro ta’ Tessaloniki''' ( Greek </link> , {{Awdjo|Metro Thessalonikis pronunciation.ogg|listen}} ) hija sistema ta' transitu rapidu taħt l-art [[Tessaloniki|f'Tessaloniki]], it-tieni l-akbar belt tal [[Greċja|-Greċja]] . Is-sistema tikkonsisti f'linja waħda bi 13-il stazzjon ; 5 stazzjonijiet oħra qed jinbnew għal-Linja 2. Hija kompletament awtomatizzata u bla sewwieq, l-ewwel sistema tat-tip tagħha fil-Greċja, u hija mħaddma minn Thessaloniki Metro Automatic (THEMA), konsorzju {{Nowrap|Franco-Italian}}. L-istimi għall-ispiża tal-megaproġett huma ta’ €3 biljun ($3.24 biljun), inklużi €600 miljun ($649 miljun) fi pagamenti ta’ imgħax fil-futur. Il-proġett huwa ffinanzjat primarjament minn self mill-Bank Ewropew tal-Investiment (BEI) u l-Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali (ERDF), kif ukoll minn fondi mill-gvern Grieg. Il-kostruzzjoni minn konsorzju Greko-Taljan hija ssorveljata minn Elliniko Metro, il-kumpanija tal-istat Griega li ssorveljat il-kostruzzjoni tal-Metro ta' Ateni u t-Tram ta' Ateni. Propost matul is-snin 10 u ppjanat serjament għall-ewwel darba fis-snin tmenin, il-kostruzzjoni tal-linja ewlenija bdiet fl-2006 u fuq l-estensjoni ta' Kalamaria fl-2013. Wara snin ta' dewmien, minħabba skoperti arkeoloġiċi u l-kriżi finanzjarja Griega, id-9.6 km (6.0 mi) Linja 1 fetħet fit-30 ta' Novembru 2024, bil-Linja 2 mistennija żżid oħra 4.8 km (3.0 mi) ta’ mini u 5 stazzjonijiet oħra għas-sistema lejn l-aħħar tal-2025. == Isem == Is-sistema hija komunement magħrufa bħala l-Metro ta’ Tessaloniki ( Greek <nowiki></link></nowiki> , [ meˈtro θesaloˈnicis ]<nowiki></link></nowiki> , {{Awdjo|Metro Thessalonikis pronunciation.ogg|listen}} ), iżda xi drabi ssir referenza għaliha wkoll bl-isem aktar formali ta' '''Thessaloniki Metropolitan Railway''' ( Greek </link> , {{Awdjo|Mitropolitikos Sidirodromos Thessalonikis pronunciation.ogg|listen}} ). <ref name="metropolitan railway">{{Ċita web|url=https://ypodomes.com/metro-thessalonikis-pente-stathmoi-moyseia-kai-o-megalyteros-diethnos-archaiologikos-choros-entagmenos-se-meizon-techniko-ergo/|titlu=Μετρό Θεσσαλονίκης: οι 5 νέοι σταθμοί – μουσεία & οι 2 νέοι αρχαιολογικοί χώροι|data=5 October 2024|sit=www.ypodomes.gr|lingwa=Greek|titlu-traduzzjoni=Thessaloniki Metro: the 5 new museum-stations & the 2 new archaeological sites|data-aċċess=26 November 2024|kwotazzjoni=Σε λίγους μήνες, αποδίδεται στην Θεσσαλονίκη, ο Μητροπολιτικός Σιδηρόδρομος [...].}}</ref> == Storja == === proposti tal-1918 u tal-1988 === {{Image frame|width=501|align=right|content={{Superimpose2 | base = Thoman Mawson Thessaloniki proposal, 1918.png | base_width = 500px | base_style = float: right | base_alt = A map of Thessaloniki showing the Metropolitan Railway proposed by Thomas Mawson in 1918 | t = <span style="background-color:red;border:1px solid maroon;border-radius:2px;font-weight:bold;font-size:85%;padding-left:2px;padding-right:2px;"><span style="color:white;">1</span></span> | x = 190 | y = 104 | x2 = 420 | y2 = 100 | t2 = <span style="background-color:red;border:1px solid maroon;border-radius:2px;font-weight:bold;font-size:85%;padding-left:2px;padding-right:2px;"><span style="color:white;">2</span></span> | x3 = 295 | y3 = 175 | t3 = [[file:BSicon numN305.svg|x20px]] | float30 = Thoman Mawson Thessaloniki proposal, 1918 (Metropolitan Railway overlay).svg | float30_width = 500px | float30_alt = locator image for the metropolitan railway | x30 = 0 | y30 = 0 | link30 = File:Thoman Mawson Thessaloniki proposal, 1918.png }}|caption=Map of the Thomas Mawson metropolitan railway proposal ({{circa|1918}}), running between the <span style="background-color:red;border:1px solid maroon;border-radius:2px;font-weight:bold;font-size:95%;padding-left:2px;padding-right:2px;"><span style="color:white;">1</span></span> [[Thessaloniki Railway Station|New Railway Station]] and <span style="background-color:red;border:1px solid maroon;border-radius:2px;font-weight:bold;font-size:95%;padding-left:2px;padding-right:2px;"><span style="color:white;">2</span></span> Nea Elvetia. The line is [[file:BSicon GRZq.svg|x20px]] underground along [[Egnatia Street, Thessaloniki|Egnatia street]], but becomes [[file:BSicon BLq.svg|x20px]] overground beyond the [[Aristotle University of Thessaloniki|University]].<ref name="Naniopoulos">{{cite book |first1=Aristotelis |last1=Naniopoulos |first2=Dimitrios |last2=Nalmpantis |url=https://docplayer.gr/3368817-Systiuata-statheris-trohias-stin-poli-tis-thessalonikis-istoriki-anadroui-1889-1968.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814171703/https://docplayer.gr/3368817-Systiuata-statheris-trohias-stin-poli-tis-thessalonikis-istoriki-anadroui-1889-1968.html |archive-date=14 August 2018 |title=Συστήµατα σταθερής τροχιάς στην πόλη της Θεσσαλονίκης. Ιστορική αναδροµή (1889-1968) |trans-title=Fixed-track systems in Thessaloniki. Historical Retrospective (1889-1968) |publisher=[[Aristotle University of Thessaloniki]] |access-date=14 August 2018 |language=el}}</ref>}}Ernest Hébrard u Thomas Hayton Mawson kienu l-ewwel li pproponew il-ħolqien ta' sistema tal-metro f'Tessaloniki fl-1918 bħala parti minn kummissjoni maħtura mill-gvern ta' Eleftherios Venizelos biex tfassal mill-ġdid il-belt wara n-Nar il-Kbir tal-1917, li kien qerdu ċ-ċentru tal-belt. . <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gerolympou|isem=Alexandra|sena=1995|titlu=Η Ανοικοδόμηση της Θεσσαλονίκης Μετά την Πυρκαγιά του 1917|titlu-traduzzjoni=The Rebuilding of Thessaloniki after the Great Fire of 1917|lingwa=el|edizzjoni=Second|pubblikatur=[[Aristotle University of Thessaloniki]] University Press}}</ref> Huma pproponew ferrovija taħt l-art biex tgħaqqad l- Istazzjon tal-Ferrovija l-Ġdid u Nea Elvetia, terminus għal ferrovija proposta li tgħaqqad lil Mikra u l- Golf Strymonic . <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Mawson|isem=Thomas Hayton|data=1918|titlu=Αἱ Ἀθῆναι τοῦ Μέλλοντος καὶ ἡ Θεσσαλονίκη της Αὔριον|titlu-traduzzjoni=The Athens of the Future and the Thessaloniki of Tomorrow|url=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/4/b/1/metadata-b1c52c5b6e049c7b2eb0e39f15a6776e_1245674713.tkl&do=68728_w.pdf&pageno=1&width=841&height=595&pagestart=1&maxpage=11&lang=en|lingwa=Greek|post=Athens|pubblikatur=National Printing House|paġna=10|data-aċċess=22 November 2024|kwotazzjoni=Ἐπίσης διὰ πιθανὸν σταθμόν-τέρμα-διὰ μίαν νέαν γραμμὴν ἑνοῦσα τὸν κόλπον Μικροῦ μὲ τὸν κόλπον τοῦ Ὀρφανοῦ. Μεταξὺ τῶν δύο τούτων σταθμῶν προτείνεται ὑπόγειος ἠλεκτρικὸς σιδηρόδρομος ὑπὸ τὴν ὁδὸν Ἰγνατίου ἐπὶ τίνα ἀπόστασιν διὰ σήραγγος καὶ κατόπιν ἐπὶ τοῦ ἐδάφους. Ἡ γραμμὴ αὐτὴ ὑπολογίζεται ὅτι θὰ γείνη ἡ μεγάλη «Κεντρική της πόλεως» γραμμὴ ἡ ἐξυπηρετοῦσα τὴν μεταφορᾶν τῶν ἐπιβατῶν.|arkivju-data=9 July 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250709134719/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/4/b/1/metadata-b1c52c5b6e049c7b2eb0e39f15a6776e_1245674713.tkl&do=68728_w.pdf&pageno=1&width=841&height=595&pagestart=1&maxpage=11&lang=en|url-status=dead}}</ref> Għalkemm Thessaloniki kibret konsiderevolment mid-disinn oriġinali ta' Hébrard, il-Linja 1 hija kważi identika għall-pjan tiegħu u tgħaddi mill- istazzjon tal-ferrovija ġdid propost tiegħu sas-subborg ta' Nea Elvetia. <ref name="Skai Metro">{{Ċita web|url=http://www.skai.gr/player/TV/?mmid=305842|titlu=Ιστορίες: Μετρό Θεσσαλονίκης|awtur=[[Skai TV]]|sit=www.skai.gr|lingwa=el|titlu-traduzzjoni=Stories: Thessaloniki Metro|data-aċċess=13 August 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180813044008/http://www.skai.gr/player/TV/?mmid=305842|arkivju-data=13 August 2018}}</ref> <ref name="Voria">{{Ċita web|url=http://www.voria.gr/article/pos-to-schedio-emprar-allaxe-tin-ikona-tis-thessalonikis|titlu=Πώς το σχέδιο Εμπράρ άλλαξε την εικόνα της Θεσσαλονίκης|sit=www.voria.gr|lingwa=el|titlu-traduzzjoni=How the Hébrard plan changed the image of Thessaloniki|data-aċċess=10 August 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180813210533/http://www.voria.gr/article/pos-to-schedio-emprar-allaxe-tin-ikona-tis-thessalonikis|arkivju-data=13 August 2018}}</ref> Fl-1968 ġiet proposta linja ċirkolari tal-metro, li testendi għall -ajruport u taqsam il- Golf Termajku f’mina. Il-proġetti qatt ma mmaterjalizzaw. Il-kapitolu ta' Tessaloniki tal- Kamra Teknika tal-Greċja beda jikkunsidra sistema tal-metro fl-1976, fl-istess sena kodiċi ta' finanzjament għall-proġett ġie inkorporat fil-baġit nazzjonali taħt Konstantinos Karamanlis . <ref>{{Ċita web|url=https://www.ertnews.gr/video/metro-thessalonikis-apo-to-1918-sto-2024-ena-ergo-pou-perase-apo-xilia-myria-kymata/|titlu=Μετρό Θεσσαλονίκης: Από το 1918… στο 2024 – Ένα έργο που πέρασε από «χίλια μύρια κύματα»|isem=Maria|awtur=Kaltsidi|data=29 November 2024|sit=www.ert.gr|pubblikatur=[[Hellenic Broadcasting Corporation]]|lingwa=Greek|titlu-traduzzjoni=Thessaloniki Metro: From 1918… to 2024 – A project that passed through "a thousand myriad waves"}}</ref> Fl-1978, Savvas Pylarinos, gvernatur tar- reġjun ta 'Tessaloniki, irrakkomanda li metro jiġi inkorporat fil- pjan tal-belt . <ref>{{Ċita aħbar|titlu=Περικλείει σοβαρότατους κινδύνους ὁ γιγαντισμὸς τῆς Θεσσαλονίκης καὶ ἡ ἔλλειψη ρυθμιστικοῦ σχεδίου|titlu-traduzzjoni=The sprawl of Thessaloniki and the lack of a city plan entail very serious dangers|lingwa=Greek|pubblikatur=[[Makedonia (newspaper)|Makedonia]]|data-pubblikazzjoni=18 May 1978|via=the newspaper archive of the [[National Library of Greece]]}}</ref> L-idea ta' metro reġgħet ġiet mill-ġdid lejn l-aħħar tas-snin tmenin, wara żieda ta' aktar minn tliet darbiet fl-użu tal-karozzi matul l-għaxar snin preċedenti.[1] Fl-1987, il-Laboratorju tal-Inġinerija tat-Trasport tal-Università ta' Tessaloniki, taħt Vasilios Profillidis, ippubblika proposta għal sistema ta' metro ħafifa estensiva b'ħafna fergħat, maħsuba li tkun taħt l-art biss bejn l-Istazzjon tal-Ferroviji Ġdid u Sintrivani, bi spiża ta' ₯28 biljun ( $207 miljun; $555 miljun fl-2023). Il-gvern tal-belt, taħt is-Sindku Sotiris Kouvelas, adotta verżjoni modifikata ta’ dan il-pjan sena wara. Il-linja kienet kważi identika għal-linja moderna, b'14-il stazzjon bejn l-Istazzjon tal-Ferrovija l-Ġdid u Nea Elvetia.[3][sors aħjar meħtieġ] Il-pjan kellu stazzjon addizzjonali wieħed, Patrikiou, bejn 25 Martiou u Voulgari u kellu ismijiet alternattivi għal tliet stazzjonijiet. Dimokratias jidher bħala Vardari, isem alternattiv għall-pjazza pubblika moqdija mill-istazzjon; Venizelou huwa elenkat bħala Alkazar (l-isem ta' Hamza Bey Moskea meta nbidel f'ċinema), u Efkleidis jidher bħala Mużew tal-Arkeoloġiku.[4] In-netwerk ikun fil-limiti tal-belt, esklużi Kalamaria u porzjon kbir taż-żona metropolitana ta 'Tessaloniki. Mis-7.77 km (4.83 mi) ta’ binarji proposti, 6.26 km (3.89 mi) ikunu taħt l-art u 1.51 km (0.94 mi) 'l fuq mill-art. [[Stampa:Thessaloniki_Metro_1988.svg|alt=See caption|daqsminuri|350x350px| Dijagramma tar-rotta tal-proposta tal-1988 għal {{Convert|7.8|km|mi}} netwerk (bl-aħmar), b'estensjonijiet futuri bil-blu <ref name="parallaxi trypa">{{Ċita aħbar|kunjom=Gaidatzis|isem=Rafail|titlu=Μετρό Θεσσαλονίκης: Τελικά τι ήταν η περιβόητη "τρύπα του Κούβελα"|titlu-traduzzjoni=Thessaloniki Metro: So what was the infamous "hole of Kouvelas" in the end?|url=https://parallaximag.gr/thessaloniki-news/metro-thessalonikis-telika-ti-perilamvane-i-perivoiti-trypa-toy-koyvela|lingwa=Greek|pubblikatur=Parallaxi Magazine|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241204211437/https://parallaximag.gr/thessaloniki-news/metro-thessalonikis-telika-ti-perilamvane-i-perivoiti-trypa-toy-koyvela|arkivju-data=4 December 2024|data-aċċess=4 December 2024}}</ref>]] Fl-1989, il-kostruzzjoni bdiet fuq l-ewwel {{Convert|650|m|ft}} ta’ mina tul it-triq Egnatia bejn il- Fiera Internazzjonali ta’ Thessaloniki u l-Università Aristotle ta’ Thessaloniki (l-istazzjon preżenti Panepistimio ), <ref name="parallaxi trypa" /> taħt l-islogan ''Iva għall-metro!'' ''Iva għall-kwalità tal-ħajja!'' ( Greek </link> ). <ref name="Karfitsa">{{Ċita web|url=https://www.karfitsa.gr/ki-omos-to-metro-thessalonikis-einai-et/|titlu=Κι όμως! Το ΜΕΤΡΟ Θεσσαλονίκης είναι έτοιμο (στα χαρτιά) από το 1987!|data=29 February 2016|sit=www.karfitsa.gr|lingwa=el|titlu-traduzzjoni=It's true! The Thessaloniki Metro was ready (on paper) in 1987 already!|data-aċċess=13 August 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180817233820/https://www.karfitsa.gr/ki-omos-to-metro-thessalonikis-einai-et/|arkivju-data=17 August 2018}}</ref> </link><sup class="noprint Inline-Template noprint noexcerpt Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to better sources. (December 2024)">aħjar<span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>sors<nowiki><span typeof="mw:Entity">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>meħtieġa<nowiki></span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Il-kostruzzjoni twettqet bil-metodu cut-and-cover minflok ma’ magna tat-tħaffir tal-mina u kienet ispiża minima ta’ ₯ 120&nbsp;biljun ( $ 847&nbsp;miljun; $ 2.2 biljun fl-2023). <ref name="parallaxi trypa" /> Il-linja kienet iddisinjata biex tkun biss {{Convert|2|m|ft}} taħt il-wiċċ tat-triq, iżda niżel għal fond minimu ta’ {{Convert|7|m|ft}} fiċ-ċentru tal-belt fuq l-insistenza tas-servizzi arkeoloġiċi tal-belt. <ref name="parallaxi trypa" /> {{Sfn|Kouvelas}} Għalkemm il-kostruzzjoni kienet skedata li tintemm fl-1995, il-proġett waqaf u s-sezzjoni inizjali tal-qtugħ u l-kopertura mhux mitmuma (iżda mħaffra) saret magħrufa bħala "it-toqba ta' Kouvelas" ( Greek </link> ). <ref name="parallaxi trypa">{{Ċita aħbar|kunjom=Gaidatzis|isem=Rafail|titlu=Μετρό Θεσσαλονίκης: Τελικά τι ήταν η περιβόητη "τρύπα του Κούβελα"|titlu-traduzzjoni=Thessaloniki Metro: So what was the infamous "hole of Kouvelas" in the end?|url=https://parallaximag.gr/thessaloniki-news/metro-thessalonikis-telika-ti-perilamvane-i-perivoiti-trypa-toy-koyvela|lingwa=Greek|pubblikatur=Parallaxi Magazine|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241204211437/https://parallaximag.gr/thessaloniki-news/metro-thessalonikis-telika-ti-perilamvane-i-perivoiti-trypa-toy-koyvela|arkivju-data=4 December 2024|data-aċċess=4 December 2024}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGaidatzis">Gaidatzis, Rafail. </cite></ref> Il-ħsara mill-ilma kkawżata lill-pedamenti tal-Iskola Politeknika fil-qrib mit-toqba għadha tippersisti sal-lum. <ref name="parallaxi trypa" /> [[File:Thessaloniki_Metro_construction,_1989.png|daqsminuri| Kostruzzjoni tul triq Egnatia fl-1989, bl-użu ta 'cut-and-cover.]] Fl-1992 il-gvern ta' Konstantinos Mitsotakis ipprova jiffinanzja l-proġett taħt kuntratt ta' konċessjoni b'baġit ta' ₯ 65&nbsp;biljun ( $ 342&nbsp;miljun; $ 743 miljun fl-2023). <ref name="parallaxi trypa"/> Il-gvern tiegħu tilef l- elezzjoni leġiżlattiva Griega tal-1993 u ma nħatarx kuntrattur; Kouvelas, sa dak iż-żmien Ministru tal-Presidenza, aktar tard sostna li dan sar sabiex jiġu evitati l-impressjonijiet ta’ klijenteliżmu fil-gvern li spiċċa. {{Sfn|Kouvelas}} Konsorzju Greko-Taljan jismu Makedoniko Metro ( Greek <nowiki></link></nowiki> ) [note 1] inħatret b'mod tentattiv fl-1994. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Charalambidou|isem=Vaso|data=4 October 1998|titlu=Σύγκρουση στο Μετρό|titlu-traduzzjoni=Collision course on the Metro|url=https://www.tovima.gr/2008/11/24/finance/sygkroysi-sto-metro-2/|url-status=live|pubblikazzjoni=[[To Vima]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241205122828/https://www.tovima.gr/2008/11/24/finance/sygkroysi-sto-metro-2/|arkivju-data=5 December 2024|data-aċċess=5 December 2024}}</ref> It-tlestija kienet stabbilita għall-2006, fil-ħin biex il-belt tospita l-Expo 2008, iżda l-offerta tagħha fl-aħħar mill-aħħar ma rnexxietx. Il-konsorzju biddel il-kompożizzjoni bosta drabi; [note 2] [note 3] it-tliet kumpaniji Taljani fallew, u fl-aħħar kienet magħmula minn partijiet interessati Griegi, Ġermaniżi u Belġjani. [note 4] Il-gvern Grieg annulla l-ħatra u sejjaħ lir-runner-up, Thessaloniki Metro ( Greek <nowiki></link></nowiki> ), [note 5] biex tieħu l-proġett. <ref name="CJE/02/64" /> Makedoniko Metro sfidat il-kwistjoni fil- [[Kummissjoni Ewropea]], u l-proġett waqaf. <ref name="kathimerini 2002">{{Ċita aħbar|kunjom=Kalaitzoglou|isem=Athina|data=27 November 2002|titlu=Κορυφώνονται οι αντιδράσεις για την καθυστέρηση κατασκευής του μετρό Θεσσαλονίκης|titlu-traduzzjoni=Reactions to the Thessaloniki Metro construction delays reaching their peak|url=https://www.kathimerini.gr/economy/local/135828/koryfonontai-oi-antidraseis-gia-tin-kathysterisi-kataskeyis-toy-metro-thessalonikis/|pubblikazzjoni=[[Kathimerini]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241205123721/https://www.kathimerini.gr/economy/local/135828/koryfonontai-oi-antidraseis-gia-tin-kathysterisi-kataskeyis-toy-metro-thessalonikis/|arkivju-data=5 December 2024|data-aċċess=5 December 2024|url-aċċess=subscription}}</ref> L- Ombudsman Ewropew, Jacob Söderman, wettaq investigazzjoni ta’ sentejn dwar il-kwistjoni, l-aktar ikkumplikata fl-istorja tal-uffiċċju tiegħu, u qabad ma’ Makedoniko Metro dwar il-kwistjoni ta’ komunikazzjoni inadegwata min-naħa tal-Kummissjoni, <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Shelley|isem=John|data=7 February 2001|titlu=Commission misled firm over Metro bid|url=https://www.politico.eu/article/commission-misled-firm-over-metro-bid/|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Politico]]|lingwa=en-GB|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240525225340/https://www.politico.eu/article/commission-misled-firm-over-metro-bid/|arkivju-data=25 May 2024|data-aċċess=6 December 2024}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|data=7 February 2001|titlu=Soederman notes that Commission violated rights of complainant in Thessaloniki Metro case|url=https://agenceurope.eu/en/bulletin/article/7898/29|url-status=live|pubblikazzjoni=Europe Daily Bulletin|numru=7898|post=Strasbourg|pubblikatur=Agence Europe|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241206230302/https://agenceurope.eu/en/bulletin/article/7898/29|arkivju-data=6 December 2024|data-aċċess=6 December 2024|url-aċċess=subscription}}</ref> iżda xort'oħra ċaħdet l-argumenti legali tagħha. <ref name="T-202/02" />{{CSS image crop|Image=Konstantinos Mitsotakis visit to Panagia Soumela, Kastania.png|bSize=900|cWidth=200|cHeight=250|oTop=125|oLeft=530|Location=right|Description=Kouvelas in 1993.}}Bl-iskadenza tal-bidu tal-kuntratt toqrob fl-2002, is-sindku ta’ Tessaloniki Vasilis Papageorgopoulos, flimkien ma’ rappreżentanti minn 130 organizzazzjoni bbażata fil-belt, talbu laqgħa ta’ emerġenza mal -Prim Ministru Kostas Simitis kif ukoll mal -President tal-Greċja, u hedded rally tal-massa biex jipprotesta l-potenzjal. kanċellazzjoni tal-proġett. <ref name="kathimerini 2002"/> Ingħatat estensjoni {{Nowrap|9-month}} lejn l-aħħar ta' l-2002 biex tagħti żmien lill-qrati biex jeżaminaw it-talbiet ta' Makedoniko Metro; <ref name="kathimerini 2002" /> f'Jannar 2003 il- Qorti Ewropea tal-Ġustizzja sabet li l-proċess tas-sejħa għall-offerti kien konformi mal -liġi tal-UE, filwaqt li t-tieni deċiżjoni sena wara sabet li l-Kummissjoni kienet aġixxiet b'mod legali. Fl-istess ħin, Kouvelas ilmenta dwar l-istandards doppji użati għall-kostruzzjoni tal- [[Metro ta' Ateni|Metro ta 'Ateni]], billi sostniet li Tessaloniżi kienu nefqu aktar mit-taxxi tagħhom biex jissussidja l-metro f'Ateni milli kien jiswa biex jinbena metro f'Tessaloniki. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Apostolakis|isem=Sakis|data=2 February 2002|titlu=Ελλάδα|titlu-traduzzjoni=Greece|url=https://www.enet.gr/2000/02/02/on-line/keimena/greece/greece2.htm|pubblikazzjoni=[[Eleftherotypia]]|lingwa=Greek|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070503050455/http://archive.enet.gr/2000/02/02/on-line/keimena/greece/greece2.htm|arkivju-data=3 May 2007|data-aċċess=5 December 2024|via=E Online|kwotazzjoni=Τονίζει ακόμη ότι το Μετρό της Αθήνας θα στοιχίζει τελικά 2 τρισ. δραχμές, που προέρχονται εξ ολοκλήρου από τις δημόσιες επενδύσεις και για το οποίο όλοι οι Ελληνες φορολογούμενοι καταβάλλουν το μερίδιό τους. «Οι Θεσσαλονικείς, που αποτελούν το 10% του ελληνικού πληθυσμού, θα πληρώσουν για το Μετρό της Αθήνας 2 τρισ., ποσόν που θα αρκούσε για να γίνει το δικό τους Μετρό, που ακόμη δεν άρχισε».}}</ref> Il-kuntratt ġie tterminat fl-2002 minħabba nuqqas ta’ fondi assoċjati mal-mini li kienu aktar fondi milli kien ippjanat oriġinarjament. <ref name="parallaxi trypa"/> === Proposta finali === Bil-falliment tal- mudell ta' konċessjoni, f'Settembru 2003 il- Ministeru tal-Ambjent, l-Ippjanar Urban u x-Xogħlijiet Pubbliċi taħt Vasso Papandreou iddeċieda li jagħmel offerta tal-metro bħala xogħol pubbliku, <ref name="Istoriko old">{{Ċita web|url=http://www.ametro.gr/page/default.asp?la=1&id=8|titlu=Ιστορικό|sit=www.ametro.gr|pubblikatur=[[Elliniko Metro|Attiko Metro]]|lingwa=Greek|titlu-traduzzjoni=History|data-aċċess=8 December 2024|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071216014829/http://www.ametro.gr/page/default.asp?la=1&id=8|arkivju-data=16 December 2007}}</ref> kofinanzjat mill-gvern Grieg, l- [[Unjoni Ewropea]] " s [[Fond ta' Koeżjoni|Fond ta’ Koeżjoni]], u self mill- Bank Ewropew tal-Investiment (li l-viċi-president tiegħu dak iż-żmien, Plutarchos Sakellaris, kien nattiv [[Tessaloniki|ta’ Tessaloniki]] ). <ref>{{Ċita web|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/bei_09_143|titlu=EIB promotes quality of life in Thessaloniki with EUR 650 million for the city metro|sit=www.ec.europa.eu|pubblikatur=[[European Commission]]|lingwa=en|data-aċċess=8 December 2024|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211106171912/https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/BEI_09_143|arkivju-data=6 November 2021|kwotazzjoni=As a native of Thessaloniki, I feel happy and proud to sign this loan today. [...]}}</ref> Il-baġit ġie stabbilit għal [[Ewro|€]] 1.05&nbsp;biljun (€ 1.6 jew $ 1.73&nbsp;biljun fl-2023). <ref name="Istoriko old" /> Fis-7 ta’ April 2006 inħatar konsorzju {{Nowrap|Greco-Italian}} [note 6] u l-kostruzzjoni bdiet f’Ġunju tal-istess sena. <ref name="Istoriko old" /> L-idea tal-metro reġgħet mill-ġdid lejn l-aħħar tassnin tmenin, wara l-aktar minn tliet darbiet fl-użu tal-karozzi matul l-għaxar snin preċedenti. Fl-1987, il-Laboratorju tal-Inġinerija tat-tal-Università ta' Tessaloniki, taħt Vasilios Profillidis, tfittxija proposta għal sistema ta' Trasport tal-metro ferma estensiva b'fergħat, aqwa li tkun taħt l-art biss bejn l-Istazzjon. tal-Ferroviji Ġdid u Sintrivani, bi spiża ta' ₯28 biljun ( $207 miljun; $555 miljun fl-2023). Il-gvern tal-belt, taħt is-Sindku Sotiris Kouvelas, adotta bidla modifikata ta’ dan il-pjan sena wara. Il-linja l-istess identika għal-linja moderna, b'14- stazzjon bejn l-Istazzjon tal-Ferrovija l-Ġdid u Nea Elvetia. Il-pjan kellu stazzjon ieħor, Patrikiou, bejn 25 Martiou u Voulgari u kellu ismijiet għal tliet stazzjonijiet. Dimokratias jidhru bħala Vardari, isem alternattiv għall-pjazzar moqdija mill-istazzjon; Venizelou huwa elenkat bħala Alkazar (l-isem ta' Hamza Bey Moskea meta nbidel f'ċinema), u Efkleidis jidher bħala Mużew tal-Arkeoloġiku. In-netwerk ikun fil-limiti tal-belt, jistgħu jiġu Kalamaria u porzjon kbir taż-żona metropolitana ta 'Tessaloniki. Mis-7.77 km (4.83 mi) ta’ binarji proposti, 6.26 km (3.89 mi) taħt l-art u 1.51 km (0.94 mi) 'l fuq mill-art. Fl-2018, Elliniko Metro S.A. kienet qed tissorvelja l-kostruzzjoni ta’ sistema ta’ żewġ linji u twin tunnel komposta minn Linja 1 (il-proġett bażi) u Linja 2 (l-Estensjoni ta’ Kalamaria). Għalkemm il-Linja 1 ġiet ittardjata minħabba xogħlijiet arkeoloġiċi estensivi, il-kostruzzjoni tal-Linja 2 qed tipproċedi skond l-iskeda. Il-kostruzzjoni tal-mini għaż-żewġ linji ntemmet fl-2018, u t-tqegħid tal-binarji beda f'Awwissu ta 'dik is-sena. Il-Linji 1 u 2 kienu mistennija li jkunu operattivi sa Diċembru 2023. Iż-żewġ linji huma ddisinjati biex iservu minimu ta’ 18,000 passiġġier fis-siegħa f’kull direzzjoni, b’pass ta’ 90 sekonda. Il-metro komplut se jnaqqas l-emissjonijiet tal-gassijiet serra ta 'Tessaloniki b'madwar 5,000 tunnellata fis-sena, u jnaqqas il-ħin tal-ivvjaġġar sa 66 fil-mija.<imagemap> Image:Thessaloniki Metro Topographic Map.svg|900px|center|alt=Click on station names or symbols to visit the relevant page rect 122 404 306 436 [[New Railway Station metro station]] rect 124 365 203 393 [[Dimokratias metro station]] rect 209 306 272 332 [[Venizelou metro station]] rect 259 271 326 302 [[Agias Sofias metro station]] rect 342 206 456 246 [[Sintrivani metro station]] rect 372 116 456 149 [[Panepistimio metro station (Thessaloniki)]] rect 525 134 582 165 [[Papafi metro station]] rect 571 189 629 225 [[Efkleidis metro station]] rect 608 231 671 266 [[Fleming metro station]] rect 698 258 768 287 [[Analipsi metro station]] rect 670 318 750 350 [[25 Martiou metro station]] rect 813 282 876 312 [[Voulgari metro station]] rect 784 225 860 255 [[Nea Elvetia metro station]] rect 1007 313 1134 341 [[Pylaia depot]] rect 807 363 868 393 [[Nomarchia metro station]] rect 884 461 955 490 [[Kalamaria metro station]] rect 1022 433 1077 464 [[Aretsou metro station]] rect 1123 396 1189 425 [[Nea Krini metro station]] rect 1282 389 1324 422 [[Mikra metro station]] rect 1248 389 1278 421 [[w:Line 2 (Thessaloniki Metro)]] rect 92 405 123 437 [[Line 2 (Thessaloniki Metro)]] rect 59 406 92 438 [[Line 1 (Thessaloniki Metro)]] rect 304 410 338 434 [[Hellenic Railways Organisation]] rect 863 226 892 255 [[Line 1 (Thessaloniki Metro)]] rect 336 408 382 435 [[Thessaloniki Suburban Railway]] </imagemap> == Netwerk == === Linja 1 (Proġett Bażi) === [[Stampa:Thessaloniki_Metro_Line_1_Topographic_Map.svg|alt=See caption|daqsminuri|300x300px| Mappa topografika tal-Linja 1]] Dak li hu magħruf bħala l-Proġett Bażi ( Greek </link> ) bdiet fl-2003, meta Attiko Metro u l-gvern Grieg qablu li jikkooperaw fuq proġett ta’ xogħlijiet pubbliċi <ref name="Istoriko">{{Ċita web|url=http://www.ametro.gr/?page_id=152|titlu=Ιστορικό|awtur=Attiko Metro S.A.|sit=www.ametro.gr|lingwa=el|titlu-traduzzjoni=History|data-aċċess=17 August 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180813044505/http://www.ametro.gr/?page_id=152|arkivju-data=13 August 2018}}</ref> L-appoġġ tal-gvern kien strumentali, peress li n-nuqqas ta’ appoġġ tal-gvern għall-proposta tal-1988 kien ir-raġuni ewlenija li kienet falliet. Il-proġett ħareġ talba għall-offerti fl-2004 – 2005, u l-konsorzju Greko- [[Italja|Taljan]] ta’ suċċess (li kien jinkludi AnsaldoBreda ) beda l-kostruzzjoni fl-aħħar ta’ Ġunju 2006. <ref name="Istoriko" /> Konsorzju alternattiv, Metro Maċedonjan ( Greek </link> ), ġie pprojbit mill- Qorti Ewropea tal-Ġustizzja milli tipparteċipa fis-sejħa għall-offerti minħabba li biddlet il-kompożizzjoni tagħha wara li bdew il-proċeduri tas-sejħa għall-offerti (kisser il-liġi tal-UE ). <ref>{{Ċita web|url=http://www.tanea.gr/2003/01/24/greece/freno-sti-makedoniko-metro-apo-tin-e-e/|titlu="Φρένο" στη Μακεδονικό Μετρό από την Ε.Ε.|data=24 January 2003|sit=www.tanea.gr|pubblikatur=[[Ta Nea]]|lingwa=el|titlu-traduzzjoni=The EU has put "the brakes" on Makedoniko Metro|data-aċċess=23 September 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180923162226/http://www.tanea.gr/2003/01/24/greece/freno-sti-makedoniko-metro-apo-tin-e-e/|arkivju-data=23 September 2018}}</ref> Il-proġett kien ibbaġitjat għal [[Ewro|€]] 1.05&nbsp;biljun ($ 1.19&nbsp;biljun), b'25 fil-mija finanzjament mill-gvern Grieg u 75 fil-mija ffinanzjati minn self mill- Bank Ewropew tal-Investiment u l- Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali . <ref name="Funding">{{Ċita web|url=http://www.ametro.gr/?page_id=4216&lang=en|titlu=Funding|awtur=Attiko Metro S.A.|sit=www.ametro.gr|data-aċċess=5 June 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180811232123/http://www.ametro.gr/?page_id=4216&lang=en|arkivju-data=11 August 2018}}</ref> L-aħħar dejta finanzjarja disponibbli ta' Attiko Metro tpoġġi l-ispiża uffiċjali stmata għal [[Ewro|€]] 1.28&nbsp;biljun ($ 1.45&nbsp;biljun). <ref name="Financial Statement 2017">{{Ċita web|url=https://www.ametro.gr/wp-content/uploads/2018/08/AM_Xrimatooikonomikes_katastaseis_2017.pdf|titlu=Χρηματοοικονομικές Καταστάσεις για τη χρήση που έληξε την 31 Δεκεμβρίου 2017|data=31 December 2017|sit=www.ametro.gr|pubblikatur=Attiko Metro|paġna=9|lingwa=el|titlu-traduzzjoni=Annual Financial Statements for the Year Ending on 31 December 2017}}</ref> Aġġornament ta’ April 2019 għolla l-ispiża stmata għal €1.62&nbsp;biljun ($ 1.83&nbsp;biljun). <ref name="Funding April 2019">{{Ċita web|url=https://www.ametro.gr/?page_id=172|titlu=Χρηματοδότηση – ΑΤΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ Α.Ε.|data=2019-08-03|sit=www.ametro.gr|pubblikatur=Attiko Metro|lingwa=el|titlu-traduzzjoni=Funding – Attiko Metro|data-aċċess=2019-08-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190803023942/https://www.ametro.gr/?page_id=172|arkivju-data=2019-08-03}}</ref> Il-linja 1 tgħaddi fil- muniċipalità ta' Thessaloniki, il-qalba taż- żona urbana ta' Tessaloniki, li tagħmel sejħa fi 13-il stazzjon. Għandu żewġ mini paralleli b’binarju wieħed fuq rotta ta’ 9.5 km (5.9 mi) bejn New Railway Station (għall-istazzjon tal-ferrovija prinċipali tal-belt) u Nea Elvetia, bid-depot ta’ Pylaia aktar fix-Xlokk. Għalkemm il-kostruzzjoni bdiet fl-2006, sejbiet arkeoloġiċi kbar fiċ-ċentru tal-belt dewmu l-proġett b'mod konsiderevoli. Tilwim bejn Attiko Metro, il-kunsill tal-belt, u arkeoloġi laħqu l-Kunsill tal-Istat tal-Greċja, l-ogħla qorti amministrattiva tal-pajjiż, fl-2015. L-iskeda oriġinali kellha l-Linja 1 operattiva sal-2012. Attiko Metro iddisinjat mill-ġdid diversi stazzjonijiet f'soluzzjoni li saret magħrufa bħala "antikitajiet u metro” (bil-Grieg: και αρχαία και μετρό). Xi sejbiet skoperti fuq il-linja se jitpoġġew għall-wiri f'wirjiet permanenti fl-istazzjon, filwaqt li l-iskoperti ewlenin f'Venizelou se jiffurmaw l-ewwel sit arkeoloġiku fil-miftuħ aċċessibbli għall-pubbliku li jinsab in situ fi stazzjon tal-metro. Il-kostruzzjoni tal-mini tlestiet fil-31 ta’ Lulju 2018, 12-il sena u xahar wara li bdiet. Dakinhar, ix-xogħol arkitettoniku fuq Linja 1 kien irrappurtat bħala 80 fil-mija lest. F'Awwissu 2018 bdiet l-installazzjoni tal-binarji u t-tagħmir tas-sinjalar elettroniku. Kien mistenni li l-linja tidħol fis-servizz fl-intier tagħha, bejn New Railway Station u Nea Elvetia, fl-2020 iżda mhux se tieqaf f'Agias Sofias u Venizelou, li se tiftaħ f'data aktar tard. Sa Frar 2019 il-kostruzzjoni fuq il-linja ewlenija kienet tlestiet 95 fil-mija u l-bibien tal-iskrin tal-pjattaforma bdew jiġu installati, filwaqt li l-Kunsill Suprem għall-Għażla tal-Persunal Ċivili kien qed jippjana kompetizzjoni biex jimla l-ewwel 28 pożizzjoni tal-impjegat tal-Metro ta 'Tessaloniki. [[Stampa:Excavations_at_Aghia_Sofia_station,_Thessaloniki.png|daqsminuri| Skavi arkeoloġiċi fis-sit tal-kostruzzjoni tal-istazzjon Agias Sofias f'Settembru 2018.]] Id-deċiżjoni li jiġu żarmati s-sejbiet arkeoloġiċi, imsejjaħ " Pompej [[Biżantini|Biżantin]] ", <ref name="Byzantine Pompeii">{{Ċita aħbar|kunjom=Giorgos Christides|data=14 March 2013|titlu=Thessaloniki metro: Ancient dilemma for modern Greece|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-21743758|url-status=live|pubblikazzjoni=www.bbc.co.uk|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170915164845/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-21743758|arkivju-data=15 September 2017|data-aċċess=13 August 2018}}</ref> <ref name="vyzantinologoi" /> ġiet ikkritikata bil-qawwa, u grupp taċ-ċittadini ħa lill-gvern il-qorti dwar il-kwistjoni għat-tieni darba, appoġġjat mill-eks sindku Yiannis Boutaris. fost oħrajn. <ref name="ypodomes 2023">{{Ċita web|url=https://ypodomes.com/sta-dikastiria-xana-gia-ta-archaia-toy-stathmoy-venizeloy/|titlu=Στα δικαστήρια (ξανά) για τα αρχαία του σταθμού ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ|isem=Nikos|awtur=Karagiannis|data=11 September 2019|sit=www.ypodomes.gr|lingwa=el|titlu-traduzzjoni=To court (again) over the antiquities at Venizelou|data-aċċess=13 September 2019}}</ref> Parti mill-o;;ezzjoni g[andha x’taqsam mal-fatt li l-gvern ma g[amel l-ebda studju dwar kif se jirritorna u ji;bor l-artefatti ladarba l-istazzjon ikun inbena; <ref name="ypodomes 2023" /> dan il-kors ta' azzjoni ġie adottat għall-bini tal -istazzjon tal-metro ta' Agias Sofias, fejn l-iskoperti arkeoloġiċi kienu aktar sinifikanti minn dawk f'Venizelou, iżda l-assemblaġġ mill-ġdid tal-artefatti fuq il-post issa huwa impossibbli minħabba li Attiko Metro qatt ma bniet spazju. iddedikat għall-assemblaġġ mill-ġdid tal-artefatti li żarma, minkejja li wiegħed li jagħmel dan. <ref name="kathimerini grifos">{{Ċita web|url=https://www.kathimerini.gr/1042245/gallery/epikairothta/ellada/metro-8essalonikhs-o-grifos-toy-sta8moy-venizeloy|titlu=Μετρό Θεσσαλονίκης: Ο γρίφος του σταθμού Βενιζέλου|isem=Sakis|awtur=Ioannidis|data=12 September 2019|sit=www.kathimerini.gr|pubblikatur=[[Kathimerini]]|lingwa=el|titlu-traduzzjoni=Thessaloniki Metro: The puzzle of Venizelou station|data-aċċess=14 September 2019}}</ref> F'April 2020, l- Assoċjazzjoni Internazzjonali tal-Istudji Biżantini (AIEB) kitbet lill-Prim Ministru Mitsotakis biex tipprotesta għat-tneħħija tal-antikitajiet mill-post oriġinali tagħhom, u qalet li l-iskoperti kienu jikkostitwixxu "ġojjell kulturali u xjentifiku" u li "tkun traġedja li tipperikola [ir-reputazzjoni tal-Greċja għall-preservazzjoni tal-monumenti] billi taħli t-teżor tal-materjal u d-dejta ta’ Tessaloniki permezz ta’ kostruzzjoni mgħaġġla bla bżonn proġett”, bl-argument li d-deċiżjoni preċedenti li l-iskoperti jitħallew in-situ kienet preferibbli. <ref name="vyzantinologoi">{{Ċita web|url=https://parallaximag.gr/epikairotita/gia-proti-fora-oi-vyzantinologoi-tis-yfiliou-pairnoun-thesi-yper-tis-diasosis-ton-archaion-tis-venizelou|titlu=Για πρώτη φορά οι βυζαντινολόγοι της υφηλίου παίρνουν θέση υπέρ της διάσωσης των αρχαίων της Βενιζέλου|data=22 April 2020|sit=www.parallaximag.gr|lingwa=el, en|titlu-traduzzjoni=For the first time the Byzantinologists of the world take a stand in favour of the rescue of the antiquities at Venizelou|data-aċċess=22 April 2020|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200422182025/https://parallaximag.gr/epikairotita/gia-proti-fora-oi-vyzantinologoi-tis-yfiliou-pairnoun-thesi-yper-tis-diasosis-ton-archaion-tis-venizelou|arkivju-data=22 April 2020}}</ref> [[Stampa:Thessaloniki_Metro_opening.png|daqsminuri| Il-Prim Ministru Kyriakos Mitsotakis jinawgura s-sistema tal-metro fil-preżenza tal -President Katerina Sakellaropoulou .]] Data tal-ftuħ finali għal -Linja 1 ġiet stabbilita għal nofsinhar tat-30 ta’ Novembru 2024. <ref>{{Ċita web|url=https://www.kathimerini.gr/politics/562027237/karagiannis-i-thessaloniki-tha-echei-metro-sta-teli-toy-2023/|titlu=Καραγιάννης: Η Θεσσαλονίκη θα έχει μετρό στα τέλη του 2023|data=4 September 2022|sit=www.kathimerini.gr|data-aċċess=2022-10-10}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|data=October 5, 2023|titlu=After 18 Years Construction, Thessaloniki's Metro Will Open in 2024|url=https://www.thenationalherald.com/after-18-years-construction-thessalonikis-metro-will-open-in-2024/|aġenzija=The National Herald|data-aċċess=9 November 2023}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.ekathimerini.com/politics/1247085/pm-pledges-thessaloniki-metro-delivery-on-november-30/|titlu=PM pledges Thessaloniki metro delivery on November 30|data=2024-08-27|sit=Kathimerini|lingwa=English|data-aċċess=2024-08-28}}</ref> <ref name="ypodomes cost">{{Ċita web|url=https://ypodomes.com/metro-thessalonikis-to-apogeyma-tis-30is-noemvrioy-anoigoyn-tis-pyles-toys-oi-13-stathmoi-sta-3-dis-eyro-to-kostos/|titlu=Μετρό Θεσσαλονίκης: το απόγευμα της 30ης Νοεμβρίου ανοίγουν τις πύλες τους οι 13 σταθμοί – Στα 3 δισ. ευρώ το κόστος|data=22 April 2020|sit=www.ypodomes.com|lingwa=Greek|titlu-traduzzjoni=Thessaloniki Metro: the 13 stations open their gates at noon on 30 November – cost at 3 billion euro|data-aċċess=20 November 2024}}</ref> Bi tħejjija għal dan, ġiet żvelata identità tad-ditta fit-13 ta’ Novembru 2024, <ref name="Staikouras">{{Ċita web|url=https://www.tovima.com/society/thessaloniki-metro-unveils-new-logo/|titlu=Thessaloniki Metro Unveils New Logo|data=2024-11-14|sit=www.tovima.com|lingwa=English|data-aċċess=2024-11-14}}</ref> filwaqt li l-proġett finali jiswa €3.&nbsp;biljun ($ 3.24&nbsp;biljun), inklużi €600&nbsp;miljun ($ 649&nbsp;miljun) fi ħlasijiet ta’ imgħax futuri, ġie żvelat fl-20 ta’ Novembru 2024. <ref name="ypodomes cost" /> Il-linja fl-aħħar infetħet fit-30 ta' Novembru f'ċerimonja mmexxija mill-Prim Ministru Kyriakos Mitsotakis, mingħajr nolijiet li għandhom jinġabru sal-4 ta' Diċembru, <ref>{{Ċita web|url=https://www.euronews.com/my-europe/2024/11/30/greeces-second-largest-city-gets-new-metro-and-it-took-38-years-to-build|titlu=Greece's second largest city gets new metro - and it took 38 years to build|data=30 November 2024|sit=Euronews|data-aċċess=30 November 2024}}</ref> għalkemm iċ-ċelebrazzjonijiet kulturali u kummerċjali organizzati mill-Kamra tal-Artiġjanat ta' Tessaloniki ġew posposti għall-4 ta' Diċembru minħabba lil Storm Bora . <ref>{{Ċita web|url=https://www.voria.gr/article/stoys-rythmoys-toy-metro-thessalonikis-kai-ypo-brohis-i-zoi-stin-poli-sabbatokyriako|titlu=Πώς η Θεσσαλονίκη ετοιμάζεται να υποδεχθεί -υπό βροχή;- το μετρό|isem=Maria|awtur=Manthiopoulou|data=28 November 2024|sit=www.voria.gr|lingwa=Greek|titlu-traduzzjoni=How Thessaloniki plans to welcome -under rain?- the metro}}</ref> Ix-xita qawwija wkoll ikkawżat problemi żgħar fuq il-linja, bi tnixxija ta’ ilma fi 3 stazzjonijiet u l-liftijiet f’7 stazzjonijiet ma jibqgħux jintużaw. <ref>{{Ċita web|url=https://www.makthes.gr/premiera-me-koyvades-gia-to-metro-thessalonikis-ta-nera-tis-vrochis-mpikan-se-stathmoys-vinteo-733775|titlu=Η κακοκαιρία bora χτύπησε και το μετρό Θεσσαλονίκης|sit=www.makthes.gr|pubblikatur=[[Makedonia (newspaper)|Makedonia]]|lingwa=Greek|titlu-traduzzjoni=Storm Bora hit Thessaloniki Metro too|data-aċċess=3 December 2024}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.tovima.gr/2024/12/03/society/metro-thessalonikis-ektos-leitourgias-oi-anelkystires/|titlu=Μετρό Θεσσαλονίκης: Εκτός λειτουργίας οι ανελκυστήρες|data=3 December 2024|sit=www.tovima.gr|pubblikatur=[[To Vima]]|titlu-traduzzjoni=Thessaloniki Metro: Elevators are out of order}}</ref> Madankollu, l-użu tal-metro fl-ewwel ftit jiem ta’ tħaddim bla nol kien għoli, bl-impjegati kellhom bżonn jużaw miżuri ta’ kontroll tal-folla biex jipprevjenu l-iffullar tal-pjattaformi. <ref>{{Ċita web|url=https://parallaximag.gr/thessaloniki-news/me-elegchomeni-eisodo-to-metro-thessalonikis-paramenoyn-asfyktika-gematoi-oi-syrmoi|titlu=Με ελεγχόμενη είσοδο το Μετρό Θεσσαλονίκης – Παραμένουν ασφυκτικά γεμάτοι οι συρμοί|data=2 December 2024|sit=www.parallaximag.gr|pubblikatur=Parallaxi Magazine|lingwa=Greek|titlu-traduzzjoni=Controlled entry at Thessaloniki Metro – Trains remain suffocatingly crowded}}</ref> === Linja 2 (estensjoni għal Kalamaria) === L-Estensjoni ta' Kalamaria ( Greek </link> ) testendi s-sistema tal-metro għal Kalamaria, it-tieni l-akbar muniċipalità fiż- żona urbana ta' Tessaloniki u t-18-il l-aktar popolat fil-Greċja . Simili fil-kostruzzjoni għal Linja 1, għandha żewġ mini paralleli b'binarju wieħed fuq {{Convert|4.78|km|mi}} rotta bejn 25 Martiou u Mikra u żżid ħames stazzjonijiet man-netwerk. <ref name="Istoriko"/> Il-kostruzzjoni tal-proġett bdiet fl-2013, b’baġit ta’ [[Ewro|€]] 518&nbsp;miljun ($ 585.18&nbsp;miljun). <ref name="Funding"/> <ref name="Istoriko" /> Sal-31 ta’ Lulju 2018, l-estensjoni kienet tlestiet b’60 fil-mija. <ref name="31 July 2018">{{Ċita web|url=http://www.ametro.gr/?p=10918&lang=en|titlu=THESSALONIKI METRO: The Metromole activities have come to an end|awtur=Attiko Metro S.A.|sit=www.ametro.gr|data-aċċess=30 August 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180830074049/http://www.ametro.gr/?p=10918&lang=en|arkivju-data=30 August 2018}}</ref> Għalkemm il-kostruzzjoni bdiet seba' snin wara Linja 1, huwa mistenni li jidħol fis-servizz bis-sħiħ sitt xhur biss wara Linja 1, f'Mejju 2025. <ref name="ekath-20191203">{{Ċita web|url=https://www.kathimerini.gr/1054592/article/epikairothta/ellada/ton-aprilio-toy-2023-etoimo-to-metro-8essalonikhs|titlu=Τον Δεκέμβριο του 2023 έτοιμο το Μετρό Θεσσαλονίκης|data=3 December 2019|sit=Kathimerini|data-aċċess=2019-12-30}}</ref> <ref name="synenteuksi mylopoulou">{{Ċita web|url=https://www.ypodomes.com/index.php/statheri-troxia/metro/thessalonikis/item/38724-simera-stis-11-30-live-synentefksi-sto-facebook-o-giannis-mylopoulos-gia-to-metro-thessalonikis|titlu=Η Συνέντευξη τoυ Γιάννη Μυλόπουλου για το Μετρό Θεσσαλονίκης|sit=www.ypodomes.gr|titlu-traduzzjoni=Giannis Mylopoulos' interview about the Thessaloniki Metro|data-aċċess=12 August 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180812213150/https://www.ypodomes.com/index.php/statheri-troxia/metro/thessalonikis/item/38724-simera-stis-11-30-live-synentefksi-sto-facebook-o-giannis-mylopoulos-gia-to-metro-thessalonikis|arkivju-data=12 August 2018}}</ref> Dan minħabba n-nuqqas ta’ xogħlijiet arkeoloġiċi kbar, li jippermettu li l-proġett jimxi mingħajr dewmien. <ref name="Skai Metro"/> L-aħħar dikjarazzjoni finanzjarja ta’ Elliniko Metro tpoġġi l-ispiża tal-estensjoni għal €568&nbsp;miljun ($ 642&nbsp;miljun). <ref name="Financial Statement 2017"/> Aġġornament ta’ April 2019 għolla l-ispiża stmata għal €640&nbsp;miljun ($ 723.01&nbsp;miljun). <ref name="Funding April 2019"/> Il-linja hija magħmula minn 16-il stazzjon, 11 minnhom huma wkoll stazzjonijiet moqdija mil-Linja 1. Wara konfużjoni dwar il-post tal-estensjoni fis-sistema, Elliniko Metro iċċarat f'Awwissu 2018 li se tkun linja separata li tgħaddi bejn New Railway Station u Mikra mingħajr il-ħtieġa li tbiddel il-ferroviji f'25 Martiou. L-estensjoni tal-Linja 2 għall-Ajruport tal-Makedonia saret għall-offerti f’Marzu 2019 b’baġit inizjali ta’ €254,150 ($287,000) għal xogħlijiet topografiċi sabiex ikun possibbli ppjanar aktar dettaljat tal-linja. L-estensjoni għad-distretti tal-majjistral inizjalment kienet tinkludi linja ċirkolari u kienet f'fażi preliminari <ref>{{Ċita web|url=https://www.economistas.gr/oikonomia/8210_erga-disekatommyrion-proothoyntai-sto-metro|titlu=Projects worth billions are promoted in the metro|data-aċċess=2019-02-19|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190515125602/https://www.economistas.gr/oikonomia/8210_erga-disekatommyrion-proothoyntai-sto-metro|arkivju-data=2019-05-15}}</ref> sal-ħarifa tal-2023 meta l-maniġment ta' Elliniko Metro SA ddeċidiet li ma tipproċedix bil-proġett, peress li qiesu kemm strutturalment. mhux fattibbli u ħażin fid-disinn. Il-proġett issa jinkludi estensjoni tal-Majjistral tal-Linja 1 li se tibda minn Dimokratias, se jaqsam Stavroupoli u Evosmos, se tilħaq l-isptarijiet fid-daħla tal-majjistral tal-belt, u se tispiċċa fit-tieni depot tal-Linja 1 li tinsab fiċ-ċirku tat-triq ta’ Tessaloniki. Id-deċiżjonijiet rilevanti tħabbru minn Hellenic Metro SA fl-20 ta’ Mejju, 2024. Il-proċess ta' finanzjament se jibda fl-2024. <ref>{{Ċita web|url=https://www.athenstransport.com/2024/05/epektaseis-metro-thessalonikis/|titlu=The design for the extensions of Thessaloniki Metro until 2040|data=2024-05-20|sit=Athens Transport|lingwa=el|data-aċċess=2024-05-20}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://ypodomes.com/metro-thessalonikis-2-nees-grammes-sta-schedia-eos-to-2040-proteraiotita-i-voreiodytiki-thessaloniki/|titlu=Metro Thessaloniki: 2 new lines in the plans until 2040|data=2024-05-20|sit=Ypodomes.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-05-20}}</ref> * Dimokratias (existing station) * Neapoli <small>(Roumanikon Park, Neapoli)</small> * Terpsithea * Stavroupoli <small>(Lagada and Lykourgou, Thessaloniki Psychiatric Hospital)</small> * Polichni <small>(former name Agia Varvara, Davaki Street, S.O.A., Paul Mela Camp or with alternative positioning of Lagadas and Davakis)</small> * Efkarpia * Papageorgiou Hospital L-offerta għall-estensjoni tal-majjistral hija mistennija li titlesta sal-2027. === Linja 2 (estensjoni għall-Ajruport tal-Makedonja) === Xogħlijiet topografiċi, studji ġeoloġiċi u ġeotekniċi bħalissa qed jiġu offerti għall-proġett. Din l-estensjoni se tibda mill Mikra u se tkompli lejn in-nofsinhar, b’parti taħt l-art mill -Mikra għal ASP (Higher School of War), parti overground għal Vjal Georgikis Scholi u parti oħra overground minn IKEA sal-ajruport. Il-partijiet ta' fuq l-art tal-linja probabbilment se jkunu f'għoli ta' 5 metri u fuq pont sabiex jiġi evitat aktar dewmien minħabba sejbiet arkeoloġiċi possibbli. Is-sejħiet għall-offerti għall-proġett ewlieni se jsir tard fl-2024. L-istazzjonijiet tal-estensjoni se jkunu: * Skola Ogħla tal-Gwerra <small>(isem antik ''Marinou Antipa'', <ref>{{Ċita web|url=https://www.press-news.gr/metro-thessalonikis-dite-to-plires-diktio/#_|titlu=THESSALONIKI METRO – See the complete network (route and stops)|data-aċċess=2018-04-30|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160324232137/http://www.press-news.gr/metro-thessalonikis-dite-to-plires-diktio/#_|arkivju-data=2016-03-24}}</ref> fi Triq l-Iskola Georgikis), ħdejn Vrochidis u PAOK Sports Arena </small> * Patriarchiko * Ċentru Mediku Interbalkani <small>(ismijiet preċedenti IKEA, "Fanali l-Ħodor" u "Ċentri tax-Xiri", fil-junction ta 'l-Iskola Agrikola u Asklipio, stadium ġdid Aris, stazzjon tal-karozzi tal-linja OASTH)</small> * Skola Agrikola <small>(ismijiet antiki ta 'l-istazzjon ''Skola Agrikola'', ''Skola Agrikola'' u ''Kombos Thermi'', Dwal tat-Traffiku Ħodor, junction ta' G. School u EO Thes/kis-Polygyrou)</small>  </link> * Ajruport tal-Makedonja * Ċentru għall-Innovazzjoni u t-Teknoloġija === Linja 1 (estensjoni għal Thermi) === Il-Linja 1 se tkun estiża aktar lejn Thermi minn Patriarchiko, bi stazzjon wieħed biss ippjanat bħalissa. * Thermi === Linja 3 (Ano Evosmos – Harilaou/Pylaia) === Fl-20 ta' Mejju, 2024, il-Linja 3 proġettata tħabbret uffiċjalment, peress li l-konnessjoni tal-punent mad-distretti tal-grigal tal-belt tqieset meħtieġa. Il-Linja 3 se timxi taħt Tsimiski avenue u parallela mal-Linja 1, li eventwalment se tiltaqa' fl-istazzjon tal-Università. Madankollu, minn dak l-istazzjon, se jmur lejn il-grigal. L-istazzjonijiet tal-Linja 3 se jkunu: * Ano Evosmos * Perifereiaki * Evosmos * Menemeni * Ampelokipi * New Railway Station (stazzjon biswit mal-Linja 1) * Dimokratias (stazzjon biswit mal-Linja 1) * Pjazza Aristotelous * HANTh. * Panepistimio (stazzjon biswit mal-Linja 1) * Agios Dimitrios * Toumba * Charilaou * Agia Kyriaki Il-Linja 2 hija mbassra li tinkludi estensjonijiet għal KTEL Macedonia u Kordelio . Tkissir mill [[Ampelokipi station|-istazzjon Ampelokipi]], din l-estensjoni se tinkludi l-istazzjonijiet li ġejjin: * Ampelokipi * KTEL Maċedonja * Eptanisou * Kordelio == Operazzjonijiet == [[Stampa:Thessaloniki_Metro_train_leaving_depot_for_the_first_time.webm|daqsminuri| L-ewwel ferrovija mingħajr sewwieq tal-Metro ta’ Thessaloniki li titlaq mid-depot għall-provi tagħha, f’Settembru 2020.]] === Awtomazzjoni === Il-Metro ta 'Tessaloniki huwa tal-kategorija GoA4, l-ewwel tat-tip tiegħu fil-Greċja, peress li jibda, jieqaf, u t-tħaddim tal-bibien huwa kompletament awtomatizzat mingħajr ebda persunal tal-ferrovija.<gallery mode="packed" heights="200px"> Stampa:Agiassofias.jpg|alt=Wide, modern corridor| L-istazzjonijiet tal-Metro ta' Thessaloniki huma mgħammra bi bibien tal-iskrin tal-pjattaforma fuq pjattaformi tal-gżejjer . Stampa:Thessaloniki_Metro_Ansaldo_Breda_Driverless_Metro_carriage,_15_September_2018.png|alt=Modern metro car at a platform, with doors open| Thessaloniki Metro Hitachi Rail Italy Driverless Metro vagun fil-Fiera Internazzjonali ta' Tessaloniki ta' Settembru 2018 </gallery> === Identità tad-ditta ===   Bi tħejjija għall-bidu tal-operazzjonijiet fit-30 ta' Novembru 2024, il-Ministru tal-Infrastruttura u t-Trasport Christos Staikouras żvela l-identità tal-marka tas-sistema. <ref name="Staikouras"/> L-element ċentrali tad-disinn huwa l-ittra Griega żgħira M (μ), fl-istil Grieg miniscule użat biex jinkitbu manuskritti Griegi Medjevali, b'referenza għall- istorja Biżantina tal-belt. <ref name="Brand Guidelines Nov 2024">{{Ċita web|url=https://www.emetro.gr/wp-content/uploads/2024/11/Presentation-Logo.pdf|titlu=Εφαρμογή Οπτικής Ταυτότητας Μετρό Θεσσαλονίκης|data=November 2024|pubblikatur=Elliniko Metro|lingwa=Greek|titlu-traduzzjoni=Brand Identity Applications of the Thessaloniki Metro|data-aċċess=14 November 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241202010718/https://www.emetro.gr/wp-content/uploads/2024/11/Presentation-Logo.pdf|arkivju-data=2 December 2024}}</ref> Il-blu skur intgħażel bħala l-kulur ewlieni tad-ditta, biex jissimbolizza l-istabbiltà . <ref name="Brand Guidelines Nov 2024" /> Il ''-Kummissarju'' tal-Font Miftuħ tas-SIL intgħażel għall-kelma 'metro' fil-logo, u għal materjal promozzjonali u sinjali. <ref name="Brand Guidelines Nov 2024" /> == Arkeoloġija == [[Stampa:Thessaloniki_historic_city_centre_(with_metro).svg|alt=Map of the city, with the metro running east–west through its historic centre|daqsminuri|389x389px| Il-linja tal-Metro Tessaloniki (immarkata bl-isfar) tgħaddi miċ-ċentru storiku tal-belt taħt id-Decumanus Maximus tagħha.]] Matul il-kostruzzjoni tal-metro ġew skoperti numru kbir ta' sejbiet arkeoloġiċi importanti, primarjament [[Imperu Ruman|Rumani]] u [[Biżantini|Kristjani tal-bidu u Biżantini]] . Il-proġett wassal għall-akbar ħaffer arkeoloġiku fl-istorja tal-Grieg tat-Tramuntana, li jkopri {{Convert|20|sqkm|sqmi}} żona. <ref name="am 83 deth">{{Ċita web|url=http://www.ametro.gr/?p=13667|titlu=ΑΤΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ: "Το Μέτρο στη πόλη μας" με το πρώτο του βαγόνι. Συμμετοχή της Αττικό Μετρό Α.Ε. στην 83η Δ.Ε.Θ.|sit=www.ametro.gr|lingwa=el|titlu-traduzzjoni=Attiko Metro: "The Metro in our city" with the first carriage. The participation of Attiko Metro S.A. at the 83rd Thessaloniki International Fair|data-aċċess=8 September 2018|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180909035429/http://www.ametro.gr/?p=13667|arkivju-data=9 September 2018}}</ref> Bejn l- istazzjon tal-ferrovija l-ġdid u Sintrivani/Ekthesi, il-metro tgħaddi taħt Triq Egnatia (waħda mill-arterji ewlenin ta' Tessaloniki). Egnatia issegwi l- Via Egnatia Rumana, li tgħaqqad [[Ruma]] u [[Kostantinopli]] bħala waħda miż-żewġ toroq l-aktar importanti fl-imperi Rumani u Biżantini. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Wang|isem=George C.|data=24 June 2016|titlu=The Utilization of Slag in Civil Infrastructure Construction|url=https://books.google.com/books?id=6yelCgAAQBAJ&q=via%2520egnatia%2520important%2520road&pg=PA340|lingwa=en|pubblikatur=Woodhead Publishing|paġna=340|isbn=9780081003978}}</ref> Il-parti tal-Via Egnatia li għaddiet minn Tessaloniki kienet id -Decumanus Maximus (triq prinċipali) tal-belt, u tmur taħt Triq Egnatia tal-lum {{Convert|5.4|m|ft}} taħt il-livell tal-art. <ref name="Skai Metro"/> Għalkemm il-post tal-Via Egnatia f’Tessaloniki kien magħruf meta kienet ippjanata l-linja tal-metro, kien inċert x’iktar kien midfun fil-qrib. Il-metro kienet ippjanata li taħdem fi 8 metri (26 ft) taħt l-art, u tħalli biss 2.6 metri (8.5 ft) bejnha u t-triq tal-qedem. L-iskoperta ta’ triq Biżantina fl-istazzjon ta’ Venizelou kienet sejba arkeoloġika ewlenija: 75 metru (246 ft) tat-triq pavimentata bl-irħam u miksija b’kolonni nkisbu, bi ħwienet, bini ieħor, u plumbing li studjuż wieħed sejjaħ “il-Pompej Biżantin. ". Salib it-toroq, immarkat b’tetrapylon, instab f’Venizelou fejn id-Decumanus Maximus qasam cardo (triq bejn it-tramuntana u n-nofsinhar). Fl-istazzjon ta’ Agias Sofias ġew skoperti 22 metru (72 ft) addizzjonali mill-istess triq. Kwistjonijiet li jikkonċernaw sejbiet arkeoloġiċi u l-wiri ta 'artefatti fis-sistema tal-metro huma aktar kumplessi minn kwistjonijiet simili madwar il-kostruzzjoni tal-Mużew tal-Akropoli l-Ġdida. == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Sorsi CS1 bil-Grieg (el)]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 9nlf6b2y4m7espxfuzs88lg650bl30h 0 33264 333709 324131 2026-11-05T03:47:48Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333709 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#B57EDC|name=Il-Kulleġġ San Alwiġi|img1=Secondary School main entrance.jpg|cap1=Dħul għall-kulleġġ|hdr1=Informazzjoni|lbl1='''Tip'''|row1=Istituzzjoni [[Kattolika]] ta' edukazzjoni Primarja, Sekondarja u Postsekondarja|row2=[[Latin]]: Serio et Constanter (Serju u Sod)|lbl2='''Motto'''|row3=[[Kattoliku Ruman]] ([[Ġiżwiti]])|lbl3='''Affiljazzjoni(jiet) reliġjuż(i)'''|row4=1907|lbl4='''Stabbilit'''|row5=[[Soċjetà ta’ Ġesù]]|lbl5='''Fundatur'''|row6=Charles Bonello|lbl6='''President'''|row7=Dun Dun Fr. Jimmy Bartolo SJ|lbl7='''Rettur'''|row8=• Daniela Camilleri Sacco (Kap tal-Iskola Primarja) * Edwin Ungaro (Kap tal-Iskola Sekondarja) * Gabriella Abela (Kap tas-Sixth Form)|lbl8='''Kap'''|row9=~300|lbl9='''Persunal'''|row21={{Kulur|Blue|Blu}} - {{Kulur|Green|Aħdar}} - {{Kulur|Red|Aħmar}}|lbl21='''Kulur(i)'''|hdr3=https://staloysius.edu.mt}} '''Il-Kulleġġ San Alwiġi''' ( '''SAC''' ) huwa istituzzjoni [[Knisja Kattolika|Kattolika]] ta' edukazzjoni primarja, sekondarja u post-sekondarja mmexxija mill-Provinċja Ewro-Mediterranja tas- Soċjetà ta' Ġesù [[Birkirkara|f'Birkirkara]], Malta. Din twaqqfet mill- Ġiżwiti fl-1907 biex tikkumplimenta s-seminarji u l-istituzzjonijiet terzjarji li diġà jeżistu fil-gżira. Illum, hija tinkludi skola primarja koedukattiva, skola sekondarja tas-subien, u sixth form koedukattiva. Il-kompost tal-kulleġġ fih ukoll il-knisja tagħha stess (dedikata lill-Qalb ta’ Ġesù) li tintuża mill-komunità tal-kulleġġ u miftuħa għall-pubbliku, kif ukoll Kumpless Sportiv u Rekreattiv. == Storja == F’Ottubru 1907, il-Ġiżwiti, fuq talba tal-[[Papa Piju X]], waqqfu l-Kulleġġ San Alwiġi f’[[Birkirkara]], fil-bini li bħalissa fih l-iskola sekondarja. Il-kulleġġ fetaħ b'64 boarder, 56 jum subien, u 30 estern. Illum, il-popolazzjoni studenteska hija ftit aktar minn 1500<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/socjali/42554/skola_talknisja_id_ilpagi_talimpjegati_bdonazzjonijiet_privati|titlu=Skola tal-knisja żżid il-pagi tal-impjegati b’donazzjonijiet privati|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-21}}</ref>. Il-kulleġġ inbena oriġinarjament fl-1896 biex jilqa’ żgħażagħ Ġiżwiti fis-snin ta’ formazzjoni tagħhom. Madankollu, fl-1905 in-novizzi u skolastiċi oħra ġew trasferiti fi [[Sqallija]] u l-binja baqgħet vojta għal xi żmien<ref>{{Ċita web|url=https://santamarijabirkirkara.com/servizzi/kullegg-san-alwigi/|titlu=Kulleġġ San Alwiġi|lingwa=en-GB|data-aċċess=2025-01-21|arkivju-data=2025-01-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250117053407/https://santamarijabirkirkara.com/servizzi/kullegg-san-alwigi/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://parrocci.knisja.mt/knisja/knisja-tal-qalb-imqaddsa-tagesu-kullegg-san-alwigi/|titlu=Knisja tal-Kulleġġ San Alwiġi|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2025-01-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250221174057/https://parrocci.knisja.mt/knisja/knisja-tal-qalb-imqaddsa-tagesu-kullegg-san-alwigi/|arkivju-data=2025-02-21|url-status=dead}}</ref>. Serva bħala sptar għas-suldati Alleati matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Castillo|isem=Dennis Angelo|data=2012|titlu=The Santa Marija Convoy: Faith and Endurance in Wartime Malta, 1940-1942|url=https://books.google.fr/books?id=wDZPkjAi6WgC&pg=PA76&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: wDZPkjAi6WgC|pubblikatur=Lexington Books}}</ref>. == Skola primarja == L-iskola primarja oriġinarjament kienet Skola Stella Maris, skola separata mwaqqfa mill-Missjunarji Franġiskani ta’ Marija, u ġiet inkorporata fil-kulleġġ: is-subien (u fis-snin li ġejjin ukoll il-bniet) jistgħu jattendu l-iskola mill-kindergarten sas-sixth form. L-istudenti jiddaħħlu fl-Iskola Primarja fil-Kindergarten 2 jew Prep 1 permezz tas-sistema tal-votazzjoni, u jgħaddu direttament għall-edukazzjoni sekondarja wara Prep 6. '''<big>Kunsill tal-istudenti</big>''' Imwaqqfa fl-2016, l-Iskola Primarja għandha l-kunsill tal-Istudenti tagħha stess, b’elezzjonijiet isiru f’Ottubru ta’ kull sena. Studenti biss minn Prep 3 sa Prep 6 huma eliġibbli biex imexxu. Il-kunsill għandu 15-il membru, bi student wieħed jirrappreżenta kull klassi. Il-kunsill jorganizza diversi attivitajiet matul is-sena skolastika u jintroduċi inizjattivi ġodda ffaċilitati mill-amministrazzjoni tal-iskola<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/studenti-tal-primarja-ta-san-alwigi-jahsbu-fi-tfal-inqas-ixxurtjati-minnhom/|titlu=Studenti tal-primarja ta' San Alwiġi jaħsbu fi tfal inqas ixxurtjati minnhom|kunjom=Newsroom|isem=minn TVM|data=2019-10-11|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-01-21}}</ref>. == Skola sekondarja == L-iskola sekondarja tinsab fi Triq il-Ferrovija l-Qadima (Triq il-Ferrovija l-Qadima), Birkirkara. Huwa għoli ta’ tliet sulari b’sular ieħor taħt l-art, u jinkorpora art ta’ ġewwa żgħira u sala kbira li sservi bħala teatru għal avvenimenti kulturali li jsiru fil-kulleġġ. Avvenimenti bħal dawn jinkludu s-Sixth Form's Soirée, il-Kunċert tal-Iskola Sekondarja, Talent Nights, u ċ-ċelebrazzjoni ta' ġranet ta' festa oħra fil-kalendarju tal-Ġiżwiti. Il-kulleġġ iċċelebra l-mitt sena tiegħu fis-sena skolastika 2007–2008. Il-palk tat-teatru ġie rranġat, u ż-żona taħt il-palk ġiet aġġornata professjonalment biex tinkludi faċilitajiet moderni tal-kamra tal-banju, spazji magħżula għall-make-up, u provvisti elettriċi ġodda kollha. Il-kulleġġ huwa mgħammar b’laboratorji tax-xjenza (għall-fiżika, kimika, u bijoloġija), laboratorji tal-kompjuter, laboratorju tal-inġinerija, laboratorju tal-ospitalità/ikel, kif ukoll erba’ kappelli. Il-kappelli huma ddedikati lil Franġisku Saverju, wieħed mit-tliet qaddisin Ġiżwiti l-aktar importanti, b’ieħor ikun iddedikat lill-patrun tal-kulleġġ San Alwiġi Gonzaga u l-Kappella La Storta, kappella unika fiha nnifisha. '''<big>Kunsill tal-istudenti</big>''' L-Iskola Sekondarja għandha wkoll Kunsill tal-Istudenti b’membri eletti kull sena u l-istudenti kollha eliġibbli. Għandu għaxar membri, tnejn minn kull forma. Il-president tiegħu jifrex ir-raba'/il-ħames forma. Il-kunsill huwa responsabbli għall-biċċa l-kbira tal-avvenimenti tal-iskola, inkluż l-organizzazzjoni ta’ ġranet każwali u attivitajiet ta’ ġbir ta’ fondi, fost oħrajn. == Il-Kumpless Sportiv == [[Stampa:FACILITIES-Sports-Complex-cropped.jpg|nofs|daqsminuri|Il-grawnds tal-kumpless sportiv]] Il-Kumpless Sportiv u Rekreattiv tal-kulleġġ jinkludi<ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2021/05/04/il-kullegg-san-alwigi-u-vassallo-group-bi-pjan-ta-investiment-ghall-isport-fpajjizna/|titlu=Il-Kulleġġ San Alwiġi u Vassallo Group bi pjan ta' investiment għall-isport f'pajjiżna|kunjom=Farrugia|isem=Liam|data=2021-05-04|sit=NETnews|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2025-01-21}}</ref>: * Ċentru tas-saħħa u fitness * Pitch tal-futbol sintetiku approvat mill-FIFA 11-a-side * Korsa tal-atletika approvata mill-IAAF b’sitt korsiji * Pavaljun multi-użi fuq ġewwa għall-handball, volleyball, netball, basketball, badminton u futsal<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/inawgurat-il-padiljun-sportiv-gdid-tal-kullegg-san-alwigi/|titlu=Inawgurat il-Padiljun Sportiv ġdid tal-Kulleġġ San Alwiġi|kunjom=News|isem=minn ONE|data=2023-01-13|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-01-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250221174059/https://one.com.mt/inawgurat-il-padiljun-sportiv-gdid-tal-kullegg-san-alwigi/|arkivju-data=2025-02-21|url-status=dead}}</ref> * Aerobics/studios taż-żfin * Kamra tal-Fiżjoterapija * Kamra tal-Konferenzi * Kafetterija * Żewġ courts tat-tennis fil-beraħ == Is-Sitt Form == [[Stampa:The Sixth Form facade.jpg|nofs|daqsminuri|Il-faċċata tas-Sixth Form]] Il-Kulleġġ San Alwiġi Sixth Form ilu jeżisti għall-aħjar parti minn 30 sena. Joffri erba’ korsijiet ewlenin – ix-xjenza, il-matematika, il-kummerċ u l-arti – kull wieħed jeħtieġ madwar sentejn. Hemm żewġ klassijiet f’kull kors; tlieta għall-arti. Il-kulleġġ kull sena jaċċetta madwar 260 student ġdid li għaddew mis-suġġetti ewlenin tal-Livell O. Il-faċilitajiet jinkludu laboratorji tal-bijoloġija, tal-kimika, tal-fiżika u tal-kompjuter, kamra tal-midja, librerija, u sala tal-assemblaġġ. Fost il-ħafna avvenimenti annwali pubbliċi ospitati mis-Sixth Form, is-Soiree tagħha fil-bidu ta’ Frar hija l-aktar popolari. Tinkludi varjetà ta' arti tal-ispettaklu; żfin, reċtar, kant, u mużika; u jikkonkludi b’musical ta’ 45 minuta dirett u koreografiku mill-istudenti nfushom. Avveniment pubbliku ieħor ospitat mis-Sixth Form huwa l-kunċert mużikali annwali 'Amplified', li jsir f'nofs Diċembru. Matul l-avveniment, l-istudenti jwettqu varjetà ta 'oġġetti ta' kant u żfin immirati biex isaħħu l-ispirtu tal-komunità. '''<big>Il-kunsill tal-istudenti tas-Sixth Form</big>''' Is-Sixth Form għandha l-Kunsill tal-Istudenti tagħha stess, b’elezzjonijiet isiru kmieni f’Novembru. Mill-2012, il-Kunsill jinkludi erba’ studenti mis-snin ta’ isfel u ta’ fuq, bil-president minn ta’ fuq. Il-kunsill huwa responsabbli għall-koordinazzjoni u l-kollegament mal-amministrazzjoni tal-iskola u għall-organizzazzjoni tal-biċċa l-kbira tal-avvenimenti tas-Sixth Form, u għandu leħen importanti fis-Soirée. == Skola tas-Sibt == Mill-bidu tiegħu fl-1907, il-[[Kulleġġ San Alwiġi]] qatt ma kellu klassijiet l-Erbgħa iżda minflok is-Sibt filgħodu, u b’hekk kien l-unika skola f’Malta li tagħmel dan. Fit-13 ta’ Ottubru, 2006, ittieħdet deċiżjoni mill-Provinċjal tal-Ġiżwiti Malti Paul Chetcuti u r-rettur tal-kulleġġ Patrick Magro biex is-Sibtijiet jiġu sostitwiti bl-Erbgħa biex ikunu konformi mal-prattika ta’ skejjel oħra. Fil-fehma ta’ xi wħud, dan ċaħħad lill-Kulleġġ San Alwiġi mill-uniċità tiegħu. Il-bidla daħlet fis-seħħ f’Settembru tal-2007, bis-sixth form ta’ San Alwiġi tikkonforma wkoll mal-prattika ta’ sħabhom sixth forms: [[De La Salle College]] ([[Malta]]), [[Junior College]] ([[Imsida]]), [[Skola Sekondarja Għolja Giovanni Curmi]] ([[Naxxar]]), u l-ġdida. [[Il-Kulleġġ San Martin Sixth Form]] ([[Swatar]] – [[L-Imsida|Msida]]) li fetaħ f’Settembru tal-2007. == Attivitajiet extra-kurrikulari == L-istudenti kollha huma mħeġġa jipparteċipaw f'attivitajiet extrakurrikulari, li jinkludu: * Subsoniku * Amplifikat * Sekondarja Talent Night * Xogħol ta’ karità * Soirée Annwali * Mudell tal-Parlament Ewropew (MEP) mill-Aġenżija Żgħażagħ * NSTF Mini Assemblea Ewropea * EuroScola * Premju tal-President * Attivitajiet ta' Dibattitu Pubbliku (eż., kompetizzjoni BCA Speak Your Mind & Forum tax-Xjenza) * Skema ta' Intrapriża * Żgħażagħ Kompetizzjoni Xjentist * Żgħażagħ FestAlwigi (magħruf qabel bħala SACFest) * Festival tal-mużika * Sports Wara l-Iskola Il-kulleġġ għandu wkoll il-grupp Scout tiegħu stess, wieħed mill-eqdem stabbiliti fuq il-gżira, wara li ffurmat fl-1916<ref>{{Ċita web|url=http://www.youngenterprise.org.mt/|titlu=Young Enterprise Malta|data=2001-04-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-01-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20010418144124/http://www.youngenterprise.org.mt/|arkivju-data=2001-04-18|url-status=dead}}</ref>. == Referenzi == mnq71fnqzvg74hvvfevp7eji2sk713g 0 33527 333706 327349 2026-11-05T03:37:48Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333706 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Jülian Sütunu 01.jpg|daqsminuri|Il-Kolonna ta' Ġuljanu.]] Il-'''Kolonna ta' Ġuljanu''', magħrufa lokalment bħala '''''Belkıs Minaresi''''',<ref>''Ne Demek Ankara; Balgat, Niye Balgat!?'' (bit-Tork). METU Development Foundation Publishing. p. 49.</ref><ref>{{Ċita web|url=https://yiyegeze.com/julianus-sutunu-julianus-kimdir-tarihcesi-hakkinda-bilgi-ozellikleri-ve-ulasim|titlu=Julianus Sütunu {{!}} Julianus Kimdir? Tarihçesi, Hakkında Bilgi, Özellikleri ve Ulaşım|kunjom=gezgin|data=2020-04-05|sit=YiyeGeze|lingwa=tr|data-aċċess=2025-03-31}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://haberlerankara.com/foto/8220471/belkis-minaresi-julianus-sutunu-ankarada-nerede-belkis-minaresi-kac-yilinda-kim|titlu=Belkıs Minaresi ( Julianus Sütunu) Ankara’da Nerede? Belkıs Minaresi Kaç Yılında, Kim Tarafından Yapılmıştır? İşte Tarihi Yerin Hikayesi…|data=2021-11-11|sit=Haberler Ankara|lingwa=tr|data-aċċess=2025-03-31}}</ref> hija obelisk li jinsab fid-distrett ta' Ulus, f'[[Ankara]], it-[[Turkija]].<ref>{{Ċita web|url=https://kulturenvanteri.com/yer/julianus-sutunu/#16/39.943279/32.85627|titlu=Kültür Envanteri - Julianus Sütunu|data=2019-12-03|sit=kulturenvanteri.com|lingwa=tr|data-aċċess=2025-03-31}}</ref> == [[Storja]] == [[Ġuljanu]], l-aħħar imperatur [[Imperu Ruman|Ruman]] pagan,<ref>{{Ċita web|url=https://argumundo.com/ankara-tarihi-yerler-envanteri-julianus-sutunu/|titlu=Private Site|sit=argumundo.com|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220808202440/https://argumundo.com/ankara-tarihi-yerler-envanteri-julianus-sutunu/|arkivju-data=2022-08-08|url-status=dead}}</ref> iddikjara gwerra kontra l-[[Persjani]] fit-362 [[WK|W.K]]. u ħoloq rotta li kienet tgħaddi minn Ankara. Malli nxterdet l-aħbar li l-imperatur kien se jieqaf fi triqtu lejn l-ispedizzjoni u joqgħod fil-belt, bdew it-tħejjijiet fil-belt kollha u nbniet il-Kolonna ta' Ġuljanu biex tagħtih ġieħ. Il-Kolonna ta' Ġuljanu, li ma sarulhiex tiswijiet jew rinnovazzjonijiet għal bosta snin, ġiet irrestawrata mill-governorat fl-2001.<ref>{{Ċita web|url=http://wowturkey.com/forum/viewtopic.php?t=14944|titlu=Ankara Julianus Sutunu|data=2021-10-17|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211017010848/http://wowturkey.com/forum/viewtopic.php?t=14944|arkivju-data=2021-10-17|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://seyyahdefteri.com/julianus-sutunu-belkiz-aniti-nerede-nasil-gidilir-ankara/|titlu=Julianus Sütunu (Belkız Anıtı) Nerede - Nasıl Gidilir - Ankara - Seyyah Defteri|data=2024-01-24|sit=seyyahdefteri.com|lingwa=tr|data-aċċess=2025-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250426150326/https://seyyahdefteri.com/julianus-sutunu-belkiz-aniti-nerede-nasil-gidilir-ankara/|arkivju-data=2025-04-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://seyyahdefteri.com/julianus-sutunu-belkiz-aniti-nerede-nasil-gidilir/|titlu=Julianus Sütunu (Belkız Anıtı) Nerede-Nasıl Gidilir? - Ankara Gezi Rehberi|data=2020-04-05|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200405182236/https://seyyahdefteri.com/julianus-sutunu-belkiz-aniti-nerede-nasil-gidilir/|arkivju-data=2020-04-05|url-status=bot: unknown}}</ref> == Karatteristiċi arkitettoniċi == Il-kolonna hija għolja madwar 15-il [[metru]] (50 pied) u nbniet bil-ġebel.<ref>{{Ċita web|url=https://objects.auxiliary.idai.world/arachne/static/deprecation_info.html|titlu=Arachne 3|sit=objects.auxiliary.idai.world|data-aċċess=2025-03-31|arkivju-data=2025-04-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250401024728/https://objects.auxiliary.idai.world/arachne/static/deprecation_info.html|url-status=dead}}</ref> == Gallerija == <gallery mode="packed" heights="170px"> File:Jülian_Sütunu_05.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:J%C3%BClian_S%C3%BCtunu_05.jpg File:Jülian_Sütunu_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:J%C3%BClian_S%C3%BCtunu_01.jpg File:Jülian_Sütunu_03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:J%C3%BClian_S%C3%BCtunu_03.jpg </gallery> == Referenzi == 2p4rz635bip59a1st1wmhvt5q9ogk72 0 33782 333718 330161 2026-11-05T04:49:09Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333718 wikitext text/x-wiki '''''Minecraft''''' hija logħba tal-vidjo tat-tip avventura. kaxxa tar-ramel » żviluppat mill- [[Żvezja|Iżvediż]] Markus Persson, magħruf ukoll bħala Notch, imbagħad mill-kumpanija Mojang Studios . Huwa univers magħmul minn voxels u ġġenerat b'mod proċedurali, li jintegra sistema ta' crafting iffukata fuq il-ġbir u mbagħad it-trasformazzjoni ta' riżorsi naturali ( mineraloġiċi, fossili, [[Annimal|annimali]] u pjanti ). Oriġinarjament iddisinjat bħala logħba tal-browser, ''Minecraft'' eventwalment ġie żviluppat għal kompjuters ( [[Microsoft Windows|Windows]], Mac u Linux ) bl-użu tat-teknoloġija Java, u mbagħad għal telefowns ċellulari fil-verżjoni ''{{Lang|en|Minecraft Bedrock Edition}}'' tiegħu ( Android, iOS u Windows Phone, verżjoni li aktar tard ġiet estiża għal pjattaformi oħra). Verżjonijiet tal-console huma wkoll disponibbli. Xbox 360 fl-2012, PlayStation 3 fl-2013, PlayStation 4 u Xbox One fl-2014, Wii U fl-2015, Nintendo Switch u New Nintendo 3DS fl-2017, u fl-aħħar PlayStation 5 fl-2024. Il-logħba, disponibbli f'139 {{Nowrap|139 langues}} u li toffri diversi modi ta' logħob, tibbenefika minn bosta varjazzjonijiet fiżiċi u virtwali: adattament ta' film, serje spin-off, logħob Lego, rumanzi, logħob tar-rwoli , eċċ. Barra minn hekk, {{Interlanguage link|Minecon (évènement)}}, avveniment iċċentrat fuq il-logħob, ilu jsir mill-2010. B'tkabbir kostanti u konsistenti fil-bejgħ minn mindu ħareġ, Minecraft hija l-ewwel logħba tal-vidjo li laħqet it-300 miljun kopja mibjugħa fuq il-pjattaformi kollha sa Ottubru 2023, u b'hekk issaħħaħ l-istatus tagħha bħala l-logħba tal-vidjo l-aktar mibjugħa ta' kull żmien, li kisbet fl-2016. == Qafas == ''Minecraft'' idaħħal lill-plejer f'dinja maħluqa b'mod proċedurali, magħmula minn voxels li jirrappreżentaw materjali differenti ( art, ġebel, ilma, [[ħadid]], faħam , eċċ. ). Id-dinja hija magħmula minn diversi strutturi ( siġar, għerien, [[Muntanja|muntanji]], irħula , eċċ. ) u hija popolata minn annimali ( baqar, [[Nagħġa|nagħaġ]] , eċċ. ) kif ukoll mostri ( zombies, [[Brimba|brimb]], skeletri , eċċ. ). Il-plejer jista’ jimmodifika d-dinja tiegħu kif irid, jew għall-iskop ta’ sopravivenza jew għall-ħolqien. == Sistema tal-logħob == Il-plejer huwa rappreżentat f'forma umanojde żewġ blokki għolja u għandu psewdonimu mitlub meta tinxtara l-logħba. Id-dehra tiegħu (" ''ġilda'' » bl-Ingliż, jew « ġilda "), jistgħu jiġu personalizzati fuq il-websajt uffiċjali jew fil-logħba, iżda hemm dehriet awtomatiċi. Sal-2015 <ref>{{Ċita web|url=https://www.wired.co.uk/article/minecraft-alex-female-default-skin|titlu=Minecraft addresses gender gap with free 'Alex' update|awtur=Michael Rundle|data=2015-04-28|sit=[[Wired (magazine)|Wired]]|lingwa=en-GB|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref>, kienet disponibbli biss id-dehra bl-isem ta' Steve, karattru maskili liebes jeans blu u ġakketta turkważ <ref name="level-1"/> . Fl-2015, ġie introdott Alex, liebes jeans kannella, sweater aħdar u xagħar aħmar twil, u b'hekk offra alternattiva femminili . Fi{{Data|octobre 2022}}, seba’ dehriet ġodda huma mħabbra għal inklużività aħjar ta’ komunitajiet differenti <ref>{{Ċita web|url=https://www.minecraft.net/en-us/article/minecraft-live-2022-the-recap|titlu=Minecraft Live 2022 The Recap|awtur=Sofia Dankis|data=2022-10-15|sit=Minecraft|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> . Il-veduta awtomatika tal-plejer hija l-ewwel persuna, li l-plejer jista' jaqleb għat -tielet persuna (wara jew quddiem) fi kwalunkwe ħin. <ref>{{Ċita web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2011-11-23-minecraft-1-0-launch-patch-notes|titlu=Minecraft 1.0 launch patch notes|awtur=Robert Purchese|data=2012-01-12|sit=[[Eurogamer]]|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> Għandhom bar tas-saħħa ta' għoxrin punt tas-saħħa u bar tal-ikel. <ref>{{Ċita web|url=https://www.millenium.org/guide/53831.html?page=2|titlu=Minecraft : Le guide pour débuter|awtur=Tyler|data=2011-12-07|sit=[[MGG (site web)|MGG]]|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> Jekk il-bar tas-saħħa tagħhom jilħaq 0, il-plejer imut, u jitfa' l-oġġetti tiegħu u xi esperjenza, u jerġa' jidher fl-ewwel punt ta' tfawriment tiegħu fid-dinja jew ħdejn l-aħħar sodda li raqad fiha. Jistgħu wkoll jidhru fil-post tal-ankra tat-tfawriment tagħhom fid-dinja Nether, fejn l-irqad f'sodda jikkawża li din tisplodi, u toqtol lill-plejer. Il-plejer, li juża l-leminija awtomatikament, jista' juża ż-żewġ idejn, iżda l-id preferuta biss tista' twettaq azzjonijiet bħal ġlied, tkissir, jew tqegħid ta' blokki. Għandu inventarju ta' 27 kaxxa, li kull waħda minnhom tista' tinkludi sa 64 oġġett tal-istess tip (il-''stack''), kif ukoll bar ta' aċċess rapidu ta' disa' kaxxi (l-inventarju rapidu), flimkien ma' kaxxa għat-tieni id. Fl-inventarju tiegħu, jista' joħloq oġġetti billi juża grilja ta' ħolqien ta' tnejn b'tnejn (li ma tippermettilux joħloq l-oġġetti kollha) jew jilbes armatura. Għalkemm il-logħba qatt ma tispiċċa fil-fatt, għandha tmiem uffiċjali. : huwa djalogu twil bejn żewġ karattri, imsejjaħ " Poeżija ta' Ender ", li tintwera meta l-plejer jieħu l-portal tar-ritorn wara li joqtol {{'}} ''{{Lang|en|Ender Dragon}}'', boxxla li tgħix fid- {{'}} ''{{Lang|en|End}}'' . Wara din ix-xena, il-plejer jerġa' jidher fuq il-wiċċ u jista' jkompli jilgħab normalment.{{Bżonn refererenza|Il est également possible de {{Citation|terminer}} ''{{Langue|en|Minecraft}}'' en collectant tous les trophées ou en rassemblant un exemplaire de chaque matière ou chaque objet du jeu récupérable|date=janvier 2025}} <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage nécessite une référence (demandé le janvier 2025).">Huwa wkoll possibbli li <span class="citation">" biex tintemm »</span> ''<span lang="en" class="lang-en">Minecraft</span>'' billi tiġbor it-trofej kollha jew tiġbor wieħed minn kull materjal jew oġġett fil-logħba li jista' jinġabar</span> <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[[wikipedija:Bżonn referenza|&#x5B; ref.&nbsp;neċessarju &#x5D;]]</sup> . [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] === Dinja === Prinċipju fundamentali ta' ''Minecraft'' huwa l-ġenerazzjoni tad-dinja proċedurali. : kull mappa hija ġġenerata b'mod każwali hekk kif il-plejer jimxi 'l quddiem, skont żerriegħa tad-dinja <ref name="20minutes-lego"/> , <ref>{{Ċita web|url=https://www.minecraft-france.fr/seed-graine-de-generation-de-monde/|titlu=La graine de génération de monde, ou seed|awtur=Happlay|data=2016-08-07|sit=Minecraft-France|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> . Id-dinja hija ġġenerata b'mod konsistenti billi hija magħmula minn diversi pajsaġġi msejħa [[Bijoma|bijomi]] ( foresta, pjanura, deżert, ġungla, tundra, taiga, paludi, savanna , eċċ. ) <ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Milton|Soares|Maron|2014}}.</ref> . Mappa tista’ ssir kbira ħafna matul il-ġenerazzjoni tagħha, sa massimu ta’ {{Nowrap|60 millions}} blokka fuq kwadru, jew seba’ darbiet l-erja tal-wiċċ tad [[Id-Dinja|-Dinja]] . Id-dinja hija magħmula minn saffi ta’ blokki, li jvarjaw mis-saff -64 sa 320 <ref name="jeuxvideocom-generation">{{Ċita web|url=https://www.jeuxvideo.com/wikis-soluce-astuces/1454459/la-nouvelle-generation-de-monde.htm|titlu=La nouvelle génération de monde|data=2021-09-03|sit=[[Jeuxvideo.com]]|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> . Taħt l-aħħar saff, magħmul minn materjal li ma jinkisirx fil-modalità ta’ sopravivenza, hemm biss vojt . : jekk il-plejer jaqa' fih, dan iwassal biex imut. Id-dinja prinċipali hija magħmula minn wiċċ, skont kull bijoma, u żoni taħt l-art, aktar jew inqas mimlija bil-ġebel, fejn minerali, għerien jew kaverni jiġu ġġenerati b'mod każwali. Strutturi bħal irħula, dungeons, tempji akkwatiċi jew saħansitra bliet antiki jidhru b'mod każwali fuq il-mappa, fuq il-wiċċ jew taħt l-art. Kull dinja fiha wkoll żewġ dimensjonijiet oħra, in- ''{{Lang|en}}'' u {{'}} ''{{Lang|en}}'' . In ''{{Lang|en|Nether}}'' hija dimensjoni magħluqa li tixbaħ [[Infern|l-infern]], mingħajr lejl jew nhar, aċċessibbli permezz ta' portal li l-plejer irid joħloq jew isib fid-dinja. Hija magħmula prinċipalment minn [[lava]] u popolata minn mostri uniċi. Peress li d-distanzi mhumiex ugwali bejn id-dinja prinċipali u n- ''Nether'', dan tal-aħħar jintuża wkoll mill-plejers biex jaqsmu distanzi twal aktar malajr <ref>{{Ċita web|url=http://www.pcgamer.com/a-clearer-look-at-minecrafts-new-hell-dimension/|titlu=A clearer look at Minecraft's new hell dimension|awtur=Tom Francis|data=2010-10-10|sit=[[PC Gamer]]|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> . F'din id-dimensjoni, jistgħu jinstabu minerali speċifiċi (kwarz, netherite) kif ukoll strutturi partikolari. Fdalijiet tal-Bastjun ", " fdalijiet tal-Bastjuni ", fortizzi tan-nether). {{'}} ''{{Lang|en|End}}'' huwa dimensjoni oħra aċċessibbli biss permezz ta' portal (li jinsab fi struttura msejħa " ''fortizza'' ") deher mir-rilaxx uffiċjali tal-logħba <ref>{{Ċita web|url=http://gamerant.com/minecraft-19-prerelease-4-sieg-109543/|titlu=''Minecraft'' 1.9 Pre-release 4 Adds ‘The End’|data=2011-10-13|sit=Game Rant|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref>, magħmul minn gżira li ttir, imdawra bil-vojt, fejn hemm ''{{Lang|en|endermen}}'', pilastri tal-obsidjan u {{'}} ''{{Lang|en|Ender Dragon}}'', li għandek toqtol biex tispiċċa l-logħba. Id-dinja fiha madwar {{Nowrap|300 types}} tip ta’ blokki, li ħafna minnhom jirrappreżentaw materjali tal-bini jew elementi tax-xenarju u jkejlu 1  fuq kull naħa. Il-blokki jistgħu jkunu solidi jew mhux solidi (arja, torċi , eċċ. ), trasparenti (ħġieġ, silġ , eċċ. ), fluwidi (ilma, lava), u spiss jeħtieġu għodda partikolari biex jiġu rkuprati (pikka tal-injam jew akbar għall -ġebel, pikka tal-ħadid għad-djamanti, pikka tad-djamanti għall -ossidjana , eċċ. ) <ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Milton|Soares|Maron|2014}}.</ref> . Il-gravità ma taffettwax kważi l-blokki kollha, ħlief għall-fluwidi u ċerti materjali (ramel, żrar, bajda tad-dragun, inkwina). === Kreaturi === Ħafna kreaturi jgħixu fid-dinja tal-logħba. Huma msejħa " il-folol » mill-Ingliż « ''mobbli'' » li jindikaw entitajiet kapaċi jiċċaqalqu. Il-plejer jista' jinteraġixxi magħhom biex jiddefendi lilu nnifsu jew jikseb riżorsi. Hemm erba' tipi kreaturi passivi li qatt ma jattakkaw lill-plejer (baqar, ħnieżer, tiġieġ , eċċ. ) <ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Milton|Soares|Maron|2014}}.</ref> ; kreaturi newtrali li jattakkaw biss jekk jiġu provokati (Piglins zombifikati, ilpup, ''Endermen'', golems tal-ħadid (dawk iġġenerati b'mod naturali biss) , eċċ. ) ; kreaturi ostili li jattakkaw lill-plejer hekk kif jarawh jew jindunaw bil-preżenza tiegħu ( zombies, ''{{Lang|en|Creepers}}'', skeletri , eċċ. ) ; u kreaturi msejħa, li jistgħu jkunu wieħed minn tliet tipi, bħal golems tal-ħadid (newtrali) jew golems tas-silġ (passivi), li jistgħu jgħinu lill-plejer. Xi annimali jistgħu jiġu mmansati bl-użu ta' oġġetti, bħal għadam għall-ilpup jew ħut nej għall-qtates. Kull annimal li jista' jiġi mitmugħ jista' wkoll jirriproduċi bl-użu ta' dak l-ikel <ref>{{Ċita harvard bla parenteżi|Milton|Soares|Maron|2014}}.</ref> . Apparti Steve u Alex, l-ebda kreatura oħra mhija tal-ġeneru <ref name="level-1"/> . Mobs ostili, kif ukoll xi wħud newtrali, jidhru biss f'żoni b'dawl baxx : għerien, kaverni, postijiet imdawla ħażin, jew bil-lejl <ref name="Luminosité">{{Ċita harvard bla parenteżi|Milton|Soares|Maron|2014}}.</ref> . Dawn id-dehriet ma jseħħux f'diffikultà paċifika <ref name="Luminosité" /> . Xi kreaturi jidhru biss f'dimensjonijiet speċifiċi (piglins, ghast, wither skeleton, blaze jew saħansitra hoglins li jidhru biss fin-nether) jew b'kundizzjoni speċifika (id-dragun Ender jidher fl-aħħar darba biss b'mod naturali). Xi kreaturi saru ikoniċi ''Endermen'', mostri kbar suwed li jistgħu jitteleportaw, li jattakkaw lill-plejer biss jekk jipprovokawhom billi jħarsu f'għajnejhom jew jolqtuhom <ref>{{Ċita web|url=https://gamerant.com/enderman-minecraft-mob-riley-98062|titlu=Notch Adds Terrifying Enderman Mob in Upcoming ''Minecraft'' Update|data=2011-07-30|sit=Game Rant|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref>, ''Creepers'', simboli veri tal-logħba <ref>{{Ċita web|url=http://www.gameblog.fr/news/41199-anecdote-jeu-video-l-origine-des-creepers-de-minecraft|titlu=Anecdote jeu vidéo : l'origine des Creepers de ''Minecraft''|awtur=Antoine Verselder|data=2014-02-24|sit=[[Gameblog]]|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref>, li jisplodu u jeqirdu diversi blokki fid-dinja. Il-plejer jista' jsib mostri oħra billi jesplora diversi bijomi, bħal Gwardjani fl-oċeani. ''Minecraft'' għandu wkoll żewġ « imgħallem » prinċipali u tnejn sekondarji oħra. L-ewwel boxxla prinċipali hija {{'}} ''{{Lang|en|Ender Dragon}}'', dragun li jgħix {{'}} ''End'' <ref>{{Ċita web|url=https://fr-minecraft.net/mob-63-ender-dragon.html|titlu=⛏️ FR-Minecraft Ender Dragon|sit=fr-minecraft.net|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> . It-tieni boxxla prinċipali hija l- ''{{Lang|en|Wither}}'', monster bi tliet irjus li jtir, li deher fl- aġġornament 1.4.2 tal-2012 <ref>{{Ċita web|url=http://www.gentside.com/minecraft/mise-a-jour-minecraft-1-4-2-une-evolution-majeure-pour-celebrer-halloween_art45899.html|titlu=Mise à jour ''Minecraft'' 1.4.2 : une évolution majeure pour célébrer Halloween|data=2012-10-26|sit=Gentside|data-aċċess=2025-01-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160927045451/http://www.gentside.com/minecraft/mise-a-jour-minecraft-1-4-2-une-evolution-majeure-pour-celebrer-halloween_art45899.html|arkivju-data=2016-09-27|url-status=dead}}.</ref>, li l-plejer jista' jġiegħel jidher billi jpoġġih f'pożizzjoni partikolari tal- « ramel tal-erwieħ » u kranji ta' ''skeletri Wither'', miksuba billi toqtol dawn tal-aħħar, preżenti fid-dimensjoni ''Nether'' . Mal-mewt, jagħti bħala premju ''{{Lang|en|Nether star}}'' jew " Stilla tan-Nether ". L-ewwel boxxla sekondarja, li dehret fl-2014 fil- {{Nowrap|version 1.8}} ta' ''Minecraft'', hija {{'}} ''{{Lang|en|Elder Guardian}}'' jew " Eks Gwardjan "bil-Franċiż, li jgħix fit-tempji tal-oċean jew ''monument'' bl-Ingliż. Huwa jagħti mal-mewt tiegħu xi sponoż, merluzz nej u kristalli prismarini (blat akkwatiku rari). L-aħħar huwa l- ''{{Lang|en|Warden}}'', monstru li jgħix f' « belt antika » jinsab fl-aktar għerien baxxi tad-dinja. Dan il-mostru deher fl-aġġornament tal-2022 1.19.0.20 (verżjoni Bedrock, 1.19 fil-verżjoni Java) u jista' jikkawża ħsara kbira ħafna. Mal-mewt, iwaqqa' blokka msejħa " katalist tal-iskulk ", jista' jinkiseb ukoll b'għodda inkantata b'" mess tal-ħarir ". === Għodda, armi u armatura === Għal kull azzjoni, il-plejer jista' jew irid jgħammar lilu nnifsu b'għodda sabiex iwettaqha b'mod korrett jew biex iħaffef it-twettiq tagħha. pikka, mannara, pala, mgħażqa , eċċ. L-għodda hija magħmula minn minerali u materjali differenti, xi wħud b'varjazzjonijiet, li jagħtuhom aktar jew inqas durabilità u effettività. : rispettivament [[injam]], ġebla, ram, [[ħadid]], deheb, djamant u l- " Netherite ". Għodda oħra jistgħu jsiru biss b'riċetta waħda ( ''sengħa'' ) u jistgħu jwettqu azzjoni waħda ( virga tas-sajd biex taqbad il-ħut, lajter biex tixgħel portal) jew jipprovdu informazzjoni ( boxxla biex torjenta lilek innifsek, arloġġ biex tgħid il-ħin). Xabla tista' wkoll tinħadem biex tipprovdi attakki aktar qawwija waqt il-ġlied. Bħall-għodda ewlenin, tista' tkun magħmula minn materjali differenti, u dan jagħtiha saħħa u qawwa varjabbli. Il-plejer jista' wkoll jgħammar armatura (elmu, kurazza, leggings, u stivali) biex jiddefendi lilu nnifsu u jnaqqas il-qawwa tal-attakki tal-għadu. Għal darb'oħra, il-materjal użat joffri reżistenza varjabbli għall-ħsara. Fl-aħħar nett, il-plejer jista' jibni tarka li tista' twaqqaf kwalunkwe tip ta' attakk jekk ikun attiv (splużjonijiet, projettili, daqqiet, eċċ.) iżda ma tipproteġix kontra ħsara minn pozzjonijiet, waqgħat, jew nar. Din it-tarka teżisti biss f'forma waħda (taħlita ta' injam u ħadid) iżda tista' tiġi personalizzata b'banner. L-għodda, l-armi, u l-armatura kollha jistgħu jiġu inkantati b'tabella ta' inkantamenti, bi skambju għal punti ta' esperjenza li l-plejer jikseb billi jwettaq diversi azzjonijiet, bħat-tħaffir tal-faħam jew il-qtil ta' mostri. L-inkantamenti offruti huma każwali, iżda l-livell tagħhom jiddependi fuq l-ammont ta' esperjenza li jkollu l-plejer, in-numru ta' libreriji li jdawru l-mejda, kif ukoll il-materjal tal-għodda. Il-biċċa l-kbira tal-inkantamenti huma ristretti għal tip wieħed ta' għodda jew arma, iżda xi wħud jistgħu japplikaw għal kollha. Xi inkantamenti jistgħu jinstabu biss bħala kotba fi strutturi jew billi jiġu skambjati mar-raħħala. <ref>{{Ċita web|url=https://minecraft.fr/enchantement-minecraft/|titlu=Guide de l’enchantement dans ''Minecraft''|awtur=Clément Reynaud|data=2021-09-23|sit=Minecraft.fr|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> === Redstone === Fl-aħħarnett, ir-redstone — l-ekwivalenti tal-elettriku jippermettilek li tiddisinja ċirkwiti loġiċi u tagħmel id-dinja interattiva : għalhekk huwa possibbli li jiġu awtomatizzati sistemi, li jiġu manifatturati ġeneraturi jew saħansitra kalkolaturi funzjonali. Il-plejer jista' juża wkoll ċirkwiti redstone biex jawtomatizza ċerti kompiti, bħall -agrikoltura jew it-tnissil <ref name="20minutes-lego"/> . === Modi tal-Logħob === ==== Modalità Kreattiva ==== ==== Modalità ta' sopravivenza ==== Il-modalità tas-sopravivenza tgħaddas lill-plejer f'dinja kumplessa mimlija mostri li jidhru f'postijiet mudlama, jiġifieri bil-lejl, f'għerien, jew kullimkien fejn ma tantx ikun hemm dawl tajjeb. Din hija l-modalità ewlenija u dik awtomatika ta' ''Minecraft'' . Hemm erba' livelli ta' diffikultà: : paċifiku (il-plejer ma jitlifx ikel u l-ebda kreatura ostili ma tista' tidher), faċli, medju u diffiċli. Il-plejer irid jgħix u jkun kapaċi jiddefendi lilu nnifsu. Biex jagħmel dan, irid jibni għodda: pereżempju, jista’ jibni twavel u mbagħad stikek minn zkuk tal-injam; bi stikek u ġebel, jibni pikka jew xabla; u bi pikka, iħaffer il-faħam u l-ħadid. B’ċerti materjali bħall-ħadid, id-djamanti, jew il-ġilda, il-plejer jista’ jiġbor armatura biex jirreżisti l-mostri. Huwa wkoll neċessarju li jikkaċċja l-annimali jew jikkultiva l-qamħ, il-patata, jew il-karrotti sabiex jikseb l-ikel. ==== Modalità Hardcore ==== Modalità {{Lang|en|''Hardcore''}} (“ Estrem ") hija modalità tal-logħob simili għall-modalità tas-sopravivenza, iżda fejn il-plejer għandu ħajja waħda biss u d-diffikultà hija msakkra fil-livell massimu (" diffiċli "). Jekk il-plejer imut, ma jistax jiġi rxoxtat u d-dinja titħassar b'mod permanenti <ref>{{Ċita web|url=http://www.pcgamer.com/minecraft-hardcore-mode-teased-when-you-die-the-world-dies-with-you/|titlu=Minecraft hardcore mode teased. When you die, the world dies with you|awtur=Tom Senior|data=2011-09-23|sit=[[PC Gamer]]|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-08}}.</ref> . F'din il-modalità, id-dehra tal-qlub fuq il-life bar hija differenti. Għandhom żewġ għajnejn, u dan jagħtihom dehra dijabolika. Fi tmiem il-logħba, jintwera l-punteġġ tal-plejer, li jikkorrispondi għall-esperjenza totali miksuba matul il-logħba. Billi tidher mill-verżjoni finali tal-logħba (1.0), probabbilment hija ispirata minn sensiela ta' artikli fuq is-sit PC Gamer <ref>{{Ċita web|url=http://www.destructoid.com/notch-briefly-talks-hardcore-mode-for-minecraft-188293.phtml|titlu=Notch briefly talks Hardcore mode for ''Minecraft''|awtur=Jordan Devore|data=2010-11-22|sit=[[Destructoid]]|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-08|arkivju-data=2016-02-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160216181359/http://www.destructoid.com/notch-briefly-talks-hardcore-mode-for-minecraft-188293.phtml|url-status=dead}}.</ref>, fejn l-awtur stabbilixxa r-regola għalih innifsu li jħassar id-dinja tiegħu mal-ewwel mewt tal-karattru, filwaqt li jmur kemm jista' jkun 'il bogħod <ref>{{Ċita web|url=http://www.pcgamer.com/the-minecraft-experiment-day-1-chasing-waterfalls/|titlu=The ''Minecraft'' Experiment, day 1: Chasing Waterfalls|awtur=Tom Francis|data=2010-11-20|sit=[[PC Gamer]]|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-08}}.</ref> . ==== Modalità Avventura ==== Modalità Avventura, li dehret fil-verżjoni tal-iżvilupp 12w22a (1.3.1) ta'{{Data|mai 2012}}, hija modalità tal-logħob simili għall-modalità tas-sopravivenza, fejn huwa impossibbli awtomatikament li tpoġġi jew teqred blokki <ref>{{Ċita web|url=https://minecraft.fr/snapshot-12w22a/|titlu=Snapshot 12w22a|awtur=Hapistorique|data=2012-05-31|sit=Minecraft.fr|data-aċċess=2025-01-08}}.</ref> . Biex jgħix, għalhekk irid jinnegozja mar-raħħala billi juża żmeraldi bħala munita u jieħu dak li jkun hemm fis-sniedaq tal-ħabs taħt l-art, minjieri abbandunati u forġi. Bejn {{Nowrap|versions 1.4.2}} u 1.8 ({{Data|octobre 2012}} għandu{{Data|septembre 2014}} ), il-plejer jista' juża għodda, iżda biss dawk xierqa f'ċerti sitwazzjonijiet ix-xabla kontra l-mostri, il-pikka għall-minerali u l-blat, il-mannara għall-injam , eċċ. Mill {{Nowrap|version 1.8}}, il-plejers jistgħu jeqirdu l-blokki bl-għodda xierqa biss jekk din tkun ġiet modifikata b'kmand. Din il-modalità tal-logħob spiss tintuża għal mapep tal-avventura. Il-mapep tal-avventura huma logħob maħluqa u editjati mill-plejers, imbagħad salvati u kondiviżi online għal plejers oħra. L-objettivi, l-istorja, u l-kostruzzjoni tagħhom jiddependu għalkollox fuq l-għażla tal-kreatur(i). ==== Modalità Spettatur ==== Il-modalità Spettatur, li dehret fil-verżjoni tal-iżvilupp 14w05a ta'{{Data|janvier 2014}}, jippermetti lill-plejer jgħaddi minn ġo blokki u jsir inviżibbli (ħlief għal plejers oħra li jkunu qed jaraw lil xulxin bħala ras semi-trasparenti f'wiċċ l-ilma) <ref>{{Ċita web|url=http://www.pcgamer.com/minecraft-introduces-spectator-mode-in-latest-snapshot-has-sold-over-14-million-copies/|titlu=Minecraft introduces spectator mode in latest snapshot, has sold over 14 million copies|awtur=Phil Savage|data=2014-02-03|sit=[[PC Gamer]]|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-08}}.</ref> . M'għandux display heads-up, iżda l-bar tal-inventarju jista' jintwera, u jsir menu separat f'żewġ sottopartijiet : waħda turi l-plejers kollha konnessi mas-server, u l-oħra tissortja l-plejers skont it-tim. Il-plejer spettatur jista' wkoll jara fil -vista tal-ewwel persuna permezz tal-għajnejn ta' karattru tal-għażla tiegħu billi jikklikkja bil-buttuna tax-xellug. Ma jistax jinteraġixxi jew jimmodifika d-dinja. Fil-modalità multiplayer, din il-modalità tippermettilek timmonitorja u tara logħba jew dinja, mingħajr ma tkun tista' timmodifikahom <ref>{{Ċita web|url=http://www.pcgamesn.com/minecraft/minecraft-snapshot-14w05b-adds-multiplayer-spectator-support-thats-only-slightly-buggy-maybe-sometimes|titlu=Minecraft snapshot 14w05b's spectator mode is "only slightly buggy maybe sometimes"|awtur=Jeremy Peel|data=2014-02-03|sit=[[PCGamesN]]|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-08}}.</ref> jew anke wara l-mewt tal-plejer, fi tmiem logħba fil-modalità ''{{Lang|en|hardcore}}'' mill-verżjoni 1.9 ta'{{Data|février 2016}} . === Multiplayer === ==== Prinċipju ==== Multiplayer huwa l-modalità tal-logħba li tippermetti lil diversi plejers jinteraġixxu f'dinja waħda. <ref>{{Ċita web|url=https://www.minecraft.net/fr-fr/servers|titlu=Serveurs Minecraft|sit=Minecraft}}.</ref> Il-plejers jistgħu jaħdmu ma' oħrajn biex joħolqu strutturi, mini, jew jiġġieldu kontra xulxin. plejer kontra plejer (imqassar bħala PvP jew PvP, għal Plejer kontra Plejer <ref>{{Ċita web|url=https://minecraft.fr/le-guide-du-pvp-pour-les-nuls/|titlu=Le guide du Pvp dans Minecraft pour les nuls|awtur=Durzann|data=2013-03-24|sit=Minecraft.fr|data-aċċess=2025-02-24}}.</ref> ). L-utenti jistgħu jniżżlu u jħaddmu l-pakkett tas-server li jippermetti lil plejers oħra jikkonnettjaw u jilagħbu fuq is-server <ref>{{Ċita web|url=https://www.minecraft.net/fr-fr/download/server|titlu=Télécharger le serveur Minecraft: Java Edition|sit=Minecraft}}.</ref> . Għal plejers li ma jridux jagħmlu s-server tagħhom viżibbli fuq l-internet, huwa possibbli li jħaddmuh fuq in-netwerk lokali (bl-użu tal-indirizz IP lokali, għall-kuntrarju ta' indirizz IP globali ppreżentat mir-router tas-server). Server lokali ma jeħtieġx port forwarding, iżda l-aċċess għas-server imbagħad isir ristrett għal plejers fuq in-netwerk lokali. ==== Servers ==== ''Minecraft'' jinkludi lista ta' servers għall-modalità multiplayer fejn l-utenti jistgħu jsalvaw is-servers li jżuru. Filwaqt li ''Minecraft'' m'għandux lista ta' servers mimlija minn qabel disponibbli direttament mil-logħba nnifisha jew fuq il-websajt uffiċjali ''ta' Minecraft'', jeżistu siti ta' lista ta' servers ''ta' Minecraft'' biex jippermettu lill-plejers iżuru u jiskopru servers ġodda. Fost is-servers multiplayer ''ta' Minecraft'', Hypixel jispikka għall-popolarità u r-rekords tiegħu. Imniedi f'April 2013, is-server laħaq 64 533 joueurs konnessi simultanjament fuq...{{Data|7 juillet 2017}}, u stabbilixxa rekord dinji għal server tal-logħob tal-vidjo indipendenti <ref>{{Ċita web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/385022-most-popular-minecraft-server-network|titlu=Serveur Minecraft multijoueurs le plus populaire|data=2017-07-07|sit=[[Livre Guinness des records]]|lingwa=en|data-aċċess=2025-05-22}}.</ref> . Fi{{Data|24 août 2017}}, Hypixel kellha 11 982 298 comptes li jaċċessaw in-netwerk tagħha <ref>{{Ċita web|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/490149-most-unique-players-logged-into-a-minecraft-server|titlu=Serveur minecraft avec le plus de compte uniques|data=2017-08-24|sit=[[Livre Guinness des records]]|lingwa=en|data-aċċess=2025-05-22}}.</ref>, li jirrappreżentaw madwar 45% tal-kontijiet kollha ta' Java ''Minecraft'' minn dik id-data. ==== Realms u Realms Plus ==== Realms għall-verżjoni Java u Realms Plus għall-verżjoni Bedrock hija offerta ta' server imħallas minn Mojang, aċċessibbli direttament mill-menu prinċipali tal-logħba. Din is-sistema hija mfassla biex timmaniġġja faċilment server bejn ħbieb, u tippermettilek tagħżel minn bosta mini-logħob u mapep maħluqa mill-komunità. == Żvilupp == === Storiku === [[Stampa:Notch.jpg|xellug|daqsminuri|Markus Persson, magħruf ukoll bħala Notch, huwa l-kreatur ta ''<nowiki/>' Minecraft'']] ''Minecraft'' inħoloq fi{{Data|10 mai 2009|en jeu vidéo}} minn Notch, li ismu veru huwa Markus Persson . Żviluppata għall-ewwel bħala logħba tal-web browser u mbagħad finalment għal kompjuters li jużaw Java <ref>{{Ċita web|url=https://minecraft-classic.fr.softonic.com/applications-web|titlu=Minecraft Classic|sit=[[Softonic]]|data-aċċess=2025-01-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250105213559/https://minecraft-classic.fr.softonic.com/applications-web|arkivju-data=2025-01-05|url-status=dead}}.</ref>, tieħu l-ispirazzjoni tagħha minn logħob eqdem bħal ''{{Lang|en|[[Dwarf Fortress]]}}'' (għal-libertà kbira offruta, il-ġenerazzjoni proċedurali ta' universi kif ukoll ċerti tipi ta' blokki), ''{{Lang|en|[[Dungeon Keeper (jeu vidéo, 1997)|Dungeon Keeper]]}}'' (għall-atmosfera u l-art taħt l-art) jew ''{{Lang|en|[[RollerCoaster Tycoon]]}}'' (għall-aspett kreattiv u aċċessibbli) <ref name="level-1">{{Ċita web|url=https://level-1.fr/dans-la-peau-du-personnage-de-steve-minecraft/|titlu=Dans la peau du personnage de… Steve (Minecraft)|awtur=Franck Fischbach|data=2020-08-21|sit=Level 1|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> , <ref name="wired">{{Ċita web|url=https://www.wired.com/2013/11/minecraft-book/|titlu=The Amazingly Unlikely Story of How Minecraft Was Born|awtur=Daniel Goldberg|awtur2=Linus Larsson|data=2013-05-11|sit=[[Wired (magazine)|Wired]]|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-06}}.</ref> , <ref name="ign">{{Ċita web|url=http://xbox360.ign.com/articles/118/1182028p1.html|titlu={{lang|en|The Future of Minecraft}}|awtur=Charles Onyett|data=2010-07-13|sit=[[IGN (site web)|IGN]]|lingwa=en}}.</ref> . Min-naħa l-oħra, Notch hija ispirata wkoll minn ''Wurm Online'', il-proġett ta' logħba preċedenti tiegħu li abbanduna fir-rebbiegħa tal-2007, li minnu jieħu l-mekkaniżmu ta' alterazzjoni tad-dinja <ref>{{Ċita web|url=https://www.rockpapershotgun.com/wurm-online-notchs-past-project|titlu=Wurm Online: Notch's Past Project|awtur=Quintin Smith|data=2010-10-01|sit=[[Rock, Paper, Shotgun]]|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-06}}</ref> . Madankollu, l-ispirazzjoni ċentrali hija ċertament il-logħba ''Infiniminer'', li hija rilaxxata fl-2007.{{Data|avril 2009}}, ftit ġimgħat qabel il-bidu tal-proġett <ref name="wired" /> , <ref name="alanzucconi">{{Ċita web|url=https://www.alanzucconi.com/2022/06/05/minecraft-world-generation/|titlu=The World Generation of Minecraft|awtur=Alan Zucconi|data=2022-06-05|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-06}}.</ref> . Wara t- tnixxija tal- kodiċi tas-sors xahar wara r-rilaxx tal-logħba tiegħu — waqt li kien qed isir popolari bil-mod il-mod — Zachary Barth, l-iżviluppatur {{'}} ''Infiniminer'', iddeċieda li jerġa' joħroġ il-logħba bħala ''{{Lang|en|[[open source]]}}'', sabiex jillimita l-varjazzjonijiet u jiżgura l-massimu ta' kompatibilità bejn il-plejers. Notch, ispirat fil-biċċa l-kbira mil-logħba, ħa f'idejh is-sistema tal-kubu (jew ''voxel'' ) <ref name="level-1" />, il-veduta tal-ewwel persuna, il-prinċipju tal-ħolqien u l-irkupru tar-riżorsi, kif ukoll il-grafika, u, fid-deskrizzjoni tal-filmat ta' [[YouTube]] tal-ewwel immaġni tal-logħba li ppubblika, kiteb : « Dan huwa test bikri ħafna ta' klonu ta' Infiniminer li qed naħdem fuqu. » ( « Din hija l-ewwel reviżjoni ta' klonu ta' Infiniminer li qed naħdem fuqu. " ). Peress li l-ideat tar-riċiklaġġ huma komuni ħafna fil-proċess tal-ħolqien ta' logħba tal-kompjuter ġdida, Zachary Barth jirrifjuta li jakkuża lil Notch b'serq <ref name="wired" /> . Oriġinarjament maħsuba bħala proġett ta' sitt xhur, il-logħba ta' Notch tuża metodu ta' ġenerazzjoni proċedurali każwali. Fl-ewwel iterazzjoni tagħha, imsejħa Cave Game, kull dinja f'dak li aktar tard sar Minecraft kienet wiesgħa biss 256 blokka u għolja 64 blokka. Madankollu, Notch irnexxielha tespandi fuq is-sistema introdotta minn Infiniminer ta' Zachary Barth billi tagħmel Minecraft tassew "infinita": kull darba li l-plejer jilħaq il-limiti tad-dinja tiegħu, id-dinja tespandi aktar billi tipproduċi porzjon ġdid tad-dinja. Dan huwa l-prinċipju tal-biċċiet. Il-limiti ta' dinja mbagħad jiġu stabbiliti jew mill-kapaċitajiet tal-magna jew mill-iżviluppatur innifsu, li jimponi limitu. Din hija l-għażla li tagħżel Notch, li tillimita dinja għal 60 miljun blokka mill-punt tal-oriġini. Après la phase de développement de la version Classique du jeu qui dure jusqu'en , le principe de ''crafting'' est ajouté au jeu, en même temps que les premiers monstres<ref name="level-12">{{Lien web|auteur=Franck Fischbach|titre=Dans la peau du personnage de… Steve (Minecraft)|url=https://level-1.fr/dans-la-peau-du-personnage-de-steve-minecraft/|accès url=libre|site=Level 1|date=2020-08-21|consulté le=2025-01-07}}.</ref>. Oriġinarjament maħsub bħala proġett ta’ sitt xhur, <ref name="bbc">{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/news/technology-20492574|titlu=Minecraft fans gather for Minecon in Paris|awtur=Mark Ward|data=2012-11-26|sit=[[BBC News]]|lingwa=en-GB|data-aċċess=2025-01-08}}.</ref> il-logħba ta’ Notch tuża metodu ta’ ġenerazzjoni proċedurali każwali. Fl-ewwel iterazzjoni tagħha, imsejħa ''Cave Game'', kull dinja f’dik li aktar tard saret ''Minecraft'' kienet wiesgħa biss 256 blokka u għolja 64 blokka. Madankollu, Notch irnexxielha tespandi fuq is-sistema introdotta ''minn Infiniminer ta’ Zachary Barth'' {{'}} tagħmel ''Minecraft'' tassew « infinità » Kull darba li l-plejer jilħaq il-limiti tad-dinja tiegħu, din tal-aħħar tiġi prodotta aktar billi tiġi prodotta porzjon ġdid tad-dinja. Dan huwa l-prinċipju tal ''-biċċiet'' . Il-limiti ta’ dinja mbagħad jiġu ffissati jew mill-kapaċitajiet tal-magna, jew mill-iżviluppatur innifsu, li jimponi limitu. Din hija l-għażla li jagħżel Notch, billi jillimita dinja għal {{Nowrap|60 millions}} blokka mill-punt tal-oriġini <ref name="alanzucconi"/> . Wara l-fażi tal-iżvilupp tal-verżjoni Klassika tal-logħba, li damet sa Diċembru 2009, il-prinċipju tal-crafting ġie miżjud mal-logħba, flimkien mal-ewwel mostri. [[Stampa:Perlin_noise_example.png|daqsminuri|291x291px|Storbju Perlin, eżempju ta' tessut proċedurali.]] IL-{{Data|30 octobre 2010}}, matul {{'}} ''{{Lang|en|Halloween Update}}'', Notch iżid l-ewwel [[Bijoma|bijomi]] mal-logħba tiegħu. Għal dan, jiġu ġġenerati immaġini ġġenerati mill-kompjuter iffurmati minn kompiti monokromi, kull wieħed jikkontrolla parametru tad-dinja topografija, temperatura, xita , eċċ. Il-kombinazzjoni ta’ dawn il-valuri differenti f’ordni partikolari tifforma l-bijomi. Il-prinċipju sussegwentement jiġi raffinat fil-parti l-kbira, pereżempju billi jitnaqqas id-daqs tal-oċeani meta wieħed jimxi għall {{Nowrap|version 1.7.2}} ta’{{Data|octobre 2013}} (bl-isem « l-aġġornament li biddel id-dinja » ) jew billi żżid bijomi ġodda <ref name="alanzucconi"/> . Fi{{Data|avril 2011}}, il-logħba qabżet iż-żewġ miljun kopja mibjugħa{{Bżonn refererenza|date=janvier 2025}} IL-{{Data|7 avril 2011}}, Notch tħabbar data ta' ħruġ ippjanata għall-{{Data|18 novembre 2011}}, Jum Minecon (ġo) f'Las [[Las Vegas|Vegas]], li jtemm il-fażi beta li tkun damet sentejn. Minn dakinhar 'il quddiem, il-logħba tinsab fil-verżjoni " stabbli ". Jibqa' jiġi aġġornat b'xejn, b'kull verżjoni ġġib karatteristiċi ġodda u tirranġa bugs. Fil-fatt, sabiex jibbenefikaw mir-rispons mill-komunità, l-iżviluppaturi joħorġu, bejn żewġ aġġornamenti ewlenin, verżjonijiet ta' żvilupp, imsejħa « ritratti », li fih il-karatteristiċi li se jiġu f'verżjonijiet futuri. Stabbilit sa mill-{{Data|9 septembre 2011}} Mill ''{{Lang|en|snapshot}}'' -Beta 1.8-pre1, dawn il-verżjonijiet ħafna drabi joħorġu kull ġimgħa, normalment f'data fissa, u b'hekk isiru post fejn tiltaqa' l-komunità. Il-plejers jistgħu jirrappurtaw bugs jew jagħmlu kwalunkwe kumment ieħor li jgħin biex titjieb il-logħba <ref>{{Ċita web|url=https://minecraft.fr/categorie/mise-a-jour/snapshot/|titlu=Snapshot ''Minecraft''|sit=Minecraft.fr|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref>, notevolment fuq il-forum ta' Reddit . Varjetà wiesgħa ta' kontenut maħluq mill-komunità, bħal texture packs, dinjiet apposta, kostruzzjonijiet, softwer , eċċ. huwa disponibbli b'xejn fuq diversi websajts. Modifiki għall-kodiċi tas-sors ''ta' Minecraft'', imsejħa mods, iżidu varjetà ta' gameplay, blokki, mobs ostili u passivi, oġġetti jew saħansitra sistemi ġodda kompluti (industrija, mekkaniżmi , eċċ. ) <ref>{{Ċita web|url=http://www.gameinformer.com/b/features/archive/2011/06/14/notch-and-todd-howard-the-one-on-one-interview.aspx|titlu=Notch And Todd Howard: The One-On-One Interview|awtur=Ben Hanson|data=2011-06-14|sit=[[Game Informer]]|lingwa=en}}.</ref> , <ref name="ign"/> . Biex il-ħolqien u l-installazzjoni tal-mods ikunu aktar faċli, Mojang iħabbar fi{{Data|novembre 2012}} żid API uffiċjali{{Bżonn refererenza|date=janvier 2025}}   Elementi żviluppati minn partijiet terzi fil-forma ta' mods ġew ukoll integrati sussegwentement fil-verżjoni uffiċjali ta' ''Minecraft'' , bħal pistuni jew [[Żiemel|żwiemel]] . L-aspett kreattiv tal-logħba malajr ħeġġeġ lill-plejers minn kull qasam tal-ħajja biex jaqsmu l-kreazzjonijiet tagħhom <ref>{{Ċita web|url=https://redbull.com/fr-fr/minecraft-top-meilleurs-creations|titlu=Les créations les plus dingues de ''Minecraft''|awtur=Adam Cook|data=2017-02-22|sit=[[Red Bull (entreprise)|Red Bull]]|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref>, partikolarment permezz ta’ vidjows fuq siti bħal [[YouTube]], u dan ta lill-logħba viżibilità għolja. L-aspett ta’ “role-playing/avventura” » tal-logħba hija wkoll l-oriġini tal -machinimas u l-finzjonijiet ; barra minn hekk, billi l-grafika sempliċi tal-logħba hija faċli biex tiġi animata, xi dilettanti jagħmlu cartoons jew films qosra animati ispirati mil-logħba . IL-{{Data|15 septembre 2014}}, id-diversi xnigħat li qed jiċċirkolaw fuq l-Internet huma kkonfermati Mojang, l-iżviluppatur ta' ''Minecraft'', ġie akkwistat minn [[Microsoft]] għal madwar $ {{Nowrap|2,5 milliards}} (ftit inqas minn € {{Nowrap|2 milliards}} dak iż-żmien) <ref name="20minutes-lego">{{Ċita web|url=https://www.20minutes.fr/culture/1444563-20140917-minecraft-comme-lego|titlu=« Minecraft, c’est comme des Lego »|awtur=Adrien Chauvin|data=2014-09-17|sit=[[20 Minutes (France)|20 Minutes]]|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> , <ref>{{Ċita web|url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2014/09/15/microsoft-va-racheter-minecraft-pour-pres-de-2-milliards-d-euros_4487776_4408996.html|titlu=Microsoft va racheter ''Minecraft'' pour près de 2 milliards d'euros|data=2014-09-15|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> . Il-fundatur Markus Persson jgħid li qed iħalli l-iżvilupp ''ta' Minecraft'' għalkollox biex jippreserva s-saħħa mentali tiegħu , kif diġà għamel  . Huwa ħabbar li ma riedx jingħaqad ma' Microsoft jew jibqa' l-kap tal-kumpanija. Huwa żied jgħid li ''Minecraft'' se jibqa' disponibbli fuq il-pjattaformi kollha. Fl-2020, sitt snin wara l-akkwist, Mojang sar Mojang Studios <ref name="level-1"/> . F'Settembru 2021, bil-verżjoni 1.18, ġie implimentat metodu ġdid ta' ġenerazzjoni tad-dinja, li offra għerien, muntanji u vini tal-minerali ġodda. Minflok ma l-bijomi jiġu ġġenerati qabel it-terren, huwa bil-kontra: il-bijomi jiġu ġġenerati abbażi tat-topografija tad-dinja, li jippermetti dinja aktar realistika u tranżizzjonijiet aktar bla xkiel bejn il-bijomi. F'dan iż-żmien, l-altitudni żdiedet minn 0 għal -59 għas-saff minimu u minn 256 għal 320 għas-saff massimu. === Verżjonijiet oħra === Adattament għall -Xbox 360 żviluppat minn 4J Studios <ref>{{Ċita web|url=http://www.joystiq.com/2011/06/16/minecraft-for-kinect-is-an-xbla-title-ported-by-4j-studios/|titlu=Minecraft for Kinect is an XBLA title, ported by 4J Studios|awtur=Ben Gilbert|data=2011-06-16|sit=Joystiq|lingwa=en}}.</ref> ħareġ fuq{{Data|9 mai 2012}} Skont Notch, intervistat minn IGN, « Is-softwer għandu jkun iddisinjat biex jaħdem aħjar fuq il-consoles, u għandu jiffoka fuq mod ta' logħob speċifiku għall-console » . ''Minecraft'' ma kienx ippjanat oriġinarjament li jiġi trasferit għall-consoles. : kieku dak kien il-każ, Notch « ma kienx jiżviluppah f'Java » <ref name="ign"/> Verżjoni ta' ''Minecraft'' għal Xbox One hija wkoll disponibbli permezz tal Xbox Marketplace (ġo) minn mindu{{Data|5 septembre 2014}} . IL-{{Data|20 août 2013}}, waqt il-konferenza tal-PlayStation fil -Gamescom, ġew żvelati l-verżjonijiet tal-PlayStation 3, tal-PlayStation 4 u tal-PlayStation Vita . Il-verżjoni tal-PlayStation 3, simili għall-verżjoni tal-Xbox 360, hija l-ewwel waħda li ġiet rilaxxata, il-{{Data|18 décembre 2013}} <ref>{{Ċita web|url=https://blog.fr.playstation.com/2013/12/16/minecraft-disponible-sur-playstation-3-le-mercredi-18-decembre/|titlu=Minecraft sera disponible sur PlayStation 3 ce mercredi 18 décembre|data=2013-12-16|sit=[[PlayStation Blog]]|data-aċċess=2025-01-09}}.</ref> Il-verżjoni tal-PlayStation Vita hija disponibbli diġitalment minn{{Data|15 octobre 2014}} <ref>{{Ċita web|url=http://www.jeuxvideo.com/jeux/playstation-vita/00050058-minecraft.htm|titlu=Minecraft PS Vita|sit=[[Jeuxvideo.com]]|data-aċċess=2025-01-09}}.</ref> imbagħad f'verżjoni fiżika minn{{Data|19 novembre 2014}} <ref>{{Ċita web|url=http://minecraft.fr/minecraft-disponible-sur-psvita/|titlu=Minecraft disponible sur PSVITA|awtur=Keither60|data=2014-10-21|sit=Minecraft.fr|data-aċċess=2025-01-09}}.</ref> Verżjoni tal-PlayStation 4 ilha disponibbli minn dakinhar{{Data|4 septembre 2014|en jeu vidéo}} fuq il -PlayStation Store, l-ewwel fl [[Ewropa|-Ewropa]] u aktar tard fl- [[Stati Uniti|Istati Uniti]] . L-aħħar verżjoni ta' ''Minecraft PS4 Edition'' ġiet rilaxxata fuq{{Data|9 septembre 2019}} hija l-verżjoni 1.95.1, qabel ma ingħatat l-isem ġdid ta ''<nowiki/>' Minecraft'' . Il-verżjoni fiżika għall -PS5 hija mħabbra għall-{{Data|22 octobre 2024}} <ref>{{Ċita web|url=https://legeekparesseux.fr/actualite/minecraft-ps5/|titlu=Minecraft édition physique PS5 : le jeu arrive enfin en édition physique sur PlayStation 5 !|awtur=Kushina|data=2024-09-19|sit=Le Geek Paresseux|data-aċċess=2025-01-09}}.</ref>, u l-ebda verżjoni tal-Xbox Series mhi ppjanata. <ref>{{Ċita web|url=https://www.xboxygen.com/News/50182-C-est-officiel-Minecraft-sort-bientot-sur-PS5-et-en-physique-Xbox-privilegie-PlayStation|titlu=C'est officiel, ''Minecraft'' sort bientôt sur PS5 et en physique, Xbox privilégie PlayStation|data=2024-09-20|sit=Xboxygen|data-aċċess=2025-01-08}}.</ref> Verżjoni ta' ''Minecraft'' għal Wii U ilha disponibbli minn...{{Data|17 décembre 2015}} fuq in -Nintendo eShop u fil-verżjoni fiżika minn dakinhar{{Data|30 juin 2016}} fl-Ewropa u l-{{Data|17 juin}} fl [[L-Amerika ta' Fuq|-Amerika ta' Fuq]] <ref>{{Ċita web|url=https://gamergen.com/actualites/minecraft-wii-edition-une-date-sortie-version-physique-europe-france-273835-1|titlu=Minecraft: Wii U Edition - Une date de sortie européenne pour la version physique|awtur=Auxance M.|data=2016-06-03|sit=GAMERGEN|data-aċċess=2025-01-09|arkivju-data=2025-01-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250105213600/https://gamergen.com/actualites/minecraft-wii-edition-une-date-sortie-version-physique-europe-france-273835-1|url-status=dead}}.</ref> . Huwa kkategorizzat bħala{{Data|12 novembre 2015}} minn PEGI <ref>{{Ċita web|url=http://www.gameblog.fr/news/54639-minecraft-wii-u-edition-classifie-en-europe-par-le-pegi|titlu=Minecraft Wii U Edition classifié en Europe par le PEGI|awtur=Romain Mahut|data=2015-09-12|sit=[[Gameblog]]|data-aċċess=2025-01-09}}.</ref> . Verżjoni tan-Nintendo Switch ilha disponibbli minn dakinhar{{Data|12 mai 2017}} fuq in-Nintendo eShop <ref>{{Ċita web|url=https://www.nintendo.fr/Jeux/Nintendo-Switch/Minecraft-Nintendo-Switch-Edition-1214741.html#gameDetails|titlu=Minecraft: Nintendo Switch Edition|sit=[[Nintendo]]|data-aċċess=2025-01-09}}.</ref> u fil-verżjoni fiżika.{{Bżonn refererenza|Initialement baptisée ''Minecraft Nintendo Switch Edition'', le jeu est renommé simplement ''Minecraft'' lors de la mise à jour 1.0.16 du {{date|21 juin 2018}}}} <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage nécessite une référence (demandé le janvier 2025).">Inizjalment imsejħa ''Minecraft Nintendo Switch Edition'', il-logħba ngħatat l-isem ġdid ta ''<nowiki/>' Minecraft'' fl-aġġornament 1.0.16 fil <time datetime="2018-06-21" class="nowrap" data-sort-value="2018-06-21">-21 ta' Ġunju 2018</time></span> <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[[wikipedija:Bżonn referenza|&#x5B; ref.&nbsp;neċessarju &#x5D;]]</sup> Verżjoni għal New Nintendo 3DS hija mħabbra fuq{{Data|14 septembre 2017}} <ref>{{Ċita web|url=http://www.jeuxvideo.com/news/711455/minecraft-une-version-new-nintendo-3ds-a-ete-annoncee.htm|titlu=Minecraft : une version New Nintendo 3DS a été annoncée|awtur=ChewbieFR|data=2017-09-14|sit=[[Jeuxvideo.com]]|data-aċċess=2025-01-09}}.</ref> . Jiġi rilaxxat fl-Ewropa fi{{Data|20 septembre 2018}} fuq in-Nintendo eShop <ref>{{Ċita web|url=https://www.nintendo.com/fr-fr/Jeux/New-Nintendo-3DS/Minecraft-New-Nintendo-3DS-Edition-1275925.html#gameDetails|titlu=Minecraft: New Nintendo 3DS Edition|sit=[[Nintendo]]|data-aċċess=2025-01-09}}.</ref> L-iżvilupp ta' din il-verżjoni ntemm fi{{Data|15 janvier 2019}} fil-verżjoni 1.9.19.{{Bżonn refererenza|Le développement des versions [[Xbox 360]], [[PlayStation 3]], [[PlayStation Vita]] et [[Wii U]] ont pris fin le {{date|19 mars 2019}}.}} <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage nécessite une référence (demandé le janvier 2025).">L-iżvilupp tal-verżjonijiet tal -Xbox 360, PlayStation 3, PlayStation Vita, u Wii U ntemm fid <time datetime="2019-03-19" class="nowrap" data-sort-value="2019-03-19">-19 ta' Marzu 2019.</time></span> <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[[wikipedija:Bżonn referenza|&#x5B; ref.&nbsp;neċessarju &#x5D;]]</sup> [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] ==== Edizzjoni ''{{Lang|en|Bedrock}}'' u ''{{Lang|en|Pocket Edition}}'' ==== ''Minecraft {{Lang|en|Pocket Edition}}'' hija edizzjoni tal-logħba għal smartphones u tablets li ħarġet fuq{{Data|16 août 2011}}, l-ewwel għal Xperia Play u mbagħad estiż għall-apparati Android kollha <ref>{{Ċita web|url=https://www.mojang.com/2011/08/say-hello-to-minecraft-pocket-edition/|titlu=Say hello to ''Minecraft - Pocket Edition''|awtur=Owen|data=2011-08-16|sit=[[Mojang Studios|Mojang]]|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200127045729/https://www.mojang.com/2011/08/say-hello-to-minecraft-pocket-edition/|arkivju-data=2020-01-27|url-status=bot: unknown}}.</ref> , <ref group="Note">Une version ''pre-release'' était disponible dès le {{Data|25 mai 2011}}, mais n'était utilisable que lors de la Electronic Entertainment Expo de 2011, et ne fut distribuée qu'à une poignée d'individus.</ref> . Fi{{Data|décembre 2014}}, Mojang jagħmilha disponibbli għal Windows Phone <ref>{{Ċita web|url=http://www.journaldugeek.com/2014/12/11/minecraft-finalement-sur-windows-phone/|titlu=Minecraft finalement sur Windows Phone|data=2014-12-11|sit=[[Journal du Geek]]|data-aċċess=2025-01-09}}.</ref> . L-{{Data|20 septembre 2017}}, ingħatat l-isem ġdid ta' ''Minecraft Bedrock Edition'' <ref>{{Ċita web|url=https://feedback.minecraft.net/hc/en-us/sections/360001186971-Release-Changelogs?page=6&ref=launcher#articles|titlu=Release Changelogs|sit=Minecraft Feedback|lingwa=en|data-aċċess=2025-08-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250826133218/https://feedback.minecraft.net/hc/en-us/sections/360001186971-Release-Changelogs?page=6&ref=launcher#articles|arkivju-data=2025-08-26|url-status=dead}}.</ref> , iżda l-prezz tiegħu jibqa' l-istess : huwa stabbilit għal 6,99  ( 7,99 € ) għal apparati Android <ref>{{Ċita web|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.mojang.minecraftpe&hl=fr|titlu=''Minecraft''|sit=[[Google Play]]|data-aċċess=2025-01-09}}.</ref>, għal 6,99  ( 7,99 € ) għall -iOS <ref>{{Ċita web|url=https://apps.apple.com/fr/app/minecraft/id479516143|titlu=''Minecraft''|data=2023-10-24|sit=[[App Store]]|data-aċċess=2025-01-09}}.</ref> .{{Bżonn refererenza|Depuis{{Quand}}, la dénomination ''Bedrock Edition'' regroupe l'ensemble des éditions autre que Java telles que la ''Pocket Edition''}} <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage nécessite une référence (demandé le janvier 2025).">Minn <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;"><nowiki><span title="Ce passage devrait préciser au minimum la décennie ou l'année ; voir l'aide."><span typeof="mw:Entity">[</span></nowiki> Meta<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>? <nowiki><span typeof="mw:Entity">]</span></nowiki><nowiki></span></nowiki></sup>, l-isem ''Bedrock Edition'' jinkludi l-edizzjonijiet kollha għajr Java bħall- ''Pocket Edition''</span> <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[[wikipedija:Bżonn referenza|&#x5B; ref.&nbsp;neċessarju &#x5D;]]</sup> .{{Bżonn refererenza|''Minecraft Bedrock Edition'' n'est pas un portage fidèle de la version Java, {{Lesquelles|des adaptations}} ont en effet été réalisées pour s'adapter aux supports mobiles}} <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage nécessite une référence (demandé le janvier 2025).">''Minecraft Bedrock Edition'' mhuwiex port fidil tal-verżjoni Java, <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage nécessite une précision.">adattamenti</span> <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;"><nowiki><span typeof="mw:Entity">[</span></nowiki> Liema<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>? <nowiki><span typeof="mw:Entity">]</span></nowiki></sup> fil-fatt saru biex jadattaw għal appoġġi mobbli</span> <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;">[[wikipedija:Bżonn referenza|&#x5B; ref.&nbsp;neċessarju &#x5D;]]</sup> . [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] [[Catégorie:Article à référence nécessaire]] ==== Windows 10 ==== IL-{{Data|29 juillet 2015}}, Mojang qed tirrilaxxa verżjoni speċjali ''ta' Minecraft'' għal Windows 10 <ref>{{Ċita web|url=http://www.01net.com/actualites/mojang-sort-une-version-de-minecraft-speciale-pour-windows-10-659750.html|titlu=Mojang sort une version de ''Minecraft'' spéciale pour Windows 10|awtur=Cécile Bolesse|data=2015-07-06|sit=[[01net (site web)|01net]]|data-aċċess=2025-01-09}}.</ref> . ==== Raspberry Pi ==== Minn mindu{{Data|20 décembre 2012}}, verżjoni ta' ''Minecraft'' hija disponibbli għal Raspberry Pi Din l-edizzjoni hija bla ħlas biex tniżżilha{{Bżonn refererenza|la seule à n'avoir jamais été mise à jour}} . ==== Realtà miżjuda ==== IL-{{Data|15 juin 2015}}, fl -E3, [[Microsoft]] żvelat verżjoni ta' ''Minecraft'' kompatibbli ma' Microsoft HoloLens, il-headset tar-realtà miżjuda, permezz ta' dimostrazzjoni diretta fuq il-palk <ref>{{Ċita web|url=http://www.numerama.com/magazine/33405-minecraft-sur-hololens-un-couple-impressionnant.html|titlu=Minecraft sur HoloLens : un couple impressionnant|awtur=Julien Lausson|data=2015-06-16|sit=[[Numerama]]|data-aċċess=2025-01-08}}.</ref> . ==== ''Minecraft RTX'' ==== Il-manifattur tal-kards tal-grafika Nvidia jħabbar verżjoni beta ta' ''Minecraft RTX'', għall-edizzjoni Windows 10 (Bedrock) ta' ''Minecraft'' li se tiġi rilaxxata fi{{Data|16 avril 2020}} ''Minecraft RTX'' jippermetti li l-logħba tintlagħab bir- ''ray tracing'' . Il-karatteristika mbagħad hija inkluża f'din il-verżjoni bħala għażla. ''Ir-ray tracing'' jeħtieġ kard grafika kompatibbli <ref>{{Ċita web|url=https://www.nvidia.com/fr-fr/geforce/campaigns/minecraft-with-rtx/|titlu=Nvidia RTX donne vie à vos expériences de jeu dans ''Minecraft''|sit=[[Nvidia]]|data-aċċess=2025-01-08}}.</ref> . ==== ''Edizzjoni taċ-Ċina ta' Minecraft'' ==== [[Ċina|Iċ-Ċina]] għandha edizzjoni speċifika tal-logħba, żviluppata b'kollaborazzjoni ma' NetEase . Din tikkonsisti f'adattament aktar strett tal-verżjonijiet Java u Bedrock u ġiet żviluppata bil-għan li l-logħba tkun aktar adattata għas-suq domestiku Ċiniż <ref>{{Ċita web|url=https://mc.163.com/|titlu=我的世界-新篇章|sit=mc.163.com|lingwa=zh|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> , <ref>{{Ċita web|url=https://www.sportskeeda.com/minecraft/how-different-minecraft-china-edition-java-bedrock|titlu=How different is Minecraft China Edition from Java and Bedrock?|awtur=Jacob Burkett|data=2024-07-26|sit={{Lien|langue=zh|trad=Sportskeeda}}|lingwa=en|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> , <ref name="lepetitjournal">{{Ċita web|url=https://lepetitjournal.com/shanghai/jouer-%C3%A0-minecraft-en-chine-diff%C3%A9rente-version-jeu-vid%C3%A9o|titlu=Jouer à Minecraft en Chine, en quoi est-ce différent ?|data=2022-02-16|sit=[[Le Petit Journal (site web)|Le Petit Journal]]|data-aċċess=2025-01-07}}.</ref> . === Mużika === Is-soundtrack ta' ''Minecraft'' huwa kompost minn C418, u aktar tard ingħaqdet magħhom Lena Raine mill-aġġornament ta' Nether (1.16) li ħareġ f'Ġunju 2020, Kumi Tanioka għat-tieni parti tal-aġġornament ta' Caverns and Cliffs (1.18), li ħareġ fl-aħħar ta' Novembru 2021, Samuel Åberg għall-aġġornament ta' Wild (1.19), li ħareġ f'Ġunju 2022, u Aaron Cherof mill-aġġornament ta' Trails and Tales (1.20), li ħareġ f'Ġunju 2023. Is-soundtrack huwa maqsum f'żewġ albums u sitt kumpilazzjonijiet. [[Stampa:MineCon2015ExpoHall.jpg|alt=Photo de l'intérieur d'une halle décorée.|daqsminuri|Is-sala tal-wirjiet tal-Minecon 2015.]] [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] hr1twxxq4lu5en8nbxzmx7ni7dzghoz 0 33790 333696 324688 2026-11-05T01:23:56Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333696 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} L-'''''Euphorbia melitensis,''''' magħrufa bħala '''Tengħud ta' Malta''' jew '''Tengħud tax-Xagħri''' bil-Malti u '''Maltese Spurge''' bl-Ingliż, hija speċi ta' pjanta mill-familja Euphorbiaceae.<ref name=":2">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:347316-1|titlu=Euphorbia melitensis Parl. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2025-08-01|arkivju-data=2025-01-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250119194224/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:347316-1|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":1" /> L-''Euphorbia melitensis'' hija endemika għall-[[Gżejjer Maltin|Gżejjer Maltin.]]<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/EUPH/Euphorbia_melitensis.php|titlu=Euphorbia melitensis (Maltese Spurge) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=www.maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2025-08-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://eol.org/pages/1144420|titlu=Euphorbia melitensis Parl. - Encyclopedia of Life|sit=eol.org|data-aċċess=2021-12-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gbif.org/species/3069349|titlu=Euphorbia melitensis Parl.|sit=www.gbif.org|lingwa=en|data-aċċess=2021-12-14}}</ref><ref name=":1">{{Ċita ktieb|kunjom=Lanfranco|isem=Edwin|kunjom2=Bonett|isem2=Guido|sena=2022|titlu=Nature Guide Series Wild Flowers of the Maltese Islands|lingwa=EN|post=Print It, Paola|pubblikatur=Book Distributors Ltd|paġni=67|isbn=978-99957-46-59-9}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Brullo|isem1=Salvatore|kunjom2=Brullo|isem2=Cristian|kunjom3=Cambria|isem3=Salvatore|kunjom4=Giusso del Galdo|isem4=Gianpietro|data=2020|titlu=The Vegetation of the Maltese Islands|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-34525-9|rivista=Geobotany Studies|lingwa=en}}</ref> == Deskrizzjoni == Tikber biss fil-Gżejjer Maltin fix-xagħri u fuq l-irdumijiet, fejn tikber bejn 50 ċentimetru sa massimu ta’ żewġ metri.<ref name=":1" /><ref name=":3" /> L-''Euphorbia melitensis'' tikber bħala arbuxxell tond b’zokk oħxon ċentrali tal-injam li minnu joħorġu friegħi bi zkuk ġodda li jkunu ħodor u mhux bl-injam.<ref name=":3" /> Iz-zkuk il-ġodda jwarrdu bil-fjuri fit-truf bejn Frar u Mejju.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Il-fjuri huma ħodor b’weraq forma ta’ petali li jkunu ta’ lewn isfar, fejn il-fjuri maskili u femminili huma organizzati seperati minn xulxin imma jinstabu fl-istess inflorexxenza fuq l-istess pjanta.<ref>Althobaiti, A. T. (2023). Taxonomic Studies on Family Euphorbiaceae Based on Some Morphological, Biochemical and Molecular Characteristics. ''Journal of Advanced Zoology, 44''. doi: 10.17762/jaz.v44is6.2621</ref><ref>Narbona, E., Ortiz, P. L., & Arista, M. (2011). Linking self-incompatibility, dichogamy, and flowering synchrony in two ''Euphorbia'' species: alternative mechanisms for avoiding self-fertilization?. ''PloS one, 6(6),'' e20668.[[doi:10.1371/journal.pone.0020668|doi: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0020668]]</ref> L-''Euphorbia melitensis'' hija pjanta velenuża li tipproduċi likwidu abjad velenuż fiz-zkuk kif ukoll fil-weraq tagħha li jservi bħala deterrent kontra ir-ragħa tal-annimali.<ref name=":0" /> <ref name=":3" /> == Nomenklatura == L-isem tal-ispeci bil-latin ''melitensis'' jfisser pjanta li oriġinat minn Malta, fejn ''Melita'' huwa l-isem antik ta’ Malta. <ref name=":0" /><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/close-ups-of-maltese-nature-57.337439|titlu=Close-ups of Maltese nature (57)|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2010-11-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2025-08-13}}</ref> L-''Euphorbia melitensis'' ġiet deskritta għall-ewwel darba fl-1869 mill-botanist Taljan Filippo Parlatore (1816-1877), fir-raba’ volumi ta’ ''Flora Italiana'', Serie ta’ kotba f’għaxar volumi li ħargu bejn 1848-1896.<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.ipni.org/n/347316-1|titlu=Euphorbia melitensis {{!}} International Plant Names Index|sit=www.ipni.org|data-aċċess=2025-08-13}}</ref><ref>Parlatore, F. (1848-1896). ''Flora italiana; ossia, Descrizione delle piante che crescono spontanee o vegetano come tali in Italia e nelle isole ad essa aggiacenti; disposta secondo il metodo naturale''. 10 vols. Firenze: Tipografia Le Monnier. doi: <nowiki>https://doi.org/10.5962/bhl.title.6341</nowiki></ref> Matul iż-żminijiet tal-aħħar snin tas-Seklu Dsatax u sal-bidu tas-Seklu Għoxrin, l-''Euphorbia melitensis'' kienet ingħatat ismijiet oħrajn bħala sottospeċi jew varjeta’ tal-ġeneru ''Euphorbia'' li jikbru fuq l-art kontinentali fir-reġjun tal-Mediterran, fosthom l-''Euphorbia spinosa'' u l-''Euphorbia bivonae.'' <ref name=":2" /><ref name=":4" />  Illum il-ġurnata l-''Euphorbia melitensis'' hija meqjusa bħala speċi endemika li hija differenti mill-ispeċi l-oħrajn imsemmija.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> == Protezzjoni == L-''Euphorbia melitensis'' hija protetta bil-liġi fil-Ġżejjer Maltin permezz tar-Regolazzjoni 26 u Skeda III tal-leġiżlazzjoni Sussidjarja 549.44 tar-Regolamenti dwar il-Protezzjoni tal-Flora, Fawna u Ambjenti Naturali.<ref name=":0" /> <ref name=":5">{{Ċita web|url=https://legislation.mt/eli/sl/549.44/20250511/mlt|titlu=LEĠIŻLAZZJONI MALTA|sit=legislation.mt|data-aċċess=2025-08-14}}</ref> Dan ifisser li din l-ispeċi għandha protezzjoni stretta, li skont il-liġi Maltija, l-''Euphorbia melitensis'' ma tistax tiġi mneħħija, mqaċċta jew meqruda fl-ambjent naturali tagħha fejn tinstab.<ref name=":5" /> Minħabba li din l-ispeċi hija endemika għall-Gżejjer Maltin u meqjusa mhedda fl-ambjent naturali tagħha fuq dawn il-Gżejjer.<ref name=":0" /><ref name=":6">{{Ċita web|url=https://era.org.mt/red-data-book-for-the-maltese-islands/|titlu=Red Data Book for the Maltese Islands|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-08-14}}</ref> Fil-fatt hija mnizzla fir-Red Data Book of the Maltese islands bħala speċi mhedda bl-estinzjoni fil-Gżejjer Maltin.<ref name=":6" /> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] jrgynhmxzqp9y12pfdoetdcm9hh4ccu 0 34484 333721 330555 2026-11-05T05:45:35Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333721 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''''Ornithogalum arabicum''''' L. magħrufa bħala '''Ħalib it-Tajr Kbir''' bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] u '''Star of Bethlehem, Arabian Starflower '''jew '''Greater Star of Bethlehem''' bl-[[Lingwa Ingliża|Inġliż]], hija speċi ta' pjanta perenni mill-[[Familja (bijoloġija)|familja]] ''Asparagaceae.''<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:539020-1|titlu=Ornithogalum arabicum L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-03|arkivju-data=2026-09-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260902095725/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:539020-1|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/ASPG/Ornithogalum_arabicum.php|titlu=Ornithogalum arabicum (Large Star of Bethlehem) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=www.maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://europlusmed.org/cdm_dataportal/taxon/a9a8bab3-4a67-42aa-ab13-d7ca05fac95c|titlu=Ornithogalum arabicum {{!}} Euro+Med-Plantbase|sit=europlusmed.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref name=":3">{{Ċita ktieb|kunjom=Casha|isem=Alex|sena=2018|titlu=Flora of the Maltese Islands|lingwa=en|post=Self-Published|pubblikatur=Alex Casha|isbn=9780244605889}}</ref> Din l-[[Speċi|ispeċi]] hija indiġena għar-reġjun tal-[[Mediterran]], sat-[[Turkija]] u l-[[Ġordan]], kif ukoll fis-[[Sudan]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Din l-ispeċi kienet introdotta u tikber fis-selvaġġ fi [[Franza]], fl-[[Awstralja]], kif ukoll f'Madeira u fil-Ġżejjer Baleariċi, Azores u l-Kanarji.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Ċita web|url=https://profiles.ala.org.au/opus/foa/profile/Ornithogalum%20arabicum|titlu=Ornithogalum arabicum|kunjom=Hewson|isem=H. J.|data=2026|sit=profiles.ala.org.au|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-14|arkivju-url=|arkivju-data=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000689140-2025-12?matched_id=wfo-0000708838|titlu=Melomphis arabica (L.) Raf.|data=2026|sit=wfoplantlist.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-14}}</ref> == Deskrizzjoni == L-''Ornithogalum arabicum'' twarrad bejn Marzu u Mejju.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> Tipproduċi fjuri b'sitt petali bojod wesgħin 4 cm.<ref name=":2" /> Barra minn hekk ovarju ta' [[lewn]] [[iswed]] fl-[[aħdar]] jinstab fiċ-ċentru tal-fjura.<ref name=":3" /><ref name=":4">{{Ċita web|url=https://flora.sa.gov.au/taxon/10732-ornithogalum-arabicum|titlu=Ornithogalum arabicum|sit=Flora of South Australia|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-14}}</ref> Iż-żerriegħa tikber f'kapsula sewda tonda u tawwalija li tinxef u tferrex iż-żerriegħa fil-bidu tas-sajf.<ref name=":2" /><ref name=":5">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/close-ups-of-maltese-nature-64.339994|titlu=Close-ups of Maltese nature (64)|kunjom=Malta|isem=Times of|data=2010-12-09|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref> Il-pjanta tikber sa massimu ta' 80 ċentimetru bil-weraq tawwali wiesa' 10-30 millimetru.<ref name=":2" /><ref name=":4" /> Tikber minn basla fejn tipproduċi kemm biż-żerriegħa kif ukoll b'mod veġetattiv permezz ta' basal ġodda li jkunu mnissla mill-basla omm.<ref>{{Ċita web|url=https://botany.cz/en/ornithogalum-arabicum/|titlu=BOTANY.cz » ORNITHOGALUM ARABICUM L. – Arabian Starflower|data-aċċess=2026-06-14}}</ref> Tikber fix-xagħri, fl-isteppa, fl-għelieqi abbandunati, fit-truf tal-għelieqi u fil-widien, dejjem fejn jkun hemm ħamrija ġeblija.<ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref name=":6">{{Ċita web|url=https://portal.cybertaxonomy.org/flora-greece/cdm_dataportal/taxon/ec304262-bd07-47cd-96a6-17c218ed54de|titlu=Ornithogalum arabicum L. {{!}} Flora of Greece – An annotated checklist|sit=portal.cybertaxonomy.org|data-aċċess=2026-06-14}}</ref> Fil-bidu tal-istaġun tan-nixfa l-parti ta' fuq tal-pjanta tinxef għalkollox u terġa' tibda tnibbet hekk kif tagħmel l-ewwel xita wara n-nixfa tas-sajf.<ref name=":2" /><ref name=":6" /> Kull parti ta' din il-pjanta hija tossika, velenuża u ma tittikilx.<ref name=":2" /> == Tassonomija == L-isem ''Ornithogalum arabicum'' kien imsemmi għall-ewwel darba minn [[Carl Linnaeus|Carl Linneaus]] fl-ewwel volum tal-ktieb S''pecies'' ''Plantarum'' li kien ippubblikat fl-1753.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ipni.org/n/539020-1|titlu=Ornithogalum arabicum {{!}} International Plant Names Index|sit=www.ipni.org|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>Linné, Carl von, Willdenow, Karl Ludwig, Link, Heinrich Friedrich, & Dietrich, Albert. (1831). ''Species plantarum, exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus secundum systema sexuale digestas.'' G.C. Nauck. Retrieved from <nowiki>https://doi.org/10.5962/bhl.title.7081</nowiki></ref> == Protezzjoni == Hija protetta bil-[[Dritt|liġi]] fl-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] naturali tagħha fil-[[Malta|ġżejjer Maltin]] permezz tal-iskeda VIII [S.L. 549.44],<ref name=":7">{{Ċita web|url=https://legislation.mt/eli/sl/549.44/eng/pdf|titlu=LEĠIŻLAZZJONI MALTA|sit=legislation.mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref> fejn l-ebda parti tal-pjanta ma tista' tinqata' jew titneħħa mill-ambjent naturali tagħha.<ref name=":7" /> L-''Ornithogalum arabicum'' kienet ġiet protetta bil-liġi minħabba li l-fjuri tagħha kienu qed jinqatgħu f'ammonti kbar.<ref name=":5" /><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Lanfranco|isem=Edwin|kunjom2=Bonett|isem2=Guido|sena=2018|titlu=Nature Guide Series Wild Flowers of the Maltese Islands|lingwa=en|post=Print It, Paola|pubblikatur=Book Distributors Ltd|paġni=31|isbn=978-99957-46-59-9}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] ifimf18ar6hycodijcd9rqqty0zpul5 0 34607 333712 331974 2026-11-05T04:14:42Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333712 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''''Linaria psuedolaxiflora''''' Lojac., magħrufa bħala l-'''Papoċċi ta’ Malta''', '''Xetbet l-art Maltija''' u '''Xatbet l-Andar''' bil-Malti u l-'''Maltese Toadflax''' bl-Ingliż, hija pjanta annwali mill-familja Plantaginaceae.<ref name=":2">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:804873-1|titlu=Linaria pseudolaxiflora Lojac. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-03|arkivju-data=2024-12-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241220203235/https://powo.science.kew.org/taxon/urn%3Alsid%3Aipni.org%3Anames%3A804873-1|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/PLNT/Linaria_pseudolaxiflora.php|titlu=Linaria pseudolaxiflora (Maltese Toadflax) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=www.maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-09-03}}</ref> Hija endemika għal numru ta’ gżejjer fir-reġjun tal-[[Mediterran]] fosthom il-[[Gżejjer Maltin]], [[Sqallija]], [[Lampedusa]] u [[Linosa]]. <ref name=":1">Mifsud, S., Domina, G., Gargano, D. & Montagnani, C (2019). ''Linaria pseudolaxiflora''. The IUCN Red List of Threatened Species 2019: e.T161903A156508136. doi:<nowiki>http://dx.doi.org/10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T161903A156508136.en</nowiki></ref><ref>{{Ċita web|url=https://dryades.units.it/floritaly/index.php?procedure=taxon_page&tipo=all&id=4809|titlu=Linaria pseudolaxiflora Lojac. - Portale della Flora d'Italia / Portal to the Flora of Italy|sit=dryades.units.it|data-aċċess=2026-09-09}}</ref> == Deskrizzjoni == Il-''Linaria pseudolaxiflora'' twarrad bejn Marzu u Mejju.<ref name=":0" /> Għandha xkuk irqaq u tawwalin li jkaxkru mal-art u tikber forma ta’ arbuxxell. Il-weraq huwa żgħir, irqiq, ovali u bil-ponta fit-tarf. Il-weraq u l-fjuri jkunu fi gruppi ta’ tlieta fil-bidu taz-zokk xi kultant bi fjura singulari u b’weraq li jalternaw mat-tul taz-zokk fit-truf. Il-fjuri jkunu bojod fil-vjola bil-petali tawwalin li jwasslu fil-ponta fuq in-naħa ta’ wara u maqsumin f’żewġ parti minn nofs il-fjura. It-tul u ċ-ċentru tal-fjura huma ta’ lewn isfar. Il-frotta tkun kapsula b’forma tonda li jkun fiha żerriegħa sewda imkemmxa.<ref name=":3" /> == Abitat u Distribuzzjoni == Tikber fix-xquq tal-ġebel bi ftit ħamrija li ma tkunx fonda, f’art ġeblija, fix-xagħri u fuq l-irdumijiet viċin il-baħar, fix-xquq tal-ġebel fil-fortifikazzjonijiet, fix-xquq ta’ pavimentar u fil-ħitan.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3">Casha, Alex (2018). ''Flora of the Maltese Islands'' (bl-Ingliż). Self-Published: Alex Casha. <nowiki>ISBN 9780244605889</nowiki>.</ref><ref>Mifsud, S. (2013). Distribution of some rare or endemic chasmophytic and rupestral species growing along the coastal cliffs of the Maltese Islands. ''Webbia, 68(1),'' 35–50. doi:<nowiki>https://doi.org/10.1080/00837792.2013.807451</nowiki></ref> L-akbar ammont ta’ individwi ta' din il-pjanta jinstabu f’Għawdex. Għalkemm il-popolazzjonijiet ta' din l-ispeċi jkunu jinstabu magħmulin minn ftit pjanti individwali u jkunu ‘l bogħod minn xulxin.<ref name=":1" /> == Tassonomija == L-isem ''Linaria pseudolaxiflora'' ingħata minn Michele Lojacono (1853-1919), fil-pubblikazzjoni ''Una escursione botanica in Lampedusa'' (1885), fir-rivista ''Naturalista Siciliano, Giornale de Scienze Naturali''.<ref name=":2" /> <ref>{{Ċita web|url=https://www.ipni.org/n/804873-1|titlu=Linaria pseudolaxiflora {{!}} International Plant Names Index|sit=www.ipni.org|data-aċċess=2026-09-03}}</ref> L-isem tal-ispeċi ''Pseudolaxiflora'' ifisser li tixbaħ lill-pjanta ''Linaria laxiflora'' imma mhijiex l-istess speċi.<ref name=":0" /> Il-''Linaria pseudolaxiflora'' kienet instabet għall-ewwel darba f’Linosa u instabet għall-ewwel darba fil-Gżejjer Maltin minn Stefano Sommier fl-1910. <ref name=":1" /><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Sommier|isem=Stefano|kunjom2=Caruana Gatto|isem2=Alfredo|sena=1915|titlu=Flora Melitensis Nova|lingwa=IT|post=Firenze|pubblikatur=Stabilimento Pellas|paġni=62}}</ref> == Konservazzjoni u Protezzjoni Legali == Il-''Linaria pseudolaxiflora'' hija imniżżla fir-Red Data Book tal-gżejjer Maltin bħala speċi li teħtieġ protezzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://era.org.mt/red-data-book-for-the-maltese-islands/|titlu=Red Data Book for the Maltese Islands|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-04}}</ref> Dan minħabba li hija vulnerabbli għall-estinżjoni fl-ambjent naturali tagħha fil-gżejjer Maltin. Fil-Ġżejjer Maltin hija imħarsa permezz tal-leġislazzjoni L.S. 549.44 ''Regolamenti dwar il-Protezzjoni tal-Flora, Fawna u Ambjenti Naturali'', fejn din il-pjanta ma tistax tinġabar, titqaċċat jew tiġi meqruda bl-edba mod fl-abitat naturali fil-gżejjer Maltin.<ref>{{Ċita web|url=https://legislation.mt/eli/sl/549.44|titlu=LEĠIŻLAZZJONI MALTA|sit=legislation.mt|data-aċċess=2026-09-04}}</ref> Bħala protezzjoni internazzjonali, hija imniżżla fl-Annex II tal-Habitats Directive u Appendix I tal-Bern Convention. Din l-ispeċi hija ukoll imniżżla bħala vulnerabbli għall-estinzjoni fil-klassifika tal-IUCN.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Domenico Gargano (Università della Calabria, Italy)|kunjom2=Stephen Mifsud (IUCN Mediterranean Mediterranean monocot plant assessment)|kunjom3=Gianniantonio Domina (Italian Plant Red List)|kunjom4=Chiara Montagnani (University of Genoa / Società Botanica Italiana)|data=2019-09-23|titlu=IUCN Red List of Threatened Species: Linaria pseudolaxiflora|url=https://www.iucnredlist.org/species/161903/156508136|rivista=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Ir-raġunijiet huma l-influenza tal-bniedem fuq it-tħarbit tal-ambjent naturali fejn tinstab din il-pjanta għall-użu rikreazzjonali u għall-użu agrikolu kif ukoll il-kompetizzjoni minn speċi aljeni u invażivi fl-istess abitat. <ref name=":1" /> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] 0vjlyr4znmierv3gvmee2emk0bjw939 0 34612 333722 331931 2026-11-05T06:23:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333722 wikitext text/x-wiki {{Infobox|titlestyle=background: #ccffcc|headerstyle=background: #ccffcc|title=Piemonte|image1=[[File:Flag of Piedmont.svg|170px|left]][[File:Regione-Piemonte-Stemma.svg|100px|right]]|header1=Amministrazzjoni|label2=Pajjiż|data2={{Flagicon|ITA}} [[Italja]]|label3=Kapital|data3=[[Turin]]|label4=Muniċipalitajiet|data4=1,206|label5=President|data5=[[Alberto Cirio]]|header6=Demografija|label7=Popolazzjoni|data7=4,255,702 abitant (2025)|label8=Densità|data8=168 abitant/km2|header9=Ġeografija|label10=Żona|data10=2,540,200 ettaru = 25,402 km2|header11=Mappa|header12=[[File:Piedmont in Italy.svg|245px]]|label13=Websajt|data13=https://www.regione.piemonte.it/web/}} '''Piemonte''' (ippronunzjata {{MSAPI|/pje.mɔ̃/}} bit {{en langue|it|Piemonte}} {{MSAPI|/pjeˈmonte/}}, bil- Piedmontese : ''Piemonte'' {{MSAPI|/pjeˈmʊŋt/}}, f’Wied Aosta ''Il-Piemonte'' {{MSAPI|/pje.mʊŋ/}} [[Reġjuni tal-Italja|majjistral]] [[Italja|tal-Italja]] . Il-Piemonte jieħu ismu mill-post ġeografiku tiegħu, f'riġlejn il-muntanji (l- Alpi ).<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UpwwovrOwKo|titlu=Aerial view of Piemont|sit=youtube.com|lingwa=en}}.</ref> Hija maqsuma mix- Xmara Po, u l-belt kapitali tagħha hija [[Turin]] . Il-Piemonte tmiss mar-reġjuni Taljani ta' [[Aosta Valley|Valle d'Aosta]], [[Lombardija|il-Lombardija]], [[Liguria|il-Liguria]] u l-Emilia-Romagna, il- cantons Żvizzeri ta' Valais u Ticino u r- reġjuni Franċiżi ta' [[Auvergne-Rhône-Alpes]] u Provence-Alpes-Côte d'Azur.<ref>{{Ċita web|url=http://www.carto-mondo.fr/carte/region-piemont|titlu=Carte de la région Piémont|sit=carto-mondo.fr|data-aċċess=2026-09-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150722032549/http://www.carto-mondo.fr/carte/region-piemont|arkivju-data=2015-07-22|url-status=dead}}.</ref> == Ġeografija == Il-Piemonte huwa parti mill-Wied tal-Po, reġjun naturali li jinkludi l-[[Lombardija]], il-Veneto, l-[[Emilia-Romagna]], u t-[[Trentino-Alto Adige]]. Jinkludi l-provinċji ta' Biella, Asti, Alessandria, [[Novara]], Cuneo, [[Turin]], [[Vercelli]], u [[Verbano-Cusio-Ossola]]. Il-Piemonte huwa mdawwar fuq tliet naħat mill-Alpi, inkluż Monte Viso, li f'riġlejn tiegħu toriġina x-[[Xmara Po]], u Monte Rosa. Il-ġeografija tal-Piemonte hija kkaratterizzata minn terren predominantement muntanjuż (43.3%), iżda tinkludi wkoll żoni estensivi ta' għoljiet (30.3%) u pjanuri (26.4%). Il-Piemonte huwa t-tieni l-akbar reġjun fl-Italja, wara [[Sqallija]], mill-għoxrin reġjun tal-pajjiż. It-territorju tiegħu essenzjalment ikopri l-parti ta' fuq tal-baċir tax-[[Xmara Po]], li toriġina fil-punent tar-reġjun u hija l-aktar xmara importanti tal-Italja. Il-Po jiġbor l-ilma mix-xmajjar fi ħdan is-semiċirku ta' muntanji (l-[[Alpi]] u l-Appennini) li jdawwar tliet naħat tal-Piemonte. Il-Piemonte minn dejjem kien reġjun għani tal-[[Italja]], il-benniena tal-industrija Taljana (FCA, [[Iveco]], [[Lancia]], [[Alfa Romeo]]), meta mqabbel man-nofsinhar tal-pajjiż ([[Puglia]], [[Sqallija]]). Il-Piemonte jinkludi żewġ terzi tat-trijangolu industrijali tal-[[Italja]], u l-belt kapitali tiegħu, [[Turin]], hija waħda mit-tliet punti tagħha (it-tnejn l-oħra huma [[Milan]] u [[Ġenova]]). == Storja == '''<big>Antikità</big>''' Fi żminijiet protostoriċi, it-territorju tal-Piemonte tal-lum kien abitat minn popolazzjonijiet Celto-Liguri. Dan it-territorju ġie konkwistat minn [[Ruma]] fl-aħħar tat-3 seklu QK, wara l-Ewwel Gwerra Punika, kif kienet il-Gallja Cisalpina kollha (il-qbid ta' Milan fis-sena 222 WK). Ħafna bliet Piemonteżi għad għandhom traċċi sinifikanti tal-era [[Rumana]], li ntemmet seba' sekli wara bl-invażjonijiet Ġermaniċi<ref>{{Ċita web|url=https://www.amazon.fr/Storia-Piemonte-origini-giorni-nostri/dp/8863912106|titlu=}}</ref>. '''<big>Medju Evu</big>''' Matul il-Medju Evu Bikri, dan it-territorju kien parti mir-Renju Ostrogotiku tal-Italja, imbagħad mir-Renju Lombard, u aktar tard, fi ħdan l-Imperu Karolinġjan, mir-[[Renju tal-Italja]]. Fit-Trattat ta' Verdun (843), it-territorju Piemonteż sar parti minn Lotharingia, ir-renju mogħti lil Lothair. Il-Pass ta' Mont Cenis imbagħad kellu rwol kruċjali fil-konnessjoni tal-Italja mar-renji stabbiliti fuq in-naħa l-oħra tal-Alpi, partikolarment ir-Renju ta' Burgundy. '''Prinċipalità ta' Piemonte''' Matul il-Medju Evu, il-Prinċipalità ta' Piemonte żviluppa madwar [[Turin]]. Mill-aħħar tas-seklu 13, kien immexxi minn fergħa kadetta tad-Dar ta' Savoy, il-linja Savoy-Achaea. Fl-1418, mal-mewt ta' Louis ta' Savoy-Achaea, il-prinċipalità ta' Piemonte ġiet assorbita definittivament mid-Dar ta' Savoy, li kellha l-favur tal-imperatur bħala membru tal-partit Ghibellin<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Gabotto|isem=Ferdinando|kunjom2=Cavagna Sangiuliani di Gualdana|isem2=Antonio|data=1894|titlu=Storia del Piemonte nella prima meta de secolo XIV (1292-1349)|url=http://archive.org/details/storiadelpiemont00gabo|pubblikatur=Torino ; Firenze ; Roma : Fratelli Bocca}}</ref>. '''<big>Żminijiet Moderni</big>''' Mill-1494 'il quddiem, il-Piemonte kien maħkum mill-[[Gwerer Taljani]]: fl-ewwel nofs tas-seklu 16, il-pajjiż sar teatru ta' operazzjonijiet għal armati barranin, li ħonoq il-ħajja kulturali. Fl-1563, id-Duka ta’ Savoy u l-Prinċep ta’ Piemonte ddeċidew li jagħmlu lil [[Turin]] il-belt kapitali ewlenija tiegħu, għad-detriment ta’ [[Chambéry]]. '''Seklu 18: Integrazzjoni fir-Renju ta' Sardinja''' Fl-1706, matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola]], id-Duka [[Victor Amadeus II ta' Savoy]] u l-kuġin tiegħu l-Prinċep Eugene rebħu l-[[Battalja ta' Turin]] kontra armata Franċiża<ref>{{Ċita web|url=https://fr.shopping.rakuten.com/offer/buy/13129826733/studi-sulla-storia-del-piemonte-avanti-il-mille-format-broche.html?fbbaid=16792154788&t=180122&csp|titlu=}}</ref>. Fl-1713, bit-Trattat ta' Utrecht, il-fruntiera tal-Piemonte ġiet rettifikata lejn il-punent: bi skambju għall-Wied tal-Ubaye (meħud mill-Kontea ta' Nizza, pussess tad-Duki ta' Savoy), [[Franza]] ċediet it-territorji tad-Dauphiné li jinsabu fil-lvant tal-baċir tal-ilma: l-escartons tar-reġjun ta' Briançonnais, inklużi Châteaudauphin (Casteldelfino) u Oulx. Fl-1720, wara t-Trattat ta' Londra tal-1718, id-Duka ta' Savoy u l-Prinċep ta' Piemonte saru Re ta' Sardinja: minn dik id-data sal-1861, l-istati tiegħu għalhekk kienu jikkostitwixxu r-[[Renju ta' Sardinja]], spiss imsejjaħ ir-"Renju ta' Piemonte-Sardinja". Fl-1744, matul [[il-Gwerra tas-Suċċessjoni Awstrijaka]], l-armata Sardinjana ta’ Karlu Emmanuel III ġiet megħluba mill-armata Franko-Spanjola tal-Prinċep ta’ Conti fil-Battalja ta’ Casteldelfino, u mbagħad għal darb’oħra fil-Battalja tal-Madonna dell'Olmo, ħdejn Cuneo. Madankollu, fid-19 ta’ Lulju 1747, armata Franċiża kkmandata mid-Duka ta’ Belle-Isle ġiet megħluba fil-Battalja ta’ Assietta fuq il-quċċata Alpina tat-Testa dell'Assietta, li tħares fuq il-fortizza ta’ Exilles. Belle-Isle inqatlet f’din il-battalja waqt li kienet qed tipprova tattakka t-trunċieri Sardinjani<ref>{{Ċita web|url=https://www.piemonteexpo.it/piemonte/la-storia-del-piemonte/|titlu=La Storia del Piemonte|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. '''<big>Era Kontemporanja</big>''' '''Mill-Okkupazzjoni Franċiża sal-Unifikazzjoni tal-Italja (1796-1861)''' Fl-1796, il-Piemonte kien okkupat mill-Armata Rivoluzzjonarja Franċiża; fil-11 ta' Settembru 1802, l-Ewwel Konslu [[Napuljun Bonaparte]] ddeċieda li jgħaqqdu mar-[[Franza|Repubblika Franċiża]]. Wara t-twaqqif mill-ġdid tar-[[Renju ta' Sardinja]] fl-1815, [[Turin]] saret il-belt kapitali tagħha. Il-klassi dominanti tal-Piemonte, li l-aktar membru prominenti tagħha kien il-Konti Cavour, issa ġġieldet kontra l-[[Awstrija]], li kellha l-[[Lombardija]], il-[[Venezia (Reġjun)|Venezia]], u t-[[Toskana]], u kontra l-Papa għall-unifikazzjoni tal-[[Italja]], li nkisbet fl-1861. '''Il-Piemonte fl-Italja Unifikata (mill-1861)''' Wara l-formazzjoni tar-Renju tal-Italja, il-Piemonte tilef l-importanza tiegħu, anke jekk [[Vittorju Emmanuel II]] sar [[Re tal-Italja]]. Fl-1864, Turin tilfet l-istatus tagħha bħala kapitali lil Firenze (u mbagħad lil Ruma wara l-1870). Il-lingwa u l-kultura Taljana gradwalment ħadu post il-lingwa u l-kultura Piemonteżi. Fis-seklu 20, il-Piemonte sar reġjun industrijali ewlieni, bl-emblema tiegħu tkun il-kumpanija tal-karozzi Fiat. Bħal fil-bqija tat-Tramuntana tal-[[Italja]], immigrazzjoni sinifikanti min-Nofsinhar tal-[[Italja]] seħħet wara [[Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.piemonteexpo.it/piemonte/la-storia-del-piemonte/|titlu=La Storia del Piemonte|lingwa=it-IT|data-aċċess=2026-09-04}}</ref>. == Natura == [[Stampa:Cuneo e Bisalta.jpg|nofs|daqsminuri|Il-belt ta' [[Cuneo]]]] Ir-reġjun tal-Piemonte jiftaħar b'ambjenti naturali diversi minħabba t-topografija varjata tiegħu. Madwar 1,930 km² huma żoni protetti, li jirrappreżentaw ftit inqas minn 8% taż-żona totali, u r-reġjun jinkludi 190 ettaru ta' parks nazzjonali. [[Il-Park Nazzjonali ta' Gran Paradiso]], li jkopri l-Wied ta' Aosta u l-Piemonte, huwa l-aktar famuż. Il-pajsaġġi muntanjużi għoljin tiegħu u l-ħajja selvaġġa abbundanti, inkluż l-ibex, huma tassew evokattivi. Il-[[Val Grande]] huwa wkoll park nazzjonali. Barra minn hekk, hemm mhux inqas minn sitta u ħamsin riżerva jew park reġjonali. Iż-żoni mistagħdra tal-Wied ta' Po rċevew attenzjoni speċjali. Il-Wied ta' Susa ta' fuq huwa wkoll żona muntanjuża b'żoni protetti ([[:it:Parco_naturale_Orsiera-Rocciavrè|Orsiera-Rocciavrè]], [[:it:Parco_naturale_del_Gran_Bosco_di_Salbertrand|Gran Bosco di Salbertrand]], Rochemelon, u oħrajn). == Demografija == Il-Piemonte għandu 4,463,135 abitant f'żona ta' 25,402 km2, li tirriżulta f'densità ta' popolazzjoni ta' 176 abitant għal kull km2. Minbarra l-kapitali provinċjali, l-ibliet importanti huma Moncalieri, Rivoli u Collegno. {| class="wikitable" |+ !Rank !Belt !Provinċja/Belt Metropolitana !Popolazzjoni |- |1 |'''[[Turin]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |855,654 |- |2 |'''[[Novara]]''' |[[Provinċja ta' Novara]] |101,257 |- |3 |'''[[Alessandrija (Italja)|Alessandrija]]''' |[[Alessandrija (Italja)|Alessandrija]] |93,409 |- |4 |'''[[Asti]]''' |[[Provinċja ta' Asti]] |73,604 |- |5 |'''[[Moncalieri]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |55,442 |- |6 |'''[[Coni]]''' |[[Provinċja ta' Cuneo]] |55,747 |- |7 |'''[[Rivoli]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |46,551 |- |8 |'''[[Kollegno]]''' |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |47,590 |- |9 |'''[[Vercelli]]''' |[[Provinċja ta' Vercelli]] |46,391 |- |10 |'''[[Biella (Italja)|Biella]]''' |[[Provinċja ta' Biella]] |42,619 |} == Ekonomija == Il-Piemonte huwa reġjun għani, kemm agrikolament kif ukoll industrijaliment, li jimpjega 1.7 miljun ruħ. Il-partijiet t'isfel tiegħu huma żoni agrikoli fertili. Il-prodotti agrikoli ewlenin tar-reġjun huma ċereali bħar-ross, li kien jammonta għal aktar minn 10% tal-produzzjoni nazzjonali fl-1999, u l-qamħirrum, kif ukoll għeneb għall-inbid, frott u ħalib. Il-produzzjoni tal-pitravi taz-zokkor u l-patata hija wkoll sinifikanti. Il-Piemonte huwa wieħed mill-akbar reġjuni li jipproduċu l-inbid fl-Italja. Aktar minn nofs is-700 km² ta' vinji tiegħu huma rreġistrati bħala DOC (Denominazzjoni ta' Oriġini). Inbejjed rinomati huma prodotti hemmhekk, bħal Barolo, Barbaresco u Moscato d'Asti. Il-varjetajiet tal-għeneb jinkludu Nebbiolo, Barbera, Dolcetto, Freisa, Grignolino u Brachetto. Il-ġobon huwa wkoll apprezzat ħafna: disa' varjetajiet huma ċċertifikati DOC<ref>{{Ċita web|url=https://errin.eu/members/regione-piemonte|titlu=}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.piemonteforyou.it/internal-site/?q=taxonomy/term/23|titlu=Economy {{!}} piemonteforyou|sit=www.piemonteforyou.it|data-aċċess=2026-09-04|arkivju-data=2026-06-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260616032246/http://www.piemonteforyou.it/internal-site/?q=taxonomy/term/23|url-status=dead}}</ref>. Ir-reġjun jinkludi ċentri industrijali ewlenin bħal [[Turin]], fejn jinsab il-manifattur tal-karozzi [[Fiat]], [[Iveco]] (FCA), imwaqqaf aktar minn seklu ilu, u Ivrea, fejn jinsab il-manifattur tal-ħardwer tal-kompjuter [[Olivetti]]. Biella tispeċjalizza fl-għażil u l-produzzjoni tas-suf. Il-Piemonte jiftaħar b'madwar elf kumpanija tat-tessuti, li jesportaw 70% tal-produzzjoni tagħhom. Il-[[provinċja ta' Cuneo]] hija d-dar ta' fabbriki taċ-ċikkulata li jappartjenu lill-grupp [[Ferrero]], li l-kwartieri ġenerali tagħhom jinsabu f'[[Alba]], u industriji mekkaniċi sinifikanti. Il-Piemonte għandu madwar 396,000 kumpanija industrijali u 122,000 negozju tas-snajja'. Hemm ukoll madwar mitt laboratorju ta' riċerka u żvilupp u erba' universitajiet, inkluża l-[[Università ta' Turin]], imwaqqfa fl-1404 u meqjusa bħala waħda mill-aktar importanti fl-[[Italja]] (Politecnico di Torino). == Trasport == [[Stampa:IMG 7160 - Torino - Stazione Porta Nuova - Foto Giovanni Dall'Orto 18-Mar-2007.jpg|nofs|daqsminuri|L-[[Stazzjon ta' Turin-Porta-Nuova|istazzjon ta' Turin-Porta-Nuova]]]] Il-Piemonte jiftaħar bl-itwal netwerk ta' awtostradi (madwar 800 km) minn kwalunkwe reġjun fl-[[Italja]]. [[Turin]] huwa ċ-ċentru ċentrali ta' dan in-netwerk, li minnu jinfirxu d-diversi awtostradi lejn il-provinċji l-oħra tar-reġjun. Fl-2001, l-għadd ta' karozzi tal-passiġġieri għal kull 1,000 abitant laħaq is-623, ferm ogħla mill-medja nazzjonali (575). In-netwerk ferrovjarju jkopri 2,000 km. Żewġ ajruporti internazzjonali jipprovdu konnessjonijiet bl-ajru għal destinazzjonijiet barra l-pajjiż u l-bqija tal-[[Italja]]: L-[[Ajruport ta' Turin]] (Sandro Pertini) u l-[[Ajruport Internazzjonali ta' Cuneo]]. Ticino fl-[[Żvizzera|Iżvizzera]] huwa aċċessibbli permezz tal-Val Vigezzo u l-[[Lag Maggiore]]. L-aċċess għal [[Valais (Kanton)|Valais]] huwa permezz tal-Pass u l-[[Mina ta' Simplon]], u l-Pass u l-[[Mina ta' Great St. Bernard]] (tal-aħħar permezz tal-[[Aosta Valley|Wied ta' Aosta]]). Jeżistu diversi punti ta' aċċess ma' [[Franza]]: il-passaġġi ta' [[Fréjus]] u [[Tende]], it-tnejn li huma jikkonsistu minn mina tat-triq u mina tal-ferrovija; kif ukoll il-passaġġi ta' Mont Cenis, Échelle, Montgenèvre, Agnel, Larche, u Lombarde. Hemm ukoll il-[[Mina ta' Mont Blanc]], aċċessibbli minn [[Chamonix-Mont-Blanc]], biex tasal sal-Piemonte billi taqsam il-[[Aosta Valley|Wied ta' Aosta]]. == Kultura == Matul is-sekli, il-Piemonte żviluppa kultura unika, b'lingwa Rumanza, il-Piemonteż, li pproduċiet letteratura rikka, li l-eqdem testi tagħha jmorru lura għas-seklu 12. Billi kien parti minn stat multinazzjonali bħad-[[Dukat ta' Savoy]], imbagħad ir-[[Renju ta' Sardinja]] ([[Savoy]], Piemonte, [[Nizza]], [[Sardinja]], [[Liguria]]), il-Piemonte dejjem kien reġjun multilingwi, fejn il-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]], il-Piemonteż, l-[[Lingwa Oċċitanija|Occitan]], l-Arpitan (jew [[Lingwa Franko-Provençal|Franko-Provençal]]), u aktar tard it-Taljan eżistew fil-paċi. Illum, it-Taljan huwa l-lingwa universali, il-Piemonteż huwa mitkellem minn nofs il-popolazzjoni (u mgħallem f'xi skejjel bħala elettiva), u l-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] jibqa' relattivament magħruf sew. Lil hinn mill-Piemonteż u t-Taljan, xi widien fil-Piemonte għandhom ukoll il-lingwi lokali tagħhom stess. == Amministrazzjoni == {| class="wikitable" |+ !Provinċja/Belt Metropolitana !Żona (km²) !Popolazzjoni !Densità |- |[[Provinċja ta' Alessandrija]] |3,560 |438,062 |123,1 |- |[[Provinċja ta' Asti]] |1,504 |219,629 |146,0 |- |[[Provinċja ta' Biella]] |913 |187,090 |204,9 |- |[[Provinċja ta' Cuneo]] |6,903 |584,467 |84,7 |- |[[Province de Novare]] |1,339 |365,156 |272,7 |- |[[Belt Metropolitana ta' Turin]] |6,821 |2,288,614 |335,5 |- |[[Provinċja ta' Verbano-Cusio-Ossola]] |2,255 |162,618 |72,1 |- |[[Provinċja ta' Vercelli]] |2,088 |179,164 |85,8 |} == Referenzi == 81ylum47o5ipwpi15rt4oiru8r15kmx 0 34733 333632 333497 2026-11-04T14:03:14Z Trigcly 17859 333632 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cappella dello zodiaco, agostino di duccio, segni e pianeti 10,3 giove 2.jpg|daqsminuri|Bassoriliev fil-[[Kappella]] tal-[[Pjaneta|Pjaneti]] tat-Tempju ta' Malatesta, li juri rappreżentazzjoni ta' Ġove, il-pjaneta tal-Ħamis li tħaddan fiha ix-xorti, il-benesseri u r-rikkezza (opra ta' Agostino di Duccio).]] '''Il-Ħamis''' huwa l-jum fil-ġimgħa bejn [[l-Erbgħa]] u l-[[Il-Ġimgħa|Ġimgħa]]. Skont l-istandard internazzjonali ISO 8601, dan huwa r-raba' jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en|titlu="ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules"|sit=www.iso.org|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Fil-pajjiżi li jadottaw il-konvenzjoni tal-[[Il-Ħadd|Ħadd]] bħala l-ewwel jum, fosthom [[Malta]], il-Ħamis huwa l-ħames jum tal-ġimgħa.<ref>Jackson, Millie". Oxford Music Online. Oxford University Press. 22 September 2015. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.a2284707.</ref> == [[Etimoloġija]] == === Il-Jum ta' Thunor === Isem il-jum bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ''Thursday'' jew bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ''Donnerstag'' oriġina mill-Ingliż Antik ''þunresdæg'' u mill-Ingliż Nofsani ''Thuresday''. Il-jum ingħata isem l-alla ''Thunor'' bl-Ingliż Antik. ''Thunor'' u ''Thor'' oriġinaw minn isem l-alla Ġermaniku tar-ragħad, *''Thunraz'', li huwa l-ekwivalenti ta' Ġove fl-''interpretatio romana''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.etymonline.com/word/Thursday|titlu=Thursday - Etymology, Origin & Meaning|sit=etymonline|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Fil-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Rumanzi]], il-jum ingħata isem l-alla [[Imperu Ruman|Ruman]] Ġove, li kien l-alla tas-sema u tar-ragħad. Bil-[[Lingwa Latina|Latin]], il-jum kien magħruf bħala ''Iovis Dies'', jiġifieri "il-Jum ta' Ġove". Bil-Latin, il-ġenitiv jew il-possessiv ta' Ġove kien ''Iovis''/''Jovis'' u b'hekk fil-biċċa l-kbira tal-lingwi Rumanzi sar isem il-jum tal-Ħamis: bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]] ''giovedì'', bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] ''jueves'', bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] ''jeudi'', bil-lingwa Sarda ''jòvia'', bil-Katalan ''dijous'', bil-Galizjan ''xoves'' u bir-Rumen ''joi''. Dan huwa rifless ukoll fil-Welsh ''dydd Iau''.<ref>{{Ċita web|url=https://spy77cuan.website/account/register|titlu=SPY77 - Cara Daftar & Top Up Game Online Murah & Cepat|kunjom=SPY77|sit=ThemeForest|lingwa=id-ID|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Is-simbolu astroloġiku u astronomiku tal-pjaneta [[Ġove (pjaneta)|Ġove]] {{nowrap|(♃ [[File:Jupiter symbol (fixed width).svg|16px|Jupiter]])}} xi kultant jintuża biex jirrappreżenta l-Ħamis. Il-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Ġermaniċi]] jsejħu l-jum għall-alla Ġermaniku tar-ragħad: ''Torsdag'' bid-Daniż, bin-Norveġiż u bl-Iżvediż, ''Hósdagur''/''Tórsdagur'' bil-lingwa tal-[[Gżejjer Faroe]], ''Donnerstag'' bil-Ġermaniż jew ''Donderdag'' bl-Olandiż. Il-Finlandiż u s-Sami tat-Tramuntana, żewġ lingwi mhux Ġermaniċi (Uraliċi), jisselfu l-kliem "Torstai" u "Duorastat". Bil-[[Lingwi Slavi|lingwa Slava]] estinta tal-Polabjan, isem il-jum kien ''peründan'', fejn Perun kien l-ekwivalenti Slav ta' Thor.<ref>Jakobson, Roman (1962). Selected writings: Comparative Slavic studies – Roman Jakobson – Google Books. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-010617-6.</ref> === Il-Jum ta' Vixnu/Buddha/Dattatrey === Fil-biċċa l-kbira tal-lingwi tal-[[Indja]], isem il-jum huwa ''गुरुवार (Guruvāra)'' jew ''बृहस्पतिवार (bŕhaspativār)'' – ''vāra'' li jfisser jum u ''Guru'' li huwa l-istil għal Bṛhaspati, guru tal-allat u reġġenti tal-pjaneta Ġove. Dan il-jum jimmarka l-qima ta' Vixnu u l-avatars tiegħu bħal Rama, Satjanarajana, Paraxurama, Narasima u l-Buddha, kif ukoll id-divinità Dattatreja fl-[[Ħinduiżmu|Induiżmu]]. Bis-Sanskritu, isem il-jum huwa Bṛhaspativāsaram (il-jum ta' Bṛhaspati). Bin-Nepaliż, isem il-jum huwa ''Bihivāra'', fejn ''Bihi'' oriġinat mill-forma iqsar ta' "Brhi" tal-kelma Bṛhaspati. Bit-Tajlandiż, isem il-jum huwa ''Wan Pharuehatsabodi'', filwaqt li bil-Ġavaniż Antik huwa ''Respati'' u bil-Baliniż huwa ''Wraspati'' – b'referenza għad-divinità Induista Bṛhaspati, assoċjata wkoll ma' Ġove. En kien divinità Ilirjana tal-qedem u f'ġieħu l-jum bl-Albaniż huwa "Enjte".<ref>Lurker, Manfred. ''The Routledge Dictionary of Gods and Goddesses, Devils and Demons'', Taylor & Francis e-Library, 2005. p. 57.</ref> Bil-lingwa Nahuatl, il-Ħamis huwa Tezcatlipotōnal (nah) li jfisser "il-jum ta' Tezcatlipoca". Bil-Ġappuniż, isem il-jum huwa 木曜日 (木 tirrappreżenta Ġove, 木星), skont it-tradizzjoni tal-Lvant tal-[[Asja]]. === Ir-raba' jum === Bil-[[lingwi Slavi]] u biċ-Ċiniż, isem il-jum ifisser "ir-raba'" (bis-[[Lingwa Slovakka|Slovakk]]: ''štvrtok'', biċ-Ċek: ''čtvrtek'', bis-Sloven: ''četrtek'', bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: ''czwartek'', bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: четверг ''chetverg'', bil-Bulgaru: четвъртък, bis-Serbo-Bożnijaku u bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]]: четвртак / ''četvrtak'', bil-Maċedonjan: четврток, bl-[[Lingwa Ukrena|Ukren]]: четвер ''chetver''). L-Ungeriż juża l-kelma Slava missellfa "csütörtök". Biċ-Ċiniż, isem il-jum huwa 星期四 ''xīngqīsì'' ("ir-raba' jum solari"). Bl-Estonjan isem il-jum huwa ''neljapäev'', li jfisser "ir-raba' jum" jew "ir-raba' jum tal-ġimgħa". Il-lingwi Baltiċi l-oħra wkoll jużaw it-terminu li jfisser "ir-raba' jum" (bil-[[Lingwa Latvjana|Latvjan]]: ''ceturtdiena'', bil-Litwan: ''ketvirtadienis'').<ref>{{Ċita web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english-polish/thursday|titlu=Thursday|data=2026-10-12|sit=dictionary.cambridge.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> === Il-ħames jum === Il-Griegi jużaw numru għal dan il-jum: Πέμπτη ''Pémpti'' jiġifieri "l-ħames", l-istess bħall-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]] (''quinta-feira'', jiġifieri "l-ħames jum"), l-[[Ebrajk]]: יום חמישי (''Yom Khamishi'' – il-ħames jum) spiss miktub bħala 'יום ה ("Yom Hey"), u l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: يوم الخميس (''Yaum al-Khamīs'' – il-ħames jum). B'għerq mill-Għarbi, il-kelma bl-Indoneżjan għall-Ħamis hija ''Kamis'', u b'mod simili ''Khamis'' bil-Malażjan u ''Kemis'' bil-Ġavaniż. Fil-liturġija Kattolika, il-Ħamis bil-Latin huwa ''feria quinta''. Bil-Portugiż, għad-differenza ta' [[lingwi Rumanzi]] oħra, il-Ħamis huwa ''quinta-feira,'' jiġifieri "l-ħames jum taċ-ċelebrazzjoni liturġika", li ġej mil-Latin ''feria quinta'' użat fit-testi [[Reliġjon|reliġjużi]] fejn il-jiem ma setgħux jiġu kkonsagrati lil allat pagani. Bl-Iżlandiż isem il-jum ifisser ukoll "il-ħames jum" (''Fimmtudagur''). Bil-[[lingwa Persjana]], il-Ħamis huwa ''panj-shanbeh'', li jfisser "il-ħames jum tal-ġimgħa". Bil-Vjetnamiż il-Ħamis huwa Thứ năm (li litteralment ifisser "il-jum numru ħamsa"). Tradizzjonalment il-Quakers kienu jirreferu għall-Ħamis bħala l-"Ħames Jum" sabiex jevitaw li jużaw l-isem Ingliż ta' ''Thursday'' b'oriġini pagani.<ref>{{Ċita web|url=https://iymc.org/calendarnames.html|titlu=Quaker Calendar Names, Iowa Yearly Meeting (Conservative)|sit=iymc.org|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Prattiki kulturali u reliġjużi == === Btajjel [[Kristjaneżmu|Kristjani]] === Fit-tradizzjoni Kristjana, il-Ħamis Imqaddes huwa l-Ħamis ta' qabel l-[[Għid]] — il-jum li fih seħħet l-Aħħar Ċena. Fir-[[Renju Unit]] dan il-jum partikolari huwa magħruf ukoll bħala ''Sheer Thursday'', u tradizzjonalment huwa jum li fih isir it-tindif u li fih isir l-għoti tal-flus għall-karità. Il-Ħamis Imqaddes jagħmel parti mill-Ġimgħa Mqaddsa. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, il-Ħamis huwa ddedikat lill-Appostli u lil San Nikola. L-''Octoechos'' fih innijiet dwar dawn it-temi, irranġati f'ċiklu ta' 8 ġimgħat, li jiġu kantati nhar ta' Ħamis matul is-sena kollha. Fl-aħħar tas-Servizzi Divini ta' nhar ta' Ħamis, l-aħħar tislima tibda bil-kliem: "J'Alla Kristu Sidna li hu Alla, permezz tal-interċessjonijiet ta' Omm Alla, tal-Appostli mqaddsa, glorjużi u li jistħoqqilhom kull tifħir, u ta' Missierna fost il-qaddisin Nikola, l-Arċisqof ta' Myra f'Lycia, li wettaq l-għeġubijiet…". Il-Ħamis tat-Tlugħ is-Sema jiġi ċċelebrat 40 jum wara l-Għid, meta Kristu tela' fis-Smewwiet. === [[Ħinduiżmu|Induiżmu]] === Fl-Induiżmu, il-Ħamis huwa assoċjat man-''Navagraha Brihaspati'', u d-devoti ta' din il-''graha'' fiha jsumu u jitolbu nhar ta' Ħamis. Il-jum huwa ddedikat lid-divinità Vixnu jew l-avatars tiegħu, fosthom Rama, Parxurama, Narasimha, Satjanarajan u l-Buddha. Madankollu, l-Erbgħa huwa ddedikat lill-avatars tiegħu ta' Krixna u Vitoba. Id-devoti normalment isumu f'dan il-jum f'ġieħ Vixnu u l-avatars tiegħu, speċjalment l-Induisti Vaixnava.<ref>{{Ċita web|url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/fasting-in-hinduism|titlu=Hindu Fasting - Vrat - Importance of fasting in Hinduism, Hindu Vrats|sit=Eshwar Bhakti|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=Weekly Rituals in the Practice of Hinduism|url=https://www.learnreligions.com/hindu-deities-rituals-for-week-1770073|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Fl-Induiżmu, il-Ħamis (Guruvar jew Brihaspativar) huwa assoċjat ma' Brihaspati (Guru), id-divinità identifikata mal-pjaneta Ġove. Skont it-tradizzjoni Induista, bosta devoti jilbsu l-[[isfar]] nhar ta' Ħamis (Guruvar) bħala parti mill-osservanza assoċjata ma' Brihaspati (Guru).<ref>{{Ċita aħbar|data=2026-05-13|titlu=7 days, 7 Hindu gods: The spiritual meaning behind every day of the week|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/soul-search/7-days-7-hindu-gods-the-spiritual-meaning-behind-every-day-of-the-week/photostory/131047676.cms|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> === [[Iżlam]] === Fl-Iżlam, nhar ta' Ħamis il-Musulmani jiġu mħeġġa jsumu b'mod volontarju, flimkien ma' nhar ta' Tnejn.<ref>{{Ċita web|url=https://islamqa.info/|titlu=Fasting on Mondays and Thursdays or on Three Days of each Month? - Islam Question & Answer|sit=Islam-QA|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> === [[Ġudaiżmu]] === Fil-Ġudaiżmu, il-Ħamis jitqies bħala jum ta' sawm. Id-Didache wissew lill-Kristjani bikrin biex ma jsumux il-Ħamis biex jevitaw li jagħmlu bħall-Ġudaiżmu, u minflok issuġġerew li s-sawm isir il-Ġimgħa. Fil-Ġudaiżmu, it-Torah jinqara fil-pubbliku l-Ħamis filgħodu u jingħad it-talb penitenzjarju speċjali, sakemm ma jkunx hemm okkażjoni speċjali għall-ferħ li tikkanċellahom. === Fidi tad-Drużi === Formalment id-Drużi jiltaqgħu biex iqimu l-Ħamis filgħaxija, u l-membri kollha tal-komunità jinġabru flimkien kull nhar ta' Ħamis filgħaxija biex jiddiskutu l-kwistjonijiet lokali quddiem il-juhhāl li mhux midħla tas-sigrieti tal-fidi tad-Drużi, filwaqt li l-"uqqāl" jew l-"illuminati" midħla tal-kotba mqaddsa tad-Drużi jibqgħu jaqraw u jistudjaw l-iskritturi sagri tagħhom.<ref>Samy S. Swayd (2009). The A to Z of the Druzes. Rowman & Littlefield. p. xxxix. <nowiki>ISBN 978-0-8108-6836-6</nowiki>.</ref> === Prattiki internazzjonali === Fil-[[Finlandja]] u fl-[[Żvezja|Iżvezja]], nhar ta' Ħamis tradizzjonalment jieklu s-soppa tal-piżelli.<ref>{{Ċita web|url=https://finland.fi/life-society/pea-soup-tradition-is-weekly-tbt-passion-in-finland/|titlu=Pea soup tradition is weekly #TBT passion in Finland|kunjom=Raiskila|isem=Erja|data=2017-01-04|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Fl-[[Indoneżja]] u fil-[[Malażja]], l-ilbies tradizzjonali tal-batik normalment jintlibes il-Ħamis, speċjalment fl-istituzzjonijiet edukattivi u tal-gvern. Għall-[[Buddiżmu|Buddisti]] Tajlandiżi, il-Ħamis jitqies bħala l-"Jum tal-[[Għalliem]]", u jemmnu li wieħed għandu jibda l-[[edukazzjoni]] tiegħu f'dan il-jum. L-istudenti Tajlandiżi għadhom jagħtu ġieħ lill-għalliema tagħhom f'ċerimonja speċifika li ssir f'jum partikolari li dejjem ikun il-Ħamis. Fl-universitajiet Tajlandiżi, il-jum tal-gradwazzjoni, għalkemm ivarja minn università għall-oħra, kważi dejjem ikun il-Ħamis. Fil-kalendarju solari Tajlandiż, il-[[lewn]] assoċjat mal-Ħamis huwa l-oranġjo. Fl-Istati Uniti, Thanksgiving Day hija festa annwali li tiġi ċċelebrata fir-raba' Ħamis ta' Novembru. === Avvenimenti konvenzjonali ta' kull ġimgħa === Fl-[[Awstralja]], il-biċċa l-kbira tal-premieres tal-films taċ-ċinema jintwerew nhar ta' Ħamis. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-Awstraljani jitħallsu l-Ħamis, jew kull ġimgħa jew kull ħmistax. L-istabbilimenti tal-ħwienet iħarsu lejn dan il-fatt bħala opportunità biex idumu miftuħin iktar mis-soltu, ġeneralment sad-9 pm, għax il-biċċa l-kbira taċ-ċekkijiet jitħallsu sal-Ħamis filgħodu. Fin-Norveġja, il-Ħamis tradizzjonalment kien il-jum meta l-biċċa l-kbira tal-ħwienet u l-istabbilimenti jdumu miftuħin iktar fit-tul mill-jiem l-oħra tal-ġimgħa, għalkemm il-maġġoranza tal-ħwienet issa saru jiftħu sat-8 jew sad-9 ta' filgħaxija fil-jiem tax-xogħol. Fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20 fl-[[Unjoni Sovjetika]] l-Ħamis kien "il-Jum tal-Ħut" (Рыбный день, ''Rybny den''), meta l-istabbilimenti tal-ikel nazzjonali suppost kellhom iservu l-ħut (minflok il-laħam). Għall-istudenti postsekondarji u universitarji, xi kultant il-Ħamis jitqies bħala l-Ġimgħa l-ġdida. Spiss ma jkunx hemm lezzjonijiet jew ma tantx ikun hemm lezzjonijiet nhar ta' Ġimgħa u jkun hemm iktar opportunitajiet biex isiru festini l-Ħamis billejl u jistrieħu l-Ġimgħa. B'hekk, xi kultant il-Ħamis jissejjaħ bħala l-"jum tax-xorb". === Elezzjonijiet fir-Renju Unit === Ir-Renju Unit, l-elezzjonijiet ġenerali kollha mill-1935 saru nhar ta' Ħamis, u din saret tradizzjoni, għalkemm mhux rekwiżit skont il-[[Dritt|liġi]] — li tgħid sempliċement li elezzjoni tista' ssir fi kwalunkwe jum "għajr is-Sibt, il-Ħadd, Lejliet il-[[Milied]], Jum il-Milied, il-Ġimgħa l-Kbira jew fi btajjel pubbliċi fi kwalunkwe parti tar-Renju Unit u fi kwalunkwe jum ta' luttu jew btala". Barra minn hekk, l-elezzjonijiet lokali normalment isiru fl-ewwel Ħamis ta' Mejju. L-Att dwar l-Amministrazzjoni Elettorali tal-2006 neħħa l-Ħamis tal-Ġimgħa Mqaddsa bħala jum li fih ma setgħetx tiġi skedata l-elezzjoni; qabel l-elezzjonijiet xi kultant kienu jiġu skedati t-Tlieta minflok il-Ħamis tal-Ġimgħa Mqaddsa. == [[Astroloġija]] == Il-Ħamis huwa allinjat mal-pjaneta Ġove u mas-simboli astroloġiċi tal-Ħut u tal-Qaws. == Referenzi == {{Ġranet tal-ġimgħa}} [[Kategorija:Ġranet|Ħamis]] sy3wujbx1kieuyx9gbvubormmjzv1gr 333634 333632 2026-11-04T15:07:06Z ToniSant 4257 mudell:ref 333634 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cappella dello zodiaco, agostino di duccio, segni e pianeti 10,3 giove 2.jpg|daqsminuri|Bassoriliev fil-[[Kappella]] tal-[[Pjaneta|Pjaneti]] tat-Tempju ta' Malatesta, li juri rappreżentazzjoni ta' Ġove, il-pjaneta tal-Ħamis li tħaddan fiha ix-xorti, il-benesseri u r-rikkezza (opra ta' Agostino di Duccio).]] '''Il-Ħamis''' huwa l-jum fil-ġimgħa bejn [[l-Erbgħa]] u l-[[Il-Ġimgħa|Ġimgħa]]. Skont l-istandard internazzjonali ISO 8601, dan huwa r-raba' jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en|titlu="ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules"|sit=www.iso.org|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Fil-pajjiżi li jadottaw il-konvenzjoni tal-[[Il-Ħadd|Ħadd]] bħala l-ewwel jum, fosthom [[Malta]], il-Ħamis huwa l-ħames jum tal-ġimgħa.<ref>Jackson, Millie". Oxford Music Online. Oxford University Press. 22 September 2015. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.a2284707.</ref> == [[Etimoloġija]] == === Il-Jum ta' Thunor === Isem il-jum bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ''Thursday'' jew bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ''Donnerstag'' oriġina mill-Ingliż Antik ''þunresdæg'' u mill-Ingliż Nofsani ''Thuresday''. Il-jum ingħata isem l-alla ''Thunor'' bl-Ingliż Antik. ''Thunor'' u ''Thor'' oriġinaw minn isem l-alla Ġermaniku tar-ragħad, *''Thunraz'', li huwa l-ekwivalenti ta' Ġove fl-''interpretatio romana''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.etymonline.com/word/Thursday|titlu=Thursday - Etymology, Origin & Meaning|sit=etymonline|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Fil-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Rumanzi]], il-jum ingħata isem l-alla [[Imperu Ruman|Ruman]] Ġove, li kien l-alla tas-sema u tar-ragħad. Bil-[[Lingwa Latina|Latin]], il-jum kien magħruf bħala ''Iovis Dies'', jiġifieri "il-Jum ta' Ġove". Bil-Latin, il-ġenitiv jew il-possessiv ta' Ġove kien ''Iovis''/''Jovis'' u b'hekk fil-biċċa l-kbira tal-lingwi Rumanzi sar isem il-jum tal-Ħamis: bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]] ''giovedì'', bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] ''jueves'', bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] ''jeudi'', bil-lingwa Sarda ''jòvia'', bil-Katalan ''dijous'', bil-Galizjan ''xoves'' u bir-Rumen ''joi''. Dan huwa rifless ukoll fil-Welsh ''dydd Iau''.<ref>{{Ċita web|url=https://spy77cuan.website/account/register|titlu=SPY77 - Cara Daftar & Top Up Game Online Murah & Cepat|kunjom=SPY77|sit=ThemeForest|lingwa=id-ID|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Is-simbolu astroloġiku u astronomiku tal-pjaneta [[Ġove (pjaneta)|Ġove]] {{nowrap|(♃ [[File:Jupiter symbol (fixed width).svg|16px|Jupiter]])}} xi kultant jintuża biex jirrappreżenta l-Ħamis. Il-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Ġermaniċi]] jsejħu l-jum għall-alla Ġermaniku tar-ragħad: ''Torsdag'' bid-Daniż, bin-Norveġiż u bl-Iżvediż, ''Hósdagur''/''Tórsdagur'' bil-lingwa tal-[[Gżejjer Faroe]], ''Donnerstag'' bil-Ġermaniż jew ''Donderdag'' bl-Olandiż. Il-Finlandiż u s-Sami tat-Tramuntana, żewġ lingwi mhux Ġermaniċi (Uraliċi), jisselfu l-kliem "Torstai" u "Duorastat". Bil-[[Lingwi Slavi|lingwa Slava]] estinta tal-Polabjan, isem il-jum kien ''peründan'', fejn Perun kien l-ekwivalenti Slav ta' Thor.<ref>Jakobson, Roman (1962). Selected writings: Comparative Slavic studies – Roman Jakobson – Google Books. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-010617-6.</ref> === Il-Jum ta' Vixnu/Buddha/Dattatrey === Fil-biċċa l-kbira tal-lingwi tal-[[Indja]], isem il-jum huwa ''गुरुवार (Guruvāra)'' jew ''बृहस्पतिवार (bŕhaspativār)'' – ''vāra'' li jfisser jum u ''Guru'' li huwa l-istil għal Bṛhaspati, guru tal-allat u reġġenti tal-pjaneta Ġove. Dan il-jum jimmarka l-qima ta' Vixnu u l-avatars tiegħu bħal Rama, Satjanarajana, Paraxurama, Narasima u l-Buddha, kif ukoll id-divinità Dattatreja fl-[[Ħinduiżmu|Induiżmu]]. Bis-Sanskritu, isem il-jum huwa Bṛhaspativāsaram (il-jum ta' Bṛhaspati). Bin-Nepaliż, isem il-jum huwa ''Bihivāra'', fejn ''Bihi'' oriġinat mill-forma iqsar ta' "Brhi" tal-kelma Bṛhaspati. Bit-Tajlandiż, isem il-jum huwa ''Wan Pharuehatsabodi'', filwaqt li bil-Ġavaniż Antik huwa ''Respati'' u bil-Baliniż huwa ''Wraspati'' – b'referenza għad-divinità Induista Bṛhaspati, assoċjata wkoll ma' Ġove. En kien divinità Ilirjana tal-qedem u f'ġieħu l-jum bl-Albaniż huwa "Enjte".<ref>Lurker, Manfred. ''The Routledge Dictionary of Gods and Goddesses, Devils and Demons'', Taylor & Francis e-Library, 2005. p. 57.</ref> Bil-lingwa Nahuatl, il-Ħamis huwa Tezcatlipotōnal (nah) li jfisser "il-jum ta' Tezcatlipoca". Bil-Ġappuniż, isem il-jum huwa 木曜日 (木 tirrappreżenta Ġove, 木星), skont it-tradizzjoni tal-Lvant tal-[[Asja]]. === Ir-raba' jum === Bil-[[lingwi Slavi]] u biċ-Ċiniż, isem il-jum ifisser "ir-raba'" (bis-[[Lingwa Slovakka|Slovakk]]: ''štvrtok'', biċ-Ċek: ''čtvrtek'', bis-Sloven: ''četrtek'', bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: ''czwartek'', bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: четверг ''chetverg'', bil-Bulgaru: четвъртък, bis-Serbo-Bożnijaku u bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]]: четвртак / ''četvrtak'', bil-Maċedonjan: четврток, bl-[[Lingwa Ukrena|Ukren]]: четвер ''chetver''). L-Ungeriż juża l-kelma Slava missellfa "csütörtök". Biċ-Ċiniż, isem il-jum huwa 星期四 ''xīngqīsì'' ("ir-raba' jum solari"). Bl-Estonjan isem il-jum huwa ''neljapäev'', li jfisser "ir-raba' jum" jew "ir-raba' jum tal-ġimgħa". Il-lingwi Baltiċi l-oħra wkoll jużaw it-terminu li jfisser "ir-raba' jum" (bil-[[Lingwa Latvjana|Latvjan]]: ''ceturtdiena'', bil-Litwan: ''ketvirtadienis'').<ref>{{Ċita web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english-polish/thursday|titlu=Thursday|data=2026-10-12|sit=dictionary.cambridge.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> === Il-ħames jum === Il-Griegi jużaw numru għal dan il-jum: Πέμπτη ''Pémpti'' jiġifieri "l-ħames", l-istess bħall-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]] (''quinta-feira'', jiġifieri "l-ħames jum"), l-[[Ebrajk]]: יום חמישי (''Yom Khamishi'' – il-ħames jum) spiss miktub bħala 'יום ה ("Yom Hey"), u l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: يوم الخميس (''Yaum al-Khamīs'' – il-ħames jum). B'għerq mill-Għarbi, il-kelma bl-Indoneżjan għall-Ħamis hija ''Kamis'', u b'mod simili ''Khamis'' bil-Malażjan u ''Kemis'' bil-Ġavaniż. Fil-liturġija Kattolika, il-Ħamis bil-Latin huwa ''feria quinta''. Bil-Portugiż, għad-differenza ta' [[lingwi Rumanzi]] oħra, il-Ħamis huwa ''quinta-feira,'' jiġifieri "l-ħames jum taċ-ċelebrazzjoni liturġika", li ġej mil-Latin ''feria quinta'' użat fit-testi [[Reliġjon|reliġjużi]] fejn il-jiem ma setgħux jiġu kkonsagrati lil allat pagani. Bl-Iżlandiż isem il-jum ifisser ukoll "il-ħames jum" (''Fimmtudagur''). Bil-[[lingwa Persjana]], il-Ħamis huwa ''panj-shanbeh'', li jfisser "il-ħames jum tal-ġimgħa". Bil-Vjetnamiż il-Ħamis huwa Thứ năm (li litteralment ifisser "il-jum numru ħamsa"). Tradizzjonalment il-Quakers kienu jirreferu għall-Ħamis bħala l-"Ħames Jum" sabiex jevitaw li jużaw l-isem Ingliż ta' ''Thursday'' b'oriġini pagani.<ref>{{Ċita web|url=https://iymc.org/calendarnames.html|titlu=Quaker Calendar Names, Iowa Yearly Meeting (Conservative)|sit=iymc.org|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Prattiki kulturali u reliġjużi == === Btajjel [[Kristjaneżmu|Kristjani]] === Fit-tradizzjoni Kristjana, il-Ħamis Imqaddes huwa l-Ħamis ta' qabel l-[[Għid]] — il-jum li fih seħħet l-Aħħar Ċena. Fir-[[Renju Unit]] dan il-jum partikolari huwa magħruf ukoll bħala ''Sheer Thursday'', u tradizzjonalment huwa jum li fih isir it-tindif u li fih isir l-għoti tal-flus għall-karità. Il-Ħamis Imqaddes jagħmel parti mill-Ġimgħa Mqaddsa. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, il-Ħamis huwa ddedikat lill-Appostli u lil San Nikola. L-''Octoechos'' fih innijiet dwar dawn it-temi, irranġati f'ċiklu ta' 8 ġimgħat, li jiġu kantati nhar ta' Ħamis matul is-sena kollha. Fl-aħħar tas-Servizzi Divini ta' nhar ta' Ħamis, l-aħħar tislima tibda bil-kliem: "J'Alla Kristu Sidna li hu Alla, permezz tal-interċessjonijiet ta' Omm Alla, tal-Appostli mqaddsa, glorjużi u li jistħoqqilhom kull tifħir, u ta' Missierna fost il-qaddisin Nikola, l-Arċisqof ta' Myra f'Lycia, li wettaq l-għeġubijiet…". Il-Ħamis tat-Tlugħ is-Sema jiġi ċċelebrat 40 jum wara l-Għid, meta Kristu tela' fis-Smewwiet. === [[Ħinduiżmu|Induiżmu]] === Fl-Induiżmu, il-Ħamis huwa assoċjat man-''Navagraha Brihaspati'', u d-devoti ta' din il-''graha'' fiha jsumu u jitolbu nhar ta' Ħamis. Il-jum huwa ddedikat lid-divinità Vixnu jew l-avatars tiegħu, fosthom Rama, Parxurama, Narasimha, Satjanarajan u l-Buddha. Madankollu, l-Erbgħa huwa ddedikat lill-avatars tiegħu ta' Krixna u Vitoba. Id-devoti normalment isumu f'dan il-jum f'ġieħ Vixnu u l-avatars tiegħu, speċjalment l-Induisti Vaixnava.<ref>{{Ċita web|url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/fasting-in-hinduism|titlu=Hindu Fasting - Vrat - Importance of fasting in Hinduism, Hindu Vrats|sit=Eshwar Bhakti|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=Weekly Rituals in the Practice of Hinduism|url=https://www.learnreligions.com/hindu-deities-rituals-for-week-1770073|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Fl-Induiżmu, il-Ħamis (Guruvar jew Brihaspativar) huwa assoċjat ma' Brihaspati (Guru), id-divinità identifikata mal-pjaneta Ġove. Skont it-tradizzjoni Induista, bosta devoti jilbsu l-[[isfar]] nhar ta' Ħamis (Guruvar) bħala parti mill-osservanza assoċjata ma' Brihaspati (Guru).<ref>{{Ċita aħbar|data=2026-05-13|titlu=7 days, 7 Hindu gods: The spiritual meaning behind every day of the week|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/soul-search/7-days-7-hindu-gods-the-spiritual-meaning-behind-every-day-of-the-week/photostory/131047676.cms|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> === [[Iżlam]] === Fl-Iżlam, nhar ta' Ħamis il-Musulmani jiġu mħeġġa jsumu b'mod volontarju, flimkien ma' nhar ta' Tnejn.<ref>{{Ċita web|url=https://islamqa.info/|titlu=Fasting on Mondays and Thursdays or on Three Days of each Month? - Islam Question & Answer|sit=Islam-QA|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> === [[Ġudaiżmu]] === Fil-Ġudaiżmu, il-Ħamis jitqies bħala jum ta' sawm. Id-Didache wissew lill-Kristjani bikrin biex ma jsumux il-Ħamis biex jevitaw li jagħmlu bħall-Ġudaiżmu, u minflok issuġġerew li s-sawm isir il-Ġimgħa. Fil-Ġudaiżmu, it-Torah jinqara fil-pubbliku l-Ħamis filgħodu u jingħad it-talb penitenzjarju speċjali, sakemm ma jkunx hemm okkażjoni speċjali għall-ferħ li tikkanċellahom. === Fidi tad-Drużi === Formalment id-Drużi jiltaqgħu biex iqimu l-Ħamis filgħaxija, u l-membri kollha tal-komunità jinġabru flimkien kull nhar ta' Ħamis filgħaxija biex jiddiskutu l-kwistjonijiet lokali quddiem il-juhhāl li mhux midħla tas-sigrieti tal-fidi tad-Drużi, filwaqt li l-"uqqāl" jew l-"illuminati" midħla tal-kotba mqaddsa tad-Drużi jibqgħu jaqraw u jistudjaw l-iskritturi sagri tagħhom.<ref>Samy S. Swayd (2009). The A to Z of the Druzes. Rowman & Littlefield. p. xxxix. <nowiki>ISBN 978-0-8108-6836-6</nowiki>.</ref> === Prattiki internazzjonali === Fil-[[Finlandja]] u fl-[[Żvezja|Iżvezja]], nhar ta' Ħamis tradizzjonalment jieklu s-soppa tal-piżelli.<ref>{{Ċita web|url=https://finland.fi/life-society/pea-soup-tradition-is-weekly-tbt-passion-in-finland/|titlu=Pea soup tradition is weekly #TBT passion in Finland|kunjom=Raiskila|isem=Erja|data=2017-01-04|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Fl-[[Indoneżja]] u fil-[[Malażja]], l-ilbies tradizzjonali tal-batik normalment jintlibes il-Ħamis, speċjalment fl-istituzzjonijiet edukattivi u tal-gvern. Għall-[[Buddiżmu|Buddisti]] Tajlandiżi, il-Ħamis jitqies bħala l-"Jum tal-[[Għalliem]]", u jemmnu li wieħed għandu jibda l-[[edukazzjoni]] tiegħu f'dan il-jum. L-istudenti Tajlandiżi għadhom jagħtu ġieħ lill-għalliema tagħhom f'ċerimonja speċifika li ssir f'jum partikolari li dejjem ikun il-Ħamis. Fl-universitajiet Tajlandiżi, il-jum tal-gradwazzjoni, għalkemm ivarja minn università għall-oħra, kważi dejjem ikun il-Ħamis. Fil-kalendarju solari Tajlandiż, il-[[lewn]] assoċjat mal-Ħamis huwa l-oranġjo. Fl-Istati Uniti, Thanksgiving Day hija festa annwali li tiġi ċċelebrata fir-raba' Ħamis ta' Novembru. === Avvenimenti konvenzjonali ta' kull ġimgħa === Fl-[[Awstralja]], il-biċċa l-kbira tal-premieres tal-films taċ-ċinema jintwerew nhar ta' Ħamis. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-Awstraljani jitħallsu l-Ħamis, jew kull ġimgħa jew kull ħmistax. L-istabbilimenti tal-ħwienet iħarsu lejn dan il-fatt bħala opportunità biex idumu miftuħin iktar mis-soltu, ġeneralment sad-9 pm, għax il-biċċa l-kbira taċ-ċekkijiet jitħallsu sal-Ħamis filgħodu. Fin-Norveġja, il-Ħamis tradizzjonalment kien il-jum meta l-biċċa l-kbira tal-ħwienet u l-istabbilimenti jdumu miftuħin iktar fit-tul mill-jiem l-oħra tal-ġimgħa, għalkemm il-maġġoranza tal-ħwienet issa saru jiftħu sat-8 jew sad-9 ta' filgħaxija fil-jiem tax-xogħol. Fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20 fl-[[Unjoni Sovjetika]] l-Ħamis kien "il-Jum tal-Ħut" (Рыбный день, ''Rybny den''), meta l-istabbilimenti tal-ikel nazzjonali suppost kellhom iservu l-ħut (minflok il-laħam). Għall-istudenti postsekondarji u universitarji, xi kultant il-Ħamis jitqies bħala l-Ġimgħa l-ġdida. Spiss ma jkunx hemm lezzjonijiet jew ma tantx ikun hemm lezzjonijiet nhar ta' Ġimgħa u jkun hemm iktar opportunitajiet biex isiru festini l-Ħamis billejl u jistrieħu l-Ġimgħa. B'hekk, xi kultant il-Ħamis jissejjaħ bħala l-"jum tax-xorb". === Elezzjonijiet fir-Renju Unit === Ir-Renju Unit, l-elezzjonijiet ġenerali kollha mill-1935 saru nhar ta' Ħamis, u din saret tradizzjoni, għalkemm mhux rekwiżit skont il-[[Dritt|liġi]] — li tgħid sempliċement li elezzjoni tista' ssir fi kwalunkwe jum "għajr is-Sibt, il-Ħadd, Lejliet il-[[Milied]], Jum il-Milied, il-Ġimgħa l-Kbira jew fi btajjel pubbliċi fi kwalunkwe parti tar-Renju Unit u fi kwalunkwe jum ta' luttu jew btala". Barra minn hekk, l-elezzjonijiet lokali normalment isiru fl-ewwel Ħamis ta' Mejju. L-Att dwar l-Amministrazzjoni Elettorali tal-2006 neħħa l-Ħamis tal-Ġimgħa Mqaddsa bħala jum li fih ma setgħetx tiġi skedata l-elezzjoni; qabel l-elezzjonijiet xi kultant kienu jiġu skedati t-Tlieta minflok il-Ħamis tal-Ġimgħa Mqaddsa. == [[Astroloġija]] == Il-Ħamis huwa allinjat mal-pjaneta Ġove u mas-simboli astroloġiċi tal-Ħut u tal-Qaws. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Ġranet tal-ġimgħa}} [[Kategorija:Ġranet|Ħamis]] ps34xp1lkx40kjech61bliv2fmy5yfe 333700 333634 2026-11-05T02:34:38Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333700 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cappella dello zodiaco, agostino di duccio, segni e pianeti 10,3 giove 2.jpg|daqsminuri|Bassoriliev fil-[[Kappella]] tal-[[Pjaneta|Pjaneti]] tat-Tempju ta' Malatesta, li juri rappreżentazzjoni ta' Ġove, il-pjaneta tal-Ħamis li tħaddan fiha ix-xorti, il-benesseri u r-rikkezza (opra ta' Agostino di Duccio).]] '''Il-Ħamis''' huwa l-jum fil-ġimgħa bejn [[l-Erbgħa]] u l-[[Il-Ġimgħa|Ġimgħa]]. Skont l-istandard internazzjonali ISO 8601, dan huwa r-raba' jum tal-ġimgħa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en|titlu="ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules"|sit=www.iso.org|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Fil-pajjiżi li jadottaw il-konvenzjoni tal-[[Il-Ħadd|Ħadd]] bħala l-ewwel jum, fosthom [[Malta]], il-Ħamis huwa l-ħames jum tal-ġimgħa.<ref>Jackson, Millie". Oxford Music Online. Oxford University Press. 22 September 2015. doi:10.1093/gmo/9781561592630.article.a2284707.</ref> == [[Etimoloġija]] == === Il-Jum ta' Thunor === Isem il-jum bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] ''Thursday'' jew bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] ''Donnerstag'' oriġina mill-Ingliż Antik ''þunresdæg'' u mill-Ingliż Nofsani ''Thuresday''. Il-jum ingħata isem l-alla ''Thunor'' bl-Ingliż Antik. ''Thunor'' u ''Thor'' oriġinaw minn isem l-alla Ġermaniku tar-ragħad, *''Thunraz'', li huwa l-ekwivalenti ta' Ġove fl-''interpretatio romana''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.etymonline.com/word/Thursday|titlu=Thursday - Etymology, Origin & Meaning|sit=etymonline|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Fil-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Rumanzi]], il-jum ingħata isem l-alla [[Imperu Ruman|Ruman]] Ġove, li kien l-alla tas-sema u tar-ragħad. Bil-[[Lingwa Latina|Latin]], il-jum kien magħruf bħala ''Iovis Dies'', jiġifieri "il-Jum ta' Ġove". Bil-Latin, il-ġenitiv jew il-possessiv ta' Ġove kien ''Iovis''/''Jovis'' u b'hekk fil-biċċa l-kbira tal-lingwi Rumanzi sar isem il-jum tal-Ħamis: bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]] ''giovedì'', bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] ''jueves'', bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] ''jeudi'', bil-lingwa Sarda ''jòvia'', bil-Katalan ''dijous'', bil-Galizjan ''xoves'' u bir-Rumen ''joi''. Dan huwa rifless ukoll fil-Welsh ''dydd Iau''.<ref>{{Ċita web|url=https://spy77cuan.website/account/register|titlu=SPY77 - Cara Daftar & Top Up Game Online Murah & Cepat|kunjom=SPY77|sit=ThemeForest|lingwa=id-ID|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Is-simbolu astroloġiku u astronomiku tal-pjaneta [[Ġove (pjaneta)|Ġove]] {{nowrap|(♃ [[File:Jupiter symbol (fixed width).svg|16px|Jupiter]])}} xi kultant jintuża biex jirrappreżenta l-Ħamis. Il-biċċa l-kbira tal-[[lingwi Ġermaniċi]] jsejħu l-jum għall-alla Ġermaniku tar-ragħad: ''Torsdag'' bid-Daniż, bin-Norveġiż u bl-Iżvediż, ''Hósdagur''/''Tórsdagur'' bil-lingwa tal-[[Gżejjer Faroe]], ''Donnerstag'' bil-Ġermaniż jew ''Donderdag'' bl-Olandiż. Il-Finlandiż u s-Sami tat-Tramuntana, żewġ lingwi mhux Ġermaniċi (Uraliċi), jisselfu l-kliem "Torstai" u "Duorastat". Bil-[[Lingwi Slavi|lingwa Slava]] estinta tal-Polabjan, isem il-jum kien ''peründan'', fejn Perun kien l-ekwivalenti Slav ta' Thor.<ref>Jakobson, Roman (1962). Selected writings: Comparative Slavic studies – Roman Jakobson – Google Books. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-010617-6.</ref> === Il-Jum ta' Vixnu/Buddha/Dattatrey === Fil-biċċa l-kbira tal-lingwi tal-[[Indja]], isem il-jum huwa ''गुरुवार (Guruvāra)'' jew ''बृहस्पतिवार (bŕhaspativār)'' – ''vāra'' li jfisser jum u ''Guru'' li huwa l-istil għal Bṛhaspati, guru tal-allat u reġġenti tal-pjaneta Ġove. Dan il-jum jimmarka l-qima ta' Vixnu u l-avatars tiegħu bħal Rama, Satjanarajana, Paraxurama, Narasima u l-Buddha, kif ukoll id-divinità Dattatreja fl-[[Ħinduiżmu|Induiżmu]]. Bis-Sanskritu, isem il-jum huwa Bṛhaspativāsaram (il-jum ta' Bṛhaspati). Bin-Nepaliż, isem il-jum huwa ''Bihivāra'', fejn ''Bihi'' oriġinat mill-forma iqsar ta' "Brhi" tal-kelma Bṛhaspati. Bit-Tajlandiż, isem il-jum huwa ''Wan Pharuehatsabodi'', filwaqt li bil-Ġavaniż Antik huwa ''Respati'' u bil-Baliniż huwa ''Wraspati'' – b'referenza għad-divinità Induista Bṛhaspati, assoċjata wkoll ma' Ġove. En kien divinità Ilirjana tal-qedem u f'ġieħu l-jum bl-Albaniż huwa "Enjte".<ref>Lurker, Manfred. ''The Routledge Dictionary of Gods and Goddesses, Devils and Demons'', Taylor & Francis e-Library, 2005. p. 57.</ref> Bil-lingwa Nahuatl, il-Ħamis huwa Tezcatlipotōnal (nah) li jfisser "il-jum ta' Tezcatlipoca". Bil-Ġappuniż, isem il-jum huwa 木曜日 (木 tirrappreżenta Ġove, 木星), skont it-tradizzjoni tal-Lvant tal-[[Asja]]. === Ir-raba' jum === Bil-[[lingwi Slavi]] u biċ-Ċiniż, isem il-jum ifisser "ir-raba'" (bis-[[Lingwa Slovakka|Slovakk]]: ''štvrtok'', biċ-Ċek: ''čtvrtek'', bis-Sloven: ''četrtek'', bil-[[Lingwa Pollakka|Pollakk]]: ''czwartek'', bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: четверг ''chetverg'', bil-Bulgaru: четвъртък, bis-Serbo-Bożnijaku u bil-[[Lingwa Kroata|Kroat]]: четвртак / ''četvrtak'', bil-Maċedonjan: четврток, bl-[[Lingwa Ukrena|Ukren]]: четвер ''chetver''). L-Ungeriż juża l-kelma Slava missellfa "csütörtök". Biċ-Ċiniż, isem il-jum huwa 星期四 ''xīngqīsì'' ("ir-raba' jum solari"). Bl-Estonjan isem il-jum huwa ''neljapäev'', li jfisser "ir-raba' jum" jew "ir-raba' jum tal-ġimgħa". Il-lingwi Baltiċi l-oħra wkoll jużaw it-terminu li jfisser "ir-raba' jum" (bil-[[Lingwa Latvjana|Latvjan]]: ''ceturtdiena'', bil-Litwan: ''ketvirtadienis'').<ref>{{Ċita web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english-polish/thursday|titlu=Thursday|data=2026-10-12|sit=dictionary.cambridge.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> === Il-ħames jum === Il-Griegi jużaw numru għal dan il-jum: Πέμπτη ''Pémpti'' jiġifieri "l-ħames", l-istess bħall-[[Lingwa Portugiża|Portugiż]] (''quinta-feira'', jiġifieri "l-ħames jum"), l-[[Ebrajk]]: יום חמישי (''Yom Khamishi'' – il-ħames jum) spiss miktub bħala 'יום ה ("Yom Hey"), u l-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: يوم الخميس (''Yaum al-Khamīs'' – il-ħames jum). B'għerq mill-Għarbi, il-kelma bl-Indoneżjan għall-Ħamis hija ''Kamis'', u b'mod simili ''Khamis'' bil-Malażjan u ''Kemis'' bil-Ġavaniż. Fil-liturġija Kattolika, il-Ħamis bil-Latin huwa ''feria quinta''. Bil-Portugiż, għad-differenza ta' [[lingwi Rumanzi]] oħra, il-Ħamis huwa ''quinta-feira,'' jiġifieri "l-ħames jum taċ-ċelebrazzjoni liturġika", li ġej mil-Latin ''feria quinta'' użat fit-testi [[Reliġjon|reliġjużi]] fejn il-jiem ma setgħux jiġu kkonsagrati lil allat pagani. Bl-Iżlandiż isem il-jum ifisser ukoll "il-ħames jum" (''Fimmtudagur''). Bil-[[lingwa Persjana]], il-Ħamis huwa ''panj-shanbeh'', li jfisser "il-ħames jum tal-ġimgħa". Bil-Vjetnamiż il-Ħamis huwa Thứ năm (li litteralment ifisser "il-jum numru ħamsa"). Tradizzjonalment il-Quakers kienu jirreferu għall-Ħamis bħala l-"Ħames Jum" sabiex jevitaw li jużaw l-isem Ingliż ta' ''Thursday'' b'oriġini pagani.<ref>{{Ċita web|url=https://iymc.org/calendarnames.html|titlu=Quaker Calendar Names, Iowa Yearly Meeting (Conservative)|sit=iymc.org|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Prattiki kulturali u reliġjużi == === Btajjel [[Kristjaneżmu|Kristjani]] === Fit-tradizzjoni Kristjana, il-Ħamis Imqaddes huwa l-Ħamis ta' qabel l-[[Għid]] — il-jum li fih seħħet l-Aħħar Ċena. Fir-[[Renju Unit]] dan il-jum partikolari huwa magħruf ukoll bħala ''Sheer Thursday'', u tradizzjonalment huwa jum li fih isir it-tindif u li fih isir l-għoti tal-flus għall-karità. Il-Ħamis Imqaddes jagħmel parti mill-Ġimgħa Mqaddsa. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, il-Ħamis huwa ddedikat lill-Appostli u lil San Nikola. L-''Octoechos'' fih innijiet dwar dawn it-temi, irranġati f'ċiklu ta' 8 ġimgħat, li jiġu kantati nhar ta' Ħamis matul is-sena kollha. Fl-aħħar tas-Servizzi Divini ta' nhar ta' Ħamis, l-aħħar tislima tibda bil-kliem: "J'Alla Kristu Sidna li hu Alla, permezz tal-interċessjonijiet ta' Omm Alla, tal-Appostli mqaddsa, glorjużi u li jistħoqqilhom kull tifħir, u ta' Missierna fost il-qaddisin Nikola, l-Arċisqof ta' Myra f'Lycia, li wettaq l-għeġubijiet…". Il-Ħamis tat-Tlugħ is-Sema jiġi ċċelebrat 40 jum wara l-Għid, meta Kristu tela' fis-Smewwiet. === [[Ħinduiżmu|Induiżmu]] === Fl-Induiżmu, il-Ħamis huwa assoċjat man-''Navagraha Brihaspati'', u d-devoti ta' din il-''graha'' fiha jsumu u jitolbu nhar ta' Ħamis. Il-jum huwa ddedikat lid-divinità Vixnu jew l-avatars tiegħu, fosthom Rama, Parxurama, Narasimha, Satjanarajan u l-Buddha. Madankollu, l-Erbgħa huwa ddedikat lill-avatars tiegħu ta' Krixna u Vitoba. Id-devoti normalment isumu f'dan il-jum f'ġieħ Vixnu u l-avatars tiegħu, speċjalment l-Induisti Vaixnava.<ref>{{Ċita web|url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/fasting-in-hinduism|titlu=Hindu Fasting - Vrat - Importance of fasting in Hinduism, Hindu Vrats|sit=Eshwar Bhakti|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=Weekly Rituals in the Practice of Hinduism|url=https://www.learnreligions.com/hindu-deities-rituals-for-week-1770073|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04|arkivju-data=2020-01-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200125070041/https://www.learnreligions.com/hindu-deities-rituals-for-week-1770073|url-status=dead}}</ref> Fl-Induiżmu, il-Ħamis (Guruvar jew Brihaspativar) huwa assoċjat ma' Brihaspati (Guru), id-divinità identifikata mal-pjaneta Ġove. Skont it-tradizzjoni Induista, bosta devoti jilbsu l-[[isfar]] nhar ta' Ħamis (Guruvar) bħala parti mill-osservanza assoċjata ma' Brihaspati (Guru).<ref>{{Ċita aħbar|data=2026-05-13|titlu=7 days, 7 Hindu gods: The spiritual meaning behind every day of the week|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/soul-search/7-days-7-hindu-gods-the-spiritual-meaning-behind-every-day-of-the-week/photostory/131047676.cms|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> === [[Iżlam]] === Fl-Iżlam, nhar ta' Ħamis il-Musulmani jiġu mħeġġa jsumu b'mod volontarju, flimkien ma' nhar ta' Tnejn.<ref>{{Ċita web|url=https://islamqa.info/|titlu=Fasting on Mondays and Thursdays or on Three Days of each Month? - Islam Question & Answer|sit=Islam-QA|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> === [[Ġudaiżmu]] === Fil-Ġudaiżmu, il-Ħamis jitqies bħala jum ta' sawm. Id-Didache wissew lill-Kristjani bikrin biex ma jsumux il-Ħamis biex jevitaw li jagħmlu bħall-Ġudaiżmu, u minflok issuġġerew li s-sawm isir il-Ġimgħa. Fil-Ġudaiżmu, it-Torah jinqara fil-pubbliku l-Ħamis filgħodu u jingħad it-talb penitenzjarju speċjali, sakemm ma jkunx hemm okkażjoni speċjali għall-ferħ li tikkanċellahom. === Fidi tad-Drużi === Formalment id-Drużi jiltaqgħu biex iqimu l-Ħamis filgħaxija, u l-membri kollha tal-komunità jinġabru flimkien kull nhar ta' Ħamis filgħaxija biex jiddiskutu l-kwistjonijiet lokali quddiem il-juhhāl li mhux midħla tas-sigrieti tal-fidi tad-Drużi, filwaqt li l-"uqqāl" jew l-"illuminati" midħla tal-kotba mqaddsa tad-Drużi jibqgħu jaqraw u jistudjaw l-iskritturi sagri tagħhom.<ref>Samy S. Swayd (2009). The A to Z of the Druzes. Rowman & Littlefield. p. xxxix. <nowiki>ISBN 978-0-8108-6836-6</nowiki>.</ref> === Prattiki internazzjonali === Fil-[[Finlandja]] u fl-[[Żvezja|Iżvezja]], nhar ta' Ħamis tradizzjonalment jieklu s-soppa tal-piżelli.<ref>{{Ċita web|url=https://finland.fi/life-society/pea-soup-tradition-is-weekly-tbt-passion-in-finland/|titlu=Pea soup tradition is weekly #TBT passion in Finland|kunjom=Raiskila|isem=Erja|data=2017-01-04|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> Fl-[[Indoneżja]] u fil-[[Malażja]], l-ilbies tradizzjonali tal-batik normalment jintlibes il-Ħamis, speċjalment fl-istituzzjonijiet edukattivi u tal-gvern. Għall-[[Buddiżmu|Buddisti]] Tajlandiżi, il-Ħamis jitqies bħala l-"Jum tal-[[Għalliem]]", u jemmnu li wieħed għandu jibda l-[[edukazzjoni]] tiegħu f'dan il-jum. L-istudenti Tajlandiżi għadhom jagħtu ġieħ lill-għalliema tagħhom f'ċerimonja speċifika li ssir f'jum partikolari li dejjem ikun il-Ħamis. Fl-universitajiet Tajlandiżi, il-jum tal-gradwazzjoni, għalkemm ivarja minn università għall-oħra, kważi dejjem ikun il-Ħamis. Fil-kalendarju solari Tajlandiż, il-[[lewn]] assoċjat mal-Ħamis huwa l-oranġjo. Fl-Istati Uniti, Thanksgiving Day hija festa annwali li tiġi ċċelebrata fir-raba' Ħamis ta' Novembru. === Avvenimenti konvenzjonali ta' kull ġimgħa === Fl-[[Awstralja]], il-biċċa l-kbira tal-premieres tal-films taċ-ċinema jintwerew nhar ta' Ħamis. Barra minn hekk, il-biċċa l-kbira tal-Awstraljani jitħallsu l-Ħamis, jew kull ġimgħa jew kull ħmistax. L-istabbilimenti tal-ħwienet iħarsu lejn dan il-fatt bħala opportunità biex idumu miftuħin iktar mis-soltu, ġeneralment sad-9 pm, għax il-biċċa l-kbira taċ-ċekkijiet jitħallsu sal-Ħamis filgħodu. Fin-Norveġja, il-Ħamis tradizzjonalment kien il-jum meta l-biċċa l-kbira tal-ħwienet u l-istabbilimenti jdumu miftuħin iktar fit-tul mill-jiem l-oħra tal-ġimgħa, għalkemm il-maġġoranza tal-ħwienet issa saru jiftħu sat-8 jew sad-9 ta' filgħaxija fil-jiem tax-xogħol. Fis-snin 70 u 80 tas-seklu 20 fl-[[Unjoni Sovjetika]] l-Ħamis kien "il-Jum tal-Ħut" (Рыбный день, ''Rybny den''), meta l-istabbilimenti tal-ikel nazzjonali suppost kellhom iservu l-ħut (minflok il-laħam). Għall-istudenti postsekondarji u universitarji, xi kultant il-Ħamis jitqies bħala l-Ġimgħa l-ġdida. Spiss ma jkunx hemm lezzjonijiet jew ma tantx ikun hemm lezzjonijiet nhar ta' Ġimgħa u jkun hemm iktar opportunitajiet biex isiru festini l-Ħamis billejl u jistrieħu l-Ġimgħa. B'hekk, xi kultant il-Ħamis jissejjaħ bħala l-"jum tax-xorb". === Elezzjonijiet fir-Renju Unit === Ir-Renju Unit, l-elezzjonijiet ġenerali kollha mill-1935 saru nhar ta' Ħamis, u din saret tradizzjoni, għalkemm mhux rekwiżit skont il-[[Dritt|liġi]] — li tgħid sempliċement li elezzjoni tista' ssir fi kwalunkwe jum "għajr is-Sibt, il-Ħadd, Lejliet il-[[Milied]], Jum il-Milied, il-Ġimgħa l-Kbira jew fi btajjel pubbliċi fi kwalunkwe parti tar-Renju Unit u fi kwalunkwe jum ta' luttu jew btala". Barra minn hekk, l-elezzjonijiet lokali normalment isiru fl-ewwel Ħamis ta' Mejju. L-Att dwar l-Amministrazzjoni Elettorali tal-2006 neħħa l-Ħamis tal-Ġimgħa Mqaddsa bħala jum li fih ma setgħetx tiġi skedata l-elezzjoni; qabel l-elezzjonijiet xi kultant kienu jiġu skedati t-Tlieta minflok il-Ħamis tal-Ġimgħa Mqaddsa. == [[Astroloġija]] == Il-Ħamis huwa allinjat mal-pjaneta Ġove u mas-simboli astroloġiċi tal-Ħut u tal-Qaws. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Ġranet tal-ġimgħa}} [[Kategorija:Ġranet|Ħamis]] 5dyx7syomwntwo6hyetzwe9jkquy2ia 0 34736 333729 333417 2026-11-05T09:04:13Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333729 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Ġorġ Peresso''' (imwieled fl-1939 fil-Birgu) huwa kittieb, poeta u xandar Malti. Huwa magħruf għall-kontribut tiegħu fil-letteratura Maltija u fix-xandir, fejn ħadem għal aktar minn ħamsin sena. Kiteb rumanzi, poeżiji, drammi u xogħlijiet għar-radju, u rċieva diversi premjijiet letterarji u rikonoxximenti għax-xogħol tiegħu fix-xandir. Fl-2018 ingħata l-Midalja għall-Qadi tar-Repubblika għall-kontribut tiegħu fil-kultura u fix-xandir.<ref name=":1">{{Ċita |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/91656/republic_day_2018__honours_and_awards |titlu=Republic Day 2018: Honours and Awards |pubblikatur=MaltaToday}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Peresso twieled il-Birgu fl-1939. Huwa studja fil-Kulleġġ De La Salle fil-Kottonera u kompla l-istudji tiegħu f'istituzzjonijiet tat-tagħlim reliġjuż f'Malta u barra minn Malta. Studja l-letteratura u l-filosofija fl-Italja, f'Treviso u Brescia, u kiseb grad ta' master's fit-teoloġija spiritwali mit-Teresianum f'Ruma. Studja wkoll il-komunikazzjoni f'St Gabriel's College fl-Ingilterra.<ref name=":1" /> == Karriera fix-xandir == Peresso kellu karriera ta' aktar minn ħamsin sena fix-xandir. Ħadem fil-Public Broadcasting Services (PBS), fejn okkupa diversi karigi amministrattivi u editorjali, fosthom Viċi Kap tal-Programmi tat-Televiżjoni, Kap tat-Taqsima tal-Kultura u d-Drama, u Kap Eżekuttiv ta' Radju Malta. Kellu wkoll sehem fit-tmexxija u l-iżvilupp tal-istazzjon tar-radju kulturali FM Bronja. Bħala xandar, kiteb, ipproduċa u ppreżenta programmi għar-radju u t-televiżjoni. Huwa magħruf ukoll bħala kummentatur ta' avvenimenti nazzjonali u reliġjużi. Ix-xogħol tiegħu fix-xandir ġie rikonoxxut mill-Awtorità tax-Xandir f'Malta f'diversi okkażjonijiet.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/news-en/taht-il-qoxra-gorg-peresso/ |titlu=Taħt il-Qoxra: Ġorġ Peresso |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |arkivju-data=2026-01-14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260114002744/https://ktieb.org.mt/news-en/taht-il-qoxra-gorg-peresso/ |data-aċċess=2026-10-27 |url-status=dead}}</ref> == Kitba letterarja == Il-produzzjoni letterarja ta' Peresso tinkludi rumanzi storiċi, soċjali u psikoloġiċi, ġabriet ta' poeżiji, kotba għat-tfal u xogħlijiet għat-teatru u r-radju. Huwa ppubblika wkoll poeżiji bit-Taljan u bl-Ingliż. Fost l-ewwel xogħlijiet tiegħu hemm il-kotba għat-tfal ''Karamella Karamellu'' u ''Kikku u Sika'', it-tnejn ippubblikati fl-1980 u marbuta ma' karattri televiżivi. Fil-qasam tal-poeżija, ippubblika ''Għażilt li Nħobb'' (1987), ''Silenzi per una notte'' (1998), magħruf ukoll bħala ''Is-Silenzji ta' Lejl Wieħed'', u ''Ħsibijiet Sempliċi'' (2018), li deher ukoll bl-isem Ingliż ''Simple Thoughts''. Peresso kkontribwixxa wkoll għall-opra Maltija permezz tal-kitba tal-librett tal-opra ''Swar'', parti mit-triloġija ''Belt il-Bniedem''. <ref name=":1" /> == Premjijiet u rikonoxximenti == Matul il-karriera tiegħu, Peresso rċieva diversi premjijiet għall-kitba letterarja u għax-xogħol tiegħu fix-xandir. Fl-2000, il-ktieb tiegħu ''Ħajja ta' Kelb'' ingħata Premju Speċjali mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |arkivju-data=2026-10-12 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261012160710/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |data-aċċess=2026-10-27 |url-status=dead}}</ref> Fl-2019, ir-rumanz ''Il-Wiċċ l-Ieħor'', ippubblikat minn Horizons, rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tar-rumanzi bil-Malti u bl-Ingliż. Ix-xogħol ġie tradott għall-Ingliż minn Irene Mangion bit-titlu ''The Other Face''.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |arkivju-data=2026-10-13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261013014742/https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |data-aċċess=2026-10-27 |url-status=dead}}</ref> Minbarra l-premjijiet letterarji, Peresso rebaħ il-Premju Francis Ebejer għall-kitba ta' drammi għar-radju u x-xogħlijiet tiegħu ġew rikonoxxuti mill-Awtorità tax-Xandir f'Malta f'diversi okkażjonijiet. Fl-2016 ingħata l-premju One Tribute għall-kontribut tiegħu fil-kultura u fix-xandir. Fl-2018 ġie onorat bil-Midalja għall-Qadi tar-Repubblika.<ref name=":1" /> == Referenzi == {{Referenzi}} {{DEFAULTSORT:Peresso, Ġorġ}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Xandara Maltin]] [[Kategorija:Poeti Maltin]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1939]] [[Kategorija:Nies mill-Birgu]] a8xj1zkbatka4jfqupkki6g9rlf9kgv 0 34740 333704 333296 2026-11-05T03:04:43Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333704 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Joseph Muscat''' (16 ta' Diċembru 1934 – 28 ta' Jannar 2022), magħruf ukoll bħala Ġużeppi Muscat, kien storiku marittimu, awtur, [[għalliem]] u restawratur Malti. Huwa kien speċjalizzat fl-istorja tal-bastimenti Maltin, il-flotta tal-[[Ordni ta' San Ġwann]] u d-dgħajjes tradizzjonali tal-gżejjer [[Maltin]]. Kellu sehem fit-twaqqif tal-[[Mużew Marittimu ta’ Malta|Mużew Marittimu]] ta' Malta u ppubblika diversi studji dwar il-wirt marittimu tal-pajjiż. Fl-2000, il-ktieb tiegħu ''The Dgħajsa and Other Traditional Maltese Boats'' ġie ppremjat fil-kategorija tal-Melitensia fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]].<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-joseph-muscat-the-grandad-of-maltese-maritime-history.937383 |titlu=Appreciation: Joseph Muscat: the 'grandad' of Maltese maritime history |pubblikatur=Times of Malta |data=2022 |}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/ |titlu=The History of the National Book Prize |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |4= |arkivju-data=2026-03-10 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260310095959/https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/ |data-aċċess=2026-10-28 |url-status=dead}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Muscat twieled fir-[[Ir-Rabat (Malta)|Rabat]], Malta, fis-16 ta' Diċembru 1934. Kien l-iżgħar fost ħamest aħwa. Minn età żgħira żviluppa interess fix-xogħol tal-injam u fil-bini ta' mudelli ta' bastimenti, interess li aktar tard wasslu għar-riċerka dwar l-istorja marittima Maltija. Ta' madwar tmintax-il sena, waqt li kien jaħdem bħala skrivan mar-Royal Air Force, beda jirrestawra mudelli antiki ta' bastimenti fil-Mużew Nazzjonali. Biex iwettaq dan ix-xogħol, għamel riċerka dwar il-bastimenti u l-istorja navali, qasam li dak iż-żmien kien għadu relattivament ftit studjat f'Malta. Bejn l-1969 u l-1971 attenda St Michael's Training College, fejn ħejja ruħu għall-karriera fit-tagħlim. Ix-xogħol akkademiku tiegħu kien jinkludi studju dwar l-istorja tal-bastimenti bil-qlugħ fl-ibħra Maltin, mill-perjodu [[Feniċi|Feniċju]] sa qabel il-wasla tal-[[Ordni ta' San Ġwann|Kavallieri ta' San Ġwann]].<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-joseph-muscat-the-grandad-of-maltese-maritime-history.937383 |titlu=Appreciation: Joseph Muscat: the 'grandad' of Maltese maritime history |pubblikatur=Times of Malta }}</ref> == Riċerka u ħidma fil-qasam marittimu == Muscat kien wieħed mir-riċerkaturi ewlenin tal-istorja marittima Maltija. L-interessi tiegħu kienu jinkludu l-bastimenti tal-Ordni ta' San Ġwann, l-iżvilupp tad-dgħajjes tradizzjonali Maltin, il-graffiti marittimi u l-pitturi ex-voto marittimi, kif ukoll l-istorja tal-kostruzzjoni tal-bastimenti. Fl-1988 inħatar segretarju tal-kumitat proviżorju mwaqqaf biex jitwaqqaf il-[[Mużew Marittimu ta’ Malta|Mużew Marittimu ta' Malta]]. Meta l-binja tal-forn navali antik fil-Birgu ntgħażlet biex tilqa' l-mużew, Muscat għen fit-twaqqif tiegħu. Minbarra r-riċerka storika, ħadem fuq ir-restawr ta' mudelli antiki ta' bastimenti u bena mudelli dettaljati ta' vapuri storiċi.<ref>{{Ċita web |url=https://heritagemalta.mt/news/donation-of-extensive-collection-to-the-malta-maritime-museum/ |titlu=Donation of extensive collection to the Malta Maritime Museum |pubblikatur=Heritage Malta |}}</ref> Muscat għamel riċerka f'arkivji u kollezzjonijiet barra minn Malta, fosthom f'[[Venezja]], fejn studja dokumenti storiċi relatati mal-istorja navali. Il-pubblikazzjonijiet tiegħu kkontribwew għad-dokumentazzjoni ta' bastimenti li kienu jintużaw fl-ibħra Maltin u fil-[[Mediterran]], u għall-preservazzjoni tat-tagħrif dwar tradizzjonijiet marittimi li maż-żmien kienu qed jintilfu.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2011-02-13/local-news/A-Man-who-gave-us-back-part-of-our-history-287577 |titlu=A Man who gave us back part of our history |pubblikatur=The Malta Independent|}}</ref> == Kitbiet u pubblikazzjonijiet == Muscat ippubblika bosta kotba u artikli dwar l-istorja navali u marittima ta' Malta. Ix-xogħlijiet tiegħu jittrattaw tipi differenti ta' bastimenti, l-istorja tal-flotta tal-Ordni ta' San Ġwann, il-kummerċ marittimu, il-graffiti fuq il-bastimenti u l-arti marbuta mat-tradizzjonijiet marittimi. Fl-1999 ippubblika ''The Dgħajsa and Other Traditional Maltese Boats'', studju dwar id-dgħajjes tradizzjonali Maltin. Il-ktieb jiddeskrivi diversi tipi ta' dgħajjes, fosthom id-[[dgħajsa tal-pass]], il-[[luzzu]], il-[[firilla]], il-[[kajjikk]] u d-[[dgħajsa ta' Għawdex]]. Jinkludi wkoll tagħrif dwar il-kostruzzjoni tagħhom, l-użu tagħhom fis-sajd u fit-trasport, u t-terminoloġija marittima Maltija. Barra minn hekk, jiddiskuti r-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] tat-8 ta' Settembru u d-dgħajjes li kienu jintużaw fil-portijiet Maltin.<ref>{{Ċita web |url=https://www.patrimonju.org/books/the-dghajsa-and-other-traditional-maltese-boats |titlu=The Dghajsa and Other Traditional Maltese Boats |pubblikatur=Fondazzjoni Patrimonju Malti |}}</ref> Fl-2000 ippubblika ''Il-Flotta ta' l-Ordni ta' San Ġwann'' u ''The Xprunara'', studju dwar bastiment tradizzjonali li kien jintuża f'Malta għal diversi sekli. Fl-2001 ippubblika ''The Lateen-Rigged Maltese Brigantine'', dwar l-iżvilupp u l-użu tal-brigantin Malti. Fost xogħlijiet oħra tiegħu hemm ''Il-Graffiti Marittimi Maltin'' (2002), ''Il-Kwadri Ex-Voto Marittimi Maltin'' (2003) u ''Sails Round Malta: Types of Sea Vessels 1600 BC–1900 AD'' (2008).<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-joseph-muscat-the-grandad-of-maltese-maritime-history.937383 |titlu=Appreciation: Joseph Muscat: the 'grandad' of Maltese maritime history |pubblikatur=Times of Malta |}}</ref><ref>{{Ċita web |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/95341 |titlu=The xprunara |pubblikatur=Università ta' Malta |}}</ref> ''Sails Round Malta'', ippubblikat fl-2008, huwa wieħed mill-aktar xogħlijiet estensivi tiegħu. Dan il-ktieb ta' 516-il paġna jiddokumenta diversi tipi ta' bastimenti li kienu jbaħħru fl-ibħra Maltin mill-antikità sal-bidu tas-seklu 20, u jinkludi illustrazzjonijiet dettaljati tal-bastimenti. == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2000, ''The Dgħajsa and Other Traditional Maltese Boats'' ġie rikonoxxut fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tal-Melitensia, li tinkludi pubblikazzjonijiet relatati mal-istorja u l-wirt kulturali Malti.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/ |titlu=The History of the National Book Prize |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |4= |arkivju-data=2026-03-10 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260310095959/https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/ |data-aċċess=2026-10-28 |url-status=dead}}</ref> Fl-2001 ingħata l-[[Midalja għall-Qadi tar-Repubblika]] u ġie onorat ukoll bil-Croce dell'Ordine al Merito Melitense għall-ħidma tiegħu fl-istorja marittima u għall-kontribut tiegħu fit-twaqqif tal-Mużew Marittimu. Fl-2011, l-[[Università ta' Malta]] tatu grad ta' Master of Arts fil-Filosofija honoris causa. Fl-2012, il-Kunsill Lokali tar-Rabat tah il-premju Ġieħ ir-Rabat.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-joseph-muscat-the-grandad-of-maltese-maritime-history.937383 |titlu=Appreciation: Joseph Muscat: the 'grandad' of Maltese maritime history |pubblikatur=Times of Malta |}}</ref> == Mewt == Joseph Muscat miet fit-28 ta' Jannar 2022. Wara mewtu, ġie mfakkar għall-kontribut tiegħu għar-riċerka dwar l-istorja marittima Maltija u għall-ħidma tiegħu fil-preservazzjoni ta' dokumenti, mudelli u artefatti marbuta mal-wirt marittimu tal-gżejjer Maltin.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-joseph-muscat-the-grandad-of-maltese-maritime-history.937383 |titlu=Appreciation: Joseph Muscat: the 'grandad' of Maltese maritime history |pubblikatur=Times of Malta |}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} co22qbtrozb01qnw0d6vfyiaheqriue 0 34743 333727 333416 2026-11-05T08:32:22Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333727 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Vincent Vella''' huwa kittieb, drammaturgu u edukatur [[Maltin|Malti]], magħruf għall-kitbiet tiegħu bil-Malti u bl-Ingliż. Kiteb rumanzi, stejjer qosra u drammi għat-teatru u għar-radju. Huwa rebaħ diversi premjijiet letterarji f’[[Malta]] u barra minn Malta, fosthom il-Premju Speċjali tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb fl-2000 għall-ġabra ta’ stejjer għat-tfal ''Żiffa u Stejjer Oħra''. Kiseb ukoll rikonoxximent internazzjonali permezz tal-parteċipazzjoni tiegħu fil-kompetizzjoni tal-kitba ta’ drammi għar-radju tal-[[BBC]] World Service.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |titlu=L-Istorja tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |4= |arkivju-data=2026-10-12 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261012160710/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/l-istorja-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb/ |data-aċċess=2026-10-28 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/not-just-a-lot-of-drama.219202 |titlu=Not just a lot of drama |pubblikatur=Times of Malta |}}</ref> == Edukazzjoni u karriera == Vella studja fl-[[Università ta' Malta]] u fl-Università ta' Exeter fir-[[Renju Unit]]. Huwa kellu karriera twila fil-qasam tal-edukazzjoni u għallem il-pedagoġija fl-Università ta' Malta, fejn serva wkoll bħala direttur tal-programm tal-Istudji bażiċi. Barra minn hekk, ta lekċers dwar il-letteratura bil-lingwa Ingliża miktuba minn awturi Maltin.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/not-just-a-lot-of-drama.219202 |titlu=Not just a lot of drama |pubblikatur=Times of Malta ||lingwa=Ingliż}}</ref> == Kitbiet letterarji == Vella kiteb kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż, u xi xogħlijiet tiegħu ġew ippubblikati wkoll bis-Sloven. Il-kitbiet tiegħu jinkludu stejjer qosra, rumanzi u drammi li ġew ippubblikati, imtellgħin fit-teatru jew imxandra fuq ir-radju.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/not-just-a-lot-of-drama.219202 |titlu=Not just a lot of drama |pubblikatur=Times of Malta |lingwa=Ingliż}}</ref> Fost il-kotba tiegħu hemm ir-rumanz bl-Ingliż ''Inside the Horse'' u l-ġabra ta' stejjer ''Mark of Cain''. Fil-Malti ppubblika, fost xogħlijiet oħra, ''Żiffa u Stejjer Oħra'' u ''Donna Żukketta u Stejjer Oħra''. Il-ktieb ''Żiffa u Stejjer Oħra'' ġie ppubblikat minn Merlin Publishers fl-1999 u għandu 82 paġna.<ref>{{Ċita web |url=https://bdlbooks.com/product/ziffa-u-stejjer-ohra/ |titlu=Żiffa u stejjer oħra |pubblikatur=BDL Books}}</ref><ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2005-09-24/local/Vince-Vella-Wins-BBC-prize-for-second-time-81534 |titlu=Vince Vella Wins BBC prize for second time |pubblikatur=The Malta Independent |lingwa=Ingliż}}</ref> '''Żiffa u Stejjer Oħra''' hija ġabra ta' stejjer għat-tfal miktuba minn Vella u ppubblikata minn [[Merlin Publishers]] fl-1999. Il-ktieb ġie inkluż fil-kategorija tal-Premju Speċjali fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] tal-2000.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/ |titlu=The History of the National Book Prize |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2026-03-10 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260310095959/https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/ |data-aċċess=2026-10-28 |url-status=dead}}</ref> == Drammi == Vella kiseb reputazzjoni bħala drammaturgu permezz tax-xogħlijiet tiegħu għat-teatru u għar-radju. Huwa kien fost ir-rebbieħa tal-kompetizzjoni nazzjonali tal-kitba għat-teatru [[Francis Ebejer]] f'diversi okkażjonijiet. Fl-2005, il-ġabra ta' drammi tiegħu ''Bagalja Ħolm'' rebħet premju letterarju fil-kategorija tad-drama.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2005-09-24/local/Vince-Vella-Wins-BBC-prize-for-second-time-81534 |titlu=Vince Vella Wins BBC prize for second time |pubblikatur=The Malta Independent |lingwa=Ingliż}}</ref> Fil-qasam tad-drammi għar-radju, Vella rebaħ il-kompetizzjoni tal-BBC World Service Radio Playwriting Competition bħala rebbieħ reġjonali għall-Ewropa fl-1995, fl-2005 u fl-2007. Fost id-drammi tiegħu li kisbu dan ir-rikonoxximent hemm ''Ernesto Panza'', ''The Pardon Beggars'' u ''Valeriana – The Titan's Rock''. ''Ernesto Panza'' xxandar ukoll fuq il-BBC World Service fl-2000.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/not-just-a-lot-of-drama.219202 |titlu=Not just a lot of drama |pubblikatur=Times of Malta |lingwa=Ingliż}}</ref> Diversi drammi tiegħu ttellgħu f'Malta, fosthom fit-[[Teatru Manoel]] u f'postijiet teatrali oħra. Ix-xogħlijiet tiegħu jittrattaw esperjenzi umani u soċjali u jinkludu elementi ta' umoriżmu u kritika soċjali.<ref>{{Ċita |url=https://www.independent.com.mt/articles/2005-04-15/news/lets-do-lunch-vince-vella-74247/cookie-declaration |titlu=Let's Do Lunch: Vince Vella |pubblikatur=The Malta Independent ||lingwa=Ingliż}}</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Matul il-karriera tiegħu, Vella kiseb diversi premjijiet għall-kitba letterarja u drammatika tiegħu. Fost dawn hemm: 2000: Premju Speċjali tal-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] għal ''Żiffa u Stejjer Oħra''. 2005: Premju letterarju fil-kategorija tad-drama għal ''Bagalja Ħolm''. 2011: Premju letterarju fil-kategorija tar-rumanzi għal ''Slippery Steps: A Maltese Odyssey''. 1995, 2005 u 2007: Rebbieħ reġjonali għall-Ewropa fil-kompetizzjoni tal-kitba ta' drammi għar-radju tal-BBC World Service.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/ |titlu=The History of the National Book Prize |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2026-03-10 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260310095959/https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/ |data-aċċess=2026-10-28 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/not-just-a-lot-of-drama.219202 |titlu=Not just a lot of drama |pubblikatur=Times of Malta ||lingwa=Ingliż}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} plgrc0vxyumnaltrcfh4drf97jzrncc 0 34752 333730 333402 2026-11-05T09:13:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333730 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Łódź''' ( {{MSAPI|/wut͡ɕ/}} {{Awdjo|Pl-Łódź-3.ogg}} ), spiss miktuba mingħajr dijakritiċi '''Lodz''' bl- [[Lingwa Franċiża|Ingliż]], hija r-raba' l-akbar belt fil-Polonja <ref>{{Ċita web|url=https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/123316/Wroclaw-wyprzedzil-Lodz-i-jest-trzecim-najwiekszym-miastem-Polski|titlu=Wrocław wyprzedził Łódź i jest trzecim największym miastem Polski|sit=Radio Wrocław|lingwa=pl|data-aċċess=2022-09-30}}.</ref> skont il-popolazzjoni u l- belt kapitali tal- powiat ta' Łódź-Lvant u l- vojvodati ta' Łódź . L-istorja tiegħu hija dik ta’ raħal żgħir ’il bogħod mir-rotot ewlenin tal-komunikazzjoni li f’inqas minn seklu sar ċentru industrijali kbir u t-tieni l-akbar belt fil-Polonja. Din is-sitwazzjoni hija marbuta mal-pożizzjoni tal-fruntiera tal-Polonja mill-1815 'il quddiem. Huwa responsabbli għal diversi żvantaġġi li jispjegaw it-tnaqqis qawwi tal-belt.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Chabert Louis |date=Journées d'études des 27-29 septembre 1983 |title=Les paradoxes de Lodz, métropole industrielle, Les métropoles des villes d'activité spécifique |journal=Centre d'études des espaces industriels de Bordeaux |language=français |page=159-192}}.</ref> == Ġeografija == Łódź tkopri erja ta’ madwar 293 kilometru kwadru u tinsab fiċ-ċentru tal-[[Polonja]]. Il-belt tinsab fl-artijiet baxxi tal-Pjanura Ewropea Ċentrali, b’elevazzjoni li ma taqbiżx it-300 metru. Topografikament, ir-reġjun ta’ Łódź ġeneralment huwa kkaratterizzat minn pajsaġġ ċatt, b’diversi artijiet għoljin biss li ma jaqbżux il-50 metru ’l fuq mil-livell tat-terren. Il-ħamrija hija predominantement ramlija (62%) segwita minn tafal (24%), ħama (8%), u formazzjonijiet organoġeniċi (6%) minn artijiet mistagħdra reġjonali. Il-kopertura tal-foresta (ekwivalenti għal 4.2% tal-pajjiż kollu) hija konsiderevolment baxxa meta mqabbla ma’ bliet, reġjuni u provinċji oħra tal-[[Polonja]]. == Storja == '''<big>Medju Evu</big>''' Fil-[[Medjuevu|Medju Evu]], Łódź kien raħal żgħir ta’ madwar 400 abitant f’żona miftuħa. L-ewwel rekord bil-miktub dwaru jmur lura għall-1332. Kien jinsab ħdejn is-sors tax-Xmara Łódka, nixxiegħa żgħira li l-ilmijiet tagħha, billi jiffurmaw għadira wara diga, jiċċirkolaw lejn il-punent lejn ix-Xmara Warta fil-baċir tal-Oder. Il-korsa tagħha sussegwentement ġiet midfuna. Iż-żewġ bliet l-eqreb kienu Zgierz fit-tramuntana u Pabianice; Piotrków Trybunalski, il-belt kapitali tal-vojvodati, kienet madwar 40 kilometru aktar fin-nofsinhar<ref>{{Ċita web|url=https://culture.pl/en/article/lodz-a-city-built-on-peaceful-co-existence|titlu=Łódź: The City Built by Many Cultures|sit=Culture.pl|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. '''<big>L-era kontemporanja</big>''' Fl-1815, il-[[Kungress ta’ Vjenna]] rxoxta lill-Polonja bħala saltna, iżda taħt il-ħakma taż-Żar Alessandru I, li kien il-monarka tagħha. Ħuh, il-Gran Duka Kostantinu Pavlovich, ingħata l-kompitu mill-Ministru tal-Finanzi Drucki-Lubecki li jindustrijalizza l-pajjiż. Peress li Łódź kienet miżmuma bħala fewdu mill-kuruna rjali, il-kontroll tal-art hemmhekk ma kienx problema. Il-foresta fil-lvant, barra minn hekk, kellha status ta’ “gvern” (stat). Fl-1823, belt rettangolari li tkejjel 450 x 370 metru, bi pjazza ċentrali, twaqqfet fin-nofsinhar tax-xmara. Il-kumpless għadu jeżisti llum madwar Pjazza ''Wolności''. Il-popolazzjoni laħqet l-4,700 abitant fl-1831. Kienet magħmula minn 82% artiġjani ta’ oriġini Ġermaniża, inkluża minoranza żgħira Lhudija. Kienu primarjament impjegati fil-manifattura tal-ħwejjeġ<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Łódź|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_%C5%81%C3%B3d%C5%BA&oldid=1373486039|data-aċċess=2026-10-29|lingwa=en|data=2026-09-06|iktar=Page Version ID: 1373486039}}</ref>. Imbagħad ġiet ir-[[Rivolta ta’ Novembru]], li ġiet soppressa brutalment. Il-[[Polonja]] tilfet, flimkien mal-istatus tagħha bħala saltna, il-ftit awtonomija li kienet ingħatatilha mit-[[Trattat ta’ Vjenna]]. L-ibliet ta’ Zgierz u Pabianice, li kienu ddedikati għall-produzzjoni tas-suf, tilfu l-klijentela tagħhom għaliex l-armata Pollakka, li kienu fornituri ewlenin għaliha, ġiet xolta. B’kuntrast, Łódź rat il-vokazzjoni tagħha għat-tkabbir tal-qoton ikkonfermata. Din l-industrija żviluppat lil hinn mill-aspettattivi kollha grazzi għal influss konsiderevoli ta’ nies, prinċipalment mir-[[Renju tal-Prussja]], li l-fruntiera tiegħu kienet inqas minn 100 kilometru lejn il-punent. Fl-1865, mill-35,000 abitant irreġistrati, 44% kienu Ġermaniżi u 21% Lhud. Il-forza tax-xogħol Pollakka kienet għadha tikkostitwixxi minoranza sinifikanti ta’ 36%. L-aktar suċċess simboliku kien dak ta’ Ludwig Gayer, sid ta’ fabbrika żgħira fis-Sassonja, li lilu l-awtoritajiet taw kull faċilità bħala premju għal attitudni kompliċi matul ir-rivolta<ref>{{Ċita web|url=https://www.isbomc27.uni.lodz.pl/the-story-of-lodz|titlu=The story of Lodz|sit=www.isbomc27.uni.lodz.pl|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. Dan it-tkabbir jippresupponi ppjanar spazjali. L-aktar teorija aċċettata b'mod wiesa' hija li t-tieni ċentru urban inħoloq madwar tliet kilometri aktar fin-nofsinhar biex jieħu vantaġġ mill-ilmijiet tal-Jasien, nixxiegħa żgħira oħra li wkoll tisfa' fil-Warta. L-għaqda taż-żewġ żoni tirriżulta mill-iżvilupp konverġenti ta' kull ċentru, mill-Jasien lejn it-tramuntana u mil-Łódka lejn in-nofsinhar. Il-qafas spazjali, implimentat mill-1840 'il quddiem, għandu forma simmetrika bħal żigarella fuq kull naħa tat-triq li twassal għal Piotrków Trybunalski, li saret l-arterja ewlenija tal-metropoli, twila erba' kilometri, taħt l-isem Piotrkowska. Il-pjan taċ-ċentru ta' Łódź tal-lum huwa wirt minn din iż-żonazzjoni agro-pastorali ġerarkika: l-uċuħ tar-raba' tal-kittien ġew relegati għall-periferija; lejn iċ-ċentru kien hemm imtieħen tal-kittien u mbagħad imtieħen tal-insiġ li jikkombinaw il-kittien u l-qoton. F'kull blokk, l-urbanizzazzjoni b'ħafna aspetti (djar, workshops, ħwienet, imħażen) isseħħ fil-fond sakemm l-ispazju jkun saturat<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=History of Łódź|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=History_of_%C5%81%C3%B3d%C5%BA&oldid=1373486039|data-aċċess=2026-10-29|lingwa=en|data=2026-09-06|iktar=Page Version ID: 1373486039}}</ref>. '''<big>Punteġġi u żviluppi (1815–1918)</big>''' Fl-1820, il-gvern tar-Renju tal-Kungress għażel lil Łódź u l-inħawi rurali tagħha għal żvilupp industrijali ppjanat ċentralment. Rajmund Rembieliński, kap tal-Kunsill Amministrattiv u prefett ta' Masovia, sar il-president ta' kummissjoni li suddividiet ix-xogħlijiet f'żewġ fażijiet ewlenin; l-ewwel waħda (1821–23) kienet tinkludi l-ħolqien ta' ċentru tal-belt ġdid bi kwadru ottagonali (post kontemporanju Wolności; Pjazza tal-Libertà) u rranġa allotments ta' djar fuq art ħadra li tinsab fin-nofsinhar tas-suq il-qadim; it-tieni stadju (1824–28) kien jinvolvi l-istabbiliment ta' kolonji ta' fabbriki tal-qoton u sistema ta' toroq lineari flimkien ma' triq arterjali mit-tramuntana għan-nofsinhar, Piotrkowska. Ħafna mid-djar bikrija kienu kmamar żgħar tal-injam mibnija għal akkomodazzjoni ta' nissieġa (domy tkaczy). Matul dan iż-żmien, numru kbir ta' artiġjani Ġermaniżi stabbilew ruħhom fil-belt, imħeġġa minn eżenzjonijiet minn obbligi fiskali. L-istabbiliment tagħhom fil-Polonja kien imħeġġeġ mill-filosfu u statista rinomat Stanisław Staszic, li kien jaġixxi bħala d-direttur tad-Dipartiment tal-Kummerċ, l-Artiġjanat u l-Industrija. Fl-1851, l-awtoritajiet imperjali Russi abolixxew barriera doganali li kienet imposta fuq il-Kungress tal-Polonja wara r-Rivolta ta' Novembru (1830–1831) li falliet. Is-soppressjoni tat-tariffi ppermettiet lill-belt tesporta liberament il-prodotti tagħha lejn ir-Russja, fejn id-domanda għat-tessuti kienet għolja. L-ewwel newl tal-[[Polonja]] li jaħdem bil-fwar beda jopera fil-Fabbrika Bajda ta' Ludwik Geyer fl-1839. Matul l-ewwel ġimgħat tar-Rivolta ta' Jannar (1863–1864), unità ta' 300 ribellu Pollakk daħlet fil-belt mingħajr reżistenza u ħatfet l-armi, u aktar tard, kien hemm ukoll ġlied bejn ribelli Pollakki u truppi Russi fil-belt. Fl-1864, l-abitanti tal-irħula biswit tħallew joqogħdu f'Łódź mingħajr restrizzjonijiet. L-iżvilupp tal-ferroviji fir-reġjun kien strumentali wkoll fl-espansjoni tal-industrija tat-tessuti; fl-1865 infetħet il-linja Łódź–Koluszki, fergħa tal-ferrovija Varsavja–Vjenna, u b'hekk ipprovdiet konnessjoni ferrovjarja ma' swieq akbar. Fl-1867, il-belt ġiet inkorporata fil-Gvernatorat ta' Piotrków, provinċja lokali. L-infrastruttura u l-bini ta’ Łódź inbnew għad-detriment tal-industrijalisti u l-magnati tan-negozju, l-aktar Karl Wilhelm Scheibler u Izrael Poznański, li sponsorjaw skejjel, sptarijiet, orfanatrofji, u postijiet ta’ qima. Mill-1872 sal-1892, Poznański stabbilixxiet manifattura ewlenija tat-tessuti magħmula minn tnax-il fabbrika, impjanti tal-enerġija, djar għall-ħaddiema, stazzjon privat tat-tifi tan-nar, u palazz eklettiku kbir. Sa tmiem is-seklu, il-Księży Młyn ta’ Scheibler saret waħda mill-akbar kumplessi industrijali tal-[[Ewropa]], li kienet timpjega 5,000 ħaddiem f’faċilità waħda. Is-snin 1870–1890 raw l-aktar industrijalizzazzjoni intensa, li kienet immarkata minn inugwaljanzi soċjali u kundizzjonijiet tax-xogħol ħorox. Łódź malajr saret ċentru notevoli tal-moviment soċjalista u l-hekk imsejħa ribelljoni ta’ Łódź f’Mejju 1892 ġiet imrażżna b’intervent militari. Il-bidu tas-seklu 20 ikkoinċida mal-progress kulturali u teknoloġiku; fl-1899, l-ewwel ċinema stazzjonarja fil-[[Polonja]] (Gabinet Iluzji) infetaħ f'Łódź. Fl-istess sena, Józef Piłsudski, il-futur Marixxall tal-[[Polonja]], stabbilixxa ruħu fil-belt u beda jistampa r-Robotnik (Il-Ħaddiem; p. 1894–1939), gazzetta klandestina ppubblikata mill-Partit Soċjalista Pollakk. Matul il-Jiem ta' Ġunju (1905), madwar 100,000 ħaddiem bla xogħol għamlu strajk tal-massa, imbrikkaw it-toroq u ħabtu mat-truppi. Uffiċjalment, 151 dimostrant inqatlu u eluf indarbu. Fl-1912, l-Arkatidral ta' San Stanislaw Kostka tlesta u t-torri tiegħu ta' 104 metri huwa wieħed mill-ogħla fil-[[Polonja]]. Minkejja l-kriżi imminenti ta’ qabel [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], Łódź kibret b’mod esponenzjali u kienet waħda mill-ibliet industrijali l-aktar popolati fid-dinja, b’densità ta’ popolazzjoni ta’ 13,200 abitant kull kilometru kwadru sal-1914. Wara l-[[:en:Battle_of_Łódź_(1914)|Battalja ta’ Łódź]] (1914), il-belt waqgħet taħt l-okkupazzjoni Imperjali Ġermaniża fis-6 ta’ Diċembru. Bl-indipendenza Pollakka restawrata f’Novembru 1918, il-popolazzjoni lokali żżarmat lill-armata Ġermaniża. Sussegwentement, l-industrija tat-tessuti ta’ Łódź waqfet u l-popolazzjoni tagħha naqset fil-qosor hekk kif il-Ġermaniżi etniċi telqu mill-belt<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Battle of Łódź (1914)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Battle_of_%C5%81%C3%B3d%C5%BA_(1914)&oldid=1370603101|data-aċċess=2026-10-29|lingwa=en|data=2026-08-22|iktar=Page Version ID: 1370603101}}</ref>. '''<big>Polonja Restawrata (1918–1939)</big>''' Minkejja l-popolazzjoni kbira u l-produzzjoni ekonomika tagħha, Łódź ma servietx bħala s-sede tal-provinċja tagħha qabel is-seklu 20. Wara t-twaqqif tat-Tieni Repubblika Pollakka, saret il-belt kapitali tal-Voivodeship ta' Łódź fl-1919. Il-perjodu bikri bejn iż-żewġ gwerer kien ikkaratterizzat minn tbatija ekonomika konsiderevoli u staġnar industrijali. Id-Depressjoni l-Kbira u l-gwerra doganali bejn il-[[Ġermanja]] u l-Pollakk għalqu s-swieq tal-Punent għat-tessuti Pollakki filwaqt li r-Rivoluzzjoni Bolxevika u [[l-Gwerra Ċivili fir-Russja]] temmew l-aktar kummerċ profittabbli mal-Lvant. Minħabba żvilupp mgħaġġel u, konsegwentement, kaotiku fis-seklu ta’ qabel, Łódź ma kellhiex l-infrastruttura u l-istandards tal-għajxien adegwati għall-abitanti tagħha. It-tniġġis kien akut, il-kundizzjonijiet sanitarji kienu fqar u l-awtoritajiet ma investewx f’sistema ta’ trattament tad-drenaġġ qabel l-1920ijiet. Mill-1918 sal-1939, inħolqu ħafna istituzzjonijiet kulturali, edukattivi u xjentifiċi, inklużi skejjel elementari, mużewijiet, galleriji tal-arti u libreriji pubbliċi li qabel [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]] ma kinux jeżistu. Łódź bdiet ukoll tiżviluppa xena ta’ divertiment, b’34 ċinema miftuħa sal-1939. Fit-13 ta’ Settembru 1925, l-ewwel ajruport tal-belt, Lublinek, beda jopera. Fl-1930, seħħet l-ewwel trasmissjoni bir-radju minn stazzjon tax-xandir li kien għadu kif twaqqaf. L-orjentazzjoni ideoloġika ta’ Łódź kienet tax-xellug bil-qawwa u l-belt kienet ċentru notevoli ta’ attività soċjalista, komunista u bundista fil-politika Pollakka matul l-interbellum. '''<big>It-Tieni Gwerra Dinjija (1939–1945)</big>''' Matul [[l-invażjoni tal-Polonja]] f'Settembru 1939, il-forzi Pollakki tal-Armata ta' Łódź tal-Ġeneral Juliusz Rómmel iddefendew il-belt kontra l-attakk Ġermaniż billi ffurmaw linja ta' reżistenza bejn Sieradz u Piotrków Trybunalski. L-attakk twettaq mit-8 Armata ta' Johannes Blaskowitz, li ċċirkonda l-belt bl-X Korp tal-Armata. Wara reżistenza ħarxa, delegazzjoni Pollakka ċediet lill-Ġermaniżi fit-8 ta' Settembru, u l-ewwel truppi tal-Wehrmacht daħlu fis-sigħat bikrin tad-9 ta' Settembru. L-iskwadra tal-mewt paramilitari Ġermaniża Einsatzgruppe III daħlet fil-belt fit-12 ta' Settembru. Arthur Greiser inkorpora lil Łódź f'suddiviżjoni amministrattiva ġdida tal-Ġermanja Nażista msejħa Reichsgau ''Wartheland'' fid-9 ta' Novembru 1939, u fil-11 ta' April 1940 il-belt ingħatat l-isem ġdid ta' ''Litzmannstadt'' wara l-Ġeneral Ġermaniż u membru tal-NSDAP [[Karl Litzmann]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dw.com/en/guilt-without-atonement-when-nazi-germany-occupied-lodz/a-51906058|titlu=When Nazi Germany occupied Lodz|sit=dw.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. Il-belt ġiet soġġetta għal Ġermanizzazzjoni immedjata, bl-istabbilimenti Pollakki u Lhud jingħalqu, u l-istampa bil-lingwa Pollakka tiġi pprojbita. Xogħol furzat bi ħlas baxx ġie impost fuq l-abitanti tal-belt ta’ bejn is-16 u s-60 sena; ħafna minnhom ġew deportati lejn il-[[Ġermanja]]. Bħala parti mill-Intelligenzaktion, intellettwali Pollakki mill-belt u r-reġjun intbagħtu l-ħabs f’Radogoszcz u mbagħad jew intbagħtu f’kampijiet ta’ konċentrament jew inqatlu fil-foresti ta’ Łagiewniki u r-raħal ta’ Lućmierz-Las. Tfal Pollakki ttieħdu bil-forza mingħand il-ġenituri tagħhom, u mill-1942 sal-1945 is-Sicherheitspolizei Ġermaniża mexxiet kamp għal tfal Pollakki maħtufa minn diversi reġjuni f’Łódź<ref>{{Ċita web|url=https://beyondtheghetto.commons.gc.cuny.edu/thelodzghetto/lifeafterthewar/|titlu=Life After the War – Spatial and Collective Memories of Jewish Heritage Sites|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. L-awtoritajiet Ġermaniżi stabbilew il-Ghetto ta' Łódź (''Ghetto Litzmannstadt'') fil-belt u mlewh b'aktar minn 200,000 Lhudi mir-reġjun, li ntbagħtu sistematikament lejn kampijiet ta' sterminazzjoni Ġermaniżi. Kien it-tieni l-akbar ghetto fl-[[Ewropa]] okkupata, u l-aħħar ghetto ewlieni li ġie likwidat, f'Awwissu 1944. Il-moviment ta' reżistenza Pollakk (''Żegota'') opera fil-belt u għen lill-poplu Lhudi matul l-eżistenza kollha tagħha. Madankollu, 877 Lhudi biss kienu għadhom ħajjin sal-1945. Mill-223,000 Lhudi f'Łódź qabel l-invażjoni, 10,000 baqgħu ħajjin mill-Olokawst f'postijiet oħra. Il-Ġermaniżi ħolqu wkoll kampijiet għal dawk li mhumiex Lhud, inklużi n-nies Romani deportati minn barra l-pajjiż, li fl-aħħar mill-aħħar inqatlu f'[[Chełmno]], kif ukoll kamp ta' xogħol furzat penali, erba' kampijiet ta' tranżitu għal Pollakki mkeċċija mill-belt u r-reġjun, u kamp ta' riċerka razzjali<ref>{{Ċita web|url=https://www.theholocaustexplained.org/the-camps/case-study-lodz-ghetto/|titlu=Case Study: Łódź Ghetto – The Holocaust Explained: Designed for schools|data=1933-04-10|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. '''<big>Wara t-Tieni Gwerra Dinjija (1945–1989)</big>''' Wara l-liberazzjoni mill-forzi Sovjetiċi fid-19 ta' Jannar 1945, u t-tmiem tat-[[Tieni Gwerra Dinjija]], Łódź ħadet f'idejha informalment u temporanjament il-funzjonijiet tal-kapitali tal-Polonja, u l-biċċa l-kbira tal-gvern u l-amministrazzjoni tal-pajjiż kienu residenti fil-belt qabel ir-rikostruzzjoni ta' [[Varsavja]]. Łódź esperjenzat ukoll influss ta' refuġjati minn Kresy. Ħafna emigraw lejn is-subborgi u okkupaw il-proprjetajiet vojta. Taħt ir-Repubblika Popolari Pollakka, l-industrija u l-kumpaniji privati tal-belt kienu soġġetti għal nazzjonalizzazzjoni. Fl-24 ta' Mejju 1945, ġiet inawgurata l-Università ta' Łódź. Fit-8 ta' Marzu 1948, infetħet l-Iskola Nazzjonali tal-Films, li aktar tard saret l-akkademja primarja tad-drama u ċ-ċinema tal-[[Polonja]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.dziswlodzi.pl/en/explore/history-of-lodz/post-war-lodz-or-how-the-city-changed-after-liberation-from-german-occupation|titlu=Post-war Łódź, or how the city changed after liberation from German occupation - Discover Łódź|sit=Today in Łódź|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. L-ippjanar spazjali u urban wara [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]] twettaq skont il-[[Karta ta' Ateni]], fejn il-popolazzjoni mill-qalba l-qadima ġiet rilokata f'żoni residenzjali ġodda. Madankollu, b'riżultat ta' dan, iż-żoni ta' ġewwa l-belt u storiċi tilfu l-importanza tagħhom u ddeġeneraw fi slum. Inbnew għadd ta’ żoni residenzjali estensivi f’blokki ta’ pannelli, inklużi Retkinia, Teofilów, Widzew, Radogoszcz, u Chojny. Dawn iż-żoni residenzjali nbnew bejn l-1960 u l-1990, ikopru erja ta’ kważi 30 kilometru kwadru u jakkomodaw parti kbira mill-popolazzjoni<ref>{{Ċita web|url=https://beyondtheghetto.commons.gc.cuny.edu/thelodzghetto/lifeafterthewar/|titlu=Life After the War – Spatial and Collective Memories of Jewish Heritage Sites|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. F’nofs l-1981 Łódź saret famuża għad-dimostrazzjoni massiva tal-ġuħ tal-ommijiet lokali u t-tfal tagħhom. '''<big>Storja kontemporanja (1990–preżent)</big>''' Wara l-1989 l-industrija tat-tessuti f'Łódź waqgħet u l-belt sofriet minn tnaqqis soċjali u ekonomiku. Il-wirt industrijali tal-belt u l-eżempji tal-''Art Nouveau Pollakk'' saru attrazzjoni turistika bikrija. Fis-snin 2000, it-triq prinċipali tal-belt, ''Triq Piotrkowska'', ġiet rivitalizzata, u pprovdiet spazju għal ħwienet u ristoranti. Sal-2011, il-belt ospitat madwar 60 festival fis-sena<ref>{{Ċita web|url=https://visitlodz.com/lodz-museums/|titlu=Łódź Museums|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. L-isforzi tal-gvern lokali biex jittrasforma l-eks belt industrijali f'ambjent urban u destinazzjoni turistika li qed tiffjorixxi ffurmaw il-bażi għall-offerta falluta tal-belt li torganizza l-wirja Internazzjonali EXPO tal-2022 dwar is-suġġett tat-tiġdid urban<ref>{{Ċita web|url=https://visitlodz.com/|titlu=Visit Lodz – Your Lodz Travel Guide|sit=Visit Lodz|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. == Ekonomija == Qabel l-1990, l-ekonomija ta’ Łódź kienet tiddependi ħafna fuq l-industrija tat-tessuti, li kienet żviluppat fil-belt fis-seklu dsatax minħabba l-abbundanza ta’ xmajjar użati biex iħaddmu l-imtieħen tal-fullatura, l-impjanti tal-ibbliċjar u makkinarju ieħor tal-industrija. Minħabba t-tkabbir f’din l-industrija, il-belt xi kultant tissejjaħ il-“Manchester Pollakka” u l-“kapitali tal-lingerie tal-Polonja”. B’riżultat ta’ dan, Łódź kibret minn popolazzjoni ta’ 13,000 fl-1840 għal aktar minn 500,000 fl-1913. Sa żmien eżatt qabel [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], Łódź kienet saret waħda mill-ibliet industrijali l-aktar popolati fid-dinja, bi 13,280 abitant għal kull km2, u wkoll waħda mill-aktar imniġġsa. L-industrija tat-tessuti naqset drastikament fl-1990 u l-1991, u l-ebda kumpanija ewlenija tat-tessuti ma tibqa’ teżisti f’Łódź. Madankollu, għadd kbir ta’ kumpaniji żgħar għadhom jipprovdu produzzjoni sinifikanti ta’ tessuti, l-aktar għall-esportazzjoni. Łódź m'għadhiex ċentru industrijali sinifikanti, iżda saret ċentru ewlieni għas-settur tas-servizzi tan-negozju fil-[[Polonja]] minħabba d-disponibbiltà ta' ħaddiema b'ħiliet għoljin u l-kooperazzjoni attiva bejn l-universitajiet lokali u s-settur tan-negozju<ref>{{Ċita web|url=https://atlasarena.pl/en/lodz-wysoko-w-rankingach/|titlu=Łódź Ranks High. The City Is Highly Regarded by Tourists, Experts, and the International Media - Atlas Arena Łódź Ranks High. The City Is Highly Regarded by Tourists and Experts|kunjom=Szynter|isem=Patrycja|data=2026-09-01|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-29}}</ref>. Fl-aħħar snin rajna ħafna kumpaniji barranin jiftħu u jistabbilixxu l-uffiċċji tagħhom f'Łódź. Il-kumpanija Indjana tal-IT Infosys għandha wieħed miċ-ċentri tagħha fil-belt. F'Jannar 2009, [[Dell]] ħabbret li se ċċaqlaq il-produzzjoni mill-impjant tagħha f'[[Limerick]], l-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]], għall-impjant tagħha f'Łódź. Il-politiki tal-belt favur l-investituri ġibdu 980 investitur barrani sa Jannar 2009. L-investiment barrani kien wieħed mill-fatturi li naqqas ir-rata tal-qgħad f'Łódź għal 6.5 fil-mija f'Diċembru 2008, minn 20 fil-mija erba' snin qabel<ref>{{Ċita web|url=https://invest-in-poland.eu/lodz-special-economic-zone/|titlu=Invest in Lodz Special Economic Zone|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-29|arkivju-data=2026-07-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260711230053/https://invest-in-poland.eu/lodz-special-economic-zone/|url-status=dead}}</ref>. == Trasport == == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|GER}} [[Ċemnitz]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Stuttgart]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Lyon]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|LIT}} [[Vilnius]] ([[Litwanja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Ivanovo]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Kaliningrad]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Odessa]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|ISR}} [[Tel Aviv-Jaffa]] ([[Iżrael]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Tianjin]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|GEO}} [[Roustavi]] ([[Ġeorġja]]) ; * {{Flagicon|POR}} [[Barreiro]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|FIN}} [[Tampere]] ([[Finlandja]]) ; * {{Flagicon|SPA}} [[Murtja]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|SWE}} [[Örebro]] ([[Żvezja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Los Angeles]] ([[Stati Uniti]]). == Referenzi == 84luwlk81qu2pqxja904oy5p1ljo1ih 0 34768 333630 333579 2026-11-04T12:43:02Z Trigcly 17859 /* Rekords tal-Formula Wieħed */ 333630 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Andrea Kimi Antonelli''' (pronunzja: [anˈdrɛːa ˈkiːmi antoˈnɛlli; twieled fil-25 ta' Awwissu 2006) huwa sewwieq [[Italja|Taljan]] tat-tlielaq tal-[[Karozza|karozzi]] tal-Formula Wieħed mal-Mercedes. Antonelli rebaħ il-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa tal-Formula Wieħed fl-2026 mal-Mercedes, u sar l-iżgħar rebbieħ dinji tal-kampjonat dinji fl-[[Storja|istorja]]; huwa rebaħ disa' Grand Prix mid-debutt tiegħu fl-2025. Antonelli twieled u trabba f'[[Bolonja|Bologna]], l-Italja, u huwa iben l-eks sewwieq tat-tlielaq tal-karozzi [[Marco Antonelli]]. Wara karriera ta' suċċess fil-karting — fejn laħaq il-quċċata b'rebħiet wara xulxin tal-Kampjonat [[Ewropa|Ewropew]] fl-2020 u fl-2021 — Antonelli beda jtellaq fil-kategorija tal-Formula taż-żgħar. Huwa ddomina l-kampjonati Taljani u tal-ADAC F4 fl-2022 mal-Prema, rebaħ tellieqa fil-GT3 tal-Italja, u rebaħ il-medalja tad-deheb għall-Italja fil-Logħbiet tal-Motorsport tal-FIA. Huwa mbagħad rebaħ il-Kampjonat Ewropew u l-Kampjonat tal-Lvant Nofsani fil-Formula Reġjonali, qabel ma spiċċa fis-sitt post fl-istaġun tiegħu bħala apprendist tal-Formula 2 tal-FIA. Antonelli kien ilu membru tat-Tim taż-Żgħar tal-Mercedes mill-2019, meta ħa post [[Lewis Hamilton]] biex itellaq flimkien ma' sieħbu [[George Russell]] mal-Mercedes fl-2025 u sar it-tielet l-iżgħar sewwieq fl-istorja tal-Formula 1 tal-età ta' 18-il sena; huwa kiseb l-ewwel podju tiegħu fil-Kanada. It-tim tal-Mercedes rebaħ il-kampjonat tal-kostrutturi fl-2026, u Antonelli rebaħ disa' Grand Prix — inkluż il-Grand Prix ġo pajjiżu l-Italja — u kiser diversi rekords peress li sar l-iżgħar rebbieħ fl-istorja tal-Kampjonat Dinji tal-Formula 1, tal-età ta' 20 sena, kif ukoll l-ewwel rebbieħ Taljan wara 73 sena. Sa Novembru 2026, Antonelli rebaħ disa' Grand Prix, kiseb seba' pole positions, għamel għaxar fastest laps, u kiseb il-podju 19-il darba minn 43 tellieqa fil-Formula Wieħed. Barra minn hekk, huwa kiser ukoll diversi rekords fil-Formula Wieħed, fosthom l-iżgħar sewwieq li kiseb pole position, l-iżgħar sewwieq li għamel fastest lap u l-iżgħar sewwieq li kiseb ''grand chelem''. Antonelli għandu kuntratt mal-Mercedes mill-inqas sa tmiem l-istaġun tal-2027. == Premjijiet u unuri == === Formula Wieħed === * Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa tal-Formula Wieħed: 2026; * Trofew Lorenzo Bandini: 2026. === Premjijiet oħra === * Nominat għall-Premju tal-Aqwa Sewwieq tal-ESPY: 2026; * Imsemmi bħala wieħed mill-aqwa 100 atleti sportivi ta' ''Time'': 2026; * Taljan fuq il-Podju tal-''Confartigianato Motori'': 2025; * Premju Dallara għall-Aqwa Manuvra biex Jaqla' lis-Sewwieq ta' Qablu: 2024; * Stilla Emerġenti tal-''Confartigianato Motori'': 2024; * Stering tal-Fidda tal-Klabb tal-Karozzi tal-Italja: 2023; * Stering tad-Deheb tal-Pirelli: 2023; * Elmu tad-Deheb ta' ''Autosprint'': 2022, 2023, 2024, 2025; * Stering tad-Deheb tal-Klabb tal-Karozzi tal-Italja: 2022; * Apprendist tas-Sena tal-Karting tal-FIA: 2020. === Ordnijiet u premjijiet speċjali === * Il-Kumitat Olimpiku Nazzjonali Taljan ** Medalja tal-Fidda għall-Merti Atletiċi: 2020, 2021. == Karting == === Sommarju tal-karriera fil-karting === {| class="wikitable" !Staġun !Serje !Tim !Pożizzjoni |- ! rowspan="4" |2014 | align="left" |Trofew Nazzjonali — 60 Baby | rowspan="2" align="left" |Antonelli Motorsport |6 |- | align="left" |Coppa Italia Zona Centro — 60 Baby |14 |- | align="left" |Trofew Academy Championkart — Baby Academy | rowspan="2" align="left" |RB Racing |Mhux ikklassifikat† |- | align="left" |Championkart International Final — Baby Academy |2 |- ! rowspan="5" |2015 | align="left" |Trofew Easykart Italia — Easy 60 | rowspan="2" align="left" |MLG Racing |1 |- | align="left" |Easykart International Grand Final — Easy 60 |1 |- | align="left" |Trofew Nazzjonali — 60 Mini | align="left" |RB Racing |Mhux ikklassifikat† |- | align="left" |WSK Edizzjoni ta' Billejl — 60 Mini | align="left" |Praga Kart Racing |22 |- | align="left" |WSK Tazza Finali — 60 Mini | align="left" |Antonelli Motorsport |31 |- ! rowspan="9" |2016 | align="left" |WSK Champions Cup — 60 Mini | rowspan="3" align="left" |RB Racing |Mhux ikklassifikat |- | align="left" |Trofew Andrea Margutti — 60 Mini |18 |- | align="left" |WSK Super Master Series — 60 Mini |21 |- | align="left" |KRS Open Series — 60 Mini | align="left" |Antonelli Motorsport | |- | align="left" |WSK Night Edition — 60 Mini | align="left" |Marco Antonelli |15 |- | align="left" |Kampjonat Taljan — 60 Mini | align="left" |RB Racing |16 |- | align="left" |Coppa Italia — 60 Mini | align="left" |Morsicani Racing |3 |- | align="left" |Trofew tal-Industriji — 60 Mini | align="left" |Giugliano Kart |3 |- | align="left" |WSK Tazza Finali — 60 Mini | align="left" |RB Racing |6 |- ! rowspan="8" |2017 | align="left" |WSK Champions Cup — 60 Mini | rowspan="4" align="left" |Tony Kart Racing Team |6 |- | align="left" |Tazza tax-Xitwa tan-Nofsinhar tal-Lag ta' Garda — Mini ROK |19 |- | align="left" |WSK Super Master Series — 60 Mini |3 |- | align="left" |Kampjonat Taljan — 60 Mini |8 |- | align="left" |ROK Cup Italy Nord Region — Mini ROK | rowspan="3" align="left" |Antonelli Motorsport |116 |- | align="left" |ROK Cup Italy — Mini ROK |8 |- | align="left" |ROK Tazza Finali Internazzjonali — Mini ROK |24 |- | align="left" |WSK Tazza Finali — 60 Mini | align="left" |Tony Kart Racing Team |22 |- ! rowspan="9" |2018 | align="left" |WSK Champions Cup — 60 Mini | rowspan="8" align="left" |Energy Corse |1 |- | align="left" |Tazza tax-Xitwa tan-Nofsinhar tal-Lag ta' Garda — Mini ROK |1 |- | align="left" |WSK Super Master Series — 60 Mini |3 |- | align="left" |WSK Open Cup — 60 Mini |6 |- | align="left" |Kampjonat Taljan — 60 Mini |2 |- | align="left" |Trofew tal-Ħarifa — Mini ROK |3 |- | align="left" |ROK Cup Challenge — Mini ROK |1 |- | align="left" |ROK Tazza Finali Internazzjonali — Mini ROK |1 |- | align="left" |WSK Tazza Finali — OK-J | align="left" |KR Motorsport |5 |- ! rowspan="13" |2019 | align="left" |WSK Champions Cup — OK-J | rowspan="11" align="left" |Rosberg Racing Academy |4 |- | align="left" |Tazza tax-Xitwa tan-Nofsinhar tal-Lag ta' Garda — OK-J |1 |- | align="left" |WSK Super Master Series — OK-J |1 |- | align="left" |WSK Euro Series — OK-J |1 |- | align="left" |Coupe de France — OK-J |4 |- | align="left" |Kampjonat Taljan — OK-J |1 |- | align="left" |Kampjonat Taljan — X30 Junior |8 |- | align="left" |CIK-FIA Kampjonat Ewropew — OK-J |2 |- | align="left" |CIK-FIA Kampjonat Dinji — OK-J |5 |- | align="left" |WSK Open Cup — OK-J |1 |- | align="left" |WSK Tazza Finali — OK-J |1 |- | align="left" |SKUSA SuperNationals — KA100 Junior | rowspan="2" align="left" |KartSport North America |2 |- | align="left" |SKUSA SuperNationals — X30 Junior |36 |- ! rowspan="10" |2020 | align="left" |SKUSA Serje tax-Xitwa — KA100 Junior | rowspan="2" align="left" |KartSport North America |1 |- | align="left" |SKUSA Serje tax-Xitwa — X30 Junior |1 |- | align="left" |WSK Champions Cup — OK | rowspan="8" align="left" |KR Motorsport |Mhux ikklassifikat |- | align="left" |Tazza tax-Xitwa tan-Nofsinhar tal-Lag ta' Garda — OK |3 |- | align="left" |WSK Super Master Series — OK |2 |- | align="left" |CIK-FIA Kampjonat Ewropew — OK |1 |- | align="left" |Kampjonat Taljan — OK |1 |- | align="left" |WSK Euro Series — OK |1 |- | align="left" |Champions of the Future — OK |9 |- | align="left" |CIK-FIA Kampjonat Dinji — OK |35 |- ! rowspan="8" |2021 | align="left" |WSK Champions Cup — OK | rowspan="8" align="left" |KR Motorsport |2 |- | align="left" |WSK Super Master Series — OK |2 |- | align="left" |WSK Euro Series — KZ2 |46 |- | align="left" |WSK Euro Series — OK |7 |- | align="left" |Champions of the Future — OK |8 |- | align="left" |CIK-FIA Kampjonat Ewropew — OK |1 |- | align="left" |CIK-FIA Kampjonat Ewropew — KZ |Mhux ikklassifikat† |- | align="left" |CIK-FIA Kampjonat Ewropew — KZ |15 |- !2022 | align="left" |Champions of the Future Winter Series — KZ2 | align="left" |KR Motorsport |34 |} {{sup|†}} Peress li Antonelli kien sewwieq mistieden, ma kienx eliġibbli għall-punti fil-kampjonat. === Riżultati CIK-FIA === ==== Riżultati tal-Kampjonat Dinji CIK-FIA ==== {| class="wikitable" !Sena !Entità !Klassi !Ċirkwit !Pożizzjoni |- |2019 !Rosberg Racing Academy !OK-J | align="left" |{{flagicon|FIN}} Alahärmä |3 |- |2020 !KR Motorsport !OK | align="left" |{{flagicon|POR}} Portimão |9 |- |2021 !KR Motorsport !KZ | align="left" |{{flagicon|SWE}} Kristianstad |4 |} ==== Riżultati tal-Kampjonat Ewropew CIK-FIA ==== (didaskalija) (It-tlielaq b''''tipa grassa''' jindikaw li kiseb pole position; it-tlielaq bil-''korsiv'' jindikaw li kiseb l-iktar dawra veloċi). {| class="wikitable" !Sena !Entità !Klassi !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !Poż. !Punti |- |2019 !Rosberg Racing Academy !OK-J |{{msrslt|np|ANG<br>QH<br>{{small|32}}}}|{{msrslt|op|ANG<br>F<br>{{small|16}}}}|{{msrslt|op|[[Karting Genk|GEN<br>QH]]<br>{{small|12}}}}|{{msrslt|p|[[Karting Genk|GEN<br>F]]<br>{{small|6}}}}|{{msrslt|b|'''KRI<br>QH'''<br>{{small|3}}}}|{{msrslt|p|KRI<br>F<br>{{small|5}}}}|{{msrslt|s|[[Circuit de la Sarthe|LEM<br>QH]]<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|g|[[Circuit de la Sarthe|LEM<br>F]]<br>{{small|1}}}}!{{msrslt|2nd}}!{{msrslt|s|63}} |- |2020 !KR Motorsport !OK |{{msrslt|p|ZUE<br>QH<br>{{small|4}}}}|{{msrslt|g|''ZUE<br>F''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|p|SAR<br>QH<br>{{small|(5)}}}}|{{msrslt|s|''SAR<br>F''<br>{{small|(2)}}}}|{{msrslt|g|'''WAC<br>QH'''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''WAC<br>F'''<br>{{small|1}}}} | colspan="2" |!{{msrslt|1st}}!{{msrslt|g|67}} |- | rowspan="2" |2021 ! rowspan="2" |KR Motorsport !OK |{{msrslt|op|[[Karting Genk|GEN<br>QH]]<br>{{small|19}}}}|{{msrslt|p|[[Karting Genk|''GEN<br>F'']]<br>{{small|(7)}}}}|{{msrslt|g|AUB<br>QH<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''AUB<br>F'''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|b|'''SAR<br>QH'''<br>{{small|3}}}}|{{msrslt|g|SAR<br>F<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''ZUE<br>QH'''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''''ZUE<br>F'''''<br>{{small|1}}}}!{{msrslt|1st}}!{{msrslt|g|103}} |- !KZ |WAC QH |WAC F |{{msrslt|nc|'''[[Adria International Raceway|ADR<br>QH]]'''<br>{{small|6}}}}|{{msrslt|nc|[[Adria International Raceway|ADR<br>F]]<br>{{small|9}}}} | colspan="4" | !NC† !— |- ! colspan="100" |Source: |} {{sup|†}} Peress li Antonelli kien sewwieq mistieden, ma kienx eliġibbli għall-punti fil-kampjonat. == Tlielaq tal-karozzi == === Sommarju tal-karriera fit-tlielaq tal-karozzi === {| class="wikitable" !Staġun !Serje !Tim !Tlielaq !Rebħiet !Poles !L-iktar dawriet veloċi !Podji !Punti !Pożizzjoni |- ! rowspan="2" |2021 | align="left" |Italian F4 Championship | align="left" |Prema Powerteam |9 |0 |0 |0 |3 |54 |10th |- | align="left" |Formula 4 UAE Championship – Trophy Round | align="left" |Abu Dhabi Racing by Prema |1 |0 |1 |0 |1| {{N/A}}! {{msrslt|3rd}} |- ! rowspan="5" |2022 | rowspan="2" align="left" |Formula 4 UAE Championship | align="left" |Prema Racing |4 |2 |1 |2 |4 | rowspan="2" |117 | rowspan="2" |8th |- | align="left" |Abu Dhabi Racing by Prema |4 |0 |0 |1 |1 |- | align="left" |Italian F4 Championship | rowspan="2" align="left" |Prema Racing |20 |13 |14 |14 |15 |362! {{msrslt|1st}} |- | align="left" |ADAC Formula 4 |15 |9 |7 |8 |12 |313! {{msrslt|1st}} |- | align="left" |FIA Motorsport Games Formula 4 Cup | align="left" |Team Italy |1 |1 |1 |1 |1| 1 |- ! rowspan="3" |2023 | align="left" |Formula Regional Middle East Championship | align="left" |Mumbai Falcons Racing Limited |15 |3 |3 |5 |7 |192! {{msrslt|1st}} |- | align="left" |Formula Regional European Championship | align="left" |Prema Racing |20 |5 |4 |5 |11 |300! {{msrslt|1st}} |- | align="left" |Italian GT Championship – GT3 Pro | align="left" |AKM Motorsport |2 |1 |1 |2 |2| {{N/A}} |NC† |- ! rowspan="2" |2024 | align="left" |FIA Formula 2 Championship | align="left" |Prema Racing |26 |2 |0 |4 |3 |113 |6th |- | align="left" |Formula One | align="left" |Mercedes-AMG Petronas F1 Team | colspan="7" |Test driver |- !2025 | align="left" |Formula One | align="left" |Mercedes-AMG Petronas F1 Team |24 |0 |0 |3 |3 |150 |7th |- !2026 | align="left" |Formula One | align="left" |Mercedes-AMG Petronas F1 Team |{{sum|{{F1stat|ANT|entries}}|-24}} |{{F1stat|ANT|wins}} |{{F1stat|ANT|poles}} |{{sum|{{F1stat|ANT|fastestlaps}}|-3}} |{{sum|{{F1stat|ANT|podiums}}|-3}} |{{F1R2026|ANT|points}}*! {{msrslt|1st}} |} {{sup|†}} Peress li Antonelli kien sewwieq mistieden, ma kienx eliġibbli għall-punti fil-kampjonat. Staġun għadu għaddej. === Riżultati tal-Kampjonat Taljan tal-F4 === (didaskalija) (It-tlielaq b''''tipa grassa''' jindikaw li kiseb pole position; it-tlielaq bil-''korsiv'' jindikaw li kiseb l-iktar dawra veloċi) {| class="wikitable" !Sena !Entità !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !Poż. !Punti |- |2021 !Prema Powerteam |LEC 1 |LEC 2 |LEC 3 |MIS 1 |MIS 2 |MIS 3 |VLL 1 |VLL 2 |VLL 3 |IMO 1 |IMO 2 |IMO 3 |{{msrslt|p|[[Red Bull Ring|RBR<br>1]]<br>{{small|9}}}}|{{msrslt|np|[[Red Bull Ring|RBR<br>2]]<br>{{small|12}}}}|{{msrslt|p|[[Red Bull Ring|RBR<br>3]]<br>{{small|9}}}}|{{msrslt|p|[[Mugello Circuit|MUG<br>1]]<br>{{small|10}}}}|{{msrslt|p|[[Mugello Circuit|MUG<br>2]]<br>{{small|10}}}}|{{msrslt|np|[[Mugello Circuit|MUG<br>3]]<br>{{small|13}}}}|{{msrslt|s|[[Monza Circuit|MNZ<br>1]]<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|b|[[Monza Circuit|MNZ<br>2]]<br>{{small|3}}}}|{{msrslt|b|[[Monza Circuit|MNZ<br>3]]<br>{{small|3}}}} | !10th !54 |- |2022 !Prema Racing |{{msrslt|np|'''''[[Imola Circuit|IMO<br>1]]'''''<br>{{small|25†}}}}|{{msrslt|np|''[[Imola Circuit|IMO<br>2]]''<br>{{small|24}}}}|{{msrslt|p|[[Imola Circuit|IMO<br>3]]<br>{{small|10}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Misano World Circuit|MIS<br>1]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Misano World Circuit|MIS<br>2]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|s|'''''[[Misano World Circuit|MIS<br>3]]'''''<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>1]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''[[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>2]]'''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|[[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>3]]<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Vallelunga Circuit|VLL<br>1]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Vallelunga Circuit|VLL<br>2]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Vallelunga Circuit|VLL<br>3]]'''''<br>{{small|1}}}} |RBR 1 |{{msrslt|g|'''[[Red Bull Ring|RBR<br>2]]'''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|np|'''''[[Red Bull Ring|RBR<br>3]]'''''<br>{{small|23}}}}|{{msrslt|s|''[[Red Bull Ring|RBR<br>4]]''<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|np|[[Monza Circuit|MNZ<br>1]]<br>{{small|11}}}}|{{msrslt|g|'''[[Monza Circuit|MNZ<br>2]]'''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|c|[[Monza Circuit|MNZ<br>3]]<br>{{small|C}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Mugello Circuit|MUG<br>1]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Mugello Circuit|MUG<br>2]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|''[[Mugello Circuit|MUG<br>3]]''<br>{{small|1}}}}!{{msrslt|1st}}!{{msrslt|g|362}} |- ! colspan="100" |Source: |} {{sup|†}} Ma temmx it-tellieqa, iżda ġie kklassifikat peress li kien temm iktar minn 90 % tad-distanza tat-tellieqa. === Riżultati tal-Kampjonat tal-Formula 4 tal-Emirati Għarab Magħquda === (didaskalija) (It-tlielaq b''''tipa grassa''' jindikaw li kiseb pole position; it-tlielaq bil-''korsiv'' jindikaw li kiseb l-iktar dawra veloċi) {| class="wikitable" !Sena !Entità !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !{{abbr|Pos|Position}} !Points |- | rowspan="2" |2022 !Prema Racing |{{msrslt|g|[[Yas Marina Circuit|YMC1<br>1]]<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|''[[Yas Marina Circuit|YMC1<br>2]]''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|b|'''[[Yas Marina Circuit|YMC1<br>3]]'''<br>{{small|3}}}}|{{msrslt|s|''[[Yas Marina Circuit|YMC1<br>4]]''<br>{{small|2}}}} |DUB1 1 |DUB1 2 |DUB1 3 |DUB1 4 | colspan="12" | ! rowspan="2" |8th ! rowspan="2" |117 |- !Abu Dhabi Racing by Prema | colspan="8" ||{{msrslt|p|[[Dubai Autodrome|DUB2<br>1]]<br>{{small|4}}}}|{{msrslt|ret|[[Dubai Autodrome|DUB2<br>2]]<br>{{small|Ret}}}}|{{msrslt|p|[[Dubai Autodrome|DUB2<br>3]]<br>{{small|10}}}}|{{msrslt|s|''[[Dubai Autodrome|DUB2<br>4]]''<br>{{small|2}}}} |DUB3 1 |DUB3 2 |DUB3 3 |DUB3 4 |YMC2 1 |YMC2 2 |YMC2 3 |YMC2 4 |} === Riżultati tal-Formula 4 tal-ADAC === (didaskalija) (It-tlielaq b''''tipa grassa''' jindikaw li kiseb pole position; it-tlielaq bil-''korsiv'' jindikaw li kiseb l-iktar dawra veloċi) {| class="wikitable" !Sena !Entità !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !{{abbr|Pos|Position}} !Points |- |2022 !Prema Racing |{{msrslt|g|'''[[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>1]]'''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>2]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|p|[[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>3]]<br>{{small|4}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Hockenheimring|HOC<br>1]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Hockenheimring|HOC<br>2]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|''[[Hockenheimring|HOC<br>3]]''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Circuit Zandvoort|ZAN<br>1]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Circuit Zandvoort|ZAN<br>2]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|s|[[Circuit Zandvoort|ZAN<br>3]]<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|s|'''''[[Nürburgring|NÜR1<br>1]]'''''<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|s|''[[Nürburgring|NÜR1<br>2]]''<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|p|[[Nürburgring|NÜR1<br>3]]<br>{{small|4}}}} |LAU 1 |LAU 2 |LAU 3 |{{msrslt|g|[[Nürburgring|NÜR2<br>1]]<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|[[Nürburgring|NÜR2<br>2]]<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|p|[[Nürburgring|NÜR2<br>3]]<br>{{small|6}}}}!{{msrslt|1st}}!{{msrslt|g|313}} |} === Riżultati tat-Tlielaq tal-Karozzi tal-FIA === {| class="wikitable" !Sena !Entità !Kompetizzjoni !Kwalifikazzjoni !Tellieqa tal-kwalifikazzjoni !Tellieqa prinċipali |- !2022 | align="left" |{{flagicon|ITA}} Tim tal-Italja |Tazza tal-Formula 4 |1 |1 |1 |} === Riżultati tal-Kampjonat tal-Formula Reġjonali tal-Lvant Nofsani === (didaskalija) (It-tlielaq b''''tipa grassa''' jindikaw li kiseb pole position; it-tlielaq bil-''korsiv'' jindikaw li kiseb l-iktar dawra veloċi) {| class="wikitable" !Sena !Entità !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !{{abbr|Pos|Position}} !Points |- |2023 !Mumbai Falcons Racing Limited |{{msrslt|p|[[Dubai Autodrome|DUB1<br>1]]<br>{{small|4}}}}|{{msrslt|p|''[[Dubai Autodrome|DUB1<br>2]]''<br>{{small|6}}}}|{{msrslt|s|'''[[Dubai Autodrome|DUB1<br>3]]'''<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|s|''[[Kuwait Motor Town|KUW1<br>1]]''<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|ret|[[Kuwait Motor Town|KUW1<br>2]]<br>{{small|Ret}}}}|{{msrslt|s|[[Kuwait Motor Town|KUW1<br>3]]<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|g|[[Kuwait Motor Town|KUW2<br>1]]<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|g|[[Kuwait Motor Town|KUW2<br>2]]<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|p|[[Kuwait Motor Town|KUW2<br>3]]<br>{{small|4}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Dubai Autodrome|DUB2<br>1]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|p|[[Dubai Autodrome|DUB2<br>2]]<br>{{small|10}}}}|{{msrslt|p|[[Dubai Autodrome|DUB2<br>3]] <br>{{small|4}}}}|{{msrslt|np|'''[[Yas Marina Circuit|ABU<br>1]]'''<br>{{small|15}}}}|{{msrslt|np|''[[Yas Marina Circuit|ABU<br>2]]''<br>{{small|13}}}}|{{msrslt|s|''[[Yas Marina Circuit|ABU<br>3]]''<br> {{small|2}}}}!{{msrslt|1st}}!{{msrslt|g|192}} |} === Riżultati tal-Kampjonat Ewropew tal-Formula Reġjonali === (didaskalija) (It-tlielaq b''''tipa grassa''' jindikaw li kiseb pole position; it-tlielaq bil-''korsiv'' jindikaw li kiseb l-iktar dawra veloċi) {| class="wikitable" !Sena !Entità !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !{{abbr|Pos|Position}} !Points |- |2023 !Prema Racing |{{msrslt|s|[[Imola Circuit|IMO<br>1]]<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|ret|[[Imola Circuit|IMO<br>2]]<br>{{small|Ret}}}}|{{msrslt|s|'''''[[Circuit de Barcelona-Catalunya|CAT<br>1]]'''''<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|s|''[[Circuit de Barcelona-Catalunya|CAT<br>2]]''<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|p|[[Hungaroring|HUN<br>1]]<br>{{small|5}}}}|{{msrslt|p|[[Hungaroring|HUN<br>2]]<br>{{small|6}}}}|{{msrslt|p|[[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>1]]<br>{{small|4}}}}|{{msrslt|g|[[Circuit de Spa-Francorchamps|SPA<br>2]]<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|s|[[Mugello Circuit|MUG<br>1]]<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Mugello Circuit|MUG<br>2]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|p|[[Circuit Paul Ricard|LEC<br>1]]<br>{{small|5}}}}|{{msrslt|g|'''''[[Circuit Paul Ricard|LEC<br>2]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|p|[[Red Bull Ring|RBR<br>1]]<br>{{small|4}}}}|{{msrslt|b|[[Red Bull Ring|RBR<br>2]]<br>{{small|3}}}}|{{msrslt|np|[[Monza Circuit|MNZ<br>1]]<br>{{small|11}}}}|{{msrslt|g|'''[[Monza Circuit|MNZ<br>2]]'''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|s|[[Circuit Zandvoort|ZAN<br>1]]<br>{{small|2}}}}|{{msrslt|g|''[[Circuit Zandvoort|ZAN<br>2]]''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|p|[[Hockenheimring|HOC<br>1]]<br>{{small|6}}}}|{{msrslt|p|[[Hockenheimring|HOC<br>2]]<br>{{small|6}}}}!{{msrslt|1st}}!{{msrslt|g|300}} |} === Riżultati tal-Kampjonat Taljan tal-GT === (didaskalija) (It-tlielaq b''''tipa grassa''' jindikaw li kiseb pole position; it-tlielaq bil-''korsiv'' jindikaw li kiseb l-iktar dawra veloċi) {| class="wikitable" !Sena !Entità !Karozza !Klassi !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !Poż. !Punti |- |2023 !AKM Motorsport !Mercedes-AMG GT3 Evo !GT3 Pro |{{msrslt|nc|'''''[[Misano World Circuit|MIS<br>1]]'''''<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|nc|''[[Misano World Circuit|MIS<br>2]]''<br>{{small|3}}}} |MNZ 1 |MNZ 2 |MUG 1 |MUG 2 |IMO 1 |IMO 2 !NC† !— |} {{sup|†}} Peress li Antonelli kien sewwieq mistieden, ma kienx eliġibbli għall-punti fil-kampjonat. === Riżultati tal-Kampjonat tal-Formula 2 tal-FIA === (didaskalija) (It-tlielaq b''''tipa grassa''' jindikaw li kiseb pole position; it-tlielaq bil-''korsiv'' jindikaw li kiseb l-iktar dawra veloċi) {| class="wikitable" !Year !Entrant !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !25 !26 !27 !28 !{{abbr|Pos|Position}} !Points |- |2024 !Prema Racing |{{msrslt|np|[[2024 Sakhir Formula 2 round|BHR<br>SPR]]<br>{{small|14}}}}|{{msrslt|p|[[2024 Sakhir Formula 2 round|BHR<br>FEA]]<br>{{small|10}}}}|{{msrslt|p|[[2024 Jeddah Formula 2 round|JED<br>SPR]]<br>{{small|6}}}}|{{msrslt|p|[[2024 Jeddah Formula 2 round|JED<br>FEA]]<br>{{small|6}}}}|{{msrslt|ret|[[2024 Melbourne Formula 2 round|MEL<br>SPR]]<br>{{small|Ret}}}}|{{msrslt|p|[[2024 Melbourne Formula 2 round|MEL<br>FEA]]<br>{{small|4}}}}|{{msrslt|np|[[2024 Imola Formula 2 round|IMO<br>SPR]]<br>{{small|10}}}}|{{msrslt|p|[[2024 Imola Formula 2 round|IMO<br>FEA]]<br>{{small|4}}}}|{{msrslt|p|''[[2024 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br>SPR]]''<br>{{small|4}}}}|{{msrslt|p|[[2024 Monte Carlo Formula 2 round|MON<br>FEA]]<br>{{small|7}}}}|{{msrslt|np|[[2024 Barcelona Formula 2 round|CAT<br>SPR]]<br>{{small|15}}}}|{{msrslt|np|[[2024 Barcelona Formula 2 round|CAT<br>FEA]]<br>{{small|12}}}}|{{msrslt|np|[[2024 Spielberg Formula 2 round|RBR<br>SPR]]<br>{{small|15}}}}|{{msrslt|np|[[2024 Spielberg Formula 2 round|RBR<br>FEA]]<br>{{small|13}}}}|{{msrslt|g|[[2024 Silverstone Formula 2 round|''SIL<br>SPR'']]<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|ret|[[2024 Silverstone Formula 2 round|SIL<br>FEA]]<br>{{small|Ret}}}}|{{msrslt|np|[[2024 Budapest Formula 2 round|HUN<br>SPR]]<br>{{small|14}}}}|{{msrslt|g|[[2024 Budapest Formula 2 round|''HUN<br>FEA'']]<br>{{small|1}}}}|{{msrslt|np|[[2024 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br>SPR]]<br>{{small|6}}}}‡|{{msrslt|p|[[2024 Spa-Francorchamps Formula 2 round|SPA<br>FEA]]<br>{{small|9}}}}|{{msrslt|np|[[2024 Monza Formula 2 round|MNZ<br>SPR]]<br>{{small|18}}}}|{{msrslt|p|[[2024 Monza Formula 2 round|MNZ<br>FEA]]<br>{{small|4}}}}|{{msrslt|p|[[2024 Baku Formula 2 round|BAK<br>SPR]]<br>{{small|7}}}}|{{msrslt|b|[[2024 Baku Formula 2 round|BAK<br>FEA]]<br>{{small|3}}}}|{{msrslt|np|[[2024 Losail Formula 2 round|LSL<br>SPR]]<br>{{small|19†}}}}|{{msrslt|ret|[[2024 Losail Formula 2 round|LSL<br>FEA]]<br>{{small|Ret}}}}|{{msrslt|wd|[[2024 Yas Island Formula 2 round|YMC<br>SPR]]<br>{{small|WD}}}}|{{msrslt|wd|[[2024 Yas Island Formula 2 round|YMC<br>FEA]]<br>{{small|WD}}}} !6th !113 |- ! colspan="100" |Source: |} {{sup|†}} Ma temmx it-tellieqa, iżda ġie kklassifikat peress li kien temm iktar minn 90 % tad-distanza tat-tellieqa. {{sup|‡}} Punti mnaqqsa mogħtija lill-aqwa ħames pożizzjonijiet biss peress li temm 25 % sa 50 % tad-distanza tat-tellieqa. === Riżultati tal-Formula Wieħed === (didaskalija) (It-tlielaq b''''tipa grassa''' jindikaw li kiseb pole position; it-tlielaq bil-''korsiv'' jindikaw li kiseb l-iktar dawra veloċi; it-tipa żgħira 'l fuq tindika pożizzjoni sprint fejn kiseb il-punti) {| class="wikitable" !Sena !Entità !Xażì !Magna !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !{{Abbr|WDC|World Drivers' Championship standing}} !Points |- |2024 !Mercedes-AMG Petronas F1 Team !Mercedes-AMG F1 W15 !Mercedes-AMG M15 E Performance 1.6 V6 t |BHR |SAU |AUS |JPN |CHN |MIA |EMI |MON |CAN |ESP |AUT |GBR |HUN |BEL |NED|{{msrslt|td|[[2024 Italian Grand Prix|ITA]]<br>{{small|TD}}}} |AZE |SIN |USA|{{msrslt|td|[[2024 Mexico City Grand Prix|MXC]]<br>{{small|TD}}}} |SAP |LVG |QAT |ABU !— !— |- |2025 !Mercedes-AMG Petronas F1 Team !Mercedes-AMG F1 W16 !Mercedes-AMG M16 E Performance 1.6 V6 t |{{F1R2025|ANT|AUS2}}|{{F1R2025|ANT|CHN2}}|{{F1R2025|ANT|JPN2}}|{{F1R2025|ANT|BHR2}}|{{F1R2025|ANT|SAU2}}|{{F1R2025|ANT|MIA2}}|{{F1R2025|ANT|EMI2}}|{{F1R2025|ANT|MON2}}|{{F1R2025|ANT|ESP2}}|{{F1R2025|ANT|CAN2}}|{{F1R2025|ANT|AUT2}}|{{F1R2025|ANT|GBR2}}|{{F1R2025|ANT|BEL2}}|{{F1R2025|ANT|HUN2}}|{{F1R2025|ANT|NED2}}|{{F1R2025|ANT|ITA2}}|{{F1R2025|ANT|AZE2}}|{{F1R2025|ANT|SIN2}}|{{F1R2025|ANT|USA2}}|{{F1R2025|ANT|MXC2}}|{{F1R2025|ANT|SAP2}}|{{F1R2025|ANT|LVG2}}|{{F1R2025|ANT|QAT2}}|{{F1R2025|ANT|ABU2}}!{{F1R2025|ANT|WDC}}!{{F1R2025|ANT|points2}} |- |2026 !Mercedes-AMG Petronas F1 Team !Mercedes-AMG F1 W17 !Mercedes-AMG M17 E Performance 1.6 V6 t |{{F1R2026|ANT|AUS2}}|{{F1R2026|ANT|CHN2}}|{{F1R2026|ANT|JPN2}}|{{F1R2026|ANT|MIA2}}|{{F1R2026|ANT|CAN2}}|{{F1R2026|ANT|MON2}}|{{F1R2026|ANT|BCN2}}|{{F1R2026|ANT|AUT2}}|{{F1R2026|ANT|GBR2}}|{{F1R2026|ANT|BEL2}}|{{F1R2026|ANT|HUN2}}|{{F1R2026|ANT|NED2}}|{{F1R2026|ANT|ITA2}}|{{F1R2026|ANT|ESP2}}|{{F1R2026|ANT|AZE2}}|{{F1R2026|ANT|BHR2}}|{{F1R2026|ANT|SIN2}}|{{F1R2026|ANT|USA2}}|{{F1R2026|ANT|MXC2}}|{{F1R2026|ANT|SAP2}}|{{F1R2026|ANT|LVG2}}|{{F1R2026|ANT|QAT2}}|{{F1R2026|ANT|ABU2}} |!{{F1R2026|ANT|WDC}}!{{F1R2026|ANT|points2}}* |} {{sup|†}} Ma temmx it-tellieqa, iżda ġie kklassifikat peress li kien temm iktar minn 90 % tad-distanza tat-tellieqa. Staġun għadu għaddej. ==== Rekords tal-Formula Wieħed ==== Antonelli għandu r-rekords li ġejjin tal-Formula Wieħed: {| class="wikitable" ! colspan="2" |Rekord !Miksub |- |L-iżgħar sewwieq li kien l-ewwel għal dawra sħiħa |18-il sena u 225 jum |Grand Prix Ġappuniż tal-2025 |- |L-iżgħar sewwieq li kiseb l-iżjed dawra veloċi |18-il sena u 225 jum |Grand Prix Ġappuniż tal-2025 |- |L-iżgħar sewwieq tal-isprint li kiseb pole position |18-il sena u 250 jum |Grand Prix ta' Miami tal-2025 |- |L-iżgħar sewwieq tal-isprint li tela' fuq il-podju |19-il sena u 75 jum |Grand Prix ta' São Paulo tal-2025 |- |L-ikbar ammont ta' punti fl-ewwel staġun ta' kampjonat |150 |2025 |- |L-iżgħar sewwieq li kiseb pole position |19-il sena u 202 jum |Grand Prix Ċiniż tal-2026 |- |L-iżgħar sewwieq li rebaħ minn pole position |19-il sena u 202 jum |Grand Prix Ċiniż tal-2026 |- |L-iżgħar sewwieq li rebaħ tliet darbiet |19-il sena u 202 jum |Grand Prix Ċiniż tal-2026 |- |L-iżgħar sewwieq tal-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa li tela' fl-ewwel pożizzjoni |19-il sena u 216-il jum |Grand Prix Ġappuniż tal-2026 |- |L-iżgħar sewwieq li rebaħ Grands Prix konsekuttivi |19-il sena u 216-il jum |Grand Prix Ġappuniż tal-2026 |- |L-iżgħar sewwieq tal-isprint li stabbilixxa l-iktar dawra veloċi |19-il sena u 271 jum |Grand Prix Kanadiż tal-2026 |- |L-iżgħar sewwieq li kiseb ''grand chelem'' |19-il sena u 286 jum |Grand Prix ta' Monaco tal-2026 |- |L-ikbar ammont ta' rebħiet konsekuttivi |5 |Mill-Grand Prix Ċiniż tal-2026 sal-Grand Prix ta' Monaco tal-2026 |- |L-iżgħar sewwieq rebbieħ tal-isprint |19-il sena u 313-il jum |Grand Prix Brittaniku tal-2026 |- |L-iżgħar rebbieħ tal-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa |20 sena u 68 jum |2026 |- |L-ewwel sewwieq li rebaħ mill-ewwel tliet pole positions tiegħu |3 |Grand Prix ta' Miami tal-2026 |- |L-iżgħar rebbieħ tal-Grand Prix ta' Monaco |19-il sena u 286 jum |Grand Prix ta' Monaco tal-2026 |- |L-ewwel rebbieħ Taljan tal-Grand Prix Taljan wara 60 sena |60 sena |Grand Prix Taljan tal-2026 |- |L-ewwel rebbieħ Taljan tal-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa wara 73 sena |73 sena |2026 |- |L-ewwel rebbieħ tal-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa li twieled fis-seklu 21 |Twieled fl-2006 |2026 |} == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Antonelli, Kimi}} [[Kategorija:Sportivi Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-2006]] dy0blsq2y2ljx3z6p8n0lkimoqigk20 0 34771 333666 333582 2026-11-04T17:28:09Z VivaMintoff 28969 333666 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Stub|politika}} '''Nigel Vella''' huwa [[Politika ta' Malta|politikant Malti]], [[avukat]], u membru tal- [[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Parliament Malti]] [[Partit Laburista (Malta)|Laburist]] għall-distrett 1. [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Alunni tal-Università ta' Malta]] [[Kategorija:Nies mill-Ħamrun]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] 1zktrkwa06l2bh1x3gap9wj3vdd5vha 333667 333666 2026-11-04T17:28:53Z VivaMintoff 28969 333667 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}}{{Stub|politika}} '''Nigel Vella''' huwa [[Politika ta' Malta|politikant Malti]], [[avukat]], u membru tal-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Parliament Malti]] [[Partit Laburista (Malta)|Laburist]] għall-distrett 1. [[Kategorija:Politiċi tal-Partit Laburista (Malta)]] [[Kategorija:Alunni tal-Università ta' Malta]] [[Kategorija:Nies mill-Ħamrun]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] hz5aip9q6k1ticf3gwyypunjjdgj60v 0 34776 333693 333589 2026-11-05T00:26:29Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333693 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|caption=Minn fuq lejn l-arloġġ : is-Senedd, il-Millennium Stadium, il-Welsh National War Memorial, il-kastell, l-arloġġ tal-Muniċipju, il-Bajja ta' Cardiff u ċ-ċentru tal-belt.}} '''Cardiff''' / ippronunzjata / ˈkɑːrdɪf / bl- Ingliż ) [[Lingwa Ingliża|,]] jew '''Caerdydd''' / ippronunzjata / kaːɨrˈdiːð / u / kaːɨrˈdɨːð / / Welsh ) , uffiċjalment il -Belt u l-Kontea ta' Cardiff '''(''' {{Lang|en}} bl-Ingliż) u '''ta' Caerdydd''' ( {{Lang|cy}} bil-Welsh) hija żona ewlenija ta' [[Wales]], fir [[Renju Unit|-Renju Unit]] . Billi tinsab fix-Xlokk ta' Wales, ilha l-belt kapitali tan- nazzjon kostitwenti mill-1955. Bit- 346 000 habitants tagħha, Cardiff hija t- tnax-il l-akbar belt fir-Renju Unit skont iċ-ċensiment tal-2011. Son agglomération (ġo), li testendi mill-belt ta' Cardiff għal dawk ta' Caerphilly, Pontypridd u Penarth, tinkludi madwar 447 000 habitants fuq erja totali ta' 102,34. Inizjalment amministrat minn kunsill tal-borough tal-kontea mill-1889, kiseb l-istatus ta’ belt fl-1905, u minn dik is-sena ’l quddiem trasforma l-assemblea f’kunsill tal-belt. Mir-riforma tal-gvern lokali tal-1996, it-territorju tiegħu kien żona ċentrali li ħadet il-forma ta’ kontea, bil-Kunsill ta’ Cardiff bħala l-awtorità responsabbli. Dan il-kunsill ilu mmexxi mill-politiku Laburista Huw Thomas mill-2017. Cardiff, l- eks belt tal-kontea ta’ Glamorgan sal-1974, hija d-dar ta’ — mix-xoljiment ta' dan tal-aħħar sal-1996 — l-istituzzjonijiet ta ’ South Glamorgan County u, extraterritorjalment, dawk ta’ Mid Glamorgan . Barra minn hekk, il-belt tospita l- assemblea ddedikata lil Wales, li ilha ssir f'Cardiff Bay mill-1999, l-ewwel f'Crickhowell House u mbagħad fis- Senedd . Il- gvern, li madankollu jippermetti uffiċċji fil-bini tal-Parlament Welsh, jokkupa bini fiċ- Ċentru tal-Belt. == Ġeografija == Iċ-ċentru ta’ Cardiff huwa relattivament ċatt u mdawwar b’għoljiet fil-lvant, fit-tramuntana u fil-punent. Il-pożizzjoni tiegħu influwenzat l-iżvilupp tiegħu bħala l-akbar port tal-faħam fid-dinja, partikolarment minħabba l-prossimità u l-aċċess faċli tiegħu għall-oqsma tal-faħam fil-Wiedijiet ta’ Wales t’Isfel (South Wales Valleys). L-ogħla punt fiż-żona tal-awtorità lokali huwa Garth Hill, li jinsab 307 metri ’l fuq mil-livell tal-baħar. Cardiff hija mdawra fil-punent mid-distrett rurali ta’ Vale of Glamorgan, magħruf ukoll bħala l-“Ġnien ta’ Cardiff”; fil-lvant mill-belt ta’ Newport; fit-tramuntana mill-Wiedijiet tan-Nofsinhar ta’ Wales (South Wales Valleys); u fin-nofsinhar mill-Estwarju tas-Severn u l-Kanal ta’ Bristol. Ix-Xmara Taff tgħaddi mill-qalba tal-belt u, flimkien max-Xmara Ely, tintefa’ fil-Bajja ta’ Cardiff, li fiha ilma ħelu. It-tielet xmara, ir-Rhymney, tgħaddi min-naħa tal-lvant tal-belt u tintefa’ direttament fl-Estwarju tas-Severn<ref>{{Ċita web|url=http://www.gardenofcardiff.com/|titlu=Self Catering, B & B Accommodation, Hotels and Restaurants in The Vale of Glamorgan, South Wales :: Welcome|sit=web.archive.org|data-aċċess=2026-11-03|arkivju-data=2008-05-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080509082545/http://www.gardenofcardiff.com/|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Klima == Cardiff, li tinsab fiż-żona temperata tat-tramuntana, għandha klima marittima (Köppen: Cfb) ikkaratterizzata minn temp ħafif li spiss ikun imsaħħab, bix-xita u bir-riħ. Cardiff hija waħda mill-aktar bliet sħan u bix-xita fir-Renju Unit, b'temperatura medja annwali ta' madwar 11°C u preċipitazzjoni medja ta' madwar 1200mm. Is-sajf ġeneralment ikun sħun u xemxi, b'temperaturi massimi medji li jvarjaw bejn 19 u 22°C. Ix-xitwa tkun pjuttost bix-xita, iżda xita eċċessiva u ġlata huma rari. Ir-rebbiegħa u l-ħarifa huma simili, b'temperaturi ħfief li jilħqu medja ta' madwar 15°C bħala l-ogħla livelli matul il-jum. Ix-xita tista' tinżel fi kwalunkwe żmien tas-sena u hija diffiċli biex tbassarha, għalkemm fis-sajf il-ħalbiet tax-xita għandhom it-tendenza li jkunu iqsar<ref>{{Ċita web|url=https://weather.metoffice.gov.uk/forecast/gcjszevgx|titlu=Cardiff (Cardiff) weather|data=2026-11-03|sit=Met Office|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/weather/2653822|titlu=Cardiff|sit=BBC Weather|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-03}}</ref>. F'Cardiff, it-temperaturi massimi u minimi ta' kull xahar huma medja ta' 21.8 °C (Lulju) u 2.5 °C (Jannar u Frar). Għal [[Wales]], it-temperaturi huma medja ta' 19.3 °C (Lulju) u 1.6 °C (Frar)<ref>{{Ċita web|url=https://weather.metoffice.gov.uk/forecast/regional/wl|titlu=Wales weather|data=2026-11-03|sit=Met Office|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-03}}</ref>. == Storja == === Etimoloġija === [[Stampa:Cardiff Castle keep 2010.jpg|xellug|daqsminuri|Il-kastell Norman]] Caerdydd (l-isem Welsh għall-belt) ġej mill-Welsh Nofsani Caerdyf. Il-bidla minn -dyf għal -dydd turi l-modifika kollokjali tal-ħsejjes Welsh 'f' cy u 'dd' cy u setgħet ġiet influwenzata wkoll mill-etimoloġija folkloristika. Din il-bidla fonetika probabbilment seħħet għall-ewwel darba fil-Medju Evu; iż-żewġ forom kienu komuni fil-perjodu Tudor. Caerdyf toriġina minn kliem Brittoniku post-Ruman li jfisser 'il-forti tat-Taff'. Il-forti x'aktarx jirreferi għal dak stabbilit mir-Rumani. Caer tfisser 'forti' bil-Welsh, u -dyf hija forma ta' Taf (Taff), ix-xmara li tgħaddi ħdejn il-Kastell ta' Cardiff. It-'t' tindika mutazzjoni konsonanti għal 'd', kif inhu komuni fil-kliem kompost, u l-vokali tirrappreżenta affezzjoni li tirriżulta minn tmiem ġenittiv (issa estint). L-isem anglikizzat " Cardiff » ġej minn {{Lang|wlm|Caerdyf}}, il-“ f » Il-Welsh ġie traskritt minn « ff » Modèle:IPAc-en, kif inhu wkoll il-każ għal « Taff » (mill-Welsh {{Lang|cy|Taf}} ) u « Llandaff » (mill {{Lang|cy|Llandaf}} -Welsh). L-istoriku William Camden (1551–1623) iteorizza li l-isem Cardiff seta’ ġie minn {{Lang|wlm|Caer-Didi}} (“ Il-forti ta' Didius "), isem li suppost ingħata ad unur {{Lang|la|[[Aulus Didius Gallus]]}}, gvernatur ta' provinċja ġara fiż-żmien meta twaqqfet il-fortizza Rumana. Għalkemm xi sorsi jirrepetu din it-teorija, ġiet miċħuda għal raġunijiet lingwistiċi minn riċerkaturi moderni bħall-Professur Gwynedd Pierce. === Oriġini === Imwaqqfa mir-Rumani, il-belt żviluppat mill-forti Ruman li kien jgħasses il-passaġġ tat- Taf bejn Caerleon u Carmarthen . Il- kastell Norman għadu fiċ-ċentru tal-belt illum. === Rivoluzzjoni industrijali === Sal-1800ijiet, Cardiff kienet belt żgħira. F'daqqa waħda kiseb importanza grazzi għall-iskoperta tal-faħam fir-reġjun tiegħu fil-bidu tas- XIX19 . seklu . Il-port imbagħad beda jikber, u b'hekk żgura l-esportazzjoni ta' materja prima. Kien il- Markiż ta' Bute, sid tal-art għani, li ffinanzja l-iżvilupp tal-mollijiet. Fil-bidu tas- XX 20 Fis-seklu 19, Cardiff kien il-port ewlieni tal-faħam fid-dinja. Bini muniċipali magnífico nbnew bis-saħħa tal-ġid tal-industrija tal-faħam, bħall-muniċipju, il- Mużew Nazzjonali ta' Cardiff ( National Museum of Wales ) u l-Università ta' Cardiff. Il-belt ingħatat uffiċjalment l-istatus ta’ kapitali ta’ Wales fl- {{Data|20 décembre 1955}}.<ref>{{En}} [http://www.guardian.co.uk/theguardian/2010/dec/21/archive-cardiff-gains-recognition-as-capital-of-wales-1955 « The Guardian Archive, from December 1955 : Cardiff Gains Recognition as capital of Wales »], ''The Guardian'', consulté le 26 février 2013.</ref> Wara t-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]], l-industrija tal-belt bdiet tiddeterjora, u dan wassalha għal perjodu diffiċli. Sas-snin tmenin, Cardiff kienet port fqir u li kien qed jiddeterjora, mingħajr rwol definit b'mod ċar. Biex itejjeb is-sitwazzjoni, il-gvern Konservattiv f'[[Londra]] ħoloq il-Cardiff Bay Development Corporation (bl-Ingliż, Cardiff Bay Development Corporation, u bil-Welsh, Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd). Din il-korporazzjoni żviluppat mill-ġdid iż-żona madwar il-mollijiet u bniet breakwater, u b'hekk ħolqot bajja kbira għal attivitajiet rikreattivi. == Ekonomija == L-industrija kellha rwol ewlieni fl-iżvilupp ta’ Cardiff għal bosta sekli. Il-mutur ewlieni għat-trasformazzjoni tagħha minn belt żgħira għal belt kbira kien id-domanda għall-faħam, meħtieġ għall-produzzjoni tal-ħadid u, aktar tard, tal-azzar; dan il-faħam kien jinġieb lejn il-baħar minn Merthyr Tydfil fuq dahar iż-żwiemel. Dan l-ewwel sar permezz tal-bini ta’ kanal twil 40 km li kien jestendi minn Merthyr (160 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar) sal-estwarju tax-xmara Taff f’Cardiff. Maż-żmien, il-ferrovija *Taff Vale Railway* ħadet post id-dgħajjes tal-kanal, u nbnew btieħi vasti għall-immaniġġjar tal-vaguni hekk kif f’Cardiff ġew żviluppati baċiri ġodda – żviluppi kollha xprunati mid-domanda globali enormi għall-faħam li kien ġej mill-widien tan-Nofsinhar ta’ [[Wales]]<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Economy of Cardiff|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Economy_of_Cardiff&oldid=1380032533|data-aċċess=2026-11-03|lingwa=en|data=2026-10-13|iktar=Page Version ID: 1380032533}}</ref>. [[Stampa:Exchange Hotel, Cardiff.jpg|daqsminuri|Il-Borża tal-Faħam]] Fl-aqwa żmien tiegħu, iż-żona tal-port ta’ Cardiff, magħrufa bħala *Tiger Bay*, saret l-aktar port bieżel fid-dinja u – għal perjodu – l-aktar port tal-faħam importanti fid-dinja. Fis-snin ta’ qabel [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]], minn Cardiff Docks kienu jiġu esportati aktar minn 10 miljun tunnellata ta’ faħam kull sena. Fl-1907, il-*Coal Exchange* (il-Borża tal-Faħam) ta’ Cardiff kienet il-post fejn sar l-ewwel ftehim kummerċjali li laħaq il-valur ta’ miljun lira sterlina. Id-domanda kbira għall-faħam ta’ [[Wales]], u speċifikament għal fjuwil artifiċjali magħruf bħala *Patent Fuel*, tidher ċara mill-bosta fabbriki fir-reġjun ta’ Cardiff li kienu jipproduċu dan il-fjuwil bl-istess riċetta. Fost l-aktar fabbriki magħrufa kien hemm *Star Patent Fuel Co.*, *Crown Patent Fuel*, u *Cardiff Patent Fuel*, fost oħrajn. Wara perjodu ta’ tnaqqis, ikkawżat minn domanda baxxa għall-faħam, il-port ta’ Cardiff reġa’ beda jikber – fl-2007, għaddew aktar minn 3 miljun tunnellata ta’ merkanzija mill-baċiri tiegħu<ref>{{Ċita web|url=https://www.cardiff.ac.uk/study/undergraduate/courses/course/economics-bsc|titlu=Economics (BSc)|sit=Cardiff University|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ebsco.com/|titlu=Cardiff, Wales {{!}} Geography and Cartography {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost|sit=EBSCO|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-03}}</ref>. Illum il-ġurnata, Cardiff hija ċ-ċentru ewlieni għas-servizzi finanzjarji u tan-negozju f’Wales, b’dawn is-setturi jkollhom preżenza qawwija fl-ekonomija lokali. Dan is-settur, flimkien mas-setturi tal-amministrazzjoni pubblika, l-edukazzjoni u s-saħħa, kien responsabbli għal madwar 75% tat-tkabbir ekonomiku ta’ Cardiff mill-1991 ’l hawn. Riċentament, il-belt ġiet ikklassifikata fis-seba’ post fost l-aqwa 50 belt Ewropea fil-lista ‘fDI 2008 Cities of the Future’ (Bliet tal-Futur) ippubblikata mir-rivista fDi, u kisbet ukoll is-seba’ post fir-rigward tal-attrazzjoni ta’ investiment barrani. Kumpaniji prominenti bħal Legal & General, Admiral Insurance, [[HBOS]], Zurich, [[ING Direct]], [[The AA]], Principality Building Society, 118118, [[British Gas]], Brains, SWALEC Energy u BT, kollha joperaw kwartieri ġenerali nazzjonali jew reġjonali kbar kif ukoll ċentri ta’ kuntatt fil-belt; uħud minnhom jinsabu fi blokok ta’ uffiċċji għoljin f’Cardiff, bħal Capital Tower u Brunel House. Impjegaturi ewlenin oħra jinkludu l-NHS Wales u s-Senedd. Fl-1 ta’ Marzu 2004, Cardiff ingħatat l-istatus ta’ ‘Fairtrade City’ (Belt tal-Kummerċ Ġust)<ref>{{Ċita web|url=https://www.ons.gov.uk/visualisations/labourmarketlocal|titlu=Cardiff's employment, unemployment and economic inactivity - ONS|data=2024-05-14|sit=www.ons.gov.uk|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.investincardiff.com/sectors/|titlu=Sectors|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-11-03}}</ref>. == Reliġjon == {| class="wikitable sortable alternance mw-collapsible" ! rowspan="2" |Reliġjon ! colspan="2" |2001<ref>{{Ċita web|url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/ks007|titlu=KS007 - Religion - Nomis - 2001|sit=www.nomisweb.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-18}}.</ref> ! colspan="2" |2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/ks209ew|titlu=KS209EW (Religion) - Nomis - 2011|sit=www.nomisweb.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2022-10-18}}.</ref> ! colspan="2" |2021<ref>{{Ċita web|url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS030/editions/2021/versions/1|titlu=Religion - Office for National Statistics}}</ref> |- !Numru !% !Numru !% !Numru !% |- |[[Ateiżmu|Atei]] | align="right" |57,440 | align="right" |18.8 | align="right" |109,960 | align="right" |31.8 | align="right" |155,589 | align="right" |42.9 |- |[[Kristjaneżmu|Kristjani]] | align="right" |204,359 | align="right" |66.9 | align="right" |177,743 | align="right" |51.4 | align="right" |138,885 | align="right" |38.3 |- |[[Iżlam|Musulmani]] | align="right" |11,261 | align="right" |3.7 | align="right" |23,656 | align="right" |6.8 | align="right" |33,650 | align="right" |9.3 |- |[[Ħinduiżmu|Hindu]] | align="right" |2,392 | align="right" |0.8 | align="right" |4,736 | align="right" |1.4 | align="right" |5,434 | align="right" |1.5 |- |[[Buddiżmu|Buddisti]] | align="right" |1,004 | align="right" |0.3 | align="right" |1,690 | align="right" |0.5 | align="right" |1,630 | align="right" |0.4 |- |Sikhs | align="right" |928 | align="right" |0.3 | align="right" |1,317 | align="right" |0.4 | align="right" |1,517 | align="right" |0.4 |- |[[Ġudaiżmu|Lhud]] | align="right" |941 | align="right" |0.3 | align="right" |802 | align="right" |0.2 | align="right" |690 | align="right" |0.2 |- |Reliġjonijiet oħra | align="right" |760 | align="right" |0.2 | align="right" |1,406 | align="right" |0.4 | align="right" |2,028 | align="right" |0.6 |- |Reliġjon mhux iddikjarata | align="right" |26,268 | align="right" |8.6 | align="right" |24,780 | align="right" |7.2 | align="right" |22,888 | align="right" |6.3 |- !Total ! align="right" |305,353 ! align="right" |100.0 ! align="right" |346,090 ! align="right" |100.0 ! align="right" |362,400 ! align="right" |100.0 |} == Trasport == Cardiff tinsab ħdejn il-junctions 29-34 tal-awtostrada M4 (Londra-Bristol-Newport-Cardiff-Llanelli). It-triq nazzjonali A470 tgħaqqad il-belt mat-tramuntana tal-pajjiż, u l-A48 mal-lvant u l-punent. L-istazzjon ewlieni tal-ferrovija (Cardiff Central, Caerdydd Canolog) jinsab fiċ-ċentru tal-belt, mhux 'il bogħod mill-Millennium Stadium. Cardiff tinsab fil-qalba ta' netwerk ferrovjarju urban. Hemm 20 stazzjon fil-belt. L-istazzjon ewlieni tal-karozzi tal-linja jinsab faċċata tal-istazzjon ta' Cardiff Central. Bosta karozzi tal-linja jservu s-subborgi ta' Cardiff u l-ibliet tal-madwar, kif ukoll bliet oħra fir-Renju Unit. Cardiff għandha ajruport internazzjonali li jinsab f'Rhoose (kodiċi IATA: CWL). == Midja == Cardiff hija l-bażi f'[[Wales]] għall-istazzjonijiet tax-xandir nazzjonali ewlenin ([[BBC]] Cymru Wales, [[ITV]] Wales u S4C). Stazzjon tat-televiżjoni lokali, *Made in Cardiff*, jinsab ukoll fiċ-ċentru tal-belt. Fost l-istudjos ewlenin għall-iffilmjar f'Cardiff hemm ir-*Roath Lock Studios* tal-[[BBC]] u *Pinewood Studios Wales*<ref>{{Ċita web|url=https://www.itv.com/news/wales|titlu=}}</ref>. Diversi programmi televiżivi u films kontemporanji jiġu ffilmjati f'Cardiff u/jew l-istorja tagħhom isseħħ hemmhekk; fost dawn insibu *Casualty*, *Doctor Who*, *The Sarah Jane Adventures*, *Torchwood*, *Merlin*, *Class*, *The Valleys*, *Upstairs Downstairs*, *A Discovery of Witches*, *His Dark Materials*, *Being Human*, *The Story of Tracy Beaker*, *Wizards vs Aliens*, *Sex Education* u *Sherlock*. Il-gazzetta lokali ewlenija hija s-*South Wales Echo*, filwaqt li l-gazzetta nazzjonali hija l-*Western Mail*. It-tnejn li huma għandhom l-uffiċċji tagħhom fi Park Street, fiċ-ċentru tal-belt. *Capital Times*, *Echo Extra* u l-edizzjoni għal South Wales tal-*Metro* huma wkoll ibbażati u mqassma fil-belt. Hemm diversi rivisti, fosthom *Primary Times* u pubblikazzjoni lokali ta' kull xahar bil-Welsh, kif ukoll bullettin komunitarju bil-Welsh imsejjaħ *Y Dinesydd* ("Iċ-Ċittadin"). L-istazzjonijiet tar-radju li jservu l-belt u li huma bbażati f'Cardiff jinkludu *Capital South Wales*, *Heart South Wales*, *[[BBC]] Radio Wales*, *[[BBC]] Radio Cymru*, *Nation Radio Wales*, *Radio Cardiff*, *Smooth Wales* u *Xpress Radio*<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/news/topics/cdl8n2edgxgt|titlu=Cardiff - BBC News|sit=www.bbc.com|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-11-03}}</ref>. == Edukazzjoni == L-[[Università ta' Cardiff]] hija l-akbar università f'Wales. Il-belt għandha wkoll università metropolitana li hija parti mill- Università ta' Wales<ref>{{Ċita web|url=https://apps8.cardiff.gov.uk/schools/index.php|titlu=Cardiff Schools Search Page|sit=apps8.cardiff.gov.uk|data-aċċess=2026-11-03}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|ITA}} [[Bari]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|NOR}} [[Kontea ta' Hordaland]] ([[Norveġja]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Luhansk]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Nantes]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|BUL}} [[Pernik]] ([[Bulgarija]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Stuttgart]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Viġevano]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Xiamen]] ([[Ċina]]). == Referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] gput6kfxq736c2zw3vm7dydp5ovhbc5 0 34778 333689 333593 2026-11-04T23:26:55Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333689 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Antwerp''' ( / /ɑ̃.vɛʁs/ [ N1 ] , en  Antwerpen [ ˀant.ˈwɛʁ.pn ] hija belt Belġjana fir - Reġjun Fjamming , il ] belt kapitali tal - provinċja [[Antwerp (provinċja)|ta' Antwerp]] u tad-distrett amministrattiv -istess isem, li tinsab fil-qalba tas- Sinsla Ewropea . IL-{{Data|1|janvier|2026|en Belgique}} Iż-żona metropolitana ta' Antwerp għandha 1 250 000 habitants, u dan jikklassifikaha fit-tieni post fil-Belġju, wara Brussell . Antwerp hija t-tielet l-akbar muniċipalità u belt fil-Belġju skont l-erja, 208,22  , eżatt wara Bastogne u Tournai . In-nies ta' Antwerp jissejħu wkoll ''Sinjoren'', mill-kelma Spanjola ''señor'', wirt minn żmien meta kienet parti mill- Imperu Habsburg ta' [[Karlu V tal-Imperu Ruman Imqaddes|Karlu V.]] Il-belt spiss tissejjaħ ''<nowiki/>'t Stad'' ( Il-Belt " u xi kultant ''Koekenstad'' (" il-belt tal-gallettini "b'allużjoni għall- ''koeken'' ta' Antwerp, gallettini miksija b'kisja rqiqa tal-kafè magħrufa madwar [[Belġju|il-Belġju]] kollu." == Toponimija == === Attestazzjonijiet qodma === L-isem tal-lokalità huwa attestat fis- VII 7 U VIII e sekli taħt il-forom Latinizzati Antwerpo, Antwerpis, Andwerpo, Antwerpae u Andwerpae.<ref name="topnymie-Anvers">{{Ċita ktieb|sena=1924|titlu=Annales de l'académie royale d'archéologie de Belgique|url=https://books.google.com/books?id=4wEkAQAAIAAJ&dq=Antwerpae+Anvers|volum=24|edizzjoni=Académie Royale d'Archéologie de Belgique|post=Antwerp|paġna=page 32|data-aċċess=20 octobre 2017}}.</ref> Verżjonijiet bikrin irreġistrati tal-isem jinkludu *''Ando Verpia''* fuq muniti Rumani misjuba fiċ-ċentru tal-belt; *''Andhunerbo''* (ta’ oriġini Ġermanika) li jmur lura għal madwar iż-żmien meta l-[[Awstrasja]] saret renju separat (jiġifieri, madwar is-sena 567 W.K.); u *Andoverpis* (li possibbilment huwa ta’ oriġini Ċeltika), li jinsab fil-kitba ta’ Dado dwar il-ħajja ta’ [[San Eliġju]] (*Vita Eligii*), li tmur lura għal madwar is-sena 700 W.K. Il-forma *''Antverpia''* hija ta’ oriġini Neo-Latina. Jekk l-oriġini hija Ġermanika (Frankika jew Friżjana), l-isem jista’ jkun magħmul mill-prefiss *anda* ("kontra") u nom derivat mill-verb *werpen* ("jitfa’"). F’dan il-każ, jista’ jirreferi, pereżempju, għal art akkumulata max-xatt tax-xmara; depożitu alluvjali; munzell art (magħruf bħala *terp*) mibni bħala difiża kontra xi ħaġa jew xi ħadd; jew inkella moll. Jekk *Andoverpis* huwa ta’ oriġini Ċeltika, jista’ jfisser "dawk li jgħixu fuq iż-żewġ banek tax-xmara". Skont tradizzjoni folkloristika, l-isem *''Antwerpen''* ġej mill-kelma Olandiża *''handwerpen''* ("li titfa’ id"). Jingħad li ġgant jismu ''Druon Antigoon'' kien jgħix qrib ix-xmara Scheldt u kien jitlob ħlas mingħand dawk li kienu jgħaddu bid-dgħajjes. Hu kien jaqta’ id kull min ma jħallasx u jitfagħha fix-xmara. Eventwalment, il-ġgant inqatel minn eroj żagħżugħ jismu Silvius Brabo, li qata’ id il-ġgant stess u tefagħha fix-xmara. Għalkemm din probabbilment mhix l-oriġini vera tal-isem, l-istorja hija mfakkra permezz ta’ statwa (li tidher hawn taħt) li tinsab fil-pjazza prinċipali tal-belt, il-*''Grote Markt''*. == Ġeografija == IL-{{Data|1|janvier|1983}} Il-muniċipalitajiet li qabel kienu annessi ġew trasformati f'distretti ta' Antwerp, kif kien diġà l-każ mill- 1958 għad-distrett ta' Berendrecht-Zandvliet-Lillo. == Klima == Antwerp għandha klima oċeanika (Köppen: Cfb), bi xtiewi friski, sjuf sħan u preċipitazzjoni frekwenti, għalkemm ħafifa, matul is-sena kollha. Minħabba l-influwenza tal-Kurrent tal-Golf, Antwerp għandha klima relattivament ħafifa matul is-sena, b’temperatura medja li tvarja bejn 4 °C u 19 °C tul is-sena<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/weather/2803138|titlu=Antwerp|sit=BBC Weather|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref>. == Storja == === Medju Evu === [[Stampa:Steen.jpg|daqsminuri|Kastell ta' Steen]] Imwieled minn port żgħir ħdejn moll, abitat minn popolazzjoni modesta li titkellem bir-Rumanz fis VIIseklu 7 seklu, li l-evoluzzjoni turbolenti tiegħu rriżultat f'belt portwarja fis- XIII 13 Fis-seklu 18, Antwerp kienet, matul il- Gwerra ta’ Tmenin Sena, l-akbar belt fis -Sbatax-il Provinċja u waħda mill-akbar bliet fl [[Ewropa|-Ewropa]], b’popolazzjoni ta’ 150 000 habitants. L-istorja ta' Antwerp ġiet determinata mill-pożizzjoni strateġika tagħha max-xmara tul ix-Scheldt u l-qerda tar-rivali tagħha jew rivali potenzjali matul taqlib ġeopolitiku, iżda wkoll mid-duwalità lingwistika bejn il-popolazzjoni urbana li titkellem bir-Rumanz u l-popolazzjoni tal-bdiewa li titkellem bil-Ġermaniż, speċjalment qabel il-boom demografiku tas-seklu 12 li ċċajpar id-disparitajiet lingwistiċi. L-espansjoni vera tagħha, skont l-istorjografija klassika, tmur lura biss għal madwar is-sena 900, meta l-abitanti kabbru l-leġġendarju ''Aanwerp'', l-art elevata tal-moll primittiv li jagħti isimha lil Antwerp. Dak iż-żmien, Antwerp kienet parti minn Toxandria, li kienet tappartjeni lill- Imperu Ruman Imqaddes . Kien hemm kastell hawn sa mill-perjodu Karolinġjan IX-seklu 9 . seklu.<ref>{{Ċita web|url=http://www.kunsttrip.nl/steden/antwerpen/steen.htm|titlu=Het Steen Antwerpen|sit=kunsttrip.nl via [[Internet Archive]]|lingwa=nl-be|data-aċċess=|arkivju-data=2005-12-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20051217111130/http://www.kunsttrip.nl/steden/antwerpen/steen.htm|url-status=bot: unknown}}.</ref> Fl-879, in- [[Normanni]] invadew il-Flanders . Fid -970, ladarba ġiet imposta l-ordni Ottoniana, Antwerp kienet għadha biss post tal-fruntiera tal-Imperu; hemmhekk inbnew fortifikazzjonijiet tal-injam, li aktar tard ġew sostitwiti fis- XII12 . seklu minn kastell tal-ġebel (l- ''Steen'' ). X - 10 Fis-seklu 16 twieled il- Markiżat ta' Antwerp, li, bħala fewdu, kien subordinat għad-duki ta' Lorraine t'Isfel . Mill-1076 sal-1100, Godfrey ta' Bouillon kien id-Duka ta' Lower Lorraine u l-Markiż ta' Antwerp. Godfrey I ta' Louvain irċieva d-dukat fl-1106. Fl-1183, l-imperatur għolla l-landgravjat ta' Brabant għad -dukat ta' Brabant favur in-neputi kbir tiegħu Enriku I ta' Brabant . Antwerp issa taqsam id-destin politiku ta’ dan l-istat. L-espansjoni tal-belt inizjalment kompliet lejn in-nofsinhar, kif jidher mill-wasla tal-ordni Premonstratensian, miġbuda lejn żoni urbani u suburbani. Bis-saħħa ta’ donazzjonijiet minn sinjuri lokali, huma bnew l-Abbazija ta’ Saint-Michel taħt il-patroċinju ta’ San Norbert. Aktar tard, il-kanoniċi tal-knisja żgħira mxew lejn it-tramuntana u waqqfu parroċċa ġdida, iċċentrata fuq il-Knisja ta’ Notre-Dame, il-prekursur tal-katidral tal-lum. Fid-deċennji ta’ wara, il-belt kompliet tikber f’mewġ konċentriku, u ħolqot sensiela ta’ swar li l-kontorni tagħhom għadhom jistgħu jintgħarfu fit-topografija tagħha. ==== Tkabbir ekonomiku ==== Fis-seklu ta' wara, il-belt u l-port tagħha telqu 'l quddiem, għax ir-rivali l-kbira, [[Bruges]], kienet ikkundannata minħabba t-tajn tad-driegħ tal-baħar li jwassal għal Damme, il-port ta' barra ta' dik il-belt. Il-flotta ta' Antwerp diġà tiffrekwenta, minbarra l-Baħar tat-Tramuntana familjari, l- [[Oċean Atlantiku]] u l- Baħar Baltiku . Borża, forsi l-ewwel borża ewlenija mwaqqfa fl-Ewropa, hija dokumentata fl- 1460 . === Żminijiet Moderni === L- ewwel borża ta' Antwerp (fis-sens modern) twaqqfet fl- 1531, immexxija minn negozjanti li rabtu [[Indja|l-Indja]] mal- Amerika.<ref>{{Ċita web|url=http://www.inforbourse.com/index.htm|titlu=La Bourse|sit=inforbourse.com via [[Internet Archive]]|data-aċċess=|arkivju-data=2008-06-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080616053815/http://www.inforbourse.com/index.htm|url-status=bot: unknown}}.</ref> Il- Feitoria ta' Flanders, imwaqqfa fl- 1508 f'Antwerp,<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Blamont|isem=Jacques|sena=1993|titlu=Le chiffre et le songe|edizzjoni=O. Jacob|post=Paris|paġni=941|isbn=978-2-7381-0193-8|oclc=300912007}}.</ref> kienet il-pont ewlieni tal-imperu kummerċjali Portugiż, il- Casa da Guiné, li saret Casa da India fl-1503, fl-intersezzjoni tar-rotot kummerċjali tal-kolonji tal [[Brażil|-Brażil]], [[Afrika|l-Afrika]] u l- Indji tal-Lvant . F'nofs XVI 16 Fis-seklu 19, l- Olanda Spanjola ( Belgica Regia ) ħadet vantaġġ mir-rwol dominanti tal-belt, li dak iż-żmien kienet waħda mill-akbar bliet fl-Ewropa u baqgħet għal żmien twil ċentru kulturali u artistiku kbir ħafna. ==== Antwerp matul ir-Rivolta Olandiża (1568-1585) ==== Antwerp kienet parti mid- Dukat ta' Brabant, li l-pussess tiegħu għadda mid- Dar ta' Valois-Burgundy għad- Dar ta' Habsburg (1482), imbagħad għand l- Habsburgs ta' Spanja fl- 1556, ma' Filippu II. It-tensjonijiet bejn ir-Re ta’ Spanja u s-sovran tal-Olanda, li kien Kattoliku, u parti mill-Olandiżi, partikolarment il-Protestanti, wasslu għar-Rivolta tat-Tallab fl-1566, imbagħad għall-bidu tal-insurrezzjoni, magħrufa bħala l-Gwerra ta’ Tmenin Sena (1568-1648). Il-belt esperjenzat diversi episodji drammatiċi. Bejn il-4 novembre4 ta' Novembru u 7 novembre 1576, porzjon tas-suldati Spanjoli ribellużi [ referenza.] mixtieq] Huma serqu l-belt . Matul dan l-episodju, mietu diversi eluf ta’ abitanti. Din it-traġedja wasslet għall-għaqda tal-provinċji kontra l-preżenza Spanjola, bil- paċifikazzjoni ta' Ghent . It-tluq tat-truppi Spanjoli minn Antwerp ippermetta lill- Kalvinisti jieħdu kontroll tal-poter muniċipali, u pproklamaw ir-Repubblika ta' Antwerp ( {{Data|novembre 1577}} ). Inizjalment, il-qima Kattolika tibqa' permessa. [[Stampa:Antwerpen 1740 Seutter.JPG|daqsminuri|Mappa ta' Antwerp fl-1740]] Wara l-formazzjoni tal- Unjoni ta' Arras u l- Unjoni ta' Utrecht fl- 1579, Antwerp ingħaqdet mal-Unjoni ta' Utrecht, li fl- 1 581 ipproklamat id-depożizzjoni ta' Filippu II permezz tal- Att ta' The Hague, l-oriġini tal- Provinċji Uniti . Fl -1582, François d'Anjou, proklamat sovran tal-Olanda mill-Istati Ġenerali, ġie nkurunat Duka ta' Brabant fil- Katidral ta' Antwerp . Iżda mbagħad jilgħab rwol ambigwu, billi jrid jasserixxi ruħu kontra William ta' Orange, il-mexxej veru tal-insurrezzjoni. F'Jannar 1583, huwa ordna 4 000 mis-suldati tiegħu biex jattakkaw lil Antwerp. Fin-nuqqas ta’ garniżjon ta’ difensuri, iċ-ċittadini ta’ Antwerp irrifjutaw l-attakk, u għelbu lill-armata Franċiża. Fl -1585, il-belt waqgħet f'idejn it-truppi Spanjoli ta' Alessandru Farnese wara assedju ta' tlettax-il xahar, u l-belt kienet difiża minn Philippe de Marnix de Sainte-Aldegonde.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Lettenhove|isem=Joseph Bruno Marie Constantin Kervyn de|sena=1885|titlu=Les Hugenots et les Gueux : études historiques sur vingt-cinq années du {{s-|XVI}} (1560-1585)|url=https://books.google.com/books?id=5ad7VXwCoRIC|edizzjoni=Beyaert-Storie|paġna=629|data-aċċess=2018-04-27}}.</ref> Ir-riakkwist ta' Antwerp stabbilixxa l-fruntiera bejn l-Olanda Spanjola u l-Provinċji Uniti f'dan ir-reġjun. Tentattivi sussegwenti biex terġa' tittieħed il-belt fallew sakemm l-indipendenza tal-Provinċji Uniti ġiet rikonoxxuta mir-Re ta' Spanja fit-Trattat ta' Münster, iffirmat fit-30 ta' Jannar 1648. ==== Mill-Olanda Spanjola għall-Olanda Awstrijaka (1585-1792) ==== Wara li l-Ispanjoli ħatfu lil Antwerp, il- Provinċji Uniti għalqu l-aċċess għax- Scheldt f'attentat biex iċaħħdu lill-Ispanjoli mill-benefiċċji tar-rebħa tagħhom, li naturalment kellha konsegwenzi katastrofiċi għall-ekonomija tal-belt. Abbandunata mill- [[Protestantiżmu|Protestanti]], li Filippu II kien jimmira għalihom b'mod partikolari u li kienu jikkostitwixxu parti kbira ħafna mill-elit kummerċjali u intellettwali tal-belt, Antwerp rat il-popolazzjoni tagħha titnaqqas bin-nofs f'inqas minn 20 sena, għall-benefiċċju tal-Provinċji Uniti u speċjalment ta' Amsterdam. Sa nofs XVII 17 Fis-seklu 19, Antwerp ibbenefikat mill-preżenza ta' artisti bħal Rubens, Van Dyck, Jordaens u Teniers, kif ukoll mill-familji tal-iskulturi Quellin u Hendrik Frans Verbrugghen, u diversi stampaturi u bennejja taċ-ċembali famużi minn Antwerp. Fi tmiem il- Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola, il-kuruna ta' Spanja għaddiet għand il- Borboni, iżda s-sovranità fuq l- Olanda tan-Nofsinhar ġiet trasferita lill- Asburgi tal-Awstrija permezz tat- Trattati ta' Utrecht tal -1713 u b'hekk saru l- Olanda Awstrijaka . L-oppożizzjoni kontra l-Awstrijaċi wasslet għal irvell fl-1787-1789 . L-istat indipendenti tal- Istati Uniti Belġjani ġie proklamat fi Brussell u Antwerp ipparteċipat. Iżda r-ritorn tal-Awstrijaċi fl- 1790 temm din l-indipendenza qasira. === L-era kontemporanja === ==== Mill-1792 sal-lum ==== Wara r- [[Rivoluzzjoni Franċiża]], Antwerp ġiet okkupata għall-ewwel darba mill- armata rivoluzzjonarja Franċiża fit {{Data|30 septembre 1792}}, matul l- ewwel annessjoni Franċiża tal-istati Belġjani, li damet inqas minn sena. Wara r-restawr tat-territorji konkwistati mill-Franċiżi lill- Imperu Ruman Imqaddes fl- 1793, huma rritornaw u annessew il-belt għat-tieni darba fl- 1794 u mbagħad id- Dukat ta' Brabant kollu fl- 1795 . L -Ischeldt reġa' nfetaħ fl-istess sena, u nbeda port modern . [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun Bonaparte]] talab lil Charles-François Beautemps-Beaupré biex ifassal dik li kellha tkun l-ewwel mappa tal-ħalq tax-xmara Scheldt u bena żewġ baċiri li tlestew fl- 1811 (il-Petit Bassin u l-Grand Bassin — imsemmija mill-ġdid Bassin Bonaparte u Bassin Guillaume fl- 1903, li issa fihom il- Mużew aan de Stroom jew mużew fuq il-kors tal-ilma ). Kienet teżisti wkoll kolonja penali mill -1804 sal -1814,<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Donnet-Vincent|isem=Danièle|data=1991-12-31|titlu=La Fin du bagne|url=|edizzjoni=FeniXX réédition numérique|isbn=978-2-402-06348-7|data-aċċess=2024-06-15}}</ref>,<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Joannic-Seta|isem=Frédérique|data=2015-07-09|titlu=Le bagne de Brest: Naissance d'une institution carcérale au siècle des Lumières|url=|edizzjoni=Presses universitaires de Rennes|isbn=978-2-7535-2414-9|data-aċċess=2024-06-15}}</ref>.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Pierre|isem=Michel|data=2017-01-19|titlu=Le temps des bagnes 1748-1953|url=|edizzjoni=Tallandier|isbn=979-10-210-0509-9|data-aċċess=2024-06-15}}</ref> Taħt l-Ewwel Imperu, Antwerp kienet il-belt kapitali tad-dipartiment Deux-Nèthes. Għal żmien qasir ibbenefikat mill-ftuħ tal-estwarju tax-Scheldt u saret bażi navali ewlenija, li jingħad li Napuljun sejjaħ "pistola ppuntata lejn il-qalba tal-Ingilterra" u "punt fatali ta' attakk kontra l-għadu." Fir-realtà, l-ostruzzjoni mir-Royal Navy u l-Imblokk Kontinentali impost minn Napuljun naqqsu b'mod sinifikanti l-attività tagħha. Matul l- assedju tal-1814, il-Brittaniċi ppruvaw mingħajr suċċess jagħtu n-nar lill-flotta ankrata fil-port. iżda ngħatat lilhom wara l-abdikazzjoni ta' [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun]] . ==== Perjodu Olandiż ==== Wara l-waqgħa ta' [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun Bonaparte]] fil- [[Battalja ta' Waterloo]] fit {{Data|18|juin|1815}}, l- Ewwel Imperu ġie żmembrat definittivament u stat ġdid inħoloq mill- Kungress ta' Vjenna fl-istess sena. : ir -Renju Unit tal-Olanda . Imbagħad kien jikkonsisti minn sbatax- il provinċja id-disa' provinċji tal-eks repubblika tal- Provinċji Uniti u tmienja oħra, maħluqa bil- liġi fundamentali tal- {{Data|24|août|1815}} inkluża l- provinċja Olandiża ta' Antwerp, l-eks dipartiment ta' Deux-Nèthes bl-eċċezzjoni tad- distrett ta' Breda li ġie separat biex jiġi integrat fil-provinċja ta' North Brabant . ==== Antwerp Belġjana mill-1830 sal-1914 ==== Wara r-[[Rivoluzzjoni Belġjana]], li bdiet fil-25 ta' Awwissu 1830, u l-proklamazzjoni tal-indipendenza tar-Renju l-ġdid tal-[[Belġju]] fl-4 ta' Ottubru 1830, il-belt kellha rwol ewlieni fil-gwerra bejn il-[[Belġju]] u l-[[Olanda]], peress li kienet tinsab fuq ir-rotta tal-irtirar tat-truppi Olandiżi wara t-tluq tagħhom minn [[Brussell]] matul il-Jiem ta' Settembru. Inħatfet mit-truppi volontarji rivoluzzjonarji Belġjani fis-26 ta' Ottubru 1830. Fis-27 ta' Ottubru, il-belt ġiet ibbumbardjata mill-Ġeneral Olandiż David Chassé. Il-bini allinjat tul il-mollijiet fix-Xmara Scheldt, li kien taħt nar, irritorna bil-ġenb. Il-bumbardament imbagħad beda mill-fortizza ''Tête de Flandre'' u ċ-ċittadella, fejn il-ġeneral għolla l-bandiera sewda. Il-bumbardament dam mill-erbgħa ta' filgħaxija sal-għaxra ta' filgħaxija, u kkawża ħafna ħsara u sewa l-ħajjiet ta' 85 persuna. L-indipendenza tal-Belġju ġiet proklamata fl-4 ta' Ottubru u rikonoxxuta mill-potenzi l-kbar is-sena ta' wara bl-iffirmar tat-Trattat tal-Artikoli XVIII fis-26 ta' Ġunju 1831. Wara l-ġurament tal-ewwel Re tal-Belġjani, Leopold I, il-{{Data|21|juillet|1831|en Belgique}} Dan wassal għal reazzjoni mir- Renju ta' Franza, garanti tan-newtralità Belġjana, li bagħat l- Armata tat-Tramuntana, ikkmandata mill -Marixxall Étienne Maurice Gérard, biex tiġġieled kontra l-Olandiżi. Il-koalizzjoni Franko-Belġjana ħarġet vittorjuna, iżda l-Olandiżi ħallew garniżjon fiċ- ċittadella ta' Antwerp, u dan wassal għar-ritorn tal-Franċiżi u l- assedju tal-belt .15 novembre15 ta' Novembru23Diċembru , 1832 . Is-separazzjoni tirriżulta f'għeluq ġdid tal-estwarju tax-Xmara Scheldt. Ma kienx qabel l-1863 li n-navigazzjoni saret definittivament ħielsa wara x-xiri b'somma sħiħa tad-drittijiet tan-navigazzjoni mill-Ministru Charles Rogier . Il-Franċiżi fittxew kenn fil-Belġju matul il- Gwerra Franko-Prussjana tal- 1870 . Il-pittur Eugène Boudin kien fosthom u f'din l-okkażjoni pitter bosta stampi ta' Antwerp. : * ''The Scheldt at Antwerp'', 1871-1874, New Haven, Yale University Art Gallery <ref>{{Ċita web|url=https://artgallery.yale.edu/collections/objects/23339|titlu=L'Escaut à Anvers|sit=Yale University|lingwa=en|data-aċċess=20 avril 2022}}.</ref> ; * ''Antwerp, dgħajjes fuq ix-Scheldt'', 1871, Atlanta, Mużew Għoli tal-Arti <ref>{{Ċita web|url=https://high.org/collections/antwerp-boats-on-the-scheldt/|titlu=Bateaux sur l'Escaut|sit=Atlanta Museum|lingwa=en|data-aċċess=20 Avril 2022}}.</ref> ; * ''Antwerp, Il-flotta Ingliża tiġi biex tiġbor il-fdalijiet tas-suldati midfuna fiċ-ċittadella'', 1871, Kollezzjoni privata, Bejgħ 2020 <ref>{{Ċita web|url=https://www.sothebys.com/en/buy/auction/2020/impressionist-modern-art-day-sale/eugene-boudin-anvers-la-flotte-anglaise-vient|titlu=Flotte anglaise|sit=Catalogue Sotheby's|lingwa=en|data-aċċess=20 avril 2022}}.</ref> ; * ''Port ta' Antwerp'', 1871, [[Pariġi]], Musée d'Orsay <ref>{{Ċita web|url=https://www.musee-orsay.fr/fr/oeuvres/port-danvers-8053|titlu=Port d'Anvers|sit=Musée d'Orsay|data-aċċess=20 Avril 2022}}.</ref> ; * ''Antwerp : veduta tal-port mit-Tête de Flandres'', 1871, Cambridge, Mużew tal-Arti Fogg <ref>{{Ċita web|url=https://www.harvardartmuseums.org/collections/object/230321?position=0|titlu=Vue sur le Port|sit=Fogg Art Museum|lingwa=en|data-aċċess=20 Avril 2022}}.</ref> ; * ''Veduta ta' Antwerp'', 1871, Mużew tal-Arti Sbieħ ta' Pau <ref>{{Ċita web|url=https://www.pop.culture.gouv.fr/notice/joconde/00980000497 Notice Joconde|titlu=Vue d'Anvers|sit=Notice Joconde, Pau|data-aċċess=20 Avril 2022}}.</ref> ; * ''Il-Port ta' Antwerp'', 1871, Calais, Mużew tal-Arti u l-Bizzilla <ref>{{Ċita web|url=https://www.photo.rmn.fr/archive/72-000034-2C6NU0NTBJPH.html|titlu=Le Port d'Anvers|sit=RMN|data-aċċess=20 Avril 2022}}.</ref> ; * ''Quayside f'Antwerp'', 1874, Mużew tal-Arti ta' Dallas.<ref>{{Ċita web|url=https://collections.dma.org/artwork/3065346|titlu=Quai à Anvers|sit=Musée de Dallas|lingwa=en|data-aċċess=20 Avril 2022}}.</ref> ==== Antwerp mill-1914 sal-1945 ==== [[Stampa:Stad Antwerpen 1917.JPG|daqsminuri|Obbligu tal-belt ta' Antwerp datat 18 ta' Mejju, 1917]] Fl-1914, il-belt ġiet assedjata mill-armata Ġermaniża għal tliet ġimgħat, li bdew fil-bidu ta’ Settembru. L-armata Belġjana, taħt il-kmand dirett tar-Re Albert I, irtirat wara l-ġlied fil-fortizzi ta’ Liège f’Awwissu 1914. It-truppi Belġjani kienu pożizzjonati bejn il-fortizzi taż-żewġ linji konċentriċi ta’ fortifikazzjonijiet li kienu ilhom idawru l-belt mill-aħħar tas-seklu 19. Minn din il-pożizzjoni, huma nedew żewġ sortijiet, kull darba rripellaw lit-truppi Ġermaniżi. Iżda fl-aħħar, fit-8 ta’ Ottubru, Antwerp rat lis-suldati Ġermaniżi jidħlu wara l-irtirar Belġjan lejn il-kosta u x-Xmara Yser. Il-komun ingħata s- salib tal-gwerra tal-1914-1918.<ref>{{Ċita web|url=http://memorialdormans.free.fr/AlbumCeremonies11-11-2009/CommunesCroixDeGuerre14-18.pdf|titlu=Communes décorées de la Croix de guerre 1914-1918|sit=memorialdormans|format=pdf}}.</ref> Fl-1930, Espożizzjoni Internazzjonali (jew " Wirja Internazzjonali tal-Arti Kolonjali, Marittima u Fjamminga " hija organizzata f'Antwerp fl-okkażjoni taċ-ċentenarju tal -indipendenza Belġjana li hija ddedikata lid-dominji marittimi u kolonjali. Fl -1940, il-belt kienet okkupata mill-armata Ġermaniża sa Settembru 1944, u fl- 1943 sofriet bumbardamenti Amerikani li kellhom fil-mira l-fabbriki tal-General Motors li kienu jaħdmu għall-armata Ġermaniża, b'telf fil-popolazzjoni ċivili. {{Data||avril|1941}}, rewwixta antisemitika ħakmet iż-żona madwar l- istazzjon ċentrali tal-ferrovija . {{Data||mai|1942}} l-amministrazzjoni muniċipali, taħt id-direzzjoni tas-Sindku Leo Delwaide u wara l-ordni Ġermaniża li timponi l-ilbies tal-istilla safra fuq iċ-ċittadini Lhud kollha, organizzat id-distribuzzjoni tal-Istilel ta' David. Il-pulizija muniċipali ta' Antwerp kienet involuta wkoll fl-arresti ta' {{Data||août|1942}} . Ir-responsabbiltà kondiviża tal-awturi Belġjani tal- Olokawst fil-Belġju hija s-suġġett ta’ rapport ikkummissjonat mis-Senat ''Belġju Doċli'' . Il-Belġju se jitlob skuża uffiċjalment lill-komunità Lhudija għar-rwol li kellhom l-amministrazzjoni u l-forzi tal-pulizija tagħha fid- deportazzjoni tal-Lhud mill-Belġju,<ref name="LBD">{{Ċita ktieb|sena=2007|titlu=La Belgique docile : les autorités belges et la persécution des Juifs en Belgique|url=http://www.senate.be/event/20070213-jews/doc/rapport_final.pdf|format=pdf|edizzjoni=Éd. Luc Pire|post=Bruxelles|paġni=1545|isbn=978-2-87415-848-3|oclc=213435294}}.</ref>.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Meinen|isem=Insa|sena=2012|titlu=La Shoah en Belgique|edizzjoni=RL, Renaissance du livre|post=Waterloo|paġna=289|paġni=299|isbn=978-2-507-05067-2|oclc=829992695}}.</ref> {{Data||septembre|1944}}, il-moviment ta' reżistenza tal-Witte Brigade (Brigati Bojod) irnexxielu jsib sabotaġġ Ġermaniż fil-belt u fil-faċilitajiet tal-port, u ggwida l-avanguardia Kanadiża li lliberat il-belt u salvat il-port mill-qerda. Dan malajr wera li kien ta' importanza kbira għall-forniment tal-armati alleati. Għalhekk il-Ġermaniżi sparaw missili V1 u V2 li niżlu fuq il-belt <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Rival|isem=Michel|data=2015-10-28|titlu=Les Apprentis sorciers. Fritz Haber, Wernher von Braun, Edward Teller|edizzjoni=Le Seuil|paġna=102|paġni=240|isbn=978-2-02-130582-1|data-aċċess=2018-04-27}}.</ref> minn {{Data|octobre 1944}} sa {{Data|janvier 1945}}, u mmirati lejn il-port li kien jaħdem lejl u nhar biex jipprovdi provvisti lill-armati Alleati. Dan irriżulta f'bosta vittmi ċivili, notevolment waqt il- bumbardament taċ-ċinema Rex, l-aktar bumbardament qattiel tal-gwerra li twettaq minn projettili wieħed. ==== Antwerp mill-1945 ==== Fil-bidu tas- XXI 21 Fis-seklu sħaħ, il-port ta' Antwerp huwa t-tieni l-akbar port fl-Ewropa, wara dak [[Rotterdam|ta' Rotterdam]] . Ir-reputazzjoni tal-merkanti tad-djamanti ta' Antwerp tagħmel din il-belt iċ-ċentru ewlieni fid-dinja għat-tqattigħ u l-kummerċ tad-djamanti. == Reliġjon == ==== Kattoliċi ==== [[Stampa:Antwerpen, Liebfrauenkathedrale.jpg|daqsminuri|Il-Katidral ta’ Notre-Dame]] Il-Knisja Kattolika Rumana għandha l-akbar numru ta’ fidili f’Antwerp. Il-belt hija wkoll is-sede tad-djoċesi bl-istess isem, li l-knisja ewlenija tagħha hija l-Katidral tal-Madonna. Fil-pajjiżi ġirien, Antwerp hija kkunsidrata bħala ċentru tal-Knisja Kattolika Rumana (Ġiżwiti). Il-fergħa tradizzjonalista hija preżenti hemm ukoll permezz tal-eżistenza tal-Kappella tas-Sagrament Imqaddes u l-fidili tagħha. ==== Protestanti ==== Antwerp għandha ħames parroċċi [[Protestantiżmu|Protestanti]], li huma parti mill- Knisja Protestanta Magħquda tal-Belġju . ==== Evanġeliċi ==== Hemm madwar għaxar komunitajiet evanġeliċi li jitkellmu bl-Olandiż f'Antwerp. Huma jappartjenu għall- ''{{Lang|nl|Evangelische Alliantie Vlaanderen}}'' (" Alleanza Evanġelika ta' Flanders ". Huma rappreżentati lill-awtoritajiet Belġjani mis- CACPE flimkien mal-komunitajiet Protestanti. ==== Anglikani ==== Il- Knisja tal-Ingilterra għandha knisja f'Antwerp, fejn jgħix id- dekan-kappillan tal-parroċċa għall-Belġju u l-Lussemburgu tal -arċidjakonat tal-Ewropa tal-Majjistral, jiġifieri l- Benelux.<ref>{{Ċita web|url=http://europe.anglican.org/who-we-are/archdeacons|titlu=Archdeacons - Diocese in Europe|sit=europe.anglican.org|lingwa=en|data-aċċess=2017-01-28|arkivju-data=2014-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140814081114/http://europe.anglican.org/who-we-are/archdeacons|url-status=dead}}.</ref> ==== Ortodoss ==== Il-Patrijarkat Ekumeniku ta’ Kostantinopli għandu parroċċa Ortodossa Griega waħda u parroċċa Ortodossa Russa waħda f’Antwerp. Il-Knisja Ortodossa Russa għandha parroċċa waħda. Il-Knisja Ortodossa Rumana għandha wkoll parroċċa waħda. ==== l-Iżlam ==== Fl-2013, 17.1 % tal-popolazzjoni hija Musulmana, meta mqabbla ma' 18.8 fl-2015. Antwerp għandha l-akbar komunità Musulmana fil-Belġju.<ref>{{Nl}} [https://web.archive.org/web/20160830095159/http://community.dewereldmorgen.be/blog/janhertogen/2015/09/18/moslims-in-belgie-per-gemeente-2011-2013-2015 {{Lang|nl|Moslims in Belgie 2011-2013-2015}}].</ref> ==== il-komunità Lhudija ta' Antwerp ==== Antwerp u ż-żona tal-madwar huma d-dar ta’ komunità [[Lhud|Lhudija]] kbira, b’aktar minn 15 000 juifs jgħixu hemm. <span class="need_ref" style="cursor:help;" title="Ce passage devrait préciser au minimum la décennie ou l'année.">Illum</span> <sup class="need_ref_tag" style="padding-left:2px;"><nowiki><span typeof="mw:Entity">[</span></nowiki> Meta<nowiki><span typeof="mw:DisplaySpace">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>? <nowiki><span typeof="mw:Entity">]</span></nowiki></sup>, Antwerp hija, wara [[Londra]] u qabel [[Pariġi]], l-akbar ċentru tal -Ġudaiżmu Ħasidiku fl-Ewropa. Il-kurrenti ta Przeworsk (nl) Satmar, Belz (pl) Bobov u Lubavitch għandhom preżenza qawwija f'Antwerp. Wieħed mit-tempji notevoli tal-komunità hija s- Sinagoga Olandiża . Storikament, il-komunità Lhudija ta' Antwerp kellha rwol sinifikanti fl-espansjoni tas-setturi bankarji u tad-djamanti tal-belt. == Ekonomija == Il-pilastru l-ieħor ta’ Antwerp huwa l-kummerċ tad-djamanti, li jseħħ l-aktar fid-distrett tad-djamanti. 85% tad-djamanti mhux maħduma tad-dinja jgħaddu mid-distrett kull sena, u fl-2011, il-fatturat tas-settur laħaq il-$56 biljun. Il-belt għandha erba’ skambji tad-djamanti: l-Antwerp Diamond Club, il-Beurs voor Diamanthandel, l-Antwerpsche Diamantkring, u l-Vrije Diamanthandel. L-istorja ta’ Antwerp fil-kummerċ tad-djamanti tmur lura għas-seklu 16, bit-twaqqif tal-ewwel gilda tal-qtugħ tad-djamanti fl-1584. L-industrija qatt ma sparixxiet minn Antwerp u saħansitra esperjenzat it-tieni boom fil-bidu tas-seklu 20. Fl-1924, Antwerp kellha aktar minn 13,000 qtugħ tad-djamanti. Mit-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] ’l hawn, familji mill-komunità Lhudija kbira Hasidic iddominaw il-kummerċ tad-djamanti f’Antwerp, għalkemm l-aħħar żewġ deċennji raw negozjanti Indjani u Maroniti mil-Libanu u negozjanti Armeni jiksbu prominenza dejjem akbar. Iċ-Ċentru Dinji tad-Djamanti ta' Antwerp (AWDC), is-suċċessur tal-Hoge Raad voor Diamant (Kunsill Għoli għad-Djamanti), għandu rwol sinifikanti fl-istabbiliment ta' standards, ir-regolamentazzjoni tal-etika professjonali, l-għoti ta' taħriġ, u l-promozzjoni tal-interessi ta' Antwerp bħala l-kapitali tal-industrija tad-djamanti. Madankollu, f'dawn l-aħħar snin, Antwerp esperjenzat tnaqqis fis-settur tad-djamanti, bl-industrija tiċċaqlaq lejn swieq tax-xogħol bi prezz aktar baxx bħal [[Dubai (belt)|Dubai]] u l-[[Indja]]. L-industrija evitat is-sanzjonijiet Ewropej tal-2022 kontra r-Russja, għalkemm l-importazzjonijiet minn ALROSA naqsu. L-AWDC jiddikjara li projbizzjoni tpoġġi 10,000 impjieg f'riskju<ref>{{Ċita web|url=https://www.ebsco.com/|titlu=Antwerp Becomes the Commercial Capital of Europe {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost|sit=EBSCO|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://antwerpconventionbureau.be/fr/secteurs|titlu=Secteurs importants à Anvers – Industrie et innovation|sit=Antwerp Convention Bureau|lingwa=fr|data-aċċess=2026-11-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.cciantwerp.com/fr/a-propos-danvers/|titlu=à propos d'Anvers - Chamber of Commerce and Industry Antwerp-Waasland|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-11-03}}</ref>. == Trasport == === '''Ferrovija''' === Antwerp hija ċentru li minnu jitilqu linji ferrovjarji lejn it-tramuntana lejn Essen u n-Netherlands; lejn il-lvant lejn Turnhout; lejn in-nofsinhar lejn Mechelen, Brussell u Charleroi; u lejn il-punent-nofsinhar lejn Ghent u Ostend. Il-belt hija moqdija minn ferroviji internazzjonali u dawk tat-tip Thalys li jmorru Amsterdam, Rotterdam u Pariġi, kif ukoll minn ferroviji domestiċi li jgħaqqduha ma’ Ghent, Bruges, Ostend, Brussell, Charleroi, Hasselt, Liège, Leuven u Turnhout. L-istazzjon ta’ Antwerp Central huwa monument arkitettoniku fih innifsu, u jissemma fir-rumanz *Austerlitz* ta’ W. G. Sebald. Qabel it-tlestija, fl-2007, ta’ mina li tgħaddi lejn it-tramuntana taħt iċ-ċentru tal-belt u toħroġ fl-istazzjon antik ta’ Antwerp Dam, l-istazzjon Central kien stazzjon terminali. Il-ferroviji li kienu jivvjaġġaw minn Brussell lejn in-Netherlands kien ikollhom jew ibiddlu d-direzzjoni fl-istazzjon Central, jew inkella jieqfu biss fl-istazzjon ta’ Berchem — li ​​jinsab 2 km (mil wieħed) lejn in-nofsinhar — u mbagħad jagħmlu dawra f’forma ta’ nofs ċirku lejn il-lvant, madwar is-Singel. Illum il-ġurnata, dawn il-ferroviji jieqfu fil-livell il-ġdid, li jinsab taħt l-art, qabel ikomplu fi triqithom fl-istess direzzjoni. F’Antwerp tinsab ukoll *''Antwerpen-Noord''*, l-akbar faċilità għall-klassifikazzjoni tal-vaguni tal-merkanzija fil-[[Belġju]] u t-tieni l-akbar waħda fl-Ewropa. Il-biċċa l-kbira tal-ferroviji tal-merkanzija fil-[[Belġju]] jitilqu minn hawn jew jaslu hawn. Dan il-kumpless jinkludi żewġ għoljiet artifiċjali għall-klassifikazzjoni tal-vaguni u aktar minn mitt linja ferrovjarja. === Triq === Awtostrada b’sitt korsiji ddur ma’ parti kbira miċ-ċentru tal-belt u tgħaddi minn ġo ż-żona residenzjali urbana ta’ Antwerp. Magħrufa lokalment bħala r-"''Ring''", din toffri konnessjonijiet tal-awtostrada lejn [[Brussell]], [[Hasselt]] u [[Liège]], [[Gent]], [[Lille]] u [[Bruges]], kif ukoll lejn [[Breda]] u [[Bergen (Olanda)|Bergen]] op Zoom (in-[[Netherlands]]). Ix-xtut tax-xmara Scheldt huma konnessi permezz ta’ tliet mini għat-traffiku (skont l-ordni tal-kostruzzjoni tagħhom): il-Mina Waasland (1934), il-Mina Kennedy (1967) u l-Mina Liefkenshoek (1991). Il-konġestjoni ta’ kuljum fuq ir-"Ring" wasslet biex jiġi propost ir-raba’ kollegament ewlieni, magħruf bħala l-"Oosterweelconnection". Dan kien jinvolvi l-bini ta’ vijadott twil u pont (il-Lange Wapper) fuq il-baċiri fin-naħa tat-tramuntana tal-belt, flimkien mat-twessigħ tal-awtostrada eżistenti għal waħda b’14-il korsija; madankollu, dawn il-pjani ġew miċħuda f’referendum pubbliku fl-2009<ref>{{Ċita web|url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2009/10/18/antwerp_votes_downviaductproject-1-618310/|titlu=Antwerp votes down Viaduct project {{!}} VRT NWS: news|kunjom=NWS|isem=VRT|data=2009-10-18|sit=VRTNWS|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref>. F’Settembru tal-2010, il-Gvern Fjamming iddeċieda li minflok il-pont, jinbnew serje ta’ mini. Hemm proposti biex ir-"''Ring''" jiġi mgħotti, b’mod simili għal dak li sar madwar [[Pariġi]], [[Amburgu]], [[Madrid]] u bliet oħra. Dan jerġa’ jgħaqqad il-belt mas-subborgi tagħha u joħloq opportunitajiet ta’ żvilupp biex jakkomoda parti mit-tkabbir fil-popolazzjoni mbassar għal Antwerp – tkabbir li bħalissa mhuwiex possibbli minħabba t-tniġġis u l-istorbju kkawżati mit-traffiku fuq ir-"''Ring''". Pjan antik biex tinbena triq ċirkolari esterna, magħrufa bħala l-R2, barra miż-żona urbana mibnija madwar l-agglomerazzjoni ta’ Antwerp – maħsuba għat-traffiku marbut mal-port u dak ta’ tranżitu – qatt ma twettaq. Fl-2017, ittieħdet id-deċiżjoni finali li titlesta t-triq ċirkolari ta’ Antwerp permezz ta’ mina ġdida li taqsam ix-xmara Scheldt. Bħala kompromess mas-soċjetà ċivili, ġie deċiż ukoll li, fit-tul, it-triq ċirkolari kollha se tiġi mgħottija. Dan il-kompromess huwa magħruf bħala t-*''Toekomstverbond''* ("Ftehim għall-Futur"). Parti mill-istess ftehim tinkludi l-iżvilupp ulterjuri ta’ awtostradi li jinsabu aktar ’il bogħod miċ-ċentru tal-belt, kif ukoll l-għan li n-numru ta’ vjaġġi b’vetturi bil-mutur jitnaqqas għal 50% tat-trasport kollu. === Trasport pubbliku lokali === Il-belt għandha netwerk ta’ linji tat-tramm u tal-karozzi tal-linja, operati minn De Lijn, li jipprovdu aċċess għaċ-ċentru tal-belt, għas-subborgi u għax-Xatt tax-Xellug (Left Bank). In-netwerk tat-tramm jikkonsisti fi 14-il linja; is-sezzjoni taħt l-art tiegħu tissejjaħ "premetro" u tinkludi mina taħt ix-xmara. Franklin Rooseveltplaats isservi bħala ċ-ċentru ewlieni fil-belt għal-linji tal-karozzi tal-linja lokali u reġjonali. Madankollu, kien hemm bidla fl-istrateġija, fejn il-linji reġjonali issa jispiċċaw f’ċentri tat-trasport li jinsabu aktar ’il barra miċ-ċentru tal-belt, bħal Zuid u Luchtbal. === Arju === [[Stampa:Luchthavengebouw Antwerpen-Deurne 02.JPG|daqsminuri|Ajruport Internazzjonali ta' Antwerp]] Ajruport żgħir, l-Ajruport Internazzjonali ta’ Antwerp, jinsab fid-distrett ta’ Deurne. Dan l-ajruport jintuża prinċipalment għall-ivvjaġġar tan-negozju. Flying Group, l-akbar fornitur ta’ servizzi ta’ ġettijiet tan-negozju fil-Benelux u fi [[Franza]], għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu hemmhekk, kif ukoll diversi faċilitajiet ta’ manutenzjoni u hangars għall-ġettijiet privati ​​tiegħu. Hemm ukoll xi titjiriet skedati regolarment, operati minn TUI fly, li joffru konnessjonijiet diretti lejn [[Spanja]], il-[[Kroazja]], l-[[Italja]], l-[[Awstrija]] u l-[[Marokk]]. Sky Alps topera konnessjoni lejn l-Ajruport ta’ Bolzano darbtejn jew tliet darbiet fil-ġimgħa. Servizz tal-karozzi tal-linja jgħaqqad l-ajruport maċ-ċentru tal-belt. It-tul tar-runway ġie estiż, u b’hekk issa hemm konnessjonijiet diretti mill-belt ta’ Antwerp lejn [[Spanja]], il-[[Ġermanja]], [[Franza]], l-[[Italja]] u l-[[Greċja]]. L-ajruport internazzjonali ewlieni tal-[[Belġju]], l-[[Ajruport ta’ Brussell]], jinsab madwar 45 km ’il bogħod mill-belt ta’ Antwerp u jipprovdi konnessjonijiet mill-belt lejn id-dinja kollha. Huwa konness maċ-ċentru tal-belt permezz ta’ karozzi tal-linja u ferroviji. Mill-sajf tal-2012, il-konnessjoni ferrovjarja l-ġdida “Diabolo” toffri servizz dirett u veloċi bil-ferrovija bejn Antwerp u l-[[Ajruport ta’ Brussell]]. Hemm ukoll servizz ferrovjarju dirett bejn Antwerp (li jieqaf fl-istazzjonijiet ta’ Antwerp-Centraal u Berchem) u l-istazzjon ta’ Charleroi-Sud. Minn hemm, hemm konnessjoni bil-karozza tal-linja lejn l-Ajruport ta’ Brussell South Charleroi; dan is-servizz jopera darbtejn fis-siegħa matul il-ġranet tax-xogħol. == Edukazzjoni == L-[[Università ta' Antwerp]] tifforma assoċjazzjoni mal-Hogere Zeevaartschool Antwerpen (Skola ta' Navigazzjoni ta' Antwerp), Hogeschool Antwerpen, Karel de Grote-Hogeschool u Plantijnhogeschool. Il-Lessius Hogeschool hija mehmuża mal-Katholieke Universiteit Leuven<ref>{{Ċita web|url=https://www.uantwerpen.be/en/about-uantwerp/faculties/antwerp-school-of-education/|titlu=Antwerp School of Education {{!}} Antwerp School of Education {{!}} University of Antwerp|sit=www.uantwerpen.be|data-aċċess=2026-11-04}}</ref>. Fi sħubija mill-2006 mal-Vrije Universiteit Brussel, hemm fakultà ta' studji reliġjużi komparattivi (bl-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]], ''Faculteit voor Vergelijkende Godsdienstwetenschappen'') f'[[Wilrijk]]. L-Akkademja Rjali tal-Belle Arti f’Antwerp, imwaqqfa fis-seklu 17, tinsab fl-oriġini ta’ dik li llum tissejjaħ “l-iskola Belġjana” fil-qasam tal-moda wara ż-żjara tas-Sitta ta’ Antwerp fis-snin tmenin. Madankollu, id-diversità (madwar erbgħin nazzjonalità fost l-istudenti) ta’ din l-istituzzjoni tfisser li m’hemmx “stil ta’ Antwerp” reali. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|SPA}} [[Barċellona]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|ZAF}} [[Cape Town]] ([[Afrika t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Fes]] ([[Marokk]]) ; * {{Flagicon|ISR}} [[Ħajfa]] ([[Iżrael]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Ludwigshafen]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Marsilja]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Mulhouse]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Rostock]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|NED}} [[Rotterdam]] ([[Pajjiżi l-Baxxi]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Shanghai]] ([[Ċina]]). == Referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] rk5ack64szuixxx5wsck1vkknite8gb 0 34779 333726 333595 2026-11-05T07:54:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333726 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Tampere''' / /ˈtɑm.pe.re/ Isma' ⓘ , bl- Iżvediż en / ta m . ɛ r ˈ f ɔ r s ː / {{Awdjo|Tammerfors.ogg}} ) hija belt f'Pirkanmaa, fil-Lbiċ tal- [[Finlandja]] . 260 000 habitants <ref name="pxnet">{{Ċita web|url=https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=http%3A%2F%2Fpxnet2.stat.fi%2FPXWeb%2Fpxweb%2Ffi%2FStatFin%2FStatFin__vrm__vamuu%2Fstatfin_vamuu_pxt_001.px%2Ftable%2FtableViewLayout1%2F%3Frxid%3D6c2b3d86-5c9d-4be3-8fc3-6008576380c4|titlu=Ennakkoväkiluku muuttujina Alue ja Kuukausi [Calendrier préliminaire en tant que région de gamme et mois]<!--traduction Google translate-->|sit=stat.fi via [[Wikiwix]]|data-aċċess=|arkivju-data=20 octobre 2017}}.</ref> fil-limiti tal-belt, u aktar minn 360,000 inklużi l-muniċipalitajiet tal-madwar, hija t-tieni l-akbar żona urbana fil-Finlandja wara [[Ħelsinki|Helsinki]] . Hija wkoll l-akbar belt mhux kostali fil- [[pajjiżi Nordiċi]] . Hija wkoll l-aktar belt Finlandiża popolata barra r-reġjun ta' Greater Helsinki u ċentru urban, ekonomiku u kulturali importanti għaċ-ċentru tal-pajjiż. Il-belt tinsab bejn żewġ lagi, Näsijärvi u Pyhäjärvi. Minħabba d-differenza fl-elevazzjoni bejn iż-żewġ lagi, differenza ta’ 18-il metru, it-Tammer Rapids li jgħaqqduhom storikament kienu sors importanti ta’ enerġija u, aktar reċentement, għall-ġenerazzjoni tal-elettriku. Tampere hija mlaqqma l-"Manchester tal-Finlandja" minħabba l-passat industrijali tagħha, li ta lok għal-laqam Finlandiż Manse u termini bħal Manserock. == Ġeografija == L-erja totali ta' Tampere hija ta' 689,59  , li minnhom 524,89  huma art u 164,70  huma ilma.<ref name="pinta-ala">{{Ċita web|url=https://www.maanmittauslaitos.fi/sites/default/files/alat16_su_nimet.xlsx|titlu=Pinta-alat kunnittain|data=1 janvier 2016|pubblikatur=Maanmittauslaitos}}.</ref> Tampere tinsab bejn żewġ lagi Il-Lag Näsi u l-Lag Pyhä . Dawn iż-żewġ lagi għandhom differenza fl-altitudni ta’ {{Nowrap|18 mètres}} u huma konnessi permezz tar-rapids tax-Xmara Tammerkoski li tgħaddi mill-belt. Dawn l-ir-rapids kienu sors importanti ta' enerġija fl-istorja tal-belt, aktar reċentement għall-ġenerazzjoni tal-elettriku . L-ogħla punt f'Tampere jinsab f'Kaanaa, fil-parti tat-tramuntana tal-belt. L-altitudni tagħha hija {{Nowrap|211 mètres}} . L-aktar punt baxx huwa fil-fond ta' Pyhäjärvi b'altitudni ta' {{Nowrap|32 mètres}}.<ref name="tila11">{{Ċita harvard|Ympäristön tila Tampereella|2015}}.</ref> == Klima == Fir-rebbiegħa tagħmel ix-xita medja ta' 7 à 8 jours fix-xahar, matul l-istaġuni l-oħra tagħmel ix-xita 10 à 11 jours fix-xahar. Ix-xita fi Frar hija ta 25  , u f'Lulju-Awwissu hija aktar minn 70  . L-iktar xahar kiesaħ huwa Frar, b'temperatura minima medja ta' −11 °Ċ . L-iktar xahar sħun huwa Lulju, b'temperatura massima medja ta' 21,5 °Ċ.<ref>{{Ċita web|url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=170|titlu=Tampere - Climatological Information|sit=World Weather Information Service|pubblikatur=World Meteorological Organization|lingwa=en|data-aċċess=24 novembre 2016}}.</ref> Il-Lag Näsijärvi jkun iffriżat għal medja {{Nowrap|140 jours}} matul l-istaġun tal-kesħa.<ref>{{Ċita web|url=http://yle.fi/uutiset/ilmastonmuutos_1800-luvun_tamperelainen_paleli_enemman_ja_pilkki_pitempaan/6931612|titlu=Ilmastonmuutos : 1800-luvun tamperelainen paleli enemmän ja pilkki pitempään|data=13-11-2013|sena=2013|sit=Yle Uutiset|lingwa=fi|data-aċċess=24 novembre 2016}}.</ref> == Storja == === Żminijiet Moderni === Tampere twaqqfet fl- 1775 minn [[Gustav III]] tal-Iżvezja fuq ix-xtut tax-Xmara Tammerkoski biex isservi bħala post kummerċjali. Erba' snin wara, fl- 1779, irċeviet l-istatus uffiċjali tagħha ta' belt. Dak iż-żmien, Tampere kienet belt pjuttost żgħira, li tokkupa ftit kilometri kwadri ta' art madwar ir-rapids ta' Tammerkoski, f'riġlejn il-morena ta' Pyynikki<ref>{{Ċita web|url=https://www.tampere.fi/en/city-and-decision-making/information-on-tampere/history-tampere|titlu=History of Tampere {{!}} www.tampere.fi|sit=www.tampere.fi|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref>. === L-era kontemporanja === Tampere kienet diġà ċentru kummerċjali u industrijali importanti fis XIXseklu 19 seklu . Matul l-ewwel nofs ta’ dan is-seklu, ikkonċentra kważi nofs l-attivitajiet industrijali tal-Finlandja. Din il-karatteristika unika kisbitlu l-laqam " [[Manchester]] tat-Tramuntana " B'riżultat ta' dan, il-Finlandiżi tawh il-laqam ''Manse'', li huwa kontrazzjoni tal-isem tal-belt Ingliża. Madankollu, dan id-diminuttiv mhuwiex popolari ħafna mal-abitanti ta' Tampere<ref>{{Ċita web|url=https://visittampere.fi/en/info/for-media/history/|titlu=For media: History|data=2025-10-03|sit=Visit Tampere|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-11-04}}</ref>. Fil-bidu tas-seklu 20, Tampere kienet belt iddominata mill-industrija, u l-pajsaġġ tagħha—anke llum—huwa mmarkat minn arkitettura industrijali. Il-popolazzjoni tal-klassi tal-ħaddiema spiss kienet tgħix fi kwartieri mibnija ġodda speċifikament għalihom, bħad-distrett ta' Amuri, li kien fih il-ħaddiema tal-akbar kumpanija tat-tessuti tal-belt, Finlayson. Sal-1900, il-ħaddiema industrijali kienu jirrappreżentaw 70% tal-popolazzjoni, quċċata għall-bidu tas-seklu 20, iżda xorta kienu jirrappreżentaw kważi 60% fl-1910 u 61.5% fl-1920. Fil-bidu tas-seklu 20, l-industrija ddominat il-belt. L-aktar siti ta' produzzjoni numerużi fil-belt huma dawk tal-industrija tat-tessuti kif ukoll dawk ta' industrija importanti tal-ġilda, komplementari għal dik tat-tessuti permezz tal-manifattura taż-żraben b'mod partikolari. Madankollu, l-industrija tal-ikel tiġi fit-tieni post wara l-industrija tal-ħwejjeġ, u tirrappreżenta 16 % tal-istabbilimenti industrijali tal-belt fl-1905. Din l-industrija tgħin biex tforni l-popolazzjoni kbira ta' ħaddiema ta' Tampere. L-industrija tat-tessuti tirrappreżenta 64% tal-ekonomija f'Tampere. % għal 10 stabbilimenti ta' produzzjoni elenkati biss ta' ħaddiema industrijali f'Tampere fl-1905 u xorta 58 % fl-1916, minkejja l-iżvilupp ta’ setturi oħra, b’mod partikolari l-metallurġija<ref>{{Ċita web|url=https://www.hiddeneurope.eu/the-magazine/issues/hidden-europe-35/shaping-socialist-history-tampere/|titlu=hidden europe {{!}} Shaping socialist history: Tampere|kunjom=Gardner|isem=Nicky|data=2011-11-15|sit=www.hiddeneurope.eu|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref>. Il-belt industrijali ta' Tampere esperjenzat tkabbir kważi kontinwu minn nofs XIX19 . seklu . Wara l-kriżi ekonomika ta' qabel l- [[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], id-destin ekonomiku tal-belt sar direttament marbut mad-destin tal-armi u għalhekk mad-destin militari u ekonomiku tal-metropoli Russa li magħha kien għadu marbut il-Gran Dukat tal-Finlandja. L-ordnijiet tal-gwerra Russi stimulaw l-industrija lokali qabel ma l-waqfien f'daqqa tagħhom ġab din l-attività ekonomika, li kienet imfixkla minn diffikultajiet fil-provvista relatati mal-gwerra fil- Baltiku, fi tmiemha għalkollox. Tampere kienet ix-xena tal- battalja ewlenija tal- Gwerra Ċivili Finlandiża ( {{Data|28 janvier}} - {{Data|15|mai|1918}} ) il-forzi abjad "ħa l-belt u 10 000 prisonniers " ħomor " {{Data|6 avril}} ." Tampere tkabbret billi ngħaqdet ma' rħula ġirien. Messukylä kien anness fl- 1947, Lielahti fl- 1950, Aitolahti fl- 1966 u Teisko fl- 1972 . Tampere ilha magħrufa għall-industriji tat-tessuti u l-metallurġiċi tagħha, iżda kumpaniji speċjalizzati fit -teknoloġija tal-informazzjoni u t-telekomunikazzjoni ħadu post dawn l-attivitajiet matul is- snin disgħin . Ħafna minn dawn il-kumpaniji jinsabu fil- Hermia Science Park f'Hervanta, ħdejn l- Università tat-Teknoloġija . Nokia għandha ċentru ta' riċerka hemmhekk, kif ukoll l-istart-up Jolla<ref>{{Ċita web|url=https://www.tampere.fi/en/city-and-decision-making/information-on-tampere/history-tampere|titlu=History of Tampere {{!}} www.tampere.fi|sit=www.tampere.fi|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref>. Il-belt ospitat Kunsill Ewropew straordinarju fil-15 u s-16 ta' Ottubru 1999, bil-Finlandja żżomm il-presidenza tal- [[Unjoni Ewropea]] . Il-pajjiżi tal-Unjoni mbagħad fasslu pjan direzzjonali mmirat lejn il-kisba tal-" spazju ta' libertà, sigurtà u ġustizzja » Ewropew<ref>{{Ċita web|url=https://www.hiddeneurope.eu/the-magazine/issues/hidden-europe-35/shaping-socialist-history-tampere/|titlu=hidden europe {{!}} Shaping socialist history: Tampere|kunjom=Gardner|isem=Nicky|data=2011-11-15|sit=www.hiddeneurope.eu|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref>. == Trasport == === Trasport bil-ferrovija === L-istazzjon tal-ferrovija ta' Tampere huwa servut mil -linji ferrovjarji ewlenin tal-Finlandja. il-konnessjoni lejn [[Ħelsinki|Helsinki]] hija kull sagħtejn, u hemm konnessjoni kuljum lejn Oulu . === Trasport bl-ajru === Il-belt għandha wkoll ajruport internazzjonali, li jinsab fil-muniċipalità ta' Pirkkala, konness mal -Iskandinavja kollha, [[Russja|ir-Russja]], il- pajjiżi Baltiċi, [[Polonja|il-Polonja]] u [[Ġermanja|l-Ġermanja]] . === Trasport bit-triq === Il-belt hija konnessa wkoll mal-bqija tal-pajjiż permezz tan-netwerk tal-kowċis li jmur sal- istazzjon tal-karozzi tal-linja, u b'hekk jippermetti aċċess dirett għall- Ajruport ta' Helsinki . Tampere hija moqdija minn toroq nazzjonali 3, 9, 11 u l -Paasikiven-Kekkosentie ( valtatie 12 ), it -Teiskontie (valtatie 12), il-Vaasantie ( kantatie 65 ) u ċ-ċirku ta' Tampere . === Trasport pubbliku lokali === Fil-belt, netwerk ta' karozzi tal-linja dens ħafna jgħaqqad ukoll il-muniċipalitajiet tal-madwar u jipprovdi servizz f'kull ħin tal-ġurnata u tal-lejl għal ħafna linji.<ref>{{Ċita web|url=http://joukkoliikenne.tampere.fi/en/home.html|titlu=Site Officiel des transports de Tampere|sit=tampere.fi via [[Internet Archive]]|lingwa=fi|data-aċċess=30 septembre 2013|arkivju-data=2014-05-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140522092210/http://joukkoliikenne.tampere.fi/en/home.html|url-status=dead}}.</ref> Linja ferrovjarja ħafifa ta ' 23,5  hija mistennija li titlesta sal -2022 . Ix-xogħol fuq din il-linja beda fl- [[2016]] . L-ispiża tal-kostruzzjoni hija stmata għal {{Nowrap|250 millions}} ewro b'finanzjament ta' 30%. % tal-gvern Finlandiż.<ref>{{Ċita web|url=http://www.tampere.fi/english/transportandstreets/tramway.html|titlu=Teamways|sit=tampere.fi|pubblikatur=Ville de Tampere|lingwa=fi|data-aċċess=19 novembre 2014}}.</ref> == Arkitettura == Tampere fiha bini minn epoki u stili differenti. Mill-Medju Evu, fadal biss il- knisja l-qadima ta' Messukylä . L-arkitettura neoklassika hija rappreżentata mill- knisja l-qadima ta' Tampere u l-kampnar tagħha. Il-Knisja ta' Messukylä u l-Knisja ta' Alessandru huma fl- istil Neo-Gotiku. Bini ta ’ stil Neo-Rinaxximentali jinkludi Hatanpää Manor, Town Hall, Ruuskanen House u Näsi Castle . L-arkitettura tan -nazzjonaliżmu romantiku tista' tidher fid- Dar tal-Kummerċ, id -Dar Tirkkonen, id -Dar Palander, il -Katidral ta' Tampere, l- Istazzjon Ċentrali tat-Tifi tan-Nar jew il- bini Kansallispankki.<ref name="niemelä19">{{Ċita harvard|Niemelä|2008}}.</ref> Il-klassiċiżmu ta' wara l-Imħallef (post-Art Nouveau) kien fil-parti l-kbira Nordiku u matul dan il-perjodu nbnew il- Librerija l-Qadima, il- Lukanda Tammer, id-Dar Tuulensuu u l- Knisja ta' Viinikka . Il- funzjonaliżmu tas -snin tletin ta lok għal, fost affarijiet oħra, l-istazzjon ta' Tampere, id -dar Tempo, l- istazzjon tal-karozzi tal-linja u l-isptar f'Kauppi . Fost ir-rikostruzzjonijiet ta' wara [[It-Tieni Gwerra Dinjija|l-gwerra]] hemm il- bini tal-Bank tal-Finlandja, Amurinlinna u l- pixxina ta' Pyynikki . Bini razzjonalista tal- perjodu modern huma rappreżentati mill- Università ta' Tampere, l- Isptar Universitarju, Sampola, l- eks Skola tal-Kummerċ ta' Tampere, l- Istadium ta' Tampere, u l- Knisja ta' Kaleva . Sussegwentement, il-moderniżmu diversifikat huwa rappreżentat, fost oħrajn, mil- Librerija ta' Metso, iċ-Ċentru ta' Attività ta' Hervanta, it- Tampere House, Luminary jew il-bini Nokia f'Hatanpää.<ref name="niemelä19" /><gallery mode="packed"> Stampa:Hämeenkatu 22.jpg|Il-bini ta' Kansallispankki Stampa:Tampere hall1.jpg|Tampere-talo Stampa:Tampereen linja-autoasema.jpg|Stazzjon tal-Karozzi tal-Linja ta' Tampere Stampa:Sampola, Tampere.jpg|Sampola </gallery> == Midja == Tampere hija belt tal-midja, billi l-istazzjon tat-televiżjoni nazzjonali Yle TV2 <ref name="Niemeläp115">{{Ċita harvard|Niemelä|2008}}</ref> jopera miċ-ċentru tat-televiżjoni ta' Tohlop li ilu hemm mis- snin sebgħin, u pereżempju x-xandir bir-radju Finlandiż beda f'Tampere, meta Arvi Hauvonen waqqaf l-istazzjon tar-radju pubbliku fl-1923.<ref name="Niemeläp165">{{Ċita harvard|Niemelä|2008}}</ref> Il-kanal Yle TV2 għandu l-għeruq tiegħu fil-kanal Tamvisio, li ġie integrat f'Yleisradio fl-1964. Dan it-tieni kanal kellu influwenza sinifikanti f'Tampere, u diversi programmi televiżivi u serje magħrufa ġew iffilmjati fil-belt. Fl-2014, Aamulehti, ippubblikat f'Tampere, kien it-tielet l-akbar gazzetta fil-Finlandja f'termini ta 'ċirkolazzjoni, wara Helsingin Sanomat u Ilta-Sanomat . Ir-rivista ħarġet 106 kopja.&nbsp;842.<ref>{{Ċita web|url=http://www.sanomalehdet.fi/sanomalehtitieto/levikki|titlu=Sanomalehtien levikkikehitys 2012–2014|pubblikatur=Sanomalehtien Liitto|lingwa=fi|data-aċċess=13.4.2023|arkivju-data=2016-10-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161028193918/http://www.sanomalehdet.fi/sanomalehtitieto/levikki|url-status=dead}}</ref> Barra minn hekk, Tampere tippubblika, fost affarijiet oħra, il-gazzetta muniċipali bla ħlas Tamperelainen.<ref name="Niemeläp115" /> Il-ġurnali Niin &amp;amp; näin u Aikalainen huma ġurnali xjentifiċi, ippubblikati f'Tampere. == Kultura == === Mużika === Tampere tiftaħar b’xena mużikali vibranti, b’żieda riċenti fil-bands rock influwenzati mill-glam/punk li qed igawdu suċċess konsiderevoli kemm lokalment kif ukoll madwar il-Finlandja. Dawn jinkludu lil Negative, li l-akklamazzjoni internazzjonali tagħhom qed tikber, kif ukoll lil Jann Wilde & the Neon Comets u Heijaste. L-Orkestra Filarmonika ta’ Tampere hija wkoll attiva ħafna. == Sport == Ix-xena sportiva f'Tampere hija mmexxija minn żewġ timijiet tal-hockey fuq is-silġ, Tappara Tampere u Ilves Tampere . It-tnejn li huma kellhom impatt kbir fuq il-kultura tal-hockey fuq is-silġ fil-Finlandja u huma l-aktar ta’ suċċess fil-pajjiż. [[Futbol|Il-futbol]] qed isir ukoll dejjem aktar importanti, b'Tampere United tirbaħ il-kampjonat Finlandiż fl-2001, l-2006 u l-2007 . Huwa wkoll il-post fejn twieled u d-dar ta' Tommi Evilä, l-eroj ta' żmien qasir tal -Kampjonati Dinjija tal-Atletika ta' Helsinki tal-2005, l-uniku atleta li rebaħ midalja għall-pajjiż ospitanti. Il -Festival Olimpiku taż-Żgħażagħ Ewropej sar hemmhekk f'Lulju 2009 . Mit {{Data|25 mars 2012}}, Tampere ospitat ukoll "laqgħa dwar it-trick", organizzata mit-tim ta' Uniti. == Edukazzjoni == === Skejjel primarji u skejjel sekondarji === Il-belt tmexxi {{Nowrap|38 écoles}} inklużi l-Iskola Pyynikki u l-Iskola Alexander . Tampere hija wkoll id-dar tal {{Interlanguage link|école normale de Tampere}}, l-iskola Rudolf Steiner, l- iskola Żvediża ta’ Tampere u l- {{Interlanguage link|école chrétienne de Tampere}}.<ref>{{Ċita web|url=http://www.tampere.fi/paivahoito-ja-koulutus/perusopetus/koulut.html|titlu=Perusopetuksen alueet ja koulut|sit=tampere.fi|pubblikatur=Ville de Tampere|lingwa=fi|data-aċċess=25.9.2017}}.</ref> Tampere tmexxi sitt skejjel sekondarji għal madwar 3 200 jeunes u żagħżugħa u skola sekondarja waħda għall-adulti.<ref>{{Ċita web|url=http://www.tampere.fi/paivahoito-ja-koulutus/lukiokoulutus.html|titlu=Lukiokoulutus|sit=tampere.fi|pubblikatur=Ville de Tampere|lingwa=fi|data-aċċess=25.9.2017}}.</ref> Tampere hija wkoll id-dar tal- Istitut Professjonali ta' Kiipula . === Edukazzjoni għolja === Tampere għandha diversi universitajiet: l- Università ta' Tampere (TAU), l- Università tax-Xjenzi Applikati ta' Tampere (TAMK), l- Iskola Għolja tal-Pulizija, u l- université d'été de Tampere (fi).<ref>{{Ċita web|url=http://www.tampere.fi/paivahoito-ja-koulutus/korkeakoulutus.html|titlu=Korkeakoulutus|sit=tampere.fi|pubblikatur=ville de Tampere|lingwa=fi|data-aċċess=17.9.2017}}.</ref> L- Università l-Qadima ta’ Tampere (UTA) twaqqfet fl-1960, meta l-Iskola Għolja tax-Xjenzi Soċjali ġiet trasferita minn Helsinki għal Tampere.<ref>{{Ċita harvard|Niemelä|2008}}</ref> L-Iskola Teknika Għolja ta' Tampere twaqqfet fl-1965, bħala estensjoni tal- Iskola Teknika Għolja ta' Helsinki . L-Iskola Teknika Għolja ta’ Tampere saret indipendenti fl-1972 u aktar tard biddlet isimha għal Università tat-Teknoloġija ta’ Tampere (TUT).<ref name="Niemelä, s. 205">{{Ċita harvard|Niemelä|2008}}.</ref> Dawn iż-żewġ universitajiet ingħaqdu fl-2019 biex jiffurmaw l-Università l-ġdida ta’ Tampere. Il-Kulleġġ Vokazzjonali ta’ Tampere twaqqaf fl-1996. Aktar tard, ingħata l-isem ġdid ta’ Università tax-Xjenzi Applikati ta’ Tampere. L-Akkademja tal-Pulizija twaqqfet f’Tampere fl-1974. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti f’dawn l-universitajiet huma akkomodati fir-residenzi TOAS. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|ROU}} [[Brașov]] ([[Rumanija]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Kanton]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Ċemnitz]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Essen]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|LIT}} [[Kaunas]] ([[Litwanja]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Kiev]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|FRO}} [[Klaksvik]] ([[Gżejjer Faroe]]) ; * {{Flagicon|ISL}} [[Kópavogur]] ([[Iżlanda]]) ; * {{Flagicon|NIC}} [[León (Nicaragua)|León]] ([[Nikaragwa]]) ; * {{Flagicon|AUT}} [[Linz]] ([[Awstrija]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Miskolc]] ([[Ungerija]]) ; * {{Flagicon|EST}} [[Tartu]] ([[Estonja]]) ; * {{Flagicon|TAN}} [[Mwanza]] ([[Tanżanija]]) ; * {{Flagicon|SWE}} [[Norrköping]] ([[Żvezja]]) ; * {{Flagicon|DEN}} [[Odense]] ([[Danimarka]]) ; * {{Flagicon|TCH}} [[Olomouc]] ([[Ċekja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Sirakuża (New York)|Sirakuża]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|NOR}} [[Trondheim]] ([[Norveġja]]) ; * {{Flagicon|POL}} [[Łódź]] ([[Polonja]]). == Noti u referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] k1jfkta0bx20cazffcu9q6monppp01u 0 34780 333617 333606 2026-11-04T12:09:23Z EnriqueTabone 15661 Infobox 333617 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''John Manduca''' (14 ta' Awwissu 1927 – 6 ta' Novembru 2014) kien diplomatiku, [[ġurnalist]], xandar, editur u [[Kittieb|awtur]] [[Maltin|Malti]]. Huwa serva bħala Kummissarju Għoli ta' Malta fir-Renju Unit bejn l-1987 u l-1990, u fl-istess żmien kien ambaxxatur ta' [[Malta]] għan-[[Norveġja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]] u d-[[Danimarka]], kif ukoll għall-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]] fl-1990. Matul ħajtu kellu karriera twila fil-ġurnaliżmu, ix-xandir, id-diplomazija u l-pubblikazzjoni ta' kotba dwar l-istorja u l-wirt kulturali Malti.<ref name="TimesObit">[https://timesofmalta.com/article/john-manduca-passes-away.543030 "John Manduca passes away"], ''Times of Malta'', 7 ta' Novembru 2014.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == John Manduca twieled fl-14 ta' Awwissu 1927 f'Malta. Kien student ta' St Edward's College u baqa' marbut mal-kulleġġ tul ħajtu kollha. Aktar tard serva bħala president tal-Bord tal-Gvernaturi tal-kulleġġ bejn l-1995 u l-1998, u bħala trustee tal-Lady [[Mabel Strickland|Strickland]] Trust bejn l-1997 u l-2008.<ref name="Bio">[https://jmanduca.wordpress.com/about/ About John Manduca], il-paġna bijografika ta' John Manduca.</ref><ref name="TimesObit" /> == Karriera fil-ġurnaliżmu == Manduca beda l-karriera tiegħu fil-ġurnaliżmu fl-1945 meta ngħaqad ma' Allied Newspapers. Bejn l-1953 u l-1962 serva bħala deputat editur ta' ''The [[Times of Malta]]''. Kien ukoll il-korrispondent ta' Malta għall-gazzetti Ingliżi ''[[Daily Telegraph|The Daily Telegraph]]'' u ''The Sunday Telegraph''. F'ħafna mill-kitbiet tiegħu ttratta ġrajjiet politiċi u soċjali Maltin u l-iżvilupp tar-relazzjonijiet bejn Malta u r-[[Renju Unit]]. Serva wkoll bħala president tal-fergħa Maltija tal-Istitut tal-Ġurnalisti fis-snin 1957, 1959 u 1961.<ref name="Gold">[https://timesofmalta.com/article/john-manduca-receives-2003-gold-award.136968 "John Manduca receives 2003 Gold Award"], ''Times of Malta'', 8 ta' Novembru 2003.</ref> == Karriera fix-xandir == Fl-1962 Manduca ngħaqad mal-Awtorità tax-Xandir. Wara taħriġ mal-[[BBC|British Broadcasting Corporation]] (BBC) fl-1963, inħatar bħala l-ewwel kap eżekuttiv tal-Awtorità tax-Xandir, kariga li żamm sal-1968. Bejn l-1968 u l-1971 kien direttur maniġerjali tas-Servizz tat-Televiżjoni ta' Malta, u bejn l-1971 u l-1976 mexxa l-grupp ta' kumpaniji [[Rediffusion]] f'Malta. Fl-1979 reġa' nħatar membru tal-Awtorità tax-Xandir, iżda fl-1981 irriżenja flimkien ma' Tony Mallia bi protesta dwar dak li huma qiesu bħala nuqqas ta' imparzjalità fix-xandir.<ref name="Gold" /><ref name="TimesObit" /> Bejn l-1991 u l-1993 serva bħala direttur u maniġer tal-istazzjon tar-radju RTK.<ref name="TimesObit" /> == Ħidma fil-qasam ekonomiku == Fl-1983 inħatar direttur ġenerali tal-Konfederazzjoni tal-Intrapriża Privata (Confederation of Private Enterprise – COPE), organizzazzjoni li kienet tiġbor fiha diversi għaqdiet u organizzazzjonijiet tan-negozju f'Malta. Dam f'din il-kariga sal-1987, meta beda l-ħidma diplomatika tiegħu.<ref name="Gold" /> == Karriera diplomatika == Fl-1987 inħatar Kummissarju Għoli ta' Malta f'Londra, kariga li żamm sal-1990. Fl-istess żmien serva wkoll bħala ambaxxatur ta' Malta għan-Norveġja, l-Iżvezja u d-Danimarka. Fl-1990 irrappreżenta wkoll lil Malta fl-Irlanda.<ref name="TimesObit" /> Matul il-mandat tiegħu f'Londra, Manduca ħadem biex jissaħħu r-relazzjonijiet diplomatiċi bejn Malta u r-Renju Unit, f'perjodu li fih ir-relazzjonijiet bejn iż-żewġ pajjiżi kienu għaddejjin minn diffikultajiet politiċi. Il-ħidma tiegħu f'dan ir-rwol ġiet imfaħħra minn diversi personalitajiet Maltin, fosthom l-eks [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] [[Eddie Fenech Adami]].<ref name="Tributes">Claudia Calleja, [https://timesofmalta.com/article/Tributes-after-perfect-gentleman-dies-at-87.543090 "Tributes after ‘perfect gentleman’ dies at 87"], ''Times of Malta'', 7 ta' Novembru 2014.</ref> == Pubblikazzjoni u ħidma kulturali == Minbarra l-karriera tiegħu fil-ġurnaliżmu u d-diplomazija, Manduca kien awtur u editur ta' diversi kotba dwar l-istorja, l-arkitettura u l-wirt kulturali ta' Malta. Bejn l-1994 u l-2005 kien l-editur tar-rivista kulturali ''Treasures of Malta'', ippubblikata minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Kien ukoll editur ġenerali ta' madwar tletin ktieb ippubblikat mill-istess fondazzjoni u serva bħala viċi president tagħha.<ref name="TimesObit" /><ref name="Bio" /> == Premjijiet u unuri == Fl-2003 John Manduca ngħata l-Gold Award bħala rikonoxximent għall-kontribut tiegħu fil-ġurnaliżmu professjonali. Il-premju rrikonoxxa l-karriera twila tiegħu fil-ġurnaliżmu, fix-xandir u fil-pubblikazzjoni kulturali.<ref name="Gold" /> Il-kotba tiegħu ngħataw ukoll rikonoxximent fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]]. Fl-2002, il-ktieb ''Palace of the Grand Masters in Valletta'' kiseb it-tieni post fil-kategorija tal-kotba b'lingwa oħra, kif ukoll il-premju għall-aħjar disinn ta' ktieb bl-Ingliż. Fl-2003, ''Antique Furniture in Malta'' kiseb it-tieni post fl-istess kategorija.<ref name="BookPrize">Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/ "The History of the National Book Prize"], ir-reġistru uffiċjali tal-premjijiet.</ref> F'Jum ir-Repubblika tal-2010, Manduca ġie maħtur membru tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu mill-[[President ta' Malta|President]] ta' Malta [[George Abela]], bħala rikonoxximent għall-ħidma tiegħu fil-qasam pubbliku, kulturali u diplomatiku.<ref name="TimesObit" /><ref name="Tributes" /> Fl-2005 ingħata wkoll premju għall-kontribut tiegħu fit-turiżmu kulturali.<ref name="Bio" /> == Ħajja personali u mewt == John Manduca żżewweġ lil Sylvia Parnis fl-1954. Il-koppja kellha erbat itfal.<ref name="Bio" /> Miet fis-6 ta' Novembru 2014, fl-età ta' 87 sena. Il-funeral tiegħu sar fil-[[Katidral Metropolitan ta’ San Pawl|Katidral tal-Imdina]]. Wara mewtu, diversi personalitajiet Maltin, fosthom l-eks Prim Ministru Eddie Fenech Adami u ħabib tiegħu Martin Scicluna, sellmu l-memorja tiegħu u fakkru l-kontribut tiegħu lil Malta bħala ġurnalist, xandar u diplomatiku.<ref name="Tributes" /><ref name="TimesObit" /> == Referenzi == {{Reflist}} lbabm0qn7lvs7wgxfn80tg6x7o0sjaj 333703 333617 2026-11-05T03:02:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333703 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''John Manduca''' (14 ta' Awwissu 1927 – 6 ta' Novembru 2014) kien diplomatiku, [[ġurnalist]], xandar, editur u [[Kittieb|awtur]] [[Maltin|Malti]]. Huwa serva bħala Kummissarju Għoli ta' Malta fir-Renju Unit bejn l-1987 u l-1990, u fl-istess żmien kien ambaxxatur ta' [[Malta]] għan-[[Norveġja]], l-[[Żvezja|Iżvezja]] u d-[[Danimarka]], kif ukoll għall-[[Repubblika tal-Irlanda|Irlanda]] fl-1990. Matul ħajtu kellu karriera twila fil-ġurnaliżmu, ix-xandir, id-diplomazija u l-pubblikazzjoni ta' kotba dwar l-istorja u l-wirt kulturali Malti.<ref name="TimesObit">[https://timesofmalta.com/article/john-manduca-passes-away.543030 "John Manduca passes away"], ''Times of Malta'', 7 ta' Novembru 2014.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == John Manduca twieled fl-14 ta' Awwissu 1927 f'Malta. Kien student ta' St Edward's College u baqa' marbut mal-kulleġġ tul ħajtu kollha. Aktar tard serva bħala president tal-Bord tal-Gvernaturi tal-kulleġġ bejn l-1995 u l-1998, u bħala trustee tal-Lady [[Mabel Strickland|Strickland]] Trust bejn l-1997 u l-2008.<ref name="Bio">[https://jmanduca.wordpress.com/about/ About John Manduca], il-paġna bijografika ta' John Manduca.</ref><ref name="TimesObit" /> == Karriera fil-ġurnaliżmu == Manduca beda l-karriera tiegħu fil-ġurnaliżmu fl-1945 meta ngħaqad ma' Allied Newspapers. Bejn l-1953 u l-1962 serva bħala deputat editur ta' ''The [[Times of Malta]]''. Kien ukoll il-korrispondent ta' Malta għall-gazzetti Ingliżi ''[[Daily Telegraph|The Daily Telegraph]]'' u ''The Sunday Telegraph''. F'ħafna mill-kitbiet tiegħu ttratta ġrajjiet politiċi u soċjali Maltin u l-iżvilupp tar-relazzjonijiet bejn Malta u r-[[Renju Unit]]. Serva wkoll bħala president tal-fergħa Maltija tal-Istitut tal-Ġurnalisti fis-snin 1957, 1959 u 1961.<ref name="Gold">[https://timesofmalta.com/article/john-manduca-receives-2003-gold-award.136968 "John Manduca receives 2003 Gold Award"], ''Times of Malta'', 8 ta' Novembru 2003.</ref> == Karriera fix-xandir == Fl-1962 Manduca ngħaqad mal-Awtorità tax-Xandir. Wara taħriġ mal-[[BBC|British Broadcasting Corporation]] (BBC) fl-1963, inħatar bħala l-ewwel kap eżekuttiv tal-Awtorità tax-Xandir, kariga li żamm sal-1968. Bejn l-1968 u l-1971 kien direttur maniġerjali tas-Servizz tat-Televiżjoni ta' Malta, u bejn l-1971 u l-1976 mexxa l-grupp ta' kumpaniji [[Rediffusion]] f'Malta. Fl-1979 reġa' nħatar membru tal-Awtorità tax-Xandir, iżda fl-1981 irriżenja flimkien ma' Tony Mallia bi protesta dwar dak li huma qiesu bħala nuqqas ta' imparzjalità fix-xandir.<ref name="Gold" /><ref name="TimesObit" /> Bejn l-1991 u l-1993 serva bħala direttur u maniġer tal-istazzjon tar-radju RTK.<ref name="TimesObit" /> == Ħidma fil-qasam ekonomiku == Fl-1983 inħatar direttur ġenerali tal-Konfederazzjoni tal-Intrapriża Privata (Confederation of Private Enterprise – COPE), organizzazzjoni li kienet tiġbor fiha diversi għaqdiet u organizzazzjonijiet tan-negozju f'Malta. Dam f'din il-kariga sal-1987, meta beda l-ħidma diplomatika tiegħu.<ref name="Gold" /> == Karriera diplomatika == Fl-1987 inħatar Kummissarju Għoli ta' Malta f'Londra, kariga li żamm sal-1990. Fl-istess żmien serva wkoll bħala ambaxxatur ta' Malta għan-Norveġja, l-Iżvezja u d-Danimarka. Fl-1990 irrappreżenta wkoll lil Malta fl-Irlanda.<ref name="TimesObit" /> Matul il-mandat tiegħu f'Londra, Manduca ħadem biex jissaħħu r-relazzjonijiet diplomatiċi bejn Malta u r-Renju Unit, f'perjodu li fih ir-relazzjonijiet bejn iż-żewġ pajjiżi kienu għaddejjin minn diffikultajiet politiċi. Il-ħidma tiegħu f'dan ir-rwol ġiet imfaħħra minn diversi personalitajiet Maltin, fosthom l-eks [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] [[Eddie Fenech Adami]].<ref name="Tributes">Claudia Calleja, [https://timesofmalta.com/article/Tributes-after-perfect-gentleman-dies-at-87.543090 "Tributes after ‘perfect gentleman’ dies at 87"], ''Times of Malta'', 7 ta' Novembru 2014.</ref> == Pubblikazzjoni u ħidma kulturali == Minbarra l-karriera tiegħu fil-ġurnaliżmu u d-diplomazija, Manduca kien awtur u editur ta' diversi kotba dwar l-istorja, l-arkitettura u l-wirt kulturali ta' Malta. Bejn l-1994 u l-2005 kien l-editur tar-rivista kulturali ''Treasures of Malta'', ippubblikata minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Kien ukoll editur ġenerali ta' madwar tletin ktieb ippubblikat mill-istess fondazzjoni u serva bħala viċi president tagħha.<ref name="TimesObit" /><ref name="Bio" /> == Premjijiet u unuri == Fl-2003 John Manduca ngħata l-Gold Award bħala rikonoxximent għall-kontribut tiegħu fil-ġurnaliżmu professjonali. Il-premju rrikonoxxa l-karriera twila tiegħu fil-ġurnaliżmu, fix-xandir u fil-pubblikazzjoni kulturali.<ref name="Gold" /> Il-kotba tiegħu ngħataw ukoll rikonoxximent fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]]. Fl-2002, il-ktieb ''Palace of the Grand Masters in Valletta'' kiseb it-tieni post fil-kategorija tal-kotba b'lingwa oħra, kif ukoll il-premju għall-aħjar disinn ta' ktieb bl-Ingliż. Fl-2003, ''Antique Furniture in Malta'' kiseb it-tieni post fl-istess kategorija.<ref name="BookPrize">Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://web.archive.org/web/20260310095959/https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/ "The History of the National Book Prize"], ir-reġistru uffiċjali tal-premjijiet.</ref> F'Jum ir-Repubblika tal-2010, Manduca ġie maħtur membru tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu mill-[[President ta' Malta|President]] ta' Malta [[George Abela]], bħala rikonoxximent għall-ħidma tiegħu fil-qasam pubbliku, kulturali u diplomatiku.<ref name="TimesObit" /><ref name="Tributes" /> Fl-2005 ingħata wkoll premju għall-kontribut tiegħu fit-turiżmu kulturali.<ref name="Bio" /> == Ħajja personali u mewt == John Manduca żżewweġ lil Sylvia Parnis fl-1954. Il-koppja kellha erbat itfal.<ref name="Bio" /> Miet fis-6 ta' Novembru 2014, fl-età ta' 87 sena. Il-funeral tiegħu sar fil-[[Katidral Metropolitan ta’ San Pawl|Katidral tal-Imdina]]. Wara mewtu, diversi personalitajiet Maltin, fosthom l-eks Prim Ministru Eddie Fenech Adami u ħabib tiegħu Martin Scicluna, sellmu l-memorja tiegħu u fakkru l-kontribut tiegħu lil Malta bħala ġurnalist, xandar u diplomatiku.<ref name="Tributes" /><ref name="TimesObit" /> == Referenzi == {{Reflist}} ex4vrqk31t7cgnagqq860theqwhk09o 0 34781 333614 333613 2026-11-04T12:01:47Z EnriqueTabone 15661 Referenzi 333614 wikitext text/x-wiki '''Mariella Pisani Bencini''' hija awtriċi, preżentatriċi u produttriċi televiżiva Maltija, magħrufa l-aktar għall-ħidma tagħha fil-qasam tal-kultura u l-arti f'Malta. Hija magħrufa wkoll għall-programm televiżiv kulturali ''Meander'', li permezz tiegħu tat viżibbiltà lill-artisti u lill-ħidma kulturali lokali għal diversi snin.<ref name="MSA">Malta Society of Arts, [https://artsmalta.org/gold-medal-award/ Gold Medal Award – 2021: Mariella Pisani Bencini].</ref> == Karriera == Pisani Bencini ħadmet bħala riċerkatriċi, kittieba ta' skripts, produttriċi u preżentatriċi televiżiva. Hija magħrufa b'mod partikolari għall-programm kulturali ''Meander'', li dam jixxandar għal madwar 27 sena. Għal madwar 20 sena l-programm kien jixxandar fuq TVM, qabel ma kompla fuq Net TV.<ref name="MSA"/> Permezz ta' ''Meander'', Pisani Bencini ddokumentat l-iżvilupp tal-arti u tal-kultura f'Malta u tat spazju lil diversi artisti u personalitajiet kulturali biex jippreżentaw ix-xogħol tagħhom. Minbarra x-xogħol tagħha fit-televiżjoni, hija kitbet diversi skripts għar-radju u għat-televiżjoni.<ref name="Independent">The Malta Independent, [https://www.independent.com.mt/articles/2022-01-06/newspaper-lifestyleculture/Malta-Society-of-Arts-awards-its-Gold-Medal-6736239568 Malta Society of Arts awards its Gold Medal], 6 ta' Jannar 2022.</ref> == Kitba u letteratura == Bħala awtriċi, Pisani Bencini ppubblikat żewġ rumanzi. Fl-2004 ippubblikat ir-rumanz ''Tliet Nisa u Mara'', permezz ta' Klabb Kotba Maltin. Dan ix-xogħol rebaħ l-ewwel premju fil-kategorija tal-proża letterarja fil-Premju Nazzjonali tal-Ktieb tal-2005, għall-kotba ppubblikati fl-2004.<ref name="KBP">Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ Ir-rebbieħa tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb], kategorija tal-proża letterarja, 2005.</ref> Fl-2018 ippubblikat it-tieni rumanz tagħha, ''We Belong'', din id-darba miktub bl-Ingliż u ppubblikat minn Kite Group.<ref name="MSA"/><ref name="Longlist">Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://ktieb.org.mt/news-en/national-book-prize-and-terramaxka-2019-the-longlist/ National Book Prize and Terramaxka 2019 – The Longlist].</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2021, il-Malta Society of Arts tat lil Pisani Bencini l-Gold Medal Award bħala rikonoxximent għall-kontribut tagħha fil-qasam tal-arti u l-kultura f'Malta. Il-premju ġie ppreżentat f'ċerimonja li saret fil-Palazz De La Salle fil-Belt Valletta, fil-preżenza tal-President ta' Malta ta' dak iż-żmien, George Vella.<ref name="Independent"/> Il-premju ngħata b'rikonoxximent għall-ħidma kontinwa tagħha fil-promozzjoni tal-arti u l-kultura, partikolarment permezz tal-programm televiżiv ''Meander''. == Referenzi == 3v3ht5sbcs4wbyvqh90d4u27lha90cc 333615 333614 2026-11-04T12:02:59Z EnriqueTabone 15661 Biography infobox 333615 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mariella Pisani Bencini''' hija awtriċi, preżentatriċi u produttriċi televiżiva Maltija, magħrufa l-aktar għall-ħidma tagħha fil-qasam tal-kultura u l-arti f'Malta. Hija magħrufa wkoll għall-programm televiżiv kulturali ''Meander'', li permezz tiegħu tat viżibbiltà lill-artisti u lill-ħidma kulturali lokali għal diversi snin.<ref name="MSA">Malta Society of Arts, [https://artsmalta.org/gold-medal-award/ Gold Medal Award – 2021: Mariella Pisani Bencini].</ref> == Karriera == Pisani Bencini ħadmet bħala riċerkatriċi, kittieba ta' skripts, produttriċi u preżentatriċi televiżiva. Hija magħrufa b'mod partikolari għall-programm kulturali ''Meander'', li dam jixxandar għal madwar 27 sena. Għal madwar 20 sena l-programm kien jixxandar fuq TVM, qabel ma kompla fuq Net TV.<ref name="MSA"/> Permezz ta' ''Meander'', Pisani Bencini ddokumentat l-iżvilupp tal-arti u tal-kultura f'Malta u tat spazju lil diversi artisti u personalitajiet kulturali biex jippreżentaw ix-xogħol tagħhom. Minbarra x-xogħol tagħha fit-televiżjoni, hija kitbet diversi skripts għar-radju u għat-televiżjoni.<ref name="Independent">The Malta Independent, [https://www.independent.com.mt/articles/2022-01-06/newspaper-lifestyleculture/Malta-Society-of-Arts-awards-its-Gold-Medal-6736239568 Malta Society of Arts awards its Gold Medal], 6 ta' Jannar 2022.</ref> == Kitba u letteratura == Bħala awtriċi, Pisani Bencini ppubblikat żewġ rumanzi. Fl-2004 ippubblikat ir-rumanz ''Tliet Nisa u Mara'', permezz ta' Klabb Kotba Maltin. Dan ix-xogħol rebaħ l-ewwel premju fil-kategorija tal-proża letterarja fil-Premju Nazzjonali tal-Ktieb tal-2005, għall-kotba ppubblikati fl-2004.<ref name="KBP">Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ Ir-rebbieħa tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb], kategorija tal-proża letterarja, 2005.</ref> Fl-2018 ippubblikat it-tieni rumanz tagħha, ''We Belong'', din id-darba miktub bl-Ingliż u ppubblikat minn Kite Group.<ref name="MSA"/><ref name="Longlist">Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://ktieb.org.mt/news-en/national-book-prize-and-terramaxka-2019-the-longlist/ National Book Prize and Terramaxka 2019 – The Longlist].</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2021, il-Malta Society of Arts tat lil Pisani Bencini l-Gold Medal Award bħala rikonoxximent għall-kontribut tagħha fil-qasam tal-arti u l-kultura f'Malta. Il-premju ġie ppreżentat f'ċerimonja li saret fil-Palazz De La Salle fil-Belt Valletta, fil-preżenza tal-President ta' Malta ta' dak iż-żmien, George Vella.<ref name="Independent"/> Il-premju ngħata b'rikonoxximent għall-ħidma kontinwa tagħha fil-promozzjoni tal-arti u l-kultura, partikolarment permezz tal-programm televiżiv ''Meander''. == Referenzi == ba59nudlven1r6m1b3quczqfdwwdmh3 333616 333615 2026-11-04T12:07:24Z EnriqueTabone 15661 Links 333616 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mariella Pisani Bencini''' hija awtriċi, preżentatriċi u produttriċi televiżiva [[Maltin|Maltija]], magħrufa l-aktar għall-ħidma tagħha fil-qasam tal-kultura u l-arti f'Malta. Hija magħrufa wkoll għall-programm televiżiv kulturali ''Meander'', li permezz tiegħu tat viżibbiltà lill-artisti u lill-ħidma kulturali lokali għal diversi snin.<ref name="MSA">Malta Society of Arts, [https://artsmalta.org/gold-medal-award/ Gold Medal Award – 2021: Mariella Pisani Bencini].</ref> == Karriera == Pisani Bencini ħadmet bħala riċerkatriċi, kittieba ta' skripts, produttriċi u preżentatriċi televiżiva. Hija magħrufa b'mod partikolari għall-programm kulturali ''Meander'', li dam jixxandar għal madwar 27 sena. Għal madwar 20 sena l-programm kien jixxandar fuq [[TVM+|TVM]], qabel ma kompla fuq [[NET (istazzjon televiżiv Malti)|Net TV]].<ref name="MSA"/> Permezz ta' ''Meander'', Pisani Bencini ddokumentat l-iżvilupp tal-arti u tal-kultura f'Malta u tat spazju lil diversi artisti u personalitajiet kulturali biex jippreżentaw ix-xogħol tagħhom. Minbarra x-xogħol tagħha fit-televiżjoni, hija kitbet diversi skripts għar-radju u għat-televiżjoni.<ref name="Independent">The Malta Independent, [https://www.independent.com.mt/articles/2022-01-06/newspaper-lifestyleculture/Malta-Society-of-Arts-awards-its-Gold-Medal-6736239568 Malta Society of Arts awards its Gold Medal], 6 ta' Jannar 2022.</ref> == Kitba u letteratura == Bħala awtriċi, Pisani Bencini ppubblikat żewġ rumanzi. Fl-2004 ippubblikat ir-rumanz ''Tliet Nisa u Mara'', permezz ta' Klabb Kotba Maltin. Dan ix-xogħol rebaħ l-ewwel premju fil-kategorija tal-proża letterarja fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] tal-2005, għall-kotba ppubblikati fl-2004.<ref name="KBP">Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ Ir-rebbieħa tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb], kategorija tal-proża letterarja, 2005.</ref> Fl-2018 ippubblikat it-tieni rumanz tagħha, ''We Belong'', din id-darba miktub bl-Ingliż u ppubblikat minn Kite Group.<ref name="MSA"/><ref name="Longlist">Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://ktieb.org.mt/news-en/national-book-prize-and-terramaxka-2019-the-longlist/ National Book Prize and Terramaxka 2019 – The Longlist].</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2021, il-[[Malta Society of Arts]] tat lil Pisani Bencini l-Gold Medal Award bħala rikonoxximent għall-kontribut tagħha fil-qasam tal-arti u l-kultura f'Malta. Il-premju ġie ppreżentat f'ċerimonja li saret fil-Palazz De La Salle fil-Belt [[Valletta]], fil-preżenza tal-[[President ta' Malta|President]] ta' Malta ta' dak iż-żmien, [[George Vella]].<ref name="Independent"/> Il-premju ngħata b'rikonoxximent għall-ħidma kontinwa tagħha fil-promozzjoni tal-arti u l-kultura, partikolarment permezz tal-programm televiżiv ''Meander''. == Referenzi == 0c9pakr5c9oa9ayw91ubkzfffzmxrba 333715 333616 2026-11-05T04:33:29Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 333715 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Mariella Pisani Bencini''' hija awtriċi, preżentatriċi u produttriċi televiżiva [[Maltin|Maltija]], magħrufa l-aktar għall-ħidma tagħha fil-qasam tal-kultura u l-arti f'Malta. Hija magħrufa wkoll għall-programm televiżiv kulturali ''Meander'', li permezz tiegħu tat viżibbiltà lill-artisti u lill-ħidma kulturali lokali għal diversi snin.<ref name="MSA">Malta Society of Arts, [https://artsmalta.org/gold-medal-award/ Gold Medal Award – 2021: Mariella Pisani Bencini].</ref> == Karriera == Pisani Bencini ħadmet bħala riċerkatriċi, kittieba ta' skripts, produttriċi u preżentatriċi televiżiva. Hija magħrufa b'mod partikolari għall-programm kulturali ''Meander'', li dam jixxandar għal madwar 27 sena. Għal madwar 20 sena l-programm kien jixxandar fuq [[TVM+|TVM]], qabel ma kompla fuq [[NET (istazzjon televiżiv Malti)|Net TV]].<ref name="MSA"/> Permezz ta' ''Meander'', Pisani Bencini ddokumentat l-iżvilupp tal-arti u tal-kultura f'Malta u tat spazju lil diversi artisti u personalitajiet kulturali biex jippreżentaw ix-xogħol tagħhom. Minbarra x-xogħol tagħha fit-televiżjoni, hija kitbet diversi skripts għar-radju u għat-televiżjoni.<ref name="Independent">The Malta Independent, [https://www.independent.com.mt/articles/2022-01-06/newspaper-lifestyleculture/Malta-Society-of-Arts-awards-its-Gold-Medal-6736239568 Malta Society of Arts awards its Gold Medal], 6 ta' Jannar 2022.</ref> == Kitba u letteratura == Bħala awtriċi, Pisani Bencini ppubblikat żewġ rumanzi. Fl-2004 ippubblikat ir-rumanz ''Tliet Nisa u Mara'', permezz ta' Klabb Kotba Maltin. Dan ix-xogħol rebaħ l-ewwel premju fil-kategorija tal-proża letterarja fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] tal-2005, għall-kotba ppubblikati fl-2004.<ref name="KBP">Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://web.archive.org/web/20261013014742/https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ Ir-rebbieħa tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb], kategorija tal-proża letterarja, 2005.</ref> Fl-2018 ippubblikat it-tieni rumanz tagħha, ''We Belong'', din id-darba miktub bl-Ingliż u ppubblikat minn Kite Group.<ref name="MSA"/><ref name="Longlist">Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, [https://ktieb.org.mt/news-en/national-book-prize-and-terramaxka-2019-the-longlist/ National Book Prize and Terramaxka 2019 – The Longlist].</ref> == Premjijiet u rikonoxximenti == Fl-2021, il-[[Malta Society of Arts]] tat lil Pisani Bencini l-Gold Medal Award bħala rikonoxximent għall-kontribut tagħha fil-qasam tal-arti u l-kultura f'Malta. Il-premju ġie ppreżentat f'ċerimonja li saret fil-Palazz De La Salle fil-Belt [[Valletta]], fil-preżenza tal-[[President ta' Malta|President]] ta' Malta ta' dak iż-żmien, [[George Vella]].<ref name="Independent"/> Il-premju ngħata b'rikonoxximent għall-ħidma kontinwa tagħha fil-promozzjoni tal-arti u l-kultura, partikolarment permezz tal-programm televiżiv ''Meander''. == Referenzi == 19e1q28btbxdu33fyd82wtv8ifj6udf 0 34782 333618 2026-11-04T12:18:31Z EnriqueTabone 15661 intro 333618 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, għalliem u awtur Malti. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> 23gdrol70mthux3gq8inwftup7xt6sm 333619 333618 2026-11-04T12:19:58Z EnriqueTabone 15661 Hajja 333619 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, għalliem u awtur Malti. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled Bormla u għex għal numru ta' snin Ħaż-Żabbar. Din l-informazzjoni tissemma minn Joseph J. Soler f'artiklu ta' tifkira ppubblikat wara mewtu.<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-arti. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta' Malta u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> p2838qipjuyd106q1ssggebdkat1hpf 333620 333619 2026-11-04T12:20:28Z EnriqueTabone 15661 Karriera 333620 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, għalliem u awtur Malti. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled Bormla u għex għal numru ta' snin Ħaż-Żabbar. Din l-informazzjoni tissemma minn Joseph J. Soler f'artiklu ta' tifkira ppubblikat wara mewtu.<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-arti. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta' Malta u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-restawr ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt Valletta, fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm Donald Friggieri, Patrick Galea u Alfred Camilleri.<ref name="Borg" /> 91mxxlyf3ni824sl4wbzep4ifvz2czh 333621 333620 2026-11-04T12:21:59Z EnriqueTabone 15661 Kontribut 333621 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, għalliem u awtur Malti. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled Bormla u għex għal numru ta' snin Ħaż-Żabbar. Din l-informazzjoni tissemma minn Joseph J. Soler f'artiklu ta' tifkira ppubblikat wara mewtu.<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-arti. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta' Malta u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-restawr ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt Valletta, fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm Donald Friggieri, Patrick Galea u Alfred Camilleri.<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-Bank of Valletta. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm Pawl Carbonaro, Harry Alden, Alfred Chircop u Luciano Micallef.<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> m3adan3m2ihym16c0b6qieptmbl7jqg 333622 333621 2026-11-04T12:22:38Z EnriqueTabone 15661 Publikazzjonijiet 333622 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, għalliem u awtur Malti. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled Bormla u għex għal numru ta' snin Ħaż-Żabbar. Din l-informazzjoni tissemma minn Joseph J. Soler f'artiklu ta' tifkira ppubblikat wara mewtu.<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-arti. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta' Malta u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-restawr ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt Valletta, fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm Donald Friggieri, Patrick Galea u Alfred Camilleri.<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-Bank of Valletta. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm Pawl Carbonaro, Harry Alden, Alfred Chircop u Luciano Micallef.<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''Giuseppe Calì u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' Stephen Degiorgio u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. da35zavqgm4519oomubwowkani04sp3 333623 333622 2026-11-04T12:23:14Z EnriqueTabone 15661 Premji 333623 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, għalliem u awtur Malti. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled Bormla u għex għal numru ta' snin Ħaż-Żabbar. Din l-informazzjoni tissemma minn Joseph J. Soler f'artiklu ta' tifkira ppubblikat wara mewtu.<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-arti. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta' Malta u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-restawr ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt Valletta, fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm Donald Friggieri, Patrick Galea u Alfred Camilleri.<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-Bank of Valletta. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm Pawl Carbonaro, Harry Alden, Alfred Chircop u Luciano Micallef.<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''Giuseppe Calì u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' Stephen Degiorgio u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-Premju Letterarju Nazzjonali, organizzat mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> c819ip9fsehgm30bpr37t6xxohhhcfq 333624 333623 2026-11-04T12:23:56Z EnriqueTabone 15661 Mewt 333624 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, għalliem u awtur Malti. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled Bormla u għex għal numru ta' snin Ħaż-Żabbar. Din l-informazzjoni tissemma minn Joseph J. Soler f'artiklu ta' tifkira ppubblikat wara mewtu.<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-arti. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta' Malta u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-restawr ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt Valletta, fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm Donald Friggieri, Patrick Galea u Alfred Camilleri.<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-Bank of Valletta. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm Pawl Carbonaro, Harry Alden, Alfred Chircop u Luciano Micallef.<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''Giuseppe Calì u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' Stephen Degiorgio u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-Premju Letterarju Nazzjonali, organizzat mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, Heritage Malta semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> oxpnvcpwk5ryesom0ty0iyinop5kye6 333625 333624 2026-11-04T12:24:11Z EnriqueTabone 15661 Referenzi 333625 wikitext text/x-wiki '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, għalliem u awtur Malti. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled Bormla u għex għal numru ta' snin Ħaż-Żabbar. Din l-informazzjoni tissemma minn Joseph J. Soler f'artiklu ta' tifkira ppubblikat wara mewtu.<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-arti. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta' Malta u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-restawr ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt Valletta, fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm Donald Friggieri, Patrick Galea u Alfred Camilleri.<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-Bank of Valletta. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm Pawl Carbonaro, Harry Alden, Alfred Chircop u Luciano Micallef.<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''Giuseppe Calì u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' Stephen Degiorgio u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-Premju Letterarju Nazzjonali, organizzat mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, Heritage Malta semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> == Referenzi == {{Reflist}} kre8l2jvi2lghf4p613qjtpoiqphdgm 333626 333625 2026-11-04T12:25:33Z EnriqueTabone 15661 Infobox 333626 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, għalliem u awtur Malti. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled Bormla u għex għal numru ta' snin Ħaż-Żabbar. Din l-informazzjoni tissemma minn Joseph J. Soler f'artiklu ta' tifkira ppubblikat wara mewtu.<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-arti. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta' Malta u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-restawr ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt Valletta, fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm Donald Friggieri, Patrick Galea u Alfred Camilleri.<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-Bank of Valletta. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm Pawl Carbonaro, Harry Alden, Alfred Chircop u Luciano Micallef.<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''Giuseppe Calì u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' Stephen Degiorgio u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-Premju Letterarju Nazzjonali, organizzat mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, Heritage Malta semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> == Referenzi == {{Reflist}} p58f0x48hyqu9xntxp8qckgj7d4n5r1 333627 333626 2026-11-04T12:33:02Z EnriqueTabone 15661 Links 333627 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, [[għalliem]] u awtur [[Maltin|Malti]]. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled [[Bormla]] u għex għal numru ta' snin [[Ħaż-Żabbar|Ħaż-Żabbar.]] Din l-informazzjoni tissemma minn Joseph J. Soler f'artiklu ta' tifkira ppubblikat wara mewtu.<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-[[arti]]. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]] u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-[[restawr]] ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt [[Valletta]], fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm [[Donald Friggieri]], [[Patrick Galea]] u [[Alfred Camilleri]].<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-[[Bank of Valletta]]. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm [[Pawl Carbonaro]], [[Harry Alden]], [[Alfred Chircop]] u [[Luciano Micallef]].<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''[[Giuseppe Calì]] u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''[[Antoine de Favray|Antoine Favray]] (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' [[Stephen Degiorgio]] u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]], organizzat mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]]. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, [[Heritage Malta]] semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> == Referenzi == {{Reflist}} plbbnegwbehe2xepnj7lba3jz6cmtvj 333628 333627 2026-11-04T12:33:32Z EnriqueTabone 15661 Category 333628 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, [[għalliem]] u awtur [[Maltin|Malti]]. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled [[Bormla]] u għex għal numru ta' snin [[Ħaż-Żabbar|Ħaż-Żabbar.]] Din l-informazzjoni tissemma minn Joseph J. Soler f'artiklu ta' tifkira ppubblikat wara mewtu.<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-[[arti]]. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]] u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-[[restawr]] ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt [[Valletta]], fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm [[Donald Friggieri]], [[Patrick Galea]] u [[Alfred Camilleri]].<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-[[Bank of Valletta]]. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm [[Pawl Carbonaro]], [[Harry Alden]], [[Alfred Chircop]] u [[Luciano Micallef]].<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''[[Giuseppe Calì]] u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''[[Antoine de Favray|Antoine Favray]] (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' [[Stephen Degiorgio]] u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]], organizzat mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]]. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, [[Heritage Malta]] semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> == Referenzi == {{Reflist}} [[Kategorija:Nies Maltin]] p2rq91qfsxq87efl3xd673kxamnfwt8 333629 333628 2026-11-04T12:34:23Z EnriqueTabone 15661 /* Ħajja u edukazzjoni */ clean 333629 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, [[għalliem]] u awtur [[Maltin|Malti]]. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled [[Bormla]] u għex għal numru ta' snin [[Ħaż-Żabbar|Ħaż-Żabbar.]]<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-[[arti]]. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]] u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-[[restawr]] ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt [[Valletta]], fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm [[Donald Friggieri]], [[Patrick Galea]] u [[Alfred Camilleri]].<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-[[Bank of Valletta]]. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm [[Pawl Carbonaro]], [[Harry Alden]], [[Alfred Chircop]] u [[Luciano Micallef]].<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''[[Giuseppe Calì]] u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''[[Antoine de Favray|Antoine Favray]] (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' [[Stephen Degiorgio]] u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]], organizzat mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]]. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, [[Heritage Malta]] semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> == Referenzi == {{Reflist}} [[Kategorija:Nies Maltin]] 9qe7k1crfehwzzcnu6sd06da5qfez4w 333635 333629 2026-11-04T15:07:58Z ToniSant 4257 removed [[Category:Nies Maltin]]; added [[Category:Nies minn Bormla]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333635 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, [[għalliem]] u awtur [[Maltin|Malti]]. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled [[Bormla]] u għex għal numru ta' snin [[Ħaż-Żabbar|Ħaż-Żabbar.]]<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-[[arti]]. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]] u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-[[restawr]] ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt [[Valletta]], fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm [[Donald Friggieri]], [[Patrick Galea]] u [[Alfred Camilleri]].<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-[[Bank of Valletta]]. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm [[Pawl Carbonaro]], [[Harry Alden]], [[Alfred Chircop]] u [[Luciano Micallef]].<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''[[Giuseppe Calì]] u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''[[Antoine de Favray|Antoine Favray]] (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' [[Stephen Degiorgio]] u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]], organizzat mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]]. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, [[Heritage Malta]] semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> == Referenzi == {{Reflist}} [[Kategorija:Nies minn Bormla]] ico75mvk7sx678b3baoqfq5z1f3yn42 333636 333635 2026-11-04T15:08:23Z ToniSant 4257 added [[Category:Twieldu fl-1946]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333636 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, [[għalliem]] u awtur [[Maltin|Malti]]. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled [[Bormla]] u għex għal numru ta' snin [[Ħaż-Żabbar|Ħaż-Żabbar.]]<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-[[arti]]. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]] u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-[[restawr]] ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt [[Valletta]], fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm [[Donald Friggieri]], [[Patrick Galea]] u [[Alfred Camilleri]].<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-[[Bank of Valletta]]. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm [[Pawl Carbonaro]], [[Harry Alden]], [[Alfred Chircop]] u [[Luciano Micallef]].<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''[[Giuseppe Calì]] u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''[[Antoine de Favray|Antoine Favray]] (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' [[Stephen Degiorgio]] u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]], organizzat mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]]. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, [[Heritage Malta]] semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> == Referenzi == {{Reflist}} [[Kategorija:Nies minn Bormla]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] pxz0mqe0fwmguy2hobba5yguoofnptv 333637 333636 2026-11-04T15:08:33Z ToniSant 4257 added [[Category:Mietu fl-2008]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333637 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, [[għalliem]] u awtur [[Maltin|Malti]]. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled [[Bormla]] u għex għal numru ta' snin [[Ħaż-Żabbar|Ħaż-Żabbar.]]<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-[[arti]]. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]] u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-[[restawr]] ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt [[Valletta]], fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm [[Donald Friggieri]], [[Patrick Galea]] u [[Alfred Camilleri]].<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-[[Bank of Valletta]]. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm [[Pawl Carbonaro]], [[Harry Alden]], [[Alfred Chircop]] u [[Luciano Micallef]].<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''[[Giuseppe Calì]] u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''[[Antoine de Favray|Antoine Favray]] (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' [[Stephen Degiorgio]] u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]], organizzat mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]]. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, [[Heritage Malta]] semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> == Referenzi == {{Reflist}} [[Kategorija:Nies minn Bormla]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2008]] ensu9uix5wsepxwz572t0mqmp7bwtue 333638 333637 2026-11-04T15:08:45Z ToniSant 4257 added [[Category:Storiċi Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333638 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, [[għalliem]] u awtur [[Maltin|Malti]]. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled [[Bormla]] u għex għal numru ta' snin [[Ħaż-Żabbar|Ħaż-Żabbar.]]<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-[[arti]]. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]] u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-[[restawr]] ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt [[Valletta]], fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm [[Donald Friggieri]], [[Patrick Galea]] u [[Alfred Camilleri]].<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-[[Bank of Valletta]]. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm [[Pawl Carbonaro]], [[Harry Alden]], [[Alfred Chircop]] u [[Luciano Micallef]].<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''[[Giuseppe Calì]] u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''[[Antoine de Favray|Antoine Favray]] (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' [[Stephen Degiorgio]] u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]], organizzat mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]]. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, [[Heritage Malta]] semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> == Referenzi == {{Reflist}} [[Kategorija:Nies minn Bormla]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2008]] [[Kategorija:Storiċi Maltin]] emns5bjz7wo8jb7hyoir76apxv6oxn7 333639 333638 2026-11-04T15:08:57Z ToniSant 4257 added [[Category:Kittieba Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333639 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, [[għalliem]] u awtur [[Maltin|Malti]]. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled [[Bormla]] u għex għal numru ta' snin [[Ħaż-Żabbar|Ħaż-Żabbar.]]<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-[[arti]]. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]] u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-[[restawr]] ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt [[Valletta]], fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm [[Donald Friggieri]], [[Patrick Galea]] u [[Alfred Camilleri]].<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-[[Bank of Valletta]]. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm [[Pawl Carbonaro]], [[Harry Alden]], [[Alfred Chircop]] u [[Luciano Micallef]].<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''[[Giuseppe Calì]] u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''[[Antoine de Favray|Antoine Favray]] (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' [[Stephen Degiorgio]] u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]], organizzat mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]]. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, [[Heritage Malta]] semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> == Referenzi == {{Reflist}} [[Kategorija:Nies minn Bormla]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2008]] [[Kategorija:Storiċi Maltin]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] 451l1i74b499gaqmxg2tqkai7mnf6y3 333640 333639 2026-11-04T15:09:29Z ToniSant 4257 +defaultsort +awtorità 333640 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, [[għalliem]] u awtur [[Maltin|Malti]]. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled [[Bormla]] u għex għal numru ta' snin [[Ħaż-Żabbar|Ħaż-Żabbar.]]<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-[[arti]]. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]] u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-[[restawr]] ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt [[Valletta]], fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm [[Donald Friggieri]], [[Patrick Galea]] u [[Alfred Camilleri]].<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-[[Bank of Valletta]]. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm [[Pawl Carbonaro]], [[Harry Alden]], [[Alfred Chircop]] u [[Luciano Micallef]].<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''[[Giuseppe Calì]] u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''[[Antoine de Favray|Antoine Favray]] (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' [[Stephen Degiorgio]] u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]], organizzat mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]]. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, [[Heritage Malta]] semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> == Referenzi == {{Reflist}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Fiorentino, Emmanuel}} [[Kategorija:Nies minn Bormla]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2008]] [[Kategorija:Storiċi Maltin]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] b1m70bwbicvcctxs1i0cxkn5pyic78k 333641 333640 2026-11-04T15:09:47Z ToniSant 4257 added [[Category:Ġurnalisti Maltin]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333641 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Emmanuel Fiorentino''' (7 ta’ Ottubru 1946 – 6 ta' Jannar 2008) kien storiku tal-arti, kritiku tal-arti, [[għalliem]] u awtur [[Maltin|Malti]]. Kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-kritika artistika u għall-istudju tal-istorja tal-arti Maltija. Għal 32 sena serva bħala kritiku tal-arti mal-gazzetta ''The Sunday Times of Malta'', fejn ippubblika mijiet ta' artikli u reviżjonijiet dwar wirjiet, artisti u l-wirt artistiku Malti.<ref name="Soler">Joseph J. Soler, [https://timesofmalta.com/article/appreciation-emmanuel-fiorentino.191117 "Appreciation – Emmanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', Jannar 2008.</ref><ref name="Grech">Laurence Grech, [https://timesofmalta.com/article/devoted-to-his-art.191569 "Devoted to (his) art"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Emmanuel Fiorentino twieled [[Bormla]] u għex għal numru ta' snin [[Ħaż-Żabbar|Ħaż-Żabbar.]]<ref name="Soler" /> Fiorentino inizjalment beda jistudja l-mediċina, iżda aktar tard biddel id-direzzjoni tal-istudji tiegħu u ddeċieda li jsegwi karriera fit-tagħlim u fl-[[arti]]. Studja l-istorja tal-arti fl-Università ta' Londra u kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]] u fl-Istitut Agostinjan.<ref name="Mewt">[https://timesofmalta.com/article/the-sunday-times-art-critic-dies.190906 "The Sunday Times art critic dies"], ''Times of Malta'', 7 ta' Jannar 2008.</ref> L-interess tiegħu fl-arti kien żviluppa minn età bikrija. Skont Katya Borg, ommu u żewġ qraba oħra tiegħu kienu jpinġu regolarment, u dan għen biex ikabbar l-interess tiegħu fl-arti viżiva.<ref name="Borg">Katya Borg, [https://timesofmalta.com/article/emanuel-fiorentino.191570 "Emanuel Fiorentino"], ''Times of Malta'', 13 ta' Jannar 2008.</ref> == Karriera == Fiorentino beda jaħdem bħala kritiku tal-arti ma' ''The Sunday Times of Malta'' fl-1975. Matul it-32 sena li dam f'din il-kariga, kiteb mijiet ta' reviżjonijiet dwar wirjiet individwali u kollettivi ta' artisti Maltin u barranin. Il-kitbiet tiegħu kienu jinkludu wkoll artikli dwar il-wirt artistiku Malti, ir-[[restawr]] ta' pitturi fil-knejjes u xogħlijiet oħra ta' valur artistiku, kif ukoll intervisti ma' artisti u reviżjonijiet ta' kotba dwar l-arti.<ref name="Grech" /> Minbarra x-xogħol tiegħu bħala kritiku, Fiorentino kien involut fit-tagħlim tal-arti u d-disinn. F'nofs is-snin tmenin beda jgħallem fiċ-Ċentru tal-Arti u d-Disinn fil-Belt [[Valletta]], fejn kien jgħallem l-apprezzament tal-arti u d-disinn lil studenti ta' bejn is-16 u l-21 sena.<ref name="Borg" /> Il-kollegi tiegħu fakkruh bħala għalliem li kien jipprepara l-lezzjonijiet tiegħu b'riċerka dettaljata u li kien iħeġġeġ lill-istudenti jżuru wirjiet u jiltaqgħu mal-artisti. Fost dawk li tkellmu dwar il-ħidma tiegħu kien hemm [[Donald Friggieri]], [[Patrick Galea]] u [[Alfred Camilleri]].<ref name="Borg" /> == Kontribut għall-arti Maltija == Mill-1999, Fiorentino kien involut f'sensiela ta' wirjiet retrospettivi organizzati mill-[[Bank of Valletta]]. F'dawn il-wirjiet ħadem bħala kuratur u ħa ħsieb id-dokumentazzjoni u t-tħejjija tal-katalgi relatati mal-artisti parteċipanti. Fost l-artisti involuti f'dawn il-proġetti kien hemm [[Pawl Carbonaro]], [[Harry Alden]], [[Alfred Chircop]] u [[Luciano Micallef]].<ref name="Borg" /> Il-ħidma tiegħu kienet tinkludi wkoll il-ġbir u d-dokumentazzjoni ta' informazzjoni storika u ritratti relatati mal-arti Maltija. Dan il-kontribut għen biex tinżamm dokumentazzjoni dwar il-ħajja u x-xogħlijiet ta' diversi artisti lokali.<ref name="Borg" /> == Pubblikazzjonijiet == Fost il-pubblikazzjonijiet tiegħu hemm: * ''[[Giuseppe Calì]] u Bormla'' (1996), studju dwar ir-rabta tal-pittur Giuseppe Calì mal-belt ta' Bormla. Dan ix-xogħol ġie ppubblikat fil-programm tal-festa ta' Marija Immakulata f'Bormla.<ref name="Cali">Emmanuel Fiorentino, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/77632 ''Giuseppe Calì u Bormla''], 1996, Arkivju tal-Università ta' Malta.</ref> * ''[[Antoine de Favray|Antoine Favray]] (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'' (2004), miktub flimkien ma' [[Stephen Degiorgio]] u ppubblikat minn Fondazzjoni Patrimonju Malti. Il-ktieb fih madwar 300 paġna u 250 illustrazzjoni u jittratta l-ħajja u x-xogħol tal-pittur Antoine Favray.<ref name="Favray">[https://timesofmalta.com/article/publications-treasure-trove-gets-richer.108015 "Publications treasure trove gets richer"], ''Times of Malta'', 3 ta' Novembru 2004.</ref> * Kitbiet u studji dwar l-artist Pawlu Grech, fosthom kontribuzzjoni kritika dwar ix-xogħlijiet tiegħu fil-pubblikazzjoni ddedikata lill-artist.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2006-10-30/local-news/The-Malta-Independent-Online-164434 Artiklu dwar il-pubblikazzjoni fuq Pawlu Grech], ''The Malta Independent'', 30 ta' Ottubru 2006.</ref> Barra minn dawn il-pubblikazzjonijiet, Fiorentino kiteb bosta artikli u reviżjonijiet fil-qasam tal-arti Maltija, li dehru prinċipalment f' ''The Sunday Times of Malta''. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2004, il-ktieb ''Antoine Favray (1706–1798): A French Artist in Rome, Malta and Constantinople'', miktub minn Emmanuel Fiorentino u Stephen Degiorgio, ingħata premju fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]], organizzat mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]]. Il-pubblikazzjoni kienet waħda minn żewġ kotba ta' Fondazzjoni Patrimonju Malti li ngħataw premjijiet f'dik l-edizzjoni.<ref name="Premju">[https://timesofmalta.com/article/awards-for-heritage-books.69720"Awards for heritage books"], ''Times of Malta''.</ref> == Mewt u tifkira == Emmanuel Fiorentino miet fis-6 ta' Jannar 2008, fl-età ta' 61 sena. Il-funeral tiegħu sar fis-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja f'Ħaż-Żabbar, u ndifen fiċ-Ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata.<ref name="Mewt" /> Wara mewtu, diversi kollegi, artisti u ħbieb ippubblikaw kitbiet ta' tifkira dwaru. Fost dawn kien hemm Laurence Grech, eks editur ta' ''The Sunday Times'', u Katya Borg, li ġabret it-tifkiriet ta' diversi persuni li kienu ħadmu miegħu. Fl-2008, [[Heritage Malta]] semmiet ukoll attività letterarja organizzata b'tifkira tiegħu.<ref name="Grech" /><ref name="Borg" /><ref>[https://heritagemalta.mt/app/uploads/2022/01/annual-report-2007-2008-e_compressed-1.pdf Heritage Malta, Rapport Annwali 2007–2008].</ref> == Referenzi == {{Reflist}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Fiorentino, Emmanuel}} [[Kategorija:Nies minn Bormla]] [[Kategorija:Twieldu fl-1946]] [[Kategorija:Mietu fl-2008]] [[Kategorija:Storiċi Maltin]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] [[Kategorija:Ġurnalisti Maltin]] b2hk1gmgb2ocdibnal8cz7wwbpzl7up 0 34783 333643 2026-11-04T15:20:17Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 333643 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni''' "'''Tinto'''" '''Brass''' (twieled fis-26 ta' Marzu 1933 – miet fl-4 ta' Novembru 2026) kien reġista u xeneġġjatur [[Italja|Taljan]]. Fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20, huwa kien ir-reġista ta' bosta films ''avantgarde'' famużi ta' diversi ġeneri. Illum il-ġurnata, huwa baqa' magħruf l-iktar għax-xogħol aħħari tiegħu fil-ġeneru erotiku, b'films bħal ''Caligula'', ''Così fan tutte'', ''Paprika'', ''Monella'' u ''Trasgredire''. == Karriera == === Ċinema ''avantgarde'' === In the 1960s and 1970s, Brass was considered a promising experimental and avant-garde director, and his debut film ''Who Works Is Lost'' got very favorable reviews after screening at Venice Film Festival 1963. In 1964, he was commissioned by Umberto Eco to create two short films experimenting with visual language for the 13th Triennale di Milano – ''Tempo Libero'' and ''Tempo Lavorativo''. Throughout the 1960s and early 1970s, Brass directed films in many genres, including western (''Yankee'') and crime (''Col cuore in gola''), all using a very experimental editing- and camera-style. In 1968, Warner Bros. offered Brass the job of directing ''A Clockwork Orange'', which did not happen due to scheduling conflicts, and eventually Stanley Kubrick was given the job. In an article about the filming of ''Dropout'' from 1970, he was called the "Antonioni of the 70s". His early period has been referred to as "{{sic|rebellios}}, anarchistic and experimental". ''L'urlo'' was shown in competition at Berlin Film Festival 1970. ''La Vacanza'', starring Vanessa Redgrave and Franco Nero won the prize of the film critics for the best Italian film at 1971 Venice Film Festival.{{Unreliable source?|date=July 2021}} In 1972, Brass was a member of the jury at the 22nd Berlin International Film Festival. === Ċinema erotiku === After ''Salon Kitty'' (1976) and ''Caligula'' (1979), the style of his films gradually changed towards erotic films. ''Caligula'' was originally supposed to be a satire on power instead of an erotic film, but the producers changed and re-edited the film entirely without Brass's consent, removing many political and comical scenes, and shooting sexually explicit sequences, to make the film a pornographic drama. The director demanded that his name be stricken from the credits, and he is only credited for "Principal Photography". Despite this, the film remains his most widely viewed work (and the highest-grossing Italian film released in the United States). Other notable works of Brass's later period include ''The Key'' (1983) and ''Senso '45'' (2002). He was making films into his seventies. == Ħajja personali u mewt == Brass' nickname ''Tintoretto'' (later shortened to Tinto) was given by his grandfather Italico Brass, a renowned Gorizian painter. He was married to Carla Cipriani (b. 1930, nicknamed "Tinta"), from 1957 until her death in 2006. Carla was the daughter of Harry's Bar founder Giuseppe Cipriani, who managed the restaurant Locanda Cipriani on the Venetian island of Torcello and also collaborated as a screenwriter in Brass's films. The couple had a daughter, Beatrice, and a son, Bonifacio. After his wife's death, Brass began a relationship with lawyer Caterina Varzi (b. 1961) who starred in his 2009 short film ''Hotel Courbet''. They married in 2017. As of 2010, Brass was politically affiliated with the Italian Radicals. On 18 April 2010, he suffered an intracranial hemorrhage. On the morning of November 4, 2026, Tinto Brass died in Rome at the age of 93. == Retrospettivi == In 2012, Hollywood Reel Independent Film Festival did a retrospective on Brass' early 1960s and 1970s films, screening newly restored versions. In 2026, Brass received the Premio Pietro Bianchi from the Italian National Union of Film Journalists (SNGCI) at the 83rd Venice International Film Festival, where a restored version of ''Col cuore in gola'' was screened as the pre-opening film. == Filmografija == {| class="wikitable sortable" !Sena !Titlu oriġinali !Titlu internazzjonali !Noti |- |1963 |''Chi lavora è perduto'' |''In capo al mondo'' | |- | rowspan="3" |1964 |''Ça ira – Il fiume della rivolta'' |''Thermidor'' |Dokumentarju |- |''La mia signora'' |''My Wife'' |Segmenti: "L'uccellino", "L'automobile" |- |''Il disco volante'' |''The Flying Saucer'' | |- |1966 |''Yankee'' |{{--}} | |- |1967 |''Col cuore in gola'' |''I Am What I Am'' | |- |1968 |''L'urlo'' |''The Howl'' | |- |1969 |''Nerosubianco'' |''Attraction'' | |- |1970 |''Dropout'' |{{--}} | |- |1971 |''La vacanza'' |''The Vacation'' |Produttur ukoll |- |1972 |''I Miss Sonia Henie'' |{{--}} |Film qasir |- |1976 |''Salon Kitty'' |{{--}} | |- |1979 |''Caligula'' |{{--}} | |- |1980 |''Action'' |{{--}} | |- |1983 |''La Chiave'' |''The Key'' | |- |1985 |''Miranda'' |''The Mistress of the Inn'' | |- |1987 |''Capriccio'' |''Love & Passion'', ''Capri Remembered'' | |- |1988 |''Snack Bar Budapest'' |{{--}} | |- |1991 |''Paprika'' |{{--}} | |- |1992 |''Così fan tutte'' |''All Ladies Do It'' | |- |1994 |''L'uomo che guarda'' |''The Voyeur'' | |- |1995 |''Fermo posta Tinto Brass'' |''P.O. Box Tinto Brass'' |Attur ukoll |- |1998 |''Monella'' |''Frivolous Lola'' | |- |2000 |''Trasgredire'' |''Cheeky'' | |- |2001 |''SCTMV (Sono come tu mi vuoi)'' |''Know what this is about?'' |Film qasir; produttur biss |- |2002 |''Senso '45'' |''Black Angel'' | |- |2003 |''Fallo!'' |''Do It!'', ''Private'' | |- |2006 |''Monamour'' |{{--}} | |- |2008 |''Kick the Cock'' |{{--}} |Film qasir |- |2009 |''Hotel Courbet'' |{{--}} |Film qasir; produttur ukoll |} === Filmografija bħala attur === * ''Ultimo metrò'' tar-reġista Andrea Prandstraller (1999); * ''Impotenti esistenziali'' tar-reġista Giuseppe Cirillo (2009); * ''Canepazzo'' tar-reġista David Petrucci (2012). == Referenzi == 1m4ak16wb8dl4qu6bpoq3e0qr4d1bgb 333644 333643 2026-11-04T15:22:15Z Trigcly 17859 added [[Category:Reġisti Taljani]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333644 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni''' "'''Tinto'''" '''Brass''' (twieled fis-26 ta' Marzu 1933 – miet fl-4 ta' Novembru 2026) kien reġista u xeneġġjatur [[Italja|Taljan]]. Fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20, huwa kien ir-reġista ta' bosta films ''avantgarde'' famużi ta' diversi ġeneri. Illum il-ġurnata, huwa baqa' magħruf l-iktar għax-xogħol aħħari tiegħu fil-ġeneru erotiku, b'films bħal ''Caligula'', ''Così fan tutte'', ''Paprika'', ''Monella'' u ''Trasgredire''. == Karriera == === Ċinema ''avantgarde'' === In the 1960s and 1970s, Brass was considered a promising experimental and avant-garde director, and his debut film ''Who Works Is Lost'' got very favorable reviews after screening at Venice Film Festival 1963. In 1964, he was commissioned by Umberto Eco to create two short films experimenting with visual language for the 13th Triennale di Milano – ''Tempo Libero'' and ''Tempo Lavorativo''. Throughout the 1960s and early 1970s, Brass directed films in many genres, including western (''Yankee'') and crime (''Col cuore in gola''), all using a very experimental editing- and camera-style. In 1968, Warner Bros. offered Brass the job of directing ''A Clockwork Orange'', which did not happen due to scheduling conflicts, and eventually Stanley Kubrick was given the job. In an article about the filming of ''Dropout'' from 1970, he was called the "Antonioni of the 70s". His early period has been referred to as "{{sic|rebellios}}, anarchistic and experimental". ''L'urlo'' was shown in competition at Berlin Film Festival 1970. ''La Vacanza'', starring Vanessa Redgrave and Franco Nero won the prize of the film critics for the best Italian film at 1971 Venice Film Festival.{{Unreliable source?|date=July 2021}} In 1972, Brass was a member of the jury at the 22nd Berlin International Film Festival. === Ċinema erotiku === After ''Salon Kitty'' (1976) and ''Caligula'' (1979), the style of his films gradually changed towards erotic films. ''Caligula'' was originally supposed to be a satire on power instead of an erotic film, but the producers changed and re-edited the film entirely without Brass's consent, removing many political and comical scenes, and shooting sexually explicit sequences, to make the film a pornographic drama. The director demanded that his name be stricken from the credits, and he is only credited for "Principal Photography". Despite this, the film remains his most widely viewed work (and the highest-grossing Italian film released in the United States). Other notable works of Brass's later period include ''The Key'' (1983) and ''Senso '45'' (2002). He was making films into his seventies. == Ħajja personali u mewt == Brass' nickname ''Tintoretto'' (later shortened to Tinto) was given by his grandfather Italico Brass, a renowned Gorizian painter. He was married to Carla Cipriani (b. 1930, nicknamed "Tinta"), from 1957 until her death in 2006. Carla was the daughter of Harry's Bar founder Giuseppe Cipriani, who managed the restaurant Locanda Cipriani on the Venetian island of Torcello and also collaborated as a screenwriter in Brass's films. The couple had a daughter, Beatrice, and a son, Bonifacio. After his wife's death, Brass began a relationship with lawyer Caterina Varzi (b. 1961) who starred in his 2009 short film ''Hotel Courbet''. They married in 2017. As of 2010, Brass was politically affiliated with the Italian Radicals. On 18 April 2010, he suffered an intracranial hemorrhage. On the morning of November 4, 2026, Tinto Brass died in Rome at the age of 93. == Retrospettivi == In 2012, Hollywood Reel Independent Film Festival did a retrospective on Brass' early 1960s and 1970s films, screening newly restored versions. In 2026, Brass received the Premio Pietro Bianchi from the Italian National Union of Film Journalists (SNGCI) at the 83rd Venice International Film Festival, where a restored version of ''Col cuore in gola'' was screened as the pre-opening film. == Filmografija == {| class="wikitable sortable" !Sena !Titlu oriġinali !Titlu internazzjonali !Noti |- |1963 |''Chi lavora è perduto'' |''In capo al mondo'' | |- | rowspan="3" |1964 |''Ça ira – Il fiume della rivolta'' |''Thermidor'' |Dokumentarju |- |''La mia signora'' |''My Wife'' |Segmenti: "L'uccellino", "L'automobile" |- |''Il disco volante'' |''The Flying Saucer'' | |- |1966 |''Yankee'' |{{--}} | |- |1967 |''Col cuore in gola'' |''I Am What I Am'' | |- |1968 |''L'urlo'' |''The Howl'' | |- |1969 |''Nerosubianco'' |''Attraction'' | |- |1970 |''Dropout'' |{{--}} | |- |1971 |''La vacanza'' |''The Vacation'' |Produttur ukoll |- |1972 |''I Miss Sonia Henie'' |{{--}} |Film qasir |- |1976 |''Salon Kitty'' |{{--}} | |- |1979 |''Caligula'' |{{--}} | |- |1980 |''Action'' |{{--}} | |- |1983 |''La Chiave'' |''The Key'' | |- |1985 |''Miranda'' |''The Mistress of the Inn'' | |- |1987 |''Capriccio'' |''Love & Passion'', ''Capri Remembered'' | |- |1988 |''Snack Bar Budapest'' |{{--}} | |- |1991 |''Paprika'' |{{--}} | |- |1992 |''Così fan tutte'' |''All Ladies Do It'' | |- |1994 |''L'uomo che guarda'' |''The Voyeur'' | |- |1995 |''Fermo posta Tinto Brass'' |''P.O. Box Tinto Brass'' |Attur ukoll |- |1998 |''Monella'' |''Frivolous Lola'' | |- |2000 |''Trasgredire'' |''Cheeky'' | |- |2001 |''SCTMV (Sono come tu mi vuoi)'' |''Know what this is about?'' |Film qasir; produttur biss |- |2002 |''Senso '45'' |''Black Angel'' | |- |2003 |''Fallo!'' |''Do It!'', ''Private'' | |- |2006 |''Monamour'' |{{--}} | |- |2008 |''Kick the Cock'' |{{--}} |Film qasir |- |2009 |''Hotel Courbet'' |{{--}} |Film qasir; produttur ukoll |} === Filmografija bħala attur === * ''Ultimo metrò'' tar-reġista Andrea Prandstraller (1999); * ''Impotenti esistenziali'' tar-reġista Giuseppe Cirillo (2009); * ''Canepazzo'' tar-reġista David Petrucci (2012). == Referenzi == [[Kategorija:Reġisti Taljani]] 4dl6v1irzrvubr4kv31lbfdcnb288s1 333645 333644 2026-11-04T15:22:25Z Trigcly 17859 added [[Category:Twieldu fl-1933]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333645 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni''' "'''Tinto'''" '''Brass''' (twieled fis-26 ta' Marzu 1933 – miet fl-4 ta' Novembru 2026) kien reġista u xeneġġjatur [[Italja|Taljan]]. Fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20, huwa kien ir-reġista ta' bosta films ''avantgarde'' famużi ta' diversi ġeneri. Illum il-ġurnata, huwa baqa' magħruf l-iktar għax-xogħol aħħari tiegħu fil-ġeneru erotiku, b'films bħal ''Caligula'', ''Così fan tutte'', ''Paprika'', ''Monella'' u ''Trasgredire''. == Karriera == === Ċinema ''avantgarde'' === In the 1960s and 1970s, Brass was considered a promising experimental and avant-garde director, and his debut film ''Who Works Is Lost'' got very favorable reviews after screening at Venice Film Festival 1963. In 1964, he was commissioned by Umberto Eco to create two short films experimenting with visual language for the 13th Triennale di Milano – ''Tempo Libero'' and ''Tempo Lavorativo''. Throughout the 1960s and early 1970s, Brass directed films in many genres, including western (''Yankee'') and crime (''Col cuore in gola''), all using a very experimental editing- and camera-style. In 1968, Warner Bros. offered Brass the job of directing ''A Clockwork Orange'', which did not happen due to scheduling conflicts, and eventually Stanley Kubrick was given the job. In an article about the filming of ''Dropout'' from 1970, he was called the "Antonioni of the 70s". His early period has been referred to as "{{sic|rebellios}}, anarchistic and experimental". ''L'urlo'' was shown in competition at Berlin Film Festival 1970. ''La Vacanza'', starring Vanessa Redgrave and Franco Nero won the prize of the film critics for the best Italian film at 1971 Venice Film Festival.{{Unreliable source?|date=July 2021}} In 1972, Brass was a member of the jury at the 22nd Berlin International Film Festival. === Ċinema erotiku === After ''Salon Kitty'' (1976) and ''Caligula'' (1979), the style of his films gradually changed towards erotic films. ''Caligula'' was originally supposed to be a satire on power instead of an erotic film, but the producers changed and re-edited the film entirely without Brass's consent, removing many political and comical scenes, and shooting sexually explicit sequences, to make the film a pornographic drama. The director demanded that his name be stricken from the credits, and he is only credited for "Principal Photography". Despite this, the film remains his most widely viewed work (and the highest-grossing Italian film released in the United States). Other notable works of Brass's later period include ''The Key'' (1983) and ''Senso '45'' (2002). He was making films into his seventies. == Ħajja personali u mewt == Brass' nickname ''Tintoretto'' (later shortened to Tinto) was given by his grandfather Italico Brass, a renowned Gorizian painter. He was married to Carla Cipriani (b. 1930, nicknamed "Tinta"), from 1957 until her death in 2006. Carla was the daughter of Harry's Bar founder Giuseppe Cipriani, who managed the restaurant Locanda Cipriani on the Venetian island of Torcello and also collaborated as a screenwriter in Brass's films. The couple had a daughter, Beatrice, and a son, Bonifacio. After his wife's death, Brass began a relationship with lawyer Caterina Varzi (b. 1961) who starred in his 2009 short film ''Hotel Courbet''. They married in 2017. As of 2010, Brass was politically affiliated with the Italian Radicals. On 18 April 2010, he suffered an intracranial hemorrhage. On the morning of November 4, 2026, Tinto Brass died in Rome at the age of 93. == Retrospettivi == In 2012, Hollywood Reel Independent Film Festival did a retrospective on Brass' early 1960s and 1970s films, screening newly restored versions. In 2026, Brass received the Premio Pietro Bianchi from the Italian National Union of Film Journalists (SNGCI) at the 83rd Venice International Film Festival, where a restored version of ''Col cuore in gola'' was screened as the pre-opening film. == Filmografija == {| class="wikitable sortable" !Sena !Titlu oriġinali !Titlu internazzjonali !Noti |- |1963 |''Chi lavora è perduto'' |''In capo al mondo'' | |- | rowspan="3" |1964 |''Ça ira – Il fiume della rivolta'' |''Thermidor'' |Dokumentarju |- |''La mia signora'' |''My Wife'' |Segmenti: "L'uccellino", "L'automobile" |- |''Il disco volante'' |''The Flying Saucer'' | |- |1966 |''Yankee'' |{{--}} | |- |1967 |''Col cuore in gola'' |''I Am What I Am'' | |- |1968 |''L'urlo'' |''The Howl'' | |- |1969 |''Nerosubianco'' |''Attraction'' | |- |1970 |''Dropout'' |{{--}} | |- |1971 |''La vacanza'' |''The Vacation'' |Produttur ukoll |- |1972 |''I Miss Sonia Henie'' |{{--}} |Film qasir |- |1976 |''Salon Kitty'' |{{--}} | |- |1979 |''Caligula'' |{{--}} | |- |1980 |''Action'' |{{--}} | |- |1983 |''La Chiave'' |''The Key'' | |- |1985 |''Miranda'' |''The Mistress of the Inn'' | |- |1987 |''Capriccio'' |''Love & Passion'', ''Capri Remembered'' | |- |1988 |''Snack Bar Budapest'' |{{--}} | |- |1991 |''Paprika'' |{{--}} | |- |1992 |''Così fan tutte'' |''All Ladies Do It'' | |- |1994 |''L'uomo che guarda'' |''The Voyeur'' | |- |1995 |''Fermo posta Tinto Brass'' |''P.O. Box Tinto Brass'' |Attur ukoll |- |1998 |''Monella'' |''Frivolous Lola'' | |- |2000 |''Trasgredire'' |''Cheeky'' | |- |2001 |''SCTMV (Sono come tu mi vuoi)'' |''Know what this is about?'' |Film qasir; produttur biss |- |2002 |''Senso '45'' |''Black Angel'' | |- |2003 |''Fallo!'' |''Do It!'', ''Private'' | |- |2006 |''Monamour'' |{{--}} | |- |2008 |''Kick the Cock'' |{{--}} |Film qasir |- |2009 |''Hotel Courbet'' |{{--}} |Film qasir; produttur ukoll |} === Filmografija bħala attur === * ''Ultimo metrò'' tar-reġista Andrea Prandstraller (1999); * ''Impotenti esistenziali'' tar-reġista Giuseppe Cirillo (2009); * ''Canepazzo'' tar-reġista David Petrucci (2012). == Referenzi == [[Kategorija:Reġisti Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1933]] m93a48nfpkjd2g0i3c6vg8e4jxmpym8 333646 333645 2026-11-04T15:22:36Z Trigcly 17859 added [[Category:Mietu fl-2026]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333646 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni''' "'''Tinto'''" '''Brass''' (twieled fis-26 ta' Marzu 1933 – miet fl-4 ta' Novembru 2026) kien reġista u xeneġġjatur [[Italja|Taljan]]. Fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20, huwa kien ir-reġista ta' bosta films ''avantgarde'' famużi ta' diversi ġeneri. Illum il-ġurnata, huwa baqa' magħruf l-iktar għax-xogħol aħħari tiegħu fil-ġeneru erotiku, b'films bħal ''Caligula'', ''Così fan tutte'', ''Paprika'', ''Monella'' u ''Trasgredire''. == Karriera == === Ċinema ''avantgarde'' === In the 1960s and 1970s, Brass was considered a promising experimental and avant-garde director, and his debut film ''Who Works Is Lost'' got very favorable reviews after screening at Venice Film Festival 1963. In 1964, he was commissioned by Umberto Eco to create two short films experimenting with visual language for the 13th Triennale di Milano – ''Tempo Libero'' and ''Tempo Lavorativo''. Throughout the 1960s and early 1970s, Brass directed films in many genres, including western (''Yankee'') and crime (''Col cuore in gola''), all using a very experimental editing- and camera-style. In 1968, Warner Bros. offered Brass the job of directing ''A Clockwork Orange'', which did not happen due to scheduling conflicts, and eventually Stanley Kubrick was given the job. In an article about the filming of ''Dropout'' from 1970, he was called the "Antonioni of the 70s". His early period has been referred to as "{{sic|rebellios}}, anarchistic and experimental". ''L'urlo'' was shown in competition at Berlin Film Festival 1970. ''La Vacanza'', starring Vanessa Redgrave and Franco Nero won the prize of the film critics for the best Italian film at 1971 Venice Film Festival.{{Unreliable source?|date=July 2021}} In 1972, Brass was a member of the jury at the 22nd Berlin International Film Festival. === Ċinema erotiku === After ''Salon Kitty'' (1976) and ''Caligula'' (1979), the style of his films gradually changed towards erotic films. ''Caligula'' was originally supposed to be a satire on power instead of an erotic film, but the producers changed and re-edited the film entirely without Brass's consent, removing many political and comical scenes, and shooting sexually explicit sequences, to make the film a pornographic drama. The director demanded that his name be stricken from the credits, and he is only credited for "Principal Photography". Despite this, the film remains his most widely viewed work (and the highest-grossing Italian film released in the United States). Other notable works of Brass's later period include ''The Key'' (1983) and ''Senso '45'' (2002). He was making films into his seventies. == Ħajja personali u mewt == Brass' nickname ''Tintoretto'' (later shortened to Tinto) was given by his grandfather Italico Brass, a renowned Gorizian painter. He was married to Carla Cipriani (b. 1930, nicknamed "Tinta"), from 1957 until her death in 2006. Carla was the daughter of Harry's Bar founder Giuseppe Cipriani, who managed the restaurant Locanda Cipriani on the Venetian island of Torcello and also collaborated as a screenwriter in Brass's films. The couple had a daughter, Beatrice, and a son, Bonifacio. After his wife's death, Brass began a relationship with lawyer Caterina Varzi (b. 1961) who starred in his 2009 short film ''Hotel Courbet''. They married in 2017. As of 2010, Brass was politically affiliated with the Italian Radicals. On 18 April 2010, he suffered an intracranial hemorrhage. On the morning of November 4, 2026, Tinto Brass died in Rome at the age of 93. == Retrospettivi == In 2012, Hollywood Reel Independent Film Festival did a retrospective on Brass' early 1960s and 1970s films, screening newly restored versions. In 2026, Brass received the Premio Pietro Bianchi from the Italian National Union of Film Journalists (SNGCI) at the 83rd Venice International Film Festival, where a restored version of ''Col cuore in gola'' was screened as the pre-opening film. == Filmografija == {| class="wikitable sortable" !Sena !Titlu oriġinali !Titlu internazzjonali !Noti |- |1963 |''Chi lavora è perduto'' |''In capo al mondo'' | |- | rowspan="3" |1964 |''Ça ira – Il fiume della rivolta'' |''Thermidor'' |Dokumentarju |- |''La mia signora'' |''My Wife'' |Segmenti: "L'uccellino", "L'automobile" |- |''Il disco volante'' |''The Flying Saucer'' | |- |1966 |''Yankee'' |{{--}} | |- |1967 |''Col cuore in gola'' |''I Am What I Am'' | |- |1968 |''L'urlo'' |''The Howl'' | |- |1969 |''Nerosubianco'' |''Attraction'' | |- |1970 |''Dropout'' |{{--}} | |- |1971 |''La vacanza'' |''The Vacation'' |Produttur ukoll |- |1972 |''I Miss Sonia Henie'' |{{--}} |Film qasir |- |1976 |''Salon Kitty'' |{{--}} | |- |1979 |''Caligula'' |{{--}} | |- |1980 |''Action'' |{{--}} | |- |1983 |''La Chiave'' |''The Key'' | |- |1985 |''Miranda'' |''The Mistress of the Inn'' | |- |1987 |''Capriccio'' |''Love & Passion'', ''Capri Remembered'' | |- |1988 |''Snack Bar Budapest'' |{{--}} | |- |1991 |''Paprika'' |{{--}} | |- |1992 |''Così fan tutte'' |''All Ladies Do It'' | |- |1994 |''L'uomo che guarda'' |''The Voyeur'' | |- |1995 |''Fermo posta Tinto Brass'' |''P.O. Box Tinto Brass'' |Attur ukoll |- |1998 |''Monella'' |''Frivolous Lola'' | |- |2000 |''Trasgredire'' |''Cheeky'' | |- |2001 |''SCTMV (Sono come tu mi vuoi)'' |''Know what this is about?'' |Film qasir; produttur biss |- |2002 |''Senso '45'' |''Black Angel'' | |- |2003 |''Fallo!'' |''Do It!'', ''Private'' | |- |2006 |''Monamour'' |{{--}} | |- |2008 |''Kick the Cock'' |{{--}} |Film qasir |- |2009 |''Hotel Courbet'' |{{--}} |Film qasir; produttur ukoll |} === Filmografija bħala attur === * ''Ultimo metrò'' tar-reġista Andrea Prandstraller (1999); * ''Impotenti esistenziali'' tar-reġista Giuseppe Cirillo (2009); * ''Canepazzo'' tar-reġista David Petrucci (2012). == Referenzi == [[Kategorija:Reġisti Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1933]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] qadn9hga0nttrpyiont1xfw3znw4o1d 333647 333646 2026-11-04T15:23:00Z Trigcly 17859 defaultsort 333647 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni''' "'''Tinto'''" '''Brass''' (twieled fis-26 ta' Marzu 1933 – miet fl-4 ta' Novembru 2026) kien reġista u xeneġġjatur [[Italja|Taljan]]. Fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20, huwa kien ir-reġista ta' bosta films ''avantgarde'' famużi ta' diversi ġeneri. Illum il-ġurnata, huwa baqa' magħruf l-iktar għax-xogħol aħħari tiegħu fil-ġeneru erotiku, b'films bħal ''Caligula'', ''Così fan tutte'', ''Paprika'', ''Monella'' u ''Trasgredire''. == Karriera == === Ċinema ''avantgarde'' === In the 1960s and 1970s, Brass was considered a promising experimental and avant-garde director, and his debut film ''Who Works Is Lost'' got very favorable reviews after screening at Venice Film Festival 1963. In 1964, he was commissioned by Umberto Eco to create two short films experimenting with visual language for the 13th Triennale di Milano – ''Tempo Libero'' and ''Tempo Lavorativo''. Throughout the 1960s and early 1970s, Brass directed films in many genres, including western (''Yankee'') and crime (''Col cuore in gola''), all using a very experimental editing- and camera-style. In 1968, Warner Bros. offered Brass the job of directing ''A Clockwork Orange'', which did not happen due to scheduling conflicts, and eventually Stanley Kubrick was given the job. In an article about the filming of ''Dropout'' from 1970, he was called the "Antonioni of the 70s". His early period has been referred to as "{{sic|rebellios}}, anarchistic and experimental". ''L'urlo'' was shown in competition at Berlin Film Festival 1970. ''La Vacanza'', starring Vanessa Redgrave and Franco Nero won the prize of the film critics for the best Italian film at 1971 Venice Film Festival.{{Unreliable source?|date=July 2021}} In 1972, Brass was a member of the jury at the 22nd Berlin International Film Festival. === Ċinema erotiku === After ''Salon Kitty'' (1976) and ''Caligula'' (1979), the style of his films gradually changed towards erotic films. ''Caligula'' was originally supposed to be a satire on power instead of an erotic film, but the producers changed and re-edited the film entirely without Brass's consent, removing many political and comical scenes, and shooting sexually explicit sequences, to make the film a pornographic drama. The director demanded that his name be stricken from the credits, and he is only credited for "Principal Photography". Despite this, the film remains his most widely viewed work (and the highest-grossing Italian film released in the United States). Other notable works of Brass's later period include ''The Key'' (1983) and ''Senso '45'' (2002). He was making films into his seventies. == Ħajja personali u mewt == Brass' nickname ''Tintoretto'' (later shortened to Tinto) was given by his grandfather Italico Brass, a renowned Gorizian painter. He was married to Carla Cipriani (b. 1930, nicknamed "Tinta"), from 1957 until her death in 2006. Carla was the daughter of Harry's Bar founder Giuseppe Cipriani, who managed the restaurant Locanda Cipriani on the Venetian island of Torcello and also collaborated as a screenwriter in Brass's films. The couple had a daughter, Beatrice, and a son, Bonifacio. After his wife's death, Brass began a relationship with lawyer Caterina Varzi (b. 1961) who starred in his 2009 short film ''Hotel Courbet''. They married in 2017. As of 2010, Brass was politically affiliated with the Italian Radicals. On 18 April 2010, he suffered an intracranial hemorrhage. On the morning of November 4, 2026, Tinto Brass died in Rome at the age of 93. == Retrospettivi == In 2012, Hollywood Reel Independent Film Festival did a retrospective on Brass' early 1960s and 1970s films, screening newly restored versions. In 2026, Brass received the Premio Pietro Bianchi from the Italian National Union of Film Journalists (SNGCI) at the 83rd Venice International Film Festival, where a restored version of ''Col cuore in gola'' was screened as the pre-opening film. == Filmografija == {| class="wikitable sortable" !Sena !Titlu oriġinali !Titlu internazzjonali !Noti |- |1963 |''Chi lavora è perduto'' |''In capo al mondo'' | |- | rowspan="3" |1964 |''Ça ira – Il fiume della rivolta'' |''Thermidor'' |Dokumentarju |- |''La mia signora'' |''My Wife'' |Segmenti: "L'uccellino", "L'automobile" |- |''Il disco volante'' |''The Flying Saucer'' | |- |1966 |''Yankee'' |{{--}} | |- |1967 |''Col cuore in gola'' |''I Am What I Am'' | |- |1968 |''L'urlo'' |''The Howl'' | |- |1969 |''Nerosubianco'' |''Attraction'' | |- |1970 |''Dropout'' |{{--}} | |- |1971 |''La vacanza'' |''The Vacation'' |Produttur ukoll |- |1972 |''I Miss Sonia Henie'' |{{--}} |Film qasir |- |1976 |''Salon Kitty'' |{{--}} | |- |1979 |''Caligula'' |{{--}} | |- |1980 |''Action'' |{{--}} | |- |1983 |''La Chiave'' |''The Key'' | |- |1985 |''Miranda'' |''The Mistress of the Inn'' | |- |1987 |''Capriccio'' |''Love & Passion'', ''Capri Remembered'' | |- |1988 |''Snack Bar Budapest'' |{{--}} | |- |1991 |''Paprika'' |{{--}} | |- |1992 |''Così fan tutte'' |''All Ladies Do It'' | |- |1994 |''L'uomo che guarda'' |''The Voyeur'' | |- |1995 |''Fermo posta Tinto Brass'' |''P.O. Box Tinto Brass'' |Attur ukoll |- |1998 |''Monella'' |''Frivolous Lola'' | |- |2000 |''Trasgredire'' |''Cheeky'' | |- |2001 |''SCTMV (Sono come tu mi vuoi)'' |''Know what this is about?'' |Film qasir; produttur biss |- |2002 |''Senso '45'' |''Black Angel'' | |- |2003 |''Fallo!'' |''Do It!'', ''Private'' | |- |2006 |''Monamour'' |{{--}} | |- |2008 |''Kick the Cock'' |{{--}} |Film qasir |- |2009 |''Hotel Courbet'' |{{--}} |Film qasir; produttur ukoll |} === Filmografija bħala attur === * ''Ultimo metrò'' tar-reġista Andrea Prandstraller (1999); * ''Impotenti esistenziali'' tar-reġista Giuseppe Cirillo (2009); * ''Canepazzo'' tar-reġista David Petrucci (2012). == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Brass, Tinto}} [[Kategorija:Reġisti Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1933]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] dtrxsoj1jifk9ks8hhqftamufooca9k 333731 333647 2026-11-05T09:35:40Z Trigcly 17859 żieda kontenut 333731 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni''' "'''Tinto'''" '''Brass''' (twieled fis-26 ta' Marzu 1933 – miet fl-4 ta' Novembru 2026) kien reġista u xeneġġjatur [[Italja|Taljan]]. Fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20, huwa kien ir-reġista ta' bosta films ''avantgarde'' famużi ta' diversi ġeneri. Illum il-ġurnata, huwa baqa' magħruf l-iktar għax-xogħol aħħari tiegħu fil-ġeneru erotiku, b'films bħal ''Caligula'', ''Così fan tutte'', ''Paprika'', ''Monella'' u ''Trasgredire''. == Karriera == === Ċinema ''avantgarde'' === Fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20, Brass kien meqjus bħala reġista sperimentali u ''avantgarde'' promettenti, u l-film tad-debutt tiegħu ''Who Works Is Lost'' kiseb kritika favorevoli ħafna wara li ntwera fil-Festival tal-Films ta' [[Venezja]] tal-1963. Fl-1964, huwa ġie kkummissjonat minn [[Umberto Eco]] biex joħloq żewġ films qosra li sperimentaw bil-lingwaġġ viżiv għat-13-il Triennale ta' [[Milan]] – ''Tempo Libero'' u ''Tempo Lavorativo''. Matul is-snin 60 kollha u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20, Brass kien ir-reġista ta' bosta ġeneri ta' films, fosthom western (''Yankee'') u tal-kriminalità (''Col cuore in gola''), li kollha kemm huma użaw stil ta' editjar u ta' ġbid bil-kamera sperimentali ħafna. Fl-1968, Warner Bros. offrew impjieg lil Brass biex ikun ir-reġista ta' ''A Clockwork Orange'', li ma twettaqx minħabba kunflitt fl-iskedar, u eventwalment [[Stanley Kubrick]] ingħata l-impjieg. F'artiklu dwar il-ġbid tal-film ''Dropout'' tal-1970, huwa ssejjaħ l-"Antonioni tas-snin 70". Dan il-perjodu bikri tiegħu ġie deskritt bħala "ribelluż, anarkistiku u sperimentali". ''L'urlo'' ntwera f'kompetizzjoni fil-Festival tal-Films ta' [[Berlin]] tal-1970. ''La Vacanza'', bil-protagonisti Vanessa Redgrave u Franco Nero, rebaħ il-premju tal-kritika bħala l-aqwa film Taljan fil-Festival tal-Films ta' Venezja tal-1971. Fl-1972, Brass kien membru tal-ġurija fit-22 Festival Internazzjonali tal-Films ta' Berlin. === Ċinema erotiku === Wara ''Salon Kitty'' (1976) u ''Caligula'' (1979), l-istil tal-films tiegħu gradwalment inbidel għal films erotiċi. ''Caligula'' oriġinarjament kellu jkun film satiriku dwar il-poter minflok film erotiku, iżda l-produtturi bidlu u editjaw il-film mill-ġdid mingħajr il-kunsens ta' Brass, neħħew bosta xeni [[Politika|politiċi]] u komiċi, u ġibdu sekwenzi sesswalment espliċiti, biex il-film ikun dramm pornografiku. Ir-reġista talab li ismu jitneħħa mil-lista ta' nies li ħadmu fih, u huwa ġie akkreditat biss għall-"Fotografija Prinċipali". Minkejja dan, il-film baqa' l-iżjed xogħol li rawh nies inġenerali (u l-iżjed film Taljan b'introjtu għoli li nħareġ fl-Istati Uniti). Xogħlijiet notevoli oħra tal-perjodu aħħari ta' Brass jinkludu ''The Key'' (1983) u ''Senso '45'' (2002). Huwa baqa' jagħmel il-films anke wara li għalaq 70 sena. == [[Ħajja]] personali u [[mewt]] == [[Stampa:Flickr - nicogenin - 66ème Festival de Venise (Mostra) (30).jpg|daqsminuri|Brass u Caterina Varzi fil-Festival tal-Films ta' Venezja tal-2009.]] Il-laqam ta' Brass, ''Tintoretto'' (iktar 'il quddiem imqassar għal Tinto) ingħata minn nannuh Italico Brass, li kien pittur Gorizjan rinomat. Huwa żżewweġ lil Carla Cipriani (li twieldet fl-1930, imlaqqma "Tinta") fl-1957 sa mewtha fl-2006. Carla kienet bint il-fundatur ta' Harry's Bar, Giuseppe Cipriani, li ġestixxa r-ristorant Locanda Cipriani fil-gżira Venezjana ta' Torcello u kkollabora wkoll bħala xeneġġjatur fil-films ta' Brass. Il-koppja kellha bint, Beatrice, u iben, Bonifacio. Wara l-mewt ta' martu, Brass beda relazzjoni mal-[[Avukat|avukata]] Caterina Varzi (li twieldet fl-1961) li kienet il-protagonista fil-film qasir tiegħu tal-2009 ''Hotel Courbet''. Huma żżewġu fl-2017. Mill-2010, Brass kien affiljat politikament mar-Radikali Taljani. Fit-18 ta' April 2010 huwa kellu emoraġija intrakranjali. Fl-4 ta' Novembru 2026 filgħodu, Tinto Brass miet f'[[Ruma]] ta' 93 sena. == Retrospettivi == Fl-2012, Hollywood Reel Independent Film Festival għamel xandir retrospettiv tal-films bikrin tas-snin 60 u 70 tas-seklu 20 ta' Brass, fejn intwerew verżjonijiet li kienu għadhom kemm ġew irrestawrati. Fl-2026, Brass ingħata l-Premju Pietro Bianchi mill-Unjin Nazzjonali Taljana tal-[[Ġurnalist|Ġurnalisti]] tal-Films (SNGCI) fit-83 Festival Internazzjonali tal-Films ta' Venezja, fejn intweriet verżjoni rrestawrata ta' ''Col cuore in gola'' bħala l-film ta' qabel il-ftuħ. == Filmografija == {| class="wikitable sortable" !Sena !Titlu oriġinali !Titlu internazzjonali !Noti |- |1963 |''Chi lavora è perduto'' |''In capo al mondo'' | |- | rowspan="3" |1964 |''Ça ira – Il fiume della rivolta'' |''Thermidor'' |Dokumentarju |- |''La mia signora'' |''My Wife'' |Segmenti: "L'uccellino", "L'automobile" |- |''Il disco volante'' |''The Flying Saucer'' | |- |1966 |''Yankee'' |— | |- |1967 |''Col cuore in gola'' |''I Am What I Am'' | |- |1968 |''L'urlo'' |''The Howl'' | |- |1969 |''Nerosubianco'' |''Attraction'' | |- |1970 |''Dropout'' |— | |- |1971 |''La vacanza'' |''The Vacation'' |Produttur ukoll |- |1972 |''I Miss Sonia Henie'' |— |Film qasir |- |1976 |''Salon Kitty'' |— | |- |1979 |''Caligula'' |— | |- |1980 |''Action'' |— | |- |1983 |''La Chiave'' |''The Key'' | |- |1985 |''Miranda'' |''The Mistress of the Inn'' | |- |1987 |''Capriccio'' |''Love & Passion'', ''Capri Remembered'' | |- |1988 |''Snack Bar Budapest'' |— | |- |1991 |''Paprika'' |— | |- |1992 |''Così fan tutte'' |''All Ladies Do It'' | |- |1994 |''L'uomo che guarda'' |''The Voyeur'' | |- |1995 |''Fermo posta Tinto Brass'' |''P.O. Box Tinto Brass'' |Attur ukoll |- |1998 |''Monella'' |''Frivolous Lola'' | |- |2000 |''Trasgredire'' |''Cheeky'' | |- |2001 |''SCTMV (Sono come tu mi vuoi)'' |''Know what this is about?'' |Film qasir; produttur biss |- |2002 |''Senso '45'' |''Black Angel'' | |- |2003 |''Fallo!'' |''Do It!'', ''Private'' | |- |2006 |''Monamour'' |— | |- |2008 |''Kick the Cock'' |— |Film qasir |- |2009 |''Hotel Courbet'' |— |Film qasir; produttur ukoll |} === Filmografija bħala attur === * ''Ultimo metrò'' tar-reġista Andrea Prandstraller (1999); * ''Impotenti esistenziali'' tar-reġista Giuseppe Cirillo (2009); * ''Canepazzo'' tar-reġista David Petrucci (2012). == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Brass, Tinto}} [[Kategorija:Reġisti Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1933]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] 1f1sqkxjkd1mnyom9ei0qmxz3uoqtd2 333732 333731 2026-11-05T09:40:21Z Trigcly 17859 żieda referenzi 333732 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni''' "'''Tinto'''" '''Brass''' (twieled fis-26 ta' Marzu 1933 – miet fl-4 ta' Novembru 2026) kien reġista u xeneġġjatur [[Italja|Taljan]]. Fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20, huwa kien ir-reġista ta' bosta films ''avantgarde'' famużi ta' diversi ġeneri. Illum il-ġurnata, huwa baqa' magħruf l-iktar għax-xogħol aħħari tiegħu fil-ġeneru erotiku, b'films bħal ''Caligula'', ''Così fan tutte'', ''Paprika'', ''Monella'' u ''Trasgredire''. == Karriera == === Ċinema ''avantgarde'' === Fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20, Brass kien meqjus bħala reġista sperimentali u ''avantgarde'' promettenti, u l-film tad-debutt tiegħu ''Who Works Is Lost'' kiseb kritika favorevoli ħafna wara li ntwera fil-Festival tal-Films ta' [[Venezja]] tal-1963.<ref>''A definite new talent''. Gene Moskowitz, "Few 'Quality' at Venice: Emphasis on Art via Austerity". In: Variety, 11 September 1963, p. 5.</ref> Fl-1964, huwa ġie kkummissjonat minn [[Umberto Eco]] biex joħloq żewġ films qosra li sperimentaw bil-lingwaġġ viżiv għat-13-il Triennale ta' [[Milan]] – ''Tempo Libero'' u ''Tempo Lavorativo''.<ref>{{Ċita web|url=https://web.archive.org/web/20141105222443/http://www.provincia.milano.it/cultura/progetti/la_milanesiana/layout/doc/CS_Milanesiana_2014_05_luglio.pdf|titlu=Article about Tempo Libero and Tempo Lavorativo}}</ref> Matul is-snin 60 kollha u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20, Brass kien ir-reġista ta' bosta ġeneri ta' films, fosthom western (''Yankee'') u tal-kriminalità (''Col cuore in gola''), li kollha kemm huma użaw stil ta' editjar u ta' ġbid bil-kamera sperimentali ħafna.<ref>{{Ċita web|url=http://rjbuffalo.com/tinto3.html|titlu=Tinto Brass|sit=rjbuffalo.com|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> Fl-1968, Warner Bros. offrew impjieg lil Brass biex ikun ir-reġista ta' ''A Clockwork Orange'', li ma twettaqx minħabba kunflitt fl-iskedar, u eventwalment [[Stanley Kubrick]] ingħata l-impjieg.<ref>Tinto Brass: Audio-commentary on the Cult Epics DVD of "Deadly Sweet" ("Col Cuore in Gola") DVD075.</ref> F'artiklu dwar il-ġbid tal-film ''Dropout'' tal-1970, huwa ssejjaħ l-"Antonioni tas-snin 70". Dan il-perjodu bikri tiegħu ġie deskritt bħala "ribelluż, anarkistiku u sperimentali".<ref>Sally K. Brass (not related): "Director's Quest for Reality". In: ''Los Angeles Times'', 2. September 1970, p. 13.</ref> ''L'urlo'' ntwera f'kompetizzjoni fil-Festival tal-Films ta' [[Berlin]] tal-1970. ''La Vacanza'', bil-protagonisti Vanessa Redgrave u Franco Nero, rebaħ il-premju tal-kritika bħala l-aqwa film Taljan fil-Festival tal-Films ta' Venezja tal-1971. Fl-1972, Brass kien membru tal-ġurija fit-22 Festival Internazzjonali tal-Films ta' Berlin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.berlinale.de/en/archive/awards-juries/juries.html/y=1972/o=desc/p=1/rp=40|titlu=Juries|sit=www.berlinale.de|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> === Ċinema erotiku === Wara ''Salon Kitty'' (1976) u ''Caligula'' (1979), l-istil tal-films tiegħu gradwalment inbidel għal films erotiċi. ''Caligula'' oriġinarjament kellu jkun film satiriku dwar il-poter minflok film erotiku, iżda l-produtturi bidlu u editjaw il-film mill-ġdid mingħajr il-kunsens ta' Brass, neħħew bosta xeni [[Politika|politiċi]] u komiċi, u ġibdu sekwenzi sesswalment espliċiti, biex il-film ikun dramm pornografiku. Ir-reġista talab li ismu jitneħħa mil-lista ta' nies li ħadmu fih, u huwa ġie akkreditat biss għall-"Fotografija Prinċipali".<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=EbEUwNROrMQ|titlu=- YouTube|sit=www.youtube.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> Minkejja dan, il-film baqa' l-iżjed xogħol li rawh nies inġenerali (u l-iżjed film Taljan b'introjtu għoli li nħareġ fl-Istati Uniti). Xogħlijiet notevoli oħra tal-perjodu aħħari ta' Brass jinkludu ''The Key'' (1983) u ''Senso '45'' (2002). Huwa baqa' jagħmel il-films anke wara li għalaq 70 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://www.evolver.at/reloaded/Tinto_Brass_Interview_2008/|titlu=Interview Tinto Brass|sit=evolver.at - Die Netzzeitschrift|lingwa=de|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == [[Ħajja]] personali u [[mewt]] == [[Stampa:Flickr - nicogenin - 66ème Festival de Venise (Mostra) (30).jpg|daqsminuri|Brass u Caterina Varzi fil-Festival tal-Films ta' Venezja tal-2009.]] Il-laqam ta' Brass, ''Tintoretto'' (iktar 'il quddiem imqassar għal Tinto) ingħata minn nannuh Italico Brass, li kien pittur Gorizjan rinomat.<ref>{{Ċita web|url=https://rjbuffalo.com/italico.html|titlu=Italico Brass|sit=rjbuffalo.com|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> Huwa żżewweġ lil Carla Cipriani (li twieldet fl-1930, imlaqqma "Tinta") fl-1957 sa mewtha fl-2006. Carla kienet bint il-fundatur ta' Harry's Bar, Giuseppe Cipriani, li ġestixxa r-ristorant Locanda Cipriani fil-gżira Venezjana ta' Torcello u kkollabora wkoll bħala xeneġġjatur fil-films ta' Brass. Il-koppja kellha bint, Beatrice, u iben, Bonifacio.<ref>{{Ċita web|url=http://www.locandacipriani.com/eng/carla.html|titlu=Locanda Cipriani|sit=www.locandacipriani.com|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> Wara l-mewt ta' martu, Brass beda relazzjoni mal-[[Avukat|avukata]] Caterina Varzi (li twieldet fl-1961) li kienet il-protagonista fil-film qasir tiegħu tal-2009 ''Hotel Courbet''. Huma żżewġu fl-2017. Mill-2010, Brass kien affiljat politikament mar-Radikali Taljani.<ref>{{Ċita web|url=http://www1.lastampa.it/redazione/cmsSezioni/politica/201001articoli/51495girata.asp|titlu=Tinto Brass candidato con i Radicali "Porterò voti al duo Bonino-Panella" - LASTAMPA.it|sit=www1.lastampa.it|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> Fit-18 ta' April 2010 huwa kellu emoraġija intrakranjali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ansa.it/|titlu=Agenzia ANSA: ultime notizie di cronaca, politica e sport - ANSA|kunjom=ANSA|isem=Agenzia|sit=ANSA.it|lingwa=it|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> Fl-4 ta' Novembru 2026 filgħodu, Tinto Brass miet f'[[Ruma]] ta' 93 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://tg24.sky.it/spettacolo/cinema/2026/11/04/tinto-brass-morto|titlu=Morto Tinto Brass, maestro del cinema erotico ma non solo|kunjom=TG24|isem=Sky|data=2026-11-04|sit=tg24.sky.it|lingwa=it|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Retrospettivi == Fl-2012, Hollywood Reel Independent Film Festival għamel xandir retrospettiv tal-films bikrin tas-snin 60 u 70 tas-seklu 20 ta' Brass, fejn intwerew verżjonijiet li kienu għadhom kemm ġew irrestawrati. Fl-2026, Brass ingħata l-Premju Pietro Bianchi mill-Unjin Nazzjonali Taljana tal-[[Ġurnalist|Ġurnalisti]] tal-Films (SNGCI) fit-83 Festival Internazzjonali tal-Films ta' Venezja, fejn intweriet verżjoni rrestawrata ta' ''Col cuore in gola'' bħala l-film ta' qabel il-ftuħ. == Filmografija == {| class="wikitable sortable" !Sena !Titlu oriġinali !Titlu internazzjonali !Noti |- |1963 |''Chi lavora è perduto'' |''In capo al mondo'' | |- | rowspan="3" |1964 |''Ça ira – Il fiume della rivolta'' |''Thermidor'' |Dokumentarju |- |''La mia signora'' |''My Wife'' |Segmenti: "L'uccellino", "L'automobile" |- |''Il disco volante'' |''The Flying Saucer'' | |- |1966 |''Yankee'' |— | |- |1967 |''Col cuore in gola'' |''I Am What I Am'' | |- |1968 |''L'urlo'' |''The Howl'' | |- |1969 |''Nerosubianco'' |''Attraction'' | |- |1970 |''Dropout'' |— | |- |1971 |''La vacanza'' |''The Vacation'' |Produttur ukoll |- |1972 |''I Miss Sonia Henie'' |— |Film qasir |- |1976 |''Salon Kitty'' |— | |- |1979 |''Caligula'' |— | |- |1980 |''Action'' |— | |- |1983 |''La Chiave'' |''The Key'' | |- |1985 |''Miranda'' |''The Mistress of the Inn'' | |- |1987 |''Capriccio'' |''Love & Passion'', ''Capri Remembered'' | |- |1988 |''Snack Bar Budapest'' |— | |- |1991 |''Paprika'' |— | |- |1992 |''Così fan tutte'' |''All Ladies Do It'' | |- |1994 |''L'uomo che guarda'' |''The Voyeur'' | |- |1995 |''Fermo posta Tinto Brass'' |''P.O. Box Tinto Brass'' |Attur ukoll |- |1998 |''Monella'' |''Frivolous Lola'' | |- |2000 |''Trasgredire'' |''Cheeky'' | |- |2001 |''SCTMV (Sono come tu mi vuoi)'' |''Know what this is about?'' |Film qasir; produttur biss |- |2002 |''Senso '45'' |''Black Angel'' | |- |2003 |''Fallo!'' |''Do It!'', ''Private'' | |- |2006 |''Monamour'' |— | |- |2008 |''Kick the Cock'' |— |Film qasir |- |2009 |''Hotel Courbet'' |— |Film qasir; produttur ukoll |} === Filmografija bħala attur === * ''Ultimo metrò'' tar-reġista Andrea Prandstraller (1999); * ''Impotenti esistenziali'' tar-reġista Giuseppe Cirillo (2009); * ''Canepazzo'' tar-reġista David Petrucci (2012). == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Brass, Tinto}} [[Kategorija:Reġisti Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1933]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] ro8jiu7nhyk23xid28qzxwuivb6t0ow 0 34784 333650 2026-11-04T16:35:28Z EnriqueTabone 15661 Introduction 333650 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta. bk54fn9k122nz9iwc899hq1dzt2d9vc 333652 333650 2026-11-04T16:38:35Z EnriqueTabone 15661 Referenza 333652 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> qwqtlgdegyogq20b9fl969z9j0m776q 333653 333652 2026-11-04T16:41:44Z EnriqueTabone 15661 Referenzi <references /> 333653 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> <references /> == Referenzi == oo105wt76mhjh0ci82yaeivyz3bkc7p 333654 333653 2026-11-04T16:42:16Z EnriqueTabone 15661 333654 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> <references /> == Referenzi == <references /> mbjthgn329p7ilcubkmq0mt7r1j5go1 333655 333654 2026-11-04T16:42:39Z EnriqueTabone 15661 333655 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Referenzi == <references /> adc4ymf6qe5kb6b7w3ii6btcq6k2lth 333656 333655 2026-11-04T16:44:29Z EnriqueTabone 15661 333656 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == == Referenzi == <references /> 14rn3nbqiqnbs14c5fkzy0ormmi0w90 333657 333656 2026-11-04T16:45:08Z EnriqueTabone 15661 /* Edukazzjoni */ 333657 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'Ħaż-Żejtun. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-Università ta' Malta, fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta' Palermo, fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-arkeoloġija. == Referenzi == <references /> ouacz020dyctiixj835buahdx0x6znt 333658 333657 2026-11-04T16:46:00Z MAttardo 29189 Added link 333658 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-Università ta' Malta, fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta' Palermo, fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-arkeoloġija. == Referenzi == <references /> ajm0vn89lxnq38jcbjbz367n8oxaum5 333659 333658 2026-11-04T16:47:14Z Dream Butter 29190 add a link 333659 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-Università ta' Palermo, fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-arkeoloġija. == Referenzi == <references /> aqdhlk74gq7x4yu2y6nfn4xi0jvpqxx 333660 333659 2026-11-04T16:49:47Z Camil.17 29191 /* Edukazzjoni */ link 333660 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-arkeoloġija. == Referenzi == <references /> 477fohl2yc1dn96hcrg8ixwkh1ir6jm 333661 333660 2026-11-04T16:50:52Z Krista Curmi 29193 link 333661 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. == Referenzi == <references /> 2g41st756kyw81uimcsv8pt4jj9bnrg 333662 333661 2026-11-04T16:57:48Z Tina095 29192 Added citation 333662 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/|titlu=L-Università ta' Malta|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Referenzi == <references /> 5po9eujw02ezr1wt3y4ckywxufzaujn 333663 333662 2026-11-04T16:59:20Z EnriqueTabone 15661 Category 333663 wikitext text/x-wiki '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/|titlu=L-Università ta' Malta|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Nies Maltin]] c7x9vus59vrakl2wsxsnxw0yusljgar 333664 333663 2026-11-04T17:02:39Z EnriqueTabone 15661 Infobox 333664 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/|titlu=L-Università ta' Malta|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Nies Maltin]] p4as5smilsqvtogmacjem8mu5g9g7wn 333669 333664 2026-11-04T21:40:58Z EnriqueTabone 15661 ref 333669 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/|titlu=L-Università ta' Malta|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> <ref name="CV">Anthony Bonanno, [https://malta.academia.edu/AnthonyBonanno/CurriculumVitae Curriculum Vitae].</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Nies Maltin]] ml5f7foc5q59u96km3hhe14g8zlyyf6 333670 333669 2026-11-04T21:41:48Z EnriqueTabone 15661 Karriera akkademika 333670 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/|titlu=L-Università ta' Malta|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> <ref name="CV">Anthony Bonanno, [https://malta.academia.edu/AnthonyBonanno/CurriculumVitae Curriculum Vitae].</ref> == Karriera akkademika == Fl-1971 beda jgħallem l-arkeoloġija u l-istudji klassiċi fl-Università ta' Malta. Matul il-karriera tiegħu okkupa diversi karigi akkademiċi, fosthom dik ta' kap tad-Dipartiment tal-Istudji Klassiċi u l-Arkeoloġija. Għal diversi snin kien involut fit-tagħlim, fir-riċerka u fl-iżvilupp tal-arkeoloġija bħala dixxiplina akkademika f'Malta.<ref name="UM"/> Huwa għamel ukoll żjarat akkademiċi u ta lekċers f'universitajiet f'diversi pajjiżi Ewropej, fl-Istati Uniti, fiż-Żimbabwe u fl-Eġittu.<ref name="MICAS">MICAS, [https://micas.art/anthony-bonanno/ Anthony Bonanno – Bijografija].</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Nies Maltin]] e9nsytwkowx79pcnpwjjt3g2ytgyw25 333671 333670 2026-11-04T21:42:44Z EnriqueTabone 15661 Riċerka arkeoloġika 333671 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/|titlu=L-Università ta' Malta|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> <ref name="CV">Anthony Bonanno, [https://malta.academia.edu/AnthonyBonanno/CurriculumVitae Curriculum Vitae].</ref> == Karriera akkademika == Fl-1971 beda jgħallem l-arkeoloġija u l-istudji klassiċi fl-Università ta' Malta. Matul il-karriera tiegħu okkupa diversi karigi akkademiċi, fosthom dik ta' kap tad-Dipartiment tal-Istudji Klassiċi u l-Arkeoloġija. Għal diversi snin kien involut fit-tagħlim, fir-riċerka u fl-iżvilupp tal-arkeoloġija bħala dixxiplina akkademika f'Malta.<ref name="UM"/> Huwa għamel ukoll żjarat akkademiċi u ta lekċers f'universitajiet f'diversi pajjiżi Ewropej, fl-Istati Uniti, fiż-Żimbabwe u fl-Eġittu.<ref name="MICAS">MICAS, [https://micas.art/anthony-bonanno/ Anthony Bonanno – Bijografija].</ref> ==Riċerka arkeoloġika== L-interessi ewlenin tar-riċerka tiegħu jinkludu l-preistorja Maltija, l-arkeoloġija tal-Mediterran ċentrali, il-perjodu klassiku f'Malta u l-arti Griega u Rumana.<ref name="UM"/> Huwa kien involut f'riċerka u xogħol arkeoloġiku fuq siti storiċi f'Malta, fosthom Ħal Millieri u t-tempji preistoriċi. Il-pubblikazzjonijiet tiegħu kkontribwew għall-istudju tal-wirt arkeoloġiku tal-Gżejjer Maltin u r-rabta tagħhom maċ-ċiviltajiet tal-Mediterran. Bonanno kellu wkoll sehem fl-organizzazzjoni ta' konferenzi internazzjonali dwar l-arkeoloġija tal-Mediterran, fosthom dawk li saru f'Malta fl-1985, fl-1988 u fl-2007.<ref name="MICAS"/> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Nies Maltin]] kxpm8mifsii38iy6bzijrx9catoyimt 333672 333671 2026-11-04T21:43:22Z EnriqueTabone 15661 Ħidma fil-qasam tal-wirt kulturali 333672 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/|titlu=L-Università ta' Malta|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> <ref name="CV">Anthony Bonanno, [https://malta.academia.edu/AnthonyBonanno/CurriculumVitae Curriculum Vitae].</ref> == Karriera akkademika == Fl-1971 beda jgħallem l-arkeoloġija u l-istudji klassiċi fl-Università ta' Malta. Matul il-karriera tiegħu okkupa diversi karigi akkademiċi, fosthom dik ta' kap tad-Dipartiment tal-Istudji Klassiċi u l-Arkeoloġija. Għal diversi snin kien involut fit-tagħlim, fir-riċerka u fl-iżvilupp tal-arkeoloġija bħala dixxiplina akkademika f'Malta.<ref name="UM"/> Huwa għamel ukoll żjarat akkademiċi u ta lekċers f'universitajiet f'diversi pajjiżi Ewropej, fl-Istati Uniti, fiż-Żimbabwe u fl-Eġittu.<ref name="MICAS">MICAS, [https://micas.art/anthony-bonanno/ Anthony Bonanno – Bijografija].</ref> ==Riċerka arkeoloġika== L-interessi ewlenin tar-riċerka tiegħu jinkludu l-preistorja Maltija, l-arkeoloġija tal-Mediterran ċentrali, il-perjodu klassiku f'Malta u l-arti Griega u Rumana.<ref name="UM"/> Huwa kien involut f'riċerka u xogħol arkeoloġiku fuq siti storiċi f'Malta, fosthom Ħal Millieri u t-tempji preistoriċi. Il-pubblikazzjonijiet tiegħu kkontribwew għall-istudju tal-wirt arkeoloġiku tal-Gżejjer Maltin u r-rabta tagħhom maċ-ċiviltajiet tal-Mediterran. Bonanno kellu wkoll sehem fl-organizzazzjoni ta' konferenzi internazzjonali dwar l-arkeoloġija tal-Mediterran, fosthom dawk li saru f'Malta fl-1985, fl-1988 u fl-2007.<ref name="MICAS"/> ==Ħidma fil-qasam tal-wirt kulturali== Minbarra l-karriera akkademika tiegħu, Bonanno serva fuq diversi bordijiet u kumitati nazzjonali marbuta mal-wirt kulturali u l-arkeoloġija. Fost dawn kien hemm il-Planning Authority u Heritage Malta. Huwa serva wkoll bħala president ta' Din l-Art Ħelwa u tas-Soċjetà Arkeoloġika ta' Malta.<ref name="MICAS"/> Huwa Fellow tas-Society of Antiquaries of London u membru korrispondenti ta' istituzzjonijiet akkademiċi internazzjonali, fosthom l-Archaeological Institute of America u d-Deutsches Archäologisches Institut.<ref name="UM"/> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Nies Maltin]] c1lbhd7v96oorfma65kc486v3ivmw4c 333673 333672 2026-11-04T21:43:54Z EnriqueTabone 15661 Rikonoxximent 333673 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/|titlu=L-Università ta' Malta|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> <ref name="CV">Anthony Bonanno, [https://malta.academia.edu/AnthonyBonanno/CurriculumVitae Curriculum Vitae].</ref> == Karriera akkademika == Fl-1971 beda jgħallem l-arkeoloġija u l-istudji klassiċi fl-Università ta' Malta. Matul il-karriera tiegħu okkupa diversi karigi akkademiċi, fosthom dik ta' kap tad-Dipartiment tal-Istudji Klassiċi u l-Arkeoloġija. Għal diversi snin kien involut fit-tagħlim, fir-riċerka u fl-iżvilupp tal-arkeoloġija bħala dixxiplina akkademika f'Malta.<ref name="UM"/> Huwa għamel ukoll żjarat akkademiċi u ta lekċers f'universitajiet f'diversi pajjiżi Ewropej, fl-Istati Uniti, fiż-Żimbabwe u fl-Eġittu.<ref name="MICAS">MICAS, [https://micas.art/anthony-bonanno/ Anthony Bonanno – Bijografija].</ref> ==Riċerka arkeoloġika== L-interessi ewlenin tar-riċerka tiegħu jinkludu l-preistorja Maltija, l-arkeoloġija tal-Mediterran ċentrali, il-perjodu klassiku f'Malta u l-arti Griega u Rumana.<ref name="UM"/> Huwa kien involut f'riċerka u xogħol arkeoloġiku fuq siti storiċi f'Malta, fosthom Ħal Millieri u t-tempji preistoriċi. Il-pubblikazzjonijiet tiegħu kkontribwew għall-istudju tal-wirt arkeoloġiku tal-Gżejjer Maltin u r-rabta tagħhom maċ-ċiviltajiet tal-Mediterran. Bonanno kellu wkoll sehem fl-organizzazzjoni ta' konferenzi internazzjonali dwar l-arkeoloġija tal-Mediterran, fosthom dawk li saru f'Malta fl-1985, fl-1988 u fl-2007.<ref name="MICAS"/> ==Ħidma fil-qasam tal-wirt kulturali== Minbarra l-karriera akkademika tiegħu, Bonanno serva fuq diversi bordijiet u kumitati nazzjonali marbuta mal-wirt kulturali u l-arkeoloġija. Fost dawn kien hemm il-Planning Authority u Heritage Malta. Huwa serva wkoll bħala president ta' Din l-Art Ħelwa u tas-Soċjetà Arkeoloġika ta' Malta.<ref name="MICAS"/> Huwa Fellow tas-Society of Antiquaries of London u membru korrispondenti ta' istituzzjonijiet akkademiċi internazzjonali, fosthom l-Archaeological Institute of America u d-Deutsches Archäologisches Institut.<ref name="UM"/> == Rikonoxximent == Fl-2018 ġie ppubblikat il-ktieb ''The Lure of the Antique: Essays on Malta and Mediterranean Archaeology in Honour of Anthony Bonanno'', editjat minn Nicholas C. Vella, Anthony J. Frendo u Horatio C. R. Vella. Din il-pubblikazzjoni akkademika nħolqot bħala ġieħ għall-ħidma u l-kontribut tiegħu għall-arkeoloġija Maltija u tal-Mediterran.<ref name="Lure">Università ta' Malta, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/98105 The Lure of the Antique: Essays on Malta and Mediterranean Archaeology in Honour of Anthony Bonanno], 2018.</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Nies Maltin]] ptdnserm5fvna5pwx2t7gsonapgh372 333674 333673 2026-11-04T21:48:09Z EnriqueTabone 15661 /* Karriera akkademika */ links 333674 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta.<ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno|titlu=Prof. Anthony Bonanno|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/|titlu=L-Università ta' Malta|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> <ref name="CV">Anthony Bonanno, [https://malta.academia.edu/AnthonyBonanno/CurriculumVitae Curriculum Vitae].</ref> == Karriera akkademika == Fl-1971 beda jgħallem l-arkeoloġija u l-istudji klassiċi fl-Università ta' Malta. Matul il-karriera tiegħu okkupa diversi karigi akkademiċi, fosthom dik ta' kap tad-Dipartiment tal-Istudji Klassiċi u l-Arkeoloġija. Għal diversi snin kien involut fit-tagħlim, fir-riċerka u fl-iżvilupp tal-arkeoloġija bħala dixxiplina akkademika f'Malta.<ref name="UM"/> Huwa għamel ukoll żjarat akkademiċi u ta lekċers f'universitajiet f'diversi pajjiżi [[Ewropa|Ewropej]], fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fiż-[[Żimbabwe]] u fl-[[Eġittu]].<ref name="MICAS">MICAS, [https://micas.art/anthony-bonanno/ Anthony Bonanno – Bijografija].</ref> ==Riċerka arkeoloġika== L-interessi ewlenin tar-riċerka tiegħu jinkludu l-preistorja Maltija, l-arkeoloġija tal-Mediterran ċentrali, il-perjodu klassiku f'Malta u l-[[arti Griega]] u Rumana.<ref name="UM"/> Huwa kien involut f'riċerka u xogħol arkeoloġiku fuq siti storiċi f'Malta, fosthom [[Ħal Millieri]] u t-tempji preistoriċi. Il-pubblikazzjonijiet tiegħu kkontribwew għall-istudju tal-wirt arkeoloġiku tal-Gżejjer Maltin u r-rabta tagħhom maċ-ċiviltajiet tal-Mediterran. Bonanno kellu wkoll sehem fl-organizzazzjoni ta' konferenzi internazzjonali dwar l-arkeoloġija tal-Mediterran, fosthom dawk li saru f'Malta fl-1985, fl-1988 u fl-2007.<ref name="MICAS"/> ==Ħidma fil-qasam tal-wirt kulturali== Minbarra l-karriera akkademika tiegħu, Bonanno serva fuq diversi bordijiet u kumitati nazzjonali marbuta mal-wirt kulturali u l-arkeoloġija. Fost dawn kien hemm il-Planning Authority u [[Heritage Malta]]. Huwa serva wkoll bħala president ta' [[Din l-Art Ħelwa]] u tas-Soċjetà Arkeoloġika ta' Malta.<ref name="MICAS"/> Huwa Fellow tas-Society of Antiquaries of London u membru korrispondenti ta' istituzzjonijiet akkademiċi internazzjonali, fosthom l-Archaeological Institute of America u d-Deutsches Archäologisches Institut.<ref name="UM"/> == Rikonoxximent == Fl-2018 ġie ppubblikat il-ktieb ''The Lure of the Antique: Essays on Malta and Mediterranean Archaeology in Honour of Anthony Bonanno'', editjat minn Nicholas C. Vella, Anthony J. Frendo u Horatio C. R. Vella. Din il-pubblikazzjoni akkademika nħolqot bħala ġieħ għall-ħidma u l-kontribut tiegħu għall-arkeoloġija Maltija u tal-Mediterran.<ref name="Lure">Università ta' Malta, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/98105 The Lure of the Antique: Essays on Malta and Mediterranean Archaeology in Honour of Anthony Bonanno], 2018.</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Nies Maltin]] pkotf6lsm8ygscy1qkjri3z8lavyvrc 333675 333674 2026-11-04T21:50:13Z EnriqueTabone 15661 fixed ref “UM” 333675 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta. <ref name="UM">Università ta' Malta, [https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno Prof. Anthony Bonanno – Profil akkademiku].</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/|titlu=L-Università ta' Malta|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> <ref name="CV">Anthony Bonanno, [https://malta.academia.edu/AnthonyBonanno/CurriculumVitae Curriculum Vitae].</ref> == Karriera akkademika == Fl-1971 beda jgħallem l-arkeoloġija u l-istudji klassiċi fl-Università ta' Malta. Matul il-karriera tiegħu okkupa diversi karigi akkademiċi, fosthom dik ta' kap tad-Dipartiment tal-Istudji Klassiċi u l-Arkeoloġija. Għal diversi snin kien involut fit-tagħlim, fir-riċerka u fl-iżvilupp tal-arkeoloġija bħala dixxiplina akkademika f'Malta.<ref name="UM"/> Huwa għamel ukoll żjarat akkademiċi u ta lekċers f'universitajiet f'diversi pajjiżi [[Ewropa|Ewropej]], fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fiż-[[Żimbabwe]] u fl-[[Eġittu]].<ref name="MICAS">MICAS, [https://micas.art/anthony-bonanno/ Anthony Bonanno – Bijografija].</ref> ==Riċerka arkeoloġika== L-interessi ewlenin tar-riċerka tiegħu jinkludu l-preistorja Maltija, l-arkeoloġija tal-Mediterran ċentrali, il-perjodu klassiku f'Malta u l-[[arti Griega]] u Rumana.<ref name="UM"/> Huwa kien involut f'riċerka u xogħol arkeoloġiku fuq siti storiċi f'Malta, fosthom [[Ħal Millieri]] u t-tempji preistoriċi. Il-pubblikazzjonijiet tiegħu kkontribwew għall-istudju tal-wirt arkeoloġiku tal-Gżejjer Maltin u r-rabta tagħhom maċ-ċiviltajiet tal-Mediterran. Bonanno kellu wkoll sehem fl-organizzazzjoni ta' konferenzi internazzjonali dwar l-arkeoloġija tal-Mediterran, fosthom dawk li saru f'Malta fl-1985, fl-1988 u fl-2007.<ref name="MICAS"/> ==Ħidma fil-qasam tal-wirt kulturali== Minbarra l-karriera akkademika tiegħu, Bonanno serva fuq diversi bordijiet u kumitati nazzjonali marbuta mal-wirt kulturali u l-arkeoloġija. Fost dawn kien hemm il-Planning Authority u [[Heritage Malta]]. Huwa serva wkoll bħala president ta' [[Din l-Art Ħelwa]] u tas-Soċjetà Arkeoloġika ta' Malta.<ref name="MICAS"/> Huwa Fellow tas-Society of Antiquaries of London u membru korrispondenti ta' istituzzjonijiet akkademiċi internazzjonali, fosthom l-Archaeological Institute of America u d-Deutsches Archäologisches Institut.<ref name="UM"/> == Rikonoxximent == Fl-2018 ġie ppubblikat il-ktieb ''The Lure of the Antique: Essays on Malta and Mediterranean Archaeology in Honour of Anthony Bonanno'', editjat minn Nicholas C. Vella, Anthony J. Frendo u Horatio C. R. Vella. Din il-pubblikazzjoni akkademika nħolqot bħala ġieħ għall-ħidma u l-kontribut tiegħu għall-arkeoloġija Maltija u tal-Mediterran.<ref name="Lure">Università ta' Malta, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/98105 The Lure of the Antique: Essays on Malta and Mediterranean Archaeology in Honour of Anthony Bonanno], 2018.</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Nies Maltin]] 0juuwkss8jx333nf3zrwpecjxrsnxw3 333676 333675 2026-11-04T21:59:44Z EnriqueTabone 15661 /* Rikonoxximent */ Premju tal-ktieb 333676 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta. <ref name="UM">Università ta' Malta, [https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno Prof. Anthony Bonanno – Profil akkademiku].</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/|titlu=L-Università ta' Malta|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> <ref name="CV">Anthony Bonanno, [https://malta.academia.edu/AnthonyBonanno/CurriculumVitae Curriculum Vitae].</ref> == Karriera akkademika == Fl-1971 beda jgħallem l-arkeoloġija u l-istudji klassiċi fl-Università ta' Malta. Matul il-karriera tiegħu okkupa diversi karigi akkademiċi, fosthom dik ta' kap tad-Dipartiment tal-Istudji Klassiċi u l-Arkeoloġija. Għal diversi snin kien involut fit-tagħlim, fir-riċerka u fl-iżvilupp tal-arkeoloġija bħala dixxiplina akkademika f'Malta.<ref name="UM"/> Huwa għamel ukoll żjarat akkademiċi u ta lekċers f'universitajiet f'diversi pajjiżi [[Ewropa|Ewropej]], fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fiż-[[Żimbabwe]] u fl-[[Eġittu]].<ref name="MICAS">MICAS, [https://micas.art/anthony-bonanno/ Anthony Bonanno – Bijografija].</ref> ==Riċerka arkeoloġika== L-interessi ewlenin tar-riċerka tiegħu jinkludu l-preistorja Maltija, l-arkeoloġija tal-Mediterran ċentrali, il-perjodu klassiku f'Malta u l-[[arti Griega]] u Rumana.<ref name="UM"/> Huwa kien involut f'riċerka u xogħol arkeoloġiku fuq siti storiċi f'Malta, fosthom [[Ħal Millieri]] u t-tempji preistoriċi. Il-pubblikazzjonijiet tiegħu kkontribwew għall-istudju tal-wirt arkeoloġiku tal-Gżejjer Maltin u r-rabta tagħhom maċ-ċiviltajiet tal-Mediterran. Bonanno kellu wkoll sehem fl-organizzazzjoni ta' konferenzi internazzjonali dwar l-arkeoloġija tal-Mediterran, fosthom dawk li saru f'Malta fl-1985, fl-1988 u fl-2007.<ref name="MICAS"/> ==Ħidma fil-qasam tal-wirt kulturali== Minbarra l-karriera akkademika tiegħu, Bonanno serva fuq diversi bordijiet u kumitati nazzjonali marbuta mal-wirt kulturali u l-arkeoloġija. Fost dawn kien hemm il-Planning Authority u [[Heritage Malta]]. Huwa serva wkoll bħala president ta' [[Din l-Art Ħelwa]] u tas-Soċjetà Arkeoloġika ta' Malta.<ref name="MICAS"/> Huwa Fellow tas-Society of Antiquaries of London u membru korrispondenti ta' istituzzjonijiet akkademiċi internazzjonali, fosthom l-Archaeological Institute of America u d-Deutsches Archäologisches Institut.<ref name="UM"/> == Rikonoxximent == Fl-2018 ġie ppubblikat il-ktieb ''The Lure of the Antique: Essays on Malta and Mediterranean Archaeology in Honour of Anthony Bonanno'', editjat minn Nicholas C. Vella, Anthony J. Frendo u Horatio C. R. Vella. Din il-pubblikazzjoni akkademika nħolqot bħala ġieħ għall-ħidma u l-kontribut tiegħu għall-arkeoloġija Maltija u tal-Mediterran.<ref name="Lure">Università ta' Malta, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/98105 The Lure of the Antique: Essays on Malta and Mediterranean Archaeology in Honour of Anthony Bonanno], 2018.</ref> Fl-2002, il-ktieb tiegħu ''Il-Preistorja'' rebaħ l-ewwel premju fil-kategorija tar-Riċerka fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]], għall-kotba ppubblikati fl-2001.<ref>{{Ċita aħbar|data=2016-08-05|titlu=The History of the National Book Prize - Ktieb.org.mt|url=https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Nies Maltin]] 0yow5pnyvjw9yc0dx2jbplhytu25jwf 2 34785 333651 2026-11-04T16:36:01Z MAttardo 29189 Added user description 333651 wikitext text/x-wiki Hello, l-isem tal-utent tiegħi huwa MAttardo, li huwa abbrevazzjoni ta' Marco Attard. Jien mill-Gżejjer [[Malta|Maltin]] u student tat-Traduzzjoni fl-[[Università ta' Malta]], fejn ser nibda naħdem fuq il-Wikipedija bil-lingwa Maltija. ou66yr2ex2528i10suphe5j0ux7g04m 10 34786 333668 2026-11-04T19:19:16Z MalteseFalconnfirn 24800 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:en:Special:Redirect/revision/1331766858|Template:Notice]]" 333668 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Message box/ombox.css"></templatestyles>{{Mbox|demospace={{{demospace|}}}|style={{#if:{{{style|}}} |{{{style}}} }}|type=notice|image={{#if:{{{image|}}} |[[File:{{{image}}}|40px|Notice|alt={{{imagealt|}}}]]}}|small={{{small|}}}|smallimage={{#if:{{{image|}}} |[[File:{{{image}}}|30px|Notice|alt={{{imagealt|}}}]]}}|imageright={{#if:{{{imageright|}}} |{{{imageright}}} |{{#if:{{{shortcut|{{{shortcut1|}}}}}} |{{Ombox/shortcut|{{{shortcut|{{{shortcut1|}}}}}}|{{{shortcut2|}}}|{{{shortcut3|}}}|{{{shortcut4|}}}|{{{shortcut5|}}}}}}} }}|textstyle={{{textstyle|text-align: {{#if:{{{center|}}}|center|{{{align|left}}}}};}}}|text={{#if:{{{header|{{{heading|{{{title|}}}}}}}}} |<div style="{{{headstyle|text-align: {{#if:{{{center|}}}|center|left}};}}}">'''{{{header|{{{heading|{{{title|}}}}}}}}}'''</div>}}<!-- -->{{{text|{{{content|{{{reason|{{{1}}}}}}}}}}}}}} <div aria-labelledby="documentation-heading" class="documentation-container" role="complementary"> <div class="documentation"> <div class="documentation-startbox"> <span class="documentation-heading" id="documentation-heading">[[File:Test_Template_Info-Icon_-_Version_(2).svg|ħolqa=|alt=|50x50px]] Dokumentazzjoni tal-mudell</span><span class="mw-editsection-like plainlinks">[[Template:Notice/doc|view]][[Special:EditPage/Template:Notice/doc|edit]][[Special:PageHistory/Template:Notice/doc|history]][[Special:Purge/Template:Notice|purge]]</span></div> <templatestyles src="Module:Hatnote/styles.css"></templatestyles> <templatestyles src="Module:Message box/ombox.css"></templatestyles> {| class="plainlinks ombox ombox-content" role="presentation" | class="mbox-image" |[[File:Ambox_important.svg|ħolqa=|alt=Warning|40x40px]] | class="mbox-text" |'''Dal-mudell jintuża f'messaġġi tas-sistema''', u [https://linkcount.toolforge.org/?project=en.wikipedia.org&page=Template%3ANotice#transclusions f'madwar 122,000 paġna]. Bidliet għaliha jistgħu jbiddlu mal-ewwel l-interfaċċja tal-utent ta' Wikipedija. Ħalli tevita diżordni kbira u tagħbija tas-servitur, kull bidla missha tiġi ttestjata fis-sottopaġni /sandbox jew /testcases, jew fil-sottopaġna tal-utent tiegħek, ħalli l-bidliet ittestjati jistgħu jiżdiedu għal dil-paġna f'modifika waħda. Jekk jogħġbok, iddiskuti l-bidliet fil-[[Diskussjoni mudell:Avviż|paġna tad-diskussjoni]] qabel ma timplimenthom. |} <templatestyles src="Module:Message box/ombox.css"></templatestyles> {| class="box-Subst_only plainlinks ombox ombox-notice" role="presentation" style="text-align: center;" | class="mbox-image" |[[File:Information_icon4.svg|ħolqa=|alt=|40x40px]] | class="mbox-text" |Dal-mudell '''''qatt'' m'għandu''' jiġi <strong>[[Għajnuna:Substitution|sostitwit]]</strong> – uża <strong><span class="nowrap">&#x7B;&#x7B;</span>Notice<span class="nowrap">&#x7D;&#x7D;</span></strong>. |} <span class="mw-empty-elt"> __EXPECTUNUSEDTEMPLATE__ </span><templatestyles src="Module:Shortcut/styles.css"></templatestyles><div class="module-shortcutanchordiv"></div><div class="module-shortcutboxplain noprint" role="note"><div class="module-shortcutlist">[[wikipedija:Abbrevjazzjoni|Taqsiriet]]</div><templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span class="nowrap">&#x7B;&#x7B;<span class="plainlinks">[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Info&redirect=no info]</span><span style="display: none">Template:Info</span>&#x7D;&#x7D;</span> * <span class="nowrap">&#x7B;&#x7B;<span class="plainlinks">[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Inbox&redirect=no inbox]</span><span style="display: none">Template:Inbox</span>&#x7D;&#x7D;</span> </div></div> <templatestyles src="Module:Shortcut/styles.css"></templatestyles><div class="module-shortcutanchordiv"></div><div class="module-shortcutboxplain noprint" role="note"><div class="module-shortcutlist">Redirect</div><templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span class="nowrap">&#x7B;&#x7B;<span class="plainlinks">[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Infonote&redirect=no Infonot]a</span><span style="display: none">Template:Infonote</span>&#x7D;&#x7D;</span> </div></div> Din hija l-kaxxa tal-messaġġ <span class="nowrap">&#x7B;&#x7B;</span>Notice<span class="nowrap">&#x7D;&#x7D;</span>. Għandha tintuża '''b'moderazzjoni''' u biss għal informazzjoni '''importanti''' li għaliha ma jeżistix mudell aktar speċifiku. Kummenti ta' inqas importanza għandhom jitpoġġew bħala test normali fuq il-paġna ta' diskussjoni. == Użu == <code>&#x7B;&#x7B;Notice&#x7C;1=<var style="padding-right: 1px;">Notice text</var>&#x7C;heading=<var style="padding-right: 1px;">Optional heading above the text</var>&#x7D;&#x7D;</code> Din il-kaxxa tbiddel l-istil tagħha awtomatikament skont it-tip ta' paġna fejn tidher; ara <span class="nowrap">&#x7B;&#x7B;</span>[[mudell:Mbox|Mbox]]<span class="nowrap">&#x7D;&#x7D;</span> għad-dettalji, u agħti ħarsa lejn l-eżempji hawn taħt biex tara kif taħdem. === Użu fil-paġni tad-diskussjoni u utent === Minbarra f'postijiet "importanti" bħall-ispazju prinċipali, paġni tal-politika, u bordijiet tan-notifiki, din il-kaxxa tal-messaġġ tista' tintuża wkoll fuq paġni oħra b'mod inqas formali, pereżempju fil-quċċata ta' avviżi fuq paġni ta' diskussjoni, paġni ta' Proġetti Wiki, paġni fl-ispazju tal-utent, eċċ. F'każijiet ta' paġni ta' diskussjoni jew bordijiet tan-notifiki, huwa rakkomandat li żżid il-[[wikipedija:Firem|firma]] tiegħek fl-aħħar tal-kontenut prinċipali tal-mudell. === Parametri Fakulattivi === Il-kaxxa tista' tiġi ntitolata b'<code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">heading</span><span class="o">=</span></code> (jew <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">header</span><span class="o">=</span></code> jew <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">title</span><span class="o">=</span></code>) fakulattiva. Din hi magħfusa max-xellug awtomatikament. Din: &nbsp; &nbsp; &nbsp;<code><nowiki>{{Notice |heading=Heading |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> toħloq avviż magħfus max-xellug: <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> Jista' jkun diffiċli li wieħed jinnota jew jaqra intestatura u/jew messaġġ qasir fuq monitor wiesa' meta jkunu ċċentrati. Għal kontenut twil, jista' jiġi ċċentrat b'<code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">align</span><span class="o">=</span>center</code>.<span style="font-size: 85%;">[Għalkemm |align=right huwa valur validu, dan ikun utli biss meta dan il-mudell jiġi trasferit għal Wikipediji ta' lingwi li jinqraw mil-lemin għax-xellug; m'għandux jintuża fuq il-Wikipedija Maltija, inkella t-test isir diffiċli biex jinqara.]</span> Din: &nbsp; &nbsp; &nbsp;<code><nowiki>{{Notice |heading=Heading |align=center |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> tagħti: <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> Parametru fil-qosor biex tiċċentra l-intestatura u t-test prinċipali fl-istess ħin huwa <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">center</span><span class="o">=</span>y</code>. Din: &nbsp; &nbsp; &nbsp;<code><nowiki>{{Notice |heading=Heading |center=y |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> tagħti: <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> The parameter <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">textstyle</span><span class="o">=</span></code> can be used to pass arbitrary inline CSS to the main note content. For example, one could center small-caps text below a left-aligned heading; this: &nbsp; &nbsp; &nbsp;<code><nowiki>{{Notice |heading=Heading |textstyle=text-align:center; font-variant:small-caps; |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> tagħti: <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> Similarly, the parameter <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">headstyle</span><span class="o">=</span></code> can be used to pass arbitrary inline CSS to the heading content. For example, one could center a red heading above a left-aligned message; this: &nbsp; &nbsp; &nbsp;<code><nowiki>{{Notice |heading=Heading |headstyle=text-align:center; color:red; |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> produces: <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> The message box can also take an <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">image</span><span class="o">=</span></code> parameter (with a value of just the bare filename of the image, without <code>File:...</code>, <code>Image:...</code>, or markup), but this is discouraged in articles. For an example of its use, see below. See #Talk pages, below for the talkpage-only <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">small</span><span class="o">=</span>y</code> parameter. See also #Adding an image, shortcuts, etc., on the righthand side for additional parameters that work in talk and project pages but not articles. === Articles === : <code><nowiki>{{Notice |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.}}</nowiki></code> produces: <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> === Talk pages === On talk pages, <code><nowiki>{{Notice |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> produces: <templatestyles src="Module:Message box/tmbox.css"></templatestyles> {| class="box-Notice plainlinks tmbox tmbox-notice" role="presentation" style="margin-bottom:2.0em;" | class="mbox-image" |[[File:Information_icon4.svg|ħolqa=|alt=|40x40px]] | class="mbox-text" style="text-align: left;" |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. |} You may also set the talkpage-only parameter <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">small</span><span class="o">=</span>yes</code>, which alters the template's appearance thus: <templatestyles src="Module:Message box/tmbox.css"></templatestyles> {| class="box-Notice plainlinks tmbox mbox-small tmbox-notice" role="presentation" style="text-align:center;" | class="mbox-image" |[[File:Information_icon4.svg|ħolqa=|alt=|30x30px]] | class="mbox-text" style="text-align: left;" |<div style="text-align: left;">'''Intestatura'''</div>Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. |} : <code><nowiki>{{Notice |small=yes |header=Header |style=text-align:center; |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code>&nbsp;produces&nbsp;...... <div class="" style="clear:both;"></div> Setting the <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">image</span><span class="o">=</span></code> parameter changes the image shown on the lefthand side of the template. : <code><nowiki>{{Notice |image=Codex icon InfoFilled blue.svg |heading=Heading |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> : <code><nowiki>{{Notice |image=Codex icon Clock blue.svg |heading=Heading |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> produces: <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> (Note the effect of omitting <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">style</span><span class="o">=</span>text-align:center;</code> here) === File and category pages === <code><nowiki>{{Notice |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> on a File: page would produce... <templatestyles src="Module:Message box/imbox.css"></templatestyles><div class="box-Notice plainlinks imbox imbox-notice" style="margin-bottom:2.0em;"><div class="mbox-image">[[File:Information_icon4.svg|ħolqa=|alt=|40x40px]]</div><div class="mbox-text" style="text-align: left;">Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.</div></div><templatestyles src="Module:Message box/cmbox.css"></templatestyles><div class="box-Notice plainlinks cmbox cmbox-notice" style="margin-bottom:2.0em;"><div class="mbox-image">[[File:Information_icon4.svg|ħolqa=|alt=|40x40px]]</div><div class="mbox-text" style="text-align: left;">Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua.</div></div> === Other pages === On other pages, such as those in the User:, Wikipedia: and Help: namespaces, <code><nowiki>{{Notice |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> would produce: <templatestyles src="Module:Message box/ombox.css"></templatestyles> {| class="box-Notice plainlinks ombox ombox-notice" role="presentation" style="margin-bottom:2.0em;" | class="mbox-image" |[[File:Information_icon4.svg|ħolqa=|alt=|40x40px]] | class="mbox-text" style="text-align: left;" |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. |} === External links and equals signs === In most cases, external links can be used in the template without any complications. If a link &#x2013;&nbsp;or any text&nbsp;&#x2013; contains one or more equals signs (" &#x3D; "), however, everything before the first sign will be interpreted as the name of a parameter. To prevent this, name the text carrying the link as the first numbered parameter: : <code><nowiki>{{Notice |1=Any text/links including "=" should now be interpreted correctly.}}</nowiki></code> produces: <templatestyles src="Module:Message box/ombox.css"></templatestyles> {| class="box-Notice plainlinks ombox ombox-notice" role="presentation" style="margin-bottom:2.0em;" | class="mbox-image" |[[File:Information_icon4.svg|ħolqa=|alt=|40x40px]] | class="mbox-text" style="text-align: left;" |Any text/links including "=" should now be interpreted correctly. |} === Adding an image, shortcuts, etc., on the righthand side === To add shortcuts, images, other templates, etc. to the righthand side of the template, use <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">imageright</span><span class="o">=</span></code>. This does not work in articles. For example,<code>{{Notice |imageright=<nowiki>[[File:Wiki letter w.svg|40px]]</nowiki> |Lorem ipsum dolor sit amet...</code><code><nowiki>}}</nowiki></code> produces: <templatestyles src="Module:Message box/ombox.css"></templatestyles> {| class="box-Notice plainlinks ombox ombox-notice" role="presentation" style="margin-bottom:2.0em;" | class="mbox-image" |[[File:Information_icon4.svg|ħolqa=|alt=|40x40px]] | class="mbox-text" style="text-align: left;" |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. | class="mbox-imageright" |[[File:Wiki_letter_w.svg|40x40px]] |} <code><nowiki>{{Notice |imageright={{Shortcuts|You|Me}} |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> includes the <span class="nowrap">&#x7B;&#x7B;</span>[[mudell:Abbrevjazzjoni|Shortcut]]<span class="nowrap">&#x7D;&#x7D;</span>s template providing links to You and Me: <templatestyles src="Module:Message box/ombox.css"></templatestyles> {| class="box-Notice plainlinks ombox ombox-notice" role="presentation" style="margin-bottom:2.0em;" | class="mbox-image" |[[File:Information_icon4.svg|ħolqa=|alt=|40x40px]] | class="mbox-text" style="text-align: left;" |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. | class="mbox-imageright" |<templatestyles src="Module:Shortcut/styles.css"></templatestyles><div class="module-shortcutanchordiv"></div><div class="module-shortcutboxplain noprint" role="note"><div class="module-shortcutlist">[[wikipedija:Abbrevjazzjoni|Shortcuts]]</div><templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span class="nowrap">You</span> * <span class="nowrap">Me</span> </div></div> |} ==== Alternate shortcut option ==== As an alternative to imageright, the <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">shortcut</span><span class="o">=</span></code> (or <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">shortcut1</span><span class="o">=</span></code>) and <code class="mw-highlight"><span class="p">&#x7C;</span><span class="nl">shortcut''N''</span><span class="o">=</span></code> parameters (where <span class="nowrap">''N'' = 2</span> to 5) may be used to display shortcuts. For instance, <code><nowiki>{{Notice |shortcut1=One |shortcut2=Two |shortcut3=Three |shortcut4=Four |shortcut5=Five |Lorem ipsum dolor sit amet...}}</nowiki></code> produces: <templatestyles src="Module:Message box/ombox.css"></templatestyles> {| class="box-Notice plainlinks ombox ombox-notice" role="presentation" style="margin-bottom:2.0em;" | class="mbox-image" |[[File:Information_icon4.svg|ħolqa=|alt=|40x40px]] | class="mbox-text" style="text-align: left;" |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. | class="mbox-imageright" |<templatestyles src="Module:Shortcut/styles.css"></templatestyles><div class="module-shortcutanchordiv"></div><div class="module-shortcutboxplain noprint" role="note"><div class="module-shortcutlist">[[wikipedija:Abbrevjazzjoni|Shortcuts]]</div><templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * <span class="nowrap"><span class="plainlinks">[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=One&redirect=no One]</span><span style="display: none">One</span></span> * <span class="nowrap"><span class="plainlinks">[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Two&redirect=no Two]</span><span style="display: none">Two</span></span> * <span class="nowrap"><span class="plainlinks">[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Three&redirect=no Three]</span><span style="display: none">Three</span></span> * <span class="nowrap"><span class="plainlinks">[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Four&redirect=no Four]</span><span style="display: none">Four</span></span> * <span class="nowrap"><span class="plainlinks">[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Five&redirect=no Five]</span><span style="display: none">Five</span></span> </div></div> |} ''Note: If both imageright and any of the shorcut parameters are used, the contents of imageright will override the shortcut/s.'' For example,<code>{{Notice |imageright=<nowiki>[[File:Wiki letter w.svg|40px]]</nowiki> |shortcut1=Horse |shortcut2=Dog |shortcut3=Pig |shortcut4=Cow |shortcut5=Umbrella |Lorem ipsum dolor sit amet...</code><code><nowiki>}}</nowiki></code> produces: <templatestyles src="Module:Message box/ombox.css"></templatestyles> {| class="box-Notice plainlinks ombox ombox-notice" role="presentation" style="margin-bottom:2.0em;" | class="mbox-image" |[[File:Information_icon4.svg|ħolqa=|alt=|40x40px]] | class="mbox-text" style="text-align: left;" |Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit, sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua. | class="mbox-imageright" |[[File:Wiki_letter_w.svg|40x40px]] |} <div class="navbox-styles"><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Navbox/styles.css"></templatestyles></div> <header id="294"> This is the <nowiki>{{Notice}}</nowiki> message box. It should be used sparingly and only for significant information for which a more specific template doesn't exist. Less important comments should be put as regular text on the page's talk page instead. </header> {| class="wikitable mw-templatedata-doc-params sortable" |+ id="297" | Template parameters <span class="mw-templatedata-format">This template prefers inline formatting of parameters.</span> ! colspan="2" |Parameter !Description !Type !Status |- !Heading | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>heading</code> |Title of the notice box | class="mw-templatedata-doc-param-type" |Content | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !Contents | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>1</code> |Main content of the notice box | class="mw-templatedata-doc-param-type" |Content | class="mw-templatedata-doc-param-status-required" data-sort-value="2" |required |- !Center | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>center</code> |Whether to center the body text ; Suggested values : <code>y</code> <code>n</code> ; Example : y | class="mw-templatedata-doc-param-type" |String | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !align | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>align</code> |no description ; Suggested values : <code>left</code> <code>center</code> <code>right</code> | class="mw-templatedata-doc-param-type" |String | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !demospace | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>demospace</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !style | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>style</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !image | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>image</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !imagealt | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>imagealt</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !small | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>small</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !imageright | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>imageright</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !shortcut | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>shortcut</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !shortcut1 | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>shortcut1</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !shortcut2 | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>shortcut2</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !shortcut3 | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>shortcut3</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !shortcut4 | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>shortcut4</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !shortcut5 | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>shortcut5</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !textstyle | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>textstyle</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !header | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>header</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !title | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>title</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !headstyle | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>headstyle</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !text | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>text</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !content | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>content</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |- !reason | class="mw-templatedata-doc-param-name" |<code>reason</code> |no description | class="mw-templatedata-doc-param-type mw-templatedata-doc-muted" |Unknown | class="mw-templatedata-doc-param-status-optional" data-sort-value="0" |optional |} <div class="documentation-clear"></div> </div><div class="documentation-metadata plainlinks" role="note">The above documentation is transcluded from Template:Notice/doc. <span class="documentation-toolbar">(edit &#x7C; history)</span><br /><br />Editors can experiment in this template's sandbox <span class="documentation-toolbar">(edit &#x7C; [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special%3AComparePages&page1=Template%3ANotice&page2=Template%3ANotice%2Fsandbox diff])</span> and testcases <span class="documentation-toolbar">(edit)</span> pages.<br /><br />Add categories to the /doc subpage. Subpages of this template.</div></div> [[Kategorija:Mudelli ta' avviż]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 08e2mw666eaadjwx4jb4jiqxljkvlu4 0 34787 333677 2026-11-04T22:11:04Z EnriqueTabone 15661 Intro 333677 wikitext text/x-wiki '''Patri Edmund Teuma''' huwa patri Franġiskan Konventwali u traduttur Malti, magħruf għall-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni ta' xogħlijiet letterarji, reliġjużi u teoloġiċi għall-ilsien Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet marbuta ma' xogħlu hemm it-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin'', li rebħet il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fl-2016 fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> 3z7w58x0cccl8lf4pqsuynyhjfi6rar 333678 333677 2026-11-04T22:11:35Z EnriqueTabone 15661 Ħidma letterarja u traduzzjonijiet 333678 wikitext text/x-wiki '''Patri Edmund Teuma''' huwa patri Franġiskan Konventwali u traduttur Malti, magħruf għall-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni ta' xogħlijiet letterarji, reliġjużi u teoloġiċi għall-ilsien Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet marbuta ma' xogħlu hemm it-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin'', li rebħet il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fl-2016 fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Ħidma letterarja u traduzzjonijiet == Waħda mill-kontribuzzjonijiet ewlenin ta' Teuma fil-qasam tal-letteratura Maltija hija t-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Din il-ġabra ta' stejjer, magħrufa internazzjonalment bħala ''One Thousand and One Nights'', hija waħda mill-opri klassiċi tal-letteratura Għarbija u dinjija. Il-verżjoni Maltija ġiet ippubblikata minn Book Distributors Limited u fl-2016 ingħatat il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> 69ejnp6ztpkoisdugmiccn6ovrjtpic 333679 333678 2026-11-04T22:12:14Z EnriqueTabone 15661 Traduzzjonijiet reliġjużi 333679 wikitext text/x-wiki '''Patri Edmund Teuma''' huwa patri Franġiskan Konventwali u traduttur Malti, magħruf għall-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni ta' xogħlijiet letterarji, reliġjużi u teoloġiċi għall-ilsien Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet marbuta ma' xogħlu hemm it-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin'', li rebħet il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fl-2016 fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Ħidma letterarja u traduzzjonijiet == Waħda mill-kontribuzzjonijiet ewlenin ta' Teuma fil-qasam tal-letteratura Maltija hija t-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Din il-ġabra ta' stejjer, magħrufa internazzjonalment bħala ''One Thousand and One Nights'', hija waħda mill-opri klassiċi tal-letteratura Għarbija u dinjija. Il-verżjoni Maltija ġiet ippubblikata minn Book Distributors Limited u fl-2016 ingħatat il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Traduzzjonijiet reliġjużi == Fil-qasam reliġjuż, Teuma ħadem ukoll fuq it-traduzzjoni ta' dokumenti tal-Knisja Kattolika. Fost dawn hemm l-enċiklika ''Spe Salvi'', maħruġa mill-Papa Benedittu XVI, li tittratta t-tema tat-tama Nisranija.<ref>https://www.laikos.org/SPE__SALVI_bil-Malti.pdf</ref> Xogħol ieħor tiegħu huwa t-traduzzjoni ta' ''Lumen Fidei'', l-ewwel enċiklika tal-Papa Franġisku, ippubblikata fl-2013. Id-dokument jittratta l-fidi Nisranija u l-importanza tagħha fil-ħajja tal-bniedem u tas-soċjetà.<ref>https://www.laikos.org/lumen_fidei_mt.pdf</ref> e6kgub23fk2hr8cq9wjq3m0rgz6hrx9 333681 333679 2026-11-04T22:12:59Z EnriqueTabone 15661 Riċerka akkademika 333681 wikitext text/x-wiki '''Patri Edmund Teuma''' huwa patri Franġiskan Konventwali u traduttur Malti, magħruf għall-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni ta' xogħlijiet letterarji, reliġjużi u teoloġiċi għall-ilsien Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet marbuta ma' xogħlu hemm it-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin'', li rebħet il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fl-2016 fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Ħidma letterarja u traduzzjonijiet == Waħda mill-kontribuzzjonijiet ewlenin ta' Teuma fil-qasam tal-letteratura Maltija hija t-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Din il-ġabra ta' stejjer, magħrufa internazzjonalment bħala ''One Thousand and One Nights'', hija waħda mill-opri klassiċi tal-letteratura Għarbija u dinjija. Il-verżjoni Maltija ġiet ippubblikata minn Book Distributors Limited u fl-2016 ingħatat il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Traduzzjonijiet reliġjużi == Fil-qasam reliġjuż, Teuma ħadem ukoll fuq it-traduzzjoni ta' dokumenti tal-Knisja Kattolika. Fost dawn hemm l-enċiklika ''Spe Salvi'', maħruġa mill-Papa Benedittu XVI, li tittratta t-tema tat-tama Nisranija.<ref>https://www.laikos.org/SPE__SALVI_bil-Malti.pdf</ref> Xogħol ieħor tiegħu huwa t-traduzzjoni ta' ''Lumen Fidei'', l-ewwel enċiklika tal-Papa Franġisku, ippubblikata fl-2013. Id-dokument jittratta l-fidi Nisranija u l-importanza tagħha fil-ħajja tal-bniedem u tas-soċjetà.<ref>https://www.laikos.org/lumen_fidei_mt.pdf</ref> == Riċerka akkademika == Minbarra l-ħidma tiegħu bħala traduttur, Teuma ppubblika wkoll studji akkademiċi dwar temi reliġjużi. Fl-1980 ippubblika l-istudju ''The Nature of Iblis in the Qur'an as Interpreted by the Commentators'' fil-ġurnal ''Melita Theologica'' tal-Università ta' Malta.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/32716</ref> L-istudju jiffoka fuq il-figura ta' Iblis fil-Qur'an u fuq il-mod kif din ġiet interpretata minn kummentaturi tal-Islam. Dan ix-xogħol juri l-interess tiegħu fl-istudju komparattiv tar-reliġjonijiet u fit-testi reliġjużi. ivecp8dxdr5gqcz47kqz8cm4kt8cot8 333682 333681 2026-11-04T22:14:04Z EnriqueTabone 15661 Premjijiet u rikonoxximent 333682 wikitext text/x-wiki '''Patri Edmund Teuma''' huwa patri Franġiskan Konventwali u traduttur Malti, magħruf għall-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni ta' xogħlijiet letterarji, reliġjużi u teoloġiċi għall-ilsien Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet marbuta ma' xogħlu hemm it-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin'', li rebħet il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fl-2016 fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Ħidma letterarja u traduzzjonijiet == Waħda mill-kontribuzzjonijiet ewlenin ta' Teuma fil-qasam tal-letteratura Maltija hija t-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Din il-ġabra ta' stejjer, magħrufa internazzjonalment bħala ''One Thousand and One Nights'', hija waħda mill-opri klassiċi tal-letteratura Għarbija u dinjija. Il-verżjoni Maltija ġiet ippubblikata minn Book Distributors Limited u fl-2016 ingħatat il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Traduzzjonijiet reliġjużi == Fil-qasam reliġjuż, Teuma ħadem ukoll fuq it-traduzzjoni ta' dokumenti tal-Knisja Kattolika. Fost dawn hemm l-enċiklika ''Spe Salvi'', maħruġa mill-Papa Benedittu XVI, li tittratta t-tema tat-tama Nisranija.<ref>https://www.laikos.org/SPE__SALVI_bil-Malti.pdf</ref> Xogħol ieħor tiegħu huwa t-traduzzjoni ta' ''Lumen Fidei'', l-ewwel enċiklika tal-Papa Franġisku, ippubblikata fl-2013. Id-dokument jittratta l-fidi Nisranija u l-importanza tagħha fil-ħajja tal-bniedem u tas-soċjetà.<ref>https://www.laikos.org/lumen_fidei_mt.pdf</ref> == Riċerka akkademika == Minbarra l-ħidma tiegħu bħala traduttur, Teuma ppubblika wkoll studji akkademiċi dwar temi reliġjużi. Fl-1980 ippubblika l-istudju ''The Nature of Iblis in the Qur'an as Interpreted by the Commentators'' fil-ġurnal ''Melita Theologica'' tal-Università ta' Malta.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/32716</ref> L-istudju jiffoka fuq il-figura ta' Iblis fil-Qur'an u fuq il-mod kif din ġiet interpretata minn kummentaturi tal-Islam. Dan ix-xogħol juri l-interess tiegħu fl-istudju komparattiv tar-reliġjonijiet u fit-testi reliġjużi. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2016 Teuma rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Traduzzjoni għall-verżjoni Maltija ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Il-premju jingħata mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb bħala rikonoxximent għall-kisbiet fil-qasam tal-pubblikazzjoni u l-letteratura Maltija.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> Ir-rebħa tiegħu kienet rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni u tal-kontribut tiegħu biex xogħlijiet letterarji internazzjonali jkunu disponibbli għall-qarrejja Maltin. 7jug04796rgbob8o1549q86sv4xuv1p 333683 333682 2026-11-04T22:14:59Z EnriqueTabone 15661 Referenzi u kategorija 333683 wikitext text/x-wiki '''Patri Edmund Teuma''' huwa patri Franġiskan Konventwali u traduttur Malti, magħruf għall-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni ta' xogħlijiet letterarji, reliġjużi u teoloġiċi għall-ilsien Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet marbuta ma' xogħlu hemm it-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin'', li rebħet il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fl-2016 fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Ħidma letterarja u traduzzjonijiet == Waħda mill-kontribuzzjonijiet ewlenin ta' Teuma fil-qasam tal-letteratura Maltija hija t-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Din il-ġabra ta' stejjer, magħrufa internazzjonalment bħala ''One Thousand and One Nights'', hija waħda mill-opri klassiċi tal-letteratura Għarbija u dinjija. Il-verżjoni Maltija ġiet ippubblikata minn Book Distributors Limited u fl-2016 ingħatat il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Traduzzjonijiet reliġjużi == Fil-qasam reliġjuż, Teuma ħadem ukoll fuq it-traduzzjoni ta' dokumenti tal-Knisja Kattolika. Fost dawn hemm l-enċiklika ''Spe Salvi'', maħruġa mill-Papa Benedittu XVI, li tittratta t-tema tat-tama Nisranija.<ref>https://www.laikos.org/SPE__SALVI_bil-Malti.pdf</ref> Xogħol ieħor tiegħu huwa t-traduzzjoni ta' ''Lumen Fidei'', l-ewwel enċiklika tal-Papa Franġisku, ippubblikata fl-2013. Id-dokument jittratta l-fidi Nisranija u l-importanza tagħha fil-ħajja tal-bniedem u tas-soċjetà.<ref>https://www.laikos.org/lumen_fidei_mt.pdf</ref> == Riċerka akkademika == Minbarra l-ħidma tiegħu bħala traduttur, Teuma ppubblika wkoll studji akkademiċi dwar temi reliġjużi. Fl-1980 ippubblika l-istudju ''The Nature of Iblis in the Qur'an as Interpreted by the Commentators'' fil-ġurnal ''Melita Theologica'' tal-Università ta' Malta.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/32716</ref> L-istudju jiffoka fuq il-figura ta' Iblis fil-Qur'an u fuq il-mod kif din ġiet interpretata minn kummentaturi tal-Islam. Dan ix-xogħol juri l-interess tiegħu fl-istudju komparattiv tar-reliġjonijiet u fit-testi reliġjużi. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2016 Teuma rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Traduzzjoni għall-verżjoni Maltija ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Il-premju jingħata mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb bħala rikonoxximent għall-kisbiet fil-qasam tal-pubblikazzjoni u l-letteratura Maltija.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> Ir-rebħa tiegħu kienet rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni u tal-kontribut tiegħu biex xogħlijiet letterarji internazzjonali jkunu disponibbli għall-qarrejja Maltin. == Referenzi == {{referenzi}} [[Kategorija:Tradutturi Maltin]] 9po9h6mkmmirfa5om0avah4bl9gm4w0 333684 333683 2026-11-04T22:15:48Z EnriqueTabone 15661 Infobox 333684 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Patri Edmund Teuma''' huwa patri Franġiskan Konventwali u traduttur Malti, magħruf għall-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni ta' xogħlijiet letterarji, reliġjużi u teoloġiċi għall-ilsien Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet marbuta ma' xogħlu hemm it-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin'', li rebħet il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fl-2016 fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Ħidma letterarja u traduzzjonijiet == Waħda mill-kontribuzzjonijiet ewlenin ta' Teuma fil-qasam tal-letteratura Maltija hija t-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Din il-ġabra ta' stejjer, magħrufa internazzjonalment bħala ''One Thousand and One Nights'', hija waħda mill-opri klassiċi tal-letteratura Għarbija u dinjija. Il-verżjoni Maltija ġiet ippubblikata minn Book Distributors Limited u fl-2016 ingħatat il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Traduzzjonijiet reliġjużi == Fil-qasam reliġjuż, Teuma ħadem ukoll fuq it-traduzzjoni ta' dokumenti tal-Knisja Kattolika. Fost dawn hemm l-enċiklika ''Spe Salvi'', maħruġa mill-Papa Benedittu XVI, li tittratta t-tema tat-tama Nisranija.<ref>https://www.laikos.org/SPE__SALVI_bil-Malti.pdf</ref> Xogħol ieħor tiegħu huwa t-traduzzjoni ta' ''Lumen Fidei'', l-ewwel enċiklika tal-Papa Franġisku, ippubblikata fl-2013. Id-dokument jittratta l-fidi Nisranija u l-importanza tagħha fil-ħajja tal-bniedem u tas-soċjetà.<ref>https://www.laikos.org/lumen_fidei_mt.pdf</ref> == Riċerka akkademika == Minbarra l-ħidma tiegħu bħala traduttur, Teuma ppubblika wkoll studji akkademiċi dwar temi reliġjużi. Fl-1980 ippubblika l-istudju ''The Nature of Iblis in the Qur'an as Interpreted by the Commentators'' fil-ġurnal ''Melita Theologica'' tal-Università ta' Malta.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/32716</ref> L-istudju jiffoka fuq il-figura ta' Iblis fil-Qur'an u fuq il-mod kif din ġiet interpretata minn kummentaturi tal-Islam. Dan ix-xogħol juri l-interess tiegħu fl-istudju komparattiv tar-reliġjonijiet u fit-testi reliġjużi. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2016 Teuma rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Traduzzjoni għall-verżjoni Maltija ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Il-premju jingħata mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb bħala rikonoxximent għall-kisbiet fil-qasam tal-pubblikazzjoni u l-letteratura Maltija.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> Ir-rebħa tiegħu kienet rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni u tal-kontribut tiegħu biex xogħlijiet letterarji internazzjonali jkunu disponibbli għall-qarrejja Maltin. == Referenzi == {{referenzi}} [[Kategorija:Tradutturi Maltin]] sdz48i0bobpoouk93tzw2mb0qm36rlb 333685 333684 2026-11-04T22:17:11Z EnriqueTabone 15661 Category 333685 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Patri Edmund Teuma''' huwa patri Franġiskan Konventwali u traduttur Malti, magħruf għall-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni ta' xogħlijiet letterarji, reliġjużi u teoloġiċi għall-ilsien Malti. Fost il-pubblikazzjonijiet marbuta ma' xogħlu hemm it-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin'', li rebħet il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fl-2016 fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Ħidma letterarja u traduzzjonijiet == Waħda mill-kontribuzzjonijiet ewlenin ta' Teuma fil-qasam tal-letteratura Maltija hija t-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Din il-ġabra ta' stejjer, magħrufa internazzjonalment bħala ''One Thousand and One Nights'', hija waħda mill-opri klassiċi tal-letteratura Għarbija u dinjija. Il-verżjoni Maltija ġiet ippubblikata minn Book Distributors Limited u fl-2016 ingħatat il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Traduzzjonijiet reliġjużi == Fil-qasam reliġjuż, Teuma ħadem ukoll fuq it-traduzzjoni ta' dokumenti tal-Knisja Kattolika. Fost dawn hemm l-enċiklika ''Spe Salvi'', maħruġa mill-Papa Benedittu XVI, li tittratta t-tema tat-tama Nisranija.<ref>https://www.laikos.org/SPE__SALVI_bil-Malti.pdf</ref> Xogħol ieħor tiegħu huwa t-traduzzjoni ta' ''Lumen Fidei'', l-ewwel enċiklika tal-Papa Franġisku, ippubblikata fl-2013. Id-dokument jittratta l-fidi Nisranija u l-importanza tagħha fil-ħajja tal-bniedem u tas-soċjetà.<ref>https://www.laikos.org/lumen_fidei_mt.pdf</ref> == Riċerka akkademika == Minbarra l-ħidma tiegħu bħala traduttur, Teuma ppubblika wkoll studji akkademiċi dwar temi reliġjużi. Fl-1980 ippubblika l-istudju ''The Nature of Iblis in the Qur'an as Interpreted by the Commentators'' fil-ġurnal ''Melita Theologica'' tal-Università ta' Malta.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/32716</ref> L-istudju jiffoka fuq il-figura ta' Iblis fil-Qur'an u fuq il-mod kif din ġiet interpretata minn kummentaturi tal-Islam. Dan ix-xogħol juri l-interess tiegħu fl-istudju komparattiv tar-reliġjonijiet u fit-testi reliġjużi. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2016 Teuma rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Traduzzjoni għall-verżjoni Maltija ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Il-premju jingħata mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb bħala rikonoxximent għall-kisbiet fil-qasam tal-pubblikazzjoni u l-letteratura Maltija.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> Ir-rebħa tiegħu kienet rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni u tal-kontribut tiegħu biex xogħlijiet letterarji internazzjonali jkunu disponibbli għall-qarrejja Maltin. == Referenzi == {{referenzi}} [[Kategorija:Tradutturi Maltin]] [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1948]] nt5j6kxvvl78xtdwd87fbfsrec2pket 333686 333685 2026-11-04T22:23:47Z EnriqueTabone 15661 Fixed typo and did links 333686 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Patri Edmund Teuma''' huwa patri Franġiskan Konventwali u [[traduttur]] [[Maltin|Malti]], magħruf għall-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni ta' xogħlijiet letterarji, reliġjużi u teoloġiċi għall-ilsien [[Lingwa Maltija|Malti]]. Fost il-pubblikazzjonijiet marbuta ma' xogħlu hemm it-[[traduzzjoni]] ta' ''L-Iljieli Għarbin'', li rebħet il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fl-2016 fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Ħidma letterarja u traduzzjonijiet == Waħda mill-kontribuzzjonijiet ewlenin ta' Teuma fil-qasam tal-letteratura Maltija hija t-traduzzjoni ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Din il-ġabra ta' stejjer, magħrufa internazzjonalment bħala ''One Thousand and One Nights'', hija waħda mill-opri klassiċi tal-letteratura Għarbija u dinjija. Il-verżjoni Maltija ġiet ippubblikata minn Book Distributors Limited u fl-2016 ingħatat il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] fil-kategorija tat-Traduzzjoni.<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> == Traduzzjonijiet reliġjużi == Fil-qasam reliġjuż, Teuma ħadem ukoll fuq it-traduzzjoni ta' dokumenti tal-[[Knisja Kattolika]]. Fost dawn hemm l-enċiklika ''Spe Salvi'', maħruġa mill-[[Papa Benedittu XVI]], li tittratta t-tema tat-tama Nisranija.<ref>https://www.laikos.org/SPE__SALVI_bil-Malti.pdf</ref> Xogħol ieħor tiegħu huwa t-traduzzjoni ta' ''Lumen Fidei'', l-ewwel enċiklika tal-[[Papa Franġisku]], ippubblikata fl-2013. Id-dokument jittratta l-fidi Nisranija u l-importanza tagħha fil-ħajja tal-bniedem u tas-soċjetà.<ref>https://www.laikos.org/lumen_fidei_mt.pdf</ref> == Riċerka akkademika == Minbarra l-ħidma tiegħu bħala traduttur, Teuma ppubblika wkoll studji akkademiċi dwar temi reliġjużi. Fl-1980 ippubblika l-istudju ''The Nature of Iblis in the Qur'an as Interpreted by the Commentators'' fil-ġurnal ''Melita Theologica'' tal-[[Università ta' Malta]].<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/32716</ref> L-istudju jiffoka fuq il-figura ta' Iblis fil-Qur'an u fuq il-mod kif din ġiet interpretata minn kummentaturi tal-[[Iżlam]]. Dan ix-xogħol juri l-interess tiegħu fl-istudju komparattiv tar-reliġjonijiet u fit-testi reliġjużi. == Premjijiet u rikonoxximent == Fl-2016 Teuma rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tat-Traduzzjoni għall-verżjoni Maltija ta' ''L-Iljieli Għarbin''. Il-premju jingħata mill-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] bħala rikonoxximent għall-kisbiet fil-qasam tal-pubblikazzjoni u l-[[letteratura Maltija]].<ref>https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/rebbieha-tal-premju-nazzjonali-tal-ktieb-2016/</ref> Ir-rebħa tiegħu kienet rikonoxximent tal-ħidma tiegħu fit-traduzzjoni u tal-kontribut tiegħu biex xogħlijiet letterarji internazzjonali jkunu disponibbli għall-qarrejja Maltin. == Referenzi == {{referenzi}} [[Kategorija:Tradutturi Maltin]] [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1948]] hhno6bkanwi7rpoaiku8q8h7bc9ljh0 0 34788 333680 2026-11-04T22:12:39Z JovalQC 21720 Maħluqa bit-traduzzjoni tal-paġna "[[:en:Special:Redirect/revision/1374338421|Suwon]]" 333680 wikitext text/x-wiki '''Suwon''' ( Korean ;{{IPA|ko|sʰu.wʌn}} ) hija l-akbar belt u l-belt kapitali tal- Provinċja ta' Gyeonggi, l-aktar provinċja popolata tal-Korea t'Isfel. Il-belt tinsab madwar {{Convert|30|km|mi}} fin-nofsinhar tal-kapitali nazzjonali, [[Seoul]] . B'popolazzjoni ta' 1.2 miljun, <ref name="Population">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/stat/stats/statsView.do?categorySeqNo=14|pubblikatur=Suwon City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:월별인구현황|titlu-traduzzjoni=Population Status by Month|data-aċċess=20 January 2024}}</ref> Suwon għandha aktar abitanti mill-belt metropolitana ta' [[Ulsan]], <ref name="Population" /> <ref name="UlsanPopulation">{{Ċita web|url=https://www.ulsan.go.kr/u/rep/contents.ulsan?mId=001005002002001000|titlu=Administrative District & Population|data=December 2025|sit=Ulsan Metropolitan City Council|lingwa=ko|data-aċċess=4 June 2026|url-status=live}}</ref> għalkemm tgawdi minn grad inqas ta' awtonomija bħala 'belt speċjali'. <ref name="SpecialCaseKBS">{{Ċita aħbar|data=3 January 2022|titlu=PM: 4 Cities to be Given New Autonomous Status Hold Greater Responsibility|url=https://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=166705|url-status=live|pubblikazzjoni=[[KBS World]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230605155420/https://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=166705|arkivju-data=5 June 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> Tradizzjonalment magħrufa bħala l-'Belt tal- Piettà Filjali ', <ref name="Piety">{{Ċita aħbar|data=1 May 2016|titlu=Suwon invites visitors to city of heritage, festivities|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160501000222&mod=skb|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Herald]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230928170906/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160501000222&mod=skb|arkivju-data=28 September 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> Suwon moderna żżomm varjetà ta' postijiet storiċi ta' riferiment. Bħala belt imdawra b'swar, hija destinazzjoni popolari għal dawk li jżuruha ġurnata minn Seoul, <ref name="NightTourismInitiative">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Hyemi|data=11 March 2016|titlu=Suwon celebrates its past while looking ahead|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3016079|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230603142321/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3016079|arkivju-data=3 June 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> bil-ħajt innifsu—il-Fortezza ta' Hwaseong—jirċievi 1½ miljun żjara fl-2015. <ref name="HwaseongNumbersJoongang">{{Ċita aħbar|data=21 February 2016|titlu=Suwon Hwaseong fortress celebrates 220th year|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2016/02/21/socialAffairs/Suwon-Hwaseong-fortress-celebrates-220th-year/3015336.html|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> == Isem == ''Suwon'' litteralment tfisser "sors tal-ilma". <ref name="LiteralMeaning">{{Ċita web|url=https://www.korea.net/Events/Performances/view?articleId=3895|titlu=Suwon Tour: Hwaryeongjeon, Haeng-gung and Suwon Fortress|data=31 March 2010|sit=[[Korea.net]]|data-aċċess=11 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230703132219/https://www.korea.net/Events/Performances/view?articleId=3895|arkivju-data=3 July 2023}}</ref> Filwaqt li ż-żona kellha ismijiet differenti sa mill-antikità, kważi kollha għandhom din it-tifsira. <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0031604|isem=운식|awtur=최|isem2=도남|awtur2=이|sit=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|pubblikatur=[[Academy of Korean Studies]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:수원시 (水原市)|titlu-traduzzjoni=Suwon City|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name=":1" /> L-isem ''Suwon'' jinżel mill-istat żgħir tal- perjodu Proto-Tliet Renji {{Interlanguage link|Mosuguk|ko|모수국}} . <ref name=":0" /> Wara dan il-perjodu, iż-żona (inkluża l- Hwaseong tal-lum) kienet tissejjaħ ''Maehol'', ''Maetkol'', jew ''Mulgol'' ( 매홀; 맷골; 물골 ). <ref name="OldNames">{{Ċita ktieb|kunjom=Lee|isem=Ki-Moon|awtur-ħolqa1=Ki-Moon Lee|kunjom2=Ramsey|isem2=S. Robert|awtur-ħolqa2=S. Robert Ramsey|data=2011|titlu=A History of the Korean Language|post=Cambridge|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=38|isbn=978-1-139-49448-9}}</ref> <ref name=":0" /> Fis- {{Nowrap|757 CE}}, l-isem inbidel għal ''Susŏng-gun'' ( 수성군 ) <ref name="OldNames" /> <ref name=":0" /> biex tiddistingwih minn territorju ieħor b'isem li jinstema' simili. <ref name=":1">{{Ċita web|url=http://yangju.grandculture.net/yangju/index/GC04300370?category=%EC%A7%80%EB%AA%85/%EA%B8%B0%EA%B4%80%EB%AA%85&depth=2&name=%EB%A7%88&page=7&search=%EB%AA%A8%EC%88%98%EC%84%B1|isem=선주|awtur=김|sit=디지털양주문화대전|skript-titlu=ko:모수국|titlu-traduzzjoni=Mosukuk|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Fid-940, l-isem inbidel mill-ġdid għal ''Su-ju'' ( 수주 ). <ref name="OldNames" /> <ref name=":0" /> Fis-seklu 11, kien magħruf jew bħala ''Susŏng'' (Hanja differenti:隋城 ) jew ''Hannam'' ( 한남 ), <ref name=":0" /> u fl-1310, finalment irċeviet l-isem ''Suwon'' . <ref name=":0" /> == Storja == === Storja bikrija === Suwon ilha abitata sa mill-bidu tal-Età tal-Bronż l-aktar tard: artifatti bħal fuħħar, skulturi, u ponot ta’ vleġġeġ li jmorru lura għall-bidu tal-Età tal-Bronż sal-bidu tal-Età tal-Ħadid instabu fiż-żona, <ref name=":0" /> inkluż fuq {{Interlanguage link|Yeogisan|ko|여기산}}, li issa huwa {{Interlanguage link|Monuments of Gyeonggi Province|ko|경기도의 기념물}} . <ref name=":0" /> Matul il-perjodu tat-Tliet Renji tal-Korea, iż-żona kienet territorju tal-istat żgħir Mosuguk, parti mill- konfederazzjoni Mahan . <ref name=":0" /> <ref name=":1" /> Waqgħet taħt l-influwenza ta' Goguryeo fl-aħħar tas-seklu 5 WK qabel ma saret parti minn Silla Unifikata (668–935). <ref name=":0" /> <ref name="OldNames" /> Suwon imbagħad waqgħet f'idejn Goryeo wara kampanja militari mmexxija mir-Re Taejo . <ref name=":0" /> Matul it-tlettax u l-erbatax-seklu, iż-żona ġiet promossa, degradata, magħquda ma’ oħrajn, u inkorporata f’diversi distretti amministrattivi. Aktar tard, mal-istabbiliment tad-dinastija Joseon, iż-żona saret parti minnha, u fl-1395 ġiet magħżula bħala ċentru amministrattiv tal-Provinċja ta’ Gyeonggi. Sal-aħħar tas-seklu 18, Suwon kienet amministrata minn Annyeong-dong tal-lum f'riġlejn Hwasan—għolja f'Hwasan-dong, Hwaseong . <ref name="Relocation">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Noh |first=Hyeonkyun |last2=Park |first2=Woo |last3=Seo |first3=Boram |year=2021 |title=A Fortress Made in Heaven (Namhansanseong of Gwangju) and the City of a King's Dreams (Hwaseong Fortress of Suwon) |url=https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE10674700 |url-status=live |journal=The Review of Korean Studies |volume=24 |issue=2 |pages=299–331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627131519/https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE10674700 |archive-date=27 June 2023 |access-date=11 June 2026}}</ref> <ref name=":0" /> Fl-1796, ir-Re Jeongjo rriloka Suwon Ċentrali għall-post attwali tagħha f'riġlejn Paldalsan, <ref name="Relocation" /> <ref name=":0" /> u biex jipproteġi din il-belt ġdida, huwa kkmanda l-bini tal [[Fortizza ta' Hwaseong|-Fortizza Hwaseong]] — ħajt protettiv madwar il-belt. <ref name="UNESCO">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/817|titlu=Hwaseong Fortress|sit=UNESCO|data-aċċess=11 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220609164424/https://whc.unesco.org/en/list/817|arkivju-data=9 June 2022}}</ref> Il-belt kibret b'mod kostanti, u rapport amministrattiv tal-1899 irreġistra popolazzjoni ta' 49,708 ruħ fi 12,579 familja. <ref name=":0" /> === il-perjodu kolonjali Ġappuniż === Matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż tal-1910–1945, numru ta' attivisti prominenti għall-indipendenza Koreani ġew minn jew operaw f'Suwon. {{Interlanguage link|Kim Se-hwan|ko|김세환 (1889년)}} u [[Yi Son-gyong|Yi Sŏn-gyŏng]] ( 이선경 ) it-tnejn ġew arrestati għall-attivitajiet tagħhom. <ref name=":0" /> === Mil-Liberazzjoni għall-Gwerra Koreana === Fil-15 ta' Awwissu 1949, Suwon ġiet promossa minn kontea għal belt, b'parti mit-territorju preċedenti tagħha ssir il-Kontea ta' Hwaseong. <ref name=":0" /> <ref name="HwaseongSplit">{{Ċita web|url=https://www.hscity.go.kr/www/intro/gnrlSttus/ctyhllHist.jsp|sit=Hwaseong City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:화성시 연혁|titlu-traduzzjoni=History of Hwaseong City|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221013001117/https://www.hscity.go.kr/www/intro/gnrlSttus/ctyhllHist.jsp|arkivju-data=13 October 2022}}</ref> Meta faqqgħet [[il-Gwerra Koreana]], id-49 Wing tal-Ġellieda tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti, li dak iż-żmien kienet stazzjonata fil-[[Ġappun]], intbagħtet il-[[Korea]] b’missjoni inizjali li tevakwa ċivili minn Suwon u [[Gimpo]]. Waqt din il-missjoni, fis-27 ta’ Ġunju 1950, ajruplani Amerikani f’Suwon ġew attakkati minn ajruplani tal-ġlied tal-Korea ta’ Fuq. Il-Battalja tal-Ajruport ta’ Suwon, li seħħet wara dan, kienet l-ewwel ġlieda fl-ajru ta’ din il-gwerra. L-Ajruport ta’ Suwon reġa’ ġie attakkat jumejn wara, waqt li l-Ġeneral Douglas MacArthur kien jinsab fuq il-post. Għalkemm l-Istati Uniti rreżistew iż-żewġ attakki, ġimgħa wara, fl-4 ta’ Lulju 1950, Suwon waqa’ f’idejn il-forzi tal-Korea ta’ Fuq li kienu qed javvanzaw. L-għada seħħ l-ewwel konfront fuq l-art bejn il-forzi tal-Istati Uniti u dawk tal-Korea ta’ Fuq: il-Battalja ta’ Osan. It-truppi tal-Korea ta’ Fuq ma kinux l-unika theddida għall-ħajja: fil-bidu tal-gwerra, l-awtoritajiet tan-nofsinhar beżgħu minn ċivili li kienu inklinati lejn ix-xellug, u ħafna minnhom inqatlu. <ref name="AdmissionSydneyHerald">{{Ċita aħbar|kunjom=McDonald|isem=Hamish|data=15 November 2008|titlu=South Korea owns up to brutal past|url=https://www.smh.com.au/world/south-korea-owns-up-to-brutal-past-20081115-gdt2yw.html|pubblikazzjoni=[[The Sydney Morning Herald]]|post=Sydney, NSW|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Suwon kien post fejn seħħew qtil bħal dan: rakkont ta’ xhieda mill-uffiċjal tal-intelligence tal-Istati Uniti Donald Nichols iqiegħed lil Suwon bħala l-post fejn seħħ massakru ta’ madwar 1,800 ruħ fl-aħħar ta’ Ġunju 1950. <ref name="MassacreNichols">{{Ċita ktieb|kunjom=Nichols|isem=Donald|data=1981|titlu=How many Times Can I Die: The life Story of a Special Intelligence Agent|url=|post=Pensacola, FL|pubblikatur=Brownsville Printing|paġna=128|isbn=}}</ref> <ref name="MassacreKim">{{Ċita ktieb|kunjom=Kim|isem=Dong-Choon|data=2007|kapitlu=Chapter 4: The war against the "enemy within": Hidden massacres in the early stages of the Korean War|editur-kunjom1=Shin|editur-isem1=Gi-Wook|editur-kunjom2=Park|editur-isem2=Soon-Won|editur-kunjom3=Yang|editur-isem3=Daqing|titlu=Rethinking Historical Injustice and Reconciliation in Northeast Asia: The Korean experience|post=Abingdon|pubblikatur=Routledge|paġni=75–93|isbn=978-0-415-77093-4}}</ref> <ref name="MassacreCBS">{{Ċita aħbar|kunjom=Hanley|isem=Charles J.|kunjom2=Chang|isem2=Jae-Soon|data=5 July 2008|titlu=AP: U.S. Allowed Korean Massacre In 1950|url=https://www.cbsnews.com/news/ap-us-allowed-korean-massacre-in-1950/|url-status=live|lingwa=en|aġenzija=Associated Press|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200919134818/https://www.cbsnews.com/news/ap-us-allowed-korean-massacre-in-1950/|arkivju-data=19 September 2020|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Suwon reġgħet intrebħet, waqgħet mill-ġdid lejn it-Tramuntana, qabel ma reġgħet inqabdet għall-aħħar darba. B’kollox, il-belt biddlet idejha erba’ darbiet matul il-gwerra. <ref name="ChangedHandsFourTimesManchesterRegiment">{{Ċita web|url=https://manchester-regiment.org.uk/frontend.php?pos=1286&action=zoom&keywords=Ref_No_increment;MATCHES;(%5E%7C%20+)MR04319($%7C%20+)&continueUrl=ZnJvbnRlbmQucGhwPyZrZXl3b3Jkcz0wMV8xc3RfQmF0dGFsaW9uJmFjdGlvbj1zZWFyY2gmcGFnZXM9MTIwJnBhZ2U9MTE=|titlu=Knocked out T-34 at Suwon|data=5 May 2005|sit=Manchester Regiment|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Waqt li kienet taħt l-awtorità tan-nofsinhar, Suwon ospitat forzi minn diversi pajjiżi. Pereżempju, fis {{Nowrap|16 December}} 1950, il- Forza Spedizzjonarja Griega rrilokat minn Busan għal Suwon, fejn kienet marbuta mal- 1 Diviżjoni tal-Kavallerija tal-Istati Uniti . <ref name="GreekForce">{{Ċita ktieb|kunjom=Thomas|isem=Nigel|kunjom2=Abbott|isem2=Peter|kunjom3=Chappell|isem3=Mike|data=27 March 1986|titlu=The Korean War 1950–53|url=|post=|pubblikatur=Bloomsbury USA|paġna=|isbn=978-0-85045-685-1}}</ref> Il-belt dehret ukoll strateġikament importanti, hekk kif fl-aħħar tal-1951, l-aqwa pilota tal-ġlied tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti Gabby Gabreski tqiegħed inkarigat mill- Bażi tal-Ajru ta' Suwon . <ref name="SuwonUSArmy">{{Ċita web|url=https://www.army.mil/article/106096/suwon_history_goes_far_beyond_korean_war|titlu=Suwon history goes far beyond Korean War|isem=Robert R.|awtur=Frace|data=21 June 2013|sit=United States Army|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230424120739/https://www.army.mil/article/106096/suwon_history_goes_far_beyond_korean_war|arkivju-data=24 April 2023}}</ref> <ref name="Gabreski">{{Ċita ktieb|kunjom=Yenne|isem=Bill|data=2020|titlu=Aces: True stories of victory and valor in the skies of World War II|pubblikatur=Book Sales|paġna=40|isbn=978-0-16-035958-3}}</ref> Monument għall-forzi Franċiżi twaqqaf fl-1974 ħdejn il-ħruġ ta' North Suwon fuq l-Awtostrada Yeongdong. <ref name="FrenchMemorial">{{Ċita web|url=https://koreanwarmemorials.com/memorial/south-korea-france-suwon/|titlu=South Korea–France–Suwon|sit=Korean War Memorials|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230427121602/https://koreanwarmemorials.com/memorial/south-korea-france-suwon/|arkivju-data=27 April 2023}}</ref> Rinnovazzjoni fl-2013 ġiet iffinanzjata mill-gvern Franċiż. <ref name="FrenchMemorialDetails">{{Ċita web|url=https://www.koreaherald.com/article/16511|titlu=France pledges 100,000 euros for Korean War memorial|data=28 July 2013|sit=Korea Herald|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live}}</ref> === Storja reċenti === Fl-1964, il-kwartieri ġenerali tal-Provinċja ta' Gyeonggi bdew proċess ta' rilokazzjoni minn Seoul għal Suwon. <ref name="CouncilHistory">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-01.jsp|titlu=South Korea–France–Suwon|sit=Suwon City Council|lingwa=ko|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230427120930/https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-01.jsp|arkivju-data=27 April 2023}}</ref> <ref name=":0" /> Seoul kienet telqet mill-provinċja fl-1949. <ref name="SeoulSeparationLaw">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=21368&viewCls=lsRvsDocInfoR|data=13 August 1949|sit=Office of the President, Republic of Korea|pubblikatur=Ministry of Government Legislation, Republic of Korea|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제159호: 시·도의관할구역및구·군의명칭·위치·관할구역변경의건|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree 159: Change in the Name, Location, and Jurisdiction of Cities/Provinces and Districts/Counties|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230428142248/https://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=21368&viewCls=lsRvsDocInfoR|arkivju-data=28 April 2023}}</ref> Meta tlestiet il-kostruzzjoni tal-kwartieri ġenerali fit-23 ta' Ġunju 1967, id-data ġiet stabbilita bħala festa annwali ġdida: Jum iċ-Ċittadin ta' Suwon ( 수원시민의 날 ). Il-Festival Kulturali ta' Hwahong (issa l {{Interlanguage link|Hwaseong Cultural Festival|ko|수원화성문화제}} ) ġie stabbilit biex jiċċelebra l-okkażjoni. <ref name=":0" /> Minn mindu bdew is-snin sittin, Suwon għaddiet minn diversi bidliet fit-territorju amministrattiv tagħha. Fl-1963, Suwon kibret b’mod sinifikanti meta 20 raħal minn Hwaseong-gun ġew inkorporati fiha. Fl-1983, żewġ irħula oħra ġew akkwistati minn Yongin. Fl-1987, Suwon espandiet lejn il-punent, u akkwistat żewġ irħula oħra minn Hwaseong. Id-Distrett ta’ Gwonseon u d-Distrett ta’ Paldal ġew stabbiliti fl-1988. Fl-1994, Suwon kisbet aktar territorju minn Hwaseong u Yongin, u fl-1995 kisbet territorju ieħor minn Hwaseong. Fl-2003, ġie stabbilit id-Distrett ta’ Yeongtong. Bi tħejjija għall-kostruzzjoni ta' belt ippjanata ġdida ta' Gwanggyo, kien hemm skambji ta' art bejn Suwon u Yongin fl-2007 <ref name="2007Law">{{Ċita web|url=https://law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?lsiSeq=77335#0000|data=8 February 2007|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제19875호: 전라남도 나주시 등 4개 시·군의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 19875: Regulations on Change of Jurisdiction of 4 Si and Gun including Naju, Jeollanam-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034557/https://law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?lsiSeq=77335#0000|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> <ref name="GwanggyoExchange">{{Ċita aħbar|kunjom=Roh|isem=Hogeun|data=19 April 2007|skript-titlu=ko:수원.용인 경계일부-어정동 분동 등 관할구역 변화|titlu-traduzzjoni=Part of the Border Between Suwon and Yongin, and Changes in Jurisdictions such as Eojeong-dong and Bun-dong|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0000397338?sid=102|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Newsis]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034553/https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0000397338?sid=102|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> u fl-2019. <ref name="2019Law">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?efYd=20190913&lsiSeq=210097#0000|data=13 August 2019|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제30036호: 경기도 수원시와 용인시의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 30036: Regulations on Change of Jurisdiction between Suwon and Yongin, Gyeonggi-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230516150945/https://www.law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?efYd=20190913&lsiSeq=210097#0000|arkivju-data=16 May 2023}}</ref> <ref name="SecondGwanggyoExchange">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jaesang|data=6 August 2019|skript-titlu=ko:부산·수원·용인 등 관할구역 변경…불합리한 행정구역 조정|titlu-traduzzjoni=Changes in Jurisdictions such as Busan, Suwon, and Yongin: Unreasonable Administrative District Adjustment|url=https://www.news1.kr/articles/?3688344|url-status=live|pubblikazzjoni=News1|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230516150859/https://www.news1.kr/articles/?3688344|arkivju-data=16 May 2023|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> L-aktar skambju ta' art reċenti ta' Suwon seħħ fl-2020, meta skambjat xi biċċiet art ma' Hwaseong. <ref name="2020Law">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/LSW/lsSc.do?tabMenuId=123&subMenuId=23&menuId=1&query=%EA%B2%BD%EA%B8%B0%EB%8F%84+%EC%88%98%EC%9B%90%EC%8B%9C%EC%99%80+%ED%99%94%EC%84%B1%EC%8B%9C%EC%9D%98+%EA%B4%80%ED%95%A0%EA%B5%AC%EC%97%AD+%EB%B3%80%EA%B2%BD%EC%97%90+%EA%B4%80%ED%95%9C+%EA%B7%9C%EC%A0%95&eventGubun=060103#undefined|data=23 June 2020|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제30794호: 경기도 수원시와 화성시의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 30794: Regulations on Change of Jurisdiction between Suwon and Hwaseong, Gyeonggi-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034601/https://www.law.go.kr/LSW/lsSc.do?tabMenuId=123&subMenuId=23&menuId=1&query=%EA%B2%BD%EA%B8%B0%EB%8F%84+%EC%88%98%EC%9B%90%EC%8B%9C%EC%99%80+%ED%99%94%EC%84%B1%EC%8B%9C%EC%9D%98+%EA%B4%80%ED%95%A0%EA%B5%AC%EC%97%AD+%EB%B3%80%EA%B2%BD%EC%97%90+%EA%B4%80%ED%95%9C+%EA%B7%9C%EC%A0%95&eventGubun=060103#undefined|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> == Ġeografija == Suwon tinsab fit-tramuntana tal-pjanura ta' Gyeonggi, 30 kilometri fin-nofsinhar tal-kapitali nazzjonali, Seoul. Hija mdawra mal-bliet ta' Uiwang lejn il-majjistral, [[Yongin]] lejn il-lvant, Hwaseong lejn il-nofsinhar tal-punent, u Ansan lejn il-punent. <ref>{{Ċita web|url=https://english.gg.go.kr/31-si-gun-shortcut/|titlu=31 City/County Map|data=6 December 2016|sit=Gyeonggi-do Provincial Council|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Suwon tinsab qrib il-kosta tal-Baħar l-Isfar : fl-eqreb punt tagħha, fuq il-kosta {{Convert|239|m|ft}} L-għolja ta' Chilbosan lejn il-punent, Suwon tinsab 18.2 kilometri minn Ueumdo <ref name="CoastDistanceFreeMapTools">{{Ċita web|url=https://www.freemaptools.com/measure-distance.htm|titlu=Measure distance on a map|sit=Free Map Tools|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> fil-Lag Sihwa, daħla kostali magħluqa biex issuq l- akbar stazzjon tal-enerġija tal-marea fid-dinja . <ref name="Chilbosan">{{Ċita aħbar|skript-titlu=ko:사사동의 칠부산|titlu-traduzzjoni=Sasa-dong's Chilbosan|url=http://www.ebanwol.net/people/article_detail.asp?idx=10268|pubblikazzjoni=Banwol Newspaper|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071013090154/http://www.ebanwol.net/people/article_detail.asp?idx=10268|arkivju-data=13 October 2007|data-aċċess=7 August 2007}}</ref> Suwon tinsab primarjament f'art li tixbaħ baċir imdawra b'għoljiet baxxi bħal Gwanggyosan fit-tramuntana, bil-Fortizza storika ta' Suwon Hwaseong isservi bħala punt ta' riferiment ċentrali li jirrifletti l-istruttura urbana radjali unika tal-belt żviluppata mill-aħħar tas-seklu 18. === Reliġjon === Id-Djoċesi Kattolika ta’ Suwon inħolqot fl-1963 mill- [[Papa Pawlu VI]] . <ref name="DioceseStats">{{Ċita web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsuwo.html|titlu=Diocese of Suwon|isem=David M.|awtur=Cheney|pubblikatur=Catholic Hierarchy|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230811064157/http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsuwo.html|arkivju-data=11 August 2023}}</ref> Il-katidral—San Ġużepp—huwa {{Nowrap|39 Imok-ro,}} Jeongja-dong. Suwon huwa l-post fejn twieled l-eks president tal-Alleanza Dinjija Battista, Kim Janghwan (Billy Kim) . <ref name="BillyKimChristianPost">{{Ċita web|url=https://www.christianpost.com/news/billy-kim-12301/|titlu=Billy Kim|data=22 November 2002|sit=Christian Post|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034554/https://www.christianpost.com/news/billy-kim-12301/|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> li waqqaf il- Knisja Battista Ċentrali ta' Suwon, <ref name="BillyKimFounding">{{Ċita web|url=https://www.baptistpress.com/resource-library/news/billy-kim-from-lowly-houseboy-to-baptist-world-alliance-president/|titlu=Billy Kim: from 'lowly houseboy' to Baptist World Alliance president|isem=Tammi|awtur=Mallory|data=5 February 2002|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230620130353/https://www.baptistpress.com/resource-library/news/billy-kim-from-lowly-houseboy-to-baptist-world-alliance-president/|arkivju-data=20 June 2023}}</ref> għalkemm din tinsab f'Yongin. Mireukdang ( 미륵당 ), santwarju żgħir ta' Maitreya, jinsab f'Pajang-dong. Dan għandu bażi reliġjuża li tgħaqqad il-Buddiżmu u r-reliġjonijiet tradizzjonali lokali. <ref name="MireukdangDimensions">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/web/tour/cultureTour/cultureTourView.do?categoryCd=1064&mstSeqNo=424996|sit=Suwon City Council Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:미륵당|titlu-traduzzjoni=Mireukdang|data-aċċess=13 June 2026}}</ref> <ref name="MireukdangSWINews">{{Ċita web|url=http://m.swinews.com/13306|isem=Heunggyo|awtur=Jeong|data=4 March 2015|sit=Suwon Internet News|lingwa=ko|skript-titlu=ko:파장동만이 아니라 수원전체의 평안을 위한 조상의 마음이 엿보이는|titlu-traduzzjoni=A Glimpse of Our Ancestors' Desire for Peace, Not Only in Pajang-dong, but Throughout Suwon|data-aċċess=13 June 2026}}</ref> ====== Kriminalità ====== Ir-rimi illegali ta' skart domestiku ilu problema f'Suwon, u l-kunsill tal-belt indirizza din billi żied il-veġetazzjoni urbana. Dan l-approċċ jidher li naqqas l-iskala tal-problema. <ref name="IDHGUrbanGreenery">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Joo |first=Youngha |last2=Kwon |first2=Youngsang |year=2015 |title=Urban street greenery as a prevention against illegal dumping of household garbage—A case in Suwon, South Korea |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1618866715001375 |journal=Urban Forestry & Urban Greening |volume=14 |issue=4 |pages=1088–1094 |bibcode=2015UFUG...14.1088J |doi=10.1016/j.ufug.2015.10.001 |url-access=subscription |access-date=13 June 2026}}</ref> == Edukazzjoni == [[File:Sungkyunkwan_University_Samsung_Library.jpg|alt=|daqsminuri| Librerija tal-Università Sungkyunkwan]] Hemm diversi universitajiet u kulleġġi f'Suwon. Dawn jinkludu l-Kampus tax-Xjenzi Naturali tal- Università ta' Sungkyunkwan, l-Università ta' Kyonggi, l-Università ta' Ajou, l-Università tas-Saħħa ta' Dongnam, l-Università Ċibernetika ta' Gukje, is-Seminarju Teoloġiku ta' Hapdong, u l-Università tan-Nisa ta' Suwon. Minkejja isimhom, l- Università ta' Suwon u l-Kulleġġ tax-Xjenza ta' Suwon fil-fatt mhumiex f'Suwon, iżda fil-belt ġar ta' Hwaseong. Il-kampus tal-agrikoltura tal -Università Nazzjonali ta' Seoul kien jinsab f'Suwon sal-2005; issa jinsab f'Seoul. <ref>{{Ċita web|url=https://cals.snu.ac.kr/en/board/news?bm=v&bbsidx=11004&page=1|titlu=Interview of the Outgoing Dean Lee Suk-ha|data=20 July 2021|sit=Seoul National University|lingwa=en|data-aċċess=14 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230513154640/https://cals.snu.ac.kr/en/board/news?bm=v&bbsidx=11004&page=1|arkivju-data=13 May 2023}}</ref> Suwon għandha 44 skola sekondarja, 57 skola medja, 100 skola primarja, u 180 kindergarten. <ref name="Schools">{{Ċita web|url=https://goesw.kr/subList/30000017400|sit=Gyeonggi-do Suwon Office of Education|lingwa=ko|skript-titlu=ko:관내학교(지역구별)|titlu-traduzzjoni=Local Schools (by Region)|data-aċċess=9 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221001140008/https://goesw.kr/subList/30000017400|arkivju-data=1 October 2022}}</ref> Tliet skejjel huma ddedikati għall-edukazzjoni speċjali: Jahye School ( {{Nowrap|47 Subong-ro,}} Tap-dong), <ref name="Jahye">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Mi-Kyung |last2=Kim |first2=Eun-Jin |date=2022 |title=A Study on the Development of Art Therapy Program for Children with Disabilities in Special Schools—Focusing on Jahye School in Gyeonggi-do |url=https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE11065716 |url-status=live |journal=Art Culture Research |language=ko |volume=22 |pages=101–133 |doi=10.18707/jacs.2022.04.22.101 |s2cid=249321419 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607113213/https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE11065716 |archive-date=7 June 2023 |access-date=7 June 2023}}</ref> Suwon Seokwang School ( {{Nowrap|517 Jangan-ro,}} Imok-dong), <ref name="Seokwang">{{Ċita web|url=https://news.samsung.com/global/samsung-smart-school-greets-the-world-at-the-2018-apec-future-education-forum|titlu=Samsung Smart School Greets the World at the 2018 APEC Future Education Forum|data=14 December 2018|sit=Samsung Newsroom|data-aċċess=7 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230607113949/https://news.samsung.com/global/samsung-smart-school-greets-the-world-at-the-2018-apec-future-education-forum|arkivju-data=7 June 2023}}</ref> u Areum School ( {{Nowrap|32 Gwanggyo-ro,}} Iui-dong). <ref name="Areum">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Mina|data=27 June 2019|skript-titlu=ko:고교 졸업 앞둔 장애학생 '새로운 내일' 응원|titlu-traduzzjoni=Supporting Imminent High School Graduates with Disabilities for a 'New Tomorrow'|url=https://www.kgnews.co.kr/mobile/article.html?no=553375|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyunggi News|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230609131632/https://www.kgnews.co.kr/mobile/article.html?no=553375|arkivju-data=9 June 2023|data-aċċess=9 June 2023}}</ref> Edukazzjoni speċjali hija pprovduta wkoll f'xi skejjel regolari, eż., l-Iskola Medja Suwonbuk ( {{Nowrap|37 Gwanggyosan-ro,}} Yeonghwa-dong). <ref name="SuwonbukSpecial">{{Ċita web|url=https://suwonbuk-m.goesw.kr/subList/20000011714|sit=Suwonbuk Middle School|lingwa=ko|skript-titlu=ko:특수학급연혁|titlu-traduzzjoni=Special Education History|data-aċċess=25 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220816154644/https://suwonbuk-m.goesw.kr/subList/20000011714|arkivju-data=16 August 2022}}</ref> Hemm ukoll ċentru għat-tagħlim tul il-ħajja fl-Iskola Sekondarja Kyemyung ( {{Nowrap|88 Jangan-ro 496 beon-gil,}} Imok-dong), <ref name="KyemyungGyeongginambu">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Hyesuk|data=24 July 2023|skript-titlu=ko:계명고 정규졸업장 받는 '성인반' 운영 중|titlu-traduzzjoni=Adult High School Diploma Classes Running at Kyemyung High School|url=https://gyeongginambu.com/article-el20230724-3/|pubblikazzjoni=Kyunggi Nambu News|lingwa=ko|data-aċċess=26 January 2024}}</ref> u hemm żewġ skejjel internazzjonali fil-belt: l-Iskola Internazzjonali Gyeonggi Suwon <ref name="GSISISIK">{{Ċita web|url=https://internationalschoolsinkorea.com/gyeonggi-suwon-international-school/|titlu=Gyeonggi Suwon International School|sit=International Schools in Korea|lingwa=en|data-aċċess=31 January 2024}}</ref> u l-Iskola Internazzjonali Ċiniża Suwon ( 수원화교중정소학교 ). <ref name="SCISISI">{{Ċita web|url=http://www.isi.go.kr/schoolInfo/SinfoView.do?schoolType=ST01&schoolId=38|titlu=Suwon Chinese International School|pubblikatur=International School Information, Korean Government|lingwa=en|data-aċċess=7 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160330171654/http://www.isi.go.kr/schoolInfo/SinfoView.do?schoolType=ST01&schoolId=38|arkivju-data=30 March 2016}}</ref> == Ekonomija == L-akbar impjegatur f'Suwon huwa Samsung Electronics, li twaqqfet fil-belt fl-1969. Il-kwartieri ġenerali tagħha għadhom f'Suwon, u llum jinsabu flimkien mal-kumpless kbir ta' Riċerka u Żvilupp tal-kumpanija f'Maetan-dong. Il-preżenza ta' Samsung fil-belt tista' tidher permezz tal-isponsorizzazzjoni tagħha ta' timijiet sportivi lokali bħas-Suwon Samsung Bluewings Football Club <ref name="BluewingsHistory">{{Ċita web|url=https://www.bluewings.kr/club/history|sit=Suwon Samsung Bluewings|lingwa=ko|skript-titlu=ko:연혁|titlu-traduzzjoni=History of Bluewings|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> u tnejn mill-eqdem timijiet domestiċi tal-basketball—Samsung Thunders u Samsung Life Blueminx—li t-tnejn minn dakinhar telqu minn Suwon. <ref name="ThundersMoveChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Changho|data=3 May 2001|skript-titlu=ko:삼성 연고지 서울 이전|titlu-traduzzjoni=Relocating to Samsung's Seoul Home|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2001/05/03/2001050370191.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Chosun Ilbo|The Chosun Daily]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2001/05/03/2001050370191.html|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="ThundersMoveKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Hwang|isem=Seonhak|data=2 June 2001|skript-titlu=ko:프로농구 삼성-SK 서울에 공동 연고지|titlu-traduzzjoni=Professional Basketball Teams Samsung and SK to Move to Joint Location in Seoul|url=https://www.kyeonggi.com/article/200106020075743|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622155406/https://www.kyeonggi.com/article/200106020075743|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="SamsungLifeMoveChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Kang|isem=Hocheol|data=22 June 2005|skript-titlu=ko:여자농구 '틈새 공략'|titlu-traduzzjoni=Women's Basketball in 'Niche Attack'|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2005/06/22/2005062270117.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Chosun Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622155403/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2005/06/22/2005062270117.html|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="SamsungLifeMoveKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Woo|isem=Seung-o|data=22 June 2005|skript-titlu=ko:여 프로농구 삼성생명 "이젠 용인시민 위해 뛰어요"|titlu-traduzzjoni=Female Professional Basketball Samsung Life: "Now I'm Running for the People of Yongin"|url=https://www.kyeonggi.com/article/200506220006990|url-status=live|pubblikazzjoni=The Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.kyeonggi.com/article/200506220006990|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Kumpaniji ewlenin oħra f'Suwon jinkludu SK Chemical, <ref name="SKC">{{Ċita aħbar|titlu=SKC Co. Ltd|url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/kr/xkrx/011790|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Wall Street Journal]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.wsj.com/market-data/quotes/kr/xkrx/011790|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Samsung SDI, <ref name="SDIBusinessKorea">{{Ċita aħbar|kunjom=Choi|isem=Jasmine|data=31 January 2024|titlu=Samsung SDI Begins Full-scale Shipment of 'Dream Battery' Solid-state Batteries|url=https://www.businesskorea.co.kr/news/articleView.html?idxno=210539|pubblikazzjoni=Business Korea|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> u Samsung Electro-Mechanics . <ref name="SamsungElectroMechanicsForbes">{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/companies/samsung-electro-mechanics/?sh=788acc0146cd|titlu=Samsung Electro-Mechanics|data=8 June 2023|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> === Elettronika Samsung === Fl-1 ta’ Settembru, 1973, Samsung Electronics ittrasferiet il-kwartieri ġenerali tagħha minn Euljiro, f’[[Seoul]], għal Suwon. Dan sar bil-għan li jiġi stabbilit proċess ta’ manifattura ta’ komponenti elettroniċi b’kollaborazzjoni mal-kumpanija Ġappuniża SANYO Electric Co., Ltd. B’riżultat ta’ dan, l-istatus tal-belt ta’ Suwon tjieb hekk kif kibret Samsung Electronics. == Punti ta' Referenza == === Fortizza ta' Hwaseong === [[Fortizza ta' Hwaseong|Il-Fortizza ta' Hwaseong]], mibnija taħt l-ordnijiet tar-Re Jeongjo fl-1796, hija elenkata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. <ref name="UNESCO" /> Il-belt kollha kienet imdawra bis-swar tal-fortizza, <ref name="HwaseongKOCIS">{{Ċita web|url=https://www.kocis.go.kr/eng/fpcBoard/view.do?seq=1042416&page=8|titlu=Adventure in Suwon Hwaseong Fortress|data=23 August 2022|sit=Korean Cultural and Information Service|lingwa=en|data-aċċess=30 January 2024}}</ref> iżda Suwon ilha li espandiet ferm lil hinn minn din il-konfini. Hemm erba’ bibien ewlenin fil-ħitan, <ref name="UNESCO" /> u l-Palazz Haenggung jinsab fiċ-ċentru tal-fortizza. <ref name="HaenggungLocationSWCF">{{Ċita web|url=https://www.swcf.or.kr/english/?p=35|titlu=Hwaseong Haenggung: Introduction|sit=Suwon Cultural Foundation|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Hwaseong inbniet taħt il-gwida tal-filosfu Chŏng Yagyong . <ref name="UNESCO" /> Il-ħaddiema tħallsu għax-xogħol tagħhom għal waħda mill-ewwel drabi fl-istorja tal-Korea, għax ix-xogħol corvée kien komuni qabel. <ref name="PaidLabor">{{Ċita teżi|doi=10.14288/1.0103420|url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/24/items/1.0103420}}</ref> Id-dettalji tal-kostruzzjoni ġew irreġistrati bir-reqqa fit-test ''Hwaseong Seongyeok Uigwe'' ( 화성 성역 의궤 ). <ref name="Uigwe">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Pölking |first=Florian |date=2017 |title=The Status of the Hwaseong seongyeon uigwe in the History of Architectural Knowledge: Documentation, Innovation, Tradition |url=https://kiss.kstudy.com/Detail/Ar?key=3712484 |url-status=live |journal=The Korean Journal for the History of Science |volume=39 |issue=2 |pages=257–291 |doi=10.36092/KJHS.2017.39.2.257 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516131529/https://kiss.kstudy.com/Detail/Ar?key=3712484 |archive-date=16 May 2023 |access-date=16 May 2023}}</ref> Dan id-dokument kien imprezzabbli wara l-Gwerra Koreana: l-isforzi ta’ rikostruzzjoni mill-1964 sal-lum iddependu ħafna fuq dan. <ref name="UNESCO" /> === Hyanggyo === Suwon Hyanggyo (수원향교; 水原鄕校) kienet skola mmexxija mill-gvern u ċentru għaċ-ċerimonji Konfuċjani matul il-perjodi Goryeo u Joseon. Matul id-Dinastija Joseon, din kienet l-akbar u l-eqdem skola statali fil-Provinċja ta’ Gyeonggi. L-iskola nbniet oriġinarjament fl-1291 ħdejn Hwasan, f’Wau-ri, Hwaseong-gun. Hija ġiet trasferita fil-post fejn tinsab illum, f’107–9 Hyanggyo-ro, Gyo-dong, għall-ħabta tal-1795, meta nbniet il-Fortizza ta’ Hwaseong. L-iskola fiha tavli kommemorattivi ddedikati lil Konfuċju, Mencju, u 25 figura Koreana ta’ importanza għall-Konfuċjaniżmu. Hija miftuħa għall-pubbliku matul il-ġimgħa, mid-9:00 a.m. sal-5:00 p.m., iżda tibqa’ magħluqa fi tmiem il-ġimgħa. === Bugugwon === Bugugwon (부국원), li nbena qabel l-1923, huwa ċentru kulturali li jinsab fi 130 Hyanggyo-ro, Gyo-dong. M'hemm l-ebda rekord tal-kostruzzjoni ta' dan il-bini, li jkopri erja ta' 85.95 m², iżda fl-1923 ġew ippubblikati ritratti ta' barra tiegħu. Taħt il-ħakma Ġappuniża, il-bini serva bħala l-kwartieri ġenerali ta' Bugugwon Co., Ltd., kumpanija li kienet tbigħ prodotti agrikoli, bħal fertilizzanti. Wara l-ħelsien, bejn l-1952 u l-1956, il-bini laqa' fih temporanjament il-Qorti ta' Suwon u l-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku. Mill-1957 sal-1960, intuża bħala l-Uffiċċju ta' Appoġġ għall-Edukazzjoni tal-Belt ta' Suwon, u fl-1974, il-Partit Repubblikan użah bħala l-bażi tiegħu għall-Provinċja ta' Gyeonggi. Fl-1979, il-Fondazzjoni tal-Arti ta' Suwon stabbiliet il-kwartieri tagħha hawnhekk, u fl-1981 il-post inbidel fi klinika tal-mediċina interna. Mill-2018 'l hawn, il-bini jservi bħala spazju kulturali pubbliku. === Sala Memorjali ta' Adams === {{Interlanguage link|Adams Memorial Hall|ko|아담스기념관}} serva bħala punt ċentrali għall- [[Korean independence movement|moviment tal-indipendenza]] . Il-bini nbena fl-1923 taħt il-Pastor [[William Noble (missionary)|William Noble]] b'finanzjament minn diversi sorsi, inkluż knisja fl-Istati Uniti, il-Knisja ta' Suwon Jongno, u residenti. Hawnhekk, attivisti tal-indipendenza inklużi Park {{Nowrap|Seon-tae}} u Lee {{Nowrap|Deuk-su}} ltaqgħu kull ġimgħa biex jiddiskutu l-attivitajiet tagħhom. <ref name="Adams">{{Ċita web|url=http://english.cha.go.kr/chaen/search/selectGeneralSearchDetail.do;jsessionid=Yddw2s1JO5JSxcZ3EawwNhOavepegyexME3qxLEDxx8MAkMtxKkZSH6gKcX11m4Q.cha-was01_servlet_engine4?mn=EN_02_02&sCcebKdcd=23&ccebAsno=01750000&sCcebCtcd=31&pageIndex=444|titlu=Adams Memorial Hall|sit=[[Cultural Heritage Administration]]|lingwa=en|data-aċċess=9 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230928170905/https://english.cha.go.kr/chaen/search/selectGeneralSearchDetail.do?mn=EN_02_02&sCcebKdcd=23&ccebAsno=01750000&sCcebCtcd=31&pageIndex=444|arkivju-data=28 September 2023}}</ref> === L-isport === L-Istadju tat-Tazza tad-Dinja ta' Suwon inbena għat- [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2002|Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2002]] . <ref name="WCStadium">{{Ċita ktieb|kunjom=Haruo|isem=Nogawa|kunjom2=Toshio|isem2=Mamiya|data=25 April 2002|kapitlu=Chapter 11: Building mega-events—Critical reflections on the 2002 World Cup infrastructure|editur-kunjom1=Horne|editur-isem1=John|editur-kunjom2=Manzenreiter|editur-isem2=Wolfram|titlu=Japan, Korea and the 2002 World Cup|post=London|pubblikatur=Routledge|paġni=|isbn=978-0-203-60337-6}}</ref> Illum, hija d-dar tat-tim tat-tieni diviżjoni tal-K League 2, Suwon Samsung Bluewings . Ir-rivali tagħhom tal-belt Suwon FC għandhom ukoll tim tal-irġiel fil-K League 2, filwaqt li Suwon FC Women jilagħbu fil- WK League . Iż-żewġ timijiet ta’ Suwon FC jilagħbu logħbiet f’darhom fil -Kumpless Sportiv ta’ Suwon . <ref name="SuwonFCGroundKLeagueUnited">{{Ċita web|url=https://www.kleagueunited.com/2023/03/groundhoppers-guide-to-suwon-sports.html|titlu=Groundhopper's guide to..... Suwon Sports Complex|isem=Andrew|awtur=Farrell|data=14 March 2023|sit=K League United|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> <ref name="SuwonFCWomenChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Gaeul|data=21 December 2023|skript-titlu=ko:수원월드컵경기장, 수원FC-수원 삼성 '한 지붕 두 가족' 공존할까|titlu-traduzzjoni=Suwon World Cup Stadium: Will Suwon FC and Suwon Samsung Coexist as 'Two Families Under One Roof'?|url=https://www.chosun.com/sports/football/2023/12/21/PPV5UZC5CHDDTOLDNAKNTAXD2Y/|pubblikazzjoni=Chosun Daily|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Mill-2013, Suwon kienet id-dar tat-tim tal-baseball professjonali KT Wiz . It-tim lagħab fl-Università ta' Sungkyunkwan sakemm tlesta r-ristrutturar tal-Istadju tal-Baseball ta' Suwon fil-ħin biex telgħu fil- Lega KBO fl-2015. <ref name="KTWizSKKUSBS">{{Ċita aħbar|kunjom=Jeong|isem=Jingu|data=10 April 2014|skript-titlu=ko:KT 위즈, 화장실이 필요해|titlu-traduzzjoni=KT Wiz Needs a Lavatory|url=https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1002337761|url-status=live|pubblikazzjoni=SBS News|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230623161225/https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1002337761|arkivju-data=23 June 2023|data-aċċess=24 June 2023}}</ref> L-istadju qabel kien id-dar tal- Hyundai Unicorns, li fallew wara l-istaġun tal-2007. <ref name="Unicorns KoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Tong-hyung|data=7 October 2007|titlu=Unicorns play last game|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/sports/2023/06/600_11474.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Times]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622130756/https://www.koreatimes.co.kr/www/sports/2023/06/600_11474.html|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=22 June 2023}}</ref> Tnejn mill-eqdem timijiet tal-Korean Basketball League u tan-Nisa Korean Basketball League, Samsung Thunders u Samsung Life Blueminx rispettivament, kienu bbażati f'Suwon. Samsung Thunders irrilokaw lejn Jamsil Arena f'Seoul fl-2001 <ref name="ThundersMoveChosun" /> <ref name="ThundersMoveKyeonggi" /> filwaqt li Samsung Life iċċaqalqu lejn Yongin fl-2005. <ref name="SamsungLifeMoveChosun" /> <ref name="SamsungLifeMoveKyeonggi" /> Il-basketball tal-irġiel tal-ogħla livell irritorna lejn Suwon fl-2021, meta KT Sonicboom irriloka minn Busan għas-Suwon KT Sonicboom Arena (li qabel kienet magħrufa bħala Seosuwon Chilbo Gymnasium). <ref name="SonicBoomBusanSuwon">{{Ċita aħbar|data=8 June 2021|skript-titlu=ko:부산 KT 프로농구단은 없습니다, 앞으로는 수원 KT입니다|titlu-traduzzjoni=Professional Basketball Team Busan KT Ceases to Exist: Now Known as Suwon KT|url=https://www.joongang.co.kr/article/24077366|pubblikazzjoni=[[JoongAng Ilbo]]|lingwa=ko|data-aċċess=19 October 2023}}</ref> Il -Ġinnasju ta' Suwon b'kapaċità ta' 5,145 huwa d-dar tat-timijiet tal-volleyball tal-V-League tal-irġiel u tan-nisa Suwon KEPCO Vixtorm u Suwon Hyundai Engineering &amp;amp; Construction Hillstate rispettivament. <ref name="VolleyballVolleybox">{{Ċita web|url=https://volleybox.net/suwon-gymnasium-a453/clubs|titlu=Suwon Gymnasium|sit=Volleybox|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Dan il-ġinnasju organizza l- avvenimenti tal-handball fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1988 . Ospitat ukoll il-handball u t-tennis tal-mejda fil-Logħob Asjatiċi tal-2014 <ref name="AsianGames">{{Ċita aħbar|data=8 September 2014|titlu=FACTBOX-Factbox on sports at the 2014 Asian Games in Incheon|url=https://www.reuters.com/article/games-asian-idUKL1N0QX0F020140908|url-status=live|pubblikazzjoni=Reuters|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230429153747/https://www.reuters.com/article/games-asian-idUKL1N0QX0F020140908|arkivju-data=29 April 2023|data-aċċess=30 April 2023}}</ref> u ospitat it-Tazza tad-Dinja tal-Judo tal-2010. <ref name="Judo2010IJF">{{Ċita web|url=https://www.ijf.org/competition/1016|titlu=World Cup Suwon 2010|sit=International Judo Federation|lingwa=en|data-aċċess=14 January 2024}}</ref> <ref name="Judo2010BBC">{{Ċita aħbar|kunjom=|isem=|data=3 December 2010|titlu=Silver for Briton Gemma Howell at Korea World Cup|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/judo/9256362.stm|pubblikazzjoni=BBC Sport|lingwa=en|data-aċċess=14 January 2024}}</ref> <ref name="Judo2010KBS">{{Ċita aħbar|kunjom=|isem=|data=3 December 2010|skript-titlu=ko:왕기춘, 월드컵 우승 '런던 가자!'|titlu-traduzzjoni=World Cup Winner Wang Ki-Chun, Let's Go to London!|url=https://news.kbs.co.kr/news/mobile/view/view.do?ncd=2204189|pubblikazzjoni=[[KBS News]]|lingwa=ko|data-aċċess=18 January 2024}}</ref> === Midja === Il-gazzetti bbażati f'Suwon jinkludu l-Kyeonggi Ilbo ( 경기일보 ) fid-Distrett ta' Jangan, u l-Kyeongin Ilbo ( 경인일보 ) u Suwon Daily ( 수원일보 ) fid-Distrett ta' Paldal. <ref name="NewspapersIMN">{{Ċita web|url=https://www.4imn.com/kr/|titlu=Top newspapers in Korea|isem=|awtur=|data=|sit=4 International Media and Newspapers|lingwa=en|data-aċċess=22 January 2024}}</ref> Ix-xandar nazzjonali KBS għandu studio tad-drama u sala tal-arti f'Ingye-dong, fid-Distrett ta' Yeongtong. Dawn huma miftuħa għal żjarat b'appuntament. <ref name="KBS">{{Ċita web|url=https://office.kbs.co.kr/suwon/|sit=[[Korean Broadcasting System]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:KBS 수원센터|titlu-traduzzjoni=KBS Suwon Centre|data-aċċess=5 July 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230705131053/https://office.kbs.co.kr/suwon/|arkivju-data=5 July 2023}}</ref> === Bejgħ bl-imnut === Hemm diversi ċentri kummerċjali ewlenin madwar Suwon, eż. AK Plaza u Lotte Mall fl-Istazzjon ta' Suwon, u Avenue France <ref name="AvenueFranceDonga">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Haesik|data=27 April 2020|skript-titlu=ko:광교 아브뉴프랑, 오픈 5주년 감사 이벤트|titlu-traduzzjoni=Five-Year Anniversary Event at Avenue France, Gwanggyo|url=https://www.donga.com/news/Society/article/all/20200427/100817484/2|pubblikazzjoni=[[The Dong-A Ilbo]]|lingwa=ko|data-aċċess=29 January 2024}}</ref> u Alleyway f'Gwanggyo. <ref name="AlleywaySeoulEconomic">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Seonggyu|data=1 May 2019|skript-titlu=ko:'앨리웨이 광교' 그랜드 오픈|titlu-traduzzjoni=Grand Opening of Alleyway, Gwanggyo|url=https://www.sedaily.com/NewsView/1VIZ1KPLK4|pubblikazzjoni=Seoul Economic|lingwa=ko|data-aċċess=29 January 2024}}</ref> Ċentru kbir ieħor, Starfield —li jinkorpora l-librerija tiegħu stess u ċinema Megabox—fetaħ ħdejn l-Istazzjon ta' Hwaseo f'Jannar 2024. <ref name="StarfieldJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Seo|isem=Ji-eun|data=24 January 2024|titlu=From a sky-high library to luxury fitness, Starfield Suwon beckons youthful explorers|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-01-24/business/industry/From-a-skyhigh-library-to-luxury-fitness-Starfield-Suwon-beckons-youthful-explorers/1966031|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=en|data-aċċess=25 January 2024}}</ref> Dan il-mall jimmira lejn klijenti iżgħar, u jinkorpora ħwienet pop-up. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=CHae Hyun|data=31 March 2024|titlu=Suwon Starfield targets Gen MZ|url=http://www.dailyimpact.co.kr/news/articleView.html?idxno=110738|pubblikatur=HoyeongLee}}</ref> L-ewwel pop-up għal-logħba popolari 'Brawl Stars' saret hawn. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Juhwan|data=January 23, 2024|titlu=슈퍼셀, 스타필드 수원서 '브롤스타즈' 체험 공간 운영|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20240123045900017|pubblikazzjoni=스타필드 수원, 전면에 게임 '브롤스타즈' 내세웠다|aġenzija=[[Yonhap News Agency]]|data-aċċess=14 January 2025}}</ref> Il-ħanut ta’ skont stil maħżen ‘Traders’ jinsab fil-kantina. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Chae Hyun|data=31 March 2024|titlu=Traders in Suwon Starfield|url=https://www.donga.com/news/Economy/article/all/20231220/122714168/1|pubblikatur=Yoon Uyeol}}</ref> == Trasport == L-Istazzjon ta' Suwon huwa servut minn KTX u ferroviji oħra fuq il- Linja Gyeongbu, li tgħaqqad [[Seoul]] ma' [[Busan]] . <ref name="SuwonStationKTXKoreaTrains">{{Ċita web|url=https://www.koreatrains.com/suwon-busan-train-timetable.html|titlu=Suwon to Busan High-Speed Train|sit=Korea Trains|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Mill-1930 sal-1972, il- Linja Suryeo qabbdet ukoll lil Suwon ma’ Yeoju, <ref name="SuryeoSuinHistory">{{Ċita web|url=https://ggc.ggcf.kr/en/p/5ae74c6c0d91881721825010|titlu=Suwon: The past and present of Suwon Station (1)|isem=Ho-jin|awtur=Choi|sit=Gyeonggi Culture|lingwa=en|data-aċċess=27 January 2024}}</ref> u mill-1937 sal-1996, il -Linja Suin kienet għaddejja minn Suwon sa Incheon. <ref name="SuryeoSuinHistory" /> Il-Linja Suin minn dakinhar ġiet rikostruwita bħala parti mill- Metro ta' Seoul . <ref name="SuryeoSuinHistory" /> <ref name="SuinCompletion">{{Ċita web|url=https://www.railjournal.com/passenger/metros/final-phase-of-koreas-suin-line-complete/|titlu=Final phase of Korea's Suin Line complete|isem=David|awtur=Burroughs|data=15 September 2020|sit=International Railway Journal|pubblikatur=Simmons-Boardman Publishing|data-aċċess=23 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622003448/https://www.railjournal.com/passenger/metros/final-phase-of-koreas-suin-line-complete/|arkivju-data=22 June 2023}}</ref> Illum, tliet linji tal-Metro ta' Seoul (14-il stazzjon) iservu lil Suwon, <ref name="MetroStationsCityCouncil">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/deptHome/dep_traffic/traffic01/traffic01_03.jsp|sit=Suwon City Council|skript-titlu=ko:철도네트워크|titlu-traduzzjoni=Railway Network|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u hemm pjanijiet għall-espansjoni tan-netwerk. Il-kostruzzjoni ta' estensjoni tal-Linja Sinbundang għal Homaesil hija skedata li tibda fl-2024. <ref name="Sinbundang2024">{{Ċita aħbar|kunjom=Kang|isem=Gapsaeng|data=28 December 2021|skript-titlu=ko:신분당선 광교~호매실 연장선 기본계획 확정...2024년초 착공|titlu-traduzzjoni=Shinbundang Line Gwanggyo–Homaesil Extension Finalised: Construction to Start in Early 2024|url=https://www.joongang.co.kr/article/25036133|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529142736/https://www.joongang.co.kr/article/25036133|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 May 2023}}</ref> Linja oħra ppjanata—il- Linja Dongtan–Indeogwon —għandha toħloq diversi stazzjonijiet ġodda f’Suwon, iżda dan ġie ttardjat, u dan wassal biex il-bliet affettwati jitolbu azzjoni urġenti. <ref name="DongtanIndeogwonDelay">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Seonsik|data=1 March 2023|skript-titlu=ko:동탄인덕원 복선전철 건설사업 조기 착공해야|titlu-traduzzjoni=Dongtan–Indeokwon Double-Track Subway Construction Must Begin Promptly|url=https://www.jeonmae.co.kr/news/articleView.html?idxno=943403|url-status=live|pubblikazzjoni=Jeonguk Mail Sinmun|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529142736/https://www.jeonmae.co.kr/news/articleView.html?idxno=943403|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 May 2023}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ class="nowrap" |Stazzjonijiet tal-metro ta' Suwon ! scope="col" |Linja ! scope="col" |Stazzjonijiet |- | rowspan="4" |Linja 1 |Sungkyunkwan University (성균관대)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Hwaseo (화서)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon (수원)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Seryu (세류)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- | rowspan="2" |Linja Shinbundang |Gwanggyo Jungang (광교중앙)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Gwanggyo (광교)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- | rowspan="9" |Linja Suin-Bundang |Cheongmyeong (청명)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Yeongtong (영통)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Mangpo (망포)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Maetan-Gwonseon (매탄권성)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon Hall (수원시청)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Maegyo (매교)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon (수원)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Gosaek (고색)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Omokcheon (오목천)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |} Suwon hija servuta wkoll minn żewġ terminals tal-karozzi tal-linja interurbani b'konnessjonijiet madwar il-pajjiż: it-Terminal tal-Karozzi tal-Linja ta' Suwon ħdejn l-Istazzjon ta' Seryu, <ref name="SuwonTerminal">{{Ċita web|url=http://www.buspia.co.kr/m/suwon/index.php|titlu=Suwon Bus Terminal|sit=Buspia|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u t-Terminal tal-Karozzi tal-Linja ta' West Suwon f'Guun-dong. <ref name="WestSuwonTerminal">{{Ċita web|url=http://www.seosuwonterminal.co.kr|titlu=SeoSuwon Bus Terminal|sit=Seosuwon Terminal|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Madankollu, l-għadd ta’ passiġġieri fit-terminal tal-karozzi tal-linja qed jonqos. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Gyeongtae|data=6 May 2023|skript-titlu=ko:경기도 버스터미널 이용객 '반토막'…노선도 172개 사라졌다|titlu-traduzzjoni=Gyeonggi-do Bus Terminal Users 'Halve': 172 Routes Disappear|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20230504082300061|pubblikazzjoni=[[Yonhap News Agency]]|lingwa=ko}}</ref> Suwon hija konnessa wkoll ma' Seoul u bliet oħra fil-qrib permezz ta' karozzi tal-linja tal-belt u espressi b'punti tat-tluq madwar il-belt. <ref name="GyeonggiBuses">{{Ċita web|url=https://www.gbis.go.kr/gbis2014/eng/main/index.jsp|titlu=Gyeonggi Bus Information|sit=Gyeonggi Bus|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Fl-2017, infetaħ sett ġdid ta' waqfiet tal-karozzi tal-linja fiċ-Ċentru tat-Trasferiment tal-Istazzjon ta' Suwon. Dan inbena biex itaffi l-pressjoni fuq l-istands eżistenti tal-karozzi tal-linja u tat-taxis tul il-linji. <ref name="SuwonStationTransferCenter">{{Ċita web|url=https://kojects.com/2017/06/26/suwon-station-transfer-center/|titlu=Transfer hub opens at Suwon Station including new bus interchange|isem=Andy|awtur=Tebay|data=26 June 2017|lingwa=en|data-aċċess=7 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230508135537/https://kojects.com/2017/06/26/suwon-station-transfer-center/|arkivju-data=May 8, 2023}}</ref> Ċentru ta' trasferiment ieħor huwa inkorporat fl-Istazzjon ta' Gwanggyo Jungang; dan huwa taħt l-art, u l-istands tal-karozzi tal-linja għandhom bibien bi xbieki. <ref name="UndergroundBusStation">{{Ċita web|url=https://kojects.com/2016/05/16/underground-bus-station-future-transit/|titlu=Underground Bus Station, Future of Bus Transit?|awtur=Nikola|data=19 February 2016|lingwa=en|data-aċċess=7 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230508091325/https://kojects.com/2016/05/16/underground-bus-station-future-transit/|arkivju-data=8 May 2023}}</ref> Suwon investiet ħafna f'karozzi tal-linja elettriċi—fl-2019, bniet l-akbar stazzjon tal-iċċarġjar tal-karozzi tal-linja fil-pajjiż f'46 {{Nowrap|46 Gyeongsu-daero 1220beon-gil,}} Pajang-dong. <ref name="BusCharging">{{Ċita aħbar|kunjom=Hong|isem=Yongdeok|data=10 December 2019|titlu=Suwon builds S. Korea's largest electric bus charging station|url=https://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_business/920309.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Hankyoreh]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230623002918/https://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_business/920309.html|arkivju-data=23 June 2023|data-aċċess=23 June 2023}}</ref> Suwon hija servuta minn diversi awtostradi. L- Awtostrada Yeongdong (50) tgħaddi mill-belt, b'żewġ ħruġiet fil-limiti tal-belt: Suwon tat-Tramuntana u Suwon tal-Lvant. <ref>{{Ċita web|url=https://www.molit.go.kr/USR/I0204/m_45/dtl.jsp?gubun=&search=&search_dept_id=&search_dept_nm=&old_search_dept_nm=&psize=5&search_regdate_s=&search_regdate_e=&srch_usr_nm=&srch_usr_num=&srch_usr_year=&srch_usr_titl=Y&srch_usr_ctnt=&lcmspage=1963&idx=5794|data=16 October 2009|sit=Ministry of Transport|skript-titlu=ko:영동고속도로 북수원IC~동수원IC부가차로설치공사 도로구역결정 고시|titlu-traduzzjoni=Announcement of Additional Lane Construction for Yeongdong Expressway Between North Suwon IC and East Suwon IC|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Il-ħruġ ta' Gwanggyo Sanghyeon fuq l- Awtostrada Express Yongin–Seoul (171) jinsab fuq il-fruntiera ta' Suwon ma' Yongin, <ref name="SanghyeonIC">{{Ċita web|url=http://www.suwonbeltway.co.kr/sub1_2|sit=Suwon Ring Road Corporation|skript-titlu=ko:도로이용안내 / IC 이용안내|titlu-traduzzjoni=Road and IC Usage Information|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u l- Awtostrada Express Pyeongtaek–Paju (17) għandha wkoll ħruġ f'Suwon (Geumgok). <ref name="GeumgokIC">{{Ċita web|url=https://www.ksroad.co.kr/page/bbs/board.php?bo_table=cszone_notice&wr_id=25|data=30 May 2023|sit=Kyunggi South Road Co. Ltd.|skript-titlu=ko:하행 금곡IC 전 차로 차단 및 노면 긴급 보수 공사 안내(당수동 LH 굴착공사)|titlu-traduzzjoni=Information on Blocking All Lanes of Southbound Geumgok IC and Emergency Roadworks (Dangsu-dong LH excavation work)|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Il-ħruġ ta' Suwon tal- Gyeongbu Expressway (1) ingħata l-isem ġdid ''ta' Suwon Singal'' fl-2014 biex jirrifletti l-post attwali tiegħu f'Singal fil-Yongin fil-qrib. <ref name="SuwonSingal">{{Ċita aħbar|kunjom=Kwon|isem=Hyeokjun|data=22 April 2015|skript-titlu=ko:수원신갈IC 시설물 교체공사 완료|titlu-traduzzjoni=Suwon Singal IC Facility Replacement Work Completed|url=https://www.kyeonggi.com/article/201504220645359|pubblikazzjoni=Kyeonggi Ilbo|lingwa=ko|data-aċċess=26 January 2024}}</ref> Suwon investiet fit-trasport ekoloġiku. <ref name="EcocapitalKoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Bak|isem=Se-hwan|data=1 February 2018|titlu=Suwon seeks to become Korea's 'eco-capital': Environmental activist-turned-mayor sets new examples of how green policies revitalize cities|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20180131000765|pubblikazzjoni=[[The Korea Herald]]|lingwa=en|data-aċċess=2 February 2024}}</ref> Il-belt kienet l-ewwel post fil-Korea li introduċiet roti pubbliċi mingħajr dock. <ref name="Dockless">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Sukhee |last2=Oh |first2=Sei-Chang |last3=Choi |first3=Keechoo |date=30 April 2019 |title=Bilantravel pattern analysis for station bike sharing system in Suwon |url=https://www.jkst.or.kr/articles/xml/ZPJ9/ |url-status=live |journal=Journal of Korean Society of Transportation |language=ko |volume=37 |issue=2 |pages=110–123 |doi=10.7470/jkst.2019.37.2.110 |s2cid=210784252 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717034557/https://www.jkst.or.kr/articles/xml/ZPJ9/ |archive-date=17 July 2023 |access-date=28 June 2023 |doi-access=free}}</ref> L-ivvjaġġar ta' Suwon bir-rota huwa faċilitat minn bosta mogħdijiet għar-roti ħdejn ix-xmajjar li jaqsmu l-belt. Fl-2013, Suwon ospitat il-Festival Dinji tal -EcoMobility . Għal xahar, it-toroq f'Haenggung-dong ingħalqu għall-karozzi bħala esperiment mingħajr karozzi. Ir-residenti użaw vetturi mhux motorizzati pprovduti mill-organizzaturi tal-festival. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Strother|isem=Jason|data=30 September 2013|titlu=Locals applaud car-free month in Korean city|url=https://www.dw.com/en/locals-applaud-car-free-month-in-korean-city/a-17124711|url-status=live|pubblikazzjoni=Deutsche Welle|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131101184848/http://www.dw.de/locals-applaud-car-free-month-in-korean-city/a-17124711|arkivju-data=1 November 2013|data-aċċess=7 June 2023}}</ref> L-esperiment ma kienx mingħajr oppożizzjoni. <ref name="EcomobilityOppositionJournal">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Suk-Hui |last2=Lee |first2=Seung-Gyu |year=2014 |title=An Analysis of Residential Satisfaction at The Ecomobility World Festival 2013 Suwon |url=https://koreascience.kr/article/JAKO201413361962659.page |journal=Transportation Technology and Policy |language=ko |volume=11 |issue=4 |pages=64–72 |access-date=2 February 2024}}</ref> == Militari == Il-Bażi tal-Ajru ta’ Suwon, f’Jangji-dong (Distrett ta’ Gwonseon), intużat mill-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti matul il-Gwerra Koreana; kienet proprju hawnhekk li seħħ l-ewwel ġlied bl-ajru ta’ dak il-kunflitt. Illum, il-bażi taqa’ taħt il-ġurisdizzjoni tal-Forza tal-Ajru tar-Repubblika tal-Korea, għalkemm l-amministrazzjoni u l-manutenzjoni tagħha għadhom f’idejn il-militar Amerikan. Il-militar Amerikan jieħu ħsieb ukoll is-“sit Madison” — unità żgħira tas-sinjali li tinsab fuq Gwanggyosan, fejn hemm ukoll pjattaforma għall-inżul tal-ħelikopters. == Nies notevoli == * Suwon kien il-post fejn twieled {{Interlanguage link|Choi Ru-baek|ko|최루백}} (?–1205), magħruf għall-pjetà filjali tiegħu, <ref name="NotablePeopleHistorical" /> <ref name="ChoiRubaelKorEncyc">{{Ċita web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0057241|sit=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|pubblikatur=[[National Institute of Korean History]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:고려 전기에, 기거사인, 한림학사 등을 역임한 문신.|titlu-traduzzjoni=Civil Servant Who Served as Gigeosain and Hallimhaksa During the Early Goryeo Period|data-aċċess=28 October 2023}}</ref> u ta' martu nobbli Yŏm Kyŏng-ae ( 염경애 (1100–1146). <ref name="YeomGyeongae">{{Ċita web|url=http://contents.history.go.kr/front/hm/view.do?levelId=hm_064_0040|sit=History Net|pubblikatur=[[National Institute of Korean History]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:염경애 묘지|titlu-traduzzjoni=Tomb of Yeom Gyeongae|data-aċċess=28 October 2023}}</ref> * Suwon kienet id-dar ta' {{Interlanguage link|Yi Ko|ko|이고 ({{Korean|hangul=여말선초|labels=no}})}} (1341–1420), suġġett ta' Goryeo li kien kontra Joseon. <ref name="NotablePeopleHistorical">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-11.jsp|sit=Suwon City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:수원의 인물|titlu-traduzzjoni=People from Suwon|data-aċċess=3 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230602171530/https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-11.jsp|arkivju-data=2 June 2023}}</ref> * L-istudjuż eminenti ta' Silhak u l-pijunier agrikolu {{Interlanguage link|Woo Ha-yŏng|ko|우하영}} (1741–1812) twieled f'Suwon. <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * {{Interlanguage link|Kim Sehwan|ko|김세환 (1889년)}} (1889–1945), attivist għall-indipendenza matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * {{Interlanguage link|Kim Hyanghwa|ko|김향화}} (1897–?), attivist għall-indipendenza matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż <ref name="KimHyanghwaProtest">{{Ċita aħbar|data=26 February 2009|titlu=Gisaeng took to streets against Japan|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2009/02/26/features/Gisaeng-took-to-streets-against-Japan/2901563.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529190314/https://koreajoongangdaily.joins.com/2009/02/26/features/Gisaeng-took-to-streets-against-Japan/2901563.html|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 October 2023}}</ref> <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * Na Hye-sok (1896–1948), femminista influwenti, pittriċi, kittieba, poeta, skultur, u ġurnalista <ref name="Na Hye-seok">{{Ċita ktieb|kunjom=Kiaer|isem=Jieun|kunjom2=Yates-Lu|isem2=Anna|kunjom3=Mandersloot|isem3=Mattho|data=15 September 2021|titlu=On Translating Modern Korean Poetry|url=|post=|pubblikatur=Taylor & Francis|paġna=157|isbn=978-1-000-43876-5}}</ref> <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * Chung Hyeon, it-tennis <ref name="ATPChung">{{Ċita web|url=https://www.atptour.com/en/players/hyeon-chung/ch27/overview|titlu=Hyeon Chung|sit=ATP Tour|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611135556/https://www.atptour.com/en/players/hyeon-chung/ch27/overview|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> <ref name="BBCChung">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Minji|data=25 January 2018|titlu=Chung Hyeon: The Korean tennis star making history|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42799463|url-status=live|pubblikazzjoni=[[BBC News]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611135554/https://www.bbc.com/news/world-asia-42799463|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * Dong Hyun Kim, MMA <ref name="KimDonghyunRottenTomatoes">{{Ċita web|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/kim_dong_hyun_4|titlu=Kim Dong-hyun|sit=Rotten Tomatoes|pubblikatur=Fandango|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614052602/https://www.rottentomatoes.com/celebrity/kim_dong_hyun_4|arkivju-data=14 June 2023}}</ref> <ref name="KimDonghyunUFC">{{Ċita web|url=https://www.ufc.com/news/dong-hyun-kim-long-road-seoul|titlu=Dong Hyun Kim: The long road to Seoul|isem=Thomas|awtur=Gerbasi|data=26 November 2015|lingwa=en|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614054554/https://www.ufc.com/news/dong-hyun-kim-long-road-seoul|arkivju-data=14 June 2023}}</ref> * Oh Kyo-moon, arkerija <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Choi|isem=Jongsik|data=23 September 2000|skript-titlu=ko:양궁 오교문선수집 감격의 눈물바다|titlu-traduzzjoni=Archer Oh Kyo-moon's House: A Sea of Tears|url=https://www.kyeonggi.com/article/200009230097474|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611105347/https://www.kyeonggi.com/article/200009230097474|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * [[Park Ji-Sung|Park Ji-sung]], futbol. Park twieled f'Seoul iżda trabba f'Suwon, u fl-2005, triq tal-belt ingħatat isimha għalih. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Yu|isem=Sinjae|data=12 June 2005|skript-titlu=ko:수원시 '박지성길' 만든다|titlu-traduzzjoni=Suwon City Constructs 'Park Ji-Sung Road'|url=http://legacy.www.hani.co.kr/section-005000000/2005/06/005000000200506120951047.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Hankyoreh]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230602231849/http://legacy.www.hani.co.kr/section-005000000/2005/06/005000000200506120951047.html|arkivju-data=2 June 2023|data-aċċess=3 June 2023}}</ref> * Han-na Chang, konduttur, vjolinċellista <ref name="HannaChang">{{Ċita web|url=https://www.hannachangmusic.com/biography|titlu=Han-Na Chang Official Biography|data=2021|sit=Han-na Chang Music|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611115041/https://www.hannachangmusic.com/biography|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> <ref name="HannaChangKoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Hyo-won|data=1 November 2009|titlu=Chang Han-na Finds Brahms Through Looking-Glass|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2009/11/719_54657.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Times]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611115041/https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2009/11/719_54657.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * Im Chang-kyun, isem artistiku ''IM'' * Jeon Ji-yoon <ref name="JeonJiyoonIMDB">{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm8429089/|titlu=Ji-Yoon Jeon|sit=Internet Movie Database (IMDB)|data-aċċess=13 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717045712/https://www.imdb.com/name/nm8429089/|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> * Jo Kwon * Kim Myung-jun, isem artistiku ''MJ'' * Kim Yu-gwon, isem tal-istadju ''U-Kwon'' <ref name="UkWonKPopMusic">{{Ċita web|url=https://www.kpopmusic.com/artist/u-kwon-profile|titlu=U-Kwon profile|sit=K-pop Music|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143724/https://www.kpopmusic.com/artist/u-kwon-profile|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> * Lee Chang-sub * Lee Ju-eun * Shin Dong-hee, isem artistiku ''Shindong'' <ref name="ShindongIndependent">{{Ċita aħbar|kunjom=Koh|isem=Lydia|data=27 June 2020|titlu=Super Junior's Shindong shares why his wedding engagement did not work out|url=https://theindependent.sg/super-juniors-shindong-shares-why-his-wedding-engagement-did-not-work-out/|url-status=live|pubblikazzjoni=The Independent Singapore|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614012223/https://theindependent.sg/super-juniors-shindong-shares-why-his-wedding-engagement-did-not-work-out/|arkivju-data=14 June 2023|data-aċċess=14 June 2023}}</ref> * Yoo Jeong-yeon * Yoo Ji-min, isem artistiku ''Karina'' <ref name="KarinaMarieClaire">{{Ċita web|url=https://www.marieclairekorea.com/tag/%EC%B9%B4%EB%A6%AC%EB%82%98/|sit=Marie Claire|lingwa=ko|skript-titlu=ko:카리나 (에스파)|titlu-traduzzjoni=Karina (Aespa)|data-aċċess=20 January 2024}}</ref> <ref name="KarinaHanryuTimes">{{Ċita web|url=https://www.hanryutimes.com/news/articleView.html?idxno=11091|isem=Aram|awtur=Jeong|data=8 July 2021|sit=Hanryu Times|lingwa=ko|skript-titlu=ko:카리나(aespa)|titlu-traduzzjoni=Karina (Aespa)|data-aċċess=20 January 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231219072929/https://www.hanryutimes.com/news/articleView.html?idxno=11091|arkivju-data=19 December 2023}}</ref> * Yoon Bo-mi <ref name="YoonBomiKBS">{{Ċita aħbar|data=21 March 2017|skript-titlu=ko:수원시 영상홍보대사에 '토박이' 에이핑크 윤보미|titlu-traduzzjoni=Suwon's Video Ambassador 'Native' Yoon Bo-mi of Apink|url=http://world.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=k&menu_cate=enternews&board_seq=216993&page=568|url-status=live|pubblikazzjoni=KBS Radio Korean|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611211551/http://world.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=k&menu_cate=enternews&board_seq=216993&page=568|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> <ref name="YoonBomiKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Kwanju|data=21 March 2017|skript-titlu=ko:에이핑크 윤보미, 수원시 영상홍보대사 위촉|titlu-traduzzjoni=Apink's Yoon Bomi Appointed Video Ambassador for Suwon|url=http://www.kyeonggi.com/1328908|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611211547/http://www.kyeonggi.com/1328908|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> * Lee Jong-suk <ref name="LeeJongsukKBS">{{Ċita web|url=https://kstar.kbs.co.kr/person_view.html?idx=158248|sit=KBS Star Box|lingwa=ko|skript-titlu=ko:이종석|titlu-traduzzjoni=Lee Jong-suk|data-aċċess=13 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034556/https://kstar.kbs.co.kr/person_view.html?idx=158248|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> * Park Hae-soo <ref name="ParkHaesooJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jae-lim|data=18 April 2022|titlu=Park Hae-soo continues to thrive on Netflix|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/04/18/entertainment/movies/CELEB-Park-Haesoo/20220418150357659.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143011/https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/04/18/entertainment/movies/CELEB-Park-Haesoo/20220418150357659.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> <ref name="ParkHaesooEmmys">{{Ċita web|url=https://www.emmys.com/bios/park-hae-soo|titlu=Park Hae-soo|sit=Television Academy|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143005/https://www.emmys.com/bios/park-hae-soo|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> * Ryu Jun-yeol <ref name="RyuJunyeolIMDB">{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm6916719/|titlu=Ryu Jun-Yeol|sit=Internet Movie Database (IMDB)|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230519171229/https://www.imdb.com/name/nm6916719/|arkivju-data=19 May 2023}}</ref> <ref name="RyuJunyeolSWCIC">{{Ċita web|url=https://www.swcic.or.kr/ma/enblog.asp?bidx=562&page=11&SFIELD=&GTXT=&gbn=S&bgbn=R|titlu=Suwon's son Ryu, the leading actor in 'Please Respond, 1988'|data=14 April 2016|sit=Suwon Center for International Cooperation|lingwa=en|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230613165040/https://www.swcic.or.kr/ma/enblog.asp?bidx=562&page=11&SFIELD=&GTXT=&gbn=S&bgbn=R|arkivju-data=13 June 2023}}</ref> * Kanzunetta Kang <ref name="SongKangJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jae-lim|data=14 March 2022|titlu=Song Kang continues to flaunt his good looks on the small screen|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/03/14/entertainment/television/Song-Kang-Forecasting-Love-and-Weather-office-romance/20220314155854425.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611215904/https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/03/14/entertainment/television/Song-Kang-Forecasting-Love-and-Weather-office-romance/20220314155854425.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> * Yoo Hyun Young * Kim Sunoo * Il-Pastor Kim Jang Hwan (magħruf bħala ''Billy Kim'' ) — eks president tal-Baptist World Alliance, u president tal- Far East Broadcasting Company <ref name="BillyKimChristianPost" /> * Sam Oh — preżentatur u kolonnista <ref name="SamOh">{{Ċita web|url=https://www.philstar.com/lifestyle/young-star/2006/10/06/361655/oh-it146s-sam|titlu=Oh! It's Sam|isem=Marielle C.|awtur=Santos|data=6 October 2006|sit=Philippine Star|data-aċċess=12 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611220521/https://www.philstar.com/lifestyle/young-star/2006/10/06/361655/oh-it146s-sam|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> [[Kategorija:Sorsi CS1 bil-Korean (ko)]] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] g2p569fafprg7eag8cr2s7mdx2vmux2 333687 333680 2026-11-04T22:34:17Z JovalQC 21720 Infobox city create 333687 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Suwon''' ([[Lingwa koreana|Korean]] : '''수원''') hija l-akbar belt u l-belt kapitali tal- Provinċja ta' Gyeonggi, l-aktar provinċja popolata tal-Korea t'Isfel. Il-belt tinsab madwar 30 kilometri fin-nofsinhar tal-kapitali nazzjonali, [[Seoul]] . B'popolazzjoni ta' 1.2 miljun, <ref name="Population">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/stat/stats/statsView.do?categorySeqNo=14|pubblikatur=Suwon City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:월별인구현황|titlu-traduzzjoni=Population Status by Month|data-aċċess=20 January 2024}}</ref> Suwon għandha aktar abitanti mill-belt metropolitana ta' [[Ulsan]], <ref name="Population" /> <ref name="UlsanPopulation">{{Ċita web|url=https://www.ulsan.go.kr/u/rep/contents.ulsan?mId=001005002002001000|titlu=Administrative District & Population|data=December 2025|sit=Ulsan Metropolitan City Council|lingwa=ko|data-aċċess=4 June 2026|url-status=live}}</ref> għalkemm tgawdi minn grad inqas ta' awtonomija bħala 'belt speċjali'. <ref name="SpecialCaseKBS">{{Ċita aħbar|data=3 January 2022|titlu=PM: 4 Cities to be Given New Autonomous Status Hold Greater Responsibility|url=https://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=166705|url-status=live|pubblikazzjoni=[[KBS World]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230605155420/https://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=166705|arkivju-data=5 June 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> Tradizzjonalment magħrufa bħala l-'Belt tal- Piettà Filjali ', <ref name="Piety">{{Ċita aħbar|data=1 May 2016|titlu=Suwon invites visitors to city of heritage, festivities|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160501000222&mod=skb|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Herald]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230928170906/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160501000222&mod=skb|arkivju-data=28 September 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> Suwon moderna żżomm varjetà ta' postijiet storiċi ta' riferiment. Bħala belt imdawra b'swar, hija destinazzjoni popolari għal dawk li jżuruha ġurnata minn Seoul, <ref name="NightTourismInitiative">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Hyemi|data=11 March 2016|titlu=Suwon celebrates its past while looking ahead|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3016079|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230603142321/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3016079|arkivju-data=3 June 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> bil-ħajt innifsu—il-Fortezza ta' Hwaseong—jirċievi 1½ miljun żjara fl-2015. <ref name="HwaseongNumbersJoongang">{{Ċita aħbar|data=21 February 2016|titlu=Suwon Hwaseong fortress celebrates 220th year|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2016/02/21/socialAffairs/Suwon-Hwaseong-fortress-celebrates-220th-year/3015336.html|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> == Isem == ''Suwon'' litteralment tfisser "sors tal-ilma". <ref name="LiteralMeaning">{{Ċita web|url=https://www.korea.net/Events/Performances/view?articleId=3895|titlu=Suwon Tour: Hwaryeongjeon, Haeng-gung and Suwon Fortress|data=31 March 2010|sit=[[Korea.net]]|data-aċċess=11 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230703132219/https://www.korea.net/Events/Performances/view?articleId=3895|arkivju-data=3 July 2023}}</ref> Filwaqt li ż-żona kellha ismijiet differenti sa mill-antikità, kważi kollha għandhom din it-tifsira. <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0031604|isem=운식|awtur=최|isem2=도남|awtur2=이|sit=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|pubblikatur=[[Academy of Korean Studies]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:수원시 (水原市)|titlu-traduzzjoni=Suwon City|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name=":1" /> L-isem ''Suwon'' jinżel mill-istat żgħir tal- perjodu Proto-Tliet Renji {{Interlanguage link|Mosuguk|ko|모수국}} . <ref name=":0" /> Wara dan il-perjodu, iż-żona (inkluża l- Hwaseong tal-lum) kienet tissejjaħ ''Maehol'', ''Maetkol'', jew ''Mulgol'' ( 매홀; 맷골; 물골 ). <ref name="OldNames">{{Ċita ktieb|kunjom=Lee|isem=Ki-Moon|awtur-ħolqa1=Ki-Moon Lee|kunjom2=Ramsey|isem2=S. Robert|awtur-ħolqa2=S. Robert Ramsey|data=2011|titlu=A History of the Korean Language|post=Cambridge|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=38|isbn=978-1-139-49448-9}}</ref> <ref name=":0" /> Fis- {{Nowrap|757 CE}}, l-isem inbidel għal ''Susŏng-gun'' ( 수성군 ) <ref name="OldNames" /> <ref name=":0" /> biex tiddistingwih minn territorju ieħor b'isem li jinstema' simili. <ref name=":1">{{Ċita web|url=http://yangju.grandculture.net/yangju/index/GC04300370?category=%EC%A7%80%EB%AA%85/%EA%B8%B0%EA%B4%80%EB%AA%85&depth=2&name=%EB%A7%88&page=7&search=%EB%AA%A8%EC%88%98%EC%84%B1|isem=선주|awtur=김|sit=디지털양주문화대전|skript-titlu=ko:모수국|titlu-traduzzjoni=Mosukuk|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Fid-940, l-isem inbidel mill-ġdid għal ''Su-ju'' ( 수주 ). <ref name="OldNames" /> <ref name=":0" /> Fis-seklu 11, kien magħruf jew bħala ''Susŏng'' (Hanja differenti:隋城 ) jew ''Hannam'' ( 한남 ), <ref name=":0" /> u fl-1310, finalment irċeviet l-isem ''Suwon'' . <ref name=":0" /> == Storja == === Storja bikrija === Suwon ilha abitata sa mill-bidu tal-Età tal-Bronż l-aktar tard: artifatti bħal fuħħar, skulturi, u ponot ta’ vleġġeġ li jmorru lura għall-bidu tal-Età tal-Bronż sal-bidu tal-Età tal-Ħadid instabu fiż-żona, <ref name=":0" /> inkluż fuq {{Interlanguage link|Yeogisan|ko|여기산}}, li issa huwa {{Interlanguage link|Monuments of Gyeonggi Province|ko|경기도의 기념물}} . <ref name=":0" /> Matul il-perjodu tat-Tliet Renji tal-Korea, iż-żona kienet territorju tal-istat żgħir Mosuguk, parti mill- konfederazzjoni Mahan . <ref name=":0" /> <ref name=":1" /> Waqgħet taħt l-influwenza ta' Goguryeo fl-aħħar tas-seklu 5 WK qabel ma saret parti minn Silla Unifikata (668–935). <ref name=":0" /> <ref name="OldNames" /> Suwon imbagħad waqgħet f'idejn Goryeo wara kampanja militari mmexxija mir-Re Taejo . <ref name=":0" /> Matul it-tlettax u l-erbatax-seklu, iż-żona ġiet promossa, degradata, magħquda ma’ oħrajn, u inkorporata f’diversi distretti amministrattivi. Aktar tard, mal-istabbiliment tad-dinastija Joseon, iż-żona saret parti minnha, u fl-1395 ġiet magħżula bħala ċentru amministrattiv tal-Provinċja ta’ Gyeonggi. Sal-aħħar tas-seklu 18, Suwon kienet amministrata minn Annyeong-dong tal-lum f'riġlejn Hwasan—għolja f'Hwasan-dong, Hwaseong . <ref name="Relocation">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Noh |first=Hyeonkyun |last2=Park |first2=Woo |last3=Seo |first3=Boram |year=2021 |title=A Fortress Made in Heaven (Namhansanseong of Gwangju) and the City of a King's Dreams (Hwaseong Fortress of Suwon) |url=https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE10674700 |url-status=live |journal=The Review of Korean Studies |volume=24 |issue=2 |pages=299–331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627131519/https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE10674700 |archive-date=27 June 2023 |access-date=11 June 2026}}</ref> <ref name=":0" /> Fl-1796, ir-Re Jeongjo rriloka Suwon Ċentrali għall-post attwali tagħha f'riġlejn Paldalsan, <ref name="Relocation" /> <ref name=":0" /> u biex jipproteġi din il-belt ġdida, huwa kkmanda l-bini tal [[Fortizza ta' Hwaseong|-Fortizza Hwaseong]] — ħajt protettiv madwar il-belt. <ref name="UNESCO">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/817|titlu=Hwaseong Fortress|sit=UNESCO|data-aċċess=11 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220609164424/https://whc.unesco.org/en/list/817|arkivju-data=9 June 2022}}</ref> Il-belt kibret b'mod kostanti, u rapport amministrattiv tal-1899 irreġistra popolazzjoni ta' 49,708 ruħ fi 12,579 familja. <ref name=":0" /> === il-perjodu kolonjali Ġappuniż === Matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż tal-1910–1945, numru ta' attivisti prominenti għall-indipendenza Koreani ġew minn jew operaw f'Suwon. {{Interlanguage link|Kim Se-hwan|ko|김세환 (1889년)}} u [[Yi Son-gyong|Yi Sŏn-gyŏng]] ( 이선경 ) it-tnejn ġew arrestati għall-attivitajiet tagħhom. <ref name=":0" /> === Mil-Liberazzjoni għall-Gwerra Koreana === Fil-15 ta' Awwissu 1949, Suwon ġiet promossa minn kontea għal belt, b'parti mit-territorju preċedenti tagħha ssir il-Kontea ta' Hwaseong. <ref name=":0" /> <ref name="HwaseongSplit">{{Ċita web|url=https://www.hscity.go.kr/www/intro/gnrlSttus/ctyhllHist.jsp|sit=Hwaseong City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:화성시 연혁|titlu-traduzzjoni=History of Hwaseong City|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221013001117/https://www.hscity.go.kr/www/intro/gnrlSttus/ctyhllHist.jsp|arkivju-data=13 October 2022}}</ref> [[Stampa:Namdaemun, Main Southern Entrance to Seoul (cropped).jpg|xellug|daqsminuri|Il-Fortizza ta' Hwaseong fil-[[Il-Gwerra Koreana|Gwerra Koreana]]]] Meta faqqgħet [[il-Gwerra Koreana]], id-49 Wing tal-Ġellieda tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti, li dak iż-żmien kienet stazzjonata fil-[[Ġappun]], intbagħtet il-[[Korea]] b’missjoni inizjali li tevakwa ċivili minn Suwon u [[Gimpo]]. Waqt din il-missjoni, fis-27 ta’ Ġunju 1950, ajruplani Amerikani f’Suwon ġew attakkati minn ajruplani tal-ġlied tal-Korea ta’ Fuq. Il-Battalja tal-Ajruport ta’ Suwon, li seħħet wara dan, kienet l-ewwel ġlieda fl-ajru ta’ din il-gwerra. L-Ajruport ta’ Suwon reġa’ ġie attakkat jumejn wara, waqt li l-Ġeneral Douglas MacArthur kien jinsab fuq il-post. Għalkemm l-Istati Uniti rreżistew iż-żewġ attakki, ġimgħa wara, fl-4 ta’ Lulju 1950, Suwon waqa’ f’idejn il-forzi tal-Korea ta’ Fuq li kienu qed javvanzaw. L-għada seħħ l-ewwel konfront fuq l-art bejn il-forzi tal-Istati Uniti u dawk tal-Korea ta’ Fuq: il-Battalja ta’ Osan. It-truppi tal-Korea ta’ Fuq ma kinux l-unika theddida għall-ħajja: fil-bidu tal-gwerra, l-awtoritajiet tan-nofsinhar beżgħu minn ċivili li kienu inklinati lejn ix-xellug, u ħafna minnhom inqatlu. <ref name="AdmissionSydneyHerald">{{Ċita aħbar|kunjom=McDonald|isem=Hamish|data=15 November 2008|titlu=South Korea owns up to brutal past|url=https://www.smh.com.au/world/south-korea-owns-up-to-brutal-past-20081115-gdt2yw.html|pubblikazzjoni=[[The Sydney Morning Herald]]|post=Sydney, NSW|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Suwon kien post fejn seħħew qtil bħal dan: rakkont ta’ xhieda mill-uffiċjal tal-intelligence tal-Istati Uniti Donald Nichols iqiegħed lil Suwon bħala l-post fejn seħħ massakru ta’ madwar 1,800 ruħ fl-aħħar ta’ Ġunju 1950. <ref name="MassacreNichols">{{Ċita ktieb|kunjom=Nichols|isem=Donald|data=1981|titlu=How many Times Can I Die: The life Story of a Special Intelligence Agent|url=|post=Pensacola, FL|pubblikatur=Brownsville Printing|paġna=128|isbn=}}</ref> <ref name="MassacreKim">{{Ċita ktieb|kunjom=Kim|isem=Dong-Choon|data=2007|kapitlu=Chapter 4: The war against the "enemy within": Hidden massacres in the early stages of the Korean War|editur-kunjom1=Shin|editur-isem1=Gi-Wook|editur-kunjom2=Park|editur-isem2=Soon-Won|editur-kunjom3=Yang|editur-isem3=Daqing|titlu=Rethinking Historical Injustice and Reconciliation in Northeast Asia: The Korean experience|post=Abingdon|pubblikatur=Routledge|paġni=75–93|isbn=978-0-415-77093-4}}</ref> <ref name="MassacreCBS">{{Ċita aħbar|kunjom=Hanley|isem=Charles J.|kunjom2=Chang|isem2=Jae-Soon|data=5 July 2008|titlu=AP: U.S. Allowed Korean Massacre In 1950|url=https://www.cbsnews.com/news/ap-us-allowed-korean-massacre-in-1950/|url-status=live|lingwa=en|aġenzija=Associated Press|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200919134818/https://www.cbsnews.com/news/ap-us-allowed-korean-massacre-in-1950/|arkivju-data=19 September 2020|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Suwon reġgħet intrebħet, waqgħet mill-ġdid lejn it-Tramuntana, qabel ma reġgħet inqabdet għall-aħħar darba. B’kollox, il-belt biddlet idejha erba’ darbiet matul il-gwerra. <ref name="ChangedHandsFourTimesManchesterRegiment">{{Ċita web|url=https://manchester-regiment.org.uk/frontend.php?pos=1286&action=zoom&keywords=Ref_No_increment;MATCHES;(%5E%7C%20+)MR04319($%7C%20+)&continueUrl=ZnJvbnRlbmQucGhwPyZrZXl3b3Jkcz0wMV8xc3RfQmF0dGFsaW9uJmFjdGlvbj1zZWFyY2gmcGFnZXM9MTIwJnBhZ2U9MTE=|titlu=Knocked out T-34 at Suwon|data=5 May 2005|sit=Manchester Regiment|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Waqt li kienet taħt l-awtorità tan-nofsinhar, Suwon ospitat forzi minn diversi pajjiżi. Pereżempju, fis {{Nowrap|16 December}} 1950, il- Forza Spedizzjonarja Griega rrilokat minn Busan għal Suwon, fejn kienet marbuta mal- 1 Diviżjoni tal-Kavallerija tal-Istati Uniti . <ref name="GreekForce">{{Ċita ktieb|kunjom=Thomas|isem=Nigel|kunjom2=Abbott|isem2=Peter|kunjom3=Chappell|isem3=Mike|data=27 March 1986|titlu=The Korean War 1950–53|url=|post=|pubblikatur=Bloomsbury USA|paġna=|isbn=978-0-85045-685-1}}</ref> Il-belt dehret ukoll strateġikament importanti, hekk kif fl-aħħar tal-1951, l-aqwa pilota tal-ġlied tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti Gabby Gabreski tqiegħed inkarigat mill- Bażi tal-Ajru ta' Suwon . <ref name="SuwonUSArmy">{{Ċita web|url=https://www.army.mil/article/106096/suwon_history_goes_far_beyond_korean_war|titlu=Suwon history goes far beyond Korean War|isem=Robert R.|awtur=Frace|data=21 June 2013|sit=United States Army|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230424120739/https://www.army.mil/article/106096/suwon_history_goes_far_beyond_korean_war|arkivju-data=24 April 2023}}</ref> <ref name="Gabreski">{{Ċita ktieb|kunjom=Yenne|isem=Bill|data=2020|titlu=Aces: True stories of victory and valor in the skies of World War II|pubblikatur=Book Sales|paġna=40|isbn=978-0-16-035958-3}}</ref> Monument għall-forzi Franċiżi twaqqaf fl-1974 ħdejn il-ħruġ ta' North Suwon fuq l-Awtostrada Yeongdong. <ref name="FrenchMemorial">{{Ċita web|url=https://koreanwarmemorials.com/memorial/south-korea-france-suwon/|titlu=South Korea–France–Suwon|sit=Korean War Memorials|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230427121602/https://koreanwarmemorials.com/memorial/south-korea-france-suwon/|arkivju-data=27 April 2023}}</ref> Rinnovazzjoni fl-2013 ġiet iffinanzjata mill-gvern Franċiż. <ref name="FrenchMemorialDetails">{{Ċita web|url=https://www.koreaherald.com/article/16511|titlu=France pledges 100,000 euros for Korean War memorial|data=28 July 2013|sit=Korea Herald|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live}}</ref> === Storja reċenti === Fl-1964, il-kwartieri ġenerali tal-Provinċja ta' Gyeonggi bdew proċess ta' rilokazzjoni minn Seoul għal Suwon. <ref name="CouncilHistory">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-01.jsp|titlu=South Korea–France–Suwon|sit=Suwon City Council|lingwa=ko|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230427120930/https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-01.jsp|arkivju-data=27 April 2023}}</ref> <ref name=":0" /> Seoul kienet telqet mill-provinċja fl-1949. <ref name="SeoulSeparationLaw">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=21368&viewCls=lsRvsDocInfoR|data=13 August 1949|sit=Office of the President, Republic of Korea|pubblikatur=Ministry of Government Legislation, Republic of Korea|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제159호: 시·도의관할구역및구·군의명칭·위치·관할구역변경의건|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree 159: Change in the Name, Location, and Jurisdiction of Cities/Provinces and Districts/Counties|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230428142248/https://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=21368&viewCls=lsRvsDocInfoR|arkivju-data=28 April 2023}}</ref> Meta tlestiet il-kostruzzjoni tal-kwartieri ġenerali fit-23 ta' Ġunju 1967, id-data ġiet stabbilita bħala festa annwali ġdida: Jum iċ-Ċittadin ta' Suwon ( 수원시민의 날 ). Il-Festival Kulturali ta' Hwahong (issa l {{Interlanguage link|Hwaseong Cultural Festival|ko|수원화성문화제}} ) ġie stabbilit biex jiċċelebra l-okkażjoni. <ref name=":0" /> Minn mindu bdew is-snin sittin, Suwon għaddiet minn diversi bidliet fit-territorju amministrattiv tagħha. Fl-1963, Suwon kibret b’mod sinifikanti meta 20 raħal minn Hwaseong-gun ġew inkorporati fiha. Fl-1983, żewġ irħula oħra ġew akkwistati minn Yongin. Fl-1987, Suwon espandiet lejn il-punent, u akkwistat żewġ irħula oħra minn Hwaseong. Id-Distrett ta’ Gwonseon u d-Distrett ta’ Paldal ġew stabbiliti fl-1988. Fl-1994, Suwon kisbet aktar territorju minn Hwaseong u Yongin, u fl-1995 kisbet territorju ieħor minn Hwaseong. Fl-2003, ġie stabbilit id-Distrett ta’ Yeongtong. Bi tħejjija għall-kostruzzjoni ta' belt ippjanata ġdida ta' Gwanggyo, kien hemm skambji ta' art bejn Suwon u Yongin fl-2007 <ref name="2007Law">{{Ċita web|url=https://law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?lsiSeq=77335#0000|data=8 February 2007|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제19875호: 전라남도 나주시 등 4개 시·군의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 19875: Regulations on Change of Jurisdiction of 4 Si and Gun including Naju, Jeollanam-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034557/https://law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?lsiSeq=77335#0000|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> <ref name="GwanggyoExchange">{{Ċita aħbar|kunjom=Roh|isem=Hogeun|data=19 April 2007|skript-titlu=ko:수원.용인 경계일부-어정동 분동 등 관할구역 변화|titlu-traduzzjoni=Part of the Border Between Suwon and Yongin, and Changes in Jurisdictions such as Eojeong-dong and Bun-dong|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0000397338?sid=102|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Newsis]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034553/https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0000397338?sid=102|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> u fl-2019. <ref name="2019Law">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?efYd=20190913&lsiSeq=210097#0000|data=13 August 2019|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제30036호: 경기도 수원시와 용인시의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 30036: Regulations on Change of Jurisdiction between Suwon and Yongin, Gyeonggi-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230516150945/https://www.law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?efYd=20190913&lsiSeq=210097#0000|arkivju-data=16 May 2023}}</ref> <ref name="SecondGwanggyoExchange">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jaesang|data=6 August 2019|skript-titlu=ko:부산·수원·용인 등 관할구역 변경…불합리한 행정구역 조정|titlu-traduzzjoni=Changes in Jurisdictions such as Busan, Suwon, and Yongin: Unreasonable Administrative District Adjustment|url=https://www.news1.kr/articles/?3688344|url-status=live|pubblikazzjoni=News1|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230516150859/https://www.news1.kr/articles/?3688344|arkivju-data=16 May 2023|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> L-aktar skambju ta' art reċenti ta' Suwon seħħ fl-2020, meta skambjat xi biċċiet art ma' Hwaseong. <ref name="2020Law">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/LSW/lsSc.do?tabMenuId=123&subMenuId=23&menuId=1&query=%EA%B2%BD%EA%B8%B0%EB%8F%84+%EC%88%98%EC%9B%90%EC%8B%9C%EC%99%80+%ED%99%94%EC%84%B1%EC%8B%9C%EC%9D%98+%EA%B4%80%ED%95%A0%EA%B5%AC%EC%97%AD+%EB%B3%80%EA%B2%BD%EC%97%90+%EA%B4%80%ED%95%9C+%EA%B7%9C%EC%A0%95&eventGubun=060103#undefined|data=23 June 2020|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제30794호: 경기도 수원시와 화성시의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 30794: Regulations on Change of Jurisdiction between Suwon and Hwaseong, Gyeonggi-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034601/https://www.law.go.kr/LSW/lsSc.do?tabMenuId=123&subMenuId=23&menuId=1&query=%EA%B2%BD%EA%B8%B0%EB%8F%84+%EC%88%98%EC%9B%90%EC%8B%9C%EC%99%80+%ED%99%94%EC%84%B1%EC%8B%9C%EC%9D%98+%EA%B4%80%ED%95%A0%EA%B5%AC%EC%97%AD+%EB%B3%80%EA%B2%BD%EC%97%90+%EA%B4%80%ED%95%9C+%EA%B7%9C%EC%A0%95&eventGubun=060103#undefined|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> == Ġeografija == Suwon tinsab fit-tramuntana tal-pjanura ta' Gyeonggi, 30 kilometri fin-nofsinhar tal-kapitali nazzjonali, Seoul. Hija mdawra mal-bliet ta' Uiwang lejn il-majjistral, [[Yongin]] lejn il-lvant, Hwaseong lejn il-nofsinhar tal-punent, u Ansan lejn il-punent. <ref>{{Ċita web|url=https://english.gg.go.kr/31-si-gun-shortcut/|titlu=31 City/County Map|data=6 December 2016|sit=Gyeonggi-do Provincial Council|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Suwon tinsab qrib il-kosta tal-Baħar l-Isfar : fl-eqreb punt tagħha, fuq il-kosta {{Convert|239|m|ft}} L-għolja ta' Chilbosan lejn il-punent, Suwon tinsab 18.2 kilometri minn Ueumdo <ref name="CoastDistanceFreeMapTools">{{Ċita web|url=https://www.freemaptools.com/measure-distance.htm|titlu=Measure distance on a map|sit=Free Map Tools|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> fil-Lag Sihwa, daħla kostali magħluqa biex issuq l- akbar stazzjon tal-enerġija tal-marea fid-dinja . <ref name="Chilbosan">{{Ċita aħbar|skript-titlu=ko:사사동의 칠부산|titlu-traduzzjoni=Sasa-dong's Chilbosan|url=http://www.ebanwol.net/people/article_detail.asp?idx=10268|pubblikazzjoni=Banwol Newspaper|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071013090154/http://www.ebanwol.net/people/article_detail.asp?idx=10268|arkivju-data=13 October 2007|data-aċċess=7 August 2007}}</ref> Suwon tinsab primarjament f'art li tixbaħ baċir imdawra b'għoljiet baxxi bħal Gwanggyosan fit-tramuntana, bil-Fortizza storika ta' Suwon Hwaseong isservi bħala punt ta' riferiment ċentrali li jirrifletti l-istruttura urbana radjali unika tal-belt żviluppata mill-aħħar tas-seklu 18. === Reliġjon === [[Stampa:Suwon city summer 2016 26.JPG|daqsminuri|Jeil Presbyterian Church ta' Suwon]] Id-Djoċesi Kattolika ta’ Suwon inħolqot fl-1963 mill- [[Papa Pawlu VI]] . <ref name="DioceseStats">{{Ċita web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsuwo.html|titlu=Diocese of Suwon|isem=David M.|awtur=Cheney|pubblikatur=Catholic Hierarchy|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230811064157/http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsuwo.html|arkivju-data=11 August 2023}}</ref> Il-katidral—San Ġużepp—huwa {{Nowrap|39 Imok-ro,}} Jeongja-dong. Suwon huwa l-post fejn twieled l-eks president tal-Alleanza Dinjija Battista, Kim Janghwan (Billy Kim) . <ref name="BillyKimChristianPost">{{Ċita web|url=https://www.christianpost.com/news/billy-kim-12301/|titlu=Billy Kim|data=22 November 2002|sit=Christian Post|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034554/https://www.christianpost.com/news/billy-kim-12301/|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> li waqqaf il- Knisja Battista Ċentrali ta' Suwon, <ref name="BillyKimFounding">{{Ċita web|url=https://www.baptistpress.com/resource-library/news/billy-kim-from-lowly-houseboy-to-baptist-world-alliance-president/|titlu=Billy Kim: from 'lowly houseboy' to Baptist World Alliance president|isem=Tammi|awtur=Mallory|data=5 February 2002|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230620130353/https://www.baptistpress.com/resource-library/news/billy-kim-from-lowly-houseboy-to-baptist-world-alliance-president/|arkivju-data=20 June 2023}}</ref> għalkemm din tinsab f'Yongin. Mireukdang ( 미륵당 ), santwarju żgħir ta' Maitreya, jinsab f'Pajang-dong. Dan għandu bażi reliġjuża li tgħaqqad il-Buddiżmu u r-reliġjonijiet tradizzjonali lokali. <ref name="MireukdangDimensions">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/web/tour/cultureTour/cultureTourView.do?categoryCd=1064&mstSeqNo=424996|sit=Suwon City Council Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:미륵당|titlu-traduzzjoni=Mireukdang|data-aċċess=13 June 2026}}</ref> <ref name="MireukdangSWINews">{{Ċita web|url=http://m.swinews.com/13306|isem=Heunggyo|awtur=Jeong|data=4 March 2015|sit=Suwon Internet News|lingwa=ko|skript-titlu=ko:파장동만이 아니라 수원전체의 평안을 위한 조상의 마음이 엿보이는|titlu-traduzzjoni=A Glimpse of Our Ancestors' Desire for Peace, Not Only in Pajang-dong, but Throughout Suwon|data-aċċess=13 June 2026}}</ref> ====== Kriminalità ====== Ir-rimi illegali ta' skart domestiku ilu problema f'Suwon, u l-kunsill tal-belt indirizza din billi żied il-veġetazzjoni urbana. Dan l-approċċ jidher li naqqas l-iskala tal-problema. <ref name="IDHGUrbanGreenery">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Joo |first=Youngha |last2=Kwon |first2=Youngsang |year=2015 |title=Urban street greenery as a prevention against illegal dumping of household garbage—A case in Suwon, South Korea |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1618866715001375 |journal=Urban Forestry & Urban Greening |volume=14 |issue=4 |pages=1088–1094 |bibcode=2015UFUG...14.1088J |doi=10.1016/j.ufug.2015.10.001 |url-access=subscription |access-date=13 June 2026}}</ref> == Edukazzjoni == [[File:Sungkyunkwan_University_Samsung_Library.jpg|alt=|daqsminuri| Librerija tal-Università Sungkyunkwan]] Hemm diversi universitajiet u kulleġġi f'Suwon. Dawn jinkludu l-Kampus tax-Xjenzi Naturali tal- Università ta' Sungkyunkwan, l-Università ta' Kyonggi, l-Università ta' Ajou, l-Università tas-Saħħa ta' Dongnam, l-Università Ċibernetika ta' Gukje, is-Seminarju Teoloġiku ta' Hapdong, u l-Università tan-Nisa ta' Suwon. Minkejja isimhom, l- Università ta' Suwon u l-Kulleġġ tax-Xjenza ta' Suwon fil-fatt mhumiex f'Suwon, iżda fil-belt ġar ta' Hwaseong. Il-kampus tal-agrikoltura tal -Università Nazzjonali ta' Seoul kien jinsab f'Suwon sal-2005; issa jinsab f'Seoul. <ref>{{Ċita web|url=https://cals.snu.ac.kr/en/board/news?bm=v&bbsidx=11004&page=1|titlu=Interview of the Outgoing Dean Lee Suk-ha|data=20 July 2021|sit=Seoul National University|lingwa=en|data-aċċess=14 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230513154640/https://cals.snu.ac.kr/en/board/news?bm=v&bbsidx=11004&page=1|arkivju-data=13 May 2023}}</ref> Suwon għandha 44 skola sekondarja, 57 skola medja, 100 skola primarja, u 180 kindergarten. <ref name="Schools">{{Ċita web|url=https://goesw.kr/subList/30000017400|sit=Gyeonggi-do Suwon Office of Education|lingwa=ko|skript-titlu=ko:관내학교(지역구별)|titlu-traduzzjoni=Local Schools (by Region)|data-aċċess=9 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221001140008/https://goesw.kr/subList/30000017400|arkivju-data=1 October 2022}}</ref> Tliet skejjel huma ddedikati għall-edukazzjoni speċjali: Jahye School ( {{Nowrap|47 Subong-ro,}} Tap-dong), <ref name="Jahye">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Mi-Kyung |last2=Kim |first2=Eun-Jin |date=2022 |title=A Study on the Development of Art Therapy Program for Children with Disabilities in Special Schools—Focusing on Jahye School in Gyeonggi-do |url=https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE11065716 |url-status=live |journal=Art Culture Research |language=ko |volume=22 |pages=101–133 |doi=10.18707/jacs.2022.04.22.101 |s2cid=249321419 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607113213/https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE11065716 |archive-date=7 June 2023 |access-date=7 June 2023}}</ref> Suwon Seokwang School ( {{Nowrap|517 Jangan-ro,}} Imok-dong), <ref name="Seokwang">{{Ċita web|url=https://news.samsung.com/global/samsung-smart-school-greets-the-world-at-the-2018-apec-future-education-forum|titlu=Samsung Smart School Greets the World at the 2018 APEC Future Education Forum|data=14 December 2018|sit=Samsung Newsroom|data-aċċess=7 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230607113949/https://news.samsung.com/global/samsung-smart-school-greets-the-world-at-the-2018-apec-future-education-forum|arkivju-data=7 June 2023}}</ref> u Areum School ( {{Nowrap|32 Gwanggyo-ro,}} Iui-dong). <ref name="Areum">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Mina|data=27 June 2019|skript-titlu=ko:고교 졸업 앞둔 장애학생 '새로운 내일' 응원|titlu-traduzzjoni=Supporting Imminent High School Graduates with Disabilities for a 'New Tomorrow'|url=https://www.kgnews.co.kr/mobile/article.html?no=553375|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyunggi News|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230609131632/https://www.kgnews.co.kr/mobile/article.html?no=553375|arkivju-data=9 June 2023|data-aċċess=9 June 2023}}</ref> Edukazzjoni speċjali hija pprovduta wkoll f'xi skejjel regolari, eż., l-Iskola Medja Suwonbuk ( {{Nowrap|37 Gwanggyosan-ro,}} Yeonghwa-dong). <ref name="SuwonbukSpecial">{{Ċita web|url=https://suwonbuk-m.goesw.kr/subList/20000011714|sit=Suwonbuk Middle School|lingwa=ko|skript-titlu=ko:특수학급연혁|titlu-traduzzjoni=Special Education History|data-aċċess=25 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220816154644/https://suwonbuk-m.goesw.kr/subList/20000011714|arkivju-data=16 August 2022}}</ref> Hemm ukoll ċentru għat-tagħlim tul il-ħajja fl-Iskola Sekondarja Kyemyung ( {{Nowrap|88 Jangan-ro 496 beon-gil,}} Imok-dong), <ref name="KyemyungGyeongginambu">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Hyesuk|data=24 July 2023|skript-titlu=ko:계명고 정규졸업장 받는 '성인반' 운영 중|titlu-traduzzjoni=Adult High School Diploma Classes Running at Kyemyung High School|url=https://gyeongginambu.com/article-el20230724-3/|pubblikazzjoni=Kyunggi Nambu News|lingwa=ko|data-aċċess=26 January 2024}}</ref> u hemm żewġ skejjel internazzjonali fil-belt: l-Iskola Internazzjonali Gyeonggi Suwon <ref name="GSISISIK">{{Ċita web|url=https://internationalschoolsinkorea.com/gyeonggi-suwon-international-school/|titlu=Gyeonggi Suwon International School|sit=International Schools in Korea|lingwa=en|data-aċċess=31 January 2024}}</ref> u l-Iskola Internazzjonali Ċiniża Suwon ( 수원화교중정소학교 ). <ref name="SCISISI">{{Ċita web|url=http://www.isi.go.kr/schoolInfo/SinfoView.do?schoolType=ST01&schoolId=38|titlu=Suwon Chinese International School|pubblikatur=International School Information, Korean Government|lingwa=en|data-aċċess=7 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160330171654/http://www.isi.go.kr/schoolInfo/SinfoView.do?schoolType=ST01&schoolId=38|arkivju-data=30 March 2016}}</ref> == Ekonomija == [[Stampa:Samsung Digital Complex, Suwon - panoramio.jpg|daqsminuri|Kumpless Diġitali Samsung]] L-akbar impjegatur f'Suwon huwa Samsung Electronics, li twaqqfet fil-belt fl-1969. Il-kwartieri ġenerali tagħha għadhom f'Suwon, u llum jinsabu flimkien mal-kumpless kbir ta' Riċerka u Żvilupp tal-kumpanija f'Maetan-dong. Il-preżenza ta' Samsung fil-belt tista' tidher permezz tal-isponsorizzazzjoni tagħha ta' timijiet sportivi lokali bħas-Suwon Samsung Bluewings Football Club <ref name="BluewingsHistory">{{Ċita web|url=https://www.bluewings.kr/club/history|sit=Suwon Samsung Bluewings|lingwa=ko|skript-titlu=ko:연혁|titlu-traduzzjoni=History of Bluewings|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> u tnejn mill-eqdem timijiet domestiċi tal-basketball—Samsung Thunders u Samsung Life Blueminx—li t-tnejn minn dakinhar telqu minn Suwon. <ref name="ThundersMoveChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Changho|data=3 May 2001|skript-titlu=ko:삼성 연고지 서울 이전|titlu-traduzzjoni=Relocating to Samsung's Seoul Home|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2001/05/03/2001050370191.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Chosun Ilbo|The Chosun Daily]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2001/05/03/2001050370191.html|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="ThundersMoveKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Hwang|isem=Seonhak|data=2 June 2001|skript-titlu=ko:프로농구 삼성-SK 서울에 공동 연고지|titlu-traduzzjoni=Professional Basketball Teams Samsung and SK to Move to Joint Location in Seoul|url=https://www.kyeonggi.com/article/200106020075743|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622155406/https://www.kyeonggi.com/article/200106020075743|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="SamsungLifeMoveChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Kang|isem=Hocheol|data=22 June 2005|skript-titlu=ko:여자농구 '틈새 공략'|titlu-traduzzjoni=Women's Basketball in 'Niche Attack'|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2005/06/22/2005062270117.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Chosun Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622155403/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2005/06/22/2005062270117.html|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="SamsungLifeMoveKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Woo|isem=Seung-o|data=22 June 2005|skript-titlu=ko:여 프로농구 삼성생명 "이젠 용인시민 위해 뛰어요"|titlu-traduzzjoni=Female Professional Basketball Samsung Life: "Now I'm Running for the People of Yongin"|url=https://www.kyeonggi.com/article/200506220006990|url-status=live|pubblikazzjoni=The Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.kyeonggi.com/article/200506220006990|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Kumpaniji ewlenin oħra f'Suwon jinkludu SK Chemical, <ref name="SKC">{{Ċita aħbar|titlu=SKC Co. Ltd|url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/kr/xkrx/011790|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Wall Street Journal]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.wsj.com/market-data/quotes/kr/xkrx/011790|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Samsung SDI, <ref name="SDIBusinessKorea">{{Ċita aħbar|kunjom=Choi|isem=Jasmine|data=31 January 2024|titlu=Samsung SDI Begins Full-scale Shipment of 'Dream Battery' Solid-state Batteries|url=https://www.businesskorea.co.kr/news/articleView.html?idxno=210539|pubblikazzjoni=Business Korea|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> u Samsung Electro-Mechanics . <ref name="SamsungElectroMechanicsForbes">{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/companies/samsung-electro-mechanics/?sh=788acc0146cd|titlu=Samsung Electro-Mechanics|data=8 June 2023|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> === Elettronika Samsung === Fl-1 ta’ Settembru, 1973, Samsung Electronics ittrasferiet il-kwartieri ġenerali tagħha minn Euljiro, f’[[Seoul]], għal Suwon. Dan sar bil-għan li jiġi stabbilit proċess ta’ manifattura ta’ komponenti elettroniċi b’kollaborazzjoni mal-kumpanija Ġappuniża SANYO Electric Co., Ltd. B’riżultat ta’ dan, l-istatus tal-belt ta’ Suwon tjieb hekk kif kibret Samsung Electronics. == Punti ta' Referenza == === Fortizza ta' Hwaseong === [[Stampa:Hwaseong Fortress (175432293).jpeg|nofs|daqsminuri|Fortizza ta' Hwaseong]] [[Fortizza ta' Hwaseong|Il-Fortizza ta' Hwaseong]], mibnija taħt l-ordnijiet tar-Re Jeongjo fl-1796, hija elenkata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. <ref name="UNESCO" /> Il-belt kollha kienet imdawra bis-swar tal-fortizza, <ref name="HwaseongKOCIS">{{Ċita web|url=https://www.kocis.go.kr/eng/fpcBoard/view.do?seq=1042416&page=8|titlu=Adventure in Suwon Hwaseong Fortress|data=23 August 2022|sit=Korean Cultural and Information Service|lingwa=en|data-aċċess=30 January 2024}}</ref> iżda Suwon ilha li espandiet ferm lil hinn minn din il-konfini. Hemm erba’ bibien ewlenin fil-ħitan, <ref name="UNESCO" /> u l-Palazz Haenggung jinsab fiċ-ċentru tal-fortizza. <ref name="HaenggungLocationSWCF">{{Ċita web|url=https://www.swcf.or.kr/english/?p=35|titlu=Hwaseong Haenggung: Introduction|sit=Suwon Cultural Foundation|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Hwaseong inbniet taħt il-gwida tal-filosfu Chŏng Yagyong . <ref name="UNESCO" /> Il-ħaddiema tħallsu għax-xogħol tagħhom għal waħda mill-ewwel drabi fl-istorja tal-Korea, għax ix-xogħol corvée kien komuni qabel. <ref name="PaidLabor">{{Ċita teżi|doi=10.14288/1.0103420|url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/24/items/1.0103420}}</ref> Id-dettalji tal-kostruzzjoni ġew irreġistrati bir-reqqa fit-test ''Hwaseong Seongyeok Uigwe'' ( 화성 성역 의궤 ). <ref name="Uigwe">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Pölking |first=Florian |date=2017 |title=The Status of the Hwaseong seongyeon uigwe in the History of Architectural Knowledge: Documentation, Innovation, Tradition |url=https://kiss.kstudy.com/Detail/Ar?key=3712484 |url-status=live |journal=The Korean Journal for the History of Science |volume=39 |issue=2 |pages=257–291 |doi=10.36092/KJHS.2017.39.2.257 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516131529/https://kiss.kstudy.com/Detail/Ar?key=3712484 |archive-date=16 May 2023 |access-date=16 May 2023}}</ref> Dan id-dokument kien imprezzabbli wara l-Gwerra Koreana: l-isforzi ta’ rikostruzzjoni mill-1964 sal-lum iddependu ħafna fuq dan. <ref name="UNESCO" /> === Hyanggyo === [[Stampa:Myeongnyundang rear, Suwon Hyanggyo.jpg|nofs|daqsminuri|Hyanggyo]] Suwon Hyanggyo (수원향교; 水原鄕校) kienet skola mmexxija mill-gvern u ċentru għaċ-ċerimonji Konfuċjani matul il-perjodi Goryeo u Joseon. Matul id-Dinastija Joseon, din kienet l-akbar u l-eqdem skola statali fil-Provinċja ta’ Gyeonggi. L-iskola nbniet oriġinarjament fl-1291 ħdejn Hwasan, f’Wau-ri, Hwaseong-gun. Hija ġiet trasferita fil-post fejn tinsab illum, f’107–9 Hyanggyo-ro, Gyo-dong, għall-ħabta tal-1795, meta nbniet il-Fortizza ta’ Hwaseong. L-iskola fiha tavli kommemorattivi ddedikati lil Konfuċju, Mencju, u 25 figura Koreana ta’ importanza għall-Konfuċjaniżmu. Hija miftuħa għall-pubbliku matul il-ġimgħa, mid-9:00 a.m. sal-5:00 p.m., iżda tibqa’ magħluqa fi tmiem il-ġimgħa. === Bugugwon === Bugugwon (부국원), li nbena qabel l-1923, huwa ċentru kulturali li jinsab fi 130 Hyanggyo-ro, Gyo-dong. M'hemm l-ebda rekord tal-kostruzzjoni ta' dan il-bini, li jkopri erja ta' 85.95 m², iżda fl-1923 ġew ippubblikati ritratti ta' barra tiegħu. Taħt il-ħakma Ġappuniża, il-bini serva bħala l-kwartieri ġenerali ta' Bugugwon Co., Ltd., kumpanija li kienet tbigħ prodotti agrikoli, bħal fertilizzanti. Wara l-ħelsien, bejn l-1952 u l-1956, il-bini laqa' fih temporanjament il-Qorti ta' Suwon u l-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku. Mill-1957 sal-1960, intuża bħala l-Uffiċċju ta' Appoġġ għall-Edukazzjoni tal-Belt ta' Suwon, u fl-1974, il-Partit Repubblikan użah bħala l-bażi tiegħu għall-Provinċja ta' Gyeonggi. Fl-1979, il-Fondazzjoni tal-Arti ta' Suwon stabbiliet il-kwartieri tagħha hawnhekk, u fl-1981 il-post inbidel fi klinika tal-mediċina interna. Mill-2018 'l hawn, il-bini jservi bħala spazju kulturali pubbliku. === Sala Memorjali ta' Adams === {{Interlanguage link|Adams Memorial Hall|ko|아담스기념관}} serva bħala punt ċentrali għall- [[Korean independence movement|moviment tal-indipendenza]] . Il-bini nbena fl-1923 taħt il-Pastor [[William Noble (missionary)|William Noble]] b'finanzjament minn diversi sorsi, inkluż knisja fl-Istati Uniti, il-Knisja ta' Suwon Jongno, u residenti. Hawnhekk, attivisti tal-indipendenza inklużi Park {{Nowrap|Seon-tae}} u Lee {{Nowrap|Deuk-su}} ltaqgħu kull ġimgħa biex jiddiskutu l-attivitajiet tagħhom. <ref name="Adams">{{Ċita web|url=http://english.cha.go.kr/chaen/search/selectGeneralSearchDetail.do;jsessionid=Yddw2s1JO5JSxcZ3EawwNhOavepegyexME3qxLEDxx8MAkMtxKkZSH6gKcX11m4Q.cha-was01_servlet_engine4?mn=EN_02_02&sCcebKdcd=23&ccebAsno=01750000&sCcebCtcd=31&pageIndex=444|titlu=Adams Memorial Hall|sit=[[Cultural Heritage Administration]]|lingwa=en|data-aċċess=9 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230928170905/https://english.cha.go.kr/chaen/search/selectGeneralSearchDetail.do?mn=EN_02_02&sCcebKdcd=23&ccebAsno=01750000&sCcebCtcd=31&pageIndex=444|arkivju-data=28 September 2023}}</ref> === L-isport === L-Istadju tat-Tazza tad-Dinja ta' Suwon inbena għat- [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2002|Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2002]] . <ref name="WCStadium">{{Ċita ktieb|kunjom=Haruo|isem=Nogawa|kunjom2=Toshio|isem2=Mamiya|data=25 April 2002|kapitlu=Chapter 11: Building mega-events—Critical reflections on the 2002 World Cup infrastructure|editur-kunjom1=Horne|editur-isem1=John|editur-kunjom2=Manzenreiter|editur-isem2=Wolfram|titlu=Japan, Korea and the 2002 World Cup|post=London|pubblikatur=Routledge|paġni=|isbn=978-0-203-60337-6}}</ref> Illum, hija d-dar tat-tim tat-tieni diviżjoni tal-K League 2, Suwon Samsung Bluewings . Ir-rivali tagħhom tal-belt Suwon FC għandhom ukoll tim tal-irġiel fil-K League 2, filwaqt li Suwon FC Women jilagħbu fil- WK League . Iż-żewġ timijiet ta’ Suwon FC jilagħbu logħbiet f’darhom fil -Kumpless Sportiv ta’ Suwon . <ref name="SuwonFCGroundKLeagueUnited">{{Ċita web|url=https://www.kleagueunited.com/2023/03/groundhoppers-guide-to-suwon-sports.html|titlu=Groundhopper's guide to..... Suwon Sports Complex|isem=Andrew|awtur=Farrell|data=14 March 2023|sit=K League United|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> <ref name="SuwonFCWomenChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Gaeul|data=21 December 2023|skript-titlu=ko:수원월드컵경기장, 수원FC-수원 삼성 '한 지붕 두 가족' 공존할까|titlu-traduzzjoni=Suwon World Cup Stadium: Will Suwon FC and Suwon Samsung Coexist as 'Two Families Under One Roof'?|url=https://www.chosun.com/sports/football/2023/12/21/PPV5UZC5CHDDTOLDNAKNTAXD2Y/|pubblikazzjoni=Chosun Daily|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> [[Stampa:KT Wiz insignia.svg|daqsminuri|123x123px|Badge tal-KT Wiz]] Mill-2013, Suwon kienet id-dar tat-tim tal-baseball professjonali KT Wiz . It-tim lagħab fl-Università ta' Sungkyunkwan sakemm tlesta r-ristrutturar tal-Istadju tal-Baseball ta' Suwon fil-ħin biex telgħu fil- Lega KBO fl-2015. <ref name="KTWizSKKUSBS">{{Ċita aħbar|kunjom=Jeong|isem=Jingu|data=10 April 2014|skript-titlu=ko:KT 위즈, 화장실이 필요해|titlu-traduzzjoni=KT Wiz Needs a Lavatory|url=https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1002337761|url-status=live|pubblikazzjoni=SBS News|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230623161225/https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1002337761|arkivju-data=23 June 2023|data-aċċess=24 June 2023}}</ref> L-istadju qabel kien id-dar tal- Hyundai Unicorns, li fallew wara l-istaġun tal-2007. <ref name="Unicorns KoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Tong-hyung|data=7 October 2007|titlu=Unicorns play last game|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/sports/2023/06/600_11474.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Times]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622130756/https://www.koreatimes.co.kr/www/sports/2023/06/600_11474.html|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=22 June 2023}}</ref> Tnejn mill-eqdem timijiet tal-Korean Basketball League u tan-Nisa Korean Basketball League, Samsung Thunders u Samsung Life Blueminx rispettivament, kienu bbażati f'Suwon. Samsung Thunders irrilokaw lejn Jamsil Arena f'Seoul fl-2001 <ref name="ThundersMoveChosun" /> <ref name="ThundersMoveKyeonggi" /> filwaqt li Samsung Life iċċaqalqu lejn Yongin fl-2005. <ref name="SamsungLifeMoveChosun" /> <ref name="SamsungLifeMoveKyeonggi" /> Il-basketball tal-irġiel tal-ogħla livell irritorna lejn Suwon fl-2021, meta KT Sonicboom irriloka minn Busan għas-Suwon KT Sonicboom Arena (li qabel kienet magħrufa bħala Seosuwon Chilbo Gymnasium). <ref name="SonicBoomBusanSuwon">{{Ċita aħbar|data=8 June 2021|skript-titlu=ko:부산 KT 프로농구단은 없습니다, 앞으로는 수원 KT입니다|titlu-traduzzjoni=Professional Basketball Team Busan KT Ceases to Exist: Now Known as Suwon KT|url=https://www.joongang.co.kr/article/24077366|pubblikazzjoni=[[JoongAng Ilbo]]|lingwa=ko|data-aċċess=19 October 2023}}</ref> Il -Ġinnasju ta' Suwon b'kapaċità ta' 5,145 huwa d-dar tat-timijiet tal-volleyball tal-V-League tal-irġiel u tan-nisa Suwon KEPCO Vixtorm u Suwon Hyundai Engineering &amp;amp; Construction Hillstate rispettivament. <ref name="VolleyballVolleybox">{{Ċita web|url=https://volleybox.net/suwon-gymnasium-a453/clubs|titlu=Suwon Gymnasium|sit=Volleybox|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Dan il-ġinnasju organizza l- avvenimenti tal-handball fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1988 . Ospitat ukoll il-handball u t-tennis tal-mejda fil-Logħob Asjatiċi tal-2014 <ref name="AsianGames">{{Ċita aħbar|data=8 September 2014|titlu=FACTBOX-Factbox on sports at the 2014 Asian Games in Incheon|url=https://www.reuters.com/article/games-asian-idUKL1N0QX0F020140908|url-status=live|pubblikazzjoni=Reuters|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230429153747/https://www.reuters.com/article/games-asian-idUKL1N0QX0F020140908|arkivju-data=29 April 2023|data-aċċess=30 April 2023}}</ref> u ospitat it-Tazza tad-Dinja tal-Judo tal-2010. <ref name="Judo2010IJF">{{Ċita web|url=https://www.ijf.org/competition/1016|titlu=World Cup Suwon 2010|sit=International Judo Federation|lingwa=en|data-aċċess=14 January 2024}}</ref> <ref name="Judo2010BBC">{{Ċita aħbar|kunjom=|isem=|data=3 December 2010|titlu=Silver for Briton Gemma Howell at Korea World Cup|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/judo/9256362.stm|pubblikazzjoni=BBC Sport|lingwa=en|data-aċċess=14 January 2024}}</ref> <ref name="Judo2010KBS">{{Ċita aħbar|kunjom=|isem=|data=3 December 2010|skript-titlu=ko:왕기춘, 월드컵 우승 '런던 가자!'|titlu-traduzzjoni=World Cup Winner Wang Ki-Chun, Let's Go to London!|url=https://news.kbs.co.kr/news/mobile/view/view.do?ncd=2204189|pubblikazzjoni=[[KBS News]]|lingwa=ko|data-aċċess=18 January 2024}}</ref> === Midja === Il-gazzetti bbażati f'Suwon jinkludu l-Kyeonggi Ilbo ( 경기일보 ) fid-Distrett ta' Jangan, u l-Kyeongin Ilbo ( 경인일보 ) u Suwon Daily ( 수원일보 ) fid-Distrett ta' Paldal. <ref name="NewspapersIMN">{{Ċita web|url=https://www.4imn.com/kr/|titlu=Top newspapers in Korea|isem=|awtur=|data=|sit=4 International Media and Newspapers|lingwa=en|data-aċċess=22 January 2024}}</ref> [[Stampa:Starfield Suwon.jpg|daqsminuri|294x294px|Starfield]] Ix-xandar nazzjonali KBS għandu studio tad-drama u sala tal-arti f'Ingye-dong, fid-Distrett ta' Yeongtong. Dawn huma miftuħa għal żjarat b'appuntament. <ref name="KBS">{{Ċita web|url=https://office.kbs.co.kr/suwon/|sit=[[Korean Broadcasting System]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:KBS 수원센터|titlu-traduzzjoni=KBS Suwon Centre|data-aċċess=5 July 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230705131053/https://office.kbs.co.kr/suwon/|arkivju-data=5 July 2023}}</ref> === Bejgħ bl-imnut === Hemm diversi ċentri kummerċjali ewlenin madwar Suwon, eż. AK Plaza u Lotte Mall fl-Istazzjon ta' Suwon, u Avenue France <ref name="AvenueFranceDonga">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Haesik|data=27 April 2020|skript-titlu=ko:광교 아브뉴프랑, 오픈 5주년 감사 이벤트|titlu-traduzzjoni=Five-Year Anniversary Event at Avenue France, Gwanggyo|url=https://www.donga.com/news/Society/article/all/20200427/100817484/2|pubblikazzjoni=[[The Dong-A Ilbo]]|lingwa=ko|data-aċċess=29 January 2024}}</ref> u Alleyway f'Gwanggyo. <ref name="AlleywaySeoulEconomic">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Seonggyu|data=1 May 2019|skript-titlu=ko:'앨리웨이 광교' 그랜드 오픈|titlu-traduzzjoni=Grand Opening of Alleyway, Gwanggyo|url=https://www.sedaily.com/NewsView/1VIZ1KPLK4|pubblikazzjoni=Seoul Economic|lingwa=ko|data-aċċess=29 January 2024}}</ref> Ċentru kbir ieħor, Starfield —li jinkorpora l-librerija tiegħu stess u ċinema Megabox—fetaħ ħdejn l-Istazzjon ta' Hwaseo f'Jannar 2024. <ref name="StarfieldJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Seo|isem=Ji-eun|data=24 January 2024|titlu=From a sky-high library to luxury fitness, Starfield Suwon beckons youthful explorers|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-01-24/business/industry/From-a-skyhigh-library-to-luxury-fitness-Starfield-Suwon-beckons-youthful-explorers/1966031|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=en|data-aċċess=25 January 2024}}</ref> Dan il-mall jimmira lejn klijenti iżgħar, u jinkorpora ħwienet pop-up. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=CHae Hyun|data=31 March 2024|titlu=Suwon Starfield targets Gen MZ|url=http://www.dailyimpact.co.kr/news/articleView.html?idxno=110738|pubblikatur=HoyeongLee}}</ref> L-ewwel pop-up għal-logħba popolari 'Brawl Stars' saret hawn. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Juhwan|data=January 23, 2024|titlu=슈퍼셀, 스타필드 수원서 '브롤스타즈' 체험 공간 운영|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20240123045900017|pubblikazzjoni=스타필드 수원, 전면에 게임 '브롤스타즈' 내세웠다|aġenzija=[[Yonhap News Agency]]|data-aċċess=14 January 2025}}</ref> Il-ħanut ta’ skont stil maħżen ‘Traders’ jinsab fil-kantina. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Chae Hyun|data=31 March 2024|titlu=Traders in Suwon Starfield|url=https://www.donga.com/news/Economy/article/all/20231220/122714168/1|pubblikatur=Yoon Uyeol}}</ref> == Trasport == [[Stampa:Korail-Bundang-line-K245-Suwon-station-platform-20181127-112558.jpg|nofs|daqsminuri|Waħda mill-pjattaformi tas-[[subway ta' Suwon]]]] L-Istazzjon ta' Suwon huwa servut minn KTX u ferroviji oħra fuq il- Linja Gyeongbu, li tgħaqqad [[Seoul]] ma' [[Busan]] . <ref name="SuwonStationKTXKoreaTrains">{{Ċita web|url=https://www.koreatrains.com/suwon-busan-train-timetable.html|titlu=Suwon to Busan High-Speed Train|sit=Korea Trains|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Mill-1930 sal-1972, il- Linja Suryeo qabbdet ukoll lil Suwon ma’ Yeoju, <ref name="SuryeoSuinHistory">{{Ċita web|url=https://ggc.ggcf.kr/en/p/5ae74c6c0d91881721825010|titlu=Suwon: The past and present of Suwon Station (1)|isem=Ho-jin|awtur=Choi|sit=Gyeonggi Culture|lingwa=en|data-aċċess=27 January 2024}}</ref> u mill-1937 sal-1996, il -Linja Suin kienet għaddejja minn Suwon sa Incheon. <ref name="SuryeoSuinHistory" /> Il-Linja Suin minn dakinhar ġiet rikostruwita bħala parti mill- Metro ta' Seoul . <ref name="SuryeoSuinHistory" /> <ref name="SuinCompletion">{{Ċita web|url=https://www.railjournal.com/passenger/metros/final-phase-of-koreas-suin-line-complete/|titlu=Final phase of Korea's Suin Line complete|isem=David|awtur=Burroughs|data=15 September 2020|sit=International Railway Journal|pubblikatur=Simmons-Boardman Publishing|data-aċċess=23 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622003448/https://www.railjournal.com/passenger/metros/final-phase-of-koreas-suin-line-complete/|arkivju-data=22 June 2023}}</ref> Illum, tliet linji tal-Metro ta' Seoul (14-il stazzjon) iservu lil Suwon, <ref name="MetroStationsCityCouncil">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/deptHome/dep_traffic/traffic01/traffic01_03.jsp|sit=Suwon City Council|skript-titlu=ko:철도네트워크|titlu-traduzzjoni=Railway Network|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u hemm pjanijiet għall-espansjoni tan-netwerk. Il-kostruzzjoni ta' estensjoni tal-Linja Sinbundang għal Homaesil hija skedata li tibda fl-2024. <ref name="Sinbundang2024">{{Ċita aħbar|kunjom=Kang|isem=Gapsaeng|data=28 December 2021|skript-titlu=ko:신분당선 광교~호매실 연장선 기본계획 확정...2024년초 착공|titlu-traduzzjoni=Shinbundang Line Gwanggyo–Homaesil Extension Finalised: Construction to Start in Early 2024|url=https://www.joongang.co.kr/article/25036133|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529142736/https://www.joongang.co.kr/article/25036133|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 May 2023}}</ref> Linja oħra ppjanata—il- Linja Dongtan–Indeogwon —għandha toħloq diversi stazzjonijiet ġodda f’Suwon, iżda dan ġie ttardjat, u dan wassal biex il-bliet affettwati jitolbu azzjoni urġenti. <ref name="DongtanIndeogwonDelay">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Seonsik|data=1 March 2023|skript-titlu=ko:동탄인덕원 복선전철 건설사업 조기 착공해야|titlu-traduzzjoni=Dongtan–Indeokwon Double-Track Subway Construction Must Begin Promptly|url=https://www.jeonmae.co.kr/news/articleView.html?idxno=943403|url-status=live|pubblikazzjoni=Jeonguk Mail Sinmun|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529142736/https://www.jeonmae.co.kr/news/articleView.html?idxno=943403|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 May 2023}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ class="nowrap" |Stazzjonijiet tal-metro ta' Suwon ! scope="col" |Linja ! scope="col" |Stazzjonijiet |- | rowspan="4" |Linja 1 |Sungkyunkwan University (성균관대)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Hwaseo (화서)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon (수원)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Seryu (세류)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- | rowspan="2" |Linja Shinbundang |Gwanggyo Jungang (광교중앙)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Gwanggyo (광교)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- | rowspan="9" |Linja Suin-Bundang |Cheongmyeong (청명)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Yeongtong (영통)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Mangpo (망포)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Maetan-Gwonseon (매탄권성)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon Hall (수원시청)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Maegyo (매교)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon (수원)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Gosaek (고색)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Omokcheon (오목천)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |} Suwon hija servuta wkoll minn żewġ terminals tal-karozzi tal-linja interurbani b'konnessjonijiet madwar il-pajjiż: it-Terminal tal-Karozzi tal-Linja ta' Suwon ħdejn l-Istazzjon ta' Seryu, <ref name="SuwonTerminal">{{Ċita web|url=http://www.buspia.co.kr/m/suwon/index.php|titlu=Suwon Bus Terminal|sit=Buspia|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u t-Terminal tal-Karozzi tal-Linja ta' West Suwon f'Guun-dong. <ref name="WestSuwonTerminal">{{Ċita web|url=http://www.seosuwonterminal.co.kr|titlu=SeoSuwon Bus Terminal|sit=Seosuwon Terminal|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Madankollu, l-għadd ta’ passiġġieri fit-terminal tal-karozzi tal-linja qed jonqos. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Gyeongtae|data=6 May 2023|skript-titlu=ko:경기도 버스터미널 이용객 '반토막'…노선도 172개 사라졌다|titlu-traduzzjoni=Gyeonggi-do Bus Terminal Users 'Halve': 172 Routes Disappear|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20230504082300061|pubblikazzjoni=[[Yonhap News Agency]]|lingwa=ko}}</ref> Suwon hija konnessa wkoll ma' Seoul u bliet oħra fil-qrib permezz ta' karozzi tal-linja tal-belt u espressi b'punti tat-tluq madwar il-belt. <ref name="GyeonggiBuses">{{Ċita web|url=https://www.gbis.go.kr/gbis2014/eng/main/index.jsp|titlu=Gyeonggi Bus Information|sit=Gyeonggi Bus|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Fl-2017, infetaħ sett ġdid ta' waqfiet tal-karozzi tal-linja fiċ-Ċentru tat-Trasferiment tal-Istazzjon ta' Suwon. Dan inbena biex itaffi l-pressjoni fuq l-istands eżistenti tal-karozzi tal-linja u tat-taxis tul il-linji. <ref name="SuwonStationTransferCenter">{{Ċita web|url=https://kojects.com/2017/06/26/suwon-station-transfer-center/|titlu=Transfer hub opens at Suwon Station including new bus interchange|isem=Andy|awtur=Tebay|data=26 June 2017|lingwa=en|data-aċċess=7 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230508135537/https://kojects.com/2017/06/26/suwon-station-transfer-center/|arkivju-data=May 8, 2023}}</ref> Ċentru ta' trasferiment ieħor huwa inkorporat fl-Istazzjon ta' Gwanggyo Jungang; dan huwa taħt l-art, u l-istands tal-karozzi tal-linja għandhom bibien bi xbieki. <ref name="UndergroundBusStation">{{Ċita web|url=https://kojects.com/2016/05/16/underground-bus-station-future-transit/|titlu=Underground Bus Station, Future of Bus Transit?|awtur=Nikola|data=19 February 2016|lingwa=en|data-aċċess=7 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230508091325/https://kojects.com/2016/05/16/underground-bus-station-future-transit/|arkivju-data=8 May 2023}}</ref> Suwon investiet ħafna f'karozzi tal-linja elettriċi—fl-2019, bniet l-akbar stazzjon tal-iċċarġjar tal-karozzi tal-linja fil-pajjiż f'46 {{Nowrap|46 Gyeongsu-daero 1220beon-gil,}} Pajang-dong. <ref name="BusCharging">{{Ċita aħbar|kunjom=Hong|isem=Yongdeok|data=10 December 2019|titlu=Suwon builds S. Korea's largest electric bus charging station|url=https://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_business/920309.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Hankyoreh]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230623002918/https://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_business/920309.html|arkivju-data=23 June 2023|data-aċċess=23 June 2023}}</ref> Suwon hija servuta minn diversi awtostradi. L- Awtostrada Yeongdong (50) tgħaddi mill-belt, b'żewġ ħruġiet fil-limiti tal-belt: Suwon tat-Tramuntana u Suwon tal-Lvant. <ref>{{Ċita web|url=https://www.molit.go.kr/USR/I0204/m_45/dtl.jsp?gubun=&search=&search_dept_id=&search_dept_nm=&old_search_dept_nm=&psize=5&search_regdate_s=&search_regdate_e=&srch_usr_nm=&srch_usr_num=&srch_usr_year=&srch_usr_titl=Y&srch_usr_ctnt=&lcmspage=1963&idx=5794|data=16 October 2009|sit=Ministry of Transport|skript-titlu=ko:영동고속도로 북수원IC~동수원IC부가차로설치공사 도로구역결정 고시|titlu-traduzzjoni=Announcement of Additional Lane Construction for Yeongdong Expressway Between North Suwon IC and East Suwon IC|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Il-ħruġ ta' Gwanggyo Sanghyeon fuq l- Awtostrada Express Yongin–Seoul (171) jinsab fuq il-fruntiera ta' Suwon ma' Yongin, <ref name="SanghyeonIC">{{Ċita web|url=http://www.suwonbeltway.co.kr/sub1_2|sit=Suwon Ring Road Corporation|skript-titlu=ko:도로이용안내 / IC 이용안내|titlu-traduzzjoni=Road and IC Usage Information|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u l- Awtostrada Express Pyeongtaek–Paju (17) għandha wkoll ħruġ f'Suwon (Geumgok). <ref name="GeumgokIC">{{Ċita web|url=https://www.ksroad.co.kr/page/bbs/board.php?bo_table=cszone_notice&wr_id=25|data=30 May 2023|sit=Kyunggi South Road Co. Ltd.|skript-titlu=ko:하행 금곡IC 전 차로 차단 및 노면 긴급 보수 공사 안내(당수동 LH 굴착공사)|titlu-traduzzjoni=Information on Blocking All Lanes of Southbound Geumgok IC and Emergency Roadworks (Dangsu-dong LH excavation work)|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Il-ħruġ ta' Suwon tal- Gyeongbu Expressway (1) ingħata l-isem ġdid ''ta' Suwon Singal'' fl-2014 biex jirrifletti l-post attwali tiegħu f'Singal fil-Yongin fil-qrib. <ref name="SuwonSingal">{{Ċita aħbar|kunjom=Kwon|isem=Hyeokjun|data=22 April 2015|skript-titlu=ko:수원신갈IC 시설물 교체공사 완료|titlu-traduzzjoni=Suwon Singal IC Facility Replacement Work Completed|url=https://www.kyeonggi.com/article/201504220645359|pubblikazzjoni=Kyeonggi Ilbo|lingwa=ko|data-aċċess=26 January 2024}}</ref> Suwon investiet fit-trasport ekoloġiku. <ref name="EcocapitalKoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Bak|isem=Se-hwan|data=1 February 2018|titlu=Suwon seeks to become Korea's 'eco-capital': Environmental activist-turned-mayor sets new examples of how green policies revitalize cities|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20180131000765|pubblikazzjoni=[[The Korea Herald]]|lingwa=en|data-aċċess=2 February 2024}}</ref> Il-belt kienet l-ewwel post fil-Korea li introduċiet roti pubbliċi mingħajr dock. <ref name="Dockless">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Sukhee |last2=Oh |first2=Sei-Chang |last3=Choi |first3=Keechoo |date=30 April 2019 |title=Bilantravel pattern analysis for station bike sharing system in Suwon |url=https://www.jkst.or.kr/articles/xml/ZPJ9/ |url-status=live |journal=Journal of Korean Society of Transportation |language=ko |volume=37 |issue=2 |pages=110–123 |doi=10.7470/jkst.2019.37.2.110 |s2cid=210784252 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717034557/https://www.jkst.or.kr/articles/xml/ZPJ9/ |archive-date=17 July 2023 |access-date=28 June 2023 |doi-access=free}}</ref> L-ivvjaġġar ta' Suwon bir-rota huwa faċilitat minn bosta mogħdijiet għar-roti ħdejn ix-xmajjar li jaqsmu l-belt. Fl-2013, Suwon ospitat il-Festival Dinji tal -EcoMobility . Għal xahar, it-toroq f'Haenggung-dong ingħalqu għall-karozzi bħala esperiment mingħajr karozzi. Ir-residenti użaw vetturi mhux motorizzati pprovduti mill-organizzaturi tal-festival. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Strother|isem=Jason|data=30 September 2013|titlu=Locals applaud car-free month in Korean city|url=https://www.dw.com/en/locals-applaud-car-free-month-in-korean-city/a-17124711|url-status=live|pubblikazzjoni=Deutsche Welle|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131101184848/http://www.dw.de/locals-applaud-car-free-month-in-korean-city/a-17124711|arkivju-data=1 November 2013|data-aċċess=7 June 2023}}</ref> L-esperiment ma kienx mingħajr oppożizzjoni. <ref name="EcomobilityOppositionJournal">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Suk-Hui |last2=Lee |first2=Seung-Gyu |year=2014 |title=An Analysis of Residential Satisfaction at The Ecomobility World Festival 2013 Suwon |url=https://koreascience.kr/article/JAKO201413361962659.page |journal=Transportation Technology and Policy |language=ko |volume=11 |issue=4 |pages=64–72 |access-date=2 February 2024}}</ref> == Militari == Il-Bażi tal-Ajru ta’ Suwon, f’Jangji-dong (Distrett ta’ Gwonseon), intużat mill-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti matul il-Gwerra Koreana; kienet proprju hawnhekk li seħħ l-ewwel ġlied bl-ajru ta’ dak il-kunflitt. Illum, il-bażi taqa’ taħt il-ġurisdizzjoni tal-Forza tal-Ajru tar-Repubblika tal-Korea, għalkemm l-amministrazzjoni u l-manutenzjoni tagħha għadhom f’idejn il-militar Amerikan. Il-militar Amerikan jieħu ħsieb ukoll is-“sit Madison” — unità żgħira tas-sinjali li tinsab fuq Gwanggyosan, fejn hemm ukoll pjattaforma għall-inżul tal-ħelikopters. == Nies notevoli == * Suwon kien il-post fejn twieled {{Interlanguage link|Choi Ru-baek|ko|최루백}} (?–1205), magħruf għall-pjetà filjali tiegħu, <ref name="NotablePeopleHistorical" /> <ref name="ChoiRubaelKorEncyc">{{Ċita web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0057241|sit=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|pubblikatur=[[National Institute of Korean History]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:고려 전기에, 기거사인, 한림학사 등을 역임한 문신.|titlu-traduzzjoni=Civil Servant Who Served as Gigeosain and Hallimhaksa During the Early Goryeo Period|data-aċċess=28 October 2023}}</ref> u ta' martu nobbli Yŏm Kyŏng-ae ( 염경애 (1100–1146). <ref name="YeomGyeongae">{{Ċita web|url=http://contents.history.go.kr/front/hm/view.do?levelId=hm_064_0040|sit=History Net|pubblikatur=[[National Institute of Korean History]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:염경애 묘지|titlu-traduzzjoni=Tomb of Yeom Gyeongae|data-aċċess=28 October 2023}}</ref> * Suwon kienet id-dar ta' {{Interlanguage link|Yi Ko|ko|이고 ({{Korean|hangul=여말선초|labels=no}})}} (1341–1420), suġġett ta' Goryeo li kien kontra Joseon. <ref name="NotablePeopleHistorical">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-11.jsp|sit=Suwon City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:수원의 인물|titlu-traduzzjoni=People from Suwon|data-aċċess=3 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230602171530/https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-11.jsp|arkivju-data=2 June 2023}}</ref> * L-istudjuż eminenti ta' Silhak u l-pijunier agrikolu {{Interlanguage link|Woo Ha-yŏng|ko|우하영}} (1741–1812) twieled f'Suwon. <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * {{Interlanguage link|Kim Sehwan|ko|김세환 (1889년)}} (1889–1945), attivist għall-indipendenza matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * {{Interlanguage link|Kim Hyanghwa|ko|김향화}} (1897–?), attivist għall-indipendenza matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż <ref name="KimHyanghwaProtest">{{Ċita aħbar|data=26 February 2009|titlu=Gisaeng took to streets against Japan|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2009/02/26/features/Gisaeng-took-to-streets-against-Japan/2901563.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529190314/https://koreajoongangdaily.joins.com/2009/02/26/features/Gisaeng-took-to-streets-against-Japan/2901563.html|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 October 2023}}</ref> <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * Na Hye-sok (1896–1948), femminista influwenti, pittriċi, kittieba, poeta, skultur, u ġurnalista <ref name="Na Hye-seok">{{Ċita ktieb|kunjom=Kiaer|isem=Jieun|kunjom2=Yates-Lu|isem2=Anna|kunjom3=Mandersloot|isem3=Mattho|data=15 September 2021|titlu=On Translating Modern Korean Poetry|url=|post=|pubblikatur=Taylor & Francis|paġna=157|isbn=978-1-000-43876-5}}</ref> <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * Chung Hyeon, it-tennis <ref name="ATPChung">{{Ċita web|url=https://www.atptour.com/en/players/hyeon-chung/ch27/overview|titlu=Hyeon Chung|sit=ATP Tour|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611135556/https://www.atptour.com/en/players/hyeon-chung/ch27/overview|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> <ref name="BBCChung">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Minji|data=25 January 2018|titlu=Chung Hyeon: The Korean tennis star making history|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42799463|url-status=live|pubblikazzjoni=[[BBC News]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611135554/https://www.bbc.com/news/world-asia-42799463|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * Dong Hyun Kim, MMA <ref name="KimDonghyunRottenTomatoes">{{Ċita web|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/kim_dong_hyun_4|titlu=Kim Dong-hyun|sit=Rotten Tomatoes|pubblikatur=Fandango|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614052602/https://www.rottentomatoes.com/celebrity/kim_dong_hyun_4|arkivju-data=14 June 2023}}</ref> <ref name="KimDonghyunUFC">{{Ċita web|url=https://www.ufc.com/news/dong-hyun-kim-long-road-seoul|titlu=Dong Hyun Kim: The long road to Seoul|isem=Thomas|awtur=Gerbasi|data=26 November 2015|lingwa=en|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614054554/https://www.ufc.com/news/dong-hyun-kim-long-road-seoul|arkivju-data=14 June 2023}}</ref> * Oh Kyo-moon, arkerija <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Choi|isem=Jongsik|data=23 September 2000|skript-titlu=ko:양궁 오교문선수집 감격의 눈물바다|titlu-traduzzjoni=Archer Oh Kyo-moon's House: A Sea of Tears|url=https://www.kyeonggi.com/article/200009230097474|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611105347/https://www.kyeonggi.com/article/200009230097474|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * [[Park Ji-Sung|Park Ji-sung]], futbol. Park twieled f'Seoul iżda trabba f'Suwon, u fl-2005, triq tal-belt ingħatat isimha għalih. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Yu|isem=Sinjae|data=12 June 2005|skript-titlu=ko:수원시 '박지성길' 만든다|titlu-traduzzjoni=Suwon City Constructs 'Park Ji-Sung Road'|url=http://legacy.www.hani.co.kr/section-005000000/2005/06/005000000200506120951047.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Hankyoreh]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230602231849/http://legacy.www.hani.co.kr/section-005000000/2005/06/005000000200506120951047.html|arkivju-data=2 June 2023|data-aċċess=3 June 2023}}</ref> * Han-na Chang, konduttur, vjolinċellista <ref name="HannaChang">{{Ċita web|url=https://www.hannachangmusic.com/biography|titlu=Han-Na Chang Official Biography|data=2021|sit=Han-na Chang Music|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611115041/https://www.hannachangmusic.com/biography|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> <ref name="HannaChangKoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Hyo-won|data=1 November 2009|titlu=Chang Han-na Finds Brahms Through Looking-Glass|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2009/11/719_54657.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Times]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611115041/https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2009/11/719_54657.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * Im Chang-kyun, isem artistiku ''IM'' * Jeon Ji-yoon <ref name="JeonJiyoonIMDB">{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm8429089/|titlu=Ji-Yoon Jeon|sit=Internet Movie Database (IMDB)|data-aċċess=13 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717045712/https://www.imdb.com/name/nm8429089/|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> * Jo Kwon * Kim Myung-jun, isem artistiku ''MJ'' * Kim Yu-gwon, isem tal-istadju ''U-Kwon'' <ref name="UkWonKPopMusic">{{Ċita web|url=https://www.kpopmusic.com/artist/u-kwon-profile|titlu=U-Kwon profile|sit=K-pop Music|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143724/https://www.kpopmusic.com/artist/u-kwon-profile|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> * Lee Chang-sub * Lee Ju-eun * Shin Dong-hee, isem artistiku ''Shindong'' <ref name="ShindongIndependent">{{Ċita aħbar|kunjom=Koh|isem=Lydia|data=27 June 2020|titlu=Super Junior's Shindong shares why his wedding engagement did not work out|url=https://theindependent.sg/super-juniors-shindong-shares-why-his-wedding-engagement-did-not-work-out/|url-status=live|pubblikazzjoni=The Independent Singapore|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614012223/https://theindependent.sg/super-juniors-shindong-shares-why-his-wedding-engagement-did-not-work-out/|arkivju-data=14 June 2023|data-aċċess=14 June 2023}}</ref> * Yoo Jeong-yeon * Yoo Ji-min, isem artistiku ''Karina'' <ref name="KarinaMarieClaire">{{Ċita web|url=https://www.marieclairekorea.com/tag/%EC%B9%B4%EB%A6%AC%EB%82%98/|sit=Marie Claire|lingwa=ko|skript-titlu=ko:카리나 (에스파)|titlu-traduzzjoni=Karina (Aespa)|data-aċċess=20 January 2024}}</ref> <ref name="KarinaHanryuTimes">{{Ċita web|url=https://www.hanryutimes.com/news/articleView.html?idxno=11091|isem=Aram|awtur=Jeong|data=8 July 2021|sit=Hanryu Times|lingwa=ko|skript-titlu=ko:카리나(aespa)|titlu-traduzzjoni=Karina (Aespa)|data-aċċess=20 January 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231219072929/https://www.hanryutimes.com/news/articleView.html?idxno=11091|arkivju-data=19 December 2023}}</ref> * Yoon Bo-mi <ref name="YoonBomiKBS">{{Ċita aħbar|data=21 March 2017|skript-titlu=ko:수원시 영상홍보대사에 '토박이' 에이핑크 윤보미|titlu-traduzzjoni=Suwon's Video Ambassador 'Native' Yoon Bo-mi of Apink|url=http://world.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=k&menu_cate=enternews&board_seq=216993&page=568|url-status=live|pubblikazzjoni=KBS Radio Korean|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611211551/http://world.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=k&menu_cate=enternews&board_seq=216993&page=568|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> <ref name="YoonBomiKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Kwanju|data=21 March 2017|skript-titlu=ko:에이핑크 윤보미, 수원시 영상홍보대사 위촉|titlu-traduzzjoni=Apink's Yoon Bomi Appointed Video Ambassador for Suwon|url=http://www.kyeonggi.com/1328908|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611211547/http://www.kyeonggi.com/1328908|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> * Lee Jong-suk <ref name="LeeJongsukKBS">{{Ċita web|url=https://kstar.kbs.co.kr/person_view.html?idx=158248|sit=KBS Star Box|lingwa=ko|skript-titlu=ko:이종석|titlu-traduzzjoni=Lee Jong-suk|data-aċċess=13 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034556/https://kstar.kbs.co.kr/person_view.html?idx=158248|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> * Park Hae-soo <ref name="ParkHaesooJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jae-lim|data=18 April 2022|titlu=Park Hae-soo continues to thrive on Netflix|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/04/18/entertainment/movies/CELEB-Park-Haesoo/20220418150357659.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143011/https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/04/18/entertainment/movies/CELEB-Park-Haesoo/20220418150357659.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> <ref name="ParkHaesooEmmys">{{Ċita web|url=https://www.emmys.com/bios/park-hae-soo|titlu=Park Hae-soo|sit=Television Academy|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143005/https://www.emmys.com/bios/park-hae-soo|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> * Ryu Jun-yeol <ref name="RyuJunyeolIMDB">{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm6916719/|titlu=Ryu Jun-Yeol|sit=Internet Movie Database (IMDB)|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230519171229/https://www.imdb.com/name/nm6916719/|arkivju-data=19 May 2023}}</ref> <ref name="RyuJunyeolSWCIC">{{Ċita web|url=https://www.swcic.or.kr/ma/enblog.asp?bidx=562&page=11&SFIELD=&GTXT=&gbn=S&bgbn=R|titlu=Suwon's son Ryu, the leading actor in 'Please Respond, 1988'|data=14 April 2016|sit=Suwon Center for International Cooperation|lingwa=en|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230613165040/https://www.swcic.or.kr/ma/enblog.asp?bidx=562&page=11&SFIELD=&GTXT=&gbn=S&bgbn=R|arkivju-data=13 June 2023}}</ref> * Kanzunetta Kang <ref name="SongKangJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jae-lim|data=14 March 2022|titlu=Song Kang continues to flaunt his good looks on the small screen|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/03/14/entertainment/television/Song-Kang-Forecasting-Love-and-Weather-office-romance/20220314155854425.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611215904/https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/03/14/entertainment/television/Song-Kang-Forecasting-Love-and-Weather-office-romance/20220314155854425.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> * Yoo Hyun Young * Kim Sunoo * Il-Pastor Kim Jang Hwan (magħruf bħala ''Billy Kim'' ) — eks president tal-Baptist World Alliance, u president tal- Far East Broadcasting Company <ref name="BillyKimChristianPost" /> * Sam Oh — preżentatur u kolonnista <ref name="SamOh">{{Ċita web|url=https://www.philstar.com/lifestyle/young-star/2006/10/06/361655/oh-it146s-sam|titlu=Oh! It's Sam|isem=Marielle C.|awtur=Santos|data=6 October 2006|sit=Philippine Star|data-aċċess=12 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611220521/https://www.philstar.com/lifestyle/young-star/2006/10/06/361655/oh-it146s-sam|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|JPN}} [[Asahikawa]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Toury]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Jinan]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Townsville]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|IDN}} [[Bandung]] ([[Indoneżja]]) ; * {{Flagicon|TUR}} [[Yalova]] ([[Turkija]]) ; * {{Flagicon|ROU}} [[Cluj-Napoca]] ([[Rumanija]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Fes]] ([[Marokk]]) ; * {{Flagicon|MEX}} [[Toluca]] ([[Messiku]]) ; * {{Flagicon|VIE}} [[Provinċja ta' Hai Dung]] ([[Vjetnam]]) ; * {{Flagicon|CAM}} [[Provinċja ta' Siem Reap]] ([[Kambodja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Nizhny Novgorod]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[Curitiba]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Freiburg im Breisgau]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Mississauga]] ([[Kanada]]). == Referenzi == [[Kategorija:Sorsi CS1 bil-Korean (ko)]] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 7ev6lpgip6blq9vr6620o9zuzbxr9op 333691 333687 2026-11-05T00:14:05Z JovalQC 21720 /* Ġeografija */ 333691 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Suwon''' ([[Lingwa koreana|Korean]] : '''수원''') hija l-akbar belt u l-belt kapitali tal- Provinċja ta' Gyeonggi, l-aktar provinċja popolata tal-Korea t'Isfel. Il-belt tinsab madwar 30 kilometri fin-nofsinhar tal-kapitali nazzjonali, [[Seoul]] . B'popolazzjoni ta' 1.2 miljun, <ref name="Population">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/stat/stats/statsView.do?categorySeqNo=14|pubblikatur=Suwon City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:월별인구현황|titlu-traduzzjoni=Population Status by Month|data-aċċess=20 January 2024}}</ref> Suwon għandha aktar abitanti mill-belt metropolitana ta' [[Ulsan]], <ref name="Population" /> <ref name="UlsanPopulation">{{Ċita web|url=https://www.ulsan.go.kr/u/rep/contents.ulsan?mId=001005002002001000|titlu=Administrative District & Population|data=December 2025|sit=Ulsan Metropolitan City Council|lingwa=ko|data-aċċess=4 June 2026|url-status=live}}</ref> għalkemm tgawdi minn grad inqas ta' awtonomija bħala 'belt speċjali'. <ref name="SpecialCaseKBS">{{Ċita aħbar|data=3 January 2022|titlu=PM: 4 Cities to be Given New Autonomous Status Hold Greater Responsibility|url=https://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=166705|url-status=live|pubblikazzjoni=[[KBS World]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230605155420/https://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=166705|arkivju-data=5 June 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> Tradizzjonalment magħrufa bħala l-'Belt tal- Piettà Filjali ', <ref name="Piety">{{Ċita aħbar|data=1 May 2016|titlu=Suwon invites visitors to city of heritage, festivities|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160501000222&mod=skb|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Herald]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230928170906/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160501000222&mod=skb|arkivju-data=28 September 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> Suwon moderna żżomm varjetà ta' postijiet storiċi ta' riferiment. Bħala belt imdawra b'swar, hija destinazzjoni popolari għal dawk li jżuruha ġurnata minn Seoul, <ref name="NightTourismInitiative">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Hyemi|data=11 March 2016|titlu=Suwon celebrates its past while looking ahead|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3016079|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230603142321/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3016079|arkivju-data=3 June 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> bil-ħajt innifsu—il-Fortezza ta' Hwaseong—jirċievi 1½ miljun żjara fl-2015. <ref name="HwaseongNumbersJoongang">{{Ċita aħbar|data=21 February 2016|titlu=Suwon Hwaseong fortress celebrates 220th year|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2016/02/21/socialAffairs/Suwon-Hwaseong-fortress-celebrates-220th-year/3015336.html|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> == Isem == ''Suwon'' litteralment tfisser "sors tal-ilma". <ref name="LiteralMeaning">{{Ċita web|url=https://www.korea.net/Events/Performances/view?articleId=3895|titlu=Suwon Tour: Hwaryeongjeon, Haeng-gung and Suwon Fortress|data=31 March 2010|sit=[[Korea.net]]|data-aċċess=11 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230703132219/https://www.korea.net/Events/Performances/view?articleId=3895|arkivju-data=3 July 2023}}</ref> Filwaqt li ż-żona kellha ismijiet differenti sa mill-antikità, kważi kollha għandhom din it-tifsira. <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0031604|isem=운식|awtur=최|isem2=도남|awtur2=이|sit=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|pubblikatur=[[Academy of Korean Studies]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:수원시 (水原市)|titlu-traduzzjoni=Suwon City|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name=":1" /> L-isem ''Suwon'' jinżel mill-istat żgħir tal- perjodu Proto-Tliet Renji {{Interlanguage link|Mosuguk|ko|모수국}} . <ref name=":0" /> Wara dan il-perjodu, iż-żona (inkluża l- Hwaseong tal-lum) kienet tissejjaħ ''Maehol'', ''Maetkol'', jew ''Mulgol'' ( 매홀; 맷골; 물골 ). <ref name="OldNames">{{Ċita ktieb|kunjom=Lee|isem=Ki-Moon|awtur-ħolqa1=Ki-Moon Lee|kunjom2=Ramsey|isem2=S. Robert|awtur-ħolqa2=S. Robert Ramsey|data=2011|titlu=A History of the Korean Language|post=Cambridge|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=38|isbn=978-1-139-49448-9}}</ref> <ref name=":0" /> Fis- {{Nowrap|757 CE}}, l-isem inbidel għal ''Susŏng-gun'' ( 수성군 ) <ref name="OldNames" /> <ref name=":0" /> biex tiddistingwih minn territorju ieħor b'isem li jinstema' simili. <ref name=":1">{{Ċita web|url=http://yangju.grandculture.net/yangju/index/GC04300370?category=%EC%A7%80%EB%AA%85/%EA%B8%B0%EA%B4%80%EB%AA%85&depth=2&name=%EB%A7%88&page=7&search=%EB%AA%A8%EC%88%98%EC%84%B1|isem=선주|awtur=김|sit=디지털양주문화대전|skript-titlu=ko:모수국|titlu-traduzzjoni=Mosukuk|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Fid-940, l-isem inbidel mill-ġdid għal ''Su-ju'' ( 수주 ). <ref name="OldNames" /> <ref name=":0" /> Fis-seklu 11, kien magħruf jew bħala ''Susŏng'' (Hanja differenti:隋城 ) jew ''Hannam'' ( 한남 ), <ref name=":0" /> u fl-1310, finalment irċeviet l-isem ''Suwon'' . <ref name=":0" /> == Storja == === Storja bikrija === Suwon ilha abitata sa mill-bidu tal-Età tal-Bronż l-aktar tard: artifatti bħal fuħħar, skulturi, u ponot ta’ vleġġeġ li jmorru lura għall-bidu tal-Età tal-Bronż sal-bidu tal-Età tal-Ħadid instabu fiż-żona, <ref name=":0" /> inkluż fuq {{Interlanguage link|Yeogisan|ko|여기산}}, li issa huwa {{Interlanguage link|Monuments of Gyeonggi Province|ko|경기도의 기념물}} . <ref name=":0" /> Matul il-perjodu tat-Tliet Renji tal-Korea, iż-żona kienet territorju tal-istat żgħir Mosuguk, parti mill- konfederazzjoni Mahan . <ref name=":0" /> <ref name=":1" /> Waqgħet taħt l-influwenza ta' Goguryeo fl-aħħar tas-seklu 5 WK qabel ma saret parti minn Silla Unifikata (668–935). <ref name=":0" /> <ref name="OldNames" /> Suwon imbagħad waqgħet f'idejn Goryeo wara kampanja militari mmexxija mir-Re Taejo . <ref name=":0" /> Matul it-tlettax u l-erbatax-seklu, iż-żona ġiet promossa, degradata, magħquda ma’ oħrajn, u inkorporata f’diversi distretti amministrattivi. Aktar tard, mal-istabbiliment tad-dinastija Joseon, iż-żona saret parti minnha, u fl-1395 ġiet magħżula bħala ċentru amministrattiv tal-Provinċja ta’ Gyeonggi. Sal-aħħar tas-seklu 18, Suwon kienet amministrata minn Annyeong-dong tal-lum f'riġlejn Hwasan—għolja f'Hwasan-dong, Hwaseong . <ref name="Relocation">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Noh |first=Hyeonkyun |last2=Park |first2=Woo |last3=Seo |first3=Boram |year=2021 |title=A Fortress Made in Heaven (Namhansanseong of Gwangju) and the City of a King's Dreams (Hwaseong Fortress of Suwon) |url=https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE10674700 |url-status=live |journal=The Review of Korean Studies |volume=24 |issue=2 |pages=299–331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627131519/https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE10674700 |archive-date=27 June 2023 |access-date=11 June 2026}}</ref> <ref name=":0" /> Fl-1796, ir-Re Jeongjo rriloka Suwon Ċentrali għall-post attwali tagħha f'riġlejn Paldalsan, <ref name="Relocation" /> <ref name=":0" /> u biex jipproteġi din il-belt ġdida, huwa kkmanda l-bini tal [[Fortizza ta' Hwaseong|-Fortizza Hwaseong]] — ħajt protettiv madwar il-belt. <ref name="UNESCO">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/817|titlu=Hwaseong Fortress|sit=UNESCO|data-aċċess=11 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220609164424/https://whc.unesco.org/en/list/817|arkivju-data=9 June 2022}}</ref> Il-belt kibret b'mod kostanti, u rapport amministrattiv tal-1899 irreġistra popolazzjoni ta' 49,708 ruħ fi 12,579 familja. <ref name=":0" /> === il-perjodu kolonjali Ġappuniż === Matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż tal-1910–1945, numru ta' attivisti prominenti għall-indipendenza Koreani ġew minn jew operaw f'Suwon. {{Interlanguage link|Kim Se-hwan|ko|김세환 (1889년)}} u [[Yi Son-gyong|Yi Sŏn-gyŏng]] ( 이선경 ) it-tnejn ġew arrestati għall-attivitajiet tagħhom. <ref name=":0" /> === Mil-Liberazzjoni għall-Gwerra Koreana === Fil-15 ta' Awwissu 1949, Suwon ġiet promossa minn kontea għal belt, b'parti mit-territorju preċedenti tagħha ssir il-Kontea ta' Hwaseong. <ref name=":0" /> <ref name="HwaseongSplit">{{Ċita web|url=https://www.hscity.go.kr/www/intro/gnrlSttus/ctyhllHist.jsp|sit=Hwaseong City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:화성시 연혁|titlu-traduzzjoni=History of Hwaseong City|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221013001117/https://www.hscity.go.kr/www/intro/gnrlSttus/ctyhllHist.jsp|arkivju-data=13 October 2022}}</ref> [[Stampa:Namdaemun, Main Southern Entrance to Seoul (cropped).jpg|xellug|daqsminuri|Il-Fortizza ta' Hwaseong fil-[[Il-Gwerra Koreana|Gwerra Koreana]]]] Meta faqqgħet [[il-Gwerra Koreana]], id-49 Wing tal-Ġellieda tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti, li dak iż-żmien kienet stazzjonata fil-[[Ġappun]], intbagħtet il-[[Korea]] b’missjoni inizjali li tevakwa ċivili minn Suwon u [[Gimpo]]. Waqt din il-missjoni, fis-27 ta’ Ġunju 1950, ajruplani Amerikani f’Suwon ġew attakkati minn ajruplani tal-ġlied tal-Korea ta’ Fuq. Il-Battalja tal-Ajruport ta’ Suwon, li seħħet wara dan, kienet l-ewwel ġlieda fl-ajru ta’ din il-gwerra. L-Ajruport ta’ Suwon reġa’ ġie attakkat jumejn wara, waqt li l-Ġeneral Douglas MacArthur kien jinsab fuq il-post. Għalkemm l-Istati Uniti rreżistew iż-żewġ attakki, ġimgħa wara, fl-4 ta’ Lulju 1950, Suwon waqa’ f’idejn il-forzi tal-Korea ta’ Fuq li kienu qed javvanzaw. L-għada seħħ l-ewwel konfront fuq l-art bejn il-forzi tal-Istati Uniti u dawk tal-Korea ta’ Fuq: il-Battalja ta’ Osan. It-truppi tal-Korea ta’ Fuq ma kinux l-unika theddida għall-ħajja: fil-bidu tal-gwerra, l-awtoritajiet tan-nofsinhar beżgħu minn ċivili li kienu inklinati lejn ix-xellug, u ħafna minnhom inqatlu. <ref name="AdmissionSydneyHerald">{{Ċita aħbar|kunjom=McDonald|isem=Hamish|data=15 November 2008|titlu=South Korea owns up to brutal past|url=https://www.smh.com.au/world/south-korea-owns-up-to-brutal-past-20081115-gdt2yw.html|pubblikazzjoni=[[The Sydney Morning Herald]]|post=Sydney, NSW|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Suwon kien post fejn seħħew qtil bħal dan: rakkont ta’ xhieda mill-uffiċjal tal-intelligence tal-Istati Uniti Donald Nichols iqiegħed lil Suwon bħala l-post fejn seħħ massakru ta’ madwar 1,800 ruħ fl-aħħar ta’ Ġunju 1950. <ref name="MassacreNichols">{{Ċita ktieb|kunjom=Nichols|isem=Donald|data=1981|titlu=How many Times Can I Die: The life Story of a Special Intelligence Agent|url=|post=Pensacola, FL|pubblikatur=Brownsville Printing|paġna=128|isbn=}}</ref> <ref name="MassacreKim">{{Ċita ktieb|kunjom=Kim|isem=Dong-Choon|data=2007|kapitlu=Chapter 4: The war against the "enemy within": Hidden massacres in the early stages of the Korean War|editur-kunjom1=Shin|editur-isem1=Gi-Wook|editur-kunjom2=Park|editur-isem2=Soon-Won|editur-kunjom3=Yang|editur-isem3=Daqing|titlu=Rethinking Historical Injustice and Reconciliation in Northeast Asia: The Korean experience|post=Abingdon|pubblikatur=Routledge|paġni=75–93|isbn=978-0-415-77093-4}}</ref> <ref name="MassacreCBS">{{Ċita aħbar|kunjom=Hanley|isem=Charles J.|kunjom2=Chang|isem2=Jae-Soon|data=5 July 2008|titlu=AP: U.S. Allowed Korean Massacre In 1950|url=https://www.cbsnews.com/news/ap-us-allowed-korean-massacre-in-1950/|url-status=live|lingwa=en|aġenzija=Associated Press|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200919134818/https://www.cbsnews.com/news/ap-us-allowed-korean-massacre-in-1950/|arkivju-data=19 September 2020|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Suwon reġgħet intrebħet, waqgħet mill-ġdid lejn it-Tramuntana, qabel ma reġgħet inqabdet għall-aħħar darba. B’kollox, il-belt biddlet idejha erba’ darbiet matul il-gwerra. <ref name="ChangedHandsFourTimesManchesterRegiment">{{Ċita web|url=https://manchester-regiment.org.uk/frontend.php?pos=1286&action=zoom&keywords=Ref_No_increment;MATCHES;(%5E%7C%20+)MR04319($%7C%20+)&continueUrl=ZnJvbnRlbmQucGhwPyZrZXl3b3Jkcz0wMV8xc3RfQmF0dGFsaW9uJmFjdGlvbj1zZWFyY2gmcGFnZXM9MTIwJnBhZ2U9MTE=|titlu=Knocked out T-34 at Suwon|data=5 May 2005|sit=Manchester Regiment|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Waqt li kienet taħt l-awtorità tan-nofsinhar, Suwon ospitat forzi minn diversi pajjiżi. Pereżempju, fis {{Nowrap|16 December}} 1950, il- Forza Spedizzjonarja Griega rrilokat minn Busan għal Suwon, fejn kienet marbuta mal- 1 Diviżjoni tal-Kavallerija tal-Istati Uniti . <ref name="GreekForce">{{Ċita ktieb|kunjom=Thomas|isem=Nigel|kunjom2=Abbott|isem2=Peter|kunjom3=Chappell|isem3=Mike|data=27 March 1986|titlu=The Korean War 1950–53|url=|post=|pubblikatur=Bloomsbury USA|paġna=|isbn=978-0-85045-685-1}}</ref> Il-belt dehret ukoll strateġikament importanti, hekk kif fl-aħħar tal-1951, l-aqwa pilota tal-ġlied tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti Gabby Gabreski tqiegħed inkarigat mill- Bażi tal-Ajru ta' Suwon . <ref name="SuwonUSArmy">{{Ċita web|url=https://www.army.mil/article/106096/suwon_history_goes_far_beyond_korean_war|titlu=Suwon history goes far beyond Korean War|isem=Robert R.|awtur=Frace|data=21 June 2013|sit=United States Army|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230424120739/https://www.army.mil/article/106096/suwon_history_goes_far_beyond_korean_war|arkivju-data=24 April 2023}}</ref> <ref name="Gabreski">{{Ċita ktieb|kunjom=Yenne|isem=Bill|data=2020|titlu=Aces: True stories of victory and valor in the skies of World War II|pubblikatur=Book Sales|paġna=40|isbn=978-0-16-035958-3}}</ref> Monument għall-forzi Franċiżi twaqqaf fl-1974 ħdejn il-ħruġ ta' North Suwon fuq l-Awtostrada Yeongdong. <ref name="FrenchMemorial">{{Ċita web|url=https://koreanwarmemorials.com/memorial/south-korea-france-suwon/|titlu=South Korea–France–Suwon|sit=Korean War Memorials|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230427121602/https://koreanwarmemorials.com/memorial/south-korea-france-suwon/|arkivju-data=27 April 2023}}</ref> Rinnovazzjoni fl-2013 ġiet iffinanzjata mill-gvern Franċiż. <ref name="FrenchMemorialDetails">{{Ċita web|url=https://www.koreaherald.com/article/16511|titlu=France pledges 100,000 euros for Korean War memorial|data=28 July 2013|sit=Korea Herald|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live}}</ref> === Storja reċenti === Fl-1964, il-kwartieri ġenerali tal-Provinċja ta' Gyeonggi bdew proċess ta' rilokazzjoni minn Seoul għal Suwon. <ref name="CouncilHistory">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-01.jsp|titlu=South Korea–France–Suwon|sit=Suwon City Council|lingwa=ko|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230427120930/https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-01.jsp|arkivju-data=27 April 2023}}</ref> <ref name=":0" /> Seoul kienet telqet mill-provinċja fl-1949. <ref name="SeoulSeparationLaw">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=21368&viewCls=lsRvsDocInfoR|data=13 August 1949|sit=Office of the President, Republic of Korea|pubblikatur=Ministry of Government Legislation, Republic of Korea|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제159호: 시·도의관할구역및구·군의명칭·위치·관할구역변경의건|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree 159: Change in the Name, Location, and Jurisdiction of Cities/Provinces and Districts/Counties|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230428142248/https://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=21368&viewCls=lsRvsDocInfoR|arkivju-data=28 April 2023}}</ref> Meta tlestiet il-kostruzzjoni tal-kwartieri ġenerali fit-23 ta' Ġunju 1967, id-data ġiet stabbilita bħala festa annwali ġdida: Jum iċ-Ċittadin ta' Suwon ( 수원시민의 날 ). Il-Festival Kulturali ta' Hwahong (issa l {{Interlanguage link|Hwaseong Cultural Festival|ko|수원화성문화제}} ) ġie stabbilit biex jiċċelebra l-okkażjoni. <ref name=":0" /> Minn mindu bdew is-snin sittin, Suwon għaddiet minn diversi bidliet fit-territorju amministrattiv tagħha. Fl-1963, Suwon kibret b’mod sinifikanti meta 20 raħal minn Hwaseong-gun ġew inkorporati fiha. Fl-1983, żewġ irħula oħra ġew akkwistati minn Yongin. Fl-1987, Suwon espandiet lejn il-punent, u akkwistat żewġ irħula oħra minn Hwaseong. Id-Distrett ta’ Gwonseon u d-Distrett ta’ Paldal ġew stabbiliti fl-1988. Fl-1994, Suwon kisbet aktar territorju minn Hwaseong u Yongin, u fl-1995 kisbet territorju ieħor minn Hwaseong. Fl-2003, ġie stabbilit id-Distrett ta’ Yeongtong. Bi tħejjija għall-kostruzzjoni ta' belt ippjanata ġdida ta' Gwanggyo, kien hemm skambji ta' art bejn Suwon u Yongin fl-2007 <ref name="2007Law">{{Ċita web|url=https://law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?lsiSeq=77335#0000|data=8 February 2007|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제19875호: 전라남도 나주시 등 4개 시·군의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 19875: Regulations on Change of Jurisdiction of 4 Si and Gun including Naju, Jeollanam-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034557/https://law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?lsiSeq=77335#0000|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> <ref name="GwanggyoExchange">{{Ċita aħbar|kunjom=Roh|isem=Hogeun|data=19 April 2007|skript-titlu=ko:수원.용인 경계일부-어정동 분동 등 관할구역 변화|titlu-traduzzjoni=Part of the Border Between Suwon and Yongin, and Changes in Jurisdictions such as Eojeong-dong and Bun-dong|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0000397338?sid=102|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Newsis]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034553/https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0000397338?sid=102|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> u fl-2019. <ref name="2019Law">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?efYd=20190913&lsiSeq=210097#0000|data=13 August 2019|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제30036호: 경기도 수원시와 용인시의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 30036: Regulations on Change of Jurisdiction between Suwon and Yongin, Gyeonggi-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230516150945/https://www.law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?efYd=20190913&lsiSeq=210097#0000|arkivju-data=16 May 2023}}</ref> <ref name="SecondGwanggyoExchange">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jaesang|data=6 August 2019|skript-titlu=ko:부산·수원·용인 등 관할구역 변경…불합리한 행정구역 조정|titlu-traduzzjoni=Changes in Jurisdictions such as Busan, Suwon, and Yongin: Unreasonable Administrative District Adjustment|url=https://www.news1.kr/articles/?3688344|url-status=live|pubblikazzjoni=News1|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230516150859/https://www.news1.kr/articles/?3688344|arkivju-data=16 May 2023|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> L-aktar skambju ta' art reċenti ta' Suwon seħħ fl-2020, meta skambjat xi biċċiet art ma' Hwaseong. <ref name="2020Law">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/LSW/lsSc.do?tabMenuId=123&subMenuId=23&menuId=1&query=%EA%B2%BD%EA%B8%B0%EB%8F%84+%EC%88%98%EC%9B%90%EC%8B%9C%EC%99%80+%ED%99%94%EC%84%B1%EC%8B%9C%EC%9D%98+%EA%B4%80%ED%95%A0%EA%B5%AC%EC%97%AD+%EB%B3%80%EA%B2%BD%EC%97%90+%EA%B4%80%ED%95%9C+%EA%B7%9C%EC%A0%95&eventGubun=060103#undefined|data=23 June 2020|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제30794호: 경기도 수원시와 화성시의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 30794: Regulations on Change of Jurisdiction between Suwon and Hwaseong, Gyeonggi-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034601/https://www.law.go.kr/LSW/lsSc.do?tabMenuId=123&subMenuId=23&menuId=1&query=%EA%B2%BD%EA%B8%B0%EB%8F%84+%EC%88%98%EC%9B%90%EC%8B%9C%EC%99%80+%ED%99%94%EC%84%B1%EC%8B%9C%EC%9D%98+%EA%B4%80%ED%95%A0%EA%B5%AC%EC%97%AD+%EB%B3%80%EA%B2%BD%EC%97%90+%EA%B4%80%ED%95%9C+%EA%B7%9C%EC%A0%95&eventGubun=060103#undefined|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> == Ġeografija == Suwon tinsab fit-tramuntana tal-pjanura ta' Gyeonggi, 30 kilometri fin-nofsinhar tal-kapitali nazzjonali, Seoul. Hija mdawra mal-bliet ta' Uiwang lejn il-majjistral, [[Yongin]] lejn il-lvant, Hwaseong lejn il-nofsinhar tal-punent, u Ansan lejn il-punent. <ref>{{Ċita web|url=https://english.gg.go.kr/31-si-gun-shortcut/|titlu=31 City/County Map|data=6 December 2016|sit=Gyeonggi-do Provincial Council|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Suwon tinsab qrib il-kosta tal-Baħar l-Isfar : fl-eqreb punt tagħha, fuq il-kosta {{Convert|239|m|ft}} L-għolja ta' Chilbosan lejn il-punent, Suwon tinsab 18.2 kilometri minn Ueumdo <ref name="CoastDistanceFreeMapTools">{{Ċita web|url=https://www.freemaptools.com/measure-distance.htm|titlu=Measure distance on a map|sit=Free Map Tools|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> fil-Lag Sihwa, daħla kostali magħluqa biex issuq l- akbar stazzjon tal-enerġija tal-marea fid-dinja . <ref name="Chilbosan">{{Ċita aħbar|skript-titlu=ko:사사동의 칠부산|titlu-traduzzjoni=Sasa-dong's Chilbosan|url=http://www.ebanwol.net/people/article_detail.asp?idx=10268|pubblikazzjoni=Banwol Newspaper|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071013090154/http://www.ebanwol.net/people/article_detail.asp?idx=10268|arkivju-data=13 October 2007|data-aċċess=7 August 2007}}</ref> Suwon tinsab primarjament f'art li tixbaħ baċir imdawra b'għoljiet baxxi bħal Gwanggyosan fit-tramuntana, bil-Fortizza storika ta' Suwon Hwaseong isservi bħala punt ta' riferiment ċentrali li jirrifletti l-istruttura urbana radjali unika tal-belt żviluppata mill-aħħar tas-seklu 18. == Reliġjon == [[Stampa:Suwon city summer 2016 26.JPG|daqsminuri|Jeil Presbyterian Church ta' Suwon]] Id-Djoċesi Kattolika ta’ Suwon inħolqot fl-1963 mill- [[Papa Pawlu VI]] . <ref name="DioceseStats">{{Ċita web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsuwo.html|titlu=Diocese of Suwon|isem=David M.|awtur=Cheney|pubblikatur=Catholic Hierarchy|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230811064157/http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsuwo.html|arkivju-data=11 August 2023}}</ref> Il-katidral—San Ġużepp—huwa {{Nowrap|39 Imok-ro,}} Jeongja-dong. Suwon huwa l-post fejn twieled l-eks president tal-Alleanza Dinjija Battista, Kim Janghwan (Billy Kim) . <ref name="BillyKimChristianPost">{{Ċita web|url=https://www.christianpost.com/news/billy-kim-12301/|titlu=Billy Kim|data=22 November 2002|sit=Christian Post|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034554/https://www.christianpost.com/news/billy-kim-12301/|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> li waqqaf il- Knisja Battista Ċentrali ta' Suwon, <ref name="BillyKimFounding">{{Ċita web|url=https://www.baptistpress.com/resource-library/news/billy-kim-from-lowly-houseboy-to-baptist-world-alliance-president/|titlu=Billy Kim: from 'lowly houseboy' to Baptist World Alliance president|isem=Tammi|awtur=Mallory|data=5 February 2002|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230620130353/https://www.baptistpress.com/resource-library/news/billy-kim-from-lowly-houseboy-to-baptist-world-alliance-president/|arkivju-data=20 June 2023}}</ref> għalkemm din tinsab f'Yongin. Mireukdang ( 미륵당 ), santwarju żgħir ta' Maitreya, jinsab f'Pajang-dong. Dan għandu bażi reliġjuża li tgħaqqad il-Buddiżmu u r-reliġjonijiet tradizzjonali lokali. <ref name="MireukdangDimensions">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/web/tour/cultureTour/cultureTourView.do?categoryCd=1064&mstSeqNo=424996|sit=Suwon City Council Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:미륵당|titlu-traduzzjoni=Mireukdang|data-aċċess=13 June 2026}}</ref> <ref name="MireukdangSWINews">{{Ċita web|url=http://m.swinews.com/13306|isem=Heunggyo|awtur=Jeong|data=4 March 2015|sit=Suwon Internet News|lingwa=ko|skript-titlu=ko:파장동만이 아니라 수원전체의 평안을 위한 조상의 마음이 엿보이는|titlu-traduzzjoni=A Glimpse of Our Ancestors' Desire for Peace, Not Only in Pajang-dong, but Throughout Suwon|data-aċċess=13 June 2026}}</ref> ====== Kriminalità ====== Ir-rimi illegali ta' skart domestiku ilu problema f'Suwon, u l-kunsill tal-belt indirizza din billi żied il-veġetazzjoni urbana. Dan l-approċċ jidher li naqqas l-iskala tal-problema. <ref name="IDHGUrbanGreenery">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Joo |first=Youngha |last2=Kwon |first2=Youngsang |year=2015 |title=Urban street greenery as a prevention against illegal dumping of household garbage—A case in Suwon, South Korea |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1618866715001375 |journal=Urban Forestry & Urban Greening |volume=14 |issue=4 |pages=1088–1094 |bibcode=2015UFUG...14.1088J |doi=10.1016/j.ufug.2015.10.001 |url-access=subscription |access-date=13 June 2026}}</ref> == Edukazzjoni == [[File:Sungkyunkwan_University_Samsung_Library.jpg|alt=|daqsminuri| Librerija tal-Università Sungkyunkwan]] Hemm diversi universitajiet u kulleġġi f'Suwon. Dawn jinkludu l-Kampus tax-Xjenzi Naturali tal- Università ta' Sungkyunkwan, l-Università ta' Kyonggi, l-Università ta' Ajou, l-Università tas-Saħħa ta' Dongnam, l-Università Ċibernetika ta' Gukje, is-Seminarju Teoloġiku ta' Hapdong, u l-Università tan-Nisa ta' Suwon. Minkejja isimhom, l- Università ta' Suwon u l-Kulleġġ tax-Xjenza ta' Suwon fil-fatt mhumiex f'Suwon, iżda fil-belt ġar ta' Hwaseong. Il-kampus tal-agrikoltura tal -Università Nazzjonali ta' Seoul kien jinsab f'Suwon sal-2005; issa jinsab f'Seoul. <ref>{{Ċita web|url=https://cals.snu.ac.kr/en/board/news?bm=v&bbsidx=11004&page=1|titlu=Interview of the Outgoing Dean Lee Suk-ha|data=20 July 2021|sit=Seoul National University|lingwa=en|data-aċċess=14 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230513154640/https://cals.snu.ac.kr/en/board/news?bm=v&bbsidx=11004&page=1|arkivju-data=13 May 2023}}</ref> Suwon għandha 44 skola sekondarja, 57 skola medja, 100 skola primarja, u 180 kindergarten. <ref name="Schools">{{Ċita web|url=https://goesw.kr/subList/30000017400|sit=Gyeonggi-do Suwon Office of Education|lingwa=ko|skript-titlu=ko:관내학교(지역구별)|titlu-traduzzjoni=Local Schools (by Region)|data-aċċess=9 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221001140008/https://goesw.kr/subList/30000017400|arkivju-data=1 October 2022}}</ref> Tliet skejjel huma ddedikati għall-edukazzjoni speċjali: Jahye School ( {{Nowrap|47 Subong-ro,}} Tap-dong), <ref name="Jahye">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Mi-Kyung |last2=Kim |first2=Eun-Jin |date=2022 |title=A Study on the Development of Art Therapy Program for Children with Disabilities in Special Schools—Focusing on Jahye School in Gyeonggi-do |url=https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE11065716 |url-status=live |journal=Art Culture Research |language=ko |volume=22 |pages=101–133 |doi=10.18707/jacs.2022.04.22.101 |s2cid=249321419 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607113213/https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE11065716 |archive-date=7 June 2023 |access-date=7 June 2023}}</ref> Suwon Seokwang School ( {{Nowrap|517 Jangan-ro,}} Imok-dong), <ref name="Seokwang">{{Ċita web|url=https://news.samsung.com/global/samsung-smart-school-greets-the-world-at-the-2018-apec-future-education-forum|titlu=Samsung Smart School Greets the World at the 2018 APEC Future Education Forum|data=14 December 2018|sit=Samsung Newsroom|data-aċċess=7 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230607113949/https://news.samsung.com/global/samsung-smart-school-greets-the-world-at-the-2018-apec-future-education-forum|arkivju-data=7 June 2023}}</ref> u Areum School ( {{Nowrap|32 Gwanggyo-ro,}} Iui-dong). <ref name="Areum">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Mina|data=27 June 2019|skript-titlu=ko:고교 졸업 앞둔 장애학생 '새로운 내일' 응원|titlu-traduzzjoni=Supporting Imminent High School Graduates with Disabilities for a 'New Tomorrow'|url=https://www.kgnews.co.kr/mobile/article.html?no=553375|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyunggi News|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230609131632/https://www.kgnews.co.kr/mobile/article.html?no=553375|arkivju-data=9 June 2023|data-aċċess=9 June 2023}}</ref> Edukazzjoni speċjali hija pprovduta wkoll f'xi skejjel regolari, eż., l-Iskola Medja Suwonbuk ( {{Nowrap|37 Gwanggyosan-ro,}} Yeonghwa-dong). <ref name="SuwonbukSpecial">{{Ċita web|url=https://suwonbuk-m.goesw.kr/subList/20000011714|sit=Suwonbuk Middle School|lingwa=ko|skript-titlu=ko:특수학급연혁|titlu-traduzzjoni=Special Education History|data-aċċess=25 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220816154644/https://suwonbuk-m.goesw.kr/subList/20000011714|arkivju-data=16 August 2022}}</ref> Hemm ukoll ċentru għat-tagħlim tul il-ħajja fl-Iskola Sekondarja Kyemyung ( {{Nowrap|88 Jangan-ro 496 beon-gil,}} Imok-dong), <ref name="KyemyungGyeongginambu">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Hyesuk|data=24 July 2023|skript-titlu=ko:계명고 정규졸업장 받는 '성인반' 운영 중|titlu-traduzzjoni=Adult High School Diploma Classes Running at Kyemyung High School|url=https://gyeongginambu.com/article-el20230724-3/|pubblikazzjoni=Kyunggi Nambu News|lingwa=ko|data-aċċess=26 January 2024}}</ref> u hemm żewġ skejjel internazzjonali fil-belt: l-Iskola Internazzjonali Gyeonggi Suwon <ref name="GSISISIK">{{Ċita web|url=https://internationalschoolsinkorea.com/gyeonggi-suwon-international-school/|titlu=Gyeonggi Suwon International School|sit=International Schools in Korea|lingwa=en|data-aċċess=31 January 2024}}</ref> u l-Iskola Internazzjonali Ċiniża Suwon ( 수원화교중정소학교 ). <ref name="SCISISI">{{Ċita web|url=http://www.isi.go.kr/schoolInfo/SinfoView.do?schoolType=ST01&schoolId=38|titlu=Suwon Chinese International School|pubblikatur=International School Information, Korean Government|lingwa=en|data-aċċess=7 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160330171654/http://www.isi.go.kr/schoolInfo/SinfoView.do?schoolType=ST01&schoolId=38|arkivju-data=30 March 2016}}</ref> == Ekonomija == [[Stampa:Samsung Digital Complex, Suwon - panoramio.jpg|daqsminuri|Kumpless Diġitali Samsung]] L-akbar impjegatur f'Suwon huwa Samsung Electronics, li twaqqfet fil-belt fl-1969. Il-kwartieri ġenerali tagħha għadhom f'Suwon, u llum jinsabu flimkien mal-kumpless kbir ta' Riċerka u Żvilupp tal-kumpanija f'Maetan-dong. Il-preżenza ta' Samsung fil-belt tista' tidher permezz tal-isponsorizzazzjoni tagħha ta' timijiet sportivi lokali bħas-Suwon Samsung Bluewings Football Club <ref name="BluewingsHistory">{{Ċita web|url=https://www.bluewings.kr/club/history|sit=Suwon Samsung Bluewings|lingwa=ko|skript-titlu=ko:연혁|titlu-traduzzjoni=History of Bluewings|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> u tnejn mill-eqdem timijiet domestiċi tal-basketball—Samsung Thunders u Samsung Life Blueminx—li t-tnejn minn dakinhar telqu minn Suwon. <ref name="ThundersMoveChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Changho|data=3 May 2001|skript-titlu=ko:삼성 연고지 서울 이전|titlu-traduzzjoni=Relocating to Samsung's Seoul Home|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2001/05/03/2001050370191.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Chosun Ilbo|The Chosun Daily]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2001/05/03/2001050370191.html|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="ThundersMoveKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Hwang|isem=Seonhak|data=2 June 2001|skript-titlu=ko:프로농구 삼성-SK 서울에 공동 연고지|titlu-traduzzjoni=Professional Basketball Teams Samsung and SK to Move to Joint Location in Seoul|url=https://www.kyeonggi.com/article/200106020075743|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622155406/https://www.kyeonggi.com/article/200106020075743|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="SamsungLifeMoveChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Kang|isem=Hocheol|data=22 June 2005|skript-titlu=ko:여자농구 '틈새 공략'|titlu-traduzzjoni=Women's Basketball in 'Niche Attack'|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2005/06/22/2005062270117.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Chosun Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622155403/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2005/06/22/2005062270117.html|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="SamsungLifeMoveKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Woo|isem=Seung-o|data=22 June 2005|skript-titlu=ko:여 프로농구 삼성생명 "이젠 용인시민 위해 뛰어요"|titlu-traduzzjoni=Female Professional Basketball Samsung Life: "Now I'm Running for the People of Yongin"|url=https://www.kyeonggi.com/article/200506220006990|url-status=live|pubblikazzjoni=The Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.kyeonggi.com/article/200506220006990|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Kumpaniji ewlenin oħra f'Suwon jinkludu SK Chemical, <ref name="SKC">{{Ċita aħbar|titlu=SKC Co. Ltd|url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/kr/xkrx/011790|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Wall Street Journal]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.wsj.com/market-data/quotes/kr/xkrx/011790|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Samsung SDI, <ref name="SDIBusinessKorea">{{Ċita aħbar|kunjom=Choi|isem=Jasmine|data=31 January 2024|titlu=Samsung SDI Begins Full-scale Shipment of 'Dream Battery' Solid-state Batteries|url=https://www.businesskorea.co.kr/news/articleView.html?idxno=210539|pubblikazzjoni=Business Korea|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> u Samsung Electro-Mechanics . <ref name="SamsungElectroMechanicsForbes">{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/companies/samsung-electro-mechanics/?sh=788acc0146cd|titlu=Samsung Electro-Mechanics|data=8 June 2023|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> === Elettronika Samsung === Fl-1 ta’ Settembru, 1973, Samsung Electronics ittrasferiet il-kwartieri ġenerali tagħha minn Euljiro, f’[[Seoul]], għal Suwon. Dan sar bil-għan li jiġi stabbilit proċess ta’ manifattura ta’ komponenti elettroniċi b’kollaborazzjoni mal-kumpanija Ġappuniża SANYO Electric Co., Ltd. B’riżultat ta’ dan, l-istatus tal-belt ta’ Suwon tjieb hekk kif kibret Samsung Electronics. == Punti ta' Referenza == === Fortizza ta' Hwaseong === [[Stampa:Hwaseong Fortress (175432293).jpeg|nofs|daqsminuri|Fortizza ta' Hwaseong]] [[Fortizza ta' Hwaseong|Il-Fortizza ta' Hwaseong]], mibnija taħt l-ordnijiet tar-Re Jeongjo fl-1796, hija elenkata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. <ref name="UNESCO" /> Il-belt kollha kienet imdawra bis-swar tal-fortizza, <ref name="HwaseongKOCIS">{{Ċita web|url=https://www.kocis.go.kr/eng/fpcBoard/view.do?seq=1042416&page=8|titlu=Adventure in Suwon Hwaseong Fortress|data=23 August 2022|sit=Korean Cultural and Information Service|lingwa=en|data-aċċess=30 January 2024}}</ref> iżda Suwon ilha li espandiet ferm lil hinn minn din il-konfini. Hemm erba’ bibien ewlenin fil-ħitan, <ref name="UNESCO" /> u l-Palazz Haenggung jinsab fiċ-ċentru tal-fortizza. <ref name="HaenggungLocationSWCF">{{Ċita web|url=https://www.swcf.or.kr/english/?p=35|titlu=Hwaseong Haenggung: Introduction|sit=Suwon Cultural Foundation|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Hwaseong inbniet taħt il-gwida tal-filosfu Chŏng Yagyong . <ref name="UNESCO" /> Il-ħaddiema tħallsu għax-xogħol tagħhom għal waħda mill-ewwel drabi fl-istorja tal-Korea, għax ix-xogħol corvée kien komuni qabel. <ref name="PaidLabor">{{Ċita teżi|doi=10.14288/1.0103420|url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/24/items/1.0103420}}</ref> Id-dettalji tal-kostruzzjoni ġew irreġistrati bir-reqqa fit-test ''Hwaseong Seongyeok Uigwe'' ( 화성 성역 의궤 ). <ref name="Uigwe">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Pölking |first=Florian |date=2017 |title=The Status of the Hwaseong seongyeon uigwe in the History of Architectural Knowledge: Documentation, Innovation, Tradition |url=https://kiss.kstudy.com/Detail/Ar?key=3712484 |url-status=live |journal=The Korean Journal for the History of Science |volume=39 |issue=2 |pages=257–291 |doi=10.36092/KJHS.2017.39.2.257 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516131529/https://kiss.kstudy.com/Detail/Ar?key=3712484 |archive-date=16 May 2023 |access-date=16 May 2023}}</ref> Dan id-dokument kien imprezzabbli wara l-Gwerra Koreana: l-isforzi ta’ rikostruzzjoni mill-1964 sal-lum iddependu ħafna fuq dan. <ref name="UNESCO" /> === Hyanggyo === [[Stampa:Myeongnyundang rear, Suwon Hyanggyo.jpg|nofs|daqsminuri|Hyanggyo]] Suwon Hyanggyo (수원향교; 水原鄕校) kienet skola mmexxija mill-gvern u ċentru għaċ-ċerimonji Konfuċjani matul il-perjodi Goryeo u Joseon. Matul id-Dinastija Joseon, din kienet l-akbar u l-eqdem skola statali fil-Provinċja ta’ Gyeonggi. L-iskola nbniet oriġinarjament fl-1291 ħdejn Hwasan, f’Wau-ri, Hwaseong-gun. Hija ġiet trasferita fil-post fejn tinsab illum, f’107–9 Hyanggyo-ro, Gyo-dong, għall-ħabta tal-1795, meta nbniet il-Fortizza ta’ Hwaseong. L-iskola fiha tavli kommemorattivi ddedikati lil Konfuċju, Mencju, u 25 figura Koreana ta’ importanza għall-Konfuċjaniżmu. Hija miftuħa għall-pubbliku matul il-ġimgħa, mid-9:00 a.m. sal-5:00 p.m., iżda tibqa’ magħluqa fi tmiem il-ġimgħa. === Bugugwon === Bugugwon (부국원), li nbena qabel l-1923, huwa ċentru kulturali li jinsab fi 130 Hyanggyo-ro, Gyo-dong. M'hemm l-ebda rekord tal-kostruzzjoni ta' dan il-bini, li jkopri erja ta' 85.95 m², iżda fl-1923 ġew ippubblikati ritratti ta' barra tiegħu. Taħt il-ħakma Ġappuniża, il-bini serva bħala l-kwartieri ġenerali ta' Bugugwon Co., Ltd., kumpanija li kienet tbigħ prodotti agrikoli, bħal fertilizzanti. Wara l-ħelsien, bejn l-1952 u l-1956, il-bini laqa' fih temporanjament il-Qorti ta' Suwon u l-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku. Mill-1957 sal-1960, intuża bħala l-Uffiċċju ta' Appoġġ għall-Edukazzjoni tal-Belt ta' Suwon, u fl-1974, il-Partit Repubblikan użah bħala l-bażi tiegħu għall-Provinċja ta' Gyeonggi. Fl-1979, il-Fondazzjoni tal-Arti ta' Suwon stabbiliet il-kwartieri tagħha hawnhekk, u fl-1981 il-post inbidel fi klinika tal-mediċina interna. Mill-2018 'l hawn, il-bini jservi bħala spazju kulturali pubbliku. === Sala Memorjali ta' Adams === {{Interlanguage link|Adams Memorial Hall|ko|아담스기념관}} serva bħala punt ċentrali għall- [[Korean independence movement|moviment tal-indipendenza]] . Il-bini nbena fl-1923 taħt il-Pastor [[William Noble (missionary)|William Noble]] b'finanzjament minn diversi sorsi, inkluż knisja fl-Istati Uniti, il-Knisja ta' Suwon Jongno, u residenti. Hawnhekk, attivisti tal-indipendenza inklużi Park {{Nowrap|Seon-tae}} u Lee {{Nowrap|Deuk-su}} ltaqgħu kull ġimgħa biex jiddiskutu l-attivitajiet tagħhom. <ref name="Adams">{{Ċita web|url=http://english.cha.go.kr/chaen/search/selectGeneralSearchDetail.do;jsessionid=Yddw2s1JO5JSxcZ3EawwNhOavepegyexME3qxLEDxx8MAkMtxKkZSH6gKcX11m4Q.cha-was01_servlet_engine4?mn=EN_02_02&sCcebKdcd=23&ccebAsno=01750000&sCcebCtcd=31&pageIndex=444|titlu=Adams Memorial Hall|sit=[[Cultural Heritage Administration]]|lingwa=en|data-aċċess=9 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230928170905/https://english.cha.go.kr/chaen/search/selectGeneralSearchDetail.do?mn=EN_02_02&sCcebKdcd=23&ccebAsno=01750000&sCcebCtcd=31&pageIndex=444|arkivju-data=28 September 2023}}</ref> === L-isport === L-Istadju tat-Tazza tad-Dinja ta' Suwon inbena għat- [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2002|Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2002]] . <ref name="WCStadium">{{Ċita ktieb|kunjom=Haruo|isem=Nogawa|kunjom2=Toshio|isem2=Mamiya|data=25 April 2002|kapitlu=Chapter 11: Building mega-events—Critical reflections on the 2002 World Cup infrastructure|editur-kunjom1=Horne|editur-isem1=John|editur-kunjom2=Manzenreiter|editur-isem2=Wolfram|titlu=Japan, Korea and the 2002 World Cup|post=London|pubblikatur=Routledge|paġni=|isbn=978-0-203-60337-6}}</ref> Illum, hija d-dar tat-tim tat-tieni diviżjoni tal-K League 2, Suwon Samsung Bluewings . Ir-rivali tagħhom tal-belt Suwon FC għandhom ukoll tim tal-irġiel fil-K League 2, filwaqt li Suwon FC Women jilagħbu fil- WK League . Iż-żewġ timijiet ta’ Suwon FC jilagħbu logħbiet f’darhom fil -Kumpless Sportiv ta’ Suwon . <ref name="SuwonFCGroundKLeagueUnited">{{Ċita web|url=https://www.kleagueunited.com/2023/03/groundhoppers-guide-to-suwon-sports.html|titlu=Groundhopper's guide to..... Suwon Sports Complex|isem=Andrew|awtur=Farrell|data=14 March 2023|sit=K League United|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> <ref name="SuwonFCWomenChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Gaeul|data=21 December 2023|skript-titlu=ko:수원월드컵경기장, 수원FC-수원 삼성 '한 지붕 두 가족' 공존할까|titlu-traduzzjoni=Suwon World Cup Stadium: Will Suwon FC and Suwon Samsung Coexist as 'Two Families Under One Roof'?|url=https://www.chosun.com/sports/football/2023/12/21/PPV5UZC5CHDDTOLDNAKNTAXD2Y/|pubblikazzjoni=Chosun Daily|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> [[Stampa:KT Wiz insignia.svg|daqsminuri|123x123px|Badge tal-KT Wiz]] Mill-2013, Suwon kienet id-dar tat-tim tal-baseball professjonali KT Wiz . It-tim lagħab fl-Università ta' Sungkyunkwan sakemm tlesta r-ristrutturar tal-Istadju tal-Baseball ta' Suwon fil-ħin biex telgħu fil- Lega KBO fl-2015. <ref name="KTWizSKKUSBS">{{Ċita aħbar|kunjom=Jeong|isem=Jingu|data=10 April 2014|skript-titlu=ko:KT 위즈, 화장실이 필요해|titlu-traduzzjoni=KT Wiz Needs a Lavatory|url=https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1002337761|url-status=live|pubblikazzjoni=SBS News|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230623161225/https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1002337761|arkivju-data=23 June 2023|data-aċċess=24 June 2023}}</ref> L-istadju qabel kien id-dar tal- Hyundai Unicorns, li fallew wara l-istaġun tal-2007. <ref name="Unicorns KoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Tong-hyung|data=7 October 2007|titlu=Unicorns play last game|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/sports/2023/06/600_11474.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Times]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622130756/https://www.koreatimes.co.kr/www/sports/2023/06/600_11474.html|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=22 June 2023}}</ref> Tnejn mill-eqdem timijiet tal-Korean Basketball League u tan-Nisa Korean Basketball League, Samsung Thunders u Samsung Life Blueminx rispettivament, kienu bbażati f'Suwon. Samsung Thunders irrilokaw lejn Jamsil Arena f'Seoul fl-2001 <ref name="ThundersMoveChosun" /> <ref name="ThundersMoveKyeonggi" /> filwaqt li Samsung Life iċċaqalqu lejn Yongin fl-2005. <ref name="SamsungLifeMoveChosun" /> <ref name="SamsungLifeMoveKyeonggi" /> Il-basketball tal-irġiel tal-ogħla livell irritorna lejn Suwon fl-2021, meta KT Sonicboom irriloka minn Busan għas-Suwon KT Sonicboom Arena (li qabel kienet magħrufa bħala Seosuwon Chilbo Gymnasium). <ref name="SonicBoomBusanSuwon">{{Ċita aħbar|data=8 June 2021|skript-titlu=ko:부산 KT 프로농구단은 없습니다, 앞으로는 수원 KT입니다|titlu-traduzzjoni=Professional Basketball Team Busan KT Ceases to Exist: Now Known as Suwon KT|url=https://www.joongang.co.kr/article/24077366|pubblikazzjoni=[[JoongAng Ilbo]]|lingwa=ko|data-aċċess=19 October 2023}}</ref> Il -Ġinnasju ta' Suwon b'kapaċità ta' 5,145 huwa d-dar tat-timijiet tal-volleyball tal-V-League tal-irġiel u tan-nisa Suwon KEPCO Vixtorm u Suwon Hyundai Engineering &amp;amp; Construction Hillstate rispettivament. <ref name="VolleyballVolleybox">{{Ċita web|url=https://volleybox.net/suwon-gymnasium-a453/clubs|titlu=Suwon Gymnasium|sit=Volleybox|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Dan il-ġinnasju organizza l- avvenimenti tal-handball fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1988 . Ospitat ukoll il-handball u t-tennis tal-mejda fil-Logħob Asjatiċi tal-2014 <ref name="AsianGames">{{Ċita aħbar|data=8 September 2014|titlu=FACTBOX-Factbox on sports at the 2014 Asian Games in Incheon|url=https://www.reuters.com/article/games-asian-idUKL1N0QX0F020140908|url-status=live|pubblikazzjoni=Reuters|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230429153747/https://www.reuters.com/article/games-asian-idUKL1N0QX0F020140908|arkivju-data=29 April 2023|data-aċċess=30 April 2023}}</ref> u ospitat it-Tazza tad-Dinja tal-Judo tal-2010. <ref name="Judo2010IJF">{{Ċita web|url=https://www.ijf.org/competition/1016|titlu=World Cup Suwon 2010|sit=International Judo Federation|lingwa=en|data-aċċess=14 January 2024}}</ref> <ref name="Judo2010BBC">{{Ċita aħbar|kunjom=|isem=|data=3 December 2010|titlu=Silver for Briton Gemma Howell at Korea World Cup|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/judo/9256362.stm|pubblikazzjoni=BBC Sport|lingwa=en|data-aċċess=14 January 2024}}</ref> <ref name="Judo2010KBS">{{Ċita aħbar|kunjom=|isem=|data=3 December 2010|skript-titlu=ko:왕기춘, 월드컵 우승 '런던 가자!'|titlu-traduzzjoni=World Cup Winner Wang Ki-Chun, Let's Go to London!|url=https://news.kbs.co.kr/news/mobile/view/view.do?ncd=2204189|pubblikazzjoni=[[KBS News]]|lingwa=ko|data-aċċess=18 January 2024}}</ref> === Midja === Il-gazzetti bbażati f'Suwon jinkludu l-Kyeonggi Ilbo ( 경기일보 ) fid-Distrett ta' Jangan, u l-Kyeongin Ilbo ( 경인일보 ) u Suwon Daily ( 수원일보 ) fid-Distrett ta' Paldal. <ref name="NewspapersIMN">{{Ċita web|url=https://www.4imn.com/kr/|titlu=Top newspapers in Korea|isem=|awtur=|data=|sit=4 International Media and Newspapers|lingwa=en|data-aċċess=22 January 2024}}</ref> [[Stampa:Starfield Suwon.jpg|daqsminuri|294x294px|Starfield]] Ix-xandar nazzjonali KBS għandu studio tad-drama u sala tal-arti f'Ingye-dong, fid-Distrett ta' Yeongtong. Dawn huma miftuħa għal żjarat b'appuntament. <ref name="KBS">{{Ċita web|url=https://office.kbs.co.kr/suwon/|sit=[[Korean Broadcasting System]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:KBS 수원센터|titlu-traduzzjoni=KBS Suwon Centre|data-aċċess=5 July 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230705131053/https://office.kbs.co.kr/suwon/|arkivju-data=5 July 2023}}</ref> === Bejgħ bl-imnut === Hemm diversi ċentri kummerċjali ewlenin madwar Suwon, eż. AK Plaza u Lotte Mall fl-Istazzjon ta' Suwon, u Avenue France <ref name="AvenueFranceDonga">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Haesik|data=27 April 2020|skript-titlu=ko:광교 아브뉴프랑, 오픈 5주년 감사 이벤트|titlu-traduzzjoni=Five-Year Anniversary Event at Avenue France, Gwanggyo|url=https://www.donga.com/news/Society/article/all/20200427/100817484/2|pubblikazzjoni=[[The Dong-A Ilbo]]|lingwa=ko|data-aċċess=29 January 2024}}</ref> u Alleyway f'Gwanggyo. <ref name="AlleywaySeoulEconomic">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Seonggyu|data=1 May 2019|skript-titlu=ko:'앨리웨이 광교' 그랜드 오픈|titlu-traduzzjoni=Grand Opening of Alleyway, Gwanggyo|url=https://www.sedaily.com/NewsView/1VIZ1KPLK4|pubblikazzjoni=Seoul Economic|lingwa=ko|data-aċċess=29 January 2024}}</ref> Ċentru kbir ieħor, Starfield —li jinkorpora l-librerija tiegħu stess u ċinema Megabox—fetaħ ħdejn l-Istazzjon ta' Hwaseo f'Jannar 2024. <ref name="StarfieldJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Seo|isem=Ji-eun|data=24 January 2024|titlu=From a sky-high library to luxury fitness, Starfield Suwon beckons youthful explorers|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-01-24/business/industry/From-a-skyhigh-library-to-luxury-fitness-Starfield-Suwon-beckons-youthful-explorers/1966031|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=en|data-aċċess=25 January 2024}}</ref> Dan il-mall jimmira lejn klijenti iżgħar, u jinkorpora ħwienet pop-up. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=CHae Hyun|data=31 March 2024|titlu=Suwon Starfield targets Gen MZ|url=http://www.dailyimpact.co.kr/news/articleView.html?idxno=110738|pubblikatur=HoyeongLee}}</ref> L-ewwel pop-up għal-logħba popolari 'Brawl Stars' saret hawn. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Juhwan|data=January 23, 2024|titlu=슈퍼셀, 스타필드 수원서 '브롤스타즈' 체험 공간 운영|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20240123045900017|pubblikazzjoni=스타필드 수원, 전면에 게임 '브롤스타즈' 내세웠다|aġenzija=[[Yonhap News Agency]]|data-aċċess=14 January 2025}}</ref> Il-ħanut ta’ skont stil maħżen ‘Traders’ jinsab fil-kantina. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Chae Hyun|data=31 March 2024|titlu=Traders in Suwon Starfield|url=https://www.donga.com/news/Economy/article/all/20231220/122714168/1|pubblikatur=Yoon Uyeol}}</ref> == Trasport == [[Stampa:Korail-Bundang-line-K245-Suwon-station-platform-20181127-112558.jpg|nofs|daqsminuri|Waħda mill-pjattaformi tas-[[subway ta' Suwon]]]] L-Istazzjon ta' Suwon huwa servut minn KTX u ferroviji oħra fuq il- Linja Gyeongbu, li tgħaqqad [[Seoul]] ma' [[Busan]] . <ref name="SuwonStationKTXKoreaTrains">{{Ċita web|url=https://www.koreatrains.com/suwon-busan-train-timetable.html|titlu=Suwon to Busan High-Speed Train|sit=Korea Trains|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Mill-1930 sal-1972, il- Linja Suryeo qabbdet ukoll lil Suwon ma’ Yeoju, <ref name="SuryeoSuinHistory">{{Ċita web|url=https://ggc.ggcf.kr/en/p/5ae74c6c0d91881721825010|titlu=Suwon: The past and present of Suwon Station (1)|isem=Ho-jin|awtur=Choi|sit=Gyeonggi Culture|lingwa=en|data-aċċess=27 January 2024}}</ref> u mill-1937 sal-1996, il -Linja Suin kienet għaddejja minn Suwon sa Incheon. <ref name="SuryeoSuinHistory" /> Il-Linja Suin minn dakinhar ġiet rikostruwita bħala parti mill- Metro ta' Seoul . <ref name="SuryeoSuinHistory" /> <ref name="SuinCompletion">{{Ċita web|url=https://www.railjournal.com/passenger/metros/final-phase-of-koreas-suin-line-complete/|titlu=Final phase of Korea's Suin Line complete|isem=David|awtur=Burroughs|data=15 September 2020|sit=International Railway Journal|pubblikatur=Simmons-Boardman Publishing|data-aċċess=23 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622003448/https://www.railjournal.com/passenger/metros/final-phase-of-koreas-suin-line-complete/|arkivju-data=22 June 2023}}</ref> Illum, tliet linji tal-Metro ta' Seoul (14-il stazzjon) iservu lil Suwon, <ref name="MetroStationsCityCouncil">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/deptHome/dep_traffic/traffic01/traffic01_03.jsp|sit=Suwon City Council|skript-titlu=ko:철도네트워크|titlu-traduzzjoni=Railway Network|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u hemm pjanijiet għall-espansjoni tan-netwerk. Il-kostruzzjoni ta' estensjoni tal-Linja Sinbundang għal Homaesil hija skedata li tibda fl-2024. <ref name="Sinbundang2024">{{Ċita aħbar|kunjom=Kang|isem=Gapsaeng|data=28 December 2021|skript-titlu=ko:신분당선 광교~호매실 연장선 기본계획 확정...2024년초 착공|titlu-traduzzjoni=Shinbundang Line Gwanggyo–Homaesil Extension Finalised: Construction to Start in Early 2024|url=https://www.joongang.co.kr/article/25036133|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529142736/https://www.joongang.co.kr/article/25036133|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 May 2023}}</ref> Linja oħra ppjanata—il- Linja Dongtan–Indeogwon —għandha toħloq diversi stazzjonijiet ġodda f’Suwon, iżda dan ġie ttardjat, u dan wassal biex il-bliet affettwati jitolbu azzjoni urġenti. <ref name="DongtanIndeogwonDelay">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Seonsik|data=1 March 2023|skript-titlu=ko:동탄인덕원 복선전철 건설사업 조기 착공해야|titlu-traduzzjoni=Dongtan–Indeokwon Double-Track Subway Construction Must Begin Promptly|url=https://www.jeonmae.co.kr/news/articleView.html?idxno=943403|url-status=live|pubblikazzjoni=Jeonguk Mail Sinmun|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529142736/https://www.jeonmae.co.kr/news/articleView.html?idxno=943403|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 May 2023}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ class="nowrap" |Stazzjonijiet tal-metro ta' Suwon ! scope="col" |Linja ! scope="col" |Stazzjonijiet |- | rowspan="4" |Linja 1 |Sungkyunkwan University (성균관대)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Hwaseo (화서)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon (수원)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Seryu (세류)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- | rowspan="2" |Linja Shinbundang |Gwanggyo Jungang (광교중앙)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Gwanggyo (광교)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- | rowspan="9" |Linja Suin-Bundang |Cheongmyeong (청명)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Yeongtong (영통)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Mangpo (망포)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Maetan-Gwonseon (매탄권성)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon Hall (수원시청)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Maegyo (매교)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon (수원)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Gosaek (고색)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Omokcheon (오목천)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |} Suwon hija servuta wkoll minn żewġ terminals tal-karozzi tal-linja interurbani b'konnessjonijiet madwar il-pajjiż: it-Terminal tal-Karozzi tal-Linja ta' Suwon ħdejn l-Istazzjon ta' Seryu, <ref name="SuwonTerminal">{{Ċita web|url=http://www.buspia.co.kr/m/suwon/index.php|titlu=Suwon Bus Terminal|sit=Buspia|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u t-Terminal tal-Karozzi tal-Linja ta' West Suwon f'Guun-dong. <ref name="WestSuwonTerminal">{{Ċita web|url=http://www.seosuwonterminal.co.kr|titlu=SeoSuwon Bus Terminal|sit=Seosuwon Terminal|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Madankollu, l-għadd ta’ passiġġieri fit-terminal tal-karozzi tal-linja qed jonqos. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Gyeongtae|data=6 May 2023|skript-titlu=ko:경기도 버스터미널 이용객 '반토막'…노선도 172개 사라졌다|titlu-traduzzjoni=Gyeonggi-do Bus Terminal Users 'Halve': 172 Routes Disappear|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20230504082300061|pubblikazzjoni=[[Yonhap News Agency]]|lingwa=ko}}</ref> Suwon hija konnessa wkoll ma' Seoul u bliet oħra fil-qrib permezz ta' karozzi tal-linja tal-belt u espressi b'punti tat-tluq madwar il-belt. <ref name="GyeonggiBuses">{{Ċita web|url=https://www.gbis.go.kr/gbis2014/eng/main/index.jsp|titlu=Gyeonggi Bus Information|sit=Gyeonggi Bus|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Fl-2017, infetaħ sett ġdid ta' waqfiet tal-karozzi tal-linja fiċ-Ċentru tat-Trasferiment tal-Istazzjon ta' Suwon. Dan inbena biex itaffi l-pressjoni fuq l-istands eżistenti tal-karozzi tal-linja u tat-taxis tul il-linji. <ref name="SuwonStationTransferCenter">{{Ċita web|url=https://kojects.com/2017/06/26/suwon-station-transfer-center/|titlu=Transfer hub opens at Suwon Station including new bus interchange|isem=Andy|awtur=Tebay|data=26 June 2017|lingwa=en|data-aċċess=7 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230508135537/https://kojects.com/2017/06/26/suwon-station-transfer-center/|arkivju-data=May 8, 2023}}</ref> Ċentru ta' trasferiment ieħor huwa inkorporat fl-Istazzjon ta' Gwanggyo Jungang; dan huwa taħt l-art, u l-istands tal-karozzi tal-linja għandhom bibien bi xbieki. <ref name="UndergroundBusStation">{{Ċita web|url=https://kojects.com/2016/05/16/underground-bus-station-future-transit/|titlu=Underground Bus Station, Future of Bus Transit?|awtur=Nikola|data=19 February 2016|lingwa=en|data-aċċess=7 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230508091325/https://kojects.com/2016/05/16/underground-bus-station-future-transit/|arkivju-data=8 May 2023}}</ref> Suwon investiet ħafna f'karozzi tal-linja elettriċi—fl-2019, bniet l-akbar stazzjon tal-iċċarġjar tal-karozzi tal-linja fil-pajjiż f'46 {{Nowrap|46 Gyeongsu-daero 1220beon-gil,}} Pajang-dong. <ref name="BusCharging">{{Ċita aħbar|kunjom=Hong|isem=Yongdeok|data=10 December 2019|titlu=Suwon builds S. Korea's largest electric bus charging station|url=https://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_business/920309.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Hankyoreh]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230623002918/https://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_business/920309.html|arkivju-data=23 June 2023|data-aċċess=23 June 2023}}</ref> Suwon hija servuta minn diversi awtostradi. L- Awtostrada Yeongdong (50) tgħaddi mill-belt, b'żewġ ħruġiet fil-limiti tal-belt: Suwon tat-Tramuntana u Suwon tal-Lvant. <ref>{{Ċita web|url=https://www.molit.go.kr/USR/I0204/m_45/dtl.jsp?gubun=&search=&search_dept_id=&search_dept_nm=&old_search_dept_nm=&psize=5&search_regdate_s=&search_regdate_e=&srch_usr_nm=&srch_usr_num=&srch_usr_year=&srch_usr_titl=Y&srch_usr_ctnt=&lcmspage=1963&idx=5794|data=16 October 2009|sit=Ministry of Transport|skript-titlu=ko:영동고속도로 북수원IC~동수원IC부가차로설치공사 도로구역결정 고시|titlu-traduzzjoni=Announcement of Additional Lane Construction for Yeongdong Expressway Between North Suwon IC and East Suwon IC|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Il-ħruġ ta' Gwanggyo Sanghyeon fuq l- Awtostrada Express Yongin–Seoul (171) jinsab fuq il-fruntiera ta' Suwon ma' Yongin, <ref name="SanghyeonIC">{{Ċita web|url=http://www.suwonbeltway.co.kr/sub1_2|sit=Suwon Ring Road Corporation|skript-titlu=ko:도로이용안내 / IC 이용안내|titlu-traduzzjoni=Road and IC Usage Information|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u l- Awtostrada Express Pyeongtaek–Paju (17) għandha wkoll ħruġ f'Suwon (Geumgok). <ref name="GeumgokIC">{{Ċita web|url=https://www.ksroad.co.kr/page/bbs/board.php?bo_table=cszone_notice&wr_id=25|data=30 May 2023|sit=Kyunggi South Road Co. Ltd.|skript-titlu=ko:하행 금곡IC 전 차로 차단 및 노면 긴급 보수 공사 안내(당수동 LH 굴착공사)|titlu-traduzzjoni=Information on Blocking All Lanes of Southbound Geumgok IC and Emergency Roadworks (Dangsu-dong LH excavation work)|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Il-ħruġ ta' Suwon tal- Gyeongbu Expressway (1) ingħata l-isem ġdid ''ta' Suwon Singal'' fl-2014 biex jirrifletti l-post attwali tiegħu f'Singal fil-Yongin fil-qrib. <ref name="SuwonSingal">{{Ċita aħbar|kunjom=Kwon|isem=Hyeokjun|data=22 April 2015|skript-titlu=ko:수원신갈IC 시설물 교체공사 완료|titlu-traduzzjoni=Suwon Singal IC Facility Replacement Work Completed|url=https://www.kyeonggi.com/article/201504220645359|pubblikazzjoni=Kyeonggi Ilbo|lingwa=ko|data-aċċess=26 January 2024}}</ref> Suwon investiet fit-trasport ekoloġiku. <ref name="EcocapitalKoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Bak|isem=Se-hwan|data=1 February 2018|titlu=Suwon seeks to become Korea's 'eco-capital': Environmental activist-turned-mayor sets new examples of how green policies revitalize cities|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20180131000765|pubblikazzjoni=[[The Korea Herald]]|lingwa=en|data-aċċess=2 February 2024}}</ref> Il-belt kienet l-ewwel post fil-Korea li introduċiet roti pubbliċi mingħajr dock. <ref name="Dockless">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Sukhee |last2=Oh |first2=Sei-Chang |last3=Choi |first3=Keechoo |date=30 April 2019 |title=Bilantravel pattern analysis for station bike sharing system in Suwon |url=https://www.jkst.or.kr/articles/xml/ZPJ9/ |url-status=live |journal=Journal of Korean Society of Transportation |language=ko |volume=37 |issue=2 |pages=110–123 |doi=10.7470/jkst.2019.37.2.110 |s2cid=210784252 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717034557/https://www.jkst.or.kr/articles/xml/ZPJ9/ |archive-date=17 July 2023 |access-date=28 June 2023 |doi-access=free}}</ref> L-ivvjaġġar ta' Suwon bir-rota huwa faċilitat minn bosta mogħdijiet għar-roti ħdejn ix-xmajjar li jaqsmu l-belt. Fl-2013, Suwon ospitat il-Festival Dinji tal -EcoMobility . Għal xahar, it-toroq f'Haenggung-dong ingħalqu għall-karozzi bħala esperiment mingħajr karozzi. Ir-residenti użaw vetturi mhux motorizzati pprovduti mill-organizzaturi tal-festival. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Strother|isem=Jason|data=30 September 2013|titlu=Locals applaud car-free month in Korean city|url=https://www.dw.com/en/locals-applaud-car-free-month-in-korean-city/a-17124711|url-status=live|pubblikazzjoni=Deutsche Welle|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131101184848/http://www.dw.de/locals-applaud-car-free-month-in-korean-city/a-17124711|arkivju-data=1 November 2013|data-aċċess=7 June 2023}}</ref> L-esperiment ma kienx mingħajr oppożizzjoni. <ref name="EcomobilityOppositionJournal">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Suk-Hui |last2=Lee |first2=Seung-Gyu |year=2014 |title=An Analysis of Residential Satisfaction at The Ecomobility World Festival 2013 Suwon |url=https://koreascience.kr/article/JAKO201413361962659.page |journal=Transportation Technology and Policy |language=ko |volume=11 |issue=4 |pages=64–72 |access-date=2 February 2024}}</ref> == Militari == Il-Bażi tal-Ajru ta’ Suwon, f’Jangji-dong (Distrett ta’ Gwonseon), intużat mill-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti matul il-Gwerra Koreana; kienet proprju hawnhekk li seħħ l-ewwel ġlied bl-ajru ta’ dak il-kunflitt. Illum, il-bażi taqa’ taħt il-ġurisdizzjoni tal-Forza tal-Ajru tar-Repubblika tal-Korea, għalkemm l-amministrazzjoni u l-manutenzjoni tagħha għadhom f’idejn il-militar Amerikan. Il-militar Amerikan jieħu ħsieb ukoll is-“sit Madison” — unità żgħira tas-sinjali li tinsab fuq Gwanggyosan, fejn hemm ukoll pjattaforma għall-inżul tal-ħelikopters. == Nies notevoli == * Suwon kien il-post fejn twieled {{Interlanguage link|Choi Ru-baek|ko|최루백}} (?–1205), magħruf għall-pjetà filjali tiegħu, <ref name="NotablePeopleHistorical" /> <ref name="ChoiRubaelKorEncyc">{{Ċita web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0057241|sit=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|pubblikatur=[[National Institute of Korean History]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:고려 전기에, 기거사인, 한림학사 등을 역임한 문신.|titlu-traduzzjoni=Civil Servant Who Served as Gigeosain and Hallimhaksa During the Early Goryeo Period|data-aċċess=28 October 2023}}</ref> u ta' martu nobbli Yŏm Kyŏng-ae ( 염경애 (1100–1146). <ref name="YeomGyeongae">{{Ċita web|url=http://contents.history.go.kr/front/hm/view.do?levelId=hm_064_0040|sit=History Net|pubblikatur=[[National Institute of Korean History]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:염경애 묘지|titlu-traduzzjoni=Tomb of Yeom Gyeongae|data-aċċess=28 October 2023}}</ref> * Suwon kienet id-dar ta' {{Interlanguage link|Yi Ko|ko|이고 ({{Korean|hangul=여말선초|labels=no}})}} (1341–1420), suġġett ta' Goryeo li kien kontra Joseon. <ref name="NotablePeopleHistorical">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-11.jsp|sit=Suwon City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:수원의 인물|titlu-traduzzjoni=People from Suwon|data-aċċess=3 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230602171530/https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-11.jsp|arkivju-data=2 June 2023}}</ref> * L-istudjuż eminenti ta' Silhak u l-pijunier agrikolu {{Interlanguage link|Woo Ha-yŏng|ko|우하영}} (1741–1812) twieled f'Suwon. <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * {{Interlanguage link|Kim Sehwan|ko|김세환 (1889년)}} (1889–1945), attivist għall-indipendenza matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * {{Interlanguage link|Kim Hyanghwa|ko|김향화}} (1897–?), attivist għall-indipendenza matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż <ref name="KimHyanghwaProtest">{{Ċita aħbar|data=26 February 2009|titlu=Gisaeng took to streets against Japan|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2009/02/26/features/Gisaeng-took-to-streets-against-Japan/2901563.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529190314/https://koreajoongangdaily.joins.com/2009/02/26/features/Gisaeng-took-to-streets-against-Japan/2901563.html|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 October 2023}}</ref> <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * Na Hye-sok (1896–1948), femminista influwenti, pittriċi, kittieba, poeta, skultur, u ġurnalista <ref name="Na Hye-seok">{{Ċita ktieb|kunjom=Kiaer|isem=Jieun|kunjom2=Yates-Lu|isem2=Anna|kunjom3=Mandersloot|isem3=Mattho|data=15 September 2021|titlu=On Translating Modern Korean Poetry|url=|post=|pubblikatur=Taylor & Francis|paġna=157|isbn=978-1-000-43876-5}}</ref> <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * Chung Hyeon, it-tennis <ref name="ATPChung">{{Ċita web|url=https://www.atptour.com/en/players/hyeon-chung/ch27/overview|titlu=Hyeon Chung|sit=ATP Tour|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611135556/https://www.atptour.com/en/players/hyeon-chung/ch27/overview|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> <ref name="BBCChung">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Minji|data=25 January 2018|titlu=Chung Hyeon: The Korean tennis star making history|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42799463|url-status=live|pubblikazzjoni=[[BBC News]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611135554/https://www.bbc.com/news/world-asia-42799463|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * Dong Hyun Kim, MMA <ref name="KimDonghyunRottenTomatoes">{{Ċita web|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/kim_dong_hyun_4|titlu=Kim Dong-hyun|sit=Rotten Tomatoes|pubblikatur=Fandango|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614052602/https://www.rottentomatoes.com/celebrity/kim_dong_hyun_4|arkivju-data=14 June 2023}}</ref> <ref name="KimDonghyunUFC">{{Ċita web|url=https://www.ufc.com/news/dong-hyun-kim-long-road-seoul|titlu=Dong Hyun Kim: The long road to Seoul|isem=Thomas|awtur=Gerbasi|data=26 November 2015|lingwa=en|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614054554/https://www.ufc.com/news/dong-hyun-kim-long-road-seoul|arkivju-data=14 June 2023}}</ref> * Oh Kyo-moon, arkerija <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Choi|isem=Jongsik|data=23 September 2000|skript-titlu=ko:양궁 오교문선수집 감격의 눈물바다|titlu-traduzzjoni=Archer Oh Kyo-moon's House: A Sea of Tears|url=https://www.kyeonggi.com/article/200009230097474|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611105347/https://www.kyeonggi.com/article/200009230097474|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * [[Park Ji-Sung|Park Ji-sung]], futbol. Park twieled f'Seoul iżda trabba f'Suwon, u fl-2005, triq tal-belt ingħatat isimha għalih. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Yu|isem=Sinjae|data=12 June 2005|skript-titlu=ko:수원시 '박지성길' 만든다|titlu-traduzzjoni=Suwon City Constructs 'Park Ji-Sung Road'|url=http://legacy.www.hani.co.kr/section-005000000/2005/06/005000000200506120951047.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Hankyoreh]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230602231849/http://legacy.www.hani.co.kr/section-005000000/2005/06/005000000200506120951047.html|arkivju-data=2 June 2023|data-aċċess=3 June 2023}}</ref> * Han-na Chang, konduttur, vjolinċellista <ref name="HannaChang">{{Ċita web|url=https://www.hannachangmusic.com/biography|titlu=Han-Na Chang Official Biography|data=2021|sit=Han-na Chang Music|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611115041/https://www.hannachangmusic.com/biography|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> <ref name="HannaChangKoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Hyo-won|data=1 November 2009|titlu=Chang Han-na Finds Brahms Through Looking-Glass|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2009/11/719_54657.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Times]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611115041/https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2009/11/719_54657.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * Im Chang-kyun, isem artistiku ''IM'' * Jeon Ji-yoon <ref name="JeonJiyoonIMDB">{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm8429089/|titlu=Ji-Yoon Jeon|sit=Internet Movie Database (IMDB)|data-aċċess=13 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717045712/https://www.imdb.com/name/nm8429089/|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> * Jo Kwon * Kim Myung-jun, isem artistiku ''MJ'' * Kim Yu-gwon, isem tal-istadju ''U-Kwon'' <ref name="UkWonKPopMusic">{{Ċita web|url=https://www.kpopmusic.com/artist/u-kwon-profile|titlu=U-Kwon profile|sit=K-pop Music|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143724/https://www.kpopmusic.com/artist/u-kwon-profile|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> * Lee Chang-sub * Lee Ju-eun * Shin Dong-hee, isem artistiku ''Shindong'' <ref name="ShindongIndependent">{{Ċita aħbar|kunjom=Koh|isem=Lydia|data=27 June 2020|titlu=Super Junior's Shindong shares why his wedding engagement did not work out|url=https://theindependent.sg/super-juniors-shindong-shares-why-his-wedding-engagement-did-not-work-out/|url-status=live|pubblikazzjoni=The Independent Singapore|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614012223/https://theindependent.sg/super-juniors-shindong-shares-why-his-wedding-engagement-did-not-work-out/|arkivju-data=14 June 2023|data-aċċess=14 June 2023}}</ref> * Yoo Jeong-yeon * Yoo Ji-min, isem artistiku ''Karina'' <ref name="KarinaMarieClaire">{{Ċita web|url=https://www.marieclairekorea.com/tag/%EC%B9%B4%EB%A6%AC%EB%82%98/|sit=Marie Claire|lingwa=ko|skript-titlu=ko:카리나 (에스파)|titlu-traduzzjoni=Karina (Aespa)|data-aċċess=20 January 2024}}</ref> <ref name="KarinaHanryuTimes">{{Ċita web|url=https://www.hanryutimes.com/news/articleView.html?idxno=11091|isem=Aram|awtur=Jeong|data=8 July 2021|sit=Hanryu Times|lingwa=ko|skript-titlu=ko:카리나(aespa)|titlu-traduzzjoni=Karina (Aespa)|data-aċċess=20 January 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231219072929/https://www.hanryutimes.com/news/articleView.html?idxno=11091|arkivju-data=19 December 2023}}</ref> * Yoon Bo-mi <ref name="YoonBomiKBS">{{Ċita aħbar|data=21 March 2017|skript-titlu=ko:수원시 영상홍보대사에 '토박이' 에이핑크 윤보미|titlu-traduzzjoni=Suwon's Video Ambassador 'Native' Yoon Bo-mi of Apink|url=http://world.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=k&menu_cate=enternews&board_seq=216993&page=568|url-status=live|pubblikazzjoni=KBS Radio Korean|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611211551/http://world.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=k&menu_cate=enternews&board_seq=216993&page=568|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> <ref name="YoonBomiKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Kwanju|data=21 March 2017|skript-titlu=ko:에이핑크 윤보미, 수원시 영상홍보대사 위촉|titlu-traduzzjoni=Apink's Yoon Bomi Appointed Video Ambassador for Suwon|url=http://www.kyeonggi.com/1328908|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611211547/http://www.kyeonggi.com/1328908|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> * Lee Jong-suk <ref name="LeeJongsukKBS">{{Ċita web|url=https://kstar.kbs.co.kr/person_view.html?idx=158248|sit=KBS Star Box|lingwa=ko|skript-titlu=ko:이종석|titlu-traduzzjoni=Lee Jong-suk|data-aċċess=13 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034556/https://kstar.kbs.co.kr/person_view.html?idx=158248|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> * Park Hae-soo <ref name="ParkHaesooJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jae-lim|data=18 April 2022|titlu=Park Hae-soo continues to thrive on Netflix|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/04/18/entertainment/movies/CELEB-Park-Haesoo/20220418150357659.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143011/https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/04/18/entertainment/movies/CELEB-Park-Haesoo/20220418150357659.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> <ref name="ParkHaesooEmmys">{{Ċita web|url=https://www.emmys.com/bios/park-hae-soo|titlu=Park Hae-soo|sit=Television Academy|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143005/https://www.emmys.com/bios/park-hae-soo|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> * Ryu Jun-yeol <ref name="RyuJunyeolIMDB">{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm6916719/|titlu=Ryu Jun-Yeol|sit=Internet Movie Database (IMDB)|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230519171229/https://www.imdb.com/name/nm6916719/|arkivju-data=19 May 2023}}</ref> <ref name="RyuJunyeolSWCIC">{{Ċita web|url=https://www.swcic.or.kr/ma/enblog.asp?bidx=562&page=11&SFIELD=&GTXT=&gbn=S&bgbn=R|titlu=Suwon's son Ryu, the leading actor in 'Please Respond, 1988'|data=14 April 2016|sit=Suwon Center for International Cooperation|lingwa=en|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230613165040/https://www.swcic.or.kr/ma/enblog.asp?bidx=562&page=11&SFIELD=&GTXT=&gbn=S&bgbn=R|arkivju-data=13 June 2023}}</ref> * Kanzunetta Kang <ref name="SongKangJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jae-lim|data=14 March 2022|titlu=Song Kang continues to flaunt his good looks on the small screen|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/03/14/entertainment/television/Song-Kang-Forecasting-Love-and-Weather-office-romance/20220314155854425.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611215904/https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/03/14/entertainment/television/Song-Kang-Forecasting-Love-and-Weather-office-romance/20220314155854425.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> * Yoo Hyun Young * Kim Sunoo * Il-Pastor Kim Jang Hwan (magħruf bħala ''Billy Kim'' ) — eks president tal-Baptist World Alliance, u president tal- Far East Broadcasting Company <ref name="BillyKimChristianPost" /> * Sam Oh — preżentatur u kolonnista <ref name="SamOh">{{Ċita web|url=https://www.philstar.com/lifestyle/young-star/2006/10/06/361655/oh-it146s-sam|titlu=Oh! It's Sam|isem=Marielle C.|awtur=Santos|data=6 October 2006|sit=Philippine Star|data-aċċess=12 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611220521/https://www.philstar.com/lifestyle/young-star/2006/10/06/361655/oh-it146s-sam|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|JPN}} [[Asahikawa]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Toury]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Jinan]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Townsville]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|IDN}} [[Bandung]] ([[Indoneżja]]) ; * {{Flagicon|TUR}} [[Yalova]] ([[Turkija]]) ; * {{Flagicon|ROU}} [[Cluj-Napoca]] ([[Rumanija]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Fes]] ([[Marokk]]) ; * {{Flagicon|MEX}} [[Toluca]] ([[Messiku]]) ; * {{Flagicon|VIE}} [[Provinċja ta' Hai Dung]] ([[Vjetnam]]) ; * {{Flagicon|CAM}} [[Provinċja ta' Siem Reap]] ([[Kambodja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Nizhny Novgorod]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[Curitiba]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Freiburg im Breisgau]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Mississauga]] ([[Kanada]]). == Referenzi == [[Kategorija:Sorsi CS1 bil-Korean (ko)]] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 52gdgp8rsm6c8z03zvudwh0k9dui4kh 333692 333691 2026-11-05T00:14:30Z JovalQC 21720 /* Reliġjon */ 333692 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Suwon''' ([[Lingwa koreana|Korean]] : '''수원''') hija l-akbar belt u l-belt kapitali tal- Provinċja ta' Gyeonggi, l-aktar provinċja popolata tal-Korea t'Isfel. Il-belt tinsab madwar 30 kilometri fin-nofsinhar tal-kapitali nazzjonali, [[Seoul]] . B'popolazzjoni ta' 1.2 miljun, <ref name="Population">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/stat/stats/statsView.do?categorySeqNo=14|pubblikatur=Suwon City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:월별인구현황|titlu-traduzzjoni=Population Status by Month|data-aċċess=20 January 2024}}</ref> Suwon għandha aktar abitanti mill-belt metropolitana ta' [[Ulsan]], <ref name="Population" /> <ref name="UlsanPopulation">{{Ċita web|url=https://www.ulsan.go.kr/u/rep/contents.ulsan?mId=001005002002001000|titlu=Administrative District & Population|data=December 2025|sit=Ulsan Metropolitan City Council|lingwa=ko|data-aċċess=4 June 2026|url-status=live}}</ref> għalkemm tgawdi minn grad inqas ta' awtonomija bħala 'belt speċjali'. <ref name="SpecialCaseKBS">{{Ċita aħbar|data=3 January 2022|titlu=PM: 4 Cities to be Given New Autonomous Status Hold Greater Responsibility|url=https://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=166705|url-status=live|pubblikazzjoni=[[KBS World]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230605155420/https://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=166705|arkivju-data=5 June 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> Tradizzjonalment magħrufa bħala l-'Belt tal- Piettà Filjali ', <ref name="Piety">{{Ċita aħbar|data=1 May 2016|titlu=Suwon invites visitors to city of heritage, festivities|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160501000222&mod=skb|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Herald]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230928170906/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160501000222&mod=skb|arkivju-data=28 September 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> Suwon moderna żżomm varjetà ta' postijiet storiċi ta' riferiment. Bħala belt imdawra b'swar, hija destinazzjoni popolari għal dawk li jżuruha ġurnata minn Seoul, <ref name="NightTourismInitiative">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Hyemi|data=11 March 2016|titlu=Suwon celebrates its past while looking ahead|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3016079|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230603142321/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3016079|arkivju-data=3 June 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> bil-ħajt innifsu—il-Fortezza ta' Hwaseong—jirċievi 1½ miljun żjara fl-2015. <ref name="HwaseongNumbersJoongang">{{Ċita aħbar|data=21 February 2016|titlu=Suwon Hwaseong fortress celebrates 220th year|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2016/02/21/socialAffairs/Suwon-Hwaseong-fortress-celebrates-220th-year/3015336.html|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> == Isem == ''Suwon'' litteralment tfisser "sors tal-ilma". <ref name="LiteralMeaning">{{Ċita web|url=https://www.korea.net/Events/Performances/view?articleId=3895|titlu=Suwon Tour: Hwaryeongjeon, Haeng-gung and Suwon Fortress|data=31 March 2010|sit=[[Korea.net]]|data-aċċess=11 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230703132219/https://www.korea.net/Events/Performances/view?articleId=3895|arkivju-data=3 July 2023}}</ref> Filwaqt li ż-żona kellha ismijiet differenti sa mill-antikità, kważi kollha għandhom din it-tifsira. <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0031604|isem=운식|awtur=최|isem2=도남|awtur2=이|sit=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|pubblikatur=[[Academy of Korean Studies]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:수원시 (水原市)|titlu-traduzzjoni=Suwon City|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name=":1" /> L-isem ''Suwon'' jinżel mill-istat żgħir tal- perjodu Proto-Tliet Renji {{Interlanguage link|Mosuguk|ko|모수국}} . <ref name=":0" /> Wara dan il-perjodu, iż-żona (inkluża l- Hwaseong tal-lum) kienet tissejjaħ ''Maehol'', ''Maetkol'', jew ''Mulgol'' ( 매홀; 맷골; 물골 ). <ref name="OldNames">{{Ċita ktieb|kunjom=Lee|isem=Ki-Moon|awtur-ħolqa1=Ki-Moon Lee|kunjom2=Ramsey|isem2=S. Robert|awtur-ħolqa2=S. Robert Ramsey|data=2011|titlu=A History of the Korean Language|post=Cambridge|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=38|isbn=978-1-139-49448-9}}</ref> <ref name=":0" /> Fis- {{Nowrap|757 CE}}, l-isem inbidel għal ''Susŏng-gun'' ( 수성군 ) <ref name="OldNames" /> <ref name=":0" /> biex tiddistingwih minn territorju ieħor b'isem li jinstema' simili. <ref name=":1">{{Ċita web|url=http://yangju.grandculture.net/yangju/index/GC04300370?category=%EC%A7%80%EB%AA%85/%EA%B8%B0%EA%B4%80%EB%AA%85&depth=2&name=%EB%A7%88&page=7&search=%EB%AA%A8%EC%88%98%EC%84%B1|isem=선주|awtur=김|sit=디지털양주문화대전|skript-titlu=ko:모수국|titlu-traduzzjoni=Mosukuk|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Fid-940, l-isem inbidel mill-ġdid għal ''Su-ju'' ( 수주 ). <ref name="OldNames" /> <ref name=":0" /> Fis-seklu 11, kien magħruf jew bħala ''Susŏng'' (Hanja differenti:隋城 ) jew ''Hannam'' ( 한남 ), <ref name=":0" /> u fl-1310, finalment irċeviet l-isem ''Suwon'' . <ref name=":0" /> == Storja == === Storja bikrija === Suwon ilha abitata sa mill-bidu tal-Età tal-Bronż l-aktar tard: artifatti bħal fuħħar, skulturi, u ponot ta’ vleġġeġ li jmorru lura għall-bidu tal-Età tal-Bronż sal-bidu tal-Età tal-Ħadid instabu fiż-żona, <ref name=":0" /> inkluż fuq {{Interlanguage link|Yeogisan|ko|여기산}}, li issa huwa {{Interlanguage link|Monuments of Gyeonggi Province|ko|경기도의 기념물}} . <ref name=":0" /> Matul il-perjodu tat-Tliet Renji tal-Korea, iż-żona kienet territorju tal-istat żgħir Mosuguk, parti mill- konfederazzjoni Mahan . <ref name=":0" /> <ref name=":1" /> Waqgħet taħt l-influwenza ta' Goguryeo fl-aħħar tas-seklu 5 WK qabel ma saret parti minn Silla Unifikata (668–935). <ref name=":0" /> <ref name="OldNames" /> Suwon imbagħad waqgħet f'idejn Goryeo wara kampanja militari mmexxija mir-Re Taejo . <ref name=":0" /> Matul it-tlettax u l-erbatax-seklu, iż-żona ġiet promossa, degradata, magħquda ma’ oħrajn, u inkorporata f’diversi distretti amministrattivi. Aktar tard, mal-istabbiliment tad-dinastija Joseon, iż-żona saret parti minnha, u fl-1395 ġiet magħżula bħala ċentru amministrattiv tal-Provinċja ta’ Gyeonggi. Sal-aħħar tas-seklu 18, Suwon kienet amministrata minn Annyeong-dong tal-lum f'riġlejn Hwasan—għolja f'Hwasan-dong, Hwaseong . <ref name="Relocation">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Noh |first=Hyeonkyun |last2=Park |first2=Woo |last3=Seo |first3=Boram |year=2021 |title=A Fortress Made in Heaven (Namhansanseong of Gwangju) and the City of a King's Dreams (Hwaseong Fortress of Suwon) |url=https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE10674700 |url-status=live |journal=The Review of Korean Studies |volume=24 |issue=2 |pages=299–331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627131519/https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE10674700 |archive-date=27 June 2023 |access-date=11 June 2026}}</ref> <ref name=":0" /> Fl-1796, ir-Re Jeongjo rriloka Suwon Ċentrali għall-post attwali tagħha f'riġlejn Paldalsan, <ref name="Relocation" /> <ref name=":0" /> u biex jipproteġi din il-belt ġdida, huwa kkmanda l-bini tal [[Fortizza ta' Hwaseong|-Fortizza Hwaseong]] — ħajt protettiv madwar il-belt. <ref name="UNESCO">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/817|titlu=Hwaseong Fortress|sit=UNESCO|data-aċċess=11 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220609164424/https://whc.unesco.org/en/list/817|arkivju-data=9 June 2022}}</ref> Il-belt kibret b'mod kostanti, u rapport amministrattiv tal-1899 irreġistra popolazzjoni ta' 49,708 ruħ fi 12,579 familja. <ref name=":0" /> === il-perjodu kolonjali Ġappuniż === Matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż tal-1910–1945, numru ta' attivisti prominenti għall-indipendenza Koreani ġew minn jew operaw f'Suwon. {{Interlanguage link|Kim Se-hwan|ko|김세환 (1889년)}} u [[Yi Son-gyong|Yi Sŏn-gyŏng]] ( 이선경 ) it-tnejn ġew arrestati għall-attivitajiet tagħhom. <ref name=":0" /> === Mil-Liberazzjoni għall-Gwerra Koreana === Fil-15 ta' Awwissu 1949, Suwon ġiet promossa minn kontea għal belt, b'parti mit-territorju preċedenti tagħha ssir il-Kontea ta' Hwaseong. <ref name=":0" /> <ref name="HwaseongSplit">{{Ċita web|url=https://www.hscity.go.kr/www/intro/gnrlSttus/ctyhllHist.jsp|sit=Hwaseong City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:화성시 연혁|titlu-traduzzjoni=History of Hwaseong City|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221013001117/https://www.hscity.go.kr/www/intro/gnrlSttus/ctyhllHist.jsp|arkivju-data=13 October 2022}}</ref> [[Stampa:Namdaemun, Main Southern Entrance to Seoul (cropped).jpg|xellug|daqsminuri|Il-Fortizza ta' Hwaseong fil-[[Il-Gwerra Koreana|Gwerra Koreana]]]] Meta faqqgħet [[il-Gwerra Koreana]], id-49 Wing tal-Ġellieda tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti, li dak iż-żmien kienet stazzjonata fil-[[Ġappun]], intbagħtet il-[[Korea]] b’missjoni inizjali li tevakwa ċivili minn Suwon u [[Gimpo]]. Waqt din il-missjoni, fis-27 ta’ Ġunju 1950, ajruplani Amerikani f’Suwon ġew attakkati minn ajruplani tal-ġlied tal-Korea ta’ Fuq. Il-Battalja tal-Ajruport ta’ Suwon, li seħħet wara dan, kienet l-ewwel ġlieda fl-ajru ta’ din il-gwerra. L-Ajruport ta’ Suwon reġa’ ġie attakkat jumejn wara, waqt li l-Ġeneral Douglas MacArthur kien jinsab fuq il-post. Għalkemm l-Istati Uniti rreżistew iż-żewġ attakki, ġimgħa wara, fl-4 ta’ Lulju 1950, Suwon waqa’ f’idejn il-forzi tal-Korea ta’ Fuq li kienu qed javvanzaw. L-għada seħħ l-ewwel konfront fuq l-art bejn il-forzi tal-Istati Uniti u dawk tal-Korea ta’ Fuq: il-Battalja ta’ Osan. It-truppi tal-Korea ta’ Fuq ma kinux l-unika theddida għall-ħajja: fil-bidu tal-gwerra, l-awtoritajiet tan-nofsinhar beżgħu minn ċivili li kienu inklinati lejn ix-xellug, u ħafna minnhom inqatlu. <ref name="AdmissionSydneyHerald">{{Ċita aħbar|kunjom=McDonald|isem=Hamish|data=15 November 2008|titlu=South Korea owns up to brutal past|url=https://www.smh.com.au/world/south-korea-owns-up-to-brutal-past-20081115-gdt2yw.html|pubblikazzjoni=[[The Sydney Morning Herald]]|post=Sydney, NSW|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Suwon kien post fejn seħħew qtil bħal dan: rakkont ta’ xhieda mill-uffiċjal tal-intelligence tal-Istati Uniti Donald Nichols iqiegħed lil Suwon bħala l-post fejn seħħ massakru ta’ madwar 1,800 ruħ fl-aħħar ta’ Ġunju 1950. <ref name="MassacreNichols">{{Ċita ktieb|kunjom=Nichols|isem=Donald|data=1981|titlu=How many Times Can I Die: The life Story of a Special Intelligence Agent|url=|post=Pensacola, FL|pubblikatur=Brownsville Printing|paġna=128|isbn=}}</ref> <ref name="MassacreKim">{{Ċita ktieb|kunjom=Kim|isem=Dong-Choon|data=2007|kapitlu=Chapter 4: The war against the "enemy within": Hidden massacres in the early stages of the Korean War|editur-kunjom1=Shin|editur-isem1=Gi-Wook|editur-kunjom2=Park|editur-isem2=Soon-Won|editur-kunjom3=Yang|editur-isem3=Daqing|titlu=Rethinking Historical Injustice and Reconciliation in Northeast Asia: The Korean experience|post=Abingdon|pubblikatur=Routledge|paġni=75–93|isbn=978-0-415-77093-4}}</ref> <ref name="MassacreCBS">{{Ċita aħbar|kunjom=Hanley|isem=Charles J.|kunjom2=Chang|isem2=Jae-Soon|data=5 July 2008|titlu=AP: U.S. Allowed Korean Massacre In 1950|url=https://www.cbsnews.com/news/ap-us-allowed-korean-massacre-in-1950/|url-status=live|lingwa=en|aġenzija=Associated Press|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200919134818/https://www.cbsnews.com/news/ap-us-allowed-korean-massacre-in-1950/|arkivju-data=19 September 2020|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Suwon reġgħet intrebħet, waqgħet mill-ġdid lejn it-Tramuntana, qabel ma reġgħet inqabdet għall-aħħar darba. B’kollox, il-belt biddlet idejha erba’ darbiet matul il-gwerra. <ref name="ChangedHandsFourTimesManchesterRegiment">{{Ċita web|url=https://manchester-regiment.org.uk/frontend.php?pos=1286&action=zoom&keywords=Ref_No_increment;MATCHES;(%5E%7C%20+)MR04319($%7C%20+)&continueUrl=ZnJvbnRlbmQucGhwPyZrZXl3b3Jkcz0wMV8xc3RfQmF0dGFsaW9uJmFjdGlvbj1zZWFyY2gmcGFnZXM9MTIwJnBhZ2U9MTE=|titlu=Knocked out T-34 at Suwon|data=5 May 2005|sit=Manchester Regiment|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Waqt li kienet taħt l-awtorità tan-nofsinhar, Suwon ospitat forzi minn diversi pajjiżi. Pereżempju, fis {{Nowrap|16 December}} 1950, il- Forza Spedizzjonarja Griega rrilokat minn Busan għal Suwon, fejn kienet marbuta mal- 1 Diviżjoni tal-Kavallerija tal-Istati Uniti . <ref name="GreekForce">{{Ċita ktieb|kunjom=Thomas|isem=Nigel|kunjom2=Abbott|isem2=Peter|kunjom3=Chappell|isem3=Mike|data=27 March 1986|titlu=The Korean War 1950–53|url=|post=|pubblikatur=Bloomsbury USA|paġna=|isbn=978-0-85045-685-1}}</ref> Il-belt dehret ukoll strateġikament importanti, hekk kif fl-aħħar tal-1951, l-aqwa pilota tal-ġlied tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti Gabby Gabreski tqiegħed inkarigat mill- Bażi tal-Ajru ta' Suwon . <ref name="SuwonUSArmy">{{Ċita web|url=https://www.army.mil/article/106096/suwon_history_goes_far_beyond_korean_war|titlu=Suwon history goes far beyond Korean War|isem=Robert R.|awtur=Frace|data=21 June 2013|sit=United States Army|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230424120739/https://www.army.mil/article/106096/suwon_history_goes_far_beyond_korean_war|arkivju-data=24 April 2023}}</ref> <ref name="Gabreski">{{Ċita ktieb|kunjom=Yenne|isem=Bill|data=2020|titlu=Aces: True stories of victory and valor in the skies of World War II|pubblikatur=Book Sales|paġna=40|isbn=978-0-16-035958-3}}</ref> Monument għall-forzi Franċiżi twaqqaf fl-1974 ħdejn il-ħruġ ta' North Suwon fuq l-Awtostrada Yeongdong. <ref name="FrenchMemorial">{{Ċita web|url=https://koreanwarmemorials.com/memorial/south-korea-france-suwon/|titlu=South Korea–France–Suwon|sit=Korean War Memorials|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230427121602/https://koreanwarmemorials.com/memorial/south-korea-france-suwon/|arkivju-data=27 April 2023}}</ref> Rinnovazzjoni fl-2013 ġiet iffinanzjata mill-gvern Franċiż. <ref name="FrenchMemorialDetails">{{Ċita web|url=https://www.koreaherald.com/article/16511|titlu=France pledges 100,000 euros for Korean War memorial|data=28 July 2013|sit=Korea Herald|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live}}</ref> === Storja reċenti === Fl-1964, il-kwartieri ġenerali tal-Provinċja ta' Gyeonggi bdew proċess ta' rilokazzjoni minn Seoul għal Suwon. <ref name="CouncilHistory">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-01.jsp|titlu=South Korea–France–Suwon|sit=Suwon City Council|lingwa=ko|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230427120930/https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-01.jsp|arkivju-data=27 April 2023}}</ref> <ref name=":0" /> Seoul kienet telqet mill-provinċja fl-1949. <ref name="SeoulSeparationLaw">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=21368&viewCls=lsRvsDocInfoR|data=13 August 1949|sit=Office of the President, Republic of Korea|pubblikatur=Ministry of Government Legislation, Republic of Korea|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제159호: 시·도의관할구역및구·군의명칭·위치·관할구역변경의건|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree 159: Change in the Name, Location, and Jurisdiction of Cities/Provinces and Districts/Counties|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230428142248/https://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=21368&viewCls=lsRvsDocInfoR|arkivju-data=28 April 2023}}</ref> Meta tlestiet il-kostruzzjoni tal-kwartieri ġenerali fit-23 ta' Ġunju 1967, id-data ġiet stabbilita bħala festa annwali ġdida: Jum iċ-Ċittadin ta' Suwon ( 수원시민의 날 ). Il-Festival Kulturali ta' Hwahong (issa l {{Interlanguage link|Hwaseong Cultural Festival|ko|수원화성문화제}} ) ġie stabbilit biex jiċċelebra l-okkażjoni. <ref name=":0" /> Minn mindu bdew is-snin sittin, Suwon għaddiet minn diversi bidliet fit-territorju amministrattiv tagħha. Fl-1963, Suwon kibret b’mod sinifikanti meta 20 raħal minn Hwaseong-gun ġew inkorporati fiha. Fl-1983, żewġ irħula oħra ġew akkwistati minn Yongin. Fl-1987, Suwon espandiet lejn il-punent, u akkwistat żewġ irħula oħra minn Hwaseong. Id-Distrett ta’ Gwonseon u d-Distrett ta’ Paldal ġew stabbiliti fl-1988. Fl-1994, Suwon kisbet aktar territorju minn Hwaseong u Yongin, u fl-1995 kisbet territorju ieħor minn Hwaseong. Fl-2003, ġie stabbilit id-Distrett ta’ Yeongtong. Bi tħejjija għall-kostruzzjoni ta' belt ippjanata ġdida ta' Gwanggyo, kien hemm skambji ta' art bejn Suwon u Yongin fl-2007 <ref name="2007Law">{{Ċita web|url=https://law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?lsiSeq=77335#0000|data=8 February 2007|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제19875호: 전라남도 나주시 등 4개 시·군의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 19875: Regulations on Change of Jurisdiction of 4 Si and Gun including Naju, Jeollanam-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034557/https://law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?lsiSeq=77335#0000|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> <ref name="GwanggyoExchange">{{Ċita aħbar|kunjom=Roh|isem=Hogeun|data=19 April 2007|skript-titlu=ko:수원.용인 경계일부-어정동 분동 등 관할구역 변화|titlu-traduzzjoni=Part of the Border Between Suwon and Yongin, and Changes in Jurisdictions such as Eojeong-dong and Bun-dong|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0000397338?sid=102|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Newsis]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034553/https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0000397338?sid=102|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> u fl-2019. <ref name="2019Law">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?efYd=20190913&lsiSeq=210097#0000|data=13 August 2019|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제30036호: 경기도 수원시와 용인시의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 30036: Regulations on Change of Jurisdiction between Suwon and Yongin, Gyeonggi-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230516150945/https://www.law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?efYd=20190913&lsiSeq=210097#0000|arkivju-data=16 May 2023}}</ref> <ref name="SecondGwanggyoExchange">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jaesang|data=6 August 2019|skript-titlu=ko:부산·수원·용인 등 관할구역 변경…불합리한 행정구역 조정|titlu-traduzzjoni=Changes in Jurisdictions such as Busan, Suwon, and Yongin: Unreasonable Administrative District Adjustment|url=https://www.news1.kr/articles/?3688344|url-status=live|pubblikazzjoni=News1|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230516150859/https://www.news1.kr/articles/?3688344|arkivju-data=16 May 2023|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> L-aktar skambju ta' art reċenti ta' Suwon seħħ fl-2020, meta skambjat xi biċċiet art ma' Hwaseong. <ref name="2020Law">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/LSW/lsSc.do?tabMenuId=123&subMenuId=23&menuId=1&query=%EA%B2%BD%EA%B8%B0%EB%8F%84+%EC%88%98%EC%9B%90%EC%8B%9C%EC%99%80+%ED%99%94%EC%84%B1%EC%8B%9C%EC%9D%98+%EA%B4%80%ED%95%A0%EA%B5%AC%EC%97%AD+%EB%B3%80%EA%B2%BD%EC%97%90+%EA%B4%80%ED%95%9C+%EA%B7%9C%EC%A0%95&eventGubun=060103#undefined|data=23 June 2020|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제30794호: 경기도 수원시와 화성시의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 30794: Regulations on Change of Jurisdiction between Suwon and Hwaseong, Gyeonggi-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034601/https://www.law.go.kr/LSW/lsSc.do?tabMenuId=123&subMenuId=23&menuId=1&query=%EA%B2%BD%EA%B8%B0%EB%8F%84+%EC%88%98%EC%9B%90%EC%8B%9C%EC%99%80+%ED%99%94%EC%84%B1%EC%8B%9C%EC%9D%98+%EA%B4%80%ED%95%A0%EA%B5%AC%EC%97%AD+%EB%B3%80%EA%B2%BD%EC%97%90+%EA%B4%80%ED%95%9C+%EA%B7%9C%EC%A0%95&eventGubun=060103#undefined|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> == Ġeografija == Suwon tinsab fit-tramuntana tal-pjanura ta' Gyeonggi, 30 kilometri fin-nofsinhar tal-kapitali nazzjonali, Seoul. Hija mdawra mal-bliet ta' Uiwang lejn il-majjistral, [[Yongin]] lejn il-lvant, Hwaseong lejn il-nofsinhar tal-punent, u Ansan lejn il-punent. <ref>{{Ċita web|url=https://english.gg.go.kr/31-si-gun-shortcut/|titlu=31 City/County Map|data=6 December 2016|sit=Gyeonggi-do Provincial Council|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Suwon tinsab qrib il-kosta tal-Baħar l-Isfar : fl-eqreb punt tagħha, fuq il-kosta {{Convert|239|m|ft}} L-għolja ta' Chilbosan lejn il-punent, Suwon tinsab 18.2 kilometri minn Ueumdo <ref name="CoastDistanceFreeMapTools">{{Ċita web|url=https://www.freemaptools.com/measure-distance.htm|titlu=Measure distance on a map|sit=Free Map Tools|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> fil-Lag Sihwa, daħla kostali magħluqa biex issuq l- akbar stazzjon tal-enerġija tal-marea fid-dinja . <ref name="Chilbosan">{{Ċita aħbar|skript-titlu=ko:사사동의 칠부산|titlu-traduzzjoni=Sasa-dong's Chilbosan|url=http://www.ebanwol.net/people/article_detail.asp?idx=10268|pubblikazzjoni=Banwol Newspaper|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071013090154/http://www.ebanwol.net/people/article_detail.asp?idx=10268|arkivju-data=13 October 2007|data-aċċess=7 August 2007}}</ref> Suwon tinsab primarjament f'art li tixbaħ baċir imdawra b'għoljiet baxxi bħal Gwanggyosan fit-tramuntana, bil-Fortizza storika ta' Suwon Hwaseong isservi bħala punt ta' riferiment ċentrali li jirrifletti l-istruttura urbana radjali unika tal-belt żviluppata mill-aħħar tas-seklu 18. == Reliġjon == [[Stampa:Suwon city summer 2016 26.JPG|daqsminuri|Jeil Presbyterian Church ta' Suwon]] Id-Djoċesi Kattolika ta’ Suwon inħolqot fl-1963 mill- [[Papa Pawlu VI]] . <ref name="DioceseStats">{{Ċita web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsuwo.html|titlu=Diocese of Suwon|isem=David M.|awtur=Cheney|pubblikatur=Catholic Hierarchy|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230811064157/http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsuwo.html|arkivju-data=11 August 2023}}</ref> Il-katidral—San Ġużepp—huwa {{Nowrap|39 Imok-ro,}} Jeongja-dong. Suwon huwa l-post fejn twieled l-eks president tal-Alleanza Dinjija Battista, Kim Janghwan (Billy Kim) . <ref name="BillyKimChristianPost">{{Ċita web|url=https://www.christianpost.com/news/billy-kim-12301/|titlu=Billy Kim|data=22 November 2002|sit=Christian Post|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034554/https://www.christianpost.com/news/billy-kim-12301/|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> li waqqaf il- Knisja Battista Ċentrali ta' Suwon, <ref name="BillyKimFounding">{{Ċita web|url=https://www.baptistpress.com/resource-library/news/billy-kim-from-lowly-houseboy-to-baptist-world-alliance-president/|titlu=Billy Kim: from 'lowly houseboy' to Baptist World Alliance president|isem=Tammi|awtur=Mallory|data=5 February 2002|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230620130353/https://www.baptistpress.com/resource-library/news/billy-kim-from-lowly-houseboy-to-baptist-world-alliance-president/|arkivju-data=20 June 2023}}</ref> għalkemm din tinsab f'Yongin. Mireukdang ( 미륵당 ), santwarju żgħir ta' Maitreya, jinsab f'Pajang-dong. Dan għandu bażi reliġjuża li tgħaqqad il-Buddiżmu u r-reliġjonijiet tradizzjonali lokali. <ref name="MireukdangDimensions">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/web/tour/cultureTour/cultureTourView.do?categoryCd=1064&mstSeqNo=424996|sit=Suwon City Council Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:미륵당|titlu-traduzzjoni=Mireukdang|data-aċċess=13 June 2026}}</ref> <ref name="MireukdangSWINews">{{Ċita web|url=http://m.swinews.com/13306|isem=Heunggyo|awtur=Jeong|data=4 March 2015|sit=Suwon Internet News|lingwa=ko|skript-titlu=ko:파장동만이 아니라 수원전체의 평안을 위한 조상의 마음이 엿보이는|titlu-traduzzjoni=A Glimpse of Our Ancestors' Desire for Peace, Not Only in Pajang-dong, but Throughout Suwon|data-aċċess=13 June 2026}}</ref> == Kriminalità == Ir-rimi illegali ta' skart domestiku ilu problema f'Suwon, u l-kunsill tal-belt indirizza din billi żied il-veġetazzjoni urbana. Dan l-approċċ jidher li naqqas l-iskala tal-problema. <ref name="IDHGUrbanGreenery">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Joo |first=Youngha |last2=Kwon |first2=Youngsang |year=2015 |title=Urban street greenery as a prevention against illegal dumping of household garbage—A case in Suwon, South Korea |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1618866715001375 |journal=Urban Forestry & Urban Greening |volume=14 |issue=4 |pages=1088–1094 |bibcode=2015UFUG...14.1088J |doi=10.1016/j.ufug.2015.10.001 |url-access=subscription |access-date=13 June 2026}}</ref> == Edukazzjoni == [[File:Sungkyunkwan_University_Samsung_Library.jpg|alt=|daqsminuri| Librerija tal-Università Sungkyunkwan]] Hemm diversi universitajiet u kulleġġi f'Suwon. Dawn jinkludu l-Kampus tax-Xjenzi Naturali tal- Università ta' Sungkyunkwan, l-Università ta' Kyonggi, l-Università ta' Ajou, l-Università tas-Saħħa ta' Dongnam, l-Università Ċibernetika ta' Gukje, is-Seminarju Teoloġiku ta' Hapdong, u l-Università tan-Nisa ta' Suwon. Minkejja isimhom, l- Università ta' Suwon u l-Kulleġġ tax-Xjenza ta' Suwon fil-fatt mhumiex f'Suwon, iżda fil-belt ġar ta' Hwaseong. Il-kampus tal-agrikoltura tal -Università Nazzjonali ta' Seoul kien jinsab f'Suwon sal-2005; issa jinsab f'Seoul. <ref>{{Ċita web|url=https://cals.snu.ac.kr/en/board/news?bm=v&bbsidx=11004&page=1|titlu=Interview of the Outgoing Dean Lee Suk-ha|data=20 July 2021|sit=Seoul National University|lingwa=en|data-aċċess=14 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230513154640/https://cals.snu.ac.kr/en/board/news?bm=v&bbsidx=11004&page=1|arkivju-data=13 May 2023}}</ref> Suwon għandha 44 skola sekondarja, 57 skola medja, 100 skola primarja, u 180 kindergarten. <ref name="Schools">{{Ċita web|url=https://goesw.kr/subList/30000017400|sit=Gyeonggi-do Suwon Office of Education|lingwa=ko|skript-titlu=ko:관내학교(지역구별)|titlu-traduzzjoni=Local Schools (by Region)|data-aċċess=9 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221001140008/https://goesw.kr/subList/30000017400|arkivju-data=1 October 2022}}</ref> Tliet skejjel huma ddedikati għall-edukazzjoni speċjali: Jahye School ( {{Nowrap|47 Subong-ro,}} Tap-dong), <ref name="Jahye">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Mi-Kyung |last2=Kim |first2=Eun-Jin |date=2022 |title=A Study on the Development of Art Therapy Program for Children with Disabilities in Special Schools—Focusing on Jahye School in Gyeonggi-do |url=https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE11065716 |url-status=live |journal=Art Culture Research |language=ko |volume=22 |pages=101–133 |doi=10.18707/jacs.2022.04.22.101 |s2cid=249321419 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607113213/https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE11065716 |archive-date=7 June 2023 |access-date=7 June 2023}}</ref> Suwon Seokwang School ( {{Nowrap|517 Jangan-ro,}} Imok-dong), <ref name="Seokwang">{{Ċita web|url=https://news.samsung.com/global/samsung-smart-school-greets-the-world-at-the-2018-apec-future-education-forum|titlu=Samsung Smart School Greets the World at the 2018 APEC Future Education Forum|data=14 December 2018|sit=Samsung Newsroom|data-aċċess=7 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230607113949/https://news.samsung.com/global/samsung-smart-school-greets-the-world-at-the-2018-apec-future-education-forum|arkivju-data=7 June 2023}}</ref> u Areum School ( {{Nowrap|32 Gwanggyo-ro,}} Iui-dong). <ref name="Areum">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Mina|data=27 June 2019|skript-titlu=ko:고교 졸업 앞둔 장애학생 '새로운 내일' 응원|titlu-traduzzjoni=Supporting Imminent High School Graduates with Disabilities for a 'New Tomorrow'|url=https://www.kgnews.co.kr/mobile/article.html?no=553375|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyunggi News|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230609131632/https://www.kgnews.co.kr/mobile/article.html?no=553375|arkivju-data=9 June 2023|data-aċċess=9 June 2023}}</ref> Edukazzjoni speċjali hija pprovduta wkoll f'xi skejjel regolari, eż., l-Iskola Medja Suwonbuk ( {{Nowrap|37 Gwanggyosan-ro,}} Yeonghwa-dong). <ref name="SuwonbukSpecial">{{Ċita web|url=https://suwonbuk-m.goesw.kr/subList/20000011714|sit=Suwonbuk Middle School|lingwa=ko|skript-titlu=ko:특수학급연혁|titlu-traduzzjoni=Special Education History|data-aċċess=25 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220816154644/https://suwonbuk-m.goesw.kr/subList/20000011714|arkivju-data=16 August 2022}}</ref> Hemm ukoll ċentru għat-tagħlim tul il-ħajja fl-Iskola Sekondarja Kyemyung ( {{Nowrap|88 Jangan-ro 496 beon-gil,}} Imok-dong), <ref name="KyemyungGyeongginambu">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Hyesuk|data=24 July 2023|skript-titlu=ko:계명고 정규졸업장 받는 '성인반' 운영 중|titlu-traduzzjoni=Adult High School Diploma Classes Running at Kyemyung High School|url=https://gyeongginambu.com/article-el20230724-3/|pubblikazzjoni=Kyunggi Nambu News|lingwa=ko|data-aċċess=26 January 2024}}</ref> u hemm żewġ skejjel internazzjonali fil-belt: l-Iskola Internazzjonali Gyeonggi Suwon <ref name="GSISISIK">{{Ċita web|url=https://internationalschoolsinkorea.com/gyeonggi-suwon-international-school/|titlu=Gyeonggi Suwon International School|sit=International Schools in Korea|lingwa=en|data-aċċess=31 January 2024}}</ref> u l-Iskola Internazzjonali Ċiniża Suwon ( 수원화교중정소학교 ). <ref name="SCISISI">{{Ċita web|url=http://www.isi.go.kr/schoolInfo/SinfoView.do?schoolType=ST01&schoolId=38|titlu=Suwon Chinese International School|pubblikatur=International School Information, Korean Government|lingwa=en|data-aċċess=7 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160330171654/http://www.isi.go.kr/schoolInfo/SinfoView.do?schoolType=ST01&schoolId=38|arkivju-data=30 March 2016}}</ref> == Ekonomija == [[Stampa:Samsung Digital Complex, Suwon - panoramio.jpg|daqsminuri|Kumpless Diġitali Samsung]] L-akbar impjegatur f'Suwon huwa Samsung Electronics, li twaqqfet fil-belt fl-1969. Il-kwartieri ġenerali tagħha għadhom f'Suwon, u llum jinsabu flimkien mal-kumpless kbir ta' Riċerka u Żvilupp tal-kumpanija f'Maetan-dong. Il-preżenza ta' Samsung fil-belt tista' tidher permezz tal-isponsorizzazzjoni tagħha ta' timijiet sportivi lokali bħas-Suwon Samsung Bluewings Football Club <ref name="BluewingsHistory">{{Ċita web|url=https://www.bluewings.kr/club/history|sit=Suwon Samsung Bluewings|lingwa=ko|skript-titlu=ko:연혁|titlu-traduzzjoni=History of Bluewings|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> u tnejn mill-eqdem timijiet domestiċi tal-basketball—Samsung Thunders u Samsung Life Blueminx—li t-tnejn minn dakinhar telqu minn Suwon. <ref name="ThundersMoveChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Changho|data=3 May 2001|skript-titlu=ko:삼성 연고지 서울 이전|titlu-traduzzjoni=Relocating to Samsung's Seoul Home|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2001/05/03/2001050370191.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Chosun Ilbo|The Chosun Daily]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2001/05/03/2001050370191.html|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="ThundersMoveKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Hwang|isem=Seonhak|data=2 June 2001|skript-titlu=ko:프로농구 삼성-SK 서울에 공동 연고지|titlu-traduzzjoni=Professional Basketball Teams Samsung and SK to Move to Joint Location in Seoul|url=https://www.kyeonggi.com/article/200106020075743|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622155406/https://www.kyeonggi.com/article/200106020075743|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="SamsungLifeMoveChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Kang|isem=Hocheol|data=22 June 2005|skript-titlu=ko:여자농구 '틈새 공략'|titlu-traduzzjoni=Women's Basketball in 'Niche Attack'|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2005/06/22/2005062270117.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Chosun Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622155403/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2005/06/22/2005062270117.html|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="SamsungLifeMoveKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Woo|isem=Seung-o|data=22 June 2005|skript-titlu=ko:여 프로농구 삼성생명 "이젠 용인시민 위해 뛰어요"|titlu-traduzzjoni=Female Professional Basketball Samsung Life: "Now I'm Running for the People of Yongin"|url=https://www.kyeonggi.com/article/200506220006990|url-status=live|pubblikazzjoni=The Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.kyeonggi.com/article/200506220006990|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Kumpaniji ewlenin oħra f'Suwon jinkludu SK Chemical, <ref name="SKC">{{Ċita aħbar|titlu=SKC Co. Ltd|url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/kr/xkrx/011790|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Wall Street Journal]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.wsj.com/market-data/quotes/kr/xkrx/011790|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Samsung SDI, <ref name="SDIBusinessKorea">{{Ċita aħbar|kunjom=Choi|isem=Jasmine|data=31 January 2024|titlu=Samsung SDI Begins Full-scale Shipment of 'Dream Battery' Solid-state Batteries|url=https://www.businesskorea.co.kr/news/articleView.html?idxno=210539|pubblikazzjoni=Business Korea|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> u Samsung Electro-Mechanics . <ref name="SamsungElectroMechanicsForbes">{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/companies/samsung-electro-mechanics/?sh=788acc0146cd|titlu=Samsung Electro-Mechanics|data=8 June 2023|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> === Elettronika Samsung === Fl-1 ta’ Settembru, 1973, Samsung Electronics ittrasferiet il-kwartieri ġenerali tagħha minn Euljiro, f’[[Seoul]], għal Suwon. Dan sar bil-għan li jiġi stabbilit proċess ta’ manifattura ta’ komponenti elettroniċi b’kollaborazzjoni mal-kumpanija Ġappuniża SANYO Electric Co., Ltd. B’riżultat ta’ dan, l-istatus tal-belt ta’ Suwon tjieb hekk kif kibret Samsung Electronics. == Punti ta' Referenza == === Fortizza ta' Hwaseong === [[Stampa:Hwaseong Fortress (175432293).jpeg|nofs|daqsminuri|Fortizza ta' Hwaseong]] [[Fortizza ta' Hwaseong|Il-Fortizza ta' Hwaseong]], mibnija taħt l-ordnijiet tar-Re Jeongjo fl-1796, hija elenkata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. <ref name="UNESCO" /> Il-belt kollha kienet imdawra bis-swar tal-fortizza, <ref name="HwaseongKOCIS">{{Ċita web|url=https://www.kocis.go.kr/eng/fpcBoard/view.do?seq=1042416&page=8|titlu=Adventure in Suwon Hwaseong Fortress|data=23 August 2022|sit=Korean Cultural and Information Service|lingwa=en|data-aċċess=30 January 2024}}</ref> iżda Suwon ilha li espandiet ferm lil hinn minn din il-konfini. Hemm erba’ bibien ewlenin fil-ħitan, <ref name="UNESCO" /> u l-Palazz Haenggung jinsab fiċ-ċentru tal-fortizza. <ref name="HaenggungLocationSWCF">{{Ċita web|url=https://www.swcf.or.kr/english/?p=35|titlu=Hwaseong Haenggung: Introduction|sit=Suwon Cultural Foundation|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Hwaseong inbniet taħt il-gwida tal-filosfu Chŏng Yagyong . <ref name="UNESCO" /> Il-ħaddiema tħallsu għax-xogħol tagħhom għal waħda mill-ewwel drabi fl-istorja tal-Korea, għax ix-xogħol corvée kien komuni qabel. <ref name="PaidLabor">{{Ċita teżi|doi=10.14288/1.0103420|url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/24/items/1.0103420}}</ref> Id-dettalji tal-kostruzzjoni ġew irreġistrati bir-reqqa fit-test ''Hwaseong Seongyeok Uigwe'' ( 화성 성역 의궤 ). <ref name="Uigwe">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Pölking |first=Florian |date=2017 |title=The Status of the Hwaseong seongyeon uigwe in the History of Architectural Knowledge: Documentation, Innovation, Tradition |url=https://kiss.kstudy.com/Detail/Ar?key=3712484 |url-status=live |journal=The Korean Journal for the History of Science |volume=39 |issue=2 |pages=257–291 |doi=10.36092/KJHS.2017.39.2.257 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516131529/https://kiss.kstudy.com/Detail/Ar?key=3712484 |archive-date=16 May 2023 |access-date=16 May 2023}}</ref> Dan id-dokument kien imprezzabbli wara l-Gwerra Koreana: l-isforzi ta’ rikostruzzjoni mill-1964 sal-lum iddependu ħafna fuq dan. <ref name="UNESCO" /> === Hyanggyo === [[Stampa:Myeongnyundang rear, Suwon Hyanggyo.jpg|nofs|daqsminuri|Hyanggyo]] Suwon Hyanggyo (수원향교; 水原鄕校) kienet skola mmexxija mill-gvern u ċentru għaċ-ċerimonji Konfuċjani matul il-perjodi Goryeo u Joseon. Matul id-Dinastija Joseon, din kienet l-akbar u l-eqdem skola statali fil-Provinċja ta’ Gyeonggi. L-iskola nbniet oriġinarjament fl-1291 ħdejn Hwasan, f’Wau-ri, Hwaseong-gun. Hija ġiet trasferita fil-post fejn tinsab illum, f’107–9 Hyanggyo-ro, Gyo-dong, għall-ħabta tal-1795, meta nbniet il-Fortizza ta’ Hwaseong. L-iskola fiha tavli kommemorattivi ddedikati lil Konfuċju, Mencju, u 25 figura Koreana ta’ importanza għall-Konfuċjaniżmu. Hija miftuħa għall-pubbliku matul il-ġimgħa, mid-9:00 a.m. sal-5:00 p.m., iżda tibqa’ magħluqa fi tmiem il-ġimgħa. === Bugugwon === Bugugwon (부국원), li nbena qabel l-1923, huwa ċentru kulturali li jinsab fi 130 Hyanggyo-ro, Gyo-dong. M'hemm l-ebda rekord tal-kostruzzjoni ta' dan il-bini, li jkopri erja ta' 85.95 m², iżda fl-1923 ġew ippubblikati ritratti ta' barra tiegħu. Taħt il-ħakma Ġappuniża, il-bini serva bħala l-kwartieri ġenerali ta' Bugugwon Co., Ltd., kumpanija li kienet tbigħ prodotti agrikoli, bħal fertilizzanti. Wara l-ħelsien, bejn l-1952 u l-1956, il-bini laqa' fih temporanjament il-Qorti ta' Suwon u l-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku. Mill-1957 sal-1960, intuża bħala l-Uffiċċju ta' Appoġġ għall-Edukazzjoni tal-Belt ta' Suwon, u fl-1974, il-Partit Repubblikan użah bħala l-bażi tiegħu għall-Provinċja ta' Gyeonggi. Fl-1979, il-Fondazzjoni tal-Arti ta' Suwon stabbiliet il-kwartieri tagħha hawnhekk, u fl-1981 il-post inbidel fi klinika tal-mediċina interna. Mill-2018 'l hawn, il-bini jservi bħala spazju kulturali pubbliku. === Sala Memorjali ta' Adams === {{Interlanguage link|Adams Memorial Hall|ko|아담스기념관}} serva bħala punt ċentrali għall- [[Korean independence movement|moviment tal-indipendenza]] . Il-bini nbena fl-1923 taħt il-Pastor [[William Noble (missionary)|William Noble]] b'finanzjament minn diversi sorsi, inkluż knisja fl-Istati Uniti, il-Knisja ta' Suwon Jongno, u residenti. Hawnhekk, attivisti tal-indipendenza inklużi Park {{Nowrap|Seon-tae}} u Lee {{Nowrap|Deuk-su}} ltaqgħu kull ġimgħa biex jiddiskutu l-attivitajiet tagħhom. <ref name="Adams">{{Ċita web|url=http://english.cha.go.kr/chaen/search/selectGeneralSearchDetail.do;jsessionid=Yddw2s1JO5JSxcZ3EawwNhOavepegyexME3qxLEDxx8MAkMtxKkZSH6gKcX11m4Q.cha-was01_servlet_engine4?mn=EN_02_02&sCcebKdcd=23&ccebAsno=01750000&sCcebCtcd=31&pageIndex=444|titlu=Adams Memorial Hall|sit=[[Cultural Heritage Administration]]|lingwa=en|data-aċċess=9 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230928170905/https://english.cha.go.kr/chaen/search/selectGeneralSearchDetail.do?mn=EN_02_02&sCcebKdcd=23&ccebAsno=01750000&sCcebCtcd=31&pageIndex=444|arkivju-data=28 September 2023}}</ref> === L-isport === L-Istadju tat-Tazza tad-Dinja ta' Suwon inbena għat- [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2002|Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2002]] . <ref name="WCStadium">{{Ċita ktieb|kunjom=Haruo|isem=Nogawa|kunjom2=Toshio|isem2=Mamiya|data=25 April 2002|kapitlu=Chapter 11: Building mega-events—Critical reflections on the 2002 World Cup infrastructure|editur-kunjom1=Horne|editur-isem1=John|editur-kunjom2=Manzenreiter|editur-isem2=Wolfram|titlu=Japan, Korea and the 2002 World Cup|post=London|pubblikatur=Routledge|paġni=|isbn=978-0-203-60337-6}}</ref> Illum, hija d-dar tat-tim tat-tieni diviżjoni tal-K League 2, Suwon Samsung Bluewings . Ir-rivali tagħhom tal-belt Suwon FC għandhom ukoll tim tal-irġiel fil-K League 2, filwaqt li Suwon FC Women jilagħbu fil- WK League . Iż-żewġ timijiet ta’ Suwon FC jilagħbu logħbiet f’darhom fil -Kumpless Sportiv ta’ Suwon . <ref name="SuwonFCGroundKLeagueUnited">{{Ċita web|url=https://www.kleagueunited.com/2023/03/groundhoppers-guide-to-suwon-sports.html|titlu=Groundhopper's guide to..... Suwon Sports Complex|isem=Andrew|awtur=Farrell|data=14 March 2023|sit=K League United|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> <ref name="SuwonFCWomenChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Gaeul|data=21 December 2023|skript-titlu=ko:수원월드컵경기장, 수원FC-수원 삼성 '한 지붕 두 가족' 공존할까|titlu-traduzzjoni=Suwon World Cup Stadium: Will Suwon FC and Suwon Samsung Coexist as 'Two Families Under One Roof'?|url=https://www.chosun.com/sports/football/2023/12/21/PPV5UZC5CHDDTOLDNAKNTAXD2Y/|pubblikazzjoni=Chosun Daily|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> [[Stampa:KT Wiz insignia.svg|daqsminuri|123x123px|Badge tal-KT Wiz]] Mill-2013, Suwon kienet id-dar tat-tim tal-baseball professjonali KT Wiz . It-tim lagħab fl-Università ta' Sungkyunkwan sakemm tlesta r-ristrutturar tal-Istadju tal-Baseball ta' Suwon fil-ħin biex telgħu fil- Lega KBO fl-2015. <ref name="KTWizSKKUSBS">{{Ċita aħbar|kunjom=Jeong|isem=Jingu|data=10 April 2014|skript-titlu=ko:KT 위즈, 화장실이 필요해|titlu-traduzzjoni=KT Wiz Needs a Lavatory|url=https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1002337761|url-status=live|pubblikazzjoni=SBS News|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230623161225/https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1002337761|arkivju-data=23 June 2023|data-aċċess=24 June 2023}}</ref> L-istadju qabel kien id-dar tal- Hyundai Unicorns, li fallew wara l-istaġun tal-2007. <ref name="Unicorns KoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Tong-hyung|data=7 October 2007|titlu=Unicorns play last game|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/sports/2023/06/600_11474.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Times]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622130756/https://www.koreatimes.co.kr/www/sports/2023/06/600_11474.html|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=22 June 2023}}</ref> Tnejn mill-eqdem timijiet tal-Korean Basketball League u tan-Nisa Korean Basketball League, Samsung Thunders u Samsung Life Blueminx rispettivament, kienu bbażati f'Suwon. Samsung Thunders irrilokaw lejn Jamsil Arena f'Seoul fl-2001 <ref name="ThundersMoveChosun" /> <ref name="ThundersMoveKyeonggi" /> filwaqt li Samsung Life iċċaqalqu lejn Yongin fl-2005. <ref name="SamsungLifeMoveChosun" /> <ref name="SamsungLifeMoveKyeonggi" /> Il-basketball tal-irġiel tal-ogħla livell irritorna lejn Suwon fl-2021, meta KT Sonicboom irriloka minn Busan għas-Suwon KT Sonicboom Arena (li qabel kienet magħrufa bħala Seosuwon Chilbo Gymnasium). <ref name="SonicBoomBusanSuwon">{{Ċita aħbar|data=8 June 2021|skript-titlu=ko:부산 KT 프로농구단은 없습니다, 앞으로는 수원 KT입니다|titlu-traduzzjoni=Professional Basketball Team Busan KT Ceases to Exist: Now Known as Suwon KT|url=https://www.joongang.co.kr/article/24077366|pubblikazzjoni=[[JoongAng Ilbo]]|lingwa=ko|data-aċċess=19 October 2023}}</ref> Il -Ġinnasju ta' Suwon b'kapaċità ta' 5,145 huwa d-dar tat-timijiet tal-volleyball tal-V-League tal-irġiel u tan-nisa Suwon KEPCO Vixtorm u Suwon Hyundai Engineering &amp;amp; Construction Hillstate rispettivament. <ref name="VolleyballVolleybox">{{Ċita web|url=https://volleybox.net/suwon-gymnasium-a453/clubs|titlu=Suwon Gymnasium|sit=Volleybox|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Dan il-ġinnasju organizza l- avvenimenti tal-handball fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1988 . Ospitat ukoll il-handball u t-tennis tal-mejda fil-Logħob Asjatiċi tal-2014 <ref name="AsianGames">{{Ċita aħbar|data=8 September 2014|titlu=FACTBOX-Factbox on sports at the 2014 Asian Games in Incheon|url=https://www.reuters.com/article/games-asian-idUKL1N0QX0F020140908|url-status=live|pubblikazzjoni=Reuters|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230429153747/https://www.reuters.com/article/games-asian-idUKL1N0QX0F020140908|arkivju-data=29 April 2023|data-aċċess=30 April 2023}}</ref> u ospitat it-Tazza tad-Dinja tal-Judo tal-2010. <ref name="Judo2010IJF">{{Ċita web|url=https://www.ijf.org/competition/1016|titlu=World Cup Suwon 2010|sit=International Judo Federation|lingwa=en|data-aċċess=14 January 2024}}</ref> <ref name="Judo2010BBC">{{Ċita aħbar|kunjom=|isem=|data=3 December 2010|titlu=Silver for Briton Gemma Howell at Korea World Cup|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/judo/9256362.stm|pubblikazzjoni=BBC Sport|lingwa=en|data-aċċess=14 January 2024}}</ref> <ref name="Judo2010KBS">{{Ċita aħbar|kunjom=|isem=|data=3 December 2010|skript-titlu=ko:왕기춘, 월드컵 우승 '런던 가자!'|titlu-traduzzjoni=World Cup Winner Wang Ki-Chun, Let's Go to London!|url=https://news.kbs.co.kr/news/mobile/view/view.do?ncd=2204189|pubblikazzjoni=[[KBS News]]|lingwa=ko|data-aċċess=18 January 2024}}</ref> === Midja === Il-gazzetti bbażati f'Suwon jinkludu l-Kyeonggi Ilbo ( 경기일보 ) fid-Distrett ta' Jangan, u l-Kyeongin Ilbo ( 경인일보 ) u Suwon Daily ( 수원일보 ) fid-Distrett ta' Paldal. <ref name="NewspapersIMN">{{Ċita web|url=https://www.4imn.com/kr/|titlu=Top newspapers in Korea|isem=|awtur=|data=|sit=4 International Media and Newspapers|lingwa=en|data-aċċess=22 January 2024}}</ref> [[Stampa:Starfield Suwon.jpg|daqsminuri|294x294px|Starfield]] Ix-xandar nazzjonali KBS għandu studio tad-drama u sala tal-arti f'Ingye-dong, fid-Distrett ta' Yeongtong. Dawn huma miftuħa għal żjarat b'appuntament. <ref name="KBS">{{Ċita web|url=https://office.kbs.co.kr/suwon/|sit=[[Korean Broadcasting System]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:KBS 수원센터|titlu-traduzzjoni=KBS Suwon Centre|data-aċċess=5 July 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230705131053/https://office.kbs.co.kr/suwon/|arkivju-data=5 July 2023}}</ref> === Bejgħ bl-imnut === Hemm diversi ċentri kummerċjali ewlenin madwar Suwon, eż. AK Plaza u Lotte Mall fl-Istazzjon ta' Suwon, u Avenue France <ref name="AvenueFranceDonga">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Haesik|data=27 April 2020|skript-titlu=ko:광교 아브뉴프랑, 오픈 5주년 감사 이벤트|titlu-traduzzjoni=Five-Year Anniversary Event at Avenue France, Gwanggyo|url=https://www.donga.com/news/Society/article/all/20200427/100817484/2|pubblikazzjoni=[[The Dong-A Ilbo]]|lingwa=ko|data-aċċess=29 January 2024}}</ref> u Alleyway f'Gwanggyo. <ref name="AlleywaySeoulEconomic">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Seonggyu|data=1 May 2019|skript-titlu=ko:'앨리웨이 광교' 그랜드 오픈|titlu-traduzzjoni=Grand Opening of Alleyway, Gwanggyo|url=https://www.sedaily.com/NewsView/1VIZ1KPLK4|pubblikazzjoni=Seoul Economic|lingwa=ko|data-aċċess=29 January 2024}}</ref> Ċentru kbir ieħor, Starfield —li jinkorpora l-librerija tiegħu stess u ċinema Megabox—fetaħ ħdejn l-Istazzjon ta' Hwaseo f'Jannar 2024. <ref name="StarfieldJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Seo|isem=Ji-eun|data=24 January 2024|titlu=From a sky-high library to luxury fitness, Starfield Suwon beckons youthful explorers|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-01-24/business/industry/From-a-skyhigh-library-to-luxury-fitness-Starfield-Suwon-beckons-youthful-explorers/1966031|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=en|data-aċċess=25 January 2024}}</ref> Dan il-mall jimmira lejn klijenti iżgħar, u jinkorpora ħwienet pop-up. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=CHae Hyun|data=31 March 2024|titlu=Suwon Starfield targets Gen MZ|url=http://www.dailyimpact.co.kr/news/articleView.html?idxno=110738|pubblikatur=HoyeongLee}}</ref> L-ewwel pop-up għal-logħba popolari 'Brawl Stars' saret hawn. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Juhwan|data=January 23, 2024|titlu=슈퍼셀, 스타필드 수원서 '브롤스타즈' 체험 공간 운영|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20240123045900017|pubblikazzjoni=스타필드 수원, 전면에 게임 '브롤스타즈' 내세웠다|aġenzija=[[Yonhap News Agency]]|data-aċċess=14 January 2025}}</ref> Il-ħanut ta’ skont stil maħżen ‘Traders’ jinsab fil-kantina. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Chae Hyun|data=31 March 2024|titlu=Traders in Suwon Starfield|url=https://www.donga.com/news/Economy/article/all/20231220/122714168/1|pubblikatur=Yoon Uyeol}}</ref> == Trasport == [[Stampa:Korail-Bundang-line-K245-Suwon-station-platform-20181127-112558.jpg|nofs|daqsminuri|Waħda mill-pjattaformi tas-[[subway ta' Suwon]]]] L-Istazzjon ta' Suwon huwa servut minn KTX u ferroviji oħra fuq il- Linja Gyeongbu, li tgħaqqad [[Seoul]] ma' [[Busan]] . <ref name="SuwonStationKTXKoreaTrains">{{Ċita web|url=https://www.koreatrains.com/suwon-busan-train-timetable.html|titlu=Suwon to Busan High-Speed Train|sit=Korea Trains|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Mill-1930 sal-1972, il- Linja Suryeo qabbdet ukoll lil Suwon ma’ Yeoju, <ref name="SuryeoSuinHistory">{{Ċita web|url=https://ggc.ggcf.kr/en/p/5ae74c6c0d91881721825010|titlu=Suwon: The past and present of Suwon Station (1)|isem=Ho-jin|awtur=Choi|sit=Gyeonggi Culture|lingwa=en|data-aċċess=27 January 2024}}</ref> u mill-1937 sal-1996, il -Linja Suin kienet għaddejja minn Suwon sa Incheon. <ref name="SuryeoSuinHistory" /> Il-Linja Suin minn dakinhar ġiet rikostruwita bħala parti mill- Metro ta' Seoul . <ref name="SuryeoSuinHistory" /> <ref name="SuinCompletion">{{Ċita web|url=https://www.railjournal.com/passenger/metros/final-phase-of-koreas-suin-line-complete/|titlu=Final phase of Korea's Suin Line complete|isem=David|awtur=Burroughs|data=15 September 2020|sit=International Railway Journal|pubblikatur=Simmons-Boardman Publishing|data-aċċess=23 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622003448/https://www.railjournal.com/passenger/metros/final-phase-of-koreas-suin-line-complete/|arkivju-data=22 June 2023}}</ref> Illum, tliet linji tal-Metro ta' Seoul (14-il stazzjon) iservu lil Suwon, <ref name="MetroStationsCityCouncil">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/deptHome/dep_traffic/traffic01/traffic01_03.jsp|sit=Suwon City Council|skript-titlu=ko:철도네트워크|titlu-traduzzjoni=Railway Network|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u hemm pjanijiet għall-espansjoni tan-netwerk. Il-kostruzzjoni ta' estensjoni tal-Linja Sinbundang għal Homaesil hija skedata li tibda fl-2024. <ref name="Sinbundang2024">{{Ċita aħbar|kunjom=Kang|isem=Gapsaeng|data=28 December 2021|skript-titlu=ko:신분당선 광교~호매실 연장선 기본계획 확정...2024년초 착공|titlu-traduzzjoni=Shinbundang Line Gwanggyo–Homaesil Extension Finalised: Construction to Start in Early 2024|url=https://www.joongang.co.kr/article/25036133|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529142736/https://www.joongang.co.kr/article/25036133|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 May 2023}}</ref> Linja oħra ppjanata—il- Linja Dongtan–Indeogwon —għandha toħloq diversi stazzjonijiet ġodda f’Suwon, iżda dan ġie ttardjat, u dan wassal biex il-bliet affettwati jitolbu azzjoni urġenti. <ref name="DongtanIndeogwonDelay">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Seonsik|data=1 March 2023|skript-titlu=ko:동탄인덕원 복선전철 건설사업 조기 착공해야|titlu-traduzzjoni=Dongtan–Indeokwon Double-Track Subway Construction Must Begin Promptly|url=https://www.jeonmae.co.kr/news/articleView.html?idxno=943403|url-status=live|pubblikazzjoni=Jeonguk Mail Sinmun|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529142736/https://www.jeonmae.co.kr/news/articleView.html?idxno=943403|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 May 2023}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ class="nowrap" |Stazzjonijiet tal-metro ta' Suwon ! scope="col" |Linja ! scope="col" |Stazzjonijiet |- | rowspan="4" |Linja 1 |Sungkyunkwan University (성균관대)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Hwaseo (화서)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon (수원)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Seryu (세류)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- | rowspan="2" |Linja Shinbundang |Gwanggyo Jungang (광교중앙)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Gwanggyo (광교)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- | rowspan="9" |Linja Suin-Bundang |Cheongmyeong (청명)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Yeongtong (영통)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Mangpo (망포)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Maetan-Gwonseon (매탄권성)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon Hall (수원시청)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Maegyo (매교)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon (수원)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Gosaek (고색)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Omokcheon (오목천)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |} Suwon hija servuta wkoll minn żewġ terminals tal-karozzi tal-linja interurbani b'konnessjonijiet madwar il-pajjiż: it-Terminal tal-Karozzi tal-Linja ta' Suwon ħdejn l-Istazzjon ta' Seryu, <ref name="SuwonTerminal">{{Ċita web|url=http://www.buspia.co.kr/m/suwon/index.php|titlu=Suwon Bus Terminal|sit=Buspia|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u t-Terminal tal-Karozzi tal-Linja ta' West Suwon f'Guun-dong. <ref name="WestSuwonTerminal">{{Ċita web|url=http://www.seosuwonterminal.co.kr|titlu=SeoSuwon Bus Terminal|sit=Seosuwon Terminal|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Madankollu, l-għadd ta’ passiġġieri fit-terminal tal-karozzi tal-linja qed jonqos. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Gyeongtae|data=6 May 2023|skript-titlu=ko:경기도 버스터미널 이용객 '반토막'…노선도 172개 사라졌다|titlu-traduzzjoni=Gyeonggi-do Bus Terminal Users 'Halve': 172 Routes Disappear|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20230504082300061|pubblikazzjoni=[[Yonhap News Agency]]|lingwa=ko}}</ref> Suwon hija konnessa wkoll ma' Seoul u bliet oħra fil-qrib permezz ta' karozzi tal-linja tal-belt u espressi b'punti tat-tluq madwar il-belt. <ref name="GyeonggiBuses">{{Ċita web|url=https://www.gbis.go.kr/gbis2014/eng/main/index.jsp|titlu=Gyeonggi Bus Information|sit=Gyeonggi Bus|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Fl-2017, infetaħ sett ġdid ta' waqfiet tal-karozzi tal-linja fiċ-Ċentru tat-Trasferiment tal-Istazzjon ta' Suwon. Dan inbena biex itaffi l-pressjoni fuq l-istands eżistenti tal-karozzi tal-linja u tat-taxis tul il-linji. <ref name="SuwonStationTransferCenter">{{Ċita web|url=https://kojects.com/2017/06/26/suwon-station-transfer-center/|titlu=Transfer hub opens at Suwon Station including new bus interchange|isem=Andy|awtur=Tebay|data=26 June 2017|lingwa=en|data-aċċess=7 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230508135537/https://kojects.com/2017/06/26/suwon-station-transfer-center/|arkivju-data=May 8, 2023}}</ref> Ċentru ta' trasferiment ieħor huwa inkorporat fl-Istazzjon ta' Gwanggyo Jungang; dan huwa taħt l-art, u l-istands tal-karozzi tal-linja għandhom bibien bi xbieki. <ref name="UndergroundBusStation">{{Ċita web|url=https://kojects.com/2016/05/16/underground-bus-station-future-transit/|titlu=Underground Bus Station, Future of Bus Transit?|awtur=Nikola|data=19 February 2016|lingwa=en|data-aċċess=7 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230508091325/https://kojects.com/2016/05/16/underground-bus-station-future-transit/|arkivju-data=8 May 2023}}</ref> Suwon investiet ħafna f'karozzi tal-linja elettriċi—fl-2019, bniet l-akbar stazzjon tal-iċċarġjar tal-karozzi tal-linja fil-pajjiż f'46 {{Nowrap|46 Gyeongsu-daero 1220beon-gil,}} Pajang-dong. <ref name="BusCharging">{{Ċita aħbar|kunjom=Hong|isem=Yongdeok|data=10 December 2019|titlu=Suwon builds S. Korea's largest electric bus charging station|url=https://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_business/920309.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Hankyoreh]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230623002918/https://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_business/920309.html|arkivju-data=23 June 2023|data-aċċess=23 June 2023}}</ref> Suwon hija servuta minn diversi awtostradi. L- Awtostrada Yeongdong (50) tgħaddi mill-belt, b'żewġ ħruġiet fil-limiti tal-belt: Suwon tat-Tramuntana u Suwon tal-Lvant. <ref>{{Ċita web|url=https://www.molit.go.kr/USR/I0204/m_45/dtl.jsp?gubun=&search=&search_dept_id=&search_dept_nm=&old_search_dept_nm=&psize=5&search_regdate_s=&search_regdate_e=&srch_usr_nm=&srch_usr_num=&srch_usr_year=&srch_usr_titl=Y&srch_usr_ctnt=&lcmspage=1963&idx=5794|data=16 October 2009|sit=Ministry of Transport|skript-titlu=ko:영동고속도로 북수원IC~동수원IC부가차로설치공사 도로구역결정 고시|titlu-traduzzjoni=Announcement of Additional Lane Construction for Yeongdong Expressway Between North Suwon IC and East Suwon IC|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Il-ħruġ ta' Gwanggyo Sanghyeon fuq l- Awtostrada Express Yongin–Seoul (171) jinsab fuq il-fruntiera ta' Suwon ma' Yongin, <ref name="SanghyeonIC">{{Ċita web|url=http://www.suwonbeltway.co.kr/sub1_2|sit=Suwon Ring Road Corporation|skript-titlu=ko:도로이용안내 / IC 이용안내|titlu-traduzzjoni=Road and IC Usage Information|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u l- Awtostrada Express Pyeongtaek–Paju (17) għandha wkoll ħruġ f'Suwon (Geumgok). <ref name="GeumgokIC">{{Ċita web|url=https://www.ksroad.co.kr/page/bbs/board.php?bo_table=cszone_notice&wr_id=25|data=30 May 2023|sit=Kyunggi South Road Co. Ltd.|skript-titlu=ko:하행 금곡IC 전 차로 차단 및 노면 긴급 보수 공사 안내(당수동 LH 굴착공사)|titlu-traduzzjoni=Information on Blocking All Lanes of Southbound Geumgok IC and Emergency Roadworks (Dangsu-dong LH excavation work)|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Il-ħruġ ta' Suwon tal- Gyeongbu Expressway (1) ingħata l-isem ġdid ''ta' Suwon Singal'' fl-2014 biex jirrifletti l-post attwali tiegħu f'Singal fil-Yongin fil-qrib. <ref name="SuwonSingal">{{Ċita aħbar|kunjom=Kwon|isem=Hyeokjun|data=22 April 2015|skript-titlu=ko:수원신갈IC 시설물 교체공사 완료|titlu-traduzzjoni=Suwon Singal IC Facility Replacement Work Completed|url=https://www.kyeonggi.com/article/201504220645359|pubblikazzjoni=Kyeonggi Ilbo|lingwa=ko|data-aċċess=26 January 2024}}</ref> Suwon investiet fit-trasport ekoloġiku. <ref name="EcocapitalKoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Bak|isem=Se-hwan|data=1 February 2018|titlu=Suwon seeks to become Korea's 'eco-capital': Environmental activist-turned-mayor sets new examples of how green policies revitalize cities|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20180131000765|pubblikazzjoni=[[The Korea Herald]]|lingwa=en|data-aċċess=2 February 2024}}</ref> Il-belt kienet l-ewwel post fil-Korea li introduċiet roti pubbliċi mingħajr dock. <ref name="Dockless">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Sukhee |last2=Oh |first2=Sei-Chang |last3=Choi |first3=Keechoo |date=30 April 2019 |title=Bilantravel pattern analysis for station bike sharing system in Suwon |url=https://www.jkst.or.kr/articles/xml/ZPJ9/ |url-status=live |journal=Journal of Korean Society of Transportation |language=ko |volume=37 |issue=2 |pages=110–123 |doi=10.7470/jkst.2019.37.2.110 |s2cid=210784252 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717034557/https://www.jkst.or.kr/articles/xml/ZPJ9/ |archive-date=17 July 2023 |access-date=28 June 2023 |doi-access=free}}</ref> L-ivvjaġġar ta' Suwon bir-rota huwa faċilitat minn bosta mogħdijiet għar-roti ħdejn ix-xmajjar li jaqsmu l-belt. Fl-2013, Suwon ospitat il-Festival Dinji tal -EcoMobility . Għal xahar, it-toroq f'Haenggung-dong ingħalqu għall-karozzi bħala esperiment mingħajr karozzi. Ir-residenti użaw vetturi mhux motorizzati pprovduti mill-organizzaturi tal-festival. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Strother|isem=Jason|data=30 September 2013|titlu=Locals applaud car-free month in Korean city|url=https://www.dw.com/en/locals-applaud-car-free-month-in-korean-city/a-17124711|url-status=live|pubblikazzjoni=Deutsche Welle|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131101184848/http://www.dw.de/locals-applaud-car-free-month-in-korean-city/a-17124711|arkivju-data=1 November 2013|data-aċċess=7 June 2023}}</ref> L-esperiment ma kienx mingħajr oppożizzjoni. <ref name="EcomobilityOppositionJournal">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Suk-Hui |last2=Lee |first2=Seung-Gyu |year=2014 |title=An Analysis of Residential Satisfaction at The Ecomobility World Festival 2013 Suwon |url=https://koreascience.kr/article/JAKO201413361962659.page |journal=Transportation Technology and Policy |language=ko |volume=11 |issue=4 |pages=64–72 |access-date=2 February 2024}}</ref> == Militari == Il-Bażi tal-Ajru ta’ Suwon, f’Jangji-dong (Distrett ta’ Gwonseon), intużat mill-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti matul il-Gwerra Koreana; kienet proprju hawnhekk li seħħ l-ewwel ġlied bl-ajru ta’ dak il-kunflitt. Illum, il-bażi taqa’ taħt il-ġurisdizzjoni tal-Forza tal-Ajru tar-Repubblika tal-Korea, għalkemm l-amministrazzjoni u l-manutenzjoni tagħha għadhom f’idejn il-militar Amerikan. Il-militar Amerikan jieħu ħsieb ukoll is-“sit Madison” — unità żgħira tas-sinjali li tinsab fuq Gwanggyosan, fejn hemm ukoll pjattaforma għall-inżul tal-ħelikopters. == Nies notevoli == * Suwon kien il-post fejn twieled {{Interlanguage link|Choi Ru-baek|ko|최루백}} (?–1205), magħruf għall-pjetà filjali tiegħu, <ref name="NotablePeopleHistorical" /> <ref name="ChoiRubaelKorEncyc">{{Ċita web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0057241|sit=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|pubblikatur=[[National Institute of Korean History]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:고려 전기에, 기거사인, 한림학사 등을 역임한 문신.|titlu-traduzzjoni=Civil Servant Who Served as Gigeosain and Hallimhaksa During the Early Goryeo Period|data-aċċess=28 October 2023}}</ref> u ta' martu nobbli Yŏm Kyŏng-ae ( 염경애 (1100–1146). <ref name="YeomGyeongae">{{Ċita web|url=http://contents.history.go.kr/front/hm/view.do?levelId=hm_064_0040|sit=History Net|pubblikatur=[[National Institute of Korean History]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:염경애 묘지|titlu-traduzzjoni=Tomb of Yeom Gyeongae|data-aċċess=28 October 2023}}</ref> * Suwon kienet id-dar ta' {{Interlanguage link|Yi Ko|ko|이고 ({{Korean|hangul=여말선초|labels=no}})}} (1341–1420), suġġett ta' Goryeo li kien kontra Joseon. <ref name="NotablePeopleHistorical">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-11.jsp|sit=Suwon City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:수원의 인물|titlu-traduzzjoni=People from Suwon|data-aċċess=3 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230602171530/https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-11.jsp|arkivju-data=2 June 2023}}</ref> * L-istudjuż eminenti ta' Silhak u l-pijunier agrikolu {{Interlanguage link|Woo Ha-yŏng|ko|우하영}} (1741–1812) twieled f'Suwon. <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * {{Interlanguage link|Kim Sehwan|ko|김세환 (1889년)}} (1889–1945), attivist għall-indipendenza matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * {{Interlanguage link|Kim Hyanghwa|ko|김향화}} (1897–?), attivist għall-indipendenza matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż <ref name="KimHyanghwaProtest">{{Ċita aħbar|data=26 February 2009|titlu=Gisaeng took to streets against Japan|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2009/02/26/features/Gisaeng-took-to-streets-against-Japan/2901563.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529190314/https://koreajoongangdaily.joins.com/2009/02/26/features/Gisaeng-took-to-streets-against-Japan/2901563.html|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 October 2023}}</ref> <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * Na Hye-sok (1896–1948), femminista influwenti, pittriċi, kittieba, poeta, skultur, u ġurnalista <ref name="Na Hye-seok">{{Ċita ktieb|kunjom=Kiaer|isem=Jieun|kunjom2=Yates-Lu|isem2=Anna|kunjom3=Mandersloot|isem3=Mattho|data=15 September 2021|titlu=On Translating Modern Korean Poetry|url=|post=|pubblikatur=Taylor & Francis|paġna=157|isbn=978-1-000-43876-5}}</ref> <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * Chung Hyeon, it-tennis <ref name="ATPChung">{{Ċita web|url=https://www.atptour.com/en/players/hyeon-chung/ch27/overview|titlu=Hyeon Chung|sit=ATP Tour|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611135556/https://www.atptour.com/en/players/hyeon-chung/ch27/overview|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> <ref name="BBCChung">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Minji|data=25 January 2018|titlu=Chung Hyeon: The Korean tennis star making history|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42799463|url-status=live|pubblikazzjoni=[[BBC News]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611135554/https://www.bbc.com/news/world-asia-42799463|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * Dong Hyun Kim, MMA <ref name="KimDonghyunRottenTomatoes">{{Ċita web|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/kim_dong_hyun_4|titlu=Kim Dong-hyun|sit=Rotten Tomatoes|pubblikatur=Fandango|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614052602/https://www.rottentomatoes.com/celebrity/kim_dong_hyun_4|arkivju-data=14 June 2023}}</ref> <ref name="KimDonghyunUFC">{{Ċita web|url=https://www.ufc.com/news/dong-hyun-kim-long-road-seoul|titlu=Dong Hyun Kim: The long road to Seoul|isem=Thomas|awtur=Gerbasi|data=26 November 2015|lingwa=en|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614054554/https://www.ufc.com/news/dong-hyun-kim-long-road-seoul|arkivju-data=14 June 2023}}</ref> * Oh Kyo-moon, arkerija <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Choi|isem=Jongsik|data=23 September 2000|skript-titlu=ko:양궁 오교문선수집 감격의 눈물바다|titlu-traduzzjoni=Archer Oh Kyo-moon's House: A Sea of Tears|url=https://www.kyeonggi.com/article/200009230097474|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611105347/https://www.kyeonggi.com/article/200009230097474|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * [[Park Ji-Sung|Park Ji-sung]], futbol. Park twieled f'Seoul iżda trabba f'Suwon, u fl-2005, triq tal-belt ingħatat isimha għalih. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Yu|isem=Sinjae|data=12 June 2005|skript-titlu=ko:수원시 '박지성길' 만든다|titlu-traduzzjoni=Suwon City Constructs 'Park Ji-Sung Road'|url=http://legacy.www.hani.co.kr/section-005000000/2005/06/005000000200506120951047.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Hankyoreh]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230602231849/http://legacy.www.hani.co.kr/section-005000000/2005/06/005000000200506120951047.html|arkivju-data=2 June 2023|data-aċċess=3 June 2023}}</ref> * Han-na Chang, konduttur, vjolinċellista <ref name="HannaChang">{{Ċita web|url=https://www.hannachangmusic.com/biography|titlu=Han-Na Chang Official Biography|data=2021|sit=Han-na Chang Music|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611115041/https://www.hannachangmusic.com/biography|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> <ref name="HannaChangKoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Hyo-won|data=1 November 2009|titlu=Chang Han-na Finds Brahms Through Looking-Glass|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2009/11/719_54657.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Times]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611115041/https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2009/11/719_54657.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * Im Chang-kyun, isem artistiku ''IM'' * Jeon Ji-yoon <ref name="JeonJiyoonIMDB">{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm8429089/|titlu=Ji-Yoon Jeon|sit=Internet Movie Database (IMDB)|data-aċċess=13 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717045712/https://www.imdb.com/name/nm8429089/|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> * Jo Kwon * Kim Myung-jun, isem artistiku ''MJ'' * Kim Yu-gwon, isem tal-istadju ''U-Kwon'' <ref name="UkWonKPopMusic">{{Ċita web|url=https://www.kpopmusic.com/artist/u-kwon-profile|titlu=U-Kwon profile|sit=K-pop Music|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143724/https://www.kpopmusic.com/artist/u-kwon-profile|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> * Lee Chang-sub * Lee Ju-eun * Shin Dong-hee, isem artistiku ''Shindong'' <ref name="ShindongIndependent">{{Ċita aħbar|kunjom=Koh|isem=Lydia|data=27 June 2020|titlu=Super Junior's Shindong shares why his wedding engagement did not work out|url=https://theindependent.sg/super-juniors-shindong-shares-why-his-wedding-engagement-did-not-work-out/|url-status=live|pubblikazzjoni=The Independent Singapore|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614012223/https://theindependent.sg/super-juniors-shindong-shares-why-his-wedding-engagement-did-not-work-out/|arkivju-data=14 June 2023|data-aċċess=14 June 2023}}</ref> * Yoo Jeong-yeon * Yoo Ji-min, isem artistiku ''Karina'' <ref name="KarinaMarieClaire">{{Ċita web|url=https://www.marieclairekorea.com/tag/%EC%B9%B4%EB%A6%AC%EB%82%98/|sit=Marie Claire|lingwa=ko|skript-titlu=ko:카리나 (에스파)|titlu-traduzzjoni=Karina (Aespa)|data-aċċess=20 January 2024}}</ref> <ref name="KarinaHanryuTimes">{{Ċita web|url=https://www.hanryutimes.com/news/articleView.html?idxno=11091|isem=Aram|awtur=Jeong|data=8 July 2021|sit=Hanryu Times|lingwa=ko|skript-titlu=ko:카리나(aespa)|titlu-traduzzjoni=Karina (Aespa)|data-aċċess=20 January 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231219072929/https://www.hanryutimes.com/news/articleView.html?idxno=11091|arkivju-data=19 December 2023}}</ref> * Yoon Bo-mi <ref name="YoonBomiKBS">{{Ċita aħbar|data=21 March 2017|skript-titlu=ko:수원시 영상홍보대사에 '토박이' 에이핑크 윤보미|titlu-traduzzjoni=Suwon's Video Ambassador 'Native' Yoon Bo-mi of Apink|url=http://world.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=k&menu_cate=enternews&board_seq=216993&page=568|url-status=live|pubblikazzjoni=KBS Radio Korean|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611211551/http://world.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=k&menu_cate=enternews&board_seq=216993&page=568|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> <ref name="YoonBomiKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Kwanju|data=21 March 2017|skript-titlu=ko:에이핑크 윤보미, 수원시 영상홍보대사 위촉|titlu-traduzzjoni=Apink's Yoon Bomi Appointed Video Ambassador for Suwon|url=http://www.kyeonggi.com/1328908|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611211547/http://www.kyeonggi.com/1328908|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> * Lee Jong-suk <ref name="LeeJongsukKBS">{{Ċita web|url=https://kstar.kbs.co.kr/person_view.html?idx=158248|sit=KBS Star Box|lingwa=ko|skript-titlu=ko:이종석|titlu-traduzzjoni=Lee Jong-suk|data-aċċess=13 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034556/https://kstar.kbs.co.kr/person_view.html?idx=158248|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> * Park Hae-soo <ref name="ParkHaesooJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jae-lim|data=18 April 2022|titlu=Park Hae-soo continues to thrive on Netflix|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/04/18/entertainment/movies/CELEB-Park-Haesoo/20220418150357659.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143011/https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/04/18/entertainment/movies/CELEB-Park-Haesoo/20220418150357659.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> <ref name="ParkHaesooEmmys">{{Ċita web|url=https://www.emmys.com/bios/park-hae-soo|titlu=Park Hae-soo|sit=Television Academy|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143005/https://www.emmys.com/bios/park-hae-soo|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> * Ryu Jun-yeol <ref name="RyuJunyeolIMDB">{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm6916719/|titlu=Ryu Jun-Yeol|sit=Internet Movie Database (IMDB)|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230519171229/https://www.imdb.com/name/nm6916719/|arkivju-data=19 May 2023}}</ref> <ref name="RyuJunyeolSWCIC">{{Ċita web|url=https://www.swcic.or.kr/ma/enblog.asp?bidx=562&page=11&SFIELD=&GTXT=&gbn=S&bgbn=R|titlu=Suwon's son Ryu, the leading actor in 'Please Respond, 1988'|data=14 April 2016|sit=Suwon Center for International Cooperation|lingwa=en|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230613165040/https://www.swcic.or.kr/ma/enblog.asp?bidx=562&page=11&SFIELD=&GTXT=&gbn=S&bgbn=R|arkivju-data=13 June 2023}}</ref> * Kanzunetta Kang <ref name="SongKangJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jae-lim|data=14 March 2022|titlu=Song Kang continues to flaunt his good looks on the small screen|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/03/14/entertainment/television/Song-Kang-Forecasting-Love-and-Weather-office-romance/20220314155854425.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611215904/https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/03/14/entertainment/television/Song-Kang-Forecasting-Love-and-Weather-office-romance/20220314155854425.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> * Yoo Hyun Young * Kim Sunoo * Il-Pastor Kim Jang Hwan (magħruf bħala ''Billy Kim'' ) — eks president tal-Baptist World Alliance, u president tal- Far East Broadcasting Company <ref name="BillyKimChristianPost" /> * Sam Oh — preżentatur u kolonnista <ref name="SamOh">{{Ċita web|url=https://www.philstar.com/lifestyle/young-star/2006/10/06/361655/oh-it146s-sam|titlu=Oh! It's Sam|isem=Marielle C.|awtur=Santos|data=6 October 2006|sit=Philippine Star|data-aċċess=12 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611220521/https://www.philstar.com/lifestyle/young-star/2006/10/06/361655/oh-it146s-sam|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|JPN}} [[Asahikawa]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Toury]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Jinan]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Townsville]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|IDN}} [[Bandung]] ([[Indoneżja]]) ; * {{Flagicon|TUR}} [[Yalova]] ([[Turkija]]) ; * {{Flagicon|ROU}} [[Cluj-Napoca]] ([[Rumanija]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Fes]] ([[Marokk]]) ; * {{Flagicon|MEX}} [[Toluca]] ([[Messiku]]) ; * {{Flagicon|VIE}} [[Provinċja ta' Hai Dung]] ([[Vjetnam]]) ; * {{Flagicon|CAM}} [[Provinċja ta' Siem Reap]] ([[Kambodja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Nizhny Novgorod]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[Curitiba]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Freiburg im Breisgau]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Mississauga]] ([[Kanada]]). == Referenzi == [[Kategorija:Sorsi CS1 bil-Korean (ko)]] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 95e2lqzymar2gzszdn9980lwm87egqr 0 34789 333733 2026-11-05T09:57:55Z Trigcly 17859 Kontenut inizjali 333733 wikitext text/x-wiki [[Stampa:FriggSpinning.jpg|daqsminuri|Frigg tagħżel is-sħab, ta' [[John Charles Dollman]].]] '''Il-Ġimgħa''' hija l-jum fil-ġimgħa bejn [[il-Ħamis]] u s-[[Is-Sibt|Sibt]]. Fil-pajjiżi li jadottaw id-drawwa tat-[[It-Tnejn|Tnejn]] bħala l-ewwel jum, il-Ġimgħa hija l-ħames jum tal-ġimgħa. Fil-pajjiżi li jadottaw id-drawwa tal-[[Il-Ħadd|Ħadd]] bħala l-ewwel jum, il-Ġimgħa hija s-sitt jum tal-ġimgħa. Fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent, il-Ġimgħa hija l-ħames u l-aħħar jum tal-ġimgħa tax-xogħol. F'xi pajjiżi oħra, il-Ġimgħa hija l-ewwel jum ta' tmiem il-ġimgħa, segwit mis-Sibt. F'[[Iżrael]], il-Ġimgħa huwa s-sitt jum tal-ġimgħa. Fl-[[Iran]], il-Ġimgħa hija l-aħħar jum ta' tmiem il-ġimgħa, u s-Sibt huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa tax-xogħol. == [[Etimoloġija]] == L-isem tal-jum bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], ''Friday'', ġej mill-Ingliż Antik frīġedæġ, li jfisser "il-jum ta' Frig", skont drawwa antika li tassoċja d-divinità Ġermanika Frigg mad-divinità [[Imperu Ruman|Rumana]] [[Venere (mitoloġija)|Venere]], li magħha l-jum huwa assoċjat f'bosta [[Kultura|kulturi]] differenti. L-istess japplika għal ''Frīatag'' bil-Ġermaniż Għoli Antik, ''Freitag'' bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] modern, u ''vrijdag'' bl-Olandiż. The expected cognate name in Old Norse would be ''{{lang|non|friggjar-dagr}}''. The name of Friday in Old Norse is ''{{lang|non|frjá-dagr}}'' instead, indicating a loan of the week-day names from Low German. The modern Faroese name is ''{{lang|fo|fríggjadagur}}''. The modern Scandinavian form is ''{{lang|sv|fredag}}'' in Swedish, Norwegian, and Danish, meaning Freyja's day. The distinction between Freyja and Frigg in some Germanic mythologies is contested. The word for Friday in most Romance languages is derived from Latin ''{{lang|la|dies Veneris}}'' or "day of Venus" (a translation of Greek ''{{lang|grc-Latn|Aphrodī́tēs hēméra}}'', {{lang|grc|Ἀφροδῑ́της Ἡμέρα}}), such as ''{{lang|fr|vendredi}}'' in French, ''venres'' in Galician, ''{{lang|ca|divendres}}'' in Catalan, ''{{lang|co|vennari}}'' in Corsican, ''{{lang|it|venerdì}}'' in Italian, ''{{lang|ro|vineri}}'' in Romanian, and ''{{lang|es|viernes}}'' in Spanish and influencing the Filipino ''{{lang|fil|biyernes}}'' or ''{{lang|fil|byernes}}'', and the Chamorro ''{{lang|ch|betnes}}''. This is also reflected in the p-Celtic Welsh language as ''{{lang|cy|Gwener}}''. An exception is Portuguese, also a Romance language, which uses the word ''{{lang|pt|sexta-feira}}'', meaning "sixth day of liturgical celebration", derived from the Latin ''{{lang|la|feria sexta}}'' used in religious texts where it was not allowed to consecrate days to pagan gods. Another exception among the Romance languages is also Sardinian, in which the word ''{{lang|sc|chenàpura}}'' is derived from Latin ''{{lang|la|cena pura}}''. This name had been given by the Jewish community exiled to the island in order to designate the food specifically prepared for Shabbat eve. In Arabic, Friday is {{lang|ar|الجمعة}} ''{{lang|ar-Latn|al-jumʿah}}'', from a root meaning "congregation/gathering." In languages of Islamic countries outside the Arab world, the word for Friday is commonly a derivation of this: (Malay ''Jumaat'' {{small|(Malaysia)}} or ''Jumat'' {{small|(Indonesian)}}, Turkish ''{{lang|tr|cuma}}'', Persian/Urdu {{lang|fa|جمعه}}, ''{{lang|fa-Latn|jumʿa}}''). In modern Greek, four of the words for the week-days are derived from ordinals. The Greek word for Friday is ''{{lang|el-Latn|Paraskevi}}'' ({{lang|el|Παρασκευή}}) and is derived from a word meaning "to prepare" ({{lang|el|παρασκευάζω}}). Like Saturday ({{lang|el-Latn|Savvato}}, {{lang|el|Σάββατο}}) and Sunday ({{lang|el-Latn|Kyriaki}}, {{lang|el|Κυριακή}}), Friday is named for its liturgical significance as the day of preparation before Sabbath, which was inherited by Greek Christian Orthodox culture from Jewish practices. Friday was formerly a Christian fast day; this is the origin of the Irish ''{{lang|ga|Dé hAoine}}'', Scottish Gaelic ''{{lang|gd|Di-Haoine}}'', Manx ''{{lang|gv|Jeheiney}}'' and Icelandic ''{{lang|is|föstudagur}}'', all meaning "fast day". In both biblical and modern Hebrew, Friday is {{lang|he|יום שישי}} ''{{lang|he-Latn|Yom Shishi}}'' meaning "the sixth day." In most Indian languages, Friday is ''Shukravāra'', named for {{lang|sa-Latn|[[Shukra]]}}, the planet Venus. In Bengali {{lang|bn|শুক্রবার}} or ''{{lang|bn-Latn|Shukrobar}}'' is the 6th day in the Bengali week of Bengali Calendar and is the beginning of the weekend in Bangladesh. In Japanese, {{nihongo|金曜日|きんようび|kinyōbi}} is formed from the words {{nihongo|金星|きんせい|kinsei}} meaning Venus (lit. gold + planet) and {{nihongo|曜日|ようび|yōbi}} meaning day of the week. In the Korean language, it is {{lang|ko|금요일}} in Korean Hangul writing (Romanization: ''{{lang|ko-Latn|geumyoil}}''), and is the pronounced form of the written word {{lang|zh|金曜日}} in Chinese characters, as in Japanese. In the Nahuatl language, Friday is ''{{lang|nah|quetzalcōātōnal}}'' ({{IPA|nah|ket͡saɬkoːaːˈtoːnaɬ|}}) meaning "day of Quetzalcoatl". Most Slavic languages call Friday the "fifth (day)": Belarusian {{lang|be|пятніца}} – ''{{lang|be-Latn|pyatnitsa}}'', Bulgarian {{lang|bg|петък}} – ''{{lang|bg-Latn|petŭk}}'', Czech ''{{lang|cs|pátek}}'', Polish ''{{lang|pl|piątek}}'', Russian {{lang|ru|пятница}} – ''{{lang|ru-Latn|pyatnitsa}}'', Bosnian, Serbian and Croatian {{lang|sh|петак}} – ''{{lang|sh-Latn|petak}}'', Slovak ''{{lang|sk|piatok}}'', Slovene ''{{lang|sl|petek}}'', and Ukrainian {{lang|uk|п'ятниця}} – ''{{lang|uk-Latn|p'yatnitsya}}''. The Hungarian word ''{{lang|hu|péntek}}'' is a loan from Pannonian dialect of Slavic language. The n in ''{{lang|hu|péntek}}'' suggests an early adoption from Slavic, when many Slavic dialects still had nasal vowels. In modern Slavic languages only Polish retained nasal vowels. == [[Folklor]] == Friday is considered unlucky in some cultures. This is particularly so in maritime circles; perhaps the most enduring sailing superstition is that it is unlucky to begin a voyage on a Friday. In the 19th century, Admiral William Henry Smyth described Friday in his nautical lexicon ''The Sailor's Word-Book'' as: The Dies Infaustus, on which old seamen were desirous of not getting under weigh, as ill-omened. (''{{lang|la|Dies Infaustus}}'' means "unlucky day".) This superstition is the root of the well-known urban legend of {{HMS|Friday}}. In modern times, Friday the 13th is considered to be especially unlucky, due to the conjunction of Friday with the unlucky number thirteen. Such a Friday may be called a "Black Friday". This superstition is not universal, notably in Scottish Gaelic culture: Though Friday has always been held an unlucky day in many Christian countries, still in the Hebrides it is supposed that it is a lucky day for sowing the seed. Good Friday in particular is a favourite day for potato planting—even strict Roman Catholics make a point of planting a bucketful on that day. Probably the idea is that as the Resurrection followed the Crucifixion, and Burial so too in the case of the seed, and after death will come life? == Fl-[[astroloġija]] == In astrology, Friday is connected with the planet Venus and is symbolized by that planet's symbol <big>♀</big>. Friday is also associated with the astrological signs Libra and Taurus. == Osservanzi reliġjużi == === [[Kristjaneżmu]] === In Christianity, Good Friday is the Friday before Easter. It commemorates the crucifixion of Jesus. As such, adherents of many Christian denominations including the Roman Catholic, Eastern Orthodox, Methodist and Anglican traditions, observe the Friday Fast, which traditionally includes abstinence from meat, lacticinia, and alcohol on Fridays of the year. Traditionally, Roman Catholics were obliged to refrain from eating the meat of warm-blooded animals on Fridays, although fish was allowed. The Filet-O-Fish was invented in 1962 by Lou Groen, a McDonald's franchise owner in Cincinnati, Ohio, in response to falling hamburger sales on Fridays resulting from the Roman Catholic practice of abstaining from meat on Fridays. In the present day, episcopal conferences are now authorized to allow some other form of penance to replace abstinence from meat. The 1983 Code of Canon Law states: : Canon 1250. The days and times of penance for the universal Church are each Friday of the whole year and the season of Lent. : Canon 1251. Abstinence from meat, or from some other food as determined by the Episcopal Conference, is to be observed on all Fridays, unless a solemnity should fall on a Friday. Abstinence and fasting are to be observed on Ash Wednesday and Good Friday. : Canon 1253. The Episcopal Conference can determine more particular ways in which fasting and abstinence are to be observed. In place of abstinence or fasting it can substitute, in whole or in part, other forms of penance, especially works of charity and exercises of piety. The Book of Common Prayer prescribes weekly Friday fasting and abstinence from meat for all Anglicans. In Methodism, the Directions Given to Band Societies (25 December 1744) mandate for all Methodists fasting and abstinence from meat on all Fridays of the year. The Eastern Orthodox Church observes Fridays and Wednesdays as fast days throughout the year, with the exception of several fast-free periods during the year. Fasting on Fridays entails abstinence from meat or meat products (i.e., quadrupeds), poultry, dairy products and fish. Unless a feast day occurs on a Friday, the Orthodox abstain from using oil in their cooking and from alcoholic beverages. There is some debate over whether abstention from oil involves all cooking oil or only olive oil. On particularly important feast days, fish may be permitted. For the Orthodox, Fridays throughout the year commemorate the Crucifixion of Christ and the {{lang|el-Latn|[[Theotokos]]}} (Mother of God), especially as she stood by the foot of the cross. There are hymns in the {{lang|el-Latn|[[Octoechos (liturgy)|Octoekhos]]}} which reflect this liturgically. These include ''{{lang|el-Latn|[[Theotokion|Theotokia]]}}'' (hymns to the Mother of God) which are chanted on Wednesdays and Fridays called ''{{lang|el-Latn|Stavrotheotokia}}'' ("Cross-{{lang|el-Latn|Theotokia}}"). The dismissal at the end of services on Fridays begins with the words: "May Christ our true God, through the power of the precious and life-giving cross...." Quakers traditionally referred to Friday as "Sixth Day," eschewing the pagan origins of the name. In Slavic countries, it is called "Fifth Day" ({{langx|pl|piątek}}, {{langx|ru|пятница|translit=pyatnitsa}}). The "First Fridays Devotion" is a Catholic devotion in honor of the Sacred Heart of Jesus revealed to Margaret Mary Alacoque, a Visitation nun, with a "Great Promise" of final penance to those who accomplish this practice. === [[Ħinduiżmu|Induiżmu]] === The day is named after the '''Shukracharya,''' son of Bhrigu and Kavyamata (Usana). In Sanatana Dharma, special observances are practiced for mother goddesses on Friday. In '''Sanātana dharma,''' Fridays are important for married ladies. They worship Goddesses on that day. === [[Iżlam]] === In Islam, Friday, is the day of communion, of praying together. The seventh day is the holy day of contemplation and rest also for Muslims, as it is called – Al-sabt – السبت in Arabic - the Sabbath. Friday observance includes attendance at a mosque for congregation prayer or Salat AlJumu'ah. It is considered a day of peace and mercy (see Jumu'ah) as well as a day of rest. [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:UTM-friday.JPG|daqsminuri|280x280px|Muslim Friday prayer at a mosque in Malaysia]] According to some Islamic traditions, the day is stated to be the original holy day ordained by God, but that now Jews and Christians recognize the days after. In some Islamic countries, the week begins on Sunday and ends on Saturday, just like the Jewish week and the week in some Christian countries. The week begins on Saturday and ends on Friday in most other Islamic countries, such as Somalia, and Iran. Friday is also the day of rest in the Baháʼí Faith. In some Malaysian states, Friday is the first week-end day, with Saturday the second, to allow Muslims to perform their religious obligations on Friday. Sunday is the first working day of the week for governmental organizations. Muslims are recommended not to fast on a Friday by itself. It is ''makruh'', recommended against, but not ''haram'', religiously forbidden, unless it is accompanied with fasting the day before (Thursday) or day after (Saturday), or it corresponds with days usually considered good for fasting (i.e. Day of Arafah or Ashura), or it falls within one's usual religious fasting habits (i.e. fasting every other day), then it's completely permissible. Muslims believe Friday as "Syed-ul-Ayyam" meaning King of days. A narration in Sahih Muslim describes the importance of Friday as follows. "Abu Huraira reported the Messenger of Allah (PBUH) as saying: The best day on which the sun has risen is Friday; on it, Adam was created. on it he was made to enter Paradise, on it he was expelled from it. And the last hour will take place on no day other than Friday. (Sahih Muslim Book 7, Hadith 27)” The Quran also has a sura (chapter) called Al-Jumu'ah (The Friday). === [[Ġudaiżmu]] === Jewish Sabbath begins at sunset on Friday and lasts until nightfall on Saturday. There is a Jewish custom to fast on the Friday of the week of Chukat. == Tajlandja == Fit-Tajlandja, il-lewn assoċjat mal-Ġimgħa fil-kalendarju Tajlandiż huwa l-[[Ikħal|blu]]. == Jiem importanti == * Black Friday refers to any one of several historical disasters that happened on Fridays, and, in a general sense, to any Friday the thirteenth. ** In the United States, Black Friday is also the nickname of the day after Thanksgiving, the first day of the traditional Christmas shopping season. * Casual Friday (also called Dress-down, Aloha or Country and Western Friday) is a relaxation of the formal dress code employed by some corporations for the last day of the working week. * Easter Friday, also Bright Friday, is the Friday after Easter in the Christian liturgical calendar. In the Western tradition, part of the Octave of Easter. * Friday of Sorrows, Catholic commemoration of the suffering the Virgin Mary endured during the passion of Jesus. Held on the Friday before Palm Sunday. * Good Friday is the Friday before Easter in the Christian liturgical calendar. It commemorates the crucifixion of Jesus. == Referenzi == rtqqhhn7f26yifttph64044gpvw25vf 333735 333733 2026-11-05T10:00:11Z Trigcly 17859 added [[Category:Ġranet]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 333735 wikitext text/x-wiki [[Stampa:FriggSpinning.jpg|daqsminuri|Frigg tagħżel is-sħab, ta' [[John Charles Dollman]].]] '''Il-Ġimgħa''' hija l-jum fil-ġimgħa bejn [[il-Ħamis]] u s-[[Is-Sibt|Sibt]]. Fil-pajjiżi li jadottaw id-drawwa tat-[[It-Tnejn|Tnejn]] bħala l-ewwel jum, il-Ġimgħa hija l-ħames jum tal-ġimgħa. Fil-pajjiżi li jadottaw id-drawwa tal-[[Il-Ħadd|Ħadd]] bħala l-ewwel jum, il-Ġimgħa hija s-sitt jum tal-ġimgħa. Fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-Punent, il-Ġimgħa hija l-ħames u l-aħħar jum tal-ġimgħa tax-xogħol. F'xi pajjiżi oħra, il-Ġimgħa hija l-ewwel jum ta' tmiem il-ġimgħa, segwit mis-Sibt. F'[[Iżrael]], il-Ġimgħa huwa s-sitt jum tal-ġimgħa. Fl-[[Iran]], il-Ġimgħa hija l-aħħar jum ta' tmiem il-ġimgħa, u s-Sibt huwa l-ewwel jum tal-ġimgħa tax-xogħol. == [[Etimoloġija]] == L-isem tal-jum bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], ''Friday'', ġej mill-Ingliż Antik frīġedæġ, li jfisser "il-jum ta' Frig", skont drawwa antika li tassoċja d-divinità Ġermanika Frigg mad-divinità [[Imperu Ruman|Rumana]] [[Venere (mitoloġija)|Venere]], li magħha l-jum huwa assoċjat f'bosta [[Kultura|kulturi]] differenti. L-istess japplika għal ''Frīatag'' bil-Ġermaniż Għoli Antik, ''Freitag'' bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] modern, u ''vrijdag'' bl-Olandiż. The expected cognate name in Old Norse would be ''{{lang|non|friggjar-dagr}}''. The name of Friday in Old Norse is ''{{lang|non|frjá-dagr}}'' instead, indicating a loan of the week-day names from Low German. The modern Faroese name is ''{{lang|fo|fríggjadagur}}''. The modern Scandinavian form is ''{{lang|sv|fredag}}'' in Swedish, Norwegian, and Danish, meaning Freyja's day. The distinction between Freyja and Frigg in some Germanic mythologies is contested. The word for Friday in most Romance languages is derived from Latin ''{{lang|la|dies Veneris}}'' or "day of Venus" (a translation of Greek ''{{lang|grc-Latn|Aphrodī́tēs hēméra}}'', {{lang|grc|Ἀφροδῑ́της Ἡμέρα}}), such as ''{{lang|fr|vendredi}}'' in French, ''venres'' in Galician, ''{{lang|ca|divendres}}'' in Catalan, ''{{lang|co|vennari}}'' in Corsican, ''{{lang|it|venerdì}}'' in Italian, ''{{lang|ro|vineri}}'' in Romanian, and ''{{lang|es|viernes}}'' in Spanish and influencing the Filipino ''{{lang|fil|biyernes}}'' or ''{{lang|fil|byernes}}'', and the Chamorro ''{{lang|ch|betnes}}''. This is also reflected in the p-Celtic Welsh language as ''{{lang|cy|Gwener}}''. An exception is Portuguese, also a Romance language, which uses the word ''{{lang|pt|sexta-feira}}'', meaning "sixth day of liturgical celebration", derived from the Latin ''{{lang|la|feria sexta}}'' used in religious texts where it was not allowed to consecrate days to pagan gods. Another exception among the Romance languages is also Sardinian, in which the word ''{{lang|sc|chenàpura}}'' is derived from Latin ''{{lang|la|cena pura}}''. This name had been given by the Jewish community exiled to the island in order to designate the food specifically prepared for Shabbat eve. In Arabic, Friday is {{lang|ar|الجمعة}} ''{{lang|ar-Latn|al-jumʿah}}'', from a root meaning "congregation/gathering." In languages of Islamic countries outside the Arab world, the word for Friday is commonly a derivation of this: (Malay ''Jumaat'' {{small|(Malaysia)}} or ''Jumat'' {{small|(Indonesian)}}, Turkish ''{{lang|tr|cuma}}'', Persian/Urdu {{lang|fa|جمعه}}, ''{{lang|fa-Latn|jumʿa}}''). In modern Greek, four of the words for the week-days are derived from ordinals. The Greek word for Friday is ''{{lang|el-Latn|Paraskevi}}'' ({{lang|el|Παρασκευή}}) and is derived from a word meaning "to prepare" ({{lang|el|παρασκευάζω}}). Like Saturday ({{lang|el-Latn|Savvato}}, {{lang|el|Σάββατο}}) and Sunday ({{lang|el-Latn|Kyriaki}}, {{lang|el|Κυριακή}}), Friday is named for its liturgical significance as the day of preparation before Sabbath, which was inherited by Greek Christian Orthodox culture from Jewish practices. Friday was formerly a Christian fast day; this is the origin of the Irish ''{{lang|ga|Dé hAoine}}'', Scottish Gaelic ''{{lang|gd|Di-Haoine}}'', Manx ''{{lang|gv|Jeheiney}}'' and Icelandic ''{{lang|is|föstudagur}}'', all meaning "fast day". In both biblical and modern Hebrew, Friday is {{lang|he|יום שישי}} ''{{lang|he-Latn|Yom Shishi}}'' meaning "the sixth day." In most Indian languages, Friday is ''Shukravāra'', named for {{lang|sa-Latn|[[Shukra]]}}, the planet Venus. In Bengali {{lang|bn|শুক্রবার}} or ''{{lang|bn-Latn|Shukrobar}}'' is the 6th day in the Bengali week of Bengali Calendar and is the beginning of the weekend in Bangladesh. In Japanese, {{nihongo|金曜日|きんようび|kinyōbi}} is formed from the words {{nihongo|金星|きんせい|kinsei}} meaning Venus (lit. gold + planet) and {{nihongo|曜日|ようび|yōbi}} meaning day of the week. In the Korean language, it is {{lang|ko|금요일}} in Korean Hangul writing (Romanization: ''{{lang|ko-Latn|geumyoil}}''), and is the pronounced form of the written word {{lang|zh|金曜日}} in Chinese characters, as in Japanese. In the Nahuatl language, Friday is ''{{lang|nah|quetzalcōātōnal}}'' ({{IPA|nah|ket͡saɬkoːaːˈtoːnaɬ|}}) meaning "day of Quetzalcoatl". Most Slavic languages call Friday the "fifth (day)": Belarusian {{lang|be|пятніца}} – ''{{lang|be-Latn|pyatnitsa}}'', Bulgarian {{lang|bg|петък}} – ''{{lang|bg-Latn|petŭk}}'', Czech ''{{lang|cs|pátek}}'', Polish ''{{lang|pl|piątek}}'', Russian {{lang|ru|пятница}} – ''{{lang|ru-Latn|pyatnitsa}}'', Bosnian, Serbian and Croatian {{lang|sh|петак}} – ''{{lang|sh-Latn|petak}}'', Slovak ''{{lang|sk|piatok}}'', Slovene ''{{lang|sl|petek}}'', and Ukrainian {{lang|uk|п'ятниця}} – ''{{lang|uk-Latn|p'yatnitsya}}''. The Hungarian word ''{{lang|hu|péntek}}'' is a loan from Pannonian dialect of Slavic language. The n in ''{{lang|hu|péntek}}'' suggests an early adoption from Slavic, when many Slavic dialects still had nasal vowels. In modern Slavic languages only Polish retained nasal vowels. == [[Folklor]] == Friday is considered unlucky in some cultures. This is particularly so in maritime circles; perhaps the most enduring sailing superstition is that it is unlucky to begin a voyage on a Friday. In the 19th century, Admiral William Henry Smyth described Friday in his nautical lexicon ''The Sailor's Word-Book'' as: The Dies Infaustus, on which old seamen were desirous of not getting under weigh, as ill-omened. (''{{lang|la|Dies Infaustus}}'' means "unlucky day".) This superstition is the root of the well-known urban legend of {{HMS|Friday}}. In modern times, Friday the 13th is considered to be especially unlucky, due to the conjunction of Friday with the unlucky number thirteen. Such a Friday may be called a "Black Friday". This superstition is not universal, notably in Scottish Gaelic culture: Though Friday has always been held an unlucky day in many Christian countries, still in the Hebrides it is supposed that it is a lucky day for sowing the seed. Good Friday in particular is a favourite day for potato planting—even strict Roman Catholics make a point of planting a bucketful on that day. Probably the idea is that as the Resurrection followed the Crucifixion, and Burial so too in the case of the seed, and after death will come life? == Fl-[[astroloġija]] == In astrology, Friday is connected with the planet Venus and is symbolized by that planet's symbol <big>♀</big>. Friday is also associated with the astrological signs Libra and Taurus. == Osservanzi reliġjużi == === [[Kristjaneżmu]] === In Christianity, Good Friday is the Friday before Easter. It commemorates the crucifixion of Jesus. As such, adherents of many Christian denominations including the Roman Catholic, Eastern Orthodox, Methodist and Anglican traditions, observe the Friday Fast, which traditionally includes abstinence from meat, lacticinia, and alcohol on Fridays of the year. Traditionally, Roman Catholics were obliged to refrain from eating the meat of warm-blooded animals on Fridays, although fish was allowed. The Filet-O-Fish was invented in 1962 by Lou Groen, a McDonald's franchise owner in Cincinnati, Ohio, in response to falling hamburger sales on Fridays resulting from the Roman Catholic practice of abstaining from meat on Fridays. In the present day, episcopal conferences are now authorized to allow some other form of penance to replace abstinence from meat. The 1983 Code of Canon Law states: : Canon 1250. The days and times of penance for the universal Church are each Friday of the whole year and the season of Lent. : Canon 1251. Abstinence from meat, or from some other food as determined by the Episcopal Conference, is to be observed on all Fridays, unless a solemnity should fall on a Friday. Abstinence and fasting are to be observed on Ash Wednesday and Good Friday. : Canon 1253. The Episcopal Conference can determine more particular ways in which fasting and abstinence are to be observed. In place of abstinence or fasting it can substitute, in whole or in part, other forms of penance, especially works of charity and exercises of piety. The Book of Common Prayer prescribes weekly Friday fasting and abstinence from meat for all Anglicans. In Methodism, the Directions Given to Band Societies (25 December 1744) mandate for all Methodists fasting and abstinence from meat on all Fridays of the year. The Eastern Orthodox Church observes Fridays and Wednesdays as fast days throughout the year, with the exception of several fast-free periods during the year. Fasting on Fridays entails abstinence from meat or meat products (i.e., quadrupeds), poultry, dairy products and fish. Unless a feast day occurs on a Friday, the Orthodox abstain from using oil in their cooking and from alcoholic beverages. There is some debate over whether abstention from oil involves all cooking oil or only olive oil. On particularly important feast days, fish may be permitted. For the Orthodox, Fridays throughout the year commemorate the Crucifixion of Christ and the {{lang|el-Latn|[[Theotokos]]}} (Mother of God), especially as she stood by the foot of the cross. There are hymns in the {{lang|el-Latn|[[Octoechos (liturgy)|Octoekhos]]}} which reflect this liturgically. These include ''{{lang|el-Latn|[[Theotokion|Theotokia]]}}'' (hymns to the Mother of God) which are chanted on Wednesdays and Fridays called ''{{lang|el-Latn|Stavrotheotokia}}'' ("Cross-{{lang|el-Latn|Theotokia}}"). The dismissal at the end of services on Fridays begins with the words: "May Christ our true God, through the power of the precious and life-giving cross...." Quakers traditionally referred to Friday as "Sixth Day," eschewing the pagan origins of the name. In Slavic countries, it is called "Fifth Day" ({{langx|pl|piątek}}, {{langx|ru|пятница|translit=pyatnitsa}}). The "First Fridays Devotion" is a Catholic devotion in honor of the Sacred Heart of Jesus revealed to Margaret Mary Alacoque, a Visitation nun, with a "Great Promise" of final penance to those who accomplish this practice. === [[Ħinduiżmu|Induiżmu]] === The day is named after the '''Shukracharya,''' son of Bhrigu and Kavyamata (Usana). In Sanatana Dharma, special observances are practiced for mother goddesses on Friday. In '''Sanātana dharma,''' Fridays are important for married ladies. They worship Goddesses on that day. === [[Iżlam]] === In Islam, Friday, is the day of communion, of praying together. The seventh day is the holy day of contemplation and rest also for Muslims, as it is called – Al-sabt – السبت in Arabic - the Sabbath. Friday observance includes attendance at a mosque for congregation prayer or Salat AlJumu'ah. It is considered a day of peace and mercy (see Jumu'ah) as well as a day of rest. [[https://en.wikipedia.org/wiki/File:UTM-friday.JPG|daqsminuri|280x280px|Muslim Friday prayer at a mosque in Malaysia]] According to some Islamic traditions, the day is stated to be the original holy day ordained by God, but that now Jews and Christians recognize the days after. In some Islamic countries, the week begins on Sunday and ends on Saturday, just like the Jewish week and the week in some Christian countries. The week begins on Saturday and ends on Friday in most other Islamic countries, such as Somalia, and Iran. Friday is also the day of rest in the Baháʼí Faith. In some Malaysian states, Friday is the first week-end day, with Saturday the second, to allow Muslims to perform their religious obligations on Friday. Sunday is the first working day of the week for governmental organizations. Muslims are recommended not to fast on a Friday by itself. It is ''makruh'', recommended against, but not ''haram'', religiously forbidden, unless it is accompanied with fasting the day before (Thursday) or day after (Saturday), or it corresponds with days usually considered good for fasting (i.e. Day of Arafah or Ashura), or it falls within one's usual religious fasting habits (i.e. fasting every other day), then it's completely permissible. Muslims believe Friday as "Syed-ul-Ayyam" meaning King of days. A narration in Sahih Muslim describes the importance of Friday as follows. "Abu Huraira reported the Messenger of Allah (PBUH) as saying: The best day on which the sun has risen is Friday; on it, Adam was created. on it he was made to enter Paradise, on it he was expelled from it. And the last hour will take place on no day other than Friday. (Sahih Muslim Book 7, Hadith 27)” The Quran also has a sura (chapter) called Al-Jumu'ah (The Friday). === [[Ġudaiżmu]] === Jewish Sabbath begins at sunset on Friday and lasts until nightfall on Saturday. There is a Jewish custom to fast on the Friday of the week of Chukat. == Tajlandja == Fit-Tajlandja, il-lewn assoċjat mal-Ġimgħa fil-kalendarju Tajlandiż huwa l-[[Ikħal|blu]]. == Jiem importanti == * Black Friday refers to any one of several historical disasters that happened on Fridays, and, in a general sense, to any Friday the thirteenth. ** In the United States, Black Friday is also the nickname of the day after Thanksgiving, the first day of the traditional Christmas shopping season. * Casual Friday (also called Dress-down, Aloha or Country and Western Friday) is a relaxation of the formal dress code employed by some corporations for the last day of the working week. * Easter Friday, also Bright Friday, is the Friday after Easter in the Christian liturgical calendar. In the Western tradition, part of the Octave of Easter. * Friday of Sorrows, Catholic commemoration of the suffering the Virgin Mary endured during the passion of Jesus. Held on the Friday before Palm Sunday. * Good Friday is the Friday before Easter in the Christian liturgical calendar. It commemorates the crucifixion of Jesus. == Referenzi == [[Kategorija:Ġranet]] fsu9sk4pp8se9y1vj10v36exd0wxlc9